title: Kazimierz IV Jagiellończyk

text:
Kazimierz IV Jagiellończyk (tiếng Ba Lan: Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk ; tiếng Lithuania: Kazimieras Jogailaitis; 30 tháng 11 năm 1427 - 07 tháng 6 năm 1492) là vua của Ba Lan và là Đại công tước Lithuania.

Ông làm vua Ba Lan từ năm 1440 và trở thành Đại vương công Lietuva (Litva) từ năm 1447. Trong thời gian ông trị vì, Ba Lan đã đánh bại Giáo binh đoàn Teuton sau 13 năm (1454 - 1466) và sáp nhập nước Phổ vào lãnh địa Ba Lan. Ông cũng là người thiết lập "chế độ quân chủ mới" nhằm đảm bảo sự thống trị cao của Ba Lan trong thế giới Tây Âu trung đại.

Thời của ông cũng là một thời kỳ hoàng kim của văn hóa Ba Lan.

Thời thơ ấu
Kazimierz Jagiellończyk là con thứ tư của quốc vương Władysław II Jagiełłon với hoàng hậu Sophia của Halshany. Khi sanh ra Casimir, cha của ông đã 65 tuổi. Vợ của Wladyslaw II, trẻ hơn chồng đến 48 tuổi, đã bị nghi ngờ phản quốc. Mãi cho đến khi lời tuyên thệ trang trọng rằng bà vô tội thì Sophia đã thoát khỏi những cáo buộc

Kazimierz Jagiellończyk chịu phép rửa tội vào ngày 21 tháng 12 năm 1427. Vào ngày sinh nhật của Casimir, Đức Giám mục Stanisław Ciołek đã sáng tác một kiệt tác tên Hystorigraphi di mentis để ca ngợi vị tân vương tương lai. Kazimierz được nuôi dưỡng bởi mẹ và người giám hộ là thủ tướng Wincenty Kot, hiệp sĩ Piotr của Rytro. Dưới sự hướng dẫn và giáo dục của gia đình, Kazimierz biết nhiều về lịch sử hoàng gia, biết tiếng Ba Lan và tiếng Nga. Nhưng ông không được học tiếng Latinh, không được các giáo viên dạy về kỹ năng quản lý triều đình. Ông thích săn bắn, đó là lý do tại sao trong những năm sau ông thường đi đến rừng Lithuania. Thiếu kỹ năng quản lý triều đình, nhưng Kazimierz chia sẻ một mối quan tâm lớn về ngoại giao và các vấn đề kinh tế của đất nước. Thầy dạy của Casimir, giám mục Zbigniew Oleśnicki tin rằng Kazimierz là một nhà quản lý đất nước yếu kém.

Công tước xứ Lithuania

Lên ngôi Công tước Lithuania
Vào ngày 20 tháng 3 năm 1440, Đại vương công Lietuva Sigismund Kestutaitis bị con trai mình là Michal Boleslaw Sigismund ám sát chết ngay tại cung đình để cướp ngôi. Michal Sigismund được các giám mục Lithuania tuyên bố làm quốc vương. Nhưng một số người là Giám mục Vilnius Maciej, hoàng tử Holszański Jerzy và Jan Gasztołd lo sợ Michal lên cầm quyền sẽ phá vỡ liên minh Ba Lan - Lithuania nên ra sức ủng hộ một người em trai của vua Wladyslaw III của Ba Lan là Casimir lên làm người thừa kế. Đề nghị ủng hộ Kazimierz ngay lập tực nhận được sự ủng hộ to lớn của giới quý tộc Ba Lan mà đứng đầu là Oleśnicki, người đã tìm cách bảo tồn nguyên vẹn lãnh thổ của Lithuania và sau đó kết hợp một số bộ phận của nó vào quốc gia như Wołyń, Podole, và Podlasie. Theo chỉ đạo của Oleśnicki, nhiều quý tộc giàu có như Mikhailushki, Kazimierz và Bolesław đã ra sức ủng hộ người thừa kế bằng cách dần dần sáp nhập Podlasie vào Mazovia.

