title: Kinh tế nhà Hán

text:
Nền kinh tế nhà Hán (206 TCN - 220 CN) đã trải qua các thời kỳ thịnh suy thuận theo các thăng trầm trong dòng lịch sử của Trung Hoa cổ đại. Thời kỳ nhà Hán thường được chia thành ba giai đoạn chính, đó là: Tây Hán (206 TCN - 9 CN), nhà Tân (9 - 23 CN) và Đông Hán (25 - 220 CN). Nhà Tân, được sáng lập bởi cựu quyền thần tên Vương Mãng, gây một chút gián đoạn cho thời kỳ nhà Hán. Sau sự sụp đổ của Tân, nhà Hán dời đô từ Trường An về Lạc Dương. Do đó, các nhà sử học sau này đã đặt tên cho hai giai đoạn chính thống của Hán là Tây Hán và Đông Hán.

Nền kinh tế thời Hán được hình thành bởi sự tăng trưởng chưa từng có tiền lệ của dân số, quy mô đô thị, của thủ công nghiệp và thương mại, cùng với các thử nghiệm quốc hữu hóa của triều đình. Thời Hán, mức độ đúc xu và lưu thông tiền tệ phát triển đáng kể, đặt nền móng cho một hệ thống kinh tế ổn định. Con đường tơ lụa giúp đế quốc thiết lập mạng lưới ngoại thương và cống nạp với các nước ngoại bang khắp đại lục Á-Âu. Thủ đô của Tây Hán (Trường An) và Đông Hán (Lạc Dương) đều thuộc hàng những đô thị lớn nhất thế giới thời bấy giờ, xét cả về dân số lẫn diện tích. Tại những đại đô thị này, các xưởng thủ công của nhà nước sản xuất đồ nội thất cung điện cho hoàng đế và hàng hóa tiêu dùng cho thường dân. Triều đình giám sát các dự án xây dựng cầu đường, tạo điều kiện cho kinh doanh chính thức và khuyến khích tăng trưởng thương mại. Dưới sự cai trị của triều Hán, các nhà thủ công và thương nhân có thể tham gia vào một loạt các doanh nghiệp và buôn bán trong nhiều lĩnh vực như tại gia, công cộng và thậm chí là quân sự.

Vào đầu đời Hán, nông dân phần lớn tự cung tự cấp nhưng sau này bắt đầu phụ thuộc nhiều hơn vào trao đổi thương mại với những địa chủ giàu có sở hữu các nông trang lớn. Nhiều nông dân rơi vào cảnh nợ nần và buộc phải làm thuê hoặc làm tá điền nộp tô thuế cho địa chủ. Triều đình Hán ban hành nhiều chính sách bảo vệ nhà nông, trợ cấp kinh tế cho nông dân nghèo do họ phải cạnh tranh với các quý tộc, địa chủ và thương nhân hùng mạnh, có ảnh hưởng; triều đình cũng hạn chế quyền lực của tầng lớp giàu có thông qua các khoản thuế nặng hơn. Đời Hán Vũ Đế (141 - 87 TCN) thậm chí quốc hữu hóa sắt và muối; tuy nhiên, các độc quyền này bị bãi bỏ thời Đông Hán. Sự can thiệp ngày càng tăng của nhà nước vào nền kinh tế tư nhân cuối thế kỷ 2 TCN đã làm suy yếu trầm trọng tầng lớp thương gia. Điều này cho phép các địa chủ giàu có củng cố quyền lực và đảm bảo sự tiếp diễn của một nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp. Các địa chủ chi phối hoạt động thương mại, duy trì sự kiểm soát tầng lớp nông dân - tầng lớp mà triều đình dựa vào để thu các khoản thuế, lấy nhân lực quân sự và dân sự. Vào những năm 180 CN, các cuộc khủng hoảng kinh tế chính trị đã khiến chính quyền Hán bị phân mảnh, còn các địa chủ lớn thì ngày càng độc lập và quyền lực hơn ở các địa phương.

Hệ thống tiền tệ và đô thị hóa

Đô thị hóa và dân số

Thời Chiến Quốc (403–221 TCN), sự phát triển của thương nghiệp tư nhân, các tuyến thương mại mới, các ngành thủ công mỹ nghệ và nền kinh tế tiền bạc kích thích các trung tâm đô thị mới mọc lên. Những nơi này khác biệt hẳn với các đô thị cũ, đơn thuần là cơ sở quyền lực cho giới quý tộc. Việc chuẩn hóa đồng tiền quốc gia dưới thời Tần (221-206 TCN) đã tạo điều kiện cho giao dịch đường dài giữa các thành phố. Nhiều đô thị mở rộng: thủ đô Tây Hán là Tràng An, có khoảng 250.000 cư dân, trong khi thủ đô Đông Hán là Lạc Dương, có khoảng 500.000 cư dân. Dân số của toàn Đế quốc Hán ghi nhận trong cuộc điều tra dân số năm 2 CN là 57,6 triệu người, thuộc 12.366.470 hộ gia đình. Phần lớn dân thường tại thành thị sống ở các khu vực ngoại thành, xung quanh các bức tường thành. Tổng diện tích của Tràng An, tính cả các khu dân cư bên ngoài các bức tường là . Tổng diện tích của Lạc Dương, tính cả các khu dân cư bên ngoài các bức tường là . Cả Tràng An và Lạc Dương đều có hai khu chợ chính; mỗi chợ có một văn phòng triều đình hai tầng được phân định bởi một lá cờ và trống ở trên đỉnh. Các quan trực chợ chịu trách nhiệm duy trì trật tự, thu thuế thương mại, thiết lập giá hàng hóa tiêu chuẩn hàng tháng và ủy quyền hợp đồng giữa thương nhân và khách hàng.

Tiền tệ
Thời Tây Hán, Hán Cao Tổ (202–195 TCN) đóng cửa các xưởng đúc tiền nhà nước, thay bằng các xưởng đúc tiền tư nhân. Vợ của Cao Tổ, Lã hậu, bãi bỏ việc đúc tiền tư nhân vào năm 186 TCN. Ban đầu, bà phát hành tiền xu do nhà nước đúc có cân nặng 5,7 g (0,20 oz), nhưng sau này giảm xuống còn 1,5 g (0,053 oz) vào năm 182 TCN. Sự thay đổi này gây nạn lạm phát, vì vậy vào năm 175 TCN, Hán Văn Đế (180–157 TCN) dỡ bỏ lệnh cấm đúc tiền tư nhân; cho phép đúc tiền với khối lượng chính xác 2,6 g (0,092 oz). Việc đúc tiền tư một lần nữa bị bãi bỏ vào năm 144 TCN, cuối đời Hán Cảnh Đế (157–141 TCN). Dù vậy, đồng xu 2,6 g (0,092 oz) vẫn được phát hành bởi chính quyền trung ương và địa phương cho đến năm 120 TCN, khi trong một năm, nó bị thay thế bằng xu nặng 1,9 g (0,067 oz). Các loại tiền tệ khác đã được giới thiệu trong khoảng thời gian này. Tiền làm từ da nai trắng có mệnh giá 400.000 xu và được sử dụng trong việc thu thuế của chính quyền. Hán Vũ Đế cũng giới thiệu ba đồng xu hợp kim thiếc-bạc trị giá lần lượt 3.000, 500 và 300 xu đồng; tất cả đều nặng dưới 120 g (4.2 oz).

Vào năm 119 TCN, triều đình phát hành đồng ngũ thù (五銖) nặng 3,2 g (0,11 oz); đồng xu vẫn là tiền tệ tiêu chuẩn ở Trung Quốc cho đến thời nhà Đường (618–907 CN). Dưới thời nhà Tân (9–23 CN) của Vương Mãng (45 TCN – 23 CN), chính phủ đưa ra một số mệnh giá mới vào những năm 7, 9, 10 và 14 CN. Các đơn vị mới này (bao gồm tiền dao bằng đồng, vàng, bạc, và các loại làm từ mai rùa, vỏ ốc) thường có giá thị trường không tương xứng với trọng lượng của chúng và làm mất giá trị đồng tiền. Tiếp sau sự sụp đổ của nhà Tân, Mã Viện xúi giục Hán Quang Vũ Đế giới thiệu lại đồng ngũ thù. Vì đồng tiền do các quận phát hành thường có chất lượng kém và khối lượng nhẹ, chính quyền trung ương đã đóng cửa tất cả các xưởng đúc cấp quận vào năm 113 TCN và ủy thác cho Thủy Hành Đô Úy độc quyền đúc tiền. Mặc dù vấn đề tiền đúc của chính phủ trung ương đã được giao cho Đại Tư Nông (một trong những Cửu khanh của chính phủ trung ương) vào thời kỳ đầu Đông Hán, việc đúc tiền độc quyền vẫn tồn tại.

Lưu thông và tiền lương
Thương nhân và nông dân phải trả thuế tài sản và thuế khoán bằng tiền xu, riêng thuế đất thì trả bằng một phần mùa vụ. Nông dân thu nhập tiền xu bằng cách đi làm thuê cho địa chủ, với các công việc như ủ bia hoặc bán nông sản, đồ gốm tự chế ngoài chợ.

Từ năm 118 TCN - năm 5 CN, nhà Hán đúc được hơn 28.000.000.000 đồng xu, với mức xu đúc trung bình hàng năm là 220.000.000 (hoặc 220.000 chuỗi 1.000 xu). So với thời Thiên Bảo (天寶) (742–755 CN), nhà Đường đúc 327.000.000 xu mỗi năm; và nhà Tống (960–1279) đúc tổng cộng 3.000.000.000 xu vào năm 1045 CN và 5.860.000.000 xu vào năm 1080 CN. Tiền xu trở thành thước đo sự giàu sang thời Đông Hán vì tiền lương bấy giờ chỉ được trả bằng xu. Đệ Ngũ Luân (第五倫) (40–85 CN), quận ủy Thục (nay là Tứ Xuyên), mô tả sự giàu có của các quan chức cấp dưới của ông không phải về mặt đất đai, mà về mặt tiền tệ có tổng trị giá khoảng 10.000.000 xu. Các giao dịch thương mại dùng đến hàng trăm nghìn đồng tiền cũng khá phổ biến.

Angus Maddison ước tính tổng sản phẩm quốc nội bình quân đầu người thời Hán tương đương 450 đô-la Mỹ (theo trị giá năm 1990), một khoản tiền rất lớn và không thay đổi đáng kể cho đến đầu thời nhà Tống vào cuối thế kỷ thứ 10. Nhà Trung Hoa học Joseph Needham bất đồng với con số này, cho rằng GDP bình quân đầu người của Trung Quốc vượt hơn hẳn châu Âu từ thế kỷ thứ 5 TCN trở đi, khẳng định Trung Quốc lúc đó thịnh vượng hơn cả Đế quốc La Mã đồng đại. Sự lưu thông rộng rãi của tiền xu khiến cho giới thương nhân rất giàu có, sau này họ dùng khoản tiền đó đầu tư vào đất đai và trở thành những địa chủ thịnh vượng. Nghịch lý thay, những tiến bộ trong việc lưu thông tiền xu đã khiến những tầng lớp xã hội mà triều đình đang cố gắng đàn áp thông qua các loại thuế nặng, tiền phạt, sung công và điều tiết giá thị trường trở nên ngày một mạnh hơn.

Tô thuế, tài sản, và tầng lớp xã hội

Địa chủ và nông dân
Sau khi Thương Ưởng người nước Tần (mất năm 338 TCN) bãi bỏ tỉnh điền thiết chế (井田制度) để kiềm chế quyền lực giới quý tộc, đất đai ở Trung Quốc đã có thể được mua và bán. Các học giả thời Hán như Đổng Trọng Thư (179–104 TCN) cho rằng sự trỗi dậy của tầng lớp địa chủ giàu có bắt nguồn từ cải cách này. Cuốn Hàn Phi Tử mô tả việc sử dụng lao động làm thuê trong nông nghiệp của những chủ đất này, một nghề đã xuất hiện từ thế kỷ thứ 3 TCN hoặc có lẽ sớm hơn cả thế. Một số địa chủ sở hữu số lượng nhỏ nô lệ, nhưng hầu hết dùng nông dân thuê mướn, những người mà phải trả thuế bằng một phần thu hoạch của họ. Chiếm đa số hơn tá điền là giai cấp trung nông mưu sinh độc lập. Về sau, họ thường nợ nần và phải bán đất cho những kẻ giàu có. Quan triều đình Tiều Thố (mất năm 154 TCN) lập luận rằng nếu một hộ dân trung nông trung bình gồm năm người, họ có thể canh tác không quá 4,57 hécta và sản xuất không quá 2.000 lít (530 US gal) ngũ cốc mỗi năm. Do vậy, thiên tai và thuế suất cao sẽ khiến nhiều hộ đâm ra nợ nần, phải bán đất, nhà cửa và thậm chí là con ruột đi mà trở nên phụ thuộc vào công việc làm tá điền cho những kẻ giàu có.

Các quan chức tại triều đình của Hán Ai Đế (khoảng 7-1 TCN) đã thực hiện các cải cách giới hạn số lượng đất mà quý tộc và địa chủ có thể sở hữu hợp pháp nhưng bất thành. Khi Vương Mãng lên nắm quyền năm 9 CN, ông bãi bỏ việc thương mại bất động sản trong hệ thống Vương Điền (王田). Đây là một biến thể của hệ thống tỉnh điền thiết chế, trong đó nhà nước được phép sở hữu đất đai và đảm bảo cho nông dân các phần đất bằng nhau để canh tác. Trong vòng 3 năm sau, bất mãn từ giới địa chủ và quý tộc buộc Vương Mãng dỡ bỏ chính sách cải cách. Sau khi Hán Canh Thủy Đế (23–25 CN) và Hán Quang Vũ Đế (25–57 CN) khôi phục triều đại, hai ông đều phải dựa vào quyền lực của giới quý tộc để cũng cố địa vị. Nhiều quan chức thời này trở thành địa chủ có thế lực.

Đến cuối thời Đông Hán, giai cấp nông dân phần lớn không có đất và phải đi làm thuê, khiến nhà nước mất đi nguồn thu nhập chính. Mặc dù chính quyền trung ương đời Hán Hòa Đế (88–105 CN) cho giảm thuế nếu có thiên tai và chiến tranh mà không ảnh hưởng nhiều đến ngân khố, những hoàng đế tiếp theo ít có khả năng đối phó với các cuộc khủng hoảng lớn như vậy. Triều đình sau này đành phải dựa vào các chính quyền địa phương để tiến hành các nỗ lực cứu trợ. Chính quyền trung ương không cung cấp cho chính quyền địa phương viện trợ trong đợt có nạn châu chấu và lũ sông Hoàng Hà vào năm 153 CN, khiến nhiều nông dân không có đất trở thành tá điền cho các đại địa chủ để kiếm miếng ăn. Patricia Ebrey viết rằng Đông Hán là "thời kỳ chuyển tiếp" giữa thời Tây Hán - khi giai cấp trung nông chiếm đa số - và thời kỳ Tam quốc (220–265 CN) rồi sau đó là Thập Lục Quốc (304–439 CN) - khi các gia trang lớn sử dụng lao động nông nô.

Cuộc khởi nghĩa Khăn Vàng năm 184 CN, cuộc tàn sát các hoạn quan Thập Thường Thị năm 189 CN, và các chiến dịch chống Đổng Trác năm 190 CN làm lung lay bộ máy chính quyền. Vào thời kì biến loạn này, trọng tâm quyền lực bắt đầu nghiêng về giới địa chủ và tư nhân địa phương.

Tể tướng nhà Hán và vua của nước Ngụy, Tào Tháo (155–220 CN) đã thực hiện nỗ lực đáng kể cuối cùng nhằm hạn chế quyền lực của giới địa chủ giàu có. Tào Tháo thành lập các đồn điền do chính quyền quản lý và thuê thường dân không có đất; để đổi lấy đất và thiết bị giá rẻ, nông dân sẽ phải nộp một phần thu hoạch của họ cho nhà nước. Vào khoảng những năm 120 TCN, Hán Vũ Đế đã cố gắng thiết lập các đồn điền ở biên giới phía tây bắc của hành lang Hà Tây mới bị chinh phục (tỉnh Cam Túc hiện nay). 600.000 người dân di cứ tới đây và canh tác trên những mảnh đất mới với hạt giống, gia súc và nông cụ của chính quyền cho vay mượn. Chiếu lệnh của nhà Hán vào năm 85 CN ra lệnh cho chính quyền các quận và các chư hầu chuyển giao nông dân không có đất cho các đồn điền của nhà nước, nơi họ sẽ được trả lương, cung cấp hạt giống để trồng trọt, cho mượn nông cụ để canh tác và được miễn trả thuế thuê trong 5 năm và thuế khoán trong 3 năm. Chiếu lệnh cũng cho phép nông dân trở về huyện bản địa của họ bất cứ lúc nào theo mong muốn. Các chính quyền Tam Quốc sau này cũng thiết lập các đồn điền theo mô hình tương tự như vậy.

Mức sống
Các học giả khẳng định nông dân thời Hán nói chung sống ở mức vừa đủ dựa chủ yếu theo hai tài liệu từ Hán Thư. Tài liệu thứ nhất nói về Tướng quốc Lý Khôi (455-395 TCN); còn tài liệu thứ hai là một hồi ký được viết bởi Triều Thố (200-154 TCN). Cả hai nhân vật đều xuất hiện trong Hán Thư Quyển 24, Thực hóa chí (食貨志). Lý Khôi và Triều Thố đều nhấn mạnh đến sự bấp bênh cực độ của đời sống nông nghiệp Hán, một quan điểm được tóm tắt lại bởi Hứa Trác Vân, bình rằng nông dân Hán và tiền Hán chỉ có "một khoản tương đối nhỏ còn lại để chi tiêu cho các việc khác": "Ghi chép về khoản thu nhập và chi tiêu của một nông trang nhỏ thời kỳ tiền-Tần Triều trích dẫn từ Hán Thư thâm hụt khoảng 10% mỗi năm, giả sử đó là trong năm cây trồng cho sản lượng thấp... Vào thời [Triều Thố], tình hình ít nhiều vẫn như cũ."

Theo Hans Bielenstein, mức đủ sống từ lúa gạo có thể được tính toán từ Hán Thư: "một hộ gia đình gồm một cụ già, một đàn ông, một phụ nữ, một đứa lớn và một đứa nhỏ hàng năm tiêu thụ 127 hộc thóc. Tức là khoảng 10.5 hộc thóc một tháng." (Theo Swann, một hộc 斛 tương đương 0,565 giạ Mỹ, tức khoảng 5 gallon hoặc 20 lít). Hsu cho rằng mức đủ sống hàng năm là 140 hộc. Bielenstein khảo cứu các bảng liệt kê mức lương quan chức một nửa bằng tiền xu và một nửa bằng thóc đưa ra trong hai tài liệu Hán Thư và Hậu Hán Thư, rồi suy ra được mối liên hệ giữa xu và hộc: "mức trung bình có thể chấp nhận được là từ 70 đến 80 xu thời Tiền Hán và 100 xu thời Hậu Hán." Dựa trên chuyển đổi này, giá trị của thóc trong mức đủ sống là khoảng từ 8.890 đến 14.000 xu mỗi năm dưới triều Hán.

Chúng ta cũng có thể ước tính lượng đất cần thiết để sản xuất số lượng thóc này. Wolfram Eberhard đã "ước tính sản lượng trung bình trong khoảng 1,0 đến 1,5 shih mỗi mẫu", dù Hsu lưu ý rằng, "Sản lượng cao có thể đạt tới mức 6,4 hộc mỗi mẫu." Swann cho rằng 1 thạch 石 (bà ước lượng nó vào khoảng 64 lbs. 8,8 oz.") tương đương 1 đến 2 hộc, tùy thuộc vào loại thóc. Dựa trên ước tính của Eberhard và chuyển đổi của Swann giữa đơn vị thạch và hộc, một nông dân sẽ cần từ 85 đến 254 mẫu để sản xuất ra 127 hộc thóc mà Eberhard cho rằng là tối thiểu để một gia đình năm người đủ sống. Các học giả khác đưa ra những con số khác nhau. Hsu khẳng định 50 mẫu (khoảng 5,7 mẫu Anh) mới là "diện tích cần thiết để đủ sống", trong khi Vương Trọng Thù tính toán rằng chỉ cần "trung bình 24,6 mẫu một hộ gia đình, hoặc chưa tới 6 mẫu mỗi người (với mỗi mẫu tương đương tầm 456 mét vuông)." Cả Lý Khôi và Triều Thố đều khẳng định 100 mẫu là diện tích đất cần thiết để hỗ trợ một hộ dân, dù rằng chữ mẫu có nghĩa khác nhau ở thời Lý Khôi và Triều Thố.

Cải cách thuế
Bởi các hộ gia đình trung nông đại diện cho phần đông người đóng thuế, triều đình đã ra sức bảo hộ tầng lớp này và hạn chế quyền lực của giới địa chủ-thương nhân giàu có. Triều đình chủ trương giảm thuế những lúc mùa vụ kém và cung cấp viện trợ nếu có thiên tai. Chính sách miễn giảm thuế và cho vay giống cây trồng khuyến khích nông dân trở về đất cũ của họ. Chiếu lệnh năm 94 CN của triều đình miễn thuế trong thời hạn 1 năm cho những nông dân bị di dời, với điều kiện họ phải quay về đất cũ. Thuế đất đối với sản xuất nông nghiệp giảm từ 1/10 sản lượng xuống còn 1/30 vào năm 168 TCN, thậm chí được bãi bỏ hoàn toàn vào năm 167 TCN. Thuế đất một lần nữa được khôi phục vào năm 156 TCN với tỷ lệ 1/30. Đầu thời Đông Hán, thuế đất tương đương 1/10 sản lượng; sau khi Vương Mãng mất, lại cắt xuống chỉ còn 1/30 sản lượng vào năm 30 CN.

Đến cuối triều Hán, thuế đất giảm xuống chỉ còn 1%, bổ chính bằng thuế thân và thuế tài sản. Thuế thân hằng năm là 120 xu đối với người trưởng thành, 240 xu đối với thương nhân và 20 xu đối với trẻ vị thành niên từ 3 đến 14 tuổi. Độ tuổi thấp nhất chịu thuế tăng lên thành 7 từ đời Hán Nguyên Đế (48–33 TCN) trở đi. Charles Hucker cho rằng các cuộc điều tra dân số địa phương thời Hán bị sai lệch một cách có chủ ý và rất phổ biến, nhằm trốn tránh nghĩa vụ nộp thuế lên chính quyền trung ương.

Mặc dù cần thêm ngân khố để tài trợ chiến tranh Hán-Hung Nô, triều đình của Hán Vũ Đế (141–87 TCN) đánh thuế rất nhẹ đối với lớp trung nông. Thay vào đó, triều đính đánh thuế nặng hơn đối với thương nhân, tịch thu đất đai của quý tộc, và thiết lập độc quyền nhà nước đối với ngành đúc tiền, luyện sắt và muối. Các loại thuế mới được giới thiệu và áp đặt lên tàu thuyền, xe đẩy, xe ngựa, cửa hàng và nhiều loại tài sản khác. Vào năm 119 TCN, thuế tài sản đánh vào thương nhân tăng từ 120 xu cho mỗi 10.000 xu tài sản hiện sở hữu thành 120 xu cho mỗi 2.000 xu tài sản hiện sở hữu. Ta chưa hiểu rõ thuế hàng hóa thời Hán, ngoại trừ thuế rượu. Sau khi độc quyền về rượu của triều đình bị bãi bỏ năm 81 TCN, các thương nhân rượu phải gánh thuế tài sản 2 xu cho mỗi 0,2 lít (0,05 US gal) rượu.

Đặng thái hậu (nhiếp chính từ năm 105–121) mua quan bán chức nhằm tăng ngân sách trong thời kỳ thiên tai và các cuộc nổi loạn lan rộng của người Khương ở miền tây Trung Quốc. Vấn nạn này càng trở nên thối nát đời Hán Linh Đế (168–189 CN), các vị trí cao hàng đầu thường được bán cho người trả giá cao nhất thay vì những cử nhân từ kì thi khoa cử hay Thái Học.

Quân dịch

Hai hình thức quân dịch tồn tại dưới thời Hán: đó là Canh Tốt (更卒) và Chánh Tốt (正卒). Mọi nông dân trong độ tuổi từ 15 đến 56 bắt buộc phải tòng quân một tháng hàng năm, thường được huy động để xây cất công trình do nhà nước khởi xướng.

Ở tuổi 23, tất cả nông dân nam được tuyển mộ vào một trong ba binh chủng: bộ binh, kỵ binh hoặc thủy binh. Sau một năm huấn luyện, họ sẽ được cử tới các tiền đồn nơi biên cương hoặc phục vụ tại kinh đô. Sau đợt này, họ vẫn có thể bị cử đi cho đến năm 56 tuổi. Lính không chuyên nghiệp tạo nên Nam Quân (南軍), còn Bắc Quân (北軍) là một đội quân thường trực gồm các binh sĩ tinh nhuệ được trả lương.

Thời Đông Hán, nông dân có thể tránh việc tòng quân hàng năm bằng cách trả thuế Canh Phú (更賦). Điều này là do chính quyền thời Đông Hán sử dụng lao động trả lương. Vì chính phủ Đông Hán ủng hộ việc tuyển dụng tình nguyện viên quân sự, binh chế bắt buộc của nông dân nam tuổi 23 có thể tránh được bằng cách trả thuế.

Thương gia

Có hai loại thương nhân người Hán: những kẻ buôn bán tại chợ thành thị và những kẻ buôn bán lưu động giữa các đô thị hoặc sang hẳn ngoại bang. Các chủ tiệm nhỏ tại các đô thị phải đăng ký trước với chính quyền và phải đóng thuế thương mại rất nặng. Tuy vậy, chiếu lệnh năm 94 CN của triều đình thiên vị nông dân túng quẫn, phải đi bán hàng rong được miễn thuế.

Các thương nhân lưu động thường rất giàu có và không vướng phải các thủ tục trên. Họ có mối thương mại rất rộng với các gia tộc và quan chức quyền lực. Nishijima nhận xét rằng hầu hết tiểu sử của "những người đàn ông giàu có" trong Sử ký Tư Mã Thiên và Hán Thư đều kể về những thương nhân dạng này.

Trái ngược hẳn với đó, các thương nhân đã đăng ký bán hàng ở chợ có địa vị xã hội thấp hơn và thường bị hạn chế bổ sung. Hán Cao Tổ đánh thuế nặng hơn đối với họ, cấm thương nhân mặc lụa và cấm không cho con cháu của giai cấp này tham gia công vụ. Chiếu dụ mới này rất khó để thực thi. Hán Vũ Đế còn đánh thuế cả thương nhân đã đăng ký lẫn không đăng ký. Các thương nhân đã đăng ký không được phép sở hữu đất đai, nếu vi phạm, đất đai và nô lệ sẽ bị tịch thu. Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ, chính những thương nhân giàu có không đăng ký mới sở hữu những vùng đất rộng lớn. Vũ Đế kiềm chế ảnh hưởng của giới thương nhân bằng cách công khai cạnh tranh trên thị trường với các cửa hàng do triều đình quản lý.

Thủ công nghiệp và nghề do triều đình kiểm soát

Sản xuất tư nhân và độc quyền triều đình

Sắt và muối
Đầu thời Hán, các doanh nghiệp muối và sắt tư nhân của Trung Quốc được sở hữu bởi các thương nhân và các vương chư hầu giàu có. Lợi nhuận từ đây cạnh tranh với của triều đình. Một doanh nghiệp như vậy có thể thuê mướn hàng ngàn nông dân, khiến việc đồng áng bị bỏ bê và làm thâm hụt tô thuế mà triều đình thu được. Để hạn chế quyền lực của giới thương nhân, Vũ Đế ra lệnh quốc hữu hóa muối và sắt vào năm 117 TCN.

Triều đình Hán thiết lập thêm độc quyền về rượu vào năm 98 TCN; bị bãi bỏ vào năm 81 TCN nhằm giảm sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế tư nhân.

Nội bộ triều đình Hán bị chia thành hai phe: Phái Cải cách ủng hộ việc tư nhân hóa, chống lại Phái Đổi mới, vốn đã thâu tóm chính trị dưới triều đại của Vũ Đế và phiên nhiếp chính sau đó của Hoắc Quang (mất năm 68 TCN). Phái Đổi mới chỉ ra rằng các độc quyền này đã cung cấp nguồn nguyên liệu dồi dào, điều kiện làm việc tốt và sắt chất lượng cao cho đất nước; Các nhà Cải cách phản bác rằng các xưởng sắt thuộc sở hữu của triều đình sản xuất nhiều về số lượng nhưng lại thiếu về chất lượng, chỉ để đáp ứng hạn ngạch và giá thành thì quá đắt đỏ cho thường dân. Vào năm 44 TCN, phái Cải cách bãi bỏ cả hai độc quyền muối và sắt, nhưng phải phục hồi vào năm 41 TCN vì sự đóng cửa đột ngột gây sụt giảm ngân khố và gián đoạn nền kinh tế tư nhân.

Thời Vương Mãng vẫn bảo tồn các độc quyền trước. Tới thời Đông Hán, một lần nữa lại bị bãi bỏ, thủ công nghiệp lại thuộc sở hữu của các chính quyền quận bộ và doanh nghiệp tư nhân. Hán Chương Đế (75–88 CN) lại ra lệnh độc quyền muối và sắt từ năm 85-88 CN, nhưng gần cuối đời thì dỡ bỏ; cũng là lần cuối cùng có sự quốc hóa về sắt và muối như vậy.

Thóc

Buôn bán thóc tư nhân rất có hời thời Tây Hán. Vũ Đế đã can thiệp vào việc buôn bán này bằng phương án trữ hàng đệm vào năm 110 TCN. Triều đình mua thóc khi nó còn dồi dào và rẻ tiền, vận chuyển thóc đến kho để lưu trữ hoặc đến các khu vực khan hiếm thóc. Hệ thống này được dự định để loại bỏ đầu cơ thóc, để đưa ra một mức giá tiêu chuẩn và tăng thu nhập của nhà nước. Hệ thống này được thiết kế bởi công chức Tang Hoằng Dương (khoảng năm 80 TCN) từng là một thương gia. Hoằng Dương bị giới thương nhân chỉ trích vì đặt các quan chức chính phủ trong các quầy hàng ở chợ. Hệ thống cung cấp này bị dỡ bỏ thời Đông Hán, mặc dù đã được Hán Minh Đế (57–75) giới thiệu lại trong một thời gian ngắn. Minh Đế cũng bãi bỏ hệ thống này vào năm 68 CN, khi ông cho rằng việc tồn kho thóc của chính phủ làm tăng giá gạo và địa chủ giàu trở nên giàu hơn.

Ebrey lập luận rằng mặc dù hầu hết các chính sách tài khóa của Vũ Đế bị bãi bỏ thời Đông Hán, thiệt hại của chúng đối với tầng lớp thương gia và các chính sách laissez-faire sau đó của Đông Hán đã cho phép các địa chủ giàu có thống trị xã hội, đảm bảo rằng nền kinh tế của Trung Quốc sẽ vẫn vững chắc dựa trên nền tảng nông nghiệp trong nhiều thế kỷ. Chính quyền trung ương Đông Hán đã mất một nguồn thu quan trọng do từ bỏ các ngành công nghiệp muối và sắt và phải mua kiếm và khiên cho quân đội từ các nhà sản xuất tư nhân. Tuy nhiên, tổn thất doanh thu này thường được bù đắp bằng tô thuế cao hơn đánh vào thương nhân.

Xưởng sản xuất của triều đình

Các xưởng của nhà Hán sản xuất các đồ tiện dụng, sang trọng và thậm chí là mang tính nghệ thuật, như các bức tượng gốm và gạch tô điểm cho các bức tường của các ngôi mộ dưới lòng đất. Các xưởng này được điều hành bởi Thiếu Phủ (少府), chịu trách nhiệm giám sát ngân khố và khoản tài chính riêng của hoàng đế.

Thượng Phương (尚方), cơ quan trực thuộc Thiếu Phủ, chịu trách nhiệm sản xuất vũ khí, gương đồng, đồ gốm sứ và nhiều loại hàng hóa khác. Khảo Công (考工), cơ quan cũng trực thuộc Thiếu Phủ, chịu trách nhiệm sản xuất vũ khí, áo giáp và đồ dùng rẻ tiền hơn. Hàng dệt may của hoàng tộc được sản xuất ở Đông Chí Thất (東織室) và Tây Chí Thất (西織室); Đông Thất bị đóng cửa vào năm 28 TCN, nên Tây Thất trở thành nhà dệt duy nhất.

Các xưởng cấp quận sản xuất vải lụa và vải thêu, cùng đồ xa xỉ bằng vàng bạc và vũ khí. Ở An Huy hiện đại, còn chứng tích về một xưởng đóng thuyền chiến thời Hán. Mặc dù triều đình có sử dụng lao động nô bộc, dân phu và tù nhân trong các xưởng chính phủ, thợ thủ công lành nghề cũng được thuê mướn và nhận lương công hậu hĩnh.

Đồ sơn mài Hán được sản xuất tư nhân, cũng như trong các xưởng chính phủ. Đôi khi có tới hàng trăm lao động được tuyển dụng chỉ để hoàn thành một vật phẩm xa xỉ duy nhất, chẳng hạn như một cái cốc hoặc một tấm bình phong sơn mài. Một số đồ sơn mài có khắc tên gia tộc của người sở hữu. Số khác thì khắc chức sắc của người sở hữu; dung tích của vật phẩm; thậm chí là ngày, tháng, năm sản xuất theo Nông lịch; tên của người giám sát sản xuất và tên của những thợ thủ công đã tạo ra chúng. Thậm chí một số nông cụ bằng sắt chế tạo trong thời kỳ độc quyền cũng có khắc ngày tháng được chế tạo và tên của thủ công xưởng. Thước cặp bằng đồng đời nhà Tân được sử dụng trong các phép đo phút, có khắc ghi "được chế tác vào ngày rằm tháng đầu tiên của năm Quý Dậu thời kỳ Shijian guo (Thời gian quốc?)." Chiếc thước có niên đại từ năm 9 CN. Các đồ sơn mài Hán mang ấn chương đã được các nhà khảo cổ phát hiện ở những nơi rất xa các cố đô của nhà Hán như Thanh Trấn (tỉnh Quý Châu, Trung Quốc), Bình Nhưỡng (thuộc Triều Tiên) và Noin Ula (thuộc Mông Cổ).

Các công trình công cộng
Kiến trúc sư triều đình có trách nhiệm giám sát tất cả các dự án xây dựng của hoàng đế và các công trình công cộng, bao gồm cả việc xây dựng các cung điện và lăng mộ.

Thời Tây Hán, nông dân đi phu được tổ chức thành các nhóm gồm hơn một trăm ngàn lao động. Trong thời gian ba mươi ngày liên tiếp của mỗi năm trong 5 năm, khoảng 150.000 dân phu được huy động để xây dựng các bức tường thành khổng lồ của Trường An và hoàn thành vào năm 190 TCN. Dân phu được giao nhiệm vụ xây dựng và duy trì các đền thờ thần và tổ tiên của đấng hoàng đế. Họ cũng được cử đi duy trì hệ thống kênh tưới tiêu, thủy lợi và giao thông. Một số dự án cải tạo kênh thời Hán lớn bao gồm sửa sang Đô Giang Yển và Kênh Trịnh Quốc dựng từ đời Tần (221–206 TCN).

Mười chín bia đá kỷ niệm việc xây dựng những con đường và cây cầu mới của nhà Đông Hán còn tồn tại. Các cuộc khai quật khảo cổ tại Trường An tìm thấy các cây cầu bằng gỗ bắc qua hào nước phòng thủ và dẫn đến cổng thành. Đường sá cũng cần được sửa chữa định kỳ; vào năm 63 CN, con đường từ dãy núi Kỳ Liên Sơn qua Hán Trung (miền nam Sơn Tây hiện đại) hướng về Lạc Dương đã trải qua nhiều cuộc bảo quản lớn. Đối với dự án này, 623 cầu trụ, năm cây cầu lớn, 107 km (66 mi) đường và 64 tòa nhà mới, bao gồm nhà nghỉ và các bưu đình đã được xây dựng. Trong chiến dịch chống Hung Nô ở sa mạc Ordos vào năm 127 TCN, tướng Vệ Thanh (mất năm 106 TCN) đã cho xây một cây cầu trên sông Qua (một nhánh cũ của sông Hoàng Hà) ở Nội Mông ngày nay, để di chuyển quân đội và tiếp tế cho một cuộc tấn công quân Hung Nô phía tây bắc của quận Ngũ Nguyên hiện đại (五原县). Ebrey nhận xét:

Tất nhiên, có rất nhiều lý do để duy trì đường sá. Một chính thể thống nhất chỉ có thể được duy trì bởi một chính phủ có hệ thống điều động quan chức, quân đội hoặc sứ giả nhanh chóng nhất khi cần thiết. Một hệ thống giao thông như vậy, một khi được thiết lập, sẽ tạo thuận lợi cho thương mại. Ở cấp địa phương, các dự án cầu đường được khởi xướng vì lợi ích của các thương nhân lưu hành cũng như của các quan chức.

Nội thương

Hàng hóa

Các sử gia thời Hán như Tư Mã Thiên (145–86 TCN) và Ban Cố (32–92 CN), và các sử gia sau này như Phạm Diệp (398-445 CN), ghi chép rất chi tiết hoạt động giao dịch kinh doanh và các sản phẩm được buôn bán bởi các thương nhân Hán. Các cuộc khai quật khảo cổ đã chứng minh sự tồn tại của những sản phẩm này.

Các loại lương thực nông nghiệp thời Hán bao gồm kê vàng, kê proso, lúa (có gạo nếp), lúa mì, lúa mạch và đậu. Các loài hoa quả khác được bày bán bao gồm cao lương, các loại khoai taro, cẩm quỳ, mù tạt, táo tàu, lê, mận hậu, đào, mơ Á, mơ Âu và dâu rượu. Các sản phẩm từ thịt thường được tiêu thụ bao gồm: gà, vịt, ngỗng, bò, lợn, thỏ, hươu sao, cu gáy, cú, đa đa, ác là, gà lôi, sếu, và các loại cá.

Trồng dâu tằm sản xuất tơ lụa mang lại lợi nhuận rất lớn cho cả nông dân lẫn các nhà sản xuất quy mô lớn. Quần áo lụa rất đắt đỏ đối với nông dân nên họ thường mặc quần áo làm từ gai dầu. Phụ nữ nông thôn thường đan tất cả quần áo của gia đình.

Các mặt hàng bằng đồng phổ biến bao gồm các đồ gia dụng như đèn dầu, lư hương, bàn ghế, bàn là, bếp lò và hũ bình. Sắt được sử dụng để chế tạo nông cụ, chẳng hạn như lưỡi cày, cuốc, thuổng, xẻng, liềm, rìu, búa, đục, dao, cưa, bôn, cào, và đinh. Sắt cũng được sử dụng để rèn kiếm, kích, mũi tên và áo giáp cho quân đội.

Các mặt hàng phổ biến khác bao gồm: hàng tiêu dùng (rượu, dưa chua và nước sốt, cừu và lợn, ngũ cốc, men, gia vị đậu, cá khô và bào ngư, chà là, hạt dẻ, rau quả), nguyên liệu thô (da động vật, gỗ thuyền, đầu tre, thuốc nhuộm, sừng, chu sa, sơn mài thô, ngọc bích, hổ phách), quần áo và chất liệu (vải lụa, vải mịn và vải thô, quần áo da chồn và da cáo, nỉ và chiếu, dép da nai), dụng cụ bếp núc (bằng đồng và đũa, bình đựng nước bạc, gỗ và sắt, đồ gốm), sản phẩm nghệ thuật (đồ sơn mài, gốm sứ), quan tài trang nhã (làm từ tử kha, dương hòe, bách xù và gỗ sơn mài), các phương tiện như xe đẩy, xe bò, và xe ngựa.

Các sử gia thời Hán còn liệt kê các sản vật địa phương cụ thể, ví dụ như sau: Sơn Tây có tre, gỗ, thóc và đá quý; Sơn Đông có cá, muối, rượu và lụa; Giang Nam có long não, dương hòe, gừng, quế, vàng, thiếc, chì, chu sa, sừng tê giác, mai rùa, ngọc trai, ngà voi và da động vật. Nhà sử học Ebrey liệt kê các vật phẩm được tìm thấy trong một ngôi mộ thế kỷ thứ 2 ở Vũ Uy, Cam Túc (dọc theo hành lang Hà Tây được bảo vệ bởi Vạn Lý Trường Thành) sau đây:

... mười bốn mảnh gốm; mô hình của ngựa, lợn, bò, gà, chuồng gà và một con vật có sừng bằng gỗ; bảy mươi đồng xu; một cái lẫy nỏ bằng đồng; một cây bút; một hộp nghiên với phần vỏ sơn mài; một cái khay và bát sơn mài ; một chiếc lược gỗ; một vật trang trí ngọc bích; một đôi dép gai dầu; một túi rơm; một mảnh biểu ngữ có chữ khắc; một cái kẹp tóc bằng tre; hai cái ống hút rơm; và một chiếc đèn bằng đá.

Quản lý và thương mại tại gia

Đầu thời Đông Hán, Minh Đế thông qua đạo luật cấm người làm nông tham gia buôn bán. Luật mới hầu như không hiệu quả, vì giới trung nông và địa chủ vẫn kiếm được lợi nhuận đáng kể từ việc buôn bán hàng hóa ngay trên đất của họ. Thôi Thực (催寔) (mất năm 170 CN), sau này phụng sự triều đình, nảy ra ý tưởng kinh doanh rượu tại gia để chi trả cho tang lễ của cha ông. Bạn bè ông chê trách ông, cho rằng việc kinh doanh là vô đạo đức tuy không phạm pháp.

Cuốn Tứ Dân Nguyệt Linh (四民月令) của Thôi Thực là tác phẩm quan trọng duy nhất còn sót lại bàn về nông nghiệp thời Đông Hán, mặc dù một đoạn văn dài 3000 chữ của cuốn Phiếm Thăng Chi Thư có niên đại về thời Hán Thành Đế (33–7 TCN) vẫn còn tồn tại. Cuốn sách của Thôi Thực mô tả các nghi lễ thờ cúng tổ tiên và các ngày lễ hội, cách ứng xử trong thân tộc, công việc đồng áng và mùa học cho con trai. Cuốn sách của ông cũng cung cấp các hướng dẫn chi tiết về các thời điểm thuận lợi nhất để mua và bán một số loại nông sản.

Ngoại thương và cống nạp

Trước thời nhà Hán, các khu chợ biên giới phía bắc của Trung Quốc thường buôn bán với các bộ lạc du mục phía đông Thảo nguyên Á-Âu. Hòa thân giữa người Hán và Hung Nô buộc triều đình Hán phải nhân nhượng triều cống để đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ và ổn định quốc phòng. Ta không có số liệu chính xác về lượng cống phẩm hàng năm vào thế kỷ thứ 2 TCN. Vào năm 89 TCN, thiền vu Hồ Lộc Cô (狐鹿姑) (95–85 TCN) thỏa thuận sẽ gia hạn hòa thân nếu nhà Hán chịu khoản cống nạp hàng năm là 400.000 lít hoặc 10.000 dan rượu, 100.000 lít hoặc 5.000 hộc ngũ cốc và 10.000 kiện lụa. Lượng rượu, ngũ cốc và lụa này tăng đáng kể so với trước đó, vốn phải thấp hơn nhiều. Bên cạnh những thỏa hiệp này, giao thương giữa thương nhân Hung Nô và Hán rất phổ biến; người Hung Nô đổi lông và ngựa lấy nông sản và xa xỉ phẩm, đặc biệt là lụa của người Hán. Đôi khi, nhà buôn Hung Nô tuồn lậu vũ khí bằng sắt qua biên giới thông qua các khu chợ đen.

Đời Vũ Đế (141–87 TCN), nhà Hán lan tầm ảnh hưởng đến bồn địa Tarim tại Trung Á. Sứ thần Hán biếu tặng cừu, vàng và lụa cho các thành bang ốc đảo trong khu vực. Người Hán đôi khi sử dụng vàng làm tiền tệ; tuy nhiên, lụa được thường được dùng để trả tiền ăn và ở. Khi người Hán thu phục và thành lập đô hộ phủ tại bồn địa Tarim, các sứ thần tới đây được cung cấp thức ăn và chỗ ở miễn phí. Họ được cử tới đây để thu thập cống phẩm như lông thú, đá quý và cao lương mỹ vị như nho khô Trung Á về kinh đô. Người Ba Tư dâng tặng nhiều loài vật lạ hiếm (như sư tử và đà điểu) và một vị vua Miến Điện từng dâng voi, tê giác lên triều đình Hán. Các phái đoàn ngoại giao kèm với các đoàn lữ hành thương mại người Hán được cử đi khắp châu Á và thu được lợi nhuận đáng kể.

Triều đình Hán lấy cống phẩm từ thiền vu Hung Nô Hô Hàn Từ (呼韓邪) (58–31 TCN), kẻ thù của thiền vu Chí Chi (郅支) (56–36 TCN, chết tại trận Chí Chi). Hô Hàn Từ cống nạp, trao đổi con tin và trình diện tại Trường An vào Tết âm năm 51 TCN và đã được tặng thưởng những món quà sau đây từ hoàng đế: 5 kg (160 ozt) vàng, 200.000 đồng xu, 77 bộ quần áo, 8.000 kiện vải lụa, 1.500 kg (3.300 lb) chỉ tơ tằm, 15 con ngựa và 680.000 lít (19.000 giạ Mỹ) ngũ cốc. Đây là lần duy nhất triều đình Hán tặng thưởng bằng những thứ ngoài vải. Như thể hiện trong bảng dưới đây, dựa trên cuốn "Quan hệ đối ngoại nhà Hán" của sử gia Dư Anh Thời (1986), những món quà chỉ bao gồm lụa sau năm 51 TCN, và sự quy phục của Hung Nô chỉ được đảm bảo miễn là nhà Hán có thể cung cấp cho họ số lượng lớn lụa tơ tằm với mỗi lần thăm triều đình Trung Quốc.

Con đường tơ lụa được thiết lập nhờ vào nỗ lực của nhà ngoại giao Trương Khiên đời Vũ Đế. Nhu cầu lụa của người La Mã đã kích thích giao thông thương mại qua Trung Á và Ấn Độ Dương. Các thương nhân La Mã giong buồm đến Barbarikon gần thành phố Karachi, Pakistan ngày nay, và Barygaza ở Gujarat, Ấn Độ ngày nay để mua lụa Trung Quốc (xem giao thương La Mã - Ấn Độ). Sau khi Vũ Đế chinh phục Nam Việt (Tây Nam Trung Quốc và miền bắc Việt Nam) năm 111 TCN, tuyến thương mại được mở rộng xuống Đông Nam Á và Ấn Độ Dương, nơi mà các thương nhân hàng hải đổi vàng và lụa của nhà Hán lấy ngọc trai, ngọc bích, lapis lazuli và đồ thủy tinh của ngoại quốc.

Hậu Hán Thư chép rằng các phái viên La Mã do Hoàng đế Marcus Aurelius (161–180 CN) gửi đi, theo một tuyến đường phía nam, đã mang cống phẩm dâng lên Hán Hoàn Đế (146–168 CN) vào năm 166. Trước thời điểm đó, nhà ngoại giao Cam Anh từng thất bại trong nỗ lực tìm đường đến Rome năm 97. Ông dừng chân tại Vịnh Ba Tư bởi chính quyền An Tức (Parthia) can ngăn và chỉ có thể báo cáo về Rome dựa trên các lời đồn, câu chuyện. Charles Hucker và Rafe de Crespigny cho rằng hai người La Mã năm 166 CN thực chất không phải là sứ thần của chính quyền La Mã, mà chỉ là hai thương nhân quèn; Hucker viết:

Các sứ mệnh cống nạp từ các nước chư hầu đôi khi được phép mang theo thương nhân, những kẻ có cơ hội làm ăn ở chợ thủ đô. Không còn nghi ngờ gì nữa về thứ mà người Trung Hoa gọi là sứ mệnh cống nạp thực chất là những chuyến liên doanh thương mại có tổ chức bởi thương gia ngoại quốc không có tư cách ngoại giao. Điều này không phải bàn cãi, ví dụ tiêu biểu nhất, là một nhóm các thương nhân xuất hiện ở bờ nam [Trung Quốc] năm 166 CN tự xưng là sứ thần của Hoàng đế La Mã Marcus Aurelius Antoninus.

Tuyến thương mại chính dẫn vào nhà Hán trước tiên phải đi qua Kashgar, nhưng vương quốc Bactria Hy Lạp hóa xa hơn về phía tây mới là nút trung tâm của thương mại quốc tế. Đến thế kỷ thứ 1, Bactria cùng phần lớn Trung Á và Bắc Ấn Độ thuộc quyền kiểm soát của đế quốc Quý Sương. Tơ lụa là mặt hàng xuất khẩu chính từ Trung Quốc sang Ấn Độ. Các thương nhân Ấn Độ cũng mang nhiều loại hàng hóa sang Trung Quốc; chẳng hạn như mai rùa, vàng, bạc, đồng, sắt, chì, thiếc, vải mịn, dệt len, nước hoa, hương, đường pha lê, tiêu, gừng, muối, san hô, ngọc trai, đồ thủy tinh, và đồ tạo tác của La Mã. Các thương nhân Ấn Độ du nhập bồ đề và nhũ hương của người La Mã vào Trung Quốc. Người Trung Quốc lầm tưởng bdellium là một hương liệu có xuất xứ Ba Tư, nhưng thực chất lại có nguồn gốc từ Tây Ấn Độ. Ngựa Đại Uyên cao lớn nhập khẩu từ Fergana được đánh giá rất cao bởi người Hán. Nho Trung Á mới du nhập vào (tức là Vitis vinifera), được sử dụng để chế rượu nho, trước đó người Trung Quốc đã có rượu gạo. Những món đồ xa xỉ bằng thủy tinh từ thời Lưỡng Hà cổ đại đã được tìm thấy trong các lăng mộ Trung Quốc và có niên đại vào cuối thời Xuân Thu (771–476 TCN). Đồ thủy tinh La Mã đã được tìm thấy trong các khu mộ Trung Quốc có niên đại đầu thế kỷ 1 TCN, với mẫu vật sớm nhất được tìm thấy tại cảng biển Quảng Châu phía nam Trung Quốc. Đồ bạc La Mã và An Tức cũng đã được tìm thấy tại các khu mộ Hán.

Chú thích

Tham khảo

.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

. tái bản năm 1986 từ Đài Bắc: Caves Books Ltd. .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

Liên kết ngoài

 Lịch sử Trung Hoa - kinh tế Hán triều 漢 (206 TCN-8 CN, 25–220), từ Chinaknowledge.de (bằng tiếng Anh)

Lịch sử kinh tế Trung Quốc
Nhà Hán
Con đường tơ lụa


title: Neotheropoda

text:
Neotheropoda, hay "theropoda mới", là một nhóm khủng long bao gồm coelophysoidae và một số theropoda tiến hóa hơn.

Định danh
Neotheropoda được đặt tên bởi Robert T. Bakker vào năm 1986 nó bao gồm một nhóm các loài khủng long theropoda có quan hệ họ hàng với hai nhóm Ceratosauria và Tetanurae.

Tuy nhiên, hầu hết các nhà nghiên cứu sau đó đã sử dụng nó để biểu thị một nhóm rộng hơn. Neotheropoda được Paul Sereno định nghĩa lần đầu tiên vào năm 1998 là một nhánh gồm Coelophysis cộng với chim hiện đại, hầu hết theropoda trừ các loài nguyên thủy nhất.

Tham khảo


title: Bách khoa toàn thư trực tuyến

text:
Bách khoa toàn thư trực tuyến (tiếng Anh: online encyclopedia), còn được gọi là bách khoa toàn thư kỹ thuật số (digital encyclopedia), là một bách khoa toàn thư có thể truy cập qua internet, chẳng hạn như Wikipedia. Ý tưởng xây dựng một bách khoa toàn thư miễn phí bằng Internet có thể được bắt nguồn từ đề xuất của Interpedia năm 1994; nó đã được lên kế hoạch như một cuốn bách khoa toàn thư trên Internet mà mọi người đều có thể đóng góp tài liệu. Dự án không bao giờ rời khỏi giai đoạn lập kế hoạch và bị vượt qua bởi một nhánh quan trọng của bách khoa toàn thư in cũ.

Số hóa nội dung cũ

Wikisource
Có rất nhiều bách khoa toàn thư và từ điển cũ của tiểu sử quốc gia trên Wikisource cả bằng tiếng Anh và các ngôn ngữ khác. Việc hoàn thành các bộ bách khoa toàn thư này khác nhau và chất lượng nội dung thay đổi từ hiệu đính, đến văn bản chất lượng kém với nhiều lỗi nhận dạng ký tự quang học (OCR).

Khác
Nhiều bách khoa toàn thư có sẵn tại trang web Internet Archive. Mặc dù văn bản gốc có thể xem được nhưng văn bản có thể đọc được trên máy thường kém với nhiều lỗi OCR.

Vào tháng 1 năm 1995, Project Gutenberg bắt đầu xuất bản văn bản ASCII của Encyclopædia Britannica, ấn bản thứ 11 (1911), nhưng không đồng ý về phương pháp đã dừng công việc sau tập đầu tiên.   Vì lý do thương hiệu, điều này đã được xuất bản với tên Bách khoa toàn thư Gutenberg.   Dự án Gutenberg đã khởi động lại công việc số hóa và đọc lại cuốn bách khoa toàn thư này. Dự án Gutenberg đã xuất bản các tập theo thứ tự chữ cái, ấn phẩm gần đây nhất là Volume 17 Slice 8: Matter–Mecklenburg xuất bản vào ngày 7 tháng 4 năm 2013.  Britannica mới nhất đã được số hóa bởi các nhà xuất bản của nó và được bán đầu tiên dưới dạng CD-ROM, và sau đó là một dịch vụ trực tuyến.

Tạo nội dung mới

Xem thêm

 Danh sách bách khoa toàn thư trực tuyến
 Thư viện số
 Danh sách bách khoa toàn thư
 Phần mềm tham khảo

Tham khảo

Bách khoa toàn thư trực tuyến


title: Zatomus

text:
Zatomus là một chi rauisuchia sống vào thời kỳ kỷ Trias.

Chú thích

Zatomus
Động vật tuyệt chủng
Động vật được mô tả năm 1871
Bò sát tiền sử Bắc Mỹ


title: Marlboro (thuốc lá)

text:
Marlboro (, )  là một thương hiệu thuốc lá Mỹ, hiện đượcPhilip Morris USA (một chi nhánh của Altria)  sở hữu và sản xuất tại Hoa Kỳ và Philip Morris International (hiện tách biệt với Altria) sở hữu và sản xuất bên ngoài Hoa Kỳ. Richmond, Virginia, là địa điểm của nhà máy sản xuất thuốc lá Marlboro lớn nhất. Marlboro là nhãn hiệu thuốc lá bán chạy nhất toàn cầu kể từ năm 1972. Tính đến năm 2017, Marlboro đã có 40% thị phần tại Hoa Kỳ, nhiều hơn 7 thương hiệu cạnh tranh tiếp theo cộng lại.

Lịch sử

Philip Morris đã mở một công ty con ở New York vào năm 1902 để bán nhiều nhãn hiệu thuốc lá của công ty. Nhãn hiệu "Marlboro" đã được đăng ký tại Hoa Kỳ vào năm 1908 mặc dù không có loại thuốc lá nào được bán dưới tên này cho đến năm 1923. Năm 1924, thương hiệu đã được đưa ra. Chúng lần đầu tiên được bán trên thị trường với tư cách là "thuốc lá xa xỉ của Mỹ" và chủ yếu được bán trong các khách sạn và khu nghỉ dưỡng.

Vào khoảng những năm 1930, nó đã bắt đầu được quảng cáo là thuốc lá của phụ nữ, dựa trên khẩu hiệu "Nhẹ như tháng năm". Tên được lấy từ một đường phố ở London, nơi đặt nhà máy của Philip Morris tại Anh. Tuy nhiên, từ năm 1885, một thương hiệu được gọi là "Marlborough" đã được bán trên thị trường như là một "loại thuốc lá phụ nữ yêu thích" của Philip Morris & Co.

Tham khảo


title: Hyatt Regency Portland

text:
Hyatt Regency Portland (hay Hyatt Regency Portland tại Trung tâm Hội nghị Oregon) là một tòa nhà cao tầng và khách sạn ở Portland, Oregon, Hoa Kỳ. Khai trương vào tháng 12 năm 2019, khách sạn nằm trên Phố Đông Bắc Holladay tại Đại lộ 2, trong Quận Lloyd, đối diện với Trung tâm Hội nghị Oregon. Khách sạn cũng có không gian hội nghị rộng 39.000 bộ vuông.

Lịch sử
Các hoạt động đã bị đình chỉ vào tháng 3 năm 2020 do hậu quả của đại dịch COVID-19. Vào tháng 10 năm 2020, công ty Hyatt vẫn đang quyết định thời điểm mở cửa lại cơ sở này.

Tham khảo

Nhà cao tầng
Khách sạn Mỹ


title: In li-tô lập thể

text:
In li-tô lập thể (SLA hoặc SL; còn được gọi là thiết bị in li-tô lập thể, chế tạo quang học, đông đặc quang học hoặc in nhựa) là một dạng công nghệ in 3D được sử dụng để tạo mô hình, nguyên mẫu, mẫu và sản xuất các bộ phận theo từng lớp bằng cáchquang trùng hợp polyme, một quá trình mà ánh sáng gây ra chuỗi các phân tử liên kết, tạo thành các polyme. Những polyme đó tạo thành vật thể rắn ba chiều. Nghiên cứu trong lĩnh vực này đã được tiến hành trong những năm 1970, nhưng thuật ngữ này được Chuck Hull đặt ra vào năm 1984 khi ông nộp đơn xin cấp bằng sáng chế về quy trình này năm 1986. Có thể sử dụng in li-tô lập thể để tạo ra những thứ như nguyên mẫu cho sản phẩm trong thiết kế ban đầu, các mô hình y tế và phần cứng máy tính cũng như nhiều ứng dụng khác. Tuy in li-tô lập thể nhanh và có thể sản xuất được hầu hết các thiết kế nhưng nó cũng khá đắt tiền.

Lịch sử
In li-tô lập thể hay in "SLA" là công nghệ in 3D sớm và được sử dụng rộng rãi. Đầu những năm 1980, nhà nghiên cứu Nhật Bản Hideo Kodama lần đầu tiên phát minh ra phương pháp tiếp cận theo lớp hiện đại đối với phép lập thể bằng cách sử dụng ánh sáng cực tím để đông cứng các polyme cảm quang. Năm 1984, ngay trước khi Chuck Hull nộp bằng sáng chế, Alain Le Mehaute, Olivier de Witte và Jean Claude André đã nộp một bằng sáng chế cho quá trình in li-tô lập thể. Đơn xin cấp bằng sáng chế của các nhà phát minh Pháp đã bị Công ty General Electric của Pháp (nay là Alcatel-Alsthom) và CILAS (The Laser Consortium) từ bỏ. Le Mehaute tin rằng việc từ bỏ phản ánh một vấn đề với sự đổi mới ở Pháp.

Tuy nhiên, thuật ngữ "in li-tô lập thể" được Chuck Hull đặt ra vào năm 1984 khi ông nộp bằng sáng chế cho quá trình này. Chuck Hull được cấp bằng sáng chế in li-tô lập thể như một phương pháp tạo ra các đối tượng 3D bằng cách liên tục "in" các lớp mỏng của một đối tượng bằng cách sử dụng một phương thức đông cứng bằng tia cực tím, bắt đầu từ lớp dưới cùng đến lớp trên cùng. Bằng sáng chế của Hull mô tả một chùm tia tử ngoại tập trung tập trung vào bề mặt của một thùng chứa đầy chất lỏng polyme cảm quang. Chùm tia được tập trung vào bề mặt của chất lỏng photopolymer, tạo ra mỗi lớp của đối tượng 3D mong muốn bằng cách liên kết ngang (tạo liên kết giữa các phân tử trong polyme). Nó được phát minh với mục đích cho phép các kỹ sư tạo ra nguyên mẫu thiết kế của họ theo cách hiệu quả hơn. Sau khi bằng sáng chế được cấp vào năm 1986, Hull đồng sáng lập công ty in 3D đầu tiên trên thế giới, 3D Systems để thương mại hóa công nghệ này.

Thành công của in li-tô lập thể trong ngành công nghiệp ô tô cho phép in 3D để đạt được trạng thái công nghiệp và công nghệ tiếp tục cho thấy những ứng dụng sáng tạo trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu. Các nỗ lực đã được thực hiện để xây dựng các mô hình toán học của các quy trình in li-tô lập thể và để thiết kế các thuật toán để xác định xem một đối tượng đề xuất có thể khóa được xây dựng bằng cách sử dụng in 3D hay không.

Công nghệ
In li-tô lập thể là một quá trình sản xuất bồi đắp hoạt động bằng cách tập trung tia cực tím (UV) vào một thùng nhựa cảm quang. Với sự trợ giúp của các  phần mềm hỗ trợ sản xuất bằng máy tính hoặc hỗ trợ thiết kế bằng máy tính (CAM / CAD), laser UV được sử dụng để vẽ một thiết kế hoặc hình dạng được lập trình sẵn trên bề mặt của thùng nhựa cảm quang. Nhựa cảm quang nhạy cảm với ánh sáng cực tím, vì vậy nhựa được quang hóa rắn  và tạo thành một lớp đơn của đối tượng 3D mong muốn. Sau đó, nền tảng xây dựng hạ xuống một lớp và một lớp nhựa lỏng mới tiếp tục nằm trên đỉnh của bể chứa. Quá trình này được lặp lại từng lớp từng lớp cho đến khi đối tượng 3D hoàn tất. Các bộ phận đã hoàn thành phải được rửa bằng dung môi để làm sạch nhựa ướt khỏi bề mặt của chúng.

Nó cũng có thể in các đối tượng "từ dưới lên" bằng cách sử dụng một thùng với một đáy trong suốt và tập trung tia cực tím hoặc laser trùng hợp màu xanh đậm chiếu ngược lên từ đáy thùng. Một máy li-tô lập thể đảo ngược bắt đầu in bằng cách hạ thấp nền tảng xây dựng để chạm vào đáy thùng chứa nhựa, sau đó di chuyển lên trên một đoạn bằng  chiều cao của một lớp. Tia laser UV sau đó viết lớp dưới cùng của chi tiết mong muốn thông qua đáy thùng trong suốt. Sau đó, thùng được "lắc", uốn cong và tách đáy thùng ra khỏi lớp polyme cảm quang đã cứng; vật liệu cứng được tách ra từ đáy thùng và vẫn gắn liền với nền tảng xây dựng dang đi lên, và chất lỏng cảm quang mới chảy vào từ các cạnh của chi tiết được xây dựng một phần. Tia laser UV sau đó viết lớp thứ hai từ dưới lên và lặp lại quá trình. Một lợi thế của chế độ từ dưới lên này là khối lượng xây dựng có thể lớn hơn nhiều so với thùng, và chỉ cần đủ polyme cảm quang cần thiết để giữ cho đáy thùng xây dựng liên tục đầy loại nhựa cảm quang. Cách tiếp cận này là điển hình của máy in SLA để bàn, trong khi phương pháp tiếp cận chiếu nguồn sáng từ phía trên bên phải là phổ biến hơn trong các hệ thống công nghiệp.

In li-tô lập thể đòi hỏi việc sử dụng các cấu trúc hỗ trợ gắn vào bàn nâng để ngăn chặn sai lệch do trọng lực, chống lại áp lực thành bên từ lưỡi dao nhựa, hoặc giữ lại các phần mới được tạo ra trong quá trình in "vat rocking". Hỗ trợ thường được tạo tự động trong quá trình chuẩn bị các mô hình CAD và cũng có thể được thực hiện thủ công. Trong cả hai trường hợp, các hỗ trợ phải được gỡ bỏ thủ công sau khi in.

Ứng dụng

Mô hình hóa trong y tế

Các mô hình lập thể đã được sử dụng trong y học từ những năm 1990, để tạo mô hình 3D chính xác của các khu vực giải phẫu khác nhau của bệnh nhân, dựa trên dữ liệu từ quét máy tính. Mô hình y tế liên quan đến việc thu CT, MRI hoặc các phương pháp quét khác đầu tiên. Dữ liệu này bao gồm một loạt các hình ảnh cắt ngang giải phẫu người. Trong những hình ảnh này, các mô khác nhau xuất hiện dưới dạng các mức xám khác nhau. Chọn một loạt các giá trị màu xám cho phép các mô cụ thể được phân lập. Sau đó, một vùng quan tâm được chọn và tất cả các điểm ảnh được kết nối với điểm đích trong phạm vi giá trị màu xám đó sẽ được chọn. Điều này cho phép chọn một cơ quan cụ thể. Quá trình này được gọi là phân đoạn. Sau đó, dữ liệu được phân đoạn có thể được dịch sang định dạng phù hợp với in li-tô lập thể. Trong khi in li-tô lập thể thường chính xác, độ chính xác của một mô hình y tế phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là người vận hành thực hiện phân đoạn một cách chính xác. Có những lỗi tiềm năng có thể xảy ra khi tạo mô hình y tế sử dụng in li-tô lập thể nhưng có thể tránh được nếu được thực hành nhiều và được đào tạo tốt.

Các mô hình lập thể được sử dụng như một trợ giúp để chẩn đoán, lập kế hoạch trước phẫu thuật và thiết kế và sản xuất cấy ghép. Điều này có thể liên quan đến việc lập kế hoạch ví dụ và tập luyện đục xương. Các bác sĩ phẫu thuật sử dụng các mô hình để giúp lên kế hoạch phẫu thuật nhưng các chuyên viên phục hình và kỹ thuật viên cũng sử dụng các mô hình như một sự trợ giúp cho việc thiết kế và sản xuất các bộ cấy ghép phù hợp. Các mô hình y tế thường được sử dụng để giúp đỡ trong việc xây dựng các tấm Cranioplasty ví dụ.

Tạo mẫu
In li-tô lập thể thường được sử dụng cho các bộ phận tạo mẫu. Đối với một mức giá tương đối thấp, In li-tô lập thể có thể tạo ra các nguyên mẫu chính xác, ngay cả các hình dạng bất thường. Các doanh nghiệp có thể sử dụng các nguyên mẫu đó để đánh giá thiết kế sản phẩm của họ hoặc công khai cho sản phẩm cuối cùng.

Ưu nhược điểm

Ưu điểm
Một trong những ưu điểm của stereolithography là tốc độ của nó; các bộ phận chức năng có thể được sản xuất trong vòng một ngày. Khoảng thời gian cần thiết để sản xuất một phần phụ thuộc vào độ phức tạp của thiết kế và kích thước. Thời gian in có thể kéo dài từ nhiều giờ đến hơn một ngày. Nhiều máy in 3D có thể sản xuất các bộ phận có kích thước tối đa khoảng 50 × 50 × 60 cm (20 × 20 × 24 in) [cần nguồn] và một số máy in có khả năng sản xuất các bộ phận đơn dài hơn 2 mét. Nguyên mẫu và thiết kế được chế tạo bằng lập thể đủ bền để gia công và có thể sử dụng để làm mẫu cho ép phun hoặc các quá trình đúc kim loại khác.

Nhươc điểm
Mặc dù đồ đá nổi có thể được sử dụng để sản xuất hầu như bất kỳ thiết kế tổng hợp nào nó thường tốn kém; nhựa cảm quang phổ biến có thể có giá khoảng $ 800 mỗi gallon và máy SLA có thể có giá $ 250,000 Gần đây, sự quan tâm của công chúng đối với in 3D đã truyền cảm hứng cho thiết kế của một số máy SLA tiêu dùng có thể có giá $ 3,500 hoặc ít hơn, chẳng hạn như Ilios Photon 2 của Ilios 3D, Form 2 bởi Formlabs hoặc Nobel 1.0 của XYZPrinting. Ngoài ra còn có giảm chi phí của các loại nhựa polyme cảm quang siêu dẻo

.

Xem thêm

 Mô hình lắng đọng nóng chảy (FDM)
 Thiêu kết laser chọn lọc (SLS)
 Biến dạng tạo hình bằng nhiệt

Tham khảo

Nguồn

Liên kết ngoài

 Rapid Prototyping and Stereolithography animation – Animation demonstrates stereolithography and the actions of an SL machine
 Video of micro-stereolithography for biomedical applications
 Tour of a rapid prototyping company which uses SLA printers, Inside a Chinese 3D Printing Factory - in Shenzhen, China, Strange Parts, Youtube.

Phương pháp in 3D
Phẫu thuật có sự hỗ trợ của máy tính
Tin học y tế
Giới thiệu năm 1986
Phát minh của Hoa Kỳ
Ứng dụng laser


title: Milionia carycina

text:
Milionia carycina là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Milionia


title: Amata palestinae

text:
Amata palestinae là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

P


title: Oreodera albicans

text:
Oreodera albicans là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Oreodera


title: Callopistria dascia

text:
Callopistria dascia là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Callopistria


title: Štefan Moyses

text:
PhDr. Štefan Moyses (also as Štefan Moyzes, ; ngày 24 tháng 10 năm 1797 tại Veselé (Veszele) – ngày 5 tháng 7 năm 1869 tại Žiar nad Hronom (Garamszentkereszt)), là một giám mục người Slovakia của Giáo hội Công giáo. Ông là người đồng sáng lập và chủ tịch đầu tiên của Matica slovenská.

Cuộc đời
Štefan Moyses được thụ phong linh mục năm 1821. Ông từng là tuyên úy tại một số giáo xứ của tổng giáo phận Esztergom, sau đó làm việc tại Croatia. Vào tháng 1 năm 1830, ông trở thành giáo sư của Học viện Zagreb. Năm 1847, ông được bổ nhiệm phụ trách phần giáo luật của chương Zagreb. Ông là người ủng hộ việc tái sử dụng tiếng mẹ đẻ trong giáo dục tiểu học và trong việc phụng thờ. Năm 1850, ông được bổ nhiệm làm giám mục của Banská Bystrica (Besztercebánya). Ngày 12 tháng 12 năm 1861, Ông là trưởng phái đoàn Slovakia đến với Hoàng đế Franz Joseph I và đệ trình Bản ghi nhớ národa slovenského(Bản ghi nhớ của quốc gia Slovakia) và Prosbopis Slovákov. Ngày 3 tháng 8 năm 1863, ông trở thành chủ tịch đầu tiên của Matica slovenská. Ông được Tòa thánh kỷ niệm ngày 5 tháng 7 là ngày của Cyril và Methodius.

Xem thêm
 Giáo hội Công giáo
 Công giáo tại Slovakia

Chú thích

Liên kết ngoài
 Záznam o krste v matrike farnosti Veselé

Sinh năm 1797
Mất năm 1869
Giám mục Slovakia
Giám mục Công giáo Rôma theo quốc gia
Người Slovakia


title: Hội nhiếp ảnh Ba Lan (1931–1939)

text:
Hội nhiếp ảnh Ba Lan (Tiếng Ba Lan: Polskie Towarzystwo Fotograficzne, viết tắt là PTF) là hiệp hội nhiếp ảnh toàn quốc, tồn tại từ năm 1931 đến năm 1939, có tiền thân là Hội những người yêu nhiếp ảnh Ba Lan tại Warsaw .

Hoạt động
Hội Nhiếp ảnh Ba Lan bắt đầu hoạt động từ năm 1931..

Hội Nhiếp ảnh Ba Lan đã tiến hành nhiều hoạt động triển lãm nhiếp ảnh , tổ chức các triển lãm cá nhân của các nghệ sĩ như Marian Dederko, J. Stalony-Dobrzański, J. Sunderland, thực hiện nhiều bài giảng, cuộc họp và hội thảo nhiếp ảnh . Hiệp hội Nhiếp ảnh Ba Lan có báo chí riêng, đó là tạp chí nhiếp ảnh Fotograf Polski  và Foto. Tổng biên tập của Fotograf Polski là Stanisław Schönfeld, sau đó là Tadeusz Cyprian, công ty Polska Press Fotograficzna là nhà xuất bản.

Năm 1934, Hội Nhiếp ảnh Ba Lan là đơn vị tổ chức Cuộc thi Nhiếp ảnh Quốc gia PTF đầu tiên, được tổ chức theo ba hạng mục: nghiệp dư, thâm niên và chuyên nghiệp. Năm 1939 - một vài tháng trước khi Chiến tranh Thế giới thứ hai bùng nổ , Hiệp hội Nhiếp ảnh Ba Lan chuyển đến một cơ sở mới tại số 12 phố Śniadeckich, Warszawa. Tiệm Nhiếp ảnh Quốc tế lần thứ 11 theo kế hoạch (1939) đã bị hủy bỏ do Thế chiến thứ hai bùng nổ.

Vào tháng 1 năm 1940, chính quyền Đức đã tịch thu và niêm phong trụ sở của Hiệp hội Nhiếp ảnh Ba Lan tại số 12 phố Śniadeckich, sau đó cơ sở bị chuyển đổi thành một căn hộ riêng. Các thiết bị và động sản khác thuộc sở hữu của PTF được các thành viên của Ban PTF cuối cùng bảo quản (gồm Zafia Chomętowska, Henryk Derczyński, Anna Jankowska, Tadeusz Jankowski, Zdzisław Marcinkowski, Kazimierz Niewiadomski, Brunon Wojciechowski) và các vật dụng đã bị phá hủy và hư hại nặng nề trong cuộc Khởi nghĩa Warszawa .

Các thành viên thuộc Ban quản lý Hội Nhiếp ảnh Ba Lan

 H. Wojciechowski (giám đốc 1932);
 P. Lebiedziński (thành viên danh dự 1932);
 A. Dawidowski (giám đốc 1934);
 T. Cyprian (thành viên danh dự 1934);
 T. Bobrowski (giám đốc 1935);
 M. Dederko (giám đốc 1937);
 J. Gizowski (giám đốc 1939);

Nguồn.

Triển lãm nổi bật

 Triển lãm các tác phẩm của các thành viên PTF lần thứ XLIX (1933);
 Triển lãm Nhiếp ảnh Liên Xô (1934);
 Tiệm Nhiếp ảnh Quốc tế lần thứ VIII (1935);
 Vẻ đẹp của Warszawa - cuộc thi triển lãm dưới sự bảo trợ của Stefan Starzyński (1937);
 X International Salon of Photography (1937);
 Triển lãm các tác phẩm của các thành viên PTF lần thứ LIV (1938);
 Triển lãm ảnh quê hương Ba Lan lần thứ nhất (1939);

Nguồn.

Tham khảo

Tài liệu

 Lịch sử của nhiếp ảnh Ba Lan cho đến năm 1990.

Lịch sử nhiếp ảnh


title: NGC 4596

text:
NGC 4596 là tên của một thiên hà hình hạt đậu có cấu trúc thành chắn nằm trong chòm sao Xử Nữ. Khoảng cách nó với chúng ta là khoảng xấp xỉ 55 triệu năm ánh sáng (tương đương với 16,8 parsec). Vào ngày 15 tháng 3 năm 1784, nhà thiên văn học người Anh gốc Đức William Herschel phát hiện bằng một kính viễn vọng có kích thước 18,7 inch và mô tả nó là "gần hai ngôi sao sáng". Bên cạnh đó, nó còn là một thiên thành thành viên của cụm thiên hà Xử Nữ với độ nghiêng từ điểm nhìn của chúng ta là khoảng 38 độ. Đường kính của thiên hà này là 100000 năm ánh sáng.

Thanh chắn của thiên hà này xuất hiện rất rõ ràng với hai điểm cuối có hai đốm sáng. Hai nhánh xoắn ốc khuếch tán của nó rẽ nhánh từ điểm cuối của thanh chắn và tạo thành một cấu trúc đai giả có thể dễ dàng nhận thấy. Các nhánh xoắn ốc ấy ra bên ngoài và mờ nhạt đi trong cái đĩa bên ngoài của nó.

Tại vùng trung tâm của thiên hà này có chứa một lỗ đen siêu khối lượng với khối lượng ước tính là khoảng 78 triệu lần khối lượng mặt trời.

Dữ liệu hiện tại
Theo như quan sát, đây là thiên hà nằm trong chòm sao Xử Nữ và dưới đây là một số dữ liệu khác:

Xích kinh

Độ nghiêng

Giá trị dịch chuyển đỏ 0.006311

Cấp sao biểu kiến 11.35

Vận tốc xuyên tâm 1892 km/s

Kích thước biểu kiến 4.0 x 3.0

Loại thiên hà SB0^+(r)

Tham khảo

Liên kết ngoài


title: Đảo Verde

text:
Đảo Verde nằm dọc theo các phần của eo biển đảo Verde giữa các đảo Luzon và Mindoro, Philippines. Đó là vào năm 1988 khi một ngôi làng nhỏ được kết nối với nguồn điện thông qua nỗ lực của một dự án châu Âu sử dụng các công nghệ như tấm pin mặt trời để tự cung cấp cho hòn đảo. Kể từ đó, nó đã được Cơ quan Du lịch Philippines tuyên bố là một trong những khu bảo tồn biển của đất nước.

Địa lý
Đảo Verde nằm ở phía nam Brgy. Ilijan, thành phố Batangas và được tách ra khỏi Luzon bằng đèo Bắc. Phải mất 1 giờ 30 phút bằng thuyền hoặc 25 phút bằng thuyền phà từ cảng thành phố Batangas để đến đảo.

Một trong những điểm đến nổi tiếng trong đảo là Mahabang Buhangin, một bãi biển cát trắng trải dài hàng km. Một cái khác là Cueva Sitio, một hang động dẫn đến phía bên kia của hòn đảo.
Đảo Verde đã là một điểm đến cho khách du lịch và thợ lặn ở thành phố Batangas kể từ năm 1999, sau khi gia tộc Mục sư mở một khu nghỉ dưỡng P80 Million tại Brgy. San Antonio.

Tham khảo

Đảo Philippines


title: Milionia reducta

text:
Milionia reducta là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Milionia


title: Coelorhachis gloriae

text:
Coelorhachis gloriae là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Coelorhachis


title: Oreonoma pirene

text:
Oreonoma pirene là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Oreonoma


title: Gedung Sate

text:
Gedung Sate là tòa nhà văn phòng của thống đốc tỉnh Tây Java, Indonesia. Tòa nhà nằm ở thành phố Bandung này có kiến trúc tân cổ điển pha trộn với những yếu tố bản địa. Thời Indonesia còn là thuộc địa của Hà Lan, hay gọi là Đông Ấn Hà Lan, nó từng là nơi làm việc của cơ quan Giao thông vận tải, Công trình công cộng và Quản lý nước  . Khi đó nó được gọi là Gouvernements Bedrijven. Tòa nhà được xây dựng vào năm 1920 và thiết kế bởi kiến trúc sư người Hà Lan J. Gerber.

Tên phổ biến của nó, Gedung Sate, được dịch theo nghĩa đen từ tiếng Indonesia có nghĩa là "tòa nhà thịt nướng xâu" vì tháp mái của nó trông giống món ăn truyền thống này của người Indonesia, và nó được gọi là sate hay satay  .

Kiến trúc

Gedung Sate là tác phẩm của các kiến trúc sư J. Gerber, Eh. De Roo, G Hendriks và các cộng sự. Gerber có ý định thiết kế giống với phong cách của kiến trúc sư nổi tiếng người Hà Lan Hendrik Petrus, trong đó áp dụng nhiều đặc điểm truyền thống của Indonesia. Nhiều kiến trúc sư đánh giá Gedung Sate là một tòa nhà có kiến trúc rất độc đáo, được gọi là kiến trúc Indo-Âu.

D. Ruhl đã gọi Gedung Sate là "tòa nhà đẹp nhất ở Indonesia" trong cuốn sách Bandoeng en haar Hoogvlakte vào năm 1952 .

Xây dựng

Viên đá đầu tiên của tòa nhà được đặt bởi Johanna Catherina Coops, con gái lớn của thị trưởng Bandung, B. Coops, và vợ ông là Petronella Roelofsen, vào ngày 27 tháng 7 năm 1920.

Khoảng 2.000 người đã tham gia vào việc xây dựng tòa nhà này. 150 trong số đó là thợ đá và thợ gỗ lành nghề đến từ Konghu và Kanton, Trung Quốc. Những công nhân khác đến từ Kampung Sekeloa, Kampung Coblong Dago, Kampung Gandok và Kampung Cibarengkok. Vào giai đoạn đầu họ làm việc tại tòa nhà Gedong Sirap trong khuôn viên trường Hoogeschool Technische Bandoeng, ngày nay là Học viện kĩ thuật Bandung và Gedong Papak, hội trường thành phố Bandung.

Sau 4 năm xây dựng, tòa nhà hoàn thành vào tháng 9 năm 1924.

Công chúng

Vẻ đẹp của Gedung Sate còn do những vườn cây trang trí tươi tốt bao quanh tòa nhà được chăm sóc cẩn thận. Những khu vườn này thường được sử dụng là nơi chụp ảnh lưu niệm, chụp ảnh cưới, quay clip ca nhạc...

Vào mỗi chủ nhật, Gedung Sate được mở cửa cho công chúng, do đó mọi người có thể tham quan những khu vườn hoặc tham gia các hoạt động thể thao tại đây.

Tham khảo

Du lịch Indonesia
Văn hóa Indonesia


title: Eupagia nigerrima

text:
Eupagia nigerrima là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Eupagia


title: Helenoscoparia nigritalis

text:
Helenoscoparia nigritalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Helenoscoparia


title: Tmesisternus multiplicatus

text:
Tmesisternus multiplicatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Tmesisternus


title: Onthophagus peninsulocupreus

text:
Onthophagus peninsulocupreus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).

Chú thích

Liên kết ngoài

P


title: Ptilodexia sororia

text:
Ptilodexia sororia là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ptilodexia


title: CRISPR

text:
CRISPR (; ) là một họ các trình tự DNA được tìm thấy trong bộ gen của các sinh vật nhân sơ như vi khuẩn và vi khuẩn cổ. Những trình tự này hình thành từ các đoạn DNA của những thể thực khuẩn từng tấn công vào sinh vật nhân sơ đó.  Chúng được dùng để phát hiện và phá hủy DNA của những loại thực khuẩn tương tự trong các lần tấn công về sau. Do đó, chúng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ virus (phage) của sinh vật nhân sơ.

Hệ CRISPR-Cas là một hệ miễn dịch ở sinh vật nhân sơ mang lại khả năng chống lại các yếu tố di truyền ngoại lai, như sự xâm nhập của plasmid và thể thực khuẩn, tạo thành một dạng miễn dịch thu được. RNA bắt cặp với trình tự của vùng đệm (spacer) trên DNA mới xâm nhập và giúp protein Cas (CRISPR-associated) nhận diện và thực hiện cắt đứt sợi DNA xâm nhập gây bệnh. Những protein Cas khác do RNA dẫn đường cắt các RNA ngoại lai xâm nhập. CRISPR được tìm thấy trong khoảng 50% các bộ gen vi khuẩn và gần 90% các bộ gene vi khuẩn cổ.

Những hệ thống này đã dẫn đến kỹ thuật chỉnh sửa gen CRISPR sử dụng gen cas9. Quá trình chỉnh sửa này có ứng dụng rộng rãi bao gồm nghiên cứu sinh học, phát triển các sản phẩm công nghệ sinh học, và chữa trị các bệnh. Kỹ thuật chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9 là nguyên nhân chính giúp Emmanuelle Charpentier và Jennifer Doudna nhận Giải Nobel Hóa học năm 2020.

Lịch sử

Chuỗi lặp lại
Sự phát hiện các trình tự DNA lặp lại xảy ra độc lập ở ba nơi khác nhau trên thế giới. Năm 1987, nhà nghiên cứu Yoshizumi Ishino và đồng nghiệp từ Đại học Osaka lần đầu tiên mô tả thứ mà sau này được gọi CRISPR. Họ vô tình nhân đôi một đoạn CRISPR trong quá trình tái bản gen "iap". Các đoạn lặp lại này được sắp xếp rất kỳ lạ. Những chuỗi lặp lại thường xếp liên tiếp nhau, không có những chuỗi khác xen giữa. Họ không biết công dụng của những đoạn lặp thành cụm bị gián đoạn này.

Năm 1993, các nhà nghiên cứu tại Hà Lan đưa ra hai bài báo về một cụm các đoạn lặp trực tiếp (DR) bị gián đoạn trong vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis. Họ nhận thấy các chuỗi xen giữa vào những đoạn lặp trực tiếp này khác nhau tùy vào chủng M. tuberculosis và dùng tính chất này để phát triển phương pháp nhận dạng spoligotyping, vẫn được dùng đến ngày nay.

Francisco Mojica tại Đại học Alicante ở Tây Ban Nha nghiên cứu các đoạn lặp lại và chức năng của chúng trong các loài vi khuẩn cổ Haloferax và Haloarcula. Người hướng dẫn của Mojica vào lúc đó cho rằng những đoạn lặp lại có vai trò trong việc phân chia các DNA đã nhân đôi vào hai tế bào con trong quá trình phân bào, bởi plasmid và nhiễm sắc thể với những đoạn lặp giống nhau không thể cùng tồn tại trong Haloferax volcanii. Việc phiên mã những đoạn lặp gián đoạn này cũng được nghiên cứu lần đầu tiên, dẫn đến việc những đặc trưng của CRISPR. Năm 2000, Mojica khảo sát các nguồn khoa học và một trong những sinh viên tìm kiếm trong các bộ gen đã được công bố. Họ xác định được những đoạn lặp gián đoạn ở 20 loài vi sinh vật cùng thuộc một họ. Năm 2001, Mojica và Ruud Jansen trong khi đang tìm kiếm những đoạn lặp gián đoạn khác, đề xuất cái tên CRISPR (Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats; tạm dịch: Đoạn lặp palindrome ngắn gián đoạn thường xuyên theo cụm) nhằm tránh nhầm lẫn xuất phát từ nhiều tên gọi khác được dùng trong giới khoa học để diễn tả những đoạn DNA này. Năm 2002, Tang, et al. tìm ra bằng chứng cho thấy những vùng lặp CRISPR trong bộ gen của Archaeoglobus fulgidus được phiên mã thành phân tử RNA dài rồi được biến thành những đoạn RNA ngắn, cùng các chuỗi dài 2, 3 hoặc nhiều hơn đơn vị đệm.

Phức hệ CRISPR
Một bước tiến lớn trong việc hiểu rõ CRISPR đến từ quan sát của Jansen rằng những cụm lặp lại ở sinh vật nhân sơ này đi kèm với một tập hợp các gen tương đồng tạo thành các phức hệ CRISPR hay gen cas. Bốn gen cas (cas 1–4) được nhận diện từ đầu. Các protein Cas chứa motif cấu trúc helicase và nuclease, gợi ý về vai trò trong cấu trúc động của các locus CRISPR. Cái tên CRISPR được dùng thống nhất cho hình mẫu này. Tuy nhiên, chức năng của chúng vẫn chưa được biết đến.

Năm 2005, ba nhóm nghiên cứu độc lập chỉ ra rằng một số đoạn đệm CRISPR xuất phát từ DNA thể thực khuẩn và DNA ngoại nhiễm sắc thể như là plasmid. Nói cách khác, các đoạn đệm (spacer) là những đoạn DNA lấy từ những virus từng cố gắng xâm nhập tế bào trước đó. Nguồn gốc của các đoạn đệm là dấu hiệu cho thấy phức hệ CRISPR/cas có thể đóng một vai trò trong hệ miễn dịch thu được ở vi khuẩn. Cả ba nghiên cứu đưa ra ý tưởng này ban đầu bị các tạp chí có danh tiếng từ chối, nhưng cũng xuất hiện trong những tạp chí khác.

Nghiên cứu đầu tiên, bởi Mojica và đồng nghiệp tại Đại học Alicante, tiên đoán vai trò của mã RNA của đoạn đệm trong việc nhận diện mục tiêu, một quá trình có thể tương tự với hệ thống can thiệp RNA trong tế bào nhân thực. Koonin và đồng nghiệp mở rộng giả thuyết can thiệp RNA này, đề xuất cơ chế hoạt động của các loại CRISPR-Cas khác nhau dựa trên chức năng được dự đoán của protein tạo ra từ chúng.

Các thí nghiệm của nhiều nhóm khác nhau cho thấy cơ chế cơ bản của miễn dịch CRISPR-Cas. Năm 2007, bằng chứng thực nghiệm đầu tiên cho thấy CRISPR là một hệ miễn dịch thu được được đăng tải. Một vùng CRISPR trong Streptococcus thermophilus lấy đoạn đệm từ DNA của một thể thực khuẩn xâm nhập. Các nhà nghiên cứu kiểm soát khả năng kháng các loại phage khác nhau của S. thermophilus bằng cách thêm và loại bỏ các đoạn đệm có trình tự giống với các phage đó. Năm 2008, Brouns và Van der Oost tìm ra một phức hệ các protein Cas (gọi là Cascade) trong E. coli cắt tiền RNA CRISPR trong những đoạn lặp thành những phân tử RNA trưởng thành chứa đoạn đệm gọi là RNA CRISPR (crRNA), gắn với phức hệ protein. Hơn nữa, người ta phát hiện rằng cần có Cascade, crRNA và một helicase/nuclease (Cas3) để giúp vi khuẩn miễn dịch với một virus DNA. Cùng năm đó, Marraffini và Sontheimer xác nhận rằng một trình tự CRISPR trong S. epidermidis nhắm vào DNA chứ không phải RNA để tránh giao nạp. Phát hiện này trái với những cơ chế tương tự can thiệp RNA được đề ra trước đó cho miễn dịch CRISPR-Cas, mặc dù một hệ thống CRISPR-Cas nhắm vào RNA ngoại lai được tìm thấy trong Pyrococcus furiosus. Một nghiên cứu năm 2010 cho thấy CRISPR-Cas cắt cả sợi thể thực khuẩn và DNA plasmid trong S. thermophilus.

Cas9

Các nhà nghiên cứu tập trung vào một hệ CRISPR đơn giản trong Streptococcus pyogenes dựa vào protein Cas9. Endonuclease Cas9 là một phức hệ bốn phần gồm hai phân tử crRNA nhỏ và RNA CRISPR  CRISPR RNA chuyển hoạt (tracrRNA). Jennifer Doudna và Emmanuelle Charpentier thiết kế lại endonuclease Cas9 thành một hệ dễ kiểm soát hơn bằng cách hợp hai phân tử RNA lại thành một RNA dẫn đường, mà khi kết hợp với Cas9, có thể tìm và cắt DNA chỉ định bởi RNA dẫn đường. Đóng góp này có ý nghĩa quan trọng và được vinh danh bởi Giải Nobel Hóa học năm 2020. Bằng cách điều khiển chuỗi nucleotide của RNA dẫn đường, phức hệ Cas9 nhân tạo có thể được lập trình để đánh vào bất kỳ chuỗi DNA nào xâm nhập. Một nhóm khác gồm Virginijus Šikšnys và đồng nghiệp cho thấy Cas9 từ hệ CRISPR của S. thermophilus có thể được tái lập trình để nhắm vào mục tiêu tùy ý bằng cách thay đổi trình tự của crRNA. Những bước tiến này thúc đẩy các nỗ lực chỉnh sửa bộ gen bằng hệ thống CRISPR-Cas9 tùy biến.

Những nhóm dẫn đầu bởi Trương Phong và George Church cùng đăng tải mô tả việc chỉnh sửa gen trong tế bào người sử dụng CRISPR-Cas9 lần đầu tiên. Từ đó kỹ thuật này đã được dùng cho nhiều loại sinh vật, bao gồm nấm men (Saccharomyces cerevisiae), mầm bệnh cơ hội Candida albicans, cá ngựa vằn (Danio rerio), ruồi giấm thường (Drosophila melanogaster), kiến (Harpegnathos saltator và Ooceraea biroi), muỗi (Aedes aegypti), giun tròn (Caenorhabditis elegans), thực vật, chuột, khỉ và phôi người.

CRISPR đã được chỉnh sửa để làm yếu tố phiên mã lập trình được, cho phép các nhà khoa học tập trung và kích hoạt hoặc vô hoạt các gen nhất định.

Cas12a (trước là Cpf1)
Năm 2015, nuclease Cas12a (trước gọi là Cpf1) được miêu tả trong phức hệ CRISPR/Cpf1 của vi khuẩn Francisella novicida. Tên gọi gốc của nó, từ một họ protein TIGRFAM định nghĩa năm 2012, cho thấy sự phổ biến loại CRISPR-Cas này ở chi Prevotella và Francisella. Cas12a khác với Cas9 ở một số điểm bao gồm: gây ra vết cắt 'so le' trong đoạn DNA kép thay vì vết cắt 'thẳng' như của Cas9, dựa trên một trình tự PAM giàu thymine và chỉ cần một RNA CRISPR (crRNA) để tìm thấy mục tiêu, trong khi Cas9 cần cả crRNA và một crRNA chuyển hoạt (tracrRNA).

Sự khác nhau này có thể khiến Cas12a tốt hơn Cas9 ở một số mặt. Ví dụ, các crRNA nhỏ của Cas12a phù hợp cho chỉnh sửa gen phức tạp, do số lượng crRNA sử dụng được lớn hơn snRNA của Cas9. Ngoài ra, đầu 5′ của Cas12a có thể được dùng cho việc lắp ghép DNA với độ chính xác cao hơn so với việc tái bản enzyme hạn chế thường dùng. Cuối cùng, Cas12a chẻ đôi DNA cách điểm PAM xuôi dòng 18–23 cặp base, nghĩa là không gây xáo trộn trình tự nhận diện sau khi chỉnh sửa, cho phép chẻ DNA nhiều lần. Ngược lại, Cas9 cắt 3 cặp base ngược dòng điểm PAM, dẫn đến đột biến thêm bớt làm phá hủy trình tự nhận diện, ngăn không cho cắt tiếp nữa. Về lý thuyết, những lần cắt DNA liên tiếp có thể tăng khả năng cho việc chỉnh sửa gen diễn ra như mong muốn.

Cas13 (trước là C2c2)
Năm 2016, nuclease Cas13a (trước gọi là C2c2) ở vi khuẩn Leptotrichia shahii được miêu tả. Cas13 là một endonuclease RNA do RNA dẫn đường, nghĩa là nó không nhắm vào DNA mà chỉ cắt RNA. Cas13 được dẫn đường bởi crRNA của nó tới mục tiêu ssRNA và bám vào rồi cắt mục tiêu. Một tính chất đặc trưng của Cas13 so với Cas9 là sau khi cắt, Cas13 vẫn bám vào mục tiêu rồi cắt những phân tử ssRNA khác. Tính chất này được gọi là "collateral cleavage" và đã được sử dụng để phát triển một số công nghệ chẩn đoán.

Sử dụng cho chỉnh sửa gene
Một phiên bản đơn giản của hệ CRISPR/Cas, gọi là CRISPR/Cas9, đã được áp dụng làm kỹ thuật chỉnh sửa bộ gene. Bằng cách đưa vào trong một tế bào phức hệ nuclease Cas9 với một RNA dẫn đường (gRNA) tổng hợp, có thể cắt bộ gene của tế bào tại những vị trí mong muốn, cho phép loại bỏ những gene hiện có và/hoặc thêm vào những đoạn DNA mới. Phức hệ Cas9-gRNA tương ứng với phức CAS III CRISPR-RNA trong hình vẽ minh họa bên cạnh.

Kỹ thuật chỉnh sửa gene CRISPR/Cas có nhiều ứng dụng tiềm năng, bao gồm trong y học và nâng cao năng suất cây trồng trong nông nghiệp. Áp dụng phức hệ CRISPR/Cas9-gRNA cho chỉnh sửa bộ gene đã được ban biên tập của tạp chí Science thuộc AAAS lựa chọn là đột phá khoa học của năm 2015. Đã nổi lên những đề cập về đạo đức trong sinh học liên quan đến sử dụng khả năng của CRISPR cho chỉnh sửa dòng mầm (germline) ở động vật và người.

Cấu trúc locus

Đoạn lặp và đoạn đệm
Một vị trí (locus) CRISPR được cấu tạo từ một trình tự dẫn đầu giàu AT, theo sau là những đoạn lặp (repeat) ngắn ngăn cách bởi các đoạn đệm (spacer) khác nhau. Đoạn lặp CRISPR thường có kích cỡ từ 28 đến 37 cặp base (bp), tuy nhiên có trường hợp chúng ít đến 23 bp và nhiều đến 55 bp. Một số có đối xứng dyad, dấu hiệu của cấu trúc bậc hai như thân-vòng ('kẹp tóc') thường thấy trong RNA, còn những loại khác thì không có cấu trúc cụ thể. Kích cỡ của các đoạn đệm trong những đoạn CRISPR khác nhau thường là 32–38 bp, dao động trong khoảng 21 đến 72 bp. Những đoạn đệm mới có thể xuất hiện nhanh do phản ứng miễn dịch với virus xâm nhập. Thông thường một đoạn CRISPR có ít hơn 50 đơn vị trình tự lặp-đệm.

Tổng quan

CRISPR/Cas9 – những chiếc kéo phân tử làm từ enzyme và RNA
Những chiếc kéo cắt gene, các dao mổ phân tử – những thuật ngữ mô tả này được sử dụng để dành cho việc truyền tải nội dung của phương pháp mới về chỉnh sửa hơn là cái tên CRISPR-Cas9 khá khó mà có thể làm được. Như tên gọi đề xuất, hệ thống, trong đó, ở dạng tự nhiên của nó, bao gồm hai phân tử RNA và một phân tử protein, có thể tách phân tử di truyền DNA. Hơn nữa, nó có thể làm điều này với độ chính xác phẫu thuật tại một vị trí cụ thể trong bộ gen. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu làm tắt biểu hiện gene hoặc chèn các trình tự mới tại vị trí cắt. Kết quả là, DNA có thể được sửa đổi nhanh hơn và dễ dàng hơn nhiều so với khả năng sử dụng các phương pháp chỉnh sửa gene trước đó.

Mặc dù hệ thống về cơ bản có vẻ đơn giản, nhưng các yếu tố khác nhau phải được phối hợp với độ chính xác cực cao để kéo cắt gene có thể hoạt động với độ chính xác như vậy. Vì lý do này, ngay cả sau 30 năm nghiên cứu, chức năng của CRISPR-Cas9 vẫn chưa được hiểu hoàn toàn.

Trình tự xuôi ngược trong bộ gene

Câu tiếng Anh "Able was I ere I saw Elba" là một câu xuôi ngược (palindrome), nghĩa là khi đọc ngược lại từ phải sang trái được nội dung giống hệ giống như khi đọc theo chiều thuận. Sự khởi đầu của cuộc cách mạng CRISPR đã được đánh dấu bằng việc phát hiện ra một số lượng lớn các trình tự xuôi ngược lặp đi lặp lại trong một vùng DNA của vi khuẩn. Trong các trình tự này, các chữ cái của mã di truyền, bốn phân tử base adenine, cytosine, thymine và guanine, được sắp xếp sao cho chúng có thứ tự giống như ở sợi DNA bổ sung khi đọc theo hướng ngược lại. Cũng vì đặc điểm này mà tên gọi CRISPR được viết tắt từ những chữ cái đầu của cụm từ khá dài Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats, tạm dịch: Cụm các trình tự xuôi ngược ngắn có độ dài bằng nhau lặp lại đan xen giữa các vùng đệm.

Không giống như từ xuôi ngược, ví dụ ‘civic’ và ‘tenet’, mà có ý nghĩa, các đoạn xuôi ngược trong từ điển di truyền không được sử dụng để dịch mã thành các protein chức năng. Mặc dù vậy, chúng không phải hoàn toàn là không có ý nghĩa. Các enzyme cắt DNA (nuclease) thường tìm đến các trình tự xuôi ngược này như là các trình tự nhận diện, và tại đây chúng thực hiện cắt phân tử DNA. Các trình tự này thường dài khoảng 4, 6 hoặc 8 base, mặc dù một số protein cắt đòi hỏi đến 20 cặp base hoặc nhiều hơn.

Bên cạnh các trình tự xuôi ngược ngắn lặp lại giống nhau của CRISPR là các vùng mang thông tin phiên mã cho phân tử RNA, có sự sắp xếp rất ổn định (cấu trúc bậc hai). Chúng dài khoảng 23 đến 47 cặp base. Có thể tìm thấy các vùng có độ dài biến đổi này nằm xen lẫn các trình tự xuôi ngược. Những đoạn mang thông tin phiên mã này có nguồn gốc từ bộ gene của DNA ngoại lai xâm nhập vào tế bào vi khuẩn, và được gọi là vùng đệm DNA (spacer DNA).

Vùng CRISPR còn bao gồm một vùng khởi động (promoter) đảm bảo cho vùng CRISPR được đọc và phiên mã thành CRISPR-RNA (crRNA). Ngoài ra còn có các gene đi kèm với CRISPR (CRISPR-associated genes, Cas) nằm bên cạnh vùng khởi động. Những gene mã hóa cho việc tổng hợp lên các protein Cas - hay chính là các enzyme có chức năng cắt sợi DNA. Các trình tự CRISPR và vùng đệm theo sau bởi một vùng phiên mã thành phân tử RNA gọi là tracrRNA, mà nó hướng dẫn các phân tử cắt và crRNA đến vị trí đích trên phân tử DNA của virus.

Chức năng tự nhiên của CRISPR-Cas
Chúng ta - loài người - thường coi vi khuẩn là một trong những tác nhân gây bệnh. Nhưng vi khuẩn cũng gặp phải tình trạng ốm yếu. Một số virus thực sự chuyên tấn công những vi sinh vật này. Có thể coi những virus đó, mà được biết đến là thể thực khuẩn, như hình ảnh giống với những tàu vũ trụ đổ bộ xuống một hành tinh ở xa. Virus tiêm DNA của chúng vào tế bào vi khuẩn, mà sau đó được tái bản, và sinh ra thể thực khuẩn mới - quá trình này có thể giết chết tế bào vật chủ. Giống như các sinh vật khác, vi khuẩn cũng đã phát triển các cơ chế khéo léo nhằm bảo vệ chúng khỏi những kẻ xâm lược này. Các hệ thống CRISPR-Cas là một trong những cơ chế như vậy.

Phòng ngừa miễn dịch với danh sách ghi nhớ
Các tế bào vi khuẩn có thể sử dụng phức hệ CRISPR-Cas để bảo vệ chúng khỏi những lần xâm lăng về sau, vì CRISPR-Cas tạo cho hệ thống phòng thủ tiêm nhiễm của vi khuẩn một loại danh sách ghi nhớ: khi một thể thực khuẩn bám vào màng tế bào vi khuẩn và sau đó tiêm DNA của nó vào bên trong tế bào, phức hệ phòng thủ sẽ sao chép một đoạn ngắn những DNA ngoại lai này và gắn vào những đoạn trình tự CRISPR đã có trước đó trên DNA của vi khuẩn. Các vùng đệm (spacer) - có trình tự với độ dài khác nhau nằm giữa các đoạn CRISPR có độ dài bằng nhau - do vậy tạo nên một kiểu danh sách thư viện lưu trữ mọi chủng loại tác nhân gây bệnh mà tế bào vi khuẩn từng gặp phải. Chỉ 1 vi khuẩn trong 10 triệu vi khuẩn bị virus tấn công có khả năng thu nạp vùng đệm để tăng khả năng bảo vệ của hệ miễn dịch của nó.

Vi khuẩn cũng truyền lại bộ thư viện này cho thế hệ con cháu của chúng. Một số nhà nghiên cứu coi điều này như là sự xác nhận giả thuyết phát triển bởi nhà sinh học Jean-Baptiste de Lamarck trong thế kỷ XIX, mà hầu như bị phản đối bởi đa số các nhà khoa học trong thời gian dài. Theo học thuyết của ông, các đặc tính thu nạp được trong vòng đời của sinh vật có thể được truyền sang cho các thế hệ sau.

Một nửa số vi khuẩn đã biết ngày nay và hầu như mọi loài vi khuẩn cổ đều có hệ thống phòng thủ CRISPR-Cas. Cách tế bào triển khai hệ thống này phụ thuộc vào từng loài vi sinh vật. Về cơ bản có hai lớp CRISPR-Cas đã được các nhà sinh học biết đến và có thể chia nhỏ hai lớp này thành những lớp con. Hệ thống Lớp 1 chứa các phức hệ protein bao gồm nhiều phân tử, trong khi hệ thống Lớp 2 chỉ có một protein có chức năng cắt DNA.

Nhưng trên tất cả chúng đều có đặc điểm chung đó là chúng chèn thêm các đoạn DNA ngoại lai mới vào vùng CRISPR và phiên mã các phân tử RNA từ các vùng này, mà sau đó phân tử RNA này sẽ hướng dẫn một enzyme hoặc phức hệ enzyme đến đoạn DNA đích. Các phân tử RNA có thể bám vào một vị trí trên DNA xâm nhập mà khớp bổ sung với chính trình tự của chúng và nhờ đó hướng dẫn cho enzyme Cas nơi nó tiến hành cắt DNA ngoại lai. Cơ chế này làm DNA từ virus trở lên vô hại và vi khuẩn tránh khỏi sự lây nhiễm.

CRISPR-Cas9 là một trong những hệ chức năng có cấu hình đơn giản nhất và khiến cho nó rất phù hợp trong việc ứng dụng ở lĩnh vực công nghệ sinh học. Với CRISPR-Cas9 và tracrRNA, phức hệ chỉ cần hai phân tử RNA và một protein Cas9 để tìm đến DNA đích và cắt đứt đoạn này. Các nhà sinh học thậm chí có thể tổng hợp hai phân tử RNA này thành một phân tử RNA dẫn đường duy nhất trong phòng thí nghiệm, do đó tạo thành một phức hệ sử dụng dễ dàng hơn nữa. Thêm vào đó, CRISPR-Cas9 hoạt động không chỉ ở vi khuẩn mà còn làm việc tốt trong các tế bào nhân thực. Từ giun kim cho đến con người - những chiếc kéo cắt gene mới khám phá này có thể sử dụng ở khắp mọi nơi.

Sự hoạt động của CRISPR-Cas9
Với hệ CRISPR-Cas9, các trình tự CRISPR và vùng đệm được phiên mã thành CRISPR-RNA (crRNA). Trước khi phân tử này có thể dẫn protein Cas9 đến vị trí cắt DNA, nó phải được chỉnh sửa thành dạng cuối cùng nhờ các enzyme cắt và một số phần của nó bị cắt bỏ. RNase III là một trong những enzyme như thế. Cùng với trình tự tracrRNA nó biến đổi dạng ban đầu của crRNA thành một phân tử đầy đủ chức năng.

crRNA thành thục chứa một trình tự phiên mã của CRISPR và của DNA ngoại lai. Trình tự này cung cấp cho Cas9 trình tự nhận diện mà tại vị trí đó trên DNA mới xâm nhập sẽ bị cắt. crRNA bám vào tracrRNA, và chỉ cần hai phân tử này có thể cho Cas9 biết vị trí nó thực hiện cắt phân tử DNA.

Trình tự nhận diện khớp bổ sung với crRNA là chưa đủ để cho Cas9 có thể bám vào DNA sợi ngoại lai: nó cũng cần một "môtip nằm cạnh tiền vùng đệm" (‘proto-spacer adjacent motif’) hay viết tắt là PAM. Cas9 chỉ có thể bám vào sợi xoắn kép DNA nếu một trình tự PAM có ba nucleotide có chứa hai guanine và một base bất kỳ khác nằm cạnh trình tự nhận diện.

Hai sợi của DNA bị tháo xoắn và phân tử crRNA/tracrRN – hoặc RNA dẫn đường nhân tạo – có thể gắn kèm vào. Enzyme sau đó thực hiện cắt hai sợi DNA ở cùng một vị trí. Do vậy, để Cas9 có thể cắt DNA, cần phải có cả trình tự nhận diện và đoạn môtip PAM. Bởi vì bộ gene của vi khuẩn không có bất kỳ một đoạn PAM nào, nó được bảo vệ khỏi bị phá hủy bởi chính hệ miễn dịch của nó.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Advanced Gene Editing: CRISPR-Cas9 Congressional Research Service
 Jennifer Doudna talk: Genome Engineering with CRISPR-Cas9: Birth of a Breakthrough Technology

Hệ miễn dịch
Công nghệ sinh học
Công nghệ mới nổi
Kỹ thuật di truyền
Sinh học phân tử
Công nghệ năm 2015
Kỹ thuật sinh học


title: Maja diện y phục

text:
Maja diện y phục (tên gốc tiếng Tây Ban Nha: La Maja vestida, tiếng Anh: The Clothed Maja) là bức tranh sơn dầu của họa sĩ Tây Ban Nha, Francisco Goya, được thực hiện trong khoảng từ năm 1800 đến năm 1805. Đây là phiên bản mặc trang phục đầy đủ của bức Maja khỏa thân trước đó (1797–1800), cả hai tác phẩm được trưng bày cạnh nhau trong phòng triển lãm tại bảo tàng Prado, thành phố Madrid, Tây Ban Nha từ năm 1901.

Giống như Maja khỏa thân, tác phẩm Maja diện y phục cũng từng thuộc sở hữu của Manuel de Godoy.

Xem thêm
Maja khỏa thân

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang web bảo tàng Prado

Tranh của Francisco Goya


title: Cá nóc vằn vện

text:
Cá nóc vằn vện, còn gọi là cá nóc bạc vằn vện hay cá đầu thỏ vằn vện, tên khoa học là Lagocephalus suezensis, là một loài cá biển thuộc chi Lagocephalus trong họ Cá nóc. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1953.

Từ nguyên
Từ định danh suezensis được đặt theo tên gọi của vịnh Suez, nơi mà mẫu định danh của loài cá này được thu thập (hậu tố –ensis trong tiếng Latinh có nghĩa là "đến từ").

Phạm vi phân bố và môi trường sống
Từ Biển Đỏ, cá nóc vằn vện đã tiến vào Địa Trung Hải thông qua kênh đào Suez và hình thành một quần thể ổn định ở khu vực này. Cá nóc vằn vện đã mở rộng phạm vi về phía bắc đến phía nam biển Aegea (ngoài khơi Thổ Nhĩ Kỳ) và xa hơn ở phía tây đến bờ biển Libya.

Cá nóc vằn vện chưa được ghi nhận ở Đông Phi hay Nam Á, nhưng chúng xuất hiện phổ biến ở khu vực Đông Nam Á, ngược lên phía bắc đến vùng biển phía nam Nhật Bản, xa về phía nam đến bờ bắc Úc.

Cá nóc vằn vện có thể được tìm thấy ở độ sâu đến 100 m.

Mô tả
Chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận ở cá nóc vằn vện là 18 cm. Cá nóc vằn vện khá giống với cá nóc đầu thỏ chấm tròn, nhưng nhìn chung thì cá nóc vằn vện có kích thước nhỏ hơn cá đầu thỏ.

Cá nóc vằn vện có một nếp gấp da nổi lên dọc theo bề dưới của cuống đuôi; các đốm ở lưng của cá nóc vằn vện có nhiều kích thước khác nhau với màu nâu xám, trái ngược với các đốm đen có kích thước bằng nhau trên lưng của cá nóc đầu thỏ.

Tham khảo

S
Cá có độc
Cá Ấn Độ Dương
Cá Thái Bình Dương
Cá Địa Trung Hải
Cá biển Đỏ
Cá Ai Cập
Cá Israel
Cá Myanmar
Cá Thái Lan
Cá Việt Nam
Cá Indonesia
Cá Nhật Bản
Cá Úc
Động vật được mô tả năm 1953


title: Lawrenceville, Georgia

text:
Lawrenceville là một thành phố của quận Gwinnett, Georgia, Hoa Kỳ. Nó là một vùng ngoại ô của Atlanta, nằm cách khoảng 30 dặm (48 km) về phía đông bắc của trung tâm thành phố. Theo điều tra dân số năm 2010, dân số của Lawrenceville là 28.546. Trong năm 2015, Cục điều tra dân số Hoa Kỳ ước tính dân số thành phố là 30.493. Lawrenceville có sáu mã ZIP (30042-30046, 30049), và nó là một phần của mã vùng điện thoại 678/770/404, được sử dụng trên khắp thành phố Atlanta.

Địa lý
Lawrenceville nằm ở trung tâm Quận Gwinnett ở 33 ° 57′11 ″ N 83 ° 59′33 ″ W (33,953052, -83,992469). Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, thành phố có tổng diện tích là 13,5 dặm vuông (35,0 km2), trong đó 13,4 dặm vuông (34,7 km2) là đất và 0,1 dặm vuông (0,3 km2), hay 0,83%, là nước.
Các thành phố lân cận của Lawrenceville là Dacula ở phía đông, Buford ở phía bắc, Suwanee về phía tây bắc, Duluth về phía tây bắc, Norcross về phía tây, Lilburn về phía tây nam, Snellville về phía nam và Grayson về phía đông nam.

Khí hậu
Lawrenceville có khí hậu cận nhiệt đới ẩm (phân loại khí hậu Köppen Cfa).

Dân cư
Theo điều tra dân số năm 2010, Lawrenceville có dân số 28.546 người. Độ tuổi trung vị là 32,4. Thành phần chủng tộc của dân số là 48,0% người da trắng, 32,0% người da đen hoặc người Mỹ gốc Phi, 0,6% người Mỹ bản xứ, 1,1% người Ấn Độ gốc Châu Á, 4,7% người châu Á khác, 10,3% từ một số chủng tộc khác và 3,4% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 22,3% dân số là người gốc Tây Ban Nha hoặc người La tinh của bất kỳ chủng tộc nào.

Trong thành phố, dân số phân theo độ tuổi có tỷ lệ là 26,4% dưới 18 tuổi, 11,0% từ 18 đến 24 tuổi, 35,3% từ 25 đến 44 tuổi, 18,2% từ 45 đến 64 tuổi, và 9,1% người từ 65 tuổi trở lên. Độ tuổi trung bình là 32 tuổi. Cứ 100 nữ giới thì có 105,1 nam giới. Cứ 100 nữ từ 18 tuổi trở lên thì có 103,9 nam giới.
Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong thành phố là 43.299 đô la và thu nhập trung bình cho một gia đình là 48.557 đô la. Nam giới có thu nhập trung bình là $ 34,263 và $ 26,903 đối với nữ giới. Thu nhập bình quân đầu người của thành phố là $ 19,649. Khoảng 11,7% gia đình và 24,5% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 16,0% là những người dưới 18 tuổi và 11,9% của những người 65 tuổi trở lên.

Bệnh viện
Lawrenceville là nơi có Trung tâm Y tế Gwinnett. GMC là một mạng lưới chăm sóc sức khỏe phi lợi nhuận gồm 500 giường có trụ sở tại Quận Gwinnett. Nó bao gồm hai bệnh viện, cộng với một số cơ sở y tế hỗ trợ, với hơn 4.300 nhân viên và hơn 800 bác sĩ. Cơ sở hàng đầu của GMC nằm ở Lawrenceville gần giao lộ của Hwy. 316 và Quốc lộ Duluth 120.

Trước khi khai trương Trung tâm Y tế Gwinnett vào năm 1984, khu vực này có Bệnh viện Button Gwinnett, sau đó được chuyển thành cơ sở điều trị nội trú những bệnh nhân lạm dụng dược chất và tâm thần.

Trung tâm thành phố

Các tòa nhà lịch sử quan trọng ở trung tâm thành phố Lawrenceville bao gồm Tòa án Lịch sử Gwinnett và Chủng viện Nữ Lawrenceville. Trung tâm thành phố cũng có nhiều địa danh và địa điểm cổ. Kế hoạch tái sinh của Lawrenceville được thực hiện vào năm 2005 khi thành phố quyết định hợp tác với Nhà hát Aurora (nhà hát chuyên nghiệp duy nhất của quận Gwinnett), chuyển từ thị trấn Duluth gần đó sang một địa điểm cố định ở trung tâm thành phố Lawrenceville vào tháng 5 năm 2007 để khai mạc mùa thứ 11 của họ. Trong mùa thứ 22 của nhà hát, Nhà hát Aurora (http://www.auroratheatre.com/), đã sản xuất 800 sự kiện nổi bật một năm, thu hút 80.000 khách tham quan. Du khách còn có cơ hội thực hiện chuyến tham quan Lawrenceville Ghost Tours, 90 phút đi bộ từ khu vực trung tâm lịch sử được dẫn dắt bởi những hướng dẫn viên du lịch. Hướng dẫn viên du lịch của Ghost sẽ kể lại truyền thuyết của thị trấn bao gồm cả vai trò của Lawrenceville trong phiên tòa xét xử Larry Flynt và vụ bắt cóc Barbara Jane Mackle.

Kinh tế
Trung tâm Khoa học Atlanta, hiện thuộc sở hữu của Cisco Systems, có trụ sở gần Lawrenceville.

Trung tâm sinh học Atlanta đặt trụ sở tại Lawrenceville.

Hiệp hội tín dụng liên bang của tiểu bang Peach có trụ sở tại Lawrenceville phục vụ 39.800 thành viên ở các quận Barrow, Clarke, DeKalb, Forsyth, Gwinnett, Jackson, Oconee và Walton.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 City of Lawrenceville official website
 Georgia.gov: Lawrenceville
 Web site of the Courts of Gwinnett County
 Gwinnett County Public Schools
 Gwinnett County Public Library
 Hog Mountain Baptist Church historical marker

Thành phố của Georgia


title: Puranas

text:
Puranas (;  ), dịch theo nghĩa đen nghĩa là "cổ tự" là kinh văn Hindu cổ đại ca ngợi các vị thần purāṇa nhau, chủ yếu là thần linh thiêng Trimurti trong Ấn Độ giáo thông qua các câu chuyện thần thánh. Puranas cũng có thể được mô tả như là một thể loại kinh văn tôn giáo Hindu quan trọng cùng với một số kinh văn tôn giáo của Kỳ Na giáo và Phật giáo, đáng chú ý bao gồm những câu chuyện về lịch sử vũ trụ từ sáng tạo đến hủy diệt, phả hệ của các vị vua, anh hùng, hiền triết và á thần. Mô tả vũ trụ học, triết học và địa lý học Hindu. Puranas  thường được phân loại theo Trimurti (Trinity hoặc ba khía cạnh của thần thánh). Padma Purana phân loại chúng theo ba guna hay phẩm chất như Sattva (Chân lý và Tinh khiết), Rajas (Sự mờ nhạt và Đam mê) và Tamas  (Bóng tối và Vô minh), một phương tiện rõ ràng để đánh giá các bản văn dựa trên công đức giáo phái.

Puranas thường cung cấp cho điểm nổi bật của một vị thần cụ thể, sử dụng phong phú của các khái niệm tôn giáo và triết học. Chúng thường được viết dưới dạng các câu chuyện liên quan từ người này sang người khác.

Tham khảo

Thần thoại Ấn Độ giáo


title: Tropidion carinicolle

text:
Tropidion carinicolle là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Tropidion


title: Bendisodes mascara

text:
Bendisodes mascara là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Bendisodes


title: Calcodes cupreiventris

text:
Calcodes cupreiventris là một loài bọ cánh cứng trong họ Lucanidae. Loài này được  mô tả khoa học năm 1900.

Tham khảo

Calcodes
Động vật được mô tả năm 1900


title: Zak Kostopoulos

text:
Zacharias "Zak" Kostopoulos (; sinh ngày 22 tháng 8 năm 1985 – mất ngày 21 tháng 9 năm 2018) là một nhà hoạt động, bảo vệ quyền LGBT, HIV, bán dâm và tị nạn người Mỹ gốc Hy Lạp. Anh cũng là một nghệ sĩ biểu diễn drag với tên nghệ danh là Zackie Oh. Anh bị ám sát tại trung tâm thành phố Athens. Một phiên tòa đang chờ xét xử về cái chết của anh.

Cuộc đời và sự nghiệp
Anh sinh ra tại Hoa Kỳ năm 1985 trong một gia đình nhập cư Hy Lạp, và chuyển đến Hy Lạp năm 7 tuổi, ra nước ngoài một lần nữa và trở về Hy Lạp.

Anh từng học diễn xuất và marketing. Anh làm việc tại "Athens Check Point", và tình nguyện viên tại Positive Voice (Hiệp hội những người dương tính HIV của Hy Lạp), trong khi viết bài trên internet và báo chí về các vấn đề liên quan đến quyền con người, tình dục và HIV. Anh cũng là chủ tịch của Cộng đồng Đồng tính Hy Lạp (OLKE). Trong cuộc bầu cử thành phố năm 2014, anh ứng cử vào hội đồng thành phố Athens trong danh sách bầu cử  ('Sáng kiến cho một Athens Mới và Sinh thái', ). Vài năm gần đây anh tham gia biểu diễn drag tại Athens với tên nghệ danh là "Zackie Oh". Anh dương tính HIV.

Năm 2017, anh biểu diễn Disco Inferno tại Athens Pride.

Qua đời
Anh bị ám sát vào ngày 21 tháng 9 năm 2018 tại Phố Gladstonos ở trung tâm thành phố Athens. Đối với cái chết của anh, 6 người đã bị buộc tội, nhưng phiên tòa xét xử vụ án đã bị hoãn lại do các biện pháp chống đại dịch COVID-19 tại Hy Lạp. Tuy nhiên, vào ngày 21 tháng 10 năm 2021, phiên tòa được mở lại xét xử, 6 bị cáo, trong đó có 4 cảnh sát vì tội giết người.

Di sản
Kostopoulos được chôn cất tại thị trấn Kirra nơi anh lớn lên. Kể từ năm 2018, nhiều người tổ chức các cuộc tuần hành hàng năm tại Athens để tưởng nhớ cái chết của Kostopoulos và kêu gọi công lý chống những kẻ ám sát anh. Các khẩu hiệu "Zackie còn sống, đập tan Đức Quốc xã" (có vần trong tiếng Hy Lạp: ) và "cảnh sát, TV, chủ nghĩa tân quốc xã, tất cả những kẻ khốn nạn cùng nhau đối xử người khác" () đã được hô vang tại các sự kiện trên khắp đất nước.

Vào năm 2019, Nasos Iliopoulos, lãnh đạo phe Syriza bên trong Hội đồng thành phố Athens, đã đề xuất đổi tên đường Gladstonos () thành đường Zak Kostopoulos (). Thị trưởng Athens, Kostas Bakoyannis đề xuất chống lại sự không khoan dung, phân biệt chủng tộc và hận thù, mà đa số trong hội đồng bỏ phiếu ủng hộ.

Vào năm 2021, một nhà nghiên cứu khoa học của Đại học Aristotle tại Thessaloniki, đã đặt tên cho hai loài vi khuẩn lam mới được phát hiện là Iphianassa zackieohae và Speos fyssasii, theo tên của các nhà hoạt động Zak Kostopoulos và Pavlos Fyssas.

Tham khảo

Sinh năm 1985
Mất năm 2018
Nhà hoạt động quyền LGBT Mỹ
Nhà hoạt động xã hội HIV/AIDS
Chính khách đồng tính nam


title: Epirhyssa celaena

text:
Epirhyssa celaena là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Epirhyssa


title: Tuấn Anh (nghệ sĩ cải lương)

text:
Tuấn Anh (sinh ngày 27 tháng 12 năm 1961 - mất ngày 16 tháng 6 năm 2020) là nghệ sĩ cải lương quê ở Long An, người có giọng ca tự nhiên giống Minh Cảnh, huy chương bạc mùa đầu tiên (1993) giải Bông lúa vàng.

Tiểu sử
Tuấn Anh tên thật là là Trần Minh Tuy, một phật tử với pháp danh Chánh Dũng (xem clip: ).

Ông sinh ngày 27 tháng 12 năm 1961, tại xã Hưng Điền, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An.
Năm 1976, Tuấn Anh học trường Nghệ thuật sân khấu 2. Sau khi tốt nghiệp thì về Đoàn Sài Gòn 2 hát được một năm rồi chuyển về Đoàn Đất Mũi, Đoàn Sông Hương.
Năm 1989,  Tuấn Anh về Đoàn Trung Hiếu rồi Đoàn 1 nhà hát cải lương Trần Hữu Trang.
Đến năm 1995, Tuấn Anh bắt đầu hoạt động tự do, làm biên tập cho các hãng đĩa Dihavina, Rạng Đông, Bình Tây.

Tuấn Anh qua đời vì đột quỵ vào lúc 3:30 ngày 16 tháng 6 năm 2020 ở tuổi 58.

Những vở cải lương đã tham gia
 Chim Việt ngựa Hồ (Tuỳ tướng Nhạc Phi)
 Bài ca tìm mẹ (Tư Vui)
 Đạo vàng muôn thưở (Thiên Nhân)
 Độc thủ đại hiệp hay Nặng gánh ân tình (Phương Thành)
 Giọt lệ tình (SG:Hùng Dũng)(Chánh Tâm)
 Hòn vọng phu (Dã Tràng)
 Kiếp hoa sầu (Hữu)
 Lỡ nhịp cầu duyên(Ngân)
 Mẹ ghẻ con chồng (Sen)
 Một kiếp bèo mây (Nam)
 Nắng ấm ngoại ô (Danh)
 Nắng ấm tình quê (Lượng)
 Nguyệt hổ vương (Trần Phong)
 Nối dịp cầu tre (Hiền)
 Thương nhớ một mình (Quân)
 Tình đầu nào có phôi pha (Hiển Đầu Trọc)
 Tình xưa còn đó (Tùng)
 Tơ hồng vấn vương (Thầy giáo Huân)
 Yêu lại tình đầu (Hiển)

Các bài tân cổ, vọng cổ
Tuấn Anh nổi tiếng với bài ca cổ Thân em phận gái (Đặng Quang Vinh). Sau đây là một số bài vọng cổ mà nghệ sĩ trình bày:

 Chiều An Giang (Minh Thuỳ)
 Chiều trên Dương Xuân Hội (với Bạch Tuyết)
 Chuyến xe Miền Tây (Phương Đài,Viễn Châu)
 Đôi bạn nhớ Vu Lan (Thích Giác Viên) (với Châu Thanh)
 Em bé nghèo bán vé số (Lê Kiều)
 Giận hờn (với Mỹ Châu)
 Giữa chúng mình là mùa xuân (Minh Thuỳ) (với Phượng Liên)
 Hai lần đưa tiễn (Trần Minh Quang) (với Cẩm Tiên)
 Hoa khế vườn xưa (Diệp Vàm Cỏ)
 Ma Vương thỉnh Phật (Thích Giác Ân) (với Điền Tử Lan và Lương Tuấn)
 Mục Liên cứu mẹ (Thích Giác Viên)
 Mục Liên lạy Phật (Thích Giác Viên)
 Nhớ mẹ (Viễn Châu)
 Nhớ vợ hiền (Viễn Châu)
 Nồi cháo bông điên điển (Hồ Nam)
 Ông lão chèo đò (Viễn Châu)
 Tấm lòng của một lương y (Thích Minh Giới)
 Thân em phận gái (Đặng Quang Vinh)
 Vu Lan nhớ ngoại (Thích Giác Viên) (với Thanh Kim Huệ)
 Vu Lan nhớ Phật (Thích Giác Viên)
 Vượt đèn đỏ (Nhất Nương)(với Bạch Tuyết)
 Tần Quỳnh khóc bạn (Viễn Châu)

Giải thưởng
 Huy chương bạc giải Bông lúa vàng năm 1993.

Liên kết ngoài

 : Ni sư Diệu Lạc có thông tin Nghệ sĩ Tuấn Anh là người xây chùa Tứ Phước.

Tham khảo

Người Long An
Nghệ sĩ cải lương
Nam diễn viên sân khấu Việt Nam
Phật tử Việt Nam


title: Mohamed Lagraâ

text:
Mohamed Lagraâ (sinh ngày 7 tháng 11 năm 1986 ở Aïn Kermes) là một cầu thủ bóng đá người Algérie thi đấu cho câu lạc bộ tại Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie USM Bel Abbès. Anh có thể thi đấu ở vị trí hậu vệ trái hay tiền vệ phòng ngự.

Trong thời gian ở ES Sétif, Lagraâ vô địch Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie mùa giải 2012–13 và CAF Champions League 2014.

Danh hiệu

Câu lạc bộ
ES Sétif
 Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie: 2012–13, 2014–15
 CAF Champions League: 2014
 CAF Super Cup: 2015

USM Bel Abbès
 Cúp bóng đá Algérie: 2018

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1986
Cầu thủ bóng đá Algérie
Cầu thủ Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá ES Sétif
Cầu thủ bóng đá JS Saoura
Cầu thủ bóng đá JSM Tiaret
Nhân vật còn sống
Người Aïn Kermes
Cầu thủ bóng đá Đội hình USM El Harrach
Cầu thủ bóng đá USM Bel Abbès


title: Giải quần vợt Wimbledon 1988 - Đơn nữ

text:
Hạt giống số 1 Steffi Graf đánh bại sáu lần đương kim vô địch Martina Navratilova trong trận chung kết, 5–7, 6–2, 6–1 để giành chức vô địch Đơn nữ tại Giải quần vợt Wimbledon 1988. Đây là bước thứ ba của Graf trên con đường hoàn thành Calendar Year Golden Slam đầu tiên và duy nhất của mình.

Sau khi Graf dẫn 5-3 trong set đầu tiên, Navratilova thắng 6 game liên tiếp giúp cô giành phần thắng ở set đầu tiên và dẫn 2-0 ở set thứ 2. Graf sau đó lội ngược dòng giành chiến thắng 12 trong 13 game tiếp theo và giành chiến thắng chung cuộc.

Trận bán kết giữa Chris Evert và Navratilova là lần cuối cùng họ đối đầu với nhau trong một giải Grand Slam, với Navratilova kéo dài thành tích đối đầu trong các giải Grand Slam thành 14-8.

Hạt giống

  Steffi Graf (Vô địch)
  Martina Navratilova (Chung kết)
  Pam Shriver (Bán kết)
  Chris Evert (Bán kết)
  Gabriela Sabatini (Vòng bốn)
  Helena Suková (Tứ kết)
  Manuela Maleeva-Fragnière (Vòng một)
  Natasha Zvereva (Vòng bốn)
  Hana Mandlíková (Vòng ba)
  Lori McNeil (Vòng ba)
  Claudia Kohde-Kilsch (Rút lui)
  Zina Garrison (Tứ kết)
  Larisa Savchenko (Vòng bốn)
  Katerina Maleeva (Vòng bốn)
  Sylvia Hanika (Vòng ba)
  Mary Joe Fernández (Vòng bốn)

Claudia Kohde-Kilsch rút lui vì chấn thương đầu gối. Cô được thay bởi tay vợt Thua cuộc May mắn Shaun Stafford.

Vòng loại

Kết quả

Chung kết

Nửa trên

Nhánh 1

Nhánh 2

Nhánh 3

Nhánh 4

Nửa dưới

Nhánh 5

Nhánh 6

Nhánh 7

Nhánh 8

Xem thêm
 Kình địch Evert–Navratilova

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đơn nữ
Giải quần vợt Wimbledon theo năm - Đơn nữ
Giải quần vợt Wimbledon
Giải quần vợt Wimbledon


title: Giải quần vợt vô địch quốc gia Mỹ 1892 - Đơn nữ

text:
Mabel Cahill giành chức vô địch khi đánh bại tay vợt thách đấu Elisabeth Moore, 17 tuổi đến từ Hohokus Valley Tennis Club, 5–7, 6–3, 6–4, 4–6, 6–2 ở Vòng Thách đấu. Moore giành quyền thách đấu với Cahill khi đánh bại Helen Day Harris 5–7, 6–1, 6–1 trong trận chung kết All Comers. Sự kiện diễn ra ở mặt sân cỏ ngoài trời tại Philadelphia Cricket Club ở Chestnut Hill, Philadelphia từ ngày 21 tháng 6 đến ngày 25 tháng 6 năm 1892.

Kết quả

Vòng Thách đấu

Chung kết All Comers

Tham khảo

Giải quần vợt vô địch quốc gia Mỹ theo năm - Đơn nữ
Thể thao nữ Mỹ năm 1892
Giải quần vợt vô địch quốc gia Mỹ 1892
Quần vợt nữ năm 1892


title: Paul Bruce

text:
Paul Mark Bruce (sinh ngày 18 tháng 2 năm 1978 ở Lambeth) là một cầu thủ bóng đá người Anh thi đấu ở Football League, ở vị trí hậu vệ.

Tham khảo

Nguồn

Sinh năm 1978
Nhân vật còn sống
Người Lambeth
Cầu thủ bóng đá Anh
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Queens Park Rangers F.C.
Cầu thủ bóng đá Cambridge United F.C.
Cầu thủ bóng đá Dagenham & Redbridge F.C.
Cầu thủ bóng đá St Albans City F.C.
Cầu thủ bóng đá English Football League


title: Pseudoperma patruelis

text:
Pseudoperma patruelis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Pseudoperma


title: Ischnocampa perirrorata

text:
Ischnocampa perirrorata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ischnocampa


title: Dysphania conspicua

text:
Dysphania conspicua là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Dysphania (chi bướm)


title: Trigonophora confluens

text:
Trigonophora confluens là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Trigonophora


title: Garaeus argillaceus

text:
Garaeus argillaceus là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Garaeus


title: Sơ đồ Venn

text:
Sơ đồ Venn (còn được gọi là biểu đồ Venn hoặc sơ đồ tập hợp) là một sơ đồ cho thấy tất cả các mối quan hệ logic có thể có giữa một số lượng hữu hạn các tập hợp. Sơ đồ Venn đã được John Venn xây dựng khoảng năm 1880. Sơ đồ này được sử dụng để dạy lý thuyết tập hợp sơ cấp, cũng như minh họa mối quan hệ tập hợp đơn giản trong xác suất, logic học, thống kê, ngôn ngữ học và tin học.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Free software for generating Venn and Euler diagrams using circles

Sơ đồ