title: Đại hội Thể thao châu Á 2022

text:
Đại hội Thể thao châu Á 2022 (, , Hán Việt: Nhị linh nhị nhị niên Á châu Vận động hội), thường được gọi là Á vận hội XIX (, , Hán Việt: Đệ thập cửu giới Á châu Vận động hội), là sự kiện thể thao đa môn được diễn ra tại thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Hàng Châu là thành phố thứ ba của Trung Quốc đăng cai Đại hội Thể thao châu Á, sau Bắc Kinh 1990 và Quảng Châu 2010.

Dự kiến được tổ chức từ ngày 10 đến ngày 25 tháng 9 năm 2022, tuy nhiên vào ngày 6 tháng 5 năm 2022, ban tổ chức Đại hội Thể thao châu Á 2022 quyết định lùi lịch tổ chức đại hội sang năm 2023 do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19

Đấu thầu
Ủy ban Olympic Trung Quốc xác nhận rằng Hàng Châu đã đệ trình gói thầu, và là thành phố duy nhất ứng cử vào tháng 8 năm 2015. Hàng Châu chính thức trở thành thành phố chủ nhà vào ngày 16 tháng 9 năm 2015 tại Ashgabat, Turkmenistan, trong cuộc họp đại hội đồng OCA lần thứ 34.

Phát triển và chuẩn bị

Địa điểm và cơ sở hạ tầng

44 địa điểm sẽ được sử dụng trong các đại hội, trong đó có 30 địa điểm đã tồn tại trong thành phố, 10 địa điểm đang được xây dựng và 4 địa điểm khác là trong giai đoạn lập kế hoạch. Một tuyến đường sắt cao tốc đang được xây dựng giữa Hàng Châu và Hồ Châu để phục vụ cho Đại hội.

Đại hội

Môn thể thao
Vào ngày 8 tháng 4 năm 2019, Hội đồng Olympic châu Á ban đầu thông báo rằng Thế vận hội sẽ có 37 môn thể thao, bao gồm 28 môn thể thao Olympic bắt buộc sẽ tranh tài tại Thế vận hội Mùa hè 2024 ở Paris, cũng như các sự kiện trong các môn thể thao không thuộc Olympic khác. Điều này dẫn đến việc bổ sung các nội dung như bơi lội ngoài trời và thi đấu theo nhóm ở môn thể dục nhịp điệu vào chương trình Olympic.

Vào ngày 12 tháng 9 năm 2019, các môn bóng chày, bóng mềm, karate và leo núi thể thao (là các nội dung thi đấu tùy chọn tại Thế vận hội Mùa hè 2020) đã được thêm vào chương trình, mở rộng lên 61 nội dung trong 40 môn thể thao. Sau khi trở thành một môn thể thao trình diễn vào năm 2018, eSports sẽ trở thành một nội dung thi đấu chính thức tại Đại hội Thể thao năm 2022. Và Nhảy đường phố (sẽ được đưa vào thi đấu lần đầu tiên tại Thế vận hội Mùa hè 2024) sẽ được thêm vào, mở rộng chương trình lên 42 môn thể thao.

Bộ môn thể thao điện tử tại Đại hội Thể thao châu Á 2022 sẽ bao gồm 8 nội dung tranh huy chương và hai nội dung trình diễn, với các tựa game được thi đấu: Arena of Valor Asian Games version, Dota 2, Dream of the Three Kingdoms 2, FIFA Online 4, Hearthstone, Liên Minh Huyền Thoại, PUBG Mobile Asian Games version và Street Fighter V.

 Thể thao dưới nước

Bóng chày

Thuyền rồng
Vượt chướng ngại vật
Nước rút

 Thể thao trí tuệ

BMX
Xe đạp leo núi
Đường trường
Lòng chảo

Thể dục nghệ thuật
Thể dục nhịp điệu
Thể dục dụng cụ Nhào lộn

 Võ thuật
  Jujitsu

  Trượt patin
  Trượt ván

 Bóng chuyền

Các Ủy ban Olympic Quốc gia tham gia
Tất cả 45 quốc gia thành viên của Hội đồng Olympic châu Á sẽ tham gia tranh tài. Các quốc gia châu Đại Dương cũng sẽ được mời tham gia thi đấu một số môn thể thao trong đó trình độ Olympic kết hợp hai châu lục.

Ngày 26 tháng 1 năm 2023, OCA xác nhận Nga và Belarus sẽ tham dự Đại hội thể thao châu Á 2022 trong bối cảnh hai quốc gia này đã bị cấm tham gia hầu hết các cuộc thi quốc tế trong các môn thể thao Olympic sau hành động tấn công quân sự với Ukraina, theo một thỏa thuận do Ủy ban Olympic quốc tế (IOC) làm trung gian.

Lịch thi đấu

Bảng huy chương

Tiếp thị

Biểu tượng
Biểu tượng của Thế vận hội, "Surging Tides", đã được công bố trong một buổi lễ tại trụ sở của Tập đoàn Truyền hình Phát thanh Văn hóa Hàng Châu vào ngày 6 tháng 8 năm 2018; nó được thiết kế để giống quạt tay, đường chạy, sông Tiền Đường và sóng vô tuyến (tượng trưng cho kết nối không dây). Ban tổ chức cho rằng biểu tượng này có ý nghĩa phản ánh "sự nghiệp vĩ đại của chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc trong thời kỳ mới" và "sự đoàn kết, thống nhất và phát triển của OCA.

Linh vật
Ba linh vật của Á vận hội bao gồm Tông Tông (), Thần Thần () và Liên Liên ()
được gọi chung là "Ký ức của Giang Nam", đã được công bố vào ngày 3 tháng 4 năm 2020.
Tông Tông đại diện cho tàn tích khảo cổ của Văn hóa Lương Chử. Nó bắt nguồn từ tên của mặt dây chuyền ngọc bích - di tích tinh túy được khai quật từ tàn tích có niên đại 5.000 năm và lấy màu vàng, màu của trái đất và bội thu, làm tông màu chính. Liên Liên đại diện cho Tây Hồ và cái tên biểu thị một hồ đầy lá sen và có màu xanh lá cây để tượng trưng cho cuộc sống và thiên nhiên. Cuối cùng là Thần Thần đại diện cho kênh đào Đại Vận Hà. Linh vật được đặt tên từ Cầu Củng Thần - một cấu trúc mang tính bước ngoặt trong khu vực Hàng Châu và người máy có màu xanh lam đại diện cho khoa học và công nghệ.

Khẩu hiệu
Khẩu hiệu chính thức của Đại hội Thể thao châu Á 2022, "Heart to Heart, @Future" đã được công bố vào ngày 15 tháng 12 năm 2019 để đánh dấu 1.000 ngày trước lễ khai mạc. Khẩu hiệu này nhằm tượng trưng cho sự kết nối mà Đại hội Thể thao châu Á tạo ra giữa các quốc gia trong khu vực châu Á.

Xem thêm
Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2021
Thế vận hội Mùa đông 2022
Đại hội Thể thao Người khuyết tật châu Á 2022

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang web chính thức của Ủy ban tổ chức

Sự kiện thể thao đa môn năm 2023
Thể thao Trung Quốc năm 2023
Giải đấu thể thao quốc tế tổ chức bởi Trung Quốc
Thể thao Hàng Châu
Sự kiện thể thao đa môn ở Trung Quốc
Thể thao châu Á năm 2023
2022


title: Manto Tshabalala-Msimang

text:
Mantombazana 'Manto' Edmie Tshabalala-Msimang (nhũ danh Mali) (9 tháng 10 năm 1940 – 16 tháng 12 năm 2009)  là một nữ chính trị gia Nam Phi. Bà là Thứ trưởng Bộ Tư pháp từ năm 1996 đến 1999 và từng là Bộ trưởng Bộ Y tế từ năm 1999 đến 2008 dưới thời Tổng thống Thabo Mbeki. Bà cũng từng là Bộ trưởng trong nhiệm kỳ Tổng thống dưới thời Tổng thống Kgalema Motlanthe từ tháng 9 năm 2008 đến tháng 5 năm 2009.

Nỗ lực của Manto Tshabalala-Msimang trong việc điều trị dịch AIDS ở Nam Phi bằng các loại rau dễ tìm như tỏi và củ cải đường, thay vì dùng thuốc kháng vi-rút, là chủ đề của sự chỉ trích quốc tế. Những chính sách này đã dẫn đến cái chết của hơn 300.000 người Nam Phi.

Giáo dục
Sinh ra ở Durban, Tshabalala-Msimang tốt nghiệp Đại học Fort Hare năm 1961. Là một trong số những cán bộ trẻ của Đại hội Dân tộc Phi được gửi ra nước ngoài để giáo dục, bà được đào tạo y khoa tại Học viện Y khoa Leningrad đầu tiên ở Liên Xô từ năm 1962 đến 1969. Sau đó, bà được đào tạo như một nhà đăng ký về sản phụ khoa ở Tanzania, hoàn thành ở đó vào năm 1972. Năm 1980, bà nhận bằng thạc sĩ về sức khỏe cộng đồng từ Đại học Antwerp ở Bỉ.

Manto Tshabalala-Msimang là một quan chức trong ban lãnh đạo ANC bị lưu đày ở Tanzania và Zambia trong thập kỷ sau của apartheid, với trách nhiệm công việc tập trung vào sức khỏe và phúc lợi của các chiến binh ANC ở đó.

Chính sách phòng chống AIDS
Chính quyền của Tshabalala-Msimang là Bộ trưởng Bộ Y tế đã gây tranh cãi, vì sự miễn cưỡng của bà trong việc áp dụng một kế hoạch của khu vực công để điều trị AIDS bằng thuốc kháng retrovirus (ARV). Manto Tshabalala-Msimang được gọi là Tiến sĩ Beetroot vì đã thúc đẩy lợi ích của củ cải đường, tỏi, chanh vàng và khoai tây châu Phi cũng như dinh dưỡng tốt, đồng thời đề cập đến độc tính có thể có của thuốc chữa bệnh AIDS. Bà được nhìn nhận rộng rãi theo chính sách phòng chống AIDS theo ý tưởng của Tổng thống Nam Phi Thabo Mbeki, người trong một thời gian đã bày tỏ công khai nghi ngờ về việc liệu HIV có gây ra AIDS hay không.

Tham khảo

Chính khách Đại hội Dân tộc Phi
Người Durban
Mất năm 2009
Sinh năm 1940


Giải quần vợt Pháp Mở rộng 2023 - Vòng loại đơn nam là một loạt các trận đấu quần vợt diễn ra từ ngày 22 đến ngày 26 tháng 5 năm 2023 để xác định 16 tay vợt vượt qua vòng loại và các tay vợt thua cuộc may mắn (nếu cần) vào vòng đấu chính Giải quần vợt Pháp Mở rộng 2023 - Đơn nam.

Hạt giống
Tất cả các hạt giống dựa trên bảng xếp hạng ATP vào ngày 8 tháng 5 năm 2023.

Vượt qua vòng loại

Thua cuộc may mắn

Kết quả vòng loại

Vòng loại thứ 1

Vòng loại thứ 2

Vòng loại thứ 3

Vòng loại thứ 4

Vòng loại thứ 5

Vòng loại thứ 6

Vòng loại thứ 7

Vòng loại thứ 8

Vòng loại thứ 9

Vòng loại thứ 10

Vòng loại thứ 11

Vòng loại thứ 12

Vòng loại thứ 13

Vòng loại thứ 14

Vòng loại thứ 15

Vòng loại thứ 16

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Danh sách tham dự
 Két quả vòng loại

Vòng loại đơn nam
Giải quần vợt Pháp Mở rộng - Vòng loại đơn nam
2023


title: Ga Sanam Pao BTS

text:
Ga Sanam Pao () là một ga BTS trên cao, trên tuyến  ở quận Phaya Thai, Bangkok, Thái Lan. Nhà ga nằm ở Đường Phahon Yothin gần Phahon Yothin Soi 3 ở vùng Sanam Pao, giữa các tòa nhà văn phòng, căn cứ quân sự và đài truyền hình quân đội Kênh 5 nằm gần đó.

Xem thêm
 Bangkok Skytrain

Tham khảo

Ga BTS Skytrain


title: Hà Đông Khang Công

text:
Hà Đông Khang Công (chữ Hán:河東康公) có thể là những nhân vật lịch sử sau:

Danh sách
Hà Đông Khang Công Tiết Sơ Cổ Bạt, đại thần nhà Bắc Ngụy, trước từng làm Bình Dương Khang Công, trước nữa gọi là Vĩnh Ninh Khang Hầu.
Hà Đông Khang Công Tiết An Đô, đại thần nhà Bắc Ngụy, sau được truy tặng làm Hà Đông Khang Vương, trước kia từng làm tướng cho nhà Lưu Tống, giữ các tước hiệu Nam Xương Khang huyện nam, Nam Xương Khang huyện hầu và Vũ Xương Khang huyện hầu.

Xem thêm
Khang công
An Viễn Vũ Tương Hầu
Lũng Tây Cung Công
Hà Gian Cung Vương
Hà Gian Hiếu Vương

Thụy hiệu


title: Pediasia abbreviatellus

text:
Pediasia abbreviatellus là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Pediasia


title: Abraxas gunsana

text:
Abraxas gunsana là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Abraxas


title: Opisthoxia haemon

text:
Opisthoxia haemon là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Opisthoxia


title: Minthodes picta

text:
Minthodes picta là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Minthodes


title: Ô nhiễm hạt vi nhựa

text:
Ô nhiễm hạt vi nhựa là một loại mảnh vụn biển có nguồn gốc từ các hạt nhựa được sử dụng trong sản xuất nhựa quy mô lớn. Những hạt nhựa trước khi sản xuất này được tạo ra với quy trình tách biệt với nhựa của người sử dụng, trong đó chúng được tạo thành bằng cách nấu chảy, và lượng thất thoát được phát sinh trong cả giai đoạn sản xuất và vận chuyển. Thường được gọi là vi nhựa, những chất dẻo này được thải ra môi trường mở, tạo ra ô nhiễm trên đại dương và trên các bãi biển.

Mô tả
Hạt nhựa dẻo được phân loại là vi nhựa nguyên sinh, có nghĩa là chúng được sản xuất có chủ đích với kích thước đường kính từ 1–5 mm. Khoảng 60 tỷ pound (27 triệu tấn) vi nhựa được sản xuất hàng năm tại Hoa Kỳ. Một pound HDPE dạng viên chứa khoảng 25.000 hạt vi nhựa (khoảng 20 mg mỗi hạt). Chúng thường có đường kính dưới .

Tác động môi trường

Nơi tập trung nhiều nhựa có thể là bãi rác Đại Thái Bình Dương, một tập hợp rác thải biển ngày càng tăng được biết đến với nồng độ rác nhựa cao.

Với đặc tính nhỏ và nhẹ, những hạt vi nhựa dễ dàng bị rơi rớt trong quá trình vận chuyển, đây cũng là yếu tố chính góp phần tạo ra các mảnh vụn nhựa trên biển. Trong một nghiên cứu kéo dài ba tháng về các bãi biển của Quận Cam, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra chúng là chất gây ô nhiễm bãi biển phổ biến nhất.

Các hạt vi nhựa trong nước có thể là nguyên liệu thô của sản xuất nhựa hoặc từ các khối nhựa lớn hơn.

Các hạt vi nhựa thoát ra từ quá trình sản xuất nhựa vào các đường nước hoặc đại dương đã trở thành một nguồn ô nhiễm nhựa đáng kể trên đại dương và bãi biển. Ô nhiễm hạt nhựa đã được theo dõi trong các nghiên cứu chủ yếu được tìm thấy ở các khu vực trầm tích và bãi biển và thường là polyetylen hoặc polypropylen, hai loại polyme nhựa chính được tìm thấy trong ô nhiễm vi nhựa.

Các hạt vi nhựa thường được tìm thấy trong đường tiêu hóa của nhiều sinh vật biển khác nhau, gây ra tổn thương sinh lý bằng cách rửa trôi các chất hóa dẻo như phthalates. Các hạt nhựa có thể mang theo hai loại chất ô nhiễm vi lượng trong môi trường biển: chất phụ gia nhựa bản địa và chất ô nhiễm kỵ nước hấp thụ từ nước biển. Ví dụ, nồng độ PCB và DDE trên các rào chắn được thu thập từ các vùng biển ven biển Nhật Bản được tìm thấy cao hơn tới 1 triệu lần so với nồng độ được phát hiện trong nước biển xung quanh.

Hạt nhựa dẻo được sử dụng trong các sản phẩm tẩy tế bào chết mỹ phẩm cũng được tìm thấy trong nước.

Sự cố
Năm 2020

Hoa Kỳ - New Orleans - Vào ngày 20 tháng 8, một container vận chuyển 40 feet chất đầy hạt nhựa đã rơi khỏi tàu CMA CGM Bianca xuống sông Mississippi. Một container vận chuyển 40 feet có thể chứa 25 tấn hạt nhựa, có thể từ hàng triệu đến hàng tỷ hạt nhựa dẻo riêng lẻ. CMA CGM Bianca bị đứt khỏi cầu cảng do một cơn giông bão. Không có cuộc dọn dẹp chính thức nào diễn ra. Việc xử lý vật liệu nguy hiểm tràn trên biển thuộc thẩm quyền của lực lượng bảo vệ bờ biển, nhưng hạt nhựa không được phân loại là vật liệu nguy hiểm. Cục Chất lượng Môi trường không tìm thấy rõ ai chịu trách nhiệm dọn dẹp sự cố tràn này.

Năm 2018

Hoa Kỳ - Pennsylvania - Vụ tai nạn xe bán tải dẫn đến giải phóng hàng triệu hạt nhựa màu xanh sáng vào Pocono Creek, và các tuyến đường thủy của Thung lũng Lehigh.

Năm 2017

Nam Phi - Durban - sự cố tràn khoảng 2 tỷ hạt nhựa(49 tấn), từ một container vận chuyển ở Cảng Durban, đòi hỏi các nỗ lực dọn dẹp kéo dài. "Hiệp hội Nghiên cứu Sinh học Biển Nam Phi (SAAMBR) đã gửi một lời kêu gọi khẩn cấp cho những người sử dụng bãi biển dọc theo toàn bộ bờ biển Nam Phi để cố gắng và hỗ trợ thu thập càng nhiều hạt nhựa càng tốt." Lượng hạt nhựa này đã được phát hiện dạt vào bờ biển ở Tây Úc.

Năm 2012

Tại Hồng Kông, sau khi bị bão Vicente thổi vào ngày 24 tháng 7 năm 2012, một số container của tập đoàn dầu khí Trung Quốc Sinopec chở hơn 150 tấn hạt nhựa đã bị thổi tung ra biển, trôi dạt vào bờ biển phía nam Hồng Kông, chẳng hạn như Shek O., Cheung Chau, Ma Wan và Lamma Island. Sự cố tràn đã làm gián đoạn sinh vật biển và được cho là đã giết chết nguồn cá trong các trang trại nuôi cá.

Tiến độ hiện tại và giải pháp
Ngành công nghiệp nhựa đã đáp lại sự chú ý và lo lắng ngày càng tăng đối với sự thất thoát hạt nhựa, gây ô nhiễm. Operation Clean Sweep được thành lập bởi SPI: Hiệp hội Thương mại Công nghiệp Nhựa vào năm 2001 và được Hội đồng Hóa học Hoa Kỳ tham gia với mục tiêu hạn chế các nhà sản xuất nhựa làm thất thoát nhựa ra môi trường. Chương trình quản lý tự nguyện này cung cấp cho các thành viên một sổ tay hướng dẫn họ cách làm giảm hao hụt các hạt nhựa và vi nhựa trong cơ sở của họ bằng cách cung cấp các khóa đào tạo cần thiết. Tuy nhiên, chương trình không yêu cầu các công ty lưu giữ hoặc báo cáo bất kỳ dữ liệu nào về sự làm rỏ rì các hạt nhựa vào môi trường.

Vào năm 2008, California đã thông qua một "luật cấm", "đặt tên cụ thể cho các hạt nhựa trước khi sản xuất (nurd) là chất gây ô nhiễm".

Người giới thiệu

Đọc thêm

Ô nhiễm đại dương
Công nghiệp chất dẻo


title: Skrzaty

text:
Skrzaty  () là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Drawno, thuộc quận Choszczno, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng    phía đông bắc Drawno,  ở phía đông Choszczno và  về phía đông của thủ đô khu vực Szczecin.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.

Tham khảo


title: Kim tự tháp Senusret I

text:
Kim tự tháp Senusret I, hay "Senusret trông thấy hai vùng đất", là nơi chôn cất pharaon thứ nhì của Vương triều thứ 12, Senusret I. Cũng như cha mình, pharaon Amenemhat I, Senusret đã chọn Lisht là nơi an nghỉ cuối cùng, và nằm ở phía nam kim tự tháp Amenemhat I.

Kim tự tháp không còn giữ được hình dạng của nó như lúc ban đầu, chiều cao của nó là 61,25 mét, các cạnh dài 105 mét và độ dốc là 49°24'. Kim tự tháp Senusret đã sử dụng một phương pháp xây dựng chưa từng thấy ở những kim tự tháp khác tại Ai Cập; 4 bức tường được xây bằng những khối đá thô làm giảm kích thước của chúng. Phương pháp mới này đã đem lại sự vững chắc cho kim tự tháp của ông.

Lịch sử khảo cổ
Gaston Maspero đã thăm kim tự tháp này vào năm 1882 và đã xác định được chủ nhân của kim tự tháp thông qua những văn tự trên những vật thể khác nhau. Ngôi mộ kim tự tháp của Senusret I đã bị đột nhập từ thời cổ đại, và Maspero đã men theo đường hầm mà chúng đã đào để đi vào bên trong. Tại đây, ông phát hiện nhiều vật dụng được tùy táng theo nhà vua.

Gustave Jequier sau đó đã tái nghiên cứu kim tự tháp một lần nữa vào khoảng năm 1894 - 1895. Một nhóm các nhà nghiên cứu đến từ Viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan đã tiếp tục công việc này trong khoảng năm 1906 - 1943. Cuối cùng là Diete Arnold, người đã cho khai quật kim tự tháp vào khoảng 1984 - 1987. Nhiều dấu tích của những công trình trong khu phức hợp lần lượt được phát hiện.

Phức hợp
Ngôi đền thung lũng của Senusret I đã bị chôn vùi dưới cát nên không thể xác định được vị trí chính xác của nó. Một đường đắp cao nối dài từ đền thung lũng đến đền thờ trong phức hợp. Một dòng chữ chỉ ra rằng nó được xây dựng lần đầu tiên vào năm thứ 22 của Senusret I. Con đường này sau đó được xây dựng lại, thêm vào đó một mái che và nhiều khối đá vôi.

Cứ cách khoảng hơn 4,5 mét trên con đường này là một bức tượng lớn của Senusret trong hình hài của thần chết Osiris được đặt ở đó, vương miện đại diện cho 2 vùng Thượng - Hạ Ai Cập được đội xen kẽ trên các pho tượng. 8 trong số những bức tượng này vẫn còn nguyên vẹn và được lưu giữ tại 2 địa điểm: Bảo tàng Cairo và Bảo tàng Metropolitan.

Một cánh cửa ở gần cuối con đường dẫn đến nơi ở của các tư tế. Dọc hai bên đường đắp cao là bức tường bằng gạch bùn, tạo nên một hành lang phụ. Con đường đắp cao này nối với một hành lang có mái vòm dẫn đến một khoảng sân, bên trong có một bệ thờ hình vuông. Sân được lát đá vôi với 24 cột đá để đỡ mái và có một hệ thống thoát nước mưa, dọc hai bên là những phòng kho.

Có một khoảng sân lớn khác nằm ở phía bắc con đường đắp cao, nằm tách biệt ở bên ngoài đền thờ. Đây là nơi để các tư tế tẩy uế thân mình trước khi hành lễ, bên trong sân này có một hồ tắm với một cái ống dẫn nước bằng sứ.

Sân trong lại dẫn tới một nhà nguyện với 5 hốc được khoét trên tường để đặt các pho tượng. Tại đây người ta tìm thấy phần đế gắn liền với một phần chân tượng của nhà vua. Từ nhà nguyện, một hành lang sẽ đưa tới phòng dâng lễ vật cho Senusret. Căn phòng này có dựng một cây cột đá, mang hình dáng của cây cói. Một cánh cửa giả ở phía tây giáp với kim tự tháp chính, trước đó đặt một bàn thờ.

Lối vào kim tự tháp nằm ở phía bắc, được nối với một nhà nguyện nhỏ. Bên trong nhà nguyện này là một tấm bia của nhà vua cùng với một bàn đá. Miệng máng xối của nhà nguyện mang hình dáng một con sư tử, dùng để dẫn nước mưa ra khỏi mái nhà. Phần hành lang gần cửa vào kim tự tháp được lát đá vôi, phần còn lại được lát bằng đá granite. Thật không may, căn phòng này đã bị nhấn chìm trong nước (tương tự đối với phòng mộ của kim tự tháp Amenemhat I). Các nhà khảo cổ cũng không bao giờ có thể đặt chân vào được bên đó.

Phía đông nam kim tự tháp chính là một kim tự tháp vệ tinh, hiện đã sụp đổ hoàn toàn. Arnold nghĩ rằng, có thể bức tượng linh hồn ka và hộp đựng bình chứa nội tạng nằm ở bên dưới kim tự tháp này. Maspero đã tìm được một số vật dụng khi đi xuống hầm mộ bằng con đường của những tên trộm: nhiều rương gỗ, những cái hũ bằng thạch cao, vỏ dao găm bằng vàng và những mảnh vỡ của bình nội tạng.

Kim tự tháp con
Kim tự tháp chính và vệ tinh của Senusret được bao quanh bởi một bức tường, tách biệt với khu đền thờ. Một bức tường khác lớn bọc lấy cả khu phức hợp này. Có 9 kim tự tháp con khác (không tính kim tự tháp vệ tinh của Senusret) nằm giữa 2 bờ tường, thuộc về những thành viên trong hoàng gia của ông. Vài kim tự tháp trong số này có chứa các cỗ quan tài bằng đá và một số ít các vật dụng khác, nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy chủ nhân của chúng được chôn tại đây.

Hình ảnh

Tham khảo

 Mark Lehner (1997), The Complete Pyramids, London: Thames and Hudson Ltd, tr.170–173 ISBN 0-500-05084-8
 Miroslav Verner (2001): The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt's Great Monuments ISBN 0-8021-1703-1
 Dieter Arnold (1992), The Pyramid Complex of Senwosret I, Viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan, New York ISBN 0-87099-612-6

Chú thích

Kim tự tháp Ai Cập cổ đại
Lisht


title: Minofala instans

text:
Minofala instans là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Minofala


title: Chesiadodes polingi

text:
Chesiadodes polingi là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Chesiadodes


title: Trixoclea metallica

text:
Trixoclea metallica là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Trixoclea


title: Erannis merularia

text:
Erannis merularia là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Erannis


title: Dê Pygora

text:
Dê Pygora là một giống dê có nguồn gốc từ việc lai lạo giữa con dê lùn NPGA đã đăng ký và con dê trắng AAGBA thuộc giống dê Angora. Dê Pygora là giống dê cho ra ba loại lông cừu khác nhau. Len của Pygora là dê chất xơ cùng loại với dê Angora và dê Cashmere.

Lịch sử
Dê Pygora là giống dê lai tạp có mục đích, được nuôi dưỡng bởi Katharine Jorgensen thuộc thành phố Oregon, Oregon. Năm 1987, Hiệp hội nhân giống Pygora được thành lập tại Hoa Kỳ, và kể từ đó đã đăng ký và quảng bá dê Pygora. Ngày nay, con dê Pygora đã đăng ký có thể không quá 75% con dê Angora đăng ký AAGBA hoặc 75% con Pygmy đã đăng ký NPGA. Về tiêu chuẩn giống, con lai đầu tiên (F1) Pygmy-Angora không được coi là đúng loài dê Pygoras, tuy nhiên, chúng có thể được lai tạo với các loài Pygora khác, lai F1 hoặc quay trở lại dê lùn Pygmy hoặc Angora thuần để sản xuất dê Pygora. Điều này có thể được tiếp tục trong khi duy trì tính toàn vẹn của giống miễn là chúng không có hơn 75% tổ tiên Pygmy hoặc Angora.

Đặc điểm
Dê Pygora sống trong vòng đời từ 12 đến 14 năm, và thường được sử dụng cho lên dê, cùng với việc được chăn nuôi cho trình diễn, chăn nuôi, và động vật sản xuất sợi. Trọng lượng của một con Pygora khỏe mạnh phụ thuộc vào việc đó là một con dê đực, dê cái hay dê non. Hầu hết dê con vào khoảng 5 cân Anh lúc sinh, phạm vi trọng lượng từ 65 đến 75 pounds và con dê đực thuần thục và dê nái dao động từ 75 đến 95 pounds. Sợi lông của Pygora thường được các nghệ sĩ sử dụng để kéo sợi, xe tơ, đan, đan móc, dệt, thảm trang trí và các loại sợi khác. Nó cũng thường được sử dụng trong quần áo. Dê Pygoras cũng có thể được nuôi để vắt sữa, chúng sản xuất khoảng một lít mỗi ngày. Lông Pygora thường có chất lượng sợi cao hơn so với dê đực bởi vì chúng không dành tất cả năng lượng của chúng cho việc sinh nở. Dê Pygora chủ yếu là để lấy lông len, nhưng một số con dê cũng được cũng cho thấy chúng là một động vật kiểng, trong hội chợ, chương trình quảng bá len, và trong 4H. Một số nhà lai tạo pygora và các câu lạc bộ 4-H cho thấy dê ở Oregon Flock và Fiber Festival (OFFF). Angoras cũng có thể được tìm thấy ở đó.

Những con dê Pygora đã đăng ký sẽ tạo ra lông cừu giống dê Cashmere (Phân loại như Type-C), một lông cừu kiểu mohair (Type-A), hoặc một sự kết hợp của hai lông cừu (Type-B). Lông cừu loại A bao gồm các sợi có chiều dài trung bình từ 6 inch trở lên đổ vào các vòng đệm. Nó có thể coi như một chiếc lớp lônng khoác duy nhất, nhưng một sợi lông tóc bảo vệ mượt mà thường có mặt. Các sợi thường có đường kính dưới 28 micromet. Sợi lông cừu loại B trung bình từ 3 đến 6 inch (150 mm) chiều dài với một hoặc có thể là hai để bảo vệ lông. Các sợi thường có đường kính dưới 24 µm. Lông cừu loại C rất tốt, thường dài từ 1 đến 3 inch (76 mm) và đường kính dưới 18,5 µm. Lông dê Pygora có nhiều màu khác nhau: trắng, đỏ, nâu, đen, xám hoặc hỗn hợp màu sắc.

Tham khảo

 Janet Dohner (2001), The Encyclopedia of Historic and Endangered Livestock and Poultry Breeds, Yale University Press, pp. 40–41, ISBN 978-0-300-13813-9
 Cheryl Kimball (ngày 15 tháng 12 năm 2009), The Field Guide to Goats, Voyageur Press, p. 96, ISBN 978-1-61673-218-9

Giống dê


title: Gongchan

text:
Kong Chan Shik (Hangul: 공찬식; hanja: 孔燦植; sinh ngày 14 tháng 8 năm 1993), thường được biết đến với nghệ danh Gongchan, là một thần tượng Kpop và là em út của nhóm nhạc thần tượng B1A4 thuộc công ty chủ quản WM Entertainment. Anh ra mắt vào ngày 23 tháng 04 năm 2011 trên sân khấu Music Core với các thành viên Jinyoung, Baro, San Deul và CNU.

Sự nghiệp

Trước khi ra mắt
Anh được WM phát hiện lúc giành chiến thắng trong thử thách Eoljjang trên Cyworld khi chỉ mới học trung học cơ sở. Sau 2 năm thực tập, rèn luyện các kỹ năng, anh cùng với các thành viên Jinyoung, CNU, Sandeul, Baro được ra mắt dưới tên nhóm nhạc thần tượng B1A4.

B1A4
Trong B1A4, anh được biết đến là hình ảnh của nhóm, đảm nhận phần hát và là em út của nhóm.

Các chương trình truyền hình và màn ảnh rộng

Show thực tế
 MTV Match Up – with Block B (2011)
 MTV Selca Diary Special (2012)
 Mnet Wide Entertainment: Sesame Player Season 3 (2012)
 MTV B1A4 Hotline Season 1 (Japan) (2012)
 KBS Joy B1A4's Hello Baby – season 6 (2012)
 MTV B1A4 Hotline Season 2 (Japan) (2013)
 Mnet America: Go! B1A4 (2014)
 MBC B1A4’s One Fine Day (2014)

Khách mời đặc biệt
 KBS Oh My School / 100 Point Out Of 100 – Baro and Gongchan; final two episodes (2011)
 Y-Star God of Cookery Road
 MTV Let Me Show (2011)
 MBC 'Idol Star Olympic'
 SBS MTV Special B1A4 Selca Diary (2012)
 SBS 1000 Song Challenge
 KBS Love Request
 MBC Weekly Idol - Ep 26, 40, 73, 97, 135 (2012–14)
 SBS Star King
 KBS Immortal Song 2 - Episodes 70,73-75,77-79, 95-96,107,125-127,129,13 (2012–13)
 MBC "Celebrity Splash" - Gongchan (2013)
 All The Kpop - Episodes 26 & 27 (2013)
 Beatles Code 2 - Episode 64 (2013)
 Yoo Hee Yeol's Sketchbook (2013&2014)
 KBS2 Dream Team with ICN Squad – CNU and Gongchan (2013)
 MBC Infinity Challenge 'Idol Special' (2013)
 MBC Star Diving Splash- Gongchan (2013)
 KBS Hello Counselor - Baro and Gongchan (2014)
 KBS Safety First! [Escaping Crises] Fights/[Safety Manual] Driving in the rain - Gongchan (2014)
 MBC Infinity Challenge Ep 366 - B1A4 (cheering project) (2014)
 KBS2 Dream Team vs B1A4- Sandeul, CNU and Gongchan (2014)
 Arirang After School Club (2014)

Hoạt động khác

Dẫn chương trình

Tham khảo

Sinh năm 1993
Ca sĩ tiếng Triều Tiên
Nhân vật còn sống
Nam thần tượng Hàn Quốc
Nam ca sĩ Hàn Quốc thế kỷ 21


title: Aeneonaenaria malaisei

text:
Aeneonaenaria malaisei là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aeneonaenaria


title: Nguyễn Trọng Hùng

text:
Nguyễn Trọng Hùng (sinh ngày 03 tháng 10 năm 1997 tại Thành phố Thanh Hóa) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp thi đấu cho Câu lạc bộ bóng đá Đông Á Thanh Hóa tại V.League 1 ở vị trí tiền vệ.

Thống kê sự nghiệp

[a]: play-off trụ hạng V League 2019

Danh hiệu
Đông Á Thanh Hóa
Cúp Quốc gia Việt Nam
 Vô địch: 2023
 Hạng ba: 2022

Tham khảo

Người Thanh Hóa
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Thanh Hóa
Tiền vệ bóng đá nam
Cầu thủ bóng đá nam Việt Nam
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam
Cầu thủ giải bóng đá hạng nhất quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Phù Đổng
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam


title: Xanthorhoe abyssinica

text:
Xanthorhoe abyssinica là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Xanthorhoe


title: Nick Fury

text:
Đại tá Nicholas Joseph "Nick" Fury là nhân vật siêu anh hùng hư cấu xuất hiện trong sách truyện tranh Mỹ, được phát hành bởi Marvel Comics. Nhân vật được tạo ra bởi Jack Kirby và Stan Lee, và là một trong những "đứa con tinh thần" của hai họa sĩ, Fury xuất hiện lần đầu tiên trong Sgt. Fury and his Howling Commandos #1 (tháng 5 năm 1963), một truyện tranh trong chuỗi series về Thế chiến II miêu tả một người đàn ông hút xì gà với tư cách là thủ lĩnh của một đơn vị Biệt động quân Hoa Kỳ tinh nhuệ. Nick Fury vốn dĩ là một đặc vụ CIA và sau trở thành người đứng đầu cơ quan tình báo S.H.I.E.L.D - nơi chuyên đảm trách việc giữ gìn hòa bình, là cầu nối giữa chính phủ với các siêu anh hùng.

Năm 2011, Fury xếp thứ 33 trong danh sách Top 100 Anh hùng trong truyện tranh theo tạp chí IGN, và xếp thứ 32 trong "The Top 50 Avengers". Đôi khi ông được xem là nhân vật phản diện.

Nick Fury là vị thủ lĩnh huyền thoại của tổ chức gìn giữ hoà bình Quốc tế S.H.I.E.L.D.

Ngoài truyện tranh
Trong Vũ trụ Điện ảnh Marvel, Nick Fury được tài tử da màu Samuel L. Jackson thủ vai.

Chú thích

Liên kết ngoài

 Nick Fury at Marvel.com
 Marvel Directory: Nick Fury
 Nick Fury, Agent of S.H.I.E.L.D. at Don Markstein's Toonopedia. Archived from the original on ngày 31 tháng 8 năm 2015.
 Comics 101 (column, ngày 3 tháng 3 năm 2004): "Secret Agent, Man", by Scott Tipton
 E. Favata's Comic Book Movies: Nick Fury
 The Grand Comics Database
 Iron Man Movie on IMDB

 Sneak Peek TV: Nick Fury
 Nick Fury  on the Internet Movie Database
 Marvel Comics wiki: Fury, Nick

Nhân vật giả tưởng
Siêu anh hùng
Nhân vật giả tưởng người Thành phố New York
Siêu anh hùng Truyện tranh Marvel


title: Oishi Takaya

text:
Takaya Oishi (sinh ngày 7 tháng 7 năm 1972) là một cầu thủ bóng đá người Nhật Bản.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Takaya Oishi đã từng chơi cho Verdy Kawasaki, Sanfrecce Hiroshima, Yokohama FC và Jatco.

Tham khảo

Sinh năm 1972
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nam Nhật Bản
Cầu thủ bóng đá Tokyo Verdy
Cầu thủ bóng đá Yokohama FC


title: Djuro Zec

text:
Djuro Zec (, chuyển tự Latinh Gaj: Đuro Zec; sinh ngày 6 tháng 3 năm 1990) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Serbia đang thi đấu ở vị trí tiền vệ. Sở trường của anh là tiền vệ cánh trái nhưng cũng có thể đá tốt ở cánh phải hoặc vị trí tiền vệ tấn công.

Sự nghiệp
Djuro Zec trưởng thành từ lò đào tạo trẻ của FK Vojvodina Novi Sad. Anh bắt đầu thi đấu chuyên nghiệp từ năm 2006 trong màu áo TSK Temerin. Anh dành phần lớn sự nghiệp để thi đấu cho các câu lạc bộ thuộc giải bóng đá vô địch quốc gia Serbia.

Đầu năm 2022, trang chủ câu lạc bộ bóng đá Hà Nội thông báo Djuro Zec là ngoại binh thứ 2 mà đội bóng này chiêu mộ ở mùa giải 2022. Anh có trận ra mắt đội bóng Thủ Đô trong trận hòa không bàn thắng với Thành phố Hồ Chí Minh trên sân vận động Hàng Đẫy vào ngày 12 tháng 3. Tháng 6 năm 2022, anh bị đứt dây chằng chéo trước trong một trận đấu giao hữu và dự kiến cần tối thiểu 9 tháng để bình phục.

Thống kê sự nghiệp

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Đuro Zec utakmica.rs

Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Serbia
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Hà Nội (2016)
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Việt Nam


title: Hội đồng Bảo tàng Quốc tế

text:
Hội đồng Bảo tàng Quốc tế viết tắt là ICOM (International Council of Museums), là tổ chức phi chính phủ phi lợi nhuận quốc tế, tổ chức duy nhất của các bảo tàng và các chuyên gia bảo tàng trên toàn thế giới, cam kết vì tiến bộ và sự bảo vệ các di sản thiên nhiên và văn hóa, hiện tại và tương lai, hữu hình và vô hình.

Hội đồng Bảo tàng Quốc tế thành lập năm 1946. Với khoảng 30.000 thành viên tại 137 quốc gia, ICOM là một mạng lưới các chuyên gia bảo tàng hoạt động trong phạm vi rộng lớn của các ngành bảo tàng và di sản liên quan.

Hoạt động
ICOM có mối quan hệ chính thức với UNESCO, có vị trí tư vấn cho Hội đồng Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc ECOSOC.

ICOM cũng hợp tác với các tổ chức khác như Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới, Interpol, và Tổ chức Hải quan Thế giới (World Customs Organization), để thực hiện các nhiệm vụ công vụ quốc tế của mình, trong đó bao gồm đấu tranh chống lại buôn bán bất hợp pháp di sản văn hóa, và tăng cường quản lý rủi ro và chuẩn bị khẩn cấp để bảo vệ di sản văn hóa thế giới trong trường hợp thiên tai tự nhiên hoặc nhân tai.

ICOM họp Đại hội đồng hàng năm. Kỳ thứ 30 họp tháng 6/2015 tại trụ sở UNESCO ở Paris, Pháp.

Chỉ dẫn

Tham khảo

Xem thêm

Liên kết ngoài

UNESCO
Bảo tàng
Tổ chức bảo tồn và phục hồi


title: Fluclorolone acetonide

text:
Fluclorolone acetonide (INN, hoặc flucloronide, USAN, tên thương mại Cutanit, Topicon) là một corticosteroid để sử dụng tại chỗ trên da.

Tham khảo


title: Percnia terminata

text:
Percnia terminata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Percnia


title: Giải BAFTA lần thứ 54

text:
Giải BAFTA lần thứ 54 được trao bởi Viện Hàn lâm Nghệ thuật Điện ảnh và Truyền hình Anh Quốc năm 2001 để tôn vinh những bộ phim xuất sắc nhất năm 2000.

Gladiator của Ridley Scott đoạt giải Phim hay nhất trong khi Lý An giành giải Đạo diễn xuất sắc nhất cho Ngọa hổ tàng long. Billy Elliot được chọn là Phim Anh hay nhất năm 2000, còn diễn viên chính của phim, Jamie Bell, đoạt giải Nam diễn viên chính xuất sắc nhất. Julia Roberts đoạt giải Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất với vai diễn trong Erin Brockovich, Benicio del Toro đoạt giải Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất cho phim Traffic, còn Julie Walters được giải Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất cho phim Billy Elliot.

Chiến thắng và đề cử

Thống kê

Xem thêm
 Giải Oscar lần thứ 73
 Giải Quả cầu vàng lần thứ 58
 Giải Sao Thổ lần thứ 27
 Giải César lần thứ 26
 Giải Mâm xôi vàng lần thứ 21
 Giải Tinh thần độc lập lần thứ 16
 Giải SAG lần thứ 7
 Giải Lumières lần thứ 6
 Giải Critics' Choice lần thứ 6

Tham khảo

 IMDb
 Ảnh buổi lễ trao giải
 BAFTA Film Awards 2000
 Nominations report, Guardian
 Gladiator conquers the BAFTA, BBC
 Gladiator, Tiger in Tie at BAFTA ABC news

054
BAFTA
Điện ảnh Vương quốc Liên hiệp Anh năm 2001
Sự kiện tháng 2 năm 2001 ở Vương quốc Liên hiệp Anh
Luân Đôn năm 2001


title: Thế hệ thứ bảy của máy chơi trò chơi điện tử

text:
Trong lịch sử trò chơi điện tử, thế hệ thứ 7 bắt đầu vào cuối năm 2005 với máy chơi trò chơi điện tử tại gia, với sự phát hành Xbox 360 của Microsoft và PlayStation 3 (PS3) của Sony Computer Entertainment cũng như Wii của Nintendo vào năm sau. Mỗi máy chơi trò chơi đều ra mắt một đột phá mới trong công nghệ: Xbox 360 có thể chơi các trò ở độ phân giải HD, PlayStation 3 cung cấp khả năng phát HD thông qua đầu Blu-ray 3D tích hợp; trong khi Wii tập trung vào việc tích hợp các bộ điều khiển với cảm biến chuyển động. Một số bộ điều khiển Wii có thể di chuyển để điều khiển các hành động trong trò chơi, cho phép người chơi mô phỏng các hành động trong thế giới thực thông qua chuyển động trong khi chơi. Đối với máy chơi trò chơi cầm tay, bắt đầu vào tháng 11 năm 2004 với việc ra mắt Nintendo DS (NDS) ở Bắc Mỹ, cùng với Game Boy Advance và GameCube của Nintendo. Một máy chơi trò chơi điện tử cầm tay khác là PlayStation Portable (PSP) cũng đã ra mắt vào tháng 12.

Sony Computer Entertainment phát hành PlayStation Move vào tháng 9 năm 2010. PlayStation Move có tính năng chơi trò chơi cảm biến chuyển động tương tự như Wii. Microsoft cũng tham gia vào lĩnh vực cảm biến chuyển động vào tháng 11 năm 2010 với Kinect (với tên trước là "Project Natal" vào tháng 6 năm 2009). Không giống như PlayStation Move và Wii, Kinect không sử dụng bất kỳ bộ điều khiển nào, và thay vào đó chính người chơi đóng vai trò là "bộ điều khiển". Kinect bán ra 8 triệu máy trong 60 ngày đầu tiên xuất hiện trên thị trường, được ghi nhận Kỷ lục Guinness là "thiết bị điện tử tiêu dùng bán chạy nhất".

Các hệ máy chơi trò chơi cầm tay như Nintendo DS (NDS), ra mắt vào ngày 21 tháng 11 năm 2004, có màn hình cảm ứng và micrô tích hợp, hỗ trợ các tiêu chuẩn không dây IEEE 802.11 (Wi-Fi). Ngoài ra phiên bản khác của NDS là Nintendo DSi, chứa hai camera tích hợp, có khả năng tải xuống các trò chơi từ cửa hàng DSi và trình duyệt web. PlayStation Portable (PSP), phát hành ngày 12 tháng 12 năm 2004. Đây là máy chơi trò chơi cầm tay đầu tiên sử dụng định dạng đĩa quang, như Universal Media Disc (UMD) làm phương tiện lưu trữ chính. Sony cũng ra mắt khả năng đa phương tiện của PSP, kết nối với PlayStation 3 và PlayStation 2 với các PSP khác, cũng như kết nối Internet. NDS cũng có khả năng kết nối internet thông qua Nintendo Wi-Fi Connection và Nintendo DS Browser, và có thể kết nối không dây với các máy DS qua Wifi khác. Mặc dù có doanh số cao, PSP vẫn luôn bị tụt so với NDS, nhưng PSP vẫn có thể giữ danh hiệu hệ máy "không phải của Nintendo" bán chạy nhất.

Máy chơi trò chơi điện tử tại gia

Xbox 360

PlayStation 3
Tháng 9 năm 2012, Sony đã công bố một thiết kế lại của PS3 mới, mỏng hơn (CECH-4000), thường gọi là PS3 "Super Slim". Máy phát hành cuối năm 2012, máy có sẵn ổ cứng 250 GB hoặc 500 GB. Mẫu "Super Slim" là mẫu cuối cùng do Sony sản xuất trước khi hệ máy này dần dần bị ngừng cung cấp trên khắp thế giới. Việc vận chuyển các thiết bị mới đến Hoa Kỳ đã chấm dứt vào tháng 10 năm 2016 và Sony chính thức ngừng cung cấp hệ thống tại Nhật Bản ngày 29 tháng 5 năm 2017, lãnh thổ cuối cùng của hãng bán các thiết bị mới cho đến thời điểm đó.

Wii

So sánh

 Không liệt kê Các gói trò chơi. Các gói, phiên bản đặc biệt và phiên bản giới hạn có thể bao gồm các mặt hàng bổ sung hoặc trao đổi.

 Có nhiều loại thiết bị đầu vào khác có sẵn cho cả ba hệ máy, bao gồm bộ điều khiển trò chơi nhịp điệu, micrô và bộ điều khiển/trò chơi phần thứ ba.

 Tất cả các hệ máy đều có khả năng tạo ra hình ảnh 3D bằng cách sử dụng hệ thống tương thích với khung hình hoặc anaglyph (cạnh liền cạnh/ SbS, trên và dưới/TaB), vì chúng không yêu cầu bất kỳ phần cứng có đầu ra đặc biệt. Do đó, các chế độ hiển thị này phụ thuộc vào phần mềm hơn là máy.

Các ứng dụng Facebook và Twitter dành cho Xbox 360 đã ngừng hoạt động tháng 10 năm 2012.

Bảng xếp hạng doanh thu
Số liệu trên toàn thế giới dựa trên dữ liệu từ các nhà sản xuất. Số liệu của Canada và Hoa Kỳ dựa trên dữ liệu từ NPD Group, số liệu của Nhật Bản dựa trên dữ liệu từ  Famitsu/Enterbrain, và số liệu của Anh là dựa trên dữ liệu từ GfK Chart-Track.

Đã ngừng và sửa đổi

Tương thích ngược

Dịch vụ và hỗ trợ video HDTV

Độ tin cậy

Máy chơi trò chơi điện tử cầm tay

So sánh máy chơi trò chơi điện tử cầm tay

Lưu ý: Năm đầu tiên phát hành là năm đầu tiên máy ra mắt trên toàn thế giới.

Máy chơi trò chơi điện tử khác
Cũng có những hệ maý khác được phát hành trong khoảng thời gian thế hệ thứ bảy. Nói chung, chúng là sản phẩm thích hợp hoặc ít mạnh hơn.

Máy chơi trò chơi điện tử tại gia

Máy chơi trò chơi điện tử cầm tay

Chỉ phát hành ở Trung Quốc

Chỉ phát hành ở Hàn Quốc

Dịch vụ chơi trò chơi điện tử trên đám mây/ chơi trò chơi điện tử theo yêu cầu

Xem thêm

 Thế hệ thứ sáu của máy chơi trò chơi điện tử (1998– 2000)
 Thế hệ thứ tám của máy chơi trò chơi điện tử (2012–)
 Danh sách máy chơi trò chơi điện tử

Ghi chú

Tham khảo

Đồ chơi thập niên 2000
Trò chơi điện tử thập niên 2000
Lịch sử trò chơi điện tử
Trò chơi điện tử theo thế hệ


title: Eristicus clarigator

text:
Eristicus clarigator là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eristicus


title: Ecaepomia latiantenna

text:
Ecaepomia latiantenna là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ecaepomia


title: Eucereon velutinum

text:
Eucereon velutinum là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eucereon


title: Upeneus japonicus

text:
Cá phèn khoai (Danh pháp khoa học: Upeneus japonicus; đồng nghĩa Upeneus bensasi) là một loài cá phèn trong họ trong họ Mullidae phân bố ở Ấn Độ Dương, Indonesia, Philippin, Châu Đại dương, Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam. Tên địa phương ở Việt Nam là cá phèn râu. Tên thường gọi tiếng Anh: Goatfish, Red mullet goatfish. Tên gọi thị trường Canada Rouget-Barbet, Goatfish

Đặc điểm
Thân dài, tương đối cao, dẹp bên. Kích cỡ khai thác 150 mm, có thể đạt 240 mm. Đầu lớn vừa, dẹp bên. Mắt nằm ở phía trên trục thân. Cằm có 2 râu ngắn, mảnh. Viền sau nắp mang trơn. Răng mọc thành đai trên 2 hàm. Có 2 vây lưng, giữa vây lưng thứ nhất và vây lưng thứ hai có 5 hàng vảy. Điểm cuối của vây lưng thứ hai cách gốc vây đuôi 12 hàng vảy. Vây bụng ngắn.

Đầu có màu hồng. Lưng màu xanh ô liu hoặc xanh xám. Bên thân có 2 sọc màu vàng lớn, chạy dọc thân, sọc thứ nhất chạy từ sau mắt đến cuống đuôi, sọc thứ hai chạy từ gốc vây ngực đến gốc vây đuôi. Hai vây lưng màu trắng, với 3 sọc màu đen hoặc màu xám. Mép sau vây màu xanh xám. Râu và màng nắp mang màu trắng.

Chú thích

Tham khảo

 Fenner, Robert M.: The Conscientious Marine Aquarist. Neptune City, Nueva Jersey, Estados Unidos: T.F.H. Publications, 2001.
 Helfman, G., B. Collette y D. Facey: The diversity of fishes. Blackwell Science, Malden, Massachusetts, Estados Unidos, 1997.
 Hoese, D.F. 1986:. A M.M. Smith y P.C. Heemstra (eds.) Smiths' sea fishes. Springer-Verlag, Berlín, Alemania.
 Maugé, L.A. 1986. A J. Daget, J.-P. Gosse y D.F.E. Thys van den Audenaerde (eds.) Check-list of the freshwater fishes of Africa (CLOFFA). ISNB Bruselas; MRAC, Tervuren, Flandes; y ORSTOM, París, Francia. Vol. 2.
 Moyle, P. y J. Cech.: Fishes: An Introduction to Ichthyology, 4a. edición, Upper Saddle River, Nueva Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. Año 2000.
 Nelson, J.: Fishes of the World, 3a. edición. Nueva York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. Año 1994.
 Wheeler, A.: The World Encyclopedia of Fishes, 2a. edición, Londres: Macdonald. Año 1985.

J
Động vật được mô tả năm 1775


title: Chlorocoma asemanta

text:
Chlorocoma asemanta là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Chlorocoma


title: Elusa cyathicornis

text:
Elusa cyathicornis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Elusa


title: Atyria nigricellulata

text:
Atyria nigricellulata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Atyria


title: Cung điện Borowa

text:
Cung điện Borowa (tiếng Ba Lan: Pałac Borowa, hay Pałac w Borowej Oleśnickiej) là một cung điện mang phong cách cổ điển ở làng Borowa Oleśnicka, huyện Wrocławski, tỉnh Dolnośląskie, Ba Lan.

Lịch sử

 Thế kỷ 16: Cung điện được xây dựng theo phong cách thời Phục hưng nằm trên một hòn đảo có hào nước bao quanh.
 Cuối thế kỷ 18: Cung điện được xây dựng lại theo phong cách Baroque và hào nước được san lấp.
 Giai đoạn đầu thế kỷ 19 - thế kỷ 20: Cung điện bị hỏa hoạn và sau đó được mở rộng thêm với các cơ sở như: một tòa tháp và các công trình phụ.
 Cho đến năm 1945: Gia đình quý tộc Schwerin sở hữu cung điện này.
 Sau năm 1945: Hồng quân Liên Xô đóng quân ở đây.
 Năm 1969: Cung điện được chuyển giao cho một nông trường nhà nước. Sau đó, một trường học được thành lập tại đây và hoạt động cho đến năm 2005.
 Năm 2007: Gia đình Jabłonowski mua lại và bắt đầu cải tạo cung điện thành một khách sạn và trung tâm hội nghị.
 Năm 2009: Tòa nhà khang trang bắt đầu được sử dụng.

Kiến trúc
Diện tích cung điện là 2.500 m² bao gồm cả các tầng hầm. Cung điện nổi bật với phần sảnh cao. Nội thất và ngoài thất đều được trang trí bằng vữa. Hầu hết các phòng trong cung điện đều có lò sưởi riêng. Xung quanh cung điện là một công viên mới được cải tạo gần đây.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Galeria archiwalnych i współczesnych zdjęć pałacu

Cung điện Ba Lan


title: Bertholdia albipuncta

text:
Bertholdia albipuncta là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Bertholdia


title: Dusona guatemalensis

text:
Dusona guatemalensis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Dusona


title: Truyện kể núi đồi

text:
Truyện kể núi đồi (xuất bản năm  1888) là tập truyện ngắn đầu tay của Văn hào Rudyard Kipling.

Các truyện ngắn
"Lispeth"
"Three and – an Extra"
"Thrown Away"
"Miss Youghal's Sais"
"'Yoked with an Unbeliever'"
"False Dawn"
"The Rescue of Pluffles"
"Cupid's Arrows"
"The Three Musketeers"
"His Chance in Life"
"Watches of the Night"
"The Other Man"
"Consequences"
"The Conversion of Aurelian McGoggin"
"The Taking of Lungtungpen"
"A Germ-Destroyer"
"Kidnapped"
"The Arrest of Lieutenant Golightly"
"In the House of Suddhoo"
"His Wedded Wife"
"The Broken-Link Handicap"
"Beyond the Pale"
"In Error"
"A Bank Fraud"
"Tods' Amendment"
"The Daughter of the Regiment"
"In the Pride of his Youth"
"Pig"
"The Rout of the White Hussars"
"The Bronckhorst Divorce-case"
"Venus Annodomini"
"The Bisara of Pooree"
"A Friend's Friend"
"The Gate of the Hundred Sorrows"
"The Madness of Private Ortheris"
"The Story of Muhammad Din"
"On the Strength of a Likeness"
"Wressley of the Foreign Office"
"By Word of Mouth"
"To be Filed for Reference"

Một số nhân vật trong số các truyện này đã trở thành nhân vật trong tiểu thuyết Kim.

Tham khảo

 Carpenter, H. and M. Prichard.  1984.  The Oxford Companion to Children's Literature, Oxford University Press, Oxford and New York.

Liên kết ngoài
 Chuyện rừng xanh
 Nếu
 Bài thơ Đông – Tây
 Mandalay (bài thơ)


title: Areva albogrisea

text:
Areva albogrisea là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Areva
Lithosiini
Bướm đêm Nam Mỹ


title: Banila Co.

text:
Banila Co. (Hangul: 바닐라코) là một thương hiệu mỹ phẩm của Hàn Quốc thuộc sở hữu của F&F

Banila Co. được tạo ra bởi F&F vào năm 2005. Hiện có hơn 80 cửa hàng tại Hàn Quốc và Trung Quốc.

Sản phẩm
Banila Co. cung cấp một loạt các sản phẩm mỹ phẩm bao gồm:

 Sáp tẩy trang
 Skin Starter Pack
 Hydration Booster
 Tẩy da chết dạng miếng Peel Clear
 Tẩy tế bào chết
 Sữa rửa mặt tạo bọt
 Skin Primer

Balina Co. cũng cung cấp nhiều loại sản phẩm khác nhau không chứa cồn, màu nhân tạo, hương liệu nhân tạo, tinh dầu, paraben và silicone.

Người phát ngôn và người mẫu đại diện thương hiệu
Tháng 3 năm 2011, nữ diễn viên Min Hyo-rin trở thành người mẫu mới của Banila Co.

Ngày 8 tháng 8 năm 2011, Hyorin của SISTAR đã được bổ nhiệm là người mẫu mới của Banila Co.

Ngày 25 tháng 9 năm 2012, đã thông báo rằng Jessica của Girls 'Generation sẽ là người chứng thực mới của Banila Co.

Ngày 20 tháng 6 năm 2013, Banila Co. đã thông báo rằng ca sĩ Roy Kim sẽ là người mẫu nam đầu tiên của họ.

Ngày 19 tháng 8 năm 2014, Song Ji-hyo được bổ nhiệm là người mẫu mới của Banila Co.

Ngày 28 tháng 9 năm 2016, Taeyeon (Girls Generation) đã được chọn làm người mẫu mới cho Banila Co.

Ngày 21 tháng 8 năm 2019, Kim Min-kyu được chọn làm người mẫu nam mới cho Banila Co.

Ngày 26 tháng 1 năm 2020, nam diễn viên Song Kang được chọn làm người mẫu mới cho Banila Co.

Ngày 26 tháng 2 năm 2020, nữ diễn viên Shin Se-kyung được chọn làm người mẫu mới cho Banila Co.

Ngày 21 tháng 10 năm 2021, ca sĩ Jeonghan (Seventeen) được chọn làm đại sứ mới cho Banila Co.

Xem thêm

 Danh sách các công ty bán lẻ Hàn Quốc

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang web chính thức

Chăm sóc da
Công ty thành lập năm 2005
Nhãn hiệu Hàn Quốc
Nhãn hiệu mỹ phẩm Hàn Quốc
Công ty mỹ phẩm Hàn Quốc


title: Ahmed Rashed Ali

text:
Ahmed Rashed Ali (Arabic:أحمد راشد علي) (sinh ngày 10 tháng 7 năm 1988) là một cầu thủ bóng đá người Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Hiện tại anh thi đấu cho Dibba Al-Fujairah.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cầu thủ bóng đá nam Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Sinh năm 1988
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Dibba Al-Fujairah Club
Cầu thủ bóng đá Al-Fujairah SC
Cầu thủ Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Cầu thủ Giải bóng đá vô địch quốc gia Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất


title: Quỷ dối lừa

text:
Ác quỷ dối lừa, hay còn được gọi là evil genius, là một khái niệm triết học thuộc trường phái triết học Descartes (do nhà triết học René Descartes phát triển). Trong cuốn Suy ngẫm về Triết học Tiên khởi (Meditations on First Philosophy) công bố năm 1641, Descartes đặt giả thuyết về sự tồn tại của một ác quỷ, một sự nhân cách hóa của kẻ mà "sự gian trá và quỷ quyệt của hắn cũng lớn lao như quyền năng của hắn vậy, kẻ đã dồn hết nỗ lực vào việc lừa dối chúng ta." Ác quỷ tạo ra một ảo tượng hoàn hảo về thế giới bên ngoài, bao gồm cả các ý thức khác (ngoài người ở ngôi thứ nhất), mà theo như viễn cảnh của Descartes thì một thế giới bên ngoài như vậy không hề tồn tại. Ác quỷ còn trình hiện cho Descartes cảm giác hoàn chỉnh của chính thân thể ông, bao gồm toàn bộ cảm quan thuộc về cơ thể, trong khi thực sự ông không hề có cơ thể nào cả. Hầu hết các học giả Cartesian cho rằng ác quỷ dối lừa cũng là một đấng toàn năng (omnipotence), và có khả năng thay đổi mọi khái niệm toán học cũng như nền tảng logic, dù vậy sự toàn năng của ác quỷ sẽ mâu thuẫn với giả thuyết của Descartes như khi ông đã bác bỏ sự quy kết về tính toàn năng của ác quỷ.

Đây là một trong số những hệ thống học thuyết nghi ngờ mà Descartes sử dụng trong tác phẩm triết học của mình.

Xem thêm
Bộ não trong thùng (Brain in a vat)
Lý lẽ giấc mơ (Dream argument)
Internalism and externalism
Neurally controlled animat
Thực tại giả lập (Simulated reality)
Skeptical hypothesis
Duy ngã luận (Solipsism)
Satan
Tôi tư duy, nên tôi tồn tại (Cogito ergo sum)
Mara (demon)

Tham khảo

Nhận thức luận
Chủ nghĩa hoài nghi
Luận cứ triết học
Siêu hình học
Thực tế
Quỷ


title: Sideroxylon

text:
Sideroxylon là một chi cây gỗ trong họ Sapotaceae, được Carl Linnaeus mô tả năm 1753. Trong tiếng Việt, chúng được gọi là mai lai, sến đất, mạy lai. Tên khoa học của chi có nguồn gốc từ các từ trong tiếng Hy Lạp σιδηρος (sideros) – nghĩa là "sắt", và ξύλον (xylon) – nghĩa là "gỗ".

Phân bố
Chi này có sự phân bố chủ yếu tại Bắc Mỹ và Nam Mỹ, nhưng cũng có tại châu Phi, Madagascar, miền nam châu Á và một số đảo trên đại dương. Một số loài, như S. lanuginosum, S. tenax và S. lycioides, được tìm thấy trong các khu vực cận nhiệt đới ở Bắc Mỹ. Loài duy nhất ở Nam Phi là S. inerme gắn với 3 di tích lịch sử và vì thế 3 cây này cũng được tuyên bố là vật kỷ niệm quốc gia do tuổi thọ cao bất thường của chúng.

Sinh thái học
Một vài loài đã trở thành hiếm thấy do đốn hạ cũng như do các dạng phá hủy môi trường sống khác. S. grandiflorum (đồng nghĩa: Calvaria major) ở Mauritius chịu ảnh hưởng của sự tuyệt chủng của các loài chim phát tán hạt của nó; người ta từng cho rằng loài này phụ thuộc hoàn toàn vào dodo (Raphus cucullatus) trong phát tán hạt và gần như đã trở thành nạn nhân của sự cùng tuyệt chủng, nhưng điều này là không chính xác. Các loài của chi này cung cấp nguồn thức ăn cho ấu trùng của một số loài cánh vẩy (Lepidoptera), như Urodus parvula cũng như một vài loài bọ cánh cứng (Coleoptera) thuộc chi Plinthocoelium.

Các loài
Được công nhận
 Sideroxylon acunae (Borhidi) T.D.Penn., 1990 - Cuba
 Sideroxylon alachuense L.C.Anderson, 1997 - Florida
 Sideroxylon altamiranoi (Rose & Standl.) T.D.Penn., 1990 - Hidalgo, Querétaro
 Sideroxylon americanum (Mill.) T.D.Penn., 1990 - Yucatan, Tây Ấn
 Sideroxylon anomalum (Urb.) T.D.Penn., 1990 - Barahona
 Sideroxylon beguei Capuron ex Aubrév., 1974 - Madagascar
 Sideroxylon bequaertii De Wild., 1926 - Cộng hòa Dân chủ Congo
 Sideroxylon betsimisarakum Lecomte, 1920 - Madagascar
 Sideroxylon borbonicum A.DC., 1844 - Réunion
 Sideroxylon boutonianum A.DC., 1844 - Mauritius
 Sideroxylon bullatum (R.A.Howard & Proctor) T.D.Penn., 1990 - Jamaica
 Sideroxylon canariense Leyens, Lobin & A.Santos, 2005 - Quần đảo Canary
 Sideroxylon cantoniense Lour., 1790 - Đông nam Trung Quốc
 Sideroxylon capiri (A.DC.) Pittier, 1912 - Trung Mỹ, Tây Ấn
 Sideroxylon capuronii Aubrév., 1974 - Madagascar
 Sideroxylon cartilagineum (Cronquist) T.D.Penn., 1990 - Sinaloa, Jalisco, Guerrero
 Sideroxylon celastrinum (Kunth) T.D.Penn., 1990 - Texas, Trung Mỹ, Colombia, Venezuela, Cuba, Bahamas
 Sideroxylon cinereum Lam., 1783 - Mauritius
 Sideroxylon contrerasii (Lundell) T.D.Penn., 1990 - Trung Mỹ
 Sideroxylon cubense (Griseb.) T.D.Penn., 1990 - Tây Ấn
 Sideroxylon dominicanum (Whetstone & T.A.Atk.) T.D.Penn., 1990 - Cộng hòa Dominica
 Sideroxylon durifolium (Standl.) T.D.Penn., 1990 - Chiapas, Belize
 Sideroxylon ekmanianum  (Urb.) Bisse, J.E.Gut. & Iglesias, 2000 - Cuba
 Sideroxylon eriocarpum  (Greenm. & Conz.) T.D.Penn., 1990 - Oaxaca
 Sideroxylon eucoriaceum (Lundell) T.D.Penn., 1990 - Veracruz, Guatemala
 Sideroxylon eucuneifolium (Lundell) T.D.Penn., 1990 - Guatemala
 Sideroxylon excavatum T.D.Penn., 1990 - Guerrero, Oaxaca
 Sideroxylon fimbriatum Balf.f., 1884 - Socotra
 Sideroxylon floribundum Griseb., 1861 - Belize, Guatemala, Jamaica
 Sideroxylon foetidissimum Jacq., 1760 - Tây Ấn, nam Mexico, Guatemala, Belize, Florida
 Sideroxylon galeatum (A.W.Hill) Baehni, 1965 - Rodrigues
 Sideroxylon gerrardianum (Hook.f.) Aubrév., 1963 - Madagascar
 Sideroxylon grandiflorum A.DC., 1844 - Mauritius
 Sideroxylon hirtiantherum T.D.Penn., 1990 - Guatemala, Honduras
 Sideroxylon horridum (Griseb.) T.D.Penn., 1990 - Cuba, Quần đảo Cayman
 Sideroxylon ibarrae (Lundell) T.D.Penn., 1990 - Baja Verapaz
 Sideroxylon inerme L., 1753 - Châu Phi (từ Somalia đến tỉnh Cape), Aldabra, Juan de Nova
 Sideroxylon jubilla (Ekman ex Urb.) T.D.Penn., 1990 - Cuba
 Sideroxylon lanuginosum Michx., 1803 - Hoa Kỳ (Arizona đến South Carolina + Kentucky), đông bắc Mexico
 Sideroxylon leucophyllum S.Wats., 1889 - Baja California, Sonora
 Sideroxylon lycioides L., 1762 - Hoa Kỳ (Texas đến Delaware)
 Sideroxylon macrocarpum (Nutt.) J.R.Allison, 2006 - Georgia
 Sideroxylon majus (Gaertn.f.) Baehni, 1965 Réunion
 Sideroxylon marginatum (Decne. ex Webb) Cout., 1915 - Cape Verde
 Sideroxylon mascatense (A. DC.) T.D. Penn., 1985 - Từ Ethiopia đến Pakistan
 Sideroxylon mirmulans R.Br., 1825 - Madeira
 Sideroxylon moaense (Bisse & J.E.Gut.) J.E.Gut., 2002 - Cuba
 Sideroxylon montanum (Sw.) T.D.Penn., 1990 - Jamaica
 Sideroxylon nadeaudii (Drake) Smedmark & Anderb., 2007 - Tahiti
 Sideroxylon nervosum Wall. ex G.Don, 1837 - Myanmar
 Sideroxylon obovatum Lam., 1794 - Tây Ấn, Venezuela
 Sideroxylon obtusifolium (Roem. & Schult.) T.D.Penn., 1990 - Từ Veracruz đến Paraguay
 Sideroxylon occidentale (Hemsl.) T.D.Penn., 1990 - Baja California, Sonora
 Sideroxylon octosepalum  (Urb.) T.D.Penn., 1990 - Clarendon
 Sideroxylon palmeri  (Rose) T.D.Penn., 1990 - Mexico
 Sideroxylon peninsulare (Brandegee) T.D.Penn., 1990 - Baja California
 Sideroxylon persimile (Hemsl.) T.D.Penn., 1990 - Trung Mỹ, Colombia, Venezuela, Trinidad
 Sideroxylon picardae (Urb.) T.D.Penn., 1990 - Hispaniola
 Sideroxylon polynesicum (Hillebr.) Smedmark & Anderb., 2007 - Hawaii, Rapa-Iti
 Sideroxylon portoricense Urb., 1904 - Trung Mỹ, Đại Antilles
 Sideroxylon puberulum A.DC., 1844 - Mauritius
 Sideroxylon reclinatum Michx., 1803 - Hoa Kỳ (Louisiana, Mississippi, Alabama, Georgia, Florida, South Carolina)
 Sideroxylon repens (Urb. & Ekman) T.D.Penn., 1990 - Hispaniola
 Sideroxylon retinerve T.D.Penn., 1990 - Honduras
 Sideroxylon rotundifolium (Sw.) T.D.Penn., 1990 - Jamaica
 Sideroxylon rubiginosum T.D.Penn., 1990 - Cộng hòa Dominica
 Sideroxylon rufohirtum Herring & Judd, 1996 - Florida.
 Sideroxylon salicifolium (L.) Lam., 1794 - Tây Ấn, Trung Mỹ, Florida
 Sideroxylon saxorum Lecomte, 1919 - Madagascar
 Sideroxylon sessiliflorum (Poir.) Capuron ex Aubrév., 1973 - Mauritius
 Sideroxylon socorrense (Brandegee) T.D.Penn., 1990 - Socorro
 Sideroxylon spinosum L., 1753 - Nam Morocco, tây Algeria, bắc Tây Sahara, bắc Mauritania.
 Sideroxylon st-johnianum (H.J.Lam & B.Meeuse) Smedmark & Anderb., 2007 - Đảo Henderson
 Sideroxylon stenospermum (Standl.) T.D.Penn., 1990 - Trung Mỹ
 Sideroxylon stevensonii (Standl.) Standl. & Steyerm., 1990 - Chiapas, Belize, Guatemala
 Sideroxylon tambolokoko Aubrév., 1974 - Madagascar
 Sideroxylon tenax L., 1767 - Hoa Kỳ (Florida, Georgia, South Carolina, North Carolina)
 Sideroxylon tepicense (Standl.) T.D.Penn., 1990 - Trung Mỹ
 Sideroxylon thornei (Cronquist) T.D.Penn., 1990 – Hoa Kỳ (Florida, Georgia, Alabama)
 Sideroxylon verruculosum (Cronquist) T.D.Penn., 1990 - Mexico
 Sideroxylon wightianum Hook. & Arn., 1837 - Trung Quốc (Quý Châu, Vân Nam, Quảng Đông), Việt Nam

Tham khảo

Liên kết ngoài


title: Nguồn gốc ngôn ngữ

text:
Nguồn gốc ngôn ngữ  và quan hệ của ngôn ngữ đối với tiến hóa của loài người là chủ đề học thuật đã được bàn luận trong nhiều thế kỷ. Mặc dù vậy, ta vẫn chưa đạt được sự thống nhất nào về nguồn gốc hay niên đại của ngôn ngữ loài người. Một vấn đề làm cho chủ đề này khó nghiên cứu là sự thiếu thốn các bằng chứng trực tiếp. Các nhà nghiên cứu nguồn gốc ngôn ngữ chỉ có khả năng nghiên cứu các loại bằng chứng gián tiếp như: hóa thạch, so sánh các ngôn ngữ hiện đại, sự thụ đắc ngôn ngữ và đối chiếu ngôn ngữ loài người với các hệ thống giao tiếp ở động vật (đặc biệt là linh trưởng). Nhiều người cho rằng nguồn gốc ngôn ngữ liên quan trực tiếp đến nguồn gốc hành vi hiện đại ở người, nhưng vẫn chưa có hướng tiếp cận rõ ràng nào được đưa ra để nghiên cứu giả thuyết mối liên hệ đó.

Sự thiếu hụt bằng chứng trực tiếp đã khiến nhiều học giả coi toàn bộ chủ đề này không phù hợp cho một công trình nghiên cứu nghiêm túc. Năm 1866, Hiệp hội ngôn ngữ học Paris cấm mọi cuộc tranh luận về chủ đề này, ảnh hưởng hầu khắp các nước phương Tây cho đến cuối thế kỷ 20. Ngày nay có nhiều giả thuyết về "thế nào, tại sao, khi nào, nơi nào" mà ngôn ngữ con người đã xuất hiện. Tuy vậy, sự đồng thuận cũng hiếm hoi thời nay chẳng kém với 1 thế kỷ trước đây, khi thuyết tiến hóa theo con đường chọn lọc tự nhiên của Charles Darwin gây nên một loạt những suy đoán về chủ đề này. Kể từ đầu những năm 1990, một số nhà ngôn ngữ học, khảo cổ học, tâm lý học, nhân chủng học, v.v đã và đang cố gắng giải quyết "vấn đề khó khăn nhất trong khoa học" này với các phương pháp mới.

Hướng tiếp cận
Có nhiều hướng tiếp cận giả định nguồn gốc ngôn ngữ, điển hình là những giả định sau đây:
 "Lý thuyết liên tục" (Continuity theories) cho rằng ngôn ngữ thực sự rất đỗi phức tạp, không thể nào xuất hiện từ hư không được. Ngôn ngữ chắc hẳn đã tiến hóa từ hệ thống tiền-ngôn ngữ trước đó của tổ tiên chung người-linh trưởng.
 "Lý thuyết gián đoạn" (Discontinuity theories) cho rằng ngôn ngữ là một đặc điểm chỉ có ở người và khác hẳn các loài "phi người", do đó ngôn ngữ chắc hẳn đã xuất hiện đột ngột trong quá trình tiến hóa của con người.
 Một số lý thuyết cho rằng ngôn ngữ là khả năng bẩm sinh của loài người, tức là ngôn ngữ được mã hóa trong gen.
 Một số lý thuyết cho rằng ngôn ngữ là một hệ thống văn hóa chủ yếu, tức là ngôn ngữ được học thông qua giao tiếp.

Các giả thuyết

Các phán đoán ban đầu

Năm 1861, nhà ngôn ngữ học lịch sử Max Müller phân loại các lý thuyết liên quan đến nguồn gốc ngôn ngữ và lập nên danh sách dưới đây:

 Gâu gâu. Giả thuyết gâu gâu hoặc cúc cu cho rằng những lời nói đầu tiên bắt nguồn từ sự nhại theo tiếng kêu của chim, của thú.
 Pooh-pooh. Giả thuyết pooh-pooh cho rằng những từ đầu tiên là kết quả của sự xen lẫn cảm xúc và cảm thán kích hoạt bởi nỗi đau, niềm vui, sự bất ngờ, v.v.
 Binh boong. Müller đề xuất học thuyết binh boong, theo đó cho rằng mọi thứ đều có tần số rung động cộng hưởng riêng và bằng một cách nào đó, chúng đã được con người sao phỏng lại bằng những từ đầu tiên.
 Yo-he-ho. Giả thuyết yo-he-ho cho rằng ngôn ngữ phát sinh từ những tiếng động mà tập thể người tạo ra khi họ cùng lao động nhịp nhàng, tức những nỗ lực nhằm đồng bộ hóa cử động cơ bắp dẫn đến các tiếng động như "hò dô".
 Ta-ta. Giả thuyết này không có trong danh sách của Max Müller, mà được đề xướng bởi Ngài Richard Paget vào năm 1930. Theo giả thuyết ta-ta, con người tạo ra những từ đầu tiên bằng chuyển động lưỡi bắt chước cử chỉ bàn tay.

Hầu hết giới ngôn ngữ học ngày nay coi các giả thuyết bên trên không hẳn sai lầm—chúng thường cho ta cái nhìn tổng quát về nguồn gốc ngôn ngữ—song còn ngây thơ và chưa thích đáng. Vấn đề của những giả thuyết này là chúng rất máy móc. Chúng cho rằng một khi tổ tiên của chúng ta đã vấp phải cơ chế khéo léo thích hợp để liên kết âm thanh với ý nghĩa, ngôn ngữ sẽ tự động phát triển và thay đổi.

Các vấn đề về độ tin cậy và lừa dối

Dựa theo lý thuyết báo hiệu, trở ngại chính cho sự tiến hóa của giao tiếp bằng ngôn ngữ trong tự nhiên không liên quan gì đến cơ sinh học. Vấn đề ở đây là các biểu tượng—tức mối liên kết võ đoán giữa một âm thanh/ký hiệu đến một ý nghĩa tương ứng—có thể không đáng tin cậy hoặc sai lệch so với thực tế. Darwin, Müller và các nhà lý thuyết tiến hóa thời xưa chưa để ý kỹ đến vấn đề này.

Hầu hết các tín hiệu âm thanh của động vật (gào, hú, gáy, v.v) về cơ bản đều rất đáng tin cậy. Giả dụ khi một con mèo rít, nó đã cho ta biết chính xác trạng thái cảm xúc hiện tại của nó. Chúng ta tin vào tín hiệu đó không phải vì con mèo có tính trung thực, mà vì nó không thể giả mạo âm thanh đó. Ngược lại, giao tiếp của linh trưởng có thể dễ dàng bị thao túng hơn một chút song vẫn đáng tin cậy vì tín hiệu đó rất khó giả mạo. Trí thông minh xã hội của các loài linh trưởng thuộc vào dạng "trí khôn Machiavelli" (đặt theo tên chính trị gia Machiavelli mưu mô và xảo quyệt)—ích kỷ và không bị ràng buộc bởi đạo đức. Khỉ và vượn thường cố tình lừa những thành viên khác trong bầy, và đồng thời luôn đề cao cảnh giác những kẻ có khả năng lừa dối. Nghịch lý thay, các nhà nghiên cứu cho rằng cơ cấu phòng chống lừa dối của linh trưởng là điều ngăn cản chúng phát triển thứ gì đó giống ngôn ngữ loài người. Ngôn ngữ bị sàng lọc khỏi quá trình tiến hóa, vì cách tốt nhất để không bị lừa là loại bỏ tất cả các tín hiệu ngoại trừ những tín hiệu có thể được kiểm chứng ngay lập tức. Lời nói sẽ tự động bị loại ra vì lẽ đó.

Lời nói rất dễ giả mạo. Nếu chúng là lời dối trá, người nghe sẽ thích nghi bằng cách bỏ qua chúng để tìm các chỉ thị hoặc tín hiệu thành thật hơn. Do đó, để ngôn ngữ có thể tiến hóa, người nghe phải tự tin rằng những người mà họ trò chuyện có đức tính trung thực. Một độc đáo của ngôn ngữ là tính "tham chiếu thay thế" (displaced reference), tức là ta có thể dùng ngôn ngữ để nhắc đến các chủ đề nằm ngoài ngữ cảnh hiện tại. Tính chất này ngăn lời nói bị kiểm chứng "ở ngay đây" và "ngay bây giờ". Vì lý do đó, ngôn ngữ đòi hỏi mức độ tin cậy hai phía tương đối cao để có thể phát triển theo thời gian theo mô hình chiến lược ổn định tiến hóa (xem lý thuyết trò chơi tiến hóa). Sự ổn định này phải được kiến thiết từ sự tin tưởng lẫn nhau lâu dài. Vì vậy, các giả thuyết về nguồn gốc ngôn ngữ phải giải thích tại sao con người lại bắt đầu tin vào các tín hiệu rẻ mạt, điều mà các loài động vật khác dường như không thể làm được (xem lý thuyết báo hiệu).

Giả thuyết tiếng mẹ đẻ
Giả thuyết "tiếng mẹ đẻ" của nhà ngôn học W. Tecumseh Fitch được đề xuất vào năm 2004 nhằm giải quyết vấn đề nan giải nêu trên. Fitch cho rằng nguyên lý "chọn lọc theo dòng dõi" (kin selection) của Darwin (sự hội tụ lợi ích di truyền giữa những người họ hàng) là một mảnh của câu trả lời. Ông cho rằng các ngôn ngữ ban đầu là 'tiếng mẹ đẻ'. Nếu ngôn ngữ phát triển ban đầu để giao tiếp giữa các bà mẹ và con đẻ của họ (sau đó sẽ mở rộng để bao gồm cả họ hàng thân cận đã trưởng thành) thì lợi ích của người nói lẫn người nghe sẽ có xu hướng trùng khớp. Ông lập luận rằng lợi ích di truyền giống nhau của họ hàng sẽ dẫn đến sự tin tưởng và hợp tác đối với các tín hiệu không đáng tin cậy về mặt bản chất.

Những người phê bình học thuyết này chỉ ra rằng sự chọn lọc dòng dõi không duy nhất ở con người. Vì vậy, dù rằng nếu như giả thiết ban đầu của Fitch được chấp nhận, ta vẫn không thể lý giải nổi sự mở rộng mạng lưới 'tiếng mẹ đẻ' từ họ hàng gần ra họ hàng xa. Tuy nhiên, Fitch cho rằng sự non nớt thể chất của trẻ sơ sinh và sự phát triển hậu sinh của não người kéo dài hơn bất kì loài nào khác, khiến cho mối quan hệ giữa người-trẻ trở nên lệ thuộc qua nhiều thế hệ, khác hẳn so với các loài sinh vật khác.

Giả thuyết vị tha đối ứng bắt buộc
Nhà ngôn học Ib Ulbæk viện dẫn một nguyên lý cơ bản khác trong thuyết Darwin, đó là "vị tha đối ứng" (reciprocal altruism), nhằm giải thích mức độ trung thực có chủ ý cao bất thường cần thiết để ngôn ngữ phát triển. Khái niệm "vị tha đối ứng" có thể được hiểu đơn giản là: "nếu bạn gãi lưng cho tôi, tôi sẽ gãi lưng cho bạn". Về mặt ngôn học, điều đó có nghĩa là: "nếu bạn thật thà với tôi, tôi sẽ thật thà với bạn". Ulbæk chỉ ra lý thuyết vị tha thông thường của Darwin, là một mối quan hệ được thiết lập giữa các cá nhân thường xuyên tương tác. Tuy nhiên, để ngôn ngữ chiếm ưu thế trên toàn bộ cộng đồng, sự tương hỗ cần thiết sẽ phải bắt buộc trên toàn tập thể thay vì dựa trên lựa chọn cá nhân. Ulbæk kết luận rằng để ngôn ngữ có thể tiến hóa, toàn bộ xã hội phải tuân theo đạo đức.

Các nhà phê bình chỉ trích rằng học thuyết này không giải thích được khi nào, bằng cách nào, tại sao hoặc bởi ai 'lý thuyết vị tha đối ứng bắt buộc' có thể được thi hành. Nhiều đề xuất đã được đưa ra để khắc phục khiếm khuyết này. Một chỉ trích nữa là ngôn ngữ không hoạt động trên cơ sở lòng vị tha đối ứng. Con người trong các nhóm đàm thoại có xu hướng cởi mở thông tin với tất cả mọi người chứ không riêng gì đối với người nghe có khả năng đáp lễ bằng thông tin có giá trị. Họ dường như muốn phổ biến cho cả thế gian biết ta đây có những gì, tuồn ra thông tin mà không mong đợi bất kỳ một sự đáp lễ nào từ người nghe.

Giả thuyết chuyện phiếm và chải chuốt
Theo Robin Dunbar trong cuốn Chải chuốt, chuyện phiếm và sự tiến hóa của ngôn ngữ, chuyện phiếm ở loài người đóng vai trò tương tự như tập tính chải chuốt lông ở các loài linh trưởng, đều có chức năng củng cố mối quan hệ xã hội giữa các thành viên và duy trì liên minh của một bầy/cộng đồng dựa trên nguyên tắc vị tha đã đề cập bên trên. Dunbar lập luận rằng khi các nhóm xã hội của con người ngày càng lớn, nhiệm vụ chải chuốt lông cho tất cả bạn bè và người thân trở nên tốn thời gian đến mức bất khả thi. Để khắc phục điều này, con người đã phát triển 'một hình thức chải chuốt giá rẻ cực kỳ hiệu quả' — đó chính là chải chuốt âm thanh. Giờ đây, con người chỉ cần 'chải chuốt' nhiều đồng minh cùng một lúc bằng âm thanh chi phí thấp mà vẫn còn hai tay để làm các nhiệm vụ khác. Âm thanh chải chuốt sau đó dần dần tiến hóa thành ngôn ngữ thanh nhạc, trong đó 'chuyện phiếm' chính là dạng sơ khai. Giả thuyết của Dunbar sẽ giải thích được tại sao cấu trúc của ngôn ngữ lại thích nghi với chức năng tường thuật nói chung như hiện giờ.

Nhiều chuyên gia chỉ trích lý thuyết này dựa trên tiền đề lời nói rẻ mạt, cho rằng hiệu quả của việc 'chải chuốt âm thanh' không mang tín hiệu thành thật như là tập tính chải chuốt thủ công tốn kém và phí thời gian. Một chỉ trích nữa là giả thuyết này không thể giải thích sự chuyển đổi từ âm thanh chải chuốt (những âm thanh dễ chịu nhưng vô nghĩa) sang tiếng nói có cú pháp (những âm thanh truyền tải các ý nghĩa phức tạp).

Đồng tiến hóa nghi thức/lời nói
Giả thuyết đồng tiến hóa nghi thức/lời nói được đề xuất lần đầu tiên bởi nhà nhân chủng học xã hội Roy Rappaport, rồi được đào sâu thêm bởi các nhà nhân chủng học như Chris Knight, Jerome Lewis, Nick Enfield, Camilla Power và Ian Watts. Nhà khoa học nhận thức và kỹ sư robot Luc Steels và nhà nhân chủng sinh học/thần kinh học Terrence Deacon là hai nhân vật nổi bật khác ủng hộ thuyết này.

Trường phái này cho rằng không tồn tại thứ gọi là 'lý thuyết về nguồn gốc ngôn ngữ'. Họ giải thích rằng ngôn ngữ không phải là một sự thích ứng riêng biệt, mà là một khía cạnh nằm trong một phạm trù lớn hơn nhiều, cụ thể là văn hóa biểu tượng nói chung của con người. Theo họ, những nỗ lực nhằm giải thích ngôn ngữ một cách độc lập đã thất bại ngoạn mục bởi vì các nhà ngôn học đang giải quyết một vấn đề không có lời giải. Thử hỏi, một sử gia có thể giải thích nguồn gốc của thẻ tín dụng một cách độc lập với hệ thống rộng lớn hơn mà nó là một phần không? Sử dụng thẻ tín dụng chỉ có ý nghĩa nếu bạn có tài khoản ngân hàng được một tổ chức nào đó công nhận và chính tổ chức này cũng lại nằm trong một loại xã hội tư bản tiên tiến nhất định, nơi mà công nghệ truyền thông điện tử và máy tính kỹ thuật số đã được phát minh nhằm phát hiện và ngăn chặn gian lận. Tương tự như vậy, ngôn ngữ sẽ không hoạt động bên ngoài các cơ chế và thể chế xã hội cụ thể. Chẳng hạn, nó sẽ không hoạt động đối với một con vượn không giao tiếp với cá thể khác trong tự nhiên. Ngay cả một con vượn thông minh nhất cũng không thể tự sáng chế ra ngôn ngữ để nó hoạt động trong điều kiện như vậy.

Những người ủng hộ giả thuyết này cũng cho rằng từ ngữ rất rẻ mạt. Nếu một con vượn đặc biệt thông minh, hoặc thậm chí là một nhóm vượn người phi thường, cố gắng sử dụng từ ngữ trong tự nhiên, thì kết quả là chúng vẫn sẽ không có niềm tin. Những tiếng động mang sự thuyết phục, những tiếng mà chúng thực sự sử dụng, không giống như lời nói, ở chỗ chúng biểu cảm về mặt cảm xúc, bản chất có ý nghĩa và đáng tin cậy vì chúng tương đối tốn kém và khó giả tạo.

Ngôn ngữ bao gồm các tương phản rời rạc mà có chi phí về cơ bản là bằng không. Là những quy ước xã hội thuần túy, những tín hiệu thuộc loại này không thể phát triển trong một thế giới xã hội Darwin, chúng bất khả thi về mặt lý thuyết. Bản chất không đáng tin cậy, ngôn ngữ chỉ hoạt động nếu bạn có thể tạo dựng được danh tiếng về sự đáng tin trong một loại xã hội nhất định, đó là nơi mà các sự kiện văn hóa tượng trưng (đôi khi được gọi là 'sự thật tổ chức') có thể được thiết lập và duy trì thông qua chứng thực xã hội tập thể. Trong bất kỳ xã hội săn bắn-hái lượm nào, cơ chế cơ bản để thiết lập niềm tin vào các sự kiện văn hóa tượng trưng là nghi thức tập thể. Do đó, nhiệm vụ mà các nhà nghiên cứu phải đối mặt với nguồn gốc của ngôn ngữ là một chủ đề liên ngành. Nó liên quan đến việc giải quyết sự xuất hiện tiến hóa của văn hóa biểu tượng con người nói chung, với ngôn ngữ là một thành phần quan trọng.

Những người chỉ trích lý thuyết này bao gồm Noam Chomsky, gọi nó là thuyết 'không tồn tại' (phủ nhận sự tồn tại của ngôn ngữ như một đối tượng nghiên cứu của khoa học tự nhiên). Lý thuyết riêng của Chomsky là ngôn ngữ xuất hiện ngay lập tức và ở dạng hoàn hảo, khiến các nhà phê bình của ông lần lượt vặn lại rằng chỉ có thứ gì đó không tồn tại, một cấu trúc lý thuyết hoặc giả tưởng khoa học thuận tiện mới có thể xuất hiện theo cách kỳ diệu như vậy. Cuộc tranh luận này vẫn chưa có một lời giải quyết chính đáng.

Tính vững bền của văn hóa công cụ và ngữ pháp của Homo sớm
Mặc dù có thể bắt chước việc tạo ra các công cụ như những công cụ do Homo đầu tiên tạo ra trong các trường hợp thao diễn, nghiên cứu về văn hóa công cụ linh trưởng cho thấy văn hóa thiếu ngôn ngữ dễ bị tổn thương trước sự thay đổi của môi trường. Cụ thể, nếu môi trường mà một kỹ năng có thể được sử dụng biến mất trong một khoảng thời gian dài hơn tuổi thọ của một con vượn hoặc người, thì kỹ năng đó sẽ bị thất truyền nếu văn hóa đó bắt chước và không bằng lời nói. Tinh tinh, khỉ maca và khỉ capuchin đều bị mất kỹ thuật công cụ trong những trường hợp như vậy. Do đó, các nhà nghiên cứu về tính bền vững của văn hóa linh trưởng cho rằng kể từ khi loài Homo đầu tiên trở đi như Homo habilis vẫn giữ được văn hóa công cụ của họ mặc dù có nhiều chu kỳ biến đổi khí hậu trong khoảng thời gian từ hàng thế kỷ đến hàng thiên niên kỷ, các loài này đã phát triển đủ khả năng ngôn ngữ để mô tả các quy trình hoàn chỉnh và do đó có xuất hiện ngữ pháp mà không chỉ hai từ "ngôn ngữ nguyên thủy".

Lý thuyết nhân văn
Trường phái chủ nghĩa nhân văn coi ngôn ngữ là một phát minh của con người. Nhà triết học thời Phục hưng Antoine Arnauld đã ghi chép lại ý tưởng của ông về nguồn gốc ngôn ngữ trong cuốn Ngữ pháp Port-Royal. Theo Arnauld, nhân loại có bản tính xã hội và có lý tính, chính điều này đã thúc đẩy họ sáng tạo ra ngôn ngữ như một công cụ để truyền đạt ý tưởng cho nhau. Sự kiến thiết ngôn ngữ ấy diễn ra theo tiến trình chậm chạp và dần dần. Trong các lý thuyết về sau, đặc biệt là trong ngành ngôn ngữ học chức năng, người ta coi nhu cầu giao tiếp quan trọng hơn nhu cầu tâm lý.

Tuy nhiên, sự tiến hóa của ngôn ngữ không được coi trọng trong các nghiên cứu ngôn ngữ học. Nhà ngôn ngữ học cấu trúc Ferdinand de Saussure từ bỏ ngành ngôn ngữ học tiến hóa sau khi ông đi đến kết luận rằng: dù các công trình ngôn ngữ học lịch sử cuối thế kỷ XIX có hoàn thiện đi chăng nữa, chúng vẫn sẽ không thể nào cho ta cái nhìn sâu sắc hơn về sự tiến hóa của ngôn ngữ. Saussure tỏ ý hoài nghi về phương pháp phục dựng tới tận uyên nguyên của ngôn ngữ, như được vận dụng bởi August Schleicher và trường phái ngôn ngữ học Darwin.

Ngành nghiên cứu ngôn ngữ học tiến hóa cũng vấp phải nhiều chỉ trích. Hiệp hội ngôn ngữ học Paris từng cấm thảo luận về chủ đề này vào năm 1866 vì bấy giờ còn thiếu thốn bằng chứng khoa học. Cùng vào thời điểm đó, Max Müller chế giễu các học thuyết hiện hành giải thích nguồn gốc ngôn ngữ. Theo ông thì các giả thuyết bấy giờ có thể được phân loại thành: "giả thuyết gâu gâu", cho rằng ngôn ngữ phát sinh từ sự bắt chước âm thanh tự nhiên; "giả thuyết pooh-pooh", cho rằng lời nói bắt nguồn từ tiếng hét và tiếng kêu tự phát của con người; "giả thuyết hò dô", cho rằng ngôn ngữ phát sinh từ tiếng càu nhàu và thở hổn hển cất lên khi con người gắng sức lúc lao động; và "giả thuyết hát hò", cho rằng lời nói phát sinh từ lời tụng trong các nghi lễ nguyên thủy.

Giải pháp của Saussure cho nan đề về sự tiến hóa ngôn ngữ là phải phân chia ngôn ngữ học lý thuyết thành hai ngành. Thứ nhất, ngôn ngữ học tiến hóa và ngôn ngữ học lịch sử nên được gộp thành ngành ngôn ngữ học lịch đại chuyên nghiên cứu về sự biến đổi ngôn ngữ, song vẫn chỉ có khả năng giải thích hạn chế bởi lẽ ta không thể nào có đủ bằng chứng để phục dựng hoàn hảo một ngôn ngữ. Thứ hai, các lĩnh vực còn lại nên được gộp thành ngành ngôn ngữ học đồng đại chỉ tập trung nghiên cứu một ngôn ngữ đương đại hoặc một giai đoạn cụ thể của một ngôn ngữ lịch sử nhất định.

Chủ nghĩa cấu trúc, lần đầu tiên được áp dụng vào xã hội học nhờ công lao của Émile Durkheim, cũng chính là một loại lý thuyết tiến hóa nhân văn giải thích rằng sự đa dạng hóa được quy định sự phức tạp ngày càng tăng. Sau khi Saussure qua đời, giới ngôn ngữ học ngả trọng tâm của họ sang trường phái ngôn ngữ học chức năng. Các nhà cấu trúc luận theo chủ nghĩa chức năng, bao gồm trường phái Prague và nhà ngôn ngữ học André Martinet, giải thích sự tăng trưởng và sự bảo tồn các cấu trúc được quy định bởi chức năng của chúng. Ví dụ, sự ra đời của công nghệ mới khiến con người phải phát minh ra vốn từ mới; song những từ này có thể đánh mất chức năng, bị quên lãng, hoặc bị thay thế bởi vốn từ mới sau khi công nghệ trở nên lỗi thời.

Giả thuyết bước đơn của Chomsky
Theo thuyết đột biến bước đơn của nhà ngôn học Noam Chomsky, sự xuất hiện ngôn ngữ cũng giống như sự hình thành một tinh thể; trong đó, vô hạn rời rạc có thể coi là tinh thể hạt nằm trong bộ não linh trưởng siêu bão hòa, sắp sửa nở rộ trong tâm trí loài người theo quy luật vật lý một khi tiến hóa bổ sung thêm một viên đá nhỏ nhưng rất quan trọng vào cấu trúc. Thuyết này cho rằng ngôn ngữ xuất hiện khá đột ngột trong lịch sử tiến hóa của loài người. Chomsky cùng nhà ngôn ngữ học tính toán/khoa học máy tính Robert C. Berwick viết rằng mô hình này hoàn toàn tương thích với sinh học hiện đại. Họ bình luận rằng "không một giả thuyết nào gần đây về sự tiến hóa ngôn ngữ hoàn toàn nắm bắt được sự chuyển đổi từ thuyết Darwin thông thường sang phiên bản ngẫu nhiên hiện đại của nó—cụ thể là, không chỉ có những hiệu ứng ngẫu nhiên do lấy mẫu như trôi dạt vô hướng, mà còn do sự thay đổi ngẫu nhiên có hướng về thể lực, di cư và khả năng di truyền—thật vậy, tất cả các "lực" ảnh hưởng đến tần suất gen hoặc cá thể.... Tất cả những điều này có thể ảnh hưởng đến kết quả tiến hóa—kết quả mà chúng ta có thể thấy được nhưng chưa được đề cập đến trong những cuốn sách gần đây về sự phát triển của ngôn ngữ, vậy mà sẽ phát sinh ngay lập tức nếu có bất kỳ sự đổi mới di truyền hoặc cá thể mới, chính là loại kịch bản có thể xảy ra khi nói về sự xuất hiện của ngôn ngữ."

Trích dẫn nhà di truyền học tiến hóa Svante Pääbo, họ đồng tình rằng một sự chuyển biến đáng kể đã phải xảy ra để tách rẽ Homo sapiens với người Neanderthal nhằm "thúc đẩy sự bành trướng không ngừng của loài người ta, giống người chưa bao giờ vượt đại dương, hướng lên và ra khỏi châu Phi rồi toàn bộ hành tinh chỉ trong vài chục nghìn năm. ... Thứ mà chúng ta không nhận thấy là chẳng có sự dần dần nào trong công nghệ hoặc cải tiến công cụ mới như lửa, hầm trú ẩn hoặc nghệ thuật tượng hình." Do đó, Berwick và Chomsky cho rằng ngôn ngữ đã xuất hiện cách đây khoảng 200.000 - 60.000 năm (tương ứng với sự xuất hiện của người hiện đại về mặt giải phẫu đầu tiên ở miền nam châu Phi, tức 200.000 năm trước và cuộc di cư cuối cùng từ châu Phi, tức 60.000 năm trước). "Vậy thì ta có khoảng 130.000 năm, hoặc tầm 5.000–6.000 thế hệ thời gian mà sự tiến hóa có thể đã xảy ra. Điều này không xảy ra 'một sớm một chiều' như một số người đã suy luận (không chính xác) - nhưng cũng không quá dài ở quy mô liên đại địa chất. Khoảng thời gian đó tương đương — khung thời gian mà Nilsson và Pelger (1994) ước tính là cần thiết cho sự tiến hóa đầy đủ cơ quan mắt ở động vật có xương sống từ một tế bào duy nhất, ngay cả khi không kể đến hiệu ứng 'evo-devo'."

Giả thuyết Romulus và Remus
Giả thuyết Romulus và Remus của nhà thần kinh học Andrey Vyshedskiy được đề xuất nhằm giải thích câu hỏi: "tại sao các cơ quan sinh học chính yếu để tạo tiếng nói (speech apparatus) xuất hiện trước những dấu hiệu sớm nhất về trí tưởng tượng của con người hiện đại tận 500.000 năm?". Thuyết của Andrey Vyshedskiy cho rằng có hai giai đoạn dẫn đến ngôn ngữ đệ quy hiện đại:

Giai đoạn đầu tiên là sự phát triển chậm dần của ngôn ngữ phi đệ quy (non-recursive language) với vốn từ vựng lớn và cơ quan sinh học tạo tiếng nói hiện đại bao gồm sự tiến hóa của xương móng, các cơ hoành dễ kiểm soát hơn, sự tiến hóa của gen FOXP2 và nhiều thay đổi khác vào khoảng 600.000 năm trước. Giai đoạn thứ hai và tiếp nối đó là bước đơn của Chomsky nhanh chóng đã đề cập bên trên, bao gồm 3 sự kiện riêng biệt xảy ra liên tiếp vào khoảng 70.000 năm trước và tạo điều kiện cho sự chuyển giao từ ngôn ngữ phi đệ quy sang ngôn ngữ đệ quy ở vượn người sơ khai:
 Một đột biến gen làm chậm giai đoạn Tổng hợp trước trán (PFS, viết tắt của Prefrontal Synthesis) quan trọng của ít nhất hai đứa trẻ sống cùng nhau;
 Điều này cho phép những đứa trẻ tạo ra các yếu tố đệ quy của ngôn ngữ, ví dụ như là giới từ chỉ không gian;
 Sau đó, hiện tượng này sẽ hợp nhất với ngôn ngữ phi đệ quy của cha mẹ chúng để tạo ra ngôn ngữ đệ quy.

Trẻ em có vỏ não trước trán (PFC, viết tắt của Prefrontal Cortex) hiện đại để cho phép phát triển của PFS là không đủ, trẻ cũng phải được kích thích về mặt tinh thần và sở hữu các yếu tố đệ quy trong ngôn ngữ của chúng để có được PFS. Vì cha mẹ của chúng chưa phát minh ra các yếu tố này, nên trẻ em sẽ phải tự làm điều đó, đây là chuyện thường xảy ra ở trẻ nhỏ sống cùng nhau trong một quá trình gọi là cryptophasia (ngôn ngữ phát triển bởi hai trẻ sinh đôi). Điều này có nghĩa là việc phát triển PFC bị trì hoãn sẽ cho phép có thêm thời gian để có được PFS và phát triển các yếu tố đệ quy.

Tất nhiên, sự phát triển PFC bị trì hoãn sẽ đi kèm với những nhược điểm, chẳng hạn như thời gian phụ thuộc vào cha mẹ sẽ lâu hơn khiến tỷ lệ chết trẻ cao hơn. Để ngôn ngữ hiện đại xuất hiện, sự trì hoãn PFC phải có một lợi ích sinh tồn to lớn trong cuộc sống sau này, chẳng hạn như khả năng PFS. Điều này cho thấy rằng đột biến gây ra sự chậm trễ PFC và sự phát triển của ngôn ngữ đệ quy và PFS xảy ra đồng thời, điều này cho thấy bằng chứng về sự tắc nghẽn di truyền khoảng 70.000 năm trước. Đây có thể là kết quả của một vài cá nhân đã phát triển PFS và ngôn ngữ đệ quy mang lại cho họ lợi thế cạnh tranh đáng kể so với tất cả những cá thể khác vào thời điểm đó.

Giả thuyết cử chỉ
Giả thuyết cử chỉ cho rằng ngôn ngữ của con người phát triển từ những cử chỉ hành động dùng trong giao tiếp sơ khai.

Hai loại bằng chứng ủng hộ giả thuyết này:
 Ngôn ngữ cử chỉ và ngôn ngữ giọng nói sử dụng chung một hệ thống thần kinh. Các vùng vỏ não chịu trách nhiệm điều khiển cử động miệng và tay trùng khớp với nhau.
 Các loài linh trưởng có thể sử dụng cử chỉ hoặc biểu tượng để giao tiếp sơ khai, và một số cử chỉ của chúng giống với con người, đơn cử như "tư thế cầu xin" (cử động chìa hai bàn tay ra để tỏ ý xin xỏ).

Nghiên cứu đã tìm thấy nhiều bằng chứng thuyết phục cho khẳng định ngôn ngữ lời nói và ngôn ngữ ký hiệu phụ thuộc cùng một hệ thống thần kinh. Những bệnh nhân sử dụng ngôn ngữ ký hiệu khi bị tổn thương bán cầu não trái bị rối loạn ngôn ngữ y hệt như bệnh nhân sử dụng ngôn ngữ nói có tổn thuơng tương tự. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng các vùng bán cầu não trái trong quá trình sử dụng ngôn ngữ ký hiệu phát ra tín hiệu y hệt như quá trình sử dụng ngôn ngữ giọng nói hoặc ngôn ngữ viết.

Giả thuyết từ-đâu-đến-cái-gì

Giả thuyết "Từ-đâu-đến-cái-gì" là một mô hình tiến hóa ngôn ngữ dựa trên lý thuyết phân chia quá trình xử lý ngôn ngữ trong não bộ thành hai cấu trúc chính: luồng thính giác lưng (auditory dorsal stream) và luồng thính giác bụng (auditory ventral stream). Mô hình này cho rằng sự tiến hóa ngôn ngữ trải qua 7 giai đoạn (xem minh họa): Tiếng nói phát sinh để mẹ và con có thể tìm lại nhau nếu lỡ bị lạc (hình minh họa 1). Tiếng nói có thể thay đổi ngữ điệu để thể hiện mức độ cấp bách cao hoặc thấp (hình minh họa 2). Tiếng nói theo hai mức độ đó đã tạo ra cuộc hỏi-đáp đầu tiên. Theo đó, đứa trẻ sẽ phát ra tiếng kêu cứu cấp bách thấp nhằm thể hiện mong muốn được tương tác với vật thể nào đó, và người mẹ sẽ đáp lại bằng một tiếng kêu thấp (thể hiện sự chấp thuận tương tác) hoặc cao (thể hiện sự khước từ tương tác) (hình minh họa 3). Dần dần, việc sử dụng và kiểm soát thành thạo hơn ngữ điệu và giọng nói đã phát sinh các âm vị được ánh xạ tới các đối tượng riêng biệt (hình minh họa 4). Lúc đầu, trẻ học các âm vị này từ cha mẹ bằng cách bắt chước chuyển động môi (hình minh họa 5). Rốt cuộc, trẻ sẽ khắc ghi tất cả các âm vị vào bộ nhớ dài hạn của chúng. Sở dĩ bởi vậy, khả năng bắt chước thông qua đọc môi chỉ giới hạn ở trẻ nhỏ còn trẻ lớn học các âm vị mới thông qua sự bắt chước không cần đọc môi (hình minh họa 6). Một khi đã nắm được cách tạo ra chuỗi âm vị, chúng hoàn toàn đủ khả năng tạo ra các từ ngữ đa âm tiết, kích thích cho vốn từ vựng của chúng ngày một tăng trưởng (hình minh họa 7). Việc sử dụng từ vựng, bao gồm các chuỗi âm tiết, cung cấp hạ tầng cho giao tiếp bằng các chuỗi từ (tức là câu).

Tên gọi của giả thuyết này bắt nguồn từ hai luồng thính giác được tìm thấy trong não người và não các loài linh trưởng khác. Luồng thính giác bụng chịu trách nhiệm nhận dạng âm thanh, nên còn có biệt danh là luồng thính giác cái gì. Ở linh trưởng, luồng thính giác lưng chịu trách nhiệm định vị âm thanh, nên còn có biệt danh là luồng thính giác từ đâu. Duy nhất ở con người (bên bán cầu não trái), nó còn đảm nhiệm nhiều chức năng khác liên quan đến việc sử dụng và thu nhận ngôn ngữ, chẳng hạn như lặp lại và sản xuất lời nói, tích hợp âm vị với chuyển động môi, nhận thức và sản xuất ngữ điệu, lưu trữ âm vị trong trí nhớ dài hạn (lưu trữ dài hạn âm tố) và lưu trữ âm vị trong trí nhớ làm việc (lưu trữ tạm thời âm tố). Một số nghiên cứu cũng chỉ ra vai trò của nó trong việc nhận dạng người khác bằng giọng nói. Sự phát sinh các chức năng này trong các luồng thính giác thể hiện một giai đoạn trung gian trong sự tiến hóa ngôn ngữ.

Nguồn gốc tiếng nói liên lạc trong ngôn ngữ của con người tương quan với các nghiên cứu trên động vật. Giống như ngôn ngữ của con người, sự phân biệt tiếng nói liên lạc ở khỉ được xếp bên cạnh bán cầu trái.  Những con chuột bị loại bỏ các gen liên quan đến ngôn ngữ (như FOXP2 và SRPX2) khiến những con non không có khả năng phát ra tiếng gọi tìm mẹ nếu bị chia tách. Giả thuyết này có khả năng giải thích các hiện tượng độc đáo ở con người, chẳng hạn như: sử dụng ngữ điệu khi ta dùng mệnh lệnh hoặc nghi vấn; xu hướng trẻ sơ sinh bắt chước cách phát âm trong những năm đầu đời (và sự biến mất của nó sau này); và đôi môi hở ra ngoài ở con người, không xuất hiện ở bất kì loài vượn khác. Giả thuyết này có thể được coi là một phiên bản nâng cấp của giả thuyết ''đặt em bé xuống'' về tiến hóa ngôn ngữ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Origin of Language – Givens, David B.
 Behavioral and Biological Origins of Modern Humans – Klein, Richard G.
 The Origin of Language – Vajda, Edward
 First Language Acquisition – Vajda, Edward
 Speaking in Tongues: The History of Language
 Decoding Chomsky: Science and revolutionary politics – Chris Knight

Tiến hóa loài người
Thời đại đồ đá cũ
Vấn đề ngôn ngữ học chưa giải quyết
Nguyên nhân sự kiện
Lý thuyết ngôn ngữ
Nguồn gốc


title: 843 TCN

text:
843 TCN là một năm trong lịch La Mã.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 843 TCN


title: Thiên hoàng Momozono

text:
Thiên hoàng Momozono ( 14 tháng 4 năm 1741 - 31 tháng 8 năm 1762) là Thiên hoàng thứ 116 của Nhật Bản theo danh sách kế thừa truyền thống.

Triều Momozono kéo dài từ năm 1747 cho đến khi ông qua đời vào năm 1762.

Phả hệ
Tên thật của ông (imina) là Hà Nhân (遐仁); và danh hiệu trước khi lên ngôi là Yaho-no-miya Bát Tuệ Cung-(八穂宮) và sau là Sachi-no-miya Trà Địa Cung (茶地宮).

Ông là con trai trưởng của Thiên hoàng Sakuramachi. Mẹ ông là công nương Sadako (定子), tức Thái hậu Kaimei, 開明 門 院). Thuở nhỏ ông sống cùng hoàng tộc tại cung điện Heian.

Tháng 4/1747, ông được cha phong làm Thái tử.

Lên ngôi Thiên hoàng
Ngày 09 tháng 6 năm 1747, Thiên hoàng Sakuramachi thoái vị và nhường ngôi cho con trai lớn là thân vương Toohito (遐仁) lên ngôi, hiệu là Thiên hoàng Momozono.

Năm 1748, Thiên hoàng tổ chức buổi trình diễn rối nước khắc hoạ lại sự kiện Bốn mươi bảy Ronin năm 1702.

Năm 1748 và 1752, Vương quốc Ryukyu cử sứ giả sang quan hệ ngoại giao với Mạc phủ.

Tháng 10/1749, cơn bão khủng khiếp ở thủ đô Kyoto tàn phá nhiều nhà cửa và người, toà thành Nijo bị cháy sau khi sét đánh.

Năm 1758, các quý tộc (kuge) nổi dậy chống lại chính sách thống trị của Mạc phủ, đòi trao trả quyền hành cho Thiên hoàng. Từ điển Thần đạo (Shinto) ghi: các quý tộc là kampaku Konoe Uchisaki (1728-1785), Yoshida Kaneo (1705-87) và nhiều quý tộc khác. Đứng đầu nhóm này là Takenouchi Shikibu, người học trò đi theo Yamazaki Ansai để học Suika Shintô (Thùy gia thần đạo, thuyết kết hợp Thần đạo với Nho học, xem trọng uy quyền thiên hoàng). Shikibu cùng với Yamagata Daini trở về Kyoto, cùng các đồng sự của mình cố gắng vận động các quan lại ở triều đình dùng quyền lực của mình để gây áp lực với Shogun, buộc ông ta (tức Shogun Tokugawa Ieshige) phải trao trả ủy quyền cho Thiên hoàng. Cuộc vận động của Shikibu bị quân Mạc phủ phát hiện và đàn áp, nhiều người bị bắt và bị đi đầy.

Vào năm 1762, Thiên hoàng đột ngột qua đời vào ngày 31 tháng 8, hưởng dương 21 tuổi. Chị gái cả của Thiên hoàng là Nội thân vương Toshiko lên ngôi Thiên hoàng, tức Thiên hoàng Go-Sakuramachi.

Kugyō
 Quan bạch: Konoe Uchisaki.
 Tả đại thần
 Hữu đại thần
 Nội đại thần
 Đại nạp ngôn

Niên hiệu
 Enkyō (1744-1748)
 Kan'en (1748-1751)
 Hōreki (1751-1764)

Gia đình
 Hoàng hậu Ichijo Tomiko (一条 富 子). Bà sinh ra:
 Con trai đầu: Hoàng tử Hidehito (英仁親) (Thiên hoàng Go-Momozono)
 Con trai thứ hai: Hoàng tử Fushimi-no-miya Sadamochi (伏見宮貞行親王)

Tham khảo

Sinh năm 1741
Mất năm 1762
Người Nhật thế kỷ 18
Thiên hoàng


title: Voọc xám Đông Dương

text:
Voọc xám Đông Dương (Danh pháp khoa học: Trachypithecus phayrei crepusculus) hay còn gọi là Voọc xám Đông Nam Á hay gọi đơn giản là Voọc xám ở Việt Nam, là một trong ba phân loài của loài Voọc xám (Trachypithecus phayrei) phân bố ở vùng Đông Nam Á. Một số nghiên cứu cho rằng chúng được coi là một loài riêng biệt với danh pháp khoa học là Trachypithecus crepusculus, danh pháp đồng nghĩa Presbytis crepusculus. Chúng là loài linh trưởng phân bố ở khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, số lượng của loài này ở Việt Nam không còn nhiều. Mức độ đe dọa ở bậc V (sắp nguy cấp, số lượng còn rất ít).

Voọc xám phân bố ở nhiều khu rừng từ Tây Bắc cho đến Nghệ An. Chúng có bộ lông màu xám tro, trên đầu có mào lông, da bao quanh mắt có màu xanh, lông ở vùng lưng thẫm hơn ở vùng bụng. Bên hông có các lông dài, đầu lông có ánh bạc. Voọc xám sống ở những vùng rừng cây cao trên núi đá vôi, không sống trên rừng hỗn giao tre nứa. Hiện trạng về phân bố, và số lượng voọc xám ở Việt Nam trong những năm gần đây chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Đặc điểm

Mô tả
Đây là loài khỉ có thân hình thon nhỏ, trọng lượng từ 5–9 kg. Chúng có đặc điểm nhận dạng là bộ lông màu xám tro tới màu nâu đen, trên đầu có mào lông, đỉnh đầu có mào lông xám, da bao quanh mắt có màu xanh và trắng. Lông ở vùng lưng thẫm hơn ở vùng bụng. Bên hông có các lông dài, đầu lông có ánh bạc. Đuôi dài hơn thân, lông đuôi rất dài. Chân tay rất dài, chân tay có màu đen, phần trên cánh tay, chân và đuôi có màu xám bạc.

Tập tính
Voọc xám sống trong các khu rừng trên núi đá các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Chúng sống thành từng nhóm từ 3- 30 cá thể. Chúng sống ở những vùng rừng cây cao trên núi đá vôi, không sống trên rừng hỗn giao tre nứa. Chúng hoạt động vào ban ngày. Cuộc sống leo trèo trên cây. Có thể gặp chúng kiếm ăn ở vùng đồi cây bụi gần rừng. Có thể gặp chúng kiếm ăn ở vùng đồi cây bụi gần rừng. Thường ngủ trên các vách núi đá vôi dựng đứng hoặc trên tán cây cao rậm kín gió.

Voọc xám sống chung với khỉ mốc, khỉ vàng nhưng không cạch tranh về thức ăn. Thức ăn là lá và chồi non, thức ăn chủ yếu là quả 24,4%, lá 58,4%, các loại khác 9,7%. Kẻ thù tự nhiên là các loài thú ăn thịt cỡ lớn. Voọc xám sinh sàn quanh năm. Đã gặp voọc cái có chửa vào tháng 3 và tháng 7. Gặp voọc mẹ mang con trên ngực vào các tháng 4, 6, 10, 12. Mổi lứa để một con, con non mới đẻ màu vàng nhạt. Gặp voọc cái có chửa vào tháng 3 và tháng 7. Gặp voọc mẹ mang con trên ngực vào tháng 4, 6, 10, 12.

Phân bố

Trên thế giới phân loài này có ở Miến Điện, Thái Lan, Lào, Campuchia, phía Nam Trung Quốc. Riêng ở Việt Nam, Voọc xám phân bố ở một số nơi như: Yên Bái (Trấn Yên, Nghĩa Lộ); Lai Châu, Hà Tây, Hòa Bình, Vĩnh Phú, (Thanh Sơn), Ninh Bình (Hoàng Long), Thanh Hóa (Lang Chánh, Hồi Xuân), Nghệ An (Quế Phong, Quỳ Châu, Kỳ Sơn, Tương Dương, Anh Sơn), Lai Châu (Mường Nhé, Mường Tè), Hà Tây, Hòa Bình (Kim Bôi), Thanh Hoá (Hồi Xuân, Thường Xuân), Ninh Bình (Cúc Phương), Nghệ An (Nghĩa Đàn, Quế Phong, Kỳ Sơn), Hà Tĩnh (Anh Sơn), Quảng Bình (Bố Trạch, Tuyên Hoá, Minh Hoá).

Ở Việt Nam

Tình hình chung
Trước năm 1975, loài này còn gặp rất phổ biến ở các khu rừng già thuộc các tỉnh Tây Bắc Việt Nam trên diện tích ước tính khoảng trên 2.000km2. Từ năm 1975 trở lại đây tình trạng của loài thay đổi rõ rệt. Số lượng quần thể giảm mạnh. Số lượng tiểu quần thể hiện nay trên 10. Nguyên nhân biến đổi có thể là nơi cư trú bị xâm hại, rừng bị chặt phá, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp và đây là đối tượng săn bắt để nấu cao, buôn bán và xuất khẩu. Hiện nay, voọc xám tuy phân bố rộng nhưng số lượng không nhiều, và ít nhất trong các loài voọc ở Cúc Phương vào những năm 60 số lần gặp voọc xám ít hơn số lần gặp voọc mông trắng. Đợt nghiên cứu vào tháng 7 năm 1989 không gặp voọc xám ở Cúc Phương, có thể chúng đã không còn. Hiện trạng về phân bố, và số lượng trong những năm gần đây chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Chúng là loài thú hiếm ở Việt Nam, vì chúng có giá trị khoa học cao có thể dùng làm mẫu vật nghiên cứu, dùng để nuôi làm cảnh ở các vườn thú hay công viên hoang dã. Biện pháp bảo vệ là cấm tuyệt đối săn bắn voọc xám. Thành lập khu nuôi bán tự nhiên trong Vườn quốc gia Cúc Phương để giữ và nhân giống. Chúng đã Đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam 2000 và danh sách các loài cần được bảo vệ của ngành Lâm nghiệp (Phụ lục IB Nghị định 32/2006/NĐ-CP ngày 22/4/2002 của Chính phủ). Hiện nay loài này cũng được bảo vệ trong các khu bảo tồn như: Khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé (Lai Châu), Vũ Quang, Kẻ Gỗ (Hà Tĩnh), Khe Nét (Quảng Bình). Đây là loài khỉ chuyên ăn lá duy nhất đã được Vườn thú Hà Nội nuôi dưỡng và phát triển tốt.

Các phát hiện
Vào tháng 3 năm 2009, các nhà khoa học thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật phối hợp với Quỹ Quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (WWF) đã khảo sát tại xã Diễn Lãm, huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An, một xã nằm trong khu bảo tồn tồn thiên nhiên Pù Huống đã phát hiện được một đàn Voọc xám khoảng bốn con. Năm 2009, Nghệ An phát hiện vượn đen má trắng và voọc xám, tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống (huyện Quỳ Châu-Nghệ An) đã phát hiện đàn voọc xám khoảng bốn con tại khe Pù Cấm, rừng Pù Huống, thuộc xã Diễm Châu-Quỳ Châu. Đây là loài động vật rất quý hiếm có tên trong Sách Đỏ, lần đầu tiên được phát hiện trong rừng Pù Huống. Khu bảo tồn thiên nhiên mở rộng điều tra tổng quát để nắm rõ đàn voọc xám sinh trưởng, sống trong khu bảo tồn.

Tháng 11 năm 2010, các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp tiến hành điều tra cũng ghi nhận sự tồn tại của một Voọc xám trong Khu bảo tồn.Tuy nhiên, đây mới chỉ là phát hiện ban đầu chưa có thông tin chính xác về mật độ, kích thước quần thể của loài Voọc này. Có con Voọc xám bị người dân ở xung quanh Khu Pù Huống sau khi phát hiện và bắn chết vào năm 2010. Sau khi hay tin người dân bắn chết con Voọc này lãnh đạo Khu Pù Huống đã mua lại bộ lông nó với giá hơn 3 triệu đồng về để nghiên cứu.

Trong lúc đi tuần tra khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, cán bộ của vườn đã phát hiện tiếng kêu của loài Voọc xám đang sinh sống tại đây. Sau khi phát hiện, cán bộ đã tiến hành ghi âm tiếng kêu để điều tra loài Voọc xám quý hiếm này. Sau khi phát hiện tiếng kêu của loài Voọc xám, Khu bảo tồn đã đề xuất hoạt động Điều tra mật độ, kích thước quần thể, tình trạng đe doạ và lập kế hoạch hành động bảo tồn loài Voọc xám Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống để tránh người dân săn bắn và giết hại nó. Hiện ở Việt Nam còn sót lại khá ít về loài Voọc xám này.

Năm 2013, trong khi tiến hành điều tra các Loài động thực vật tại Khu vực xác lập Khu bảo tồn loài Hạt trần quý hiếm tại xã Nam Động, huyện Quan Hoá, đoàn điều tra phát hiên 02 cá thể Voọc, đây là 02 cá thể đầu đàn của loài Voọc xám tại khu vực núi Pha Phanh Theo nhận định ban đầu của các chuyên gia về động vật của Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình Việt Nam, đây là 2 cá thể đầu đàn của loài voọc xám. Tuy nhiên, đây mới chỉ là phát hiện ban đầu, chưa có thông tin chính xác về mật độ, kích thước quần thể của loài voọc xám này.

Năm 2016, Khu Bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên (Thanh Hóa) đã ghi nhận được bảy đàn với tổng số từ 192-212 cá thể voọc xám Đông Dương, đây là đàn voọc xám Đông Dương lớn nhất Việt Nam. Số cá thể voọc xám Đông Dương nêu trên phân bố, sinh sống tại bốn dạng sinh cảnh là: rừng thường xanh trên núi đá vôi, rừng thường xanh á nhiệt đới, rừng thường xanh nhiệt đới ít bị tác động, rừng hỗn giao giữa gỗ và cây giang, nứa, thuộc tám tiểu khu của Khu bảo tồn, hiện nay, phân loài voọc này chỉ còn ghi nhận ở 5 tỉnh, trong đó có Thanh Hóa.

Chú thích

Trachypithecus


title: Lythria griseofasciata

text:
Lythria griseofasciata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lythria


title: Hành chính Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

text:
Hành chính Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phản ánh bộ máy hành chính từ trung ương tới địa phương của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời kỳ 1945-1975.

Chính quyền trung ương
Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập ngày 28 tháng 8 năm 1945 gồm 13 bộ: Bộ Ngoại giao, Bộ Nội vụ, Bộ Thông tin Tuyên truyền, Bộ Quốc phòng, Bộ Thanh niên, Bộ Kinh tế quốc gia, Bộ Cứu tế Xã hội, Bộ Tư pháp, Bộ Y tế, Bộ Giao thông công chính, Bộ Lao động, Bộ Tài chính, Bộ Quốc gia giáo dục. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn độc lập và tuyên bố nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Ngày 1 tháng 1 năm 1946, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được cải tổ thành Chính phủ liên hiệp lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, vẫn do Hồ Chí Minh làm chủ tịch.

Ngày 2 tháng 3 năm 1946, tại kì họp thứ nhất của Quốc hội Việt Nam khóa I đã bầu Chính phủ chính thức, do Hồ Chí Minh làm chủ tịch. Chính phủ này gồm 10 bộ: Bộ Ngoại giao, Bộ Nội vụ, Bộ Quốc phòng, Bộ Kinh tế, Bộ Tài chính, Bộ Xã hội-Y tế-Cứu tế-Lao động, Bộ Tư pháp, Bộ Giao thông công chính, Bộ Giáo dục, Bộ Canh nông.

Chính quyền địa phương

Thời kỳ 1945-1946
Từ ngày 30 tháng 11 năm 1945, hệ thống chính quyền địa phương (kỳ, tỉnh, huyện, xã) gồm có Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính. Hội đồng nhân dân là cơ quan thay mặt nhân dân, do nhân dân bầu ra. Ủy ban hành chính là cơ quan hành chính, vừa thay mặt cho dân, vừa đại diện cho Chính phủ, do Hội đồng nhân dân bầu ra. Riêng cấp kì và cấp huyện chỉ có Ủy ban hành chính. Tại các thành phố (trừ Đà Lạt), có Hội đồng nhân dân thành phố, Ủy ban hành chính thành phố, dưới thành phố là khu phố, có Ủy ban hành chính khu phố Về hệ thống phân cấp hành chính, gồm có kỳ, tỉnh, huyện, xã và thôn; ngoài ra còn có thành phố trực thuộc trung ương, thành phố trực thuộc kỳ, thị xã trực thuộc kỳ và thị xã trực thuộc tỉnh.

Giai đoạn 1945-1946, Việt Nam gồm có 69 tỉnh và thành phố, trong đó:
 Bắc Bộ gồm có 29 tỉnh, thành:
Thành phố Hà Nội
Thành phố Hải Phòng
Bắc Giang
Bắc Kạn
Bắc Ninh
Cao Bằng
Hà Đông
Hà Giang
Hà Nam
Hải Dương
Hải Ninh
Hòa Bình
Hưng Yên
Kiến An
Lai Châu
Lạng Sơn
Lào Cai
Nam Định
Ninh Bình
Phú Thọ
Phúc Yên
Quảng Yên
Sơn La
Sơn Tây
Thái Bình
Thái Nguyên
Tuyên Quang
Vĩnh Yên
Yên Bái
Trung Bộ gồm 19 tỉnh, thành:
Thành phố Đà Nẵng
Thanh Hóa
Nghệ An
Hà Tĩnh
Quảng Bình
Quảng Trị
Thừa Thiên
Quảng Nam
Quảng Ngãi
Bình Định
Phú Yên
Khánh Hòa
Phan Rang
Bình Thuận
Kon Tum
Playku
Dak Lak
Lâm Viên
Đồng Nai Thượng
Nam Bộ gồm có 21 tỉnh, thành:
Thành phố Sài Gòn
Thành phố Chợ Lớn
Gia Định
Bà Rịa
Biên Hòa
Thủ Dầu Một
Tây Ninh
Tân An
Mỹ Tho
Bến Tre
Vĩnh Long
Trà Vinh
Sa Đéc
Châu Đốc
Hà Tiên
Long Xuyên
Cần Thơ
Sóc Trăng
Gò Công
Rạch Giá
Bạc Liêu

Thời kỳ 1945-1954
Tháng 11 năm 1946, theo Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa 1946, hệ thống phân cấp hành chính gồm có bộ (Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ), tỉnh, huyện và xã.
Ngay sau khi Kháng chiến chống Pháp bùng nổ ngày 19 tháng 12 năm 1946, vào ngày 20 tháng 12 năm 1946, chính phủ ban hành Sắc lệnh số 1, đổi cấp bộ thành cấp khu. Cả nước chia thành 12 khu hành chính:
 Khu I, gồm các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên và Phúc Yên.
 Khu II, gồm các tỉnh Sơn Tây, Hà Đông, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, Hòa Bình, Sơn La và Lai Châu.
 Khu III, gồm các tỉnh Hải Phòng, Kiến An, Thái Bình, Hưng Yên và Hải Dương.
 Khu IV, gồm các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên.
 Khu V, gồm các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Công Tum và Gia Lai.
 Khu VI, gồm các tỉnh Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đắk Lắk, Lâm Viên và Đồng Nai Thượng.
 Khu VII, gồm các tỉnh Bà Rịa, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Tây Ninh, Gia Định, Chợ Lớn và Sài Gòn.
 Khu VIII, gồm các tỉnh Tân An, Gò Công, Mỹ Tho, Sa Đéc, Vĩnh Long, Trà Vinh và Bến Tre.
 Khu IX, gồm các tỉnh Châu Đốc, Long Xuyên, Hà Tiên, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Rạch Giá.
 Khu X, gồm các tỉnh Lào Cai, Hà Giang, Yên Bái, Phú Thọ, Tuyên Quang và Vĩnh Yên.
 Khu XI: Hà Nội.
 Khu XII, gồm các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang, Bắc Ninh, Hải Ninh, Hòn Gai và Quảng Yên.

Thời kỳ 1954-1975
Sau năm 1954, Việt Nam tạm thời bị chia cắt thành 2 vùng tập kết quân sự, lấy sông Bến Hải và vĩ tuyến 17 làm ranh giới. Phía Bắc do chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hoà quản lý, phía Nam do chính quyền Quốc gia Việt Nam và sau đó là Việt Nam Cộng Hoà quản lý. Ban đầu, miền Bắc Việt Nam có 29 tỉnh, 2 thành phố và 1 khu tự trị:
Thành phố Hà Nội
Thành phố Hải Phòng
Bắc Giang
Bắc Kạn
Bắc Ninh
Cao Bằng
Hà Đông
Hà Giang
Hà Nam
Hải Dương
Hải Ninh
Hòa Bình
Hưng Yên
Kiến An
Lạng Sơn
Lào Cai
Nam Định
Ninh Bình
Phú Thọ
Sơn Tây
Thái Bình
Thái Nguyên
Tuyên Quang
Vĩnh Phúc (hợp nhất 2 tỉnh Vĩnh Yên và Phúc Yên từ năm 1950)
Yên Bái
Thanh Hoá
Nghệ An
Hà Tĩnh
Quảng Bình
Đặc khu Vĩnh Linh (vốn thuộc tỉnh Quảng Trị)
Khu Hồng Quảng (hợp nhất tỉnh Quảng Yên và Đặc khu Hòn Gai)
Khu tự trị Tây Bắc (giải thể 2 tỉnh Lai Châu, Sơn La)
Năm 1956: Thành lập Khu tự trị Việt Bắc (ban đầu gồm 5 tỉnh: Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, từ năm 1959 có thêm tỉnh Hà GIang)

Năm 1962:

 Sáp nhập tỉnh Kiến An vào thành phố Hải Phòng
 Hợp nhất 2 tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh thành tỉnh Hà Bắc
 Tái lập 2 tỉnh Lai Châu, Sơn La và thành lập tỉnh Nghĩa Lộ. 3 tỉnh đều nằm trong Khu tự trị Tây Bắc

Năm 1965:

 Hợp nhất 2 tỉnh Bắc Kạn, Thái Nguyên thành tỉnh Bắc Thái
 Hợp nhất 2 tỉnh Hà Nam, Nam Định thành tỉnh Nam Hà
 Hợp nhất 2 tỉnh Sơn Tây, Hà Đông thành tỉnh Hà Tây

Năm 1968:

 Hợp nhất 2 tỉnh Vĩnh Phúc, Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú
 Hợp nhất 2 tỉnh Hải Dương, Hưng Yên thành tỉnh Hải Hưng

Tham khảo

Chú thích