Casimir, 12 tuổi, được bổ nhiệm làm phó vương và đã đến Vilnius cùng với Jan of Chyżewa, một thành viên của chính quyền Krakow, thị trưởng Krakow Paweł Chełmski. Lợi dụng sự vắng mặt của Wladyslaw III (Ba Lan) vì ông này đang bận chiến tranh kế vị ở Hungaria, một số quý tộc Lithuania âm mưu tách Lithuania ra khỏi Ba Lan bằng cách cử Kazimierz làm Đại vương công Lietuva (29/6/1440). Do đó, liên minh Ba Lan-Lithuania đã bị phá vỡ. Kể từ khi Kazimierz bầu làm Grand Duke mà không có sự đồng ý của nhà vua Ba Lan và Sejm là tương đương với việc phá vỡ thỏa thuận giữa vua Ba Lan với công tước Lithuania Sigismund Kestutaitis, một số sử gia xác định cách tiếp cận quyền lực của Kazimierz như một cuộc cách mạng của hoàng gia.

Chính phủ ở Lithuania năm 1440-1444
Kazimierz chính thức được Hội đồng Lãnh chúa cử làm Đại công tước lúc mới 12 tuổi. Lợi dụng tân Đại công tước còn nhỏ tuổi, các quý tộc Lithuania mà cầm đầu là các gia đình Kieżgajłów, Gasztołdów và Radziwiłłów thay nhau thao túng quyền lực ở Lithuania. Dần dần, vị Công tước trẻ tự giải thoát mình khỏi ảnh hưởng của cố vấn Jan Gasztołda - người có quyền lực lớn trong cung đình, để rồi tìm kiếm thêm một số người ủng hộ mình để được ở yên ngôi vị.

Trong những năm 1440-1441, Kazimierz đem quân dẹp tan một cuộc khởi nghĩa nông dân ở Smolensk và cử Andrzej Sakowicz làm Thống đốc Smolensk. Ông cũng chấp nhận quyền tự trị của vùng Samogitia, dưới sự lãnh đạo của Dowmont, một tín đồ của Mikhailushchkih.

Trong năm 1440, Ba Lan - Lithuania tuyên bố chống đánh Podlasie đang có ý định ly khai. Kazimierz quyết định dùng 6.000 kopes để mua chuộc Công tước Masovia (vùng Podlasie) Bolesław IV để ngăn ý định của Bolesław IV chống đánh Lithuania. Nhờ sự hòa hoãn thành công này mà Kazimierz ngày càng tăng cường uy tín và quyền lực của mình trong đất công quốc.

Thời Kazimierz làm đại công tước, Lithuania có lãnh thổ trải dài từ biển Baltic đến ranh giới sông Dnieps trên Biển Đen và từ Podlasie đến hạ Volga. Năm 1444-1445, ông ủng hộ công vương Novgorod trong cuộc chiến chống lại Hiệp sĩ Đức ở Livonia. Không sợ các Hiệp sĩ Teuton, Kazimierz lao ngay vào chiến tranh với đại công Moscow Vasili II để tranh giành vùng đất Wiaźma. Cuộc xung đột với Moscow đã được giải quyết chỉ vào năm 1448, khi Kazimierz đã là vua của Ba Lan.

Trong thời kỳ Kazimierz cai trị, quyền lực của quý tộc Lithuania - công tước, quý tộc thấp hơn, bất kể tôn giáo và sắc tộc của họ - được đặt ngang bằng với những người thuộc tầng lớp szlachta (quý tộc) Ba Lan. Ngoài ra, Kazimierz hứa sẽ bảo vệ biên giới của Đại công quốc và không chỉ định người từ Vương quốc Ba Lan đến kế vị ngôi vị của Đại công quốc. Ông chấp nhận rằng các quyết định về các vấn đề liên quan đến Đại công quốc sẽ không được đưa ra nếu không có sự đồng ý của Hội đồng Lãnh chúa. Ông cũng trao cho giới quý tộc Samogitia quyền được bầu cử người lãnh đạo mới cai trị vùng đất này. Kazimierz là người cai trị đầu tiên của Lithuania được làm phép báp têm sau khi sinh, trở thành người Công giáo La Mã bản xứ đầu tiên.

Lithuania trong thời gian quan hệ với Ba Lan năm 1444-1447

Trong bốn năm, Đại công quốc Lithuania và Vương quốc Ba Lan không duy trì liên lạc với nhau. Tình hình đột ngột bị thay đổi sau cái chết của vị vua Ba Lan là Władysław III của Ba Lan (anh trai của Casmir) vào ngày 10 tháng 11 năm 1444 trong Trận Varna. Các đại quý tộc đã họp Hội đồng lãnh chúa ở Sieradz vào tháng 4 năm 1445 và quyết định Kazimierz sẽ trở thành vị vua mới. Các quý tộc hy vọng chàng thanh niên Kazimierz sẽ kế vị ngai vàng ở Ba Lan và mở rộng quyền lực sang Lithuania, nơi có nhiều quý tộc Lithuania ủng hộ vị tân vương. Nhưng tân vương Kazimierz quyết định là củng cố ngôi vị của mình của Ba Lan trong khi duy trì vị thế độc lập của Đại vương công Lietuva; từ chối liên minh Grodno từ năm 1432. Do đó, tân vương trì hoãn việc lên ngôi vua Ba Lan với hy vọng anh trai mình sẽ sống sót và quay trở lại ngôi vua Ba Lan.

Đảng của Giám mục Oleśnicki đã cố gắng nhiều lần để gây áp lực vào tân vương Casimir. Ông ta đe dọa sẽ cho người vào thay thế ngội Đại vương công Lietuva để phá vỡ liên minh Ba Lan - Lithuania. Ứng cử viên cho Công tước xứ Lithuania, được hỗ trợ bởi Oleśnicki, là viên quý tộc Michajłuszka, người đang trốn ở Mazovia vào thời điểm đó. Để không cho phép Mikhailushka đến Lithuania, Kazimierz đã ký một thỏa thuận với Đai quý tộc Konrad von Erlichshausen. Khi tân vương vẫn tiếp tục trì hoãn việc lên ngôi, Giám mục Oleśnicki gây thêm áp lực bằng cách đề cử bá tước Frederick của Brandenburg và Bolesław IV của Mazovia. Trong thời gian trì hoãn này, Hội đồng lãnh chúa tạm thời bầu Bolesław IV của Mazovia làm quyền quốc vương Ba Lan.

Trong hai năm tiếp theo, hai bên tân vương và quý tộc không đat được thỏa hiệp và vẫn tiếp tục mâu thuẫn với nhau. Cuối cùng, Kazimierz chấp nhận thỏa hiệp với quý tộc để lên ngôi vua Ba Lan. Tháng 9/1446, tân vương Kazimierz ra đạo luật tuyên bố không còn tình trạng độc lập của Lithuania mà vùng đất này phải chịu lệ thuộc vào Ba Lan. Kể từ đó, Ba Lan và Lithuania được coi là hai quốc gia hợp nhất làm một, và các quý tộc Ba Lan và Lithuania được bình đẳng như nhau. Ngày 2/5/1447, chính quyền Vilnius ban hành đạo luật về bảo vệ lãnh thổ trước âm mưu xâm lược của ngoại bang.

Vua Ba Lan
Vào ngày 25 tháng 6 năm 1447, Kazimierz được trao vương miện Vua Ba Lan trong nhà thờ Wawel bởi Đức Tổng Giám mục Gniezno (Ba Lan) Wincenty Kot. Sau khi lên ngôi, Kazimierz IV vất vả dẹp loạn trong nước và bảo vệ đất nước khỏi sự xâm lược của ngoại bang.

Chính sách trong nước
Sau khi lên ngôi, ông gặp nhiều khó khăn do sự chống đối của quý tộc Ba Lan vì Kazimierz cho các quý tộc Ba Lan và Lithuania được bình đẳng như nhau. Trong những năm đầu trị vì (1448 - 1449), nhà vua tước bớt một số đặc quyền của đại quý tộc để nâng quyền lực của tầng lớp quý tộc trung lưu lên. Điều này dấy lên sự chống đối của bộ phận lớn các quý tộc bị mất quyền lợi, đứng đầu là viên giám mục đầy quyền lực Zbigniew Oleśnicki của Krakow. Viên giám mục này lại liên kết với đối thủ của nhà vua là Michał Bolesław Sigismund để đoạt lại quyền lực của quý tộc bị vua tước mất. Trong thời gian Kazimierz IV đang bận rộn trấn áp cuộc nổi loạn của Mikhailushko ở Lithuania, viên giám mục Zbigniew Oleśnicki thực tế trở thành người nắm toàn quyền lực ở Ba Lan lúc đó. Để tăng cường quyền lực ở Ba Lan, Zbigniew Oleśnicki mua chức vụ công tước Krakow. Oleśnicki thúc giục giới quý tộc nên vâng lời nhà vua, vì vua hứa sẽ chuyển phần lớn tài sản gồm kho báu và vũ khí khủng từ Ba Lan đến Lithuania với mục đích chiếm một trong những vùng đất Ba Lan-Litva bị mất là vùng Lutsk (vùng này chính thức vô chủ sau khi Svidrygiello qua đời bất ngờ mà không có thừa kế)

Quan hệ với Giáo hội Ba Lan
Để hạn chế ảnh hưởng chính trị của Oleśnicki trong quốc gia Ba Lan - Lithuania, Kazimierz IV đã nỗ lực để kiểm soát Giáo hội Ba Lan. Tình hình trở nên thuận lợi hơn khi ở Giáo hội Roma đang khủng hoảng vì có hai người tranh chấp ngôi Giáo hoàng La Mã là Felix V và Nicôla V. Để chấm dứt khủng hoàng giáo triều La Mã, Kazimierz ủng hộ Hồng y Tomaso Parentucelli chính thức lên ngôi hiệu Giáo hoàng Nicôla V, với điều kiện là tân Giáo hoàng phải ủng hộ nhà vua Ba Lan bằng cách cấp cho vua Ba Lan đúc 20 phẩm giá nhà thờ và đồng ý cấp cho 10.000 ducats để vua Kazimierz IV chống lại quân Tatars. Nhưng Oleśnicki lại ủng hộ viên giáo hoàng Felix V chống lại vua Ba Lan và Giáo hoàng Nicolas V. Năm 1449, Nicolas V đánh bại được Felix V và giữ lại ngôi vị Giáo hoàng, ngầm quan hệ với viên Giám mục Ba Lan Oleśnicki mà không ủng hộ vua Kazimierz IV nữa. Tức giận trước sự trở giáo của Giáo hoàng, Kazimierz tuyên bố không thần phục Giáo hoàng và có lời nguyền chết chóc với Giáo hoàng đương nhiệm và các giáo hoàng kế nhiệm là Giáo hoàng Piô II và Giáo hoàng Phaolô III.

Vào lễ Ngũ Tuần năm 1452, Kazimierz IV triệu tập một cuộc gặp bao gồm những người ủng hộ ông là Giám mục Włocławek Jan Gruszczyński, Łukasz Górka của Poznań, Mikołaj Szarlejski của Brest và một số quý tộc Cracow. Cuộc gặp được kéo dài thời gian đến 1 tuần, nhà vua cấm những người ủng hộ Oleśnicki không được phép đến. Theo yêu cầu của Giáo hoàng, Oleśnicki đến gặp nhà vua và trình bày một diễn văn dài với nội dung vua can thiệp và xúc phạm Giáo hội Ba Lan, dù những lời tố cáo này không đúng sự thật. Cuộc xung đột giữa vua và Giáo hội tiếp tục bùng phát lên, khi Oleśnicki và các thống đốc của Kraków và Sandomierz không còn tham dự các cuộc họp hội đồng hoàng gia nữa. Cuộc xung đột này chính thức dừng lại vào năm 1455, khi Đức Hồng y Zbigniew Oleśnicki qua đời

Vào ngày 24 tháng 6 năm 1453, tại đại hội của giới quý tộc ở Piotrków, nhà vua tuyên bố trả bớt lại một phần đặc quyền cho giới quý tộc để tập trung lực lượng đánh các Hiệp sĩ Teuton. Trong bài văn kêu gọi sự ủng hộ của quý tộc cho cuộc chiến có đoạn:

"Ta, Casimir, vị vua Ba Lan, hoàng tử Lithuania và là người thừa kế của Rus, tôi thề, tôi thề và hứa với Thánh Phúc âm này, rằng tất cả các quyền, tự do, đặc quyền, đăng ký và cho Vương quốc Ba Lan, tinh thần và thế tục, nhà thờ và Vương quốc Ba Lan, giám mục và các hoàng tử, chúa tể, hiệp sĩ, thành phố, cư dân của đất nước, tất cả các đối tượng của tất cả các địa vị và ơn gọi, bởi những kỷ niệm thiêng liêng của các hoàng tử, vua chúa và bất kỳ người mang và người thừa kế của Vương quốc Ba Lan, cụ thể là Władysław cha tôi và Władysław., được tặng và tặng, tôi sẽ giữ và thực hiện trong mọi điều kiện và mô tả. Bất cứ điều gì đã được loại bỏ một cách bất công khỏi Vương quốc này hoặc tiêu diệt, đó là khả năng của tôi để cố gắng khôi phục và làm hỏng toàn thể bạn; Tôi sẽ không làm giảm biên giới của nó, nhưng có, tôi hứa sẽ bảo vệ họ với tất cả sức lực của tôi và tìm cách mở rộng chúng"

Với tuyên bố này, ông đã phá vỡ chính sách hiện tại của mình, đã từ bỏ kế hoạch tăng cường quyền lực của mình và tham gia với giới quý tộc, đó là một hành động cao cả để lấy lại đất bị mất, bao gồm Pomerania.

Vào tháng 4 năm 1454, tại đại hội các lãnh chúa Litva ở Brest, nhà vua tuyên bố rút khỏi Volhynia, kết thúc tranh chấp Ba Lan - Lietuva.

Vào năm 1452, Kazimierz IV làm chủ Oświęcim sau cuộc chiến ngắn ngủi, buộc công tước Jan IV phải đầu hàng vào ngày 19 tháng 3 năm 1454. Năm 1456, nhà vua thu phục công quốc Zator; rồi đến năm 1457 thì sáp nhập hoàn toàn công quốc Oświęcim vào đất Ba Lan.

Quan hệ với Công quốc Lithuania
Với sự lên ngôi của Kazimierz IV, Ba Lan - Lithuania chỉ là một liên minh cá nhân. Năm 1448, 1451 và 1453, các quý tộc Ba Lan đã sang Lithuania thuyết phục quý tộc Lithuania chấp nhận một đạo luật sáp nhập hai nước lại thành một của vua Ba Lan. Tại các Đại hội lãnh chúa, các cuộc hòa đàm giữa quý tộc Ba Lan và quý tộc Lithuania diễn ra quyết liệt, mãi đến khi chiến tranh Ba Lan - Teuton diễn ra thì tạm dừng để chiến đấu chống giặc.

Năm 1448, nhà vua bình thường hóa quan hệ giữa Lithuania và Moscow. Để ngăn ngừa xung đột có thể diễn ra khi nhà vua đang dự định đánh chiếm Wiaźma, Kazimierz IV ủng hộ hoàng tử Masaya lên ngai vàng Moscow dưới sự hậu thuẫn của quân đội Ba Lan. Ý định này nhanh chóng bị giới quý tộc phản đối và Kazimierz IV phải ký hiệp ước hòa bình với đại công Vasili II của Nga - công nhận quyền độc lập trên thực tế của nước Nga. Trong thực tế, Giáo hội Chính thống Moscow đã trở thành một giáo hội tự trị, tương đương với việc đại công Moscow từ chối Liên minh Florentine.

Năm 1449, Mikhailushko nổi loạn để phản đối sự chiếm đóng Lithuania của Ba Lan. Ông ta được hỗ trợ bởi giám mục Cracow Oleśnicki, Tatars và gia đình Olelkowicz. Sau khi đánh bại Michał Bolesław Sigismund, Kazimierz IV quay lại đánh tan quân phản loạn Mikhailushko; buộc Mikhailushko và tên sát nhân Iwan Czartoryski (kẻ giết hại công tước Lithuania tiền nhiệm năm 1444) phải lưu đày, nhưng khi bị đưa đến Moscow thì Mikhailushko bị vua Ba Lan bí mật cho đầu độc chết. Nhà vua Ba Lan sau đó cho đuổi hết những kẻ ủng hộ quân phản loạn ra khỏi đất nước, bổ nhiệm hoàng thân Olelka Włodzimierzowicz làm phó vương ở Kiev. Năm 1471, nhà vua Ba Lan lập phủ Thống đốc Ba Lan tại Kiev.

Từ giữa thế kỷ XV, lợi dung chính quyền trung ương của Kazimierz IV chưa vững chắc và quyền lực của nhà vua chưa lan rộng ra toàn đất Ba Lan - Lithuania, một số thành phố do các dòng họ quý tộc mạnh cai trị đang tìm cách ly khai khỏi chính quyền Warsaw để tự trị. Nhà vua cử con trai và các hoàng thân ra cai trị các thành phố Kobrin, Pińsk, Turów và Horodek. Ở Słuck, gia đình Olelkowicz đang thống trị. Các vùng đất Podole, Wołyń và Połock, Witebsk và Kijów đang tách biệt khỏi quốc gia của Kazimierz IV để tự trị. Lực lượng dân quân của người Ruthenia và Lithuania đã chấp nhận các yêu cầu của nhà vua như một cách để bảo vệ sự đoàn kết dân tộc. Về phần mình, nhằm tránh đất nước bị chia năm xẻ bảy khi chính quyền vắng nhà vua, Kazimierz IV lập một hội đồng nhà nước Lithuania bao gồm các giám mục Vilnius và Samogitian để quản lý Lithuania khi nhà vua không trực tiếp cai trị vùng này. Giữa thế kỷ XV, phủ Công tước Lithuania được thành lập - là nơi làm việc của Công tước và điều chỉnh chính sách đối ngoại. Ngoài ra, nhà vua Kazimierz IV cho thành lập cơ quan quản lý đất đai có nhiệm vụ quản lý kho bạc và xử lý người phạm tội. Tư pháp và cơ quan về quân sự đứng đầu là Nguyên soái cũng được thành lập. Nghị viện (Sejm) được thành lập theo khuôn mẫu của Nghị viện Ba Lan. Như vậy về cơ bản, Kazimierz IV là người đại diện cho ý chí của toàn dân Ba Lan và Lithuania trong các vấn đề về thuế khóa và chính sách đối ngoại, nhưng thực tế ông là người có quyền lực tối thượng.

Sự tập trung quyền lực của vua của Lithuania đòi hỏi phải có hệ thống pháp lý hóa. Kế thừa đạo luật của cha là Wladyslaw II năm 1434 về xét xử người phạm tội ở tòa án, Kazimierz IV ra đạo luật năm 1447 với nguyên tắc "zasadę neminem captivabimus nisi iure victum" (không ai sẽ bị cầm tù mà không có bản án của tòa án). Nhà vua bãi bỏ việc đánh thuế đối với thiếu niên - trừ trường hợp là dân phu xây dựng lâu đài. Ở hệ thống tư pháp Ba Lan, nam giới có nhiều đặc quyền hơn và người nào có số tài sản kha khá thì được tham gia vào hệ thống chính quyền hay tòa án. Đạo luật trên cũng cho phép bắt lại với những tù nhân vượt ngục. Việc cấp đặc quyền năm 1447 đã khởi xướng sự phát triển của giới quý tộc ở Lithuania. Năm 1468, Kazimierz IV ban hành bộ luật mới - gọi là Quy chế của Kazimierz Jagiellończyk (Sudiebnik), gồm 25 chương và chủ yếu nhấn mạnh các hình thức xét xử cho tội trộm cắp.

Xã hội Ba Lan - Lithuania bắt đầu phân hóa mạnh dưới thời Casimir. Tầng lớp đại quý tộc có nhiều đặc quyền là đứng đầu; kế đến là quý tộc vừa (có trang trại và sống ở vùng lân cận); kế nữa là các vương công hoàng tử; tiếp theo là tầng lớp quý tộc trung lưu. Nông dân chiếm đa số trong cơ cấu xã hội Ba Lan - Lithuania và là người lao động chính trên các cánh đồng. Tầng lớp thấp kém nhất là nông dân lĩnh canh (còn gọi là tá điền) mà tiếng Ba Lan gọi là "takymnicy" aka "podymnicy", những người không có đất đai.

Nền kinh tế Lithuania

Trong thời trị vì của Kazimierz IV, nhà vua tăng cường huy động nông dân và quý tộc ra khai hoang những vùng đất bỏ hoang ở Công quốc Lithuania. Ngoài ra, nhà vua cho phép các dòng di cư của dân Żmudzin vào khai hoang vùng đất bị bỏ hoang sau cuộc chiến tranh Litva-Teuton, cho phép dân Masuria vào khai khẩn vùng phía nam Ruthenia. Người ta ước tính rằng vào giữa thế kỷ XV, Lithuania có nửa triệu dân. Sự phát triển của các thành phố kéo theo sự phát triển của nông nghiệp và nhất là thương mại đang phát triển cực thịnh. Cư dân Ba Lan - Lithuania tổ chức xuất khẩu ngũ cốc, lông, da, gỗ, tro, sáp. Các công cụ thủ công là liềm, rìu, dao, vải và rượu vang đã được nhập khẩu vào Lithuania. Thương mại nội bộ tập trung vào việc trao đổi các sản phẩm nông nghiệp. Ở Kaunas, một thương gia hanzeatic, mua sáp về tiêu thụ trong nước, hoạt động rất mạnh thay mặt cho các thương gia Gdańsk. Ở Vilnius, một con đường được thiết lập cho hoạt động thương mại của các thương gia Đức. Như một kết quả của nhu cầu ở Tây Âu về ngũ cốc, một trong những mặt hàng xuất khẩu của Đại công quốc của Lithuania vào thế kỷ XV, đã phát triển nền kinh tế trang trại ở Tây Âu trung cổ.

Lithuania đã không có đồng tiền của riêng mình kể từ thời Witold. Cư dân Lithuania chủ yếu dùng đồng tiền Czech. Sự phát triển của thương mại đòi hỏi một sự thay đổi đối với nền kinh tế hàng hóa và tiền bạc. Năm 1490, nhà vua ban hành đồng bạc Lithuania, đánh baị sự thao túng của tiền Iceland và đồng tiền La Mã (denarii)

Chính sách đối ngoại

Chiến tranh với giáo đoàn Hiệp sĩ Teuton

Sáp nhập Phổ vào Ba Lan

Sau thất bại của trận Grunwald năm 1410 và các hiệp ước hòa bình bất lợi với Ba Lan (1411, 1435) và Lithuania (1422), đã làm nội bộ chính quyền Kazimierz IV khủng hoảng. Năm 1440, Liên hiệp Phổ được thành lập, một tổ chức chống Teutons kết hợp giới quý tộc và chính quyền Phổ, đã yêu cầu người cai trị Ba Lan nắm quyền. Vào tháng 12 năm 1453, Hoàng đế Friedrich III của Thánh chế La Mã ra sắc lệnh đòi giải tán Liên hiệp Phổ. Quân dân Liên hiệp Phổ lập tức chống lại (2/1454), nhưng bị đế quốc La Mã thần thánh đàn áp. Những người sống sót của cuộc nổi dậy đã đến Ba Lan nhờ can thiệp và đề nghị nhập Phổ vào đất Ba Lan. Sau hai tuần đàm phán, vào ngày 6 tháng 3 năm 1454, các đại biểu của Liên hiệp Phổ ra văn bản tuyên bố sáp nhập lãnh địa Phổ vào Ba Lan.

Trong văn bản năm 1454, Liên hiệp Phổ đòi quyền tham gia vào cuộc bầu cử của nhà vua; hủy bỏ mức thuế mà Hiệp sĩ Teuton áp đặt cho Phổ và yêu cầu Ba Lan cho mức thuế nhẹ với tàu thuyền Phổ vào buôn bán ở Ba Lan. Các thương nhân Phổ được tự do giao dịch tại Ba Lan. Ba Lan cho phép Phổ lập văn phòng đại diện để bảo vệ thương gia Phổ. Đáp lại, vua Ba Lan đề nghị Phổ huy động binh lính (lính đánh thuê) giúp quân Ba Lan chống Teuton, đồng thời thương lượng với đế quốc La Mã thần thánh một mức giá hợp lý để thuê binh lính của Đức sang hỗ trợ. Sau khi cuộc chiến tranh với Teuton bắt đầu được ít ngày, Kazimierz IV ban hành sắc lệnh tuyên bố sáp nhập Phổ vào Vương quốc Ba Lan.

Trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, những dân quân Pomerania lái cuộc tấn công của Hiệp sĩ Teuton sang hướng khác - né công quốc Phổ, ngoại trừ Malbork và một vài thành trì nhỏ. Mặc cho Hiệp sĩ Teuton tiến quân, các quý tộc Ba Lan từ chối tham gia cuộc chiến nếu vua không cho người già đăng lính và không cho họ nhiều đặc quyền. Quốc vương đã buộc phải ban hành cái gọi là Các đạo luật Cerekwice-Nieszawy, quy định nhà vua sẽ không ra quyết định quan trong nếu không có sự đồng ý của Hội đồng lãnh chúa. Ngoài ra, nhà vua đã cam kết bổ nhiệm thẩm phán, tiên tri và nhà văn gồm toàn quý tộc. Các chức sắc cao hơn đã bị tước đoạt chức vụ staroste. Những đặc quyền này làm suy yếu quyền lực hoàng gia cho giới quý tộc, nhưng quốc vương đã nâng cao vai trò của các hội đồng lãnh chúa và kích hoạt tham gia chính trị các quý tộc. Các quyền lực chính trị của vua cũng đã giảm. Ba ngày sau khi được vua trả lại các đặc quyền, các quý tộc Ba Lan và Phổ đã huy động lính đánh thuê tham gia, kết quả là có 18 nghìn quân tham gia. Trong lực lượng tham gia, kỵ binh chiếm ưu thế. Nhà vua cử những quý tộc giỏi làm tướng chỉ huy, gồm: Poznań-Łukasz Górka, Kalisz-Stanisław Ostroróg, Brest-Nikolai Sharlejski, và các castellan Spierski-Dziersław từ Rytwiany

Chiến tranh Ba Lan - Teutons
Mở đầu cuộc chiến tranh, quân đội của giáo đoàn Hiệp sĩ Teuton thắng thế và đánh bại quân Ba Lan tại trận Chojnice (tháng 9 năm 1454) và lấy lại phần lớn pháo đài bị mất vào tay đối phương. Đang kẹt tiền và không đủ kinh phí để huy động quân đội, Kazimierz IV hứng chịu các chỉ trích và bị Giáo hoàng nguyền rủa ông vì vi phạm các thỏa thuận của Hiệp ước Brest năm 1435.

Vào năm 1457, người Ba Lan đã lấy Malbork, nhưng Ba Lan gặp khó khăn vì chiến phí vây thành và cấp cho lính đánh thuê quá lớn - Nhà vua phải trả lương cho lính đánh thuê đến 190.000 florins. Cuối cùng, nhờ nỗ lực tài chính của Liên hiệp Phổ, một đội quân đánh thuê nhanh chóng được thành lập với người lãnh đạo là Piotr Dunin. Tại trận đánh Świecin năm 1462, lính đánh thuê Ba Lan dưới thời Dunin đánh bại hoàn toàn đối phương, xác định số phận của cuộc chiến. Năm 1463, các tàu chiến của Gdańsk và Elbląg đánh bại các tàu Teutons trong trận Vistula Lagoon. Vào năm 1466, Chojnice, cứ điểm đề kháng Teutonic cuối cùng, đã thất bại và dòng Teutons yêu cầu đàm phán hòa bình

Tháng 10/1466, đàm phán giữa hai bên bắt đầu tại Toruń. Ngày 19 tháng 10, 1466, thống lĩnh Teutons là Ludwig von Erlichshausen ký với vua Ba Lan hiệp ước hòa bình Thorn. Trong hiệp ước, Ba Lan chiếm được Pomorze Gdańskie, Malbork, Elbląg, các vùng đất Chełmno và Michałów, công quốc Phổ. Teutons giữ lại phần còn lại của Phổ để cai trị. Các thống lĩnh Teutons có nghĩa vụ phải tỏ lòng tôn kính với vị vua Ba Lan trong tối đa sáu tháng sau cuộc bầu cử. Sau 158 năm, Ba Lan đã lấy lại được uy thế trên biển và kiểm soát Vistula.

Tranh chấp với Giáo hoàng La Mã
Trong những năm 1460-1463, Kazimierz IV đã có một tranh chấp với giáo hoàng về việc tấn phong giám mục Krakow. Bất chấp những nỗ lực của giám mục Hieronym xứ Crete đề cử Jakub của Sienna, Jan Gruszczyński vào chức giám mục thành Krakow, nhưng những đề cử trên bị vua Ba Lan bác bỏ. Đến cuộc gặp vào tháng 5/1461 với Hiệp sĩ Teutons, giám mục Hieronym đã báo các thông tin mật của quốc gia Ba Lan cho Hiệp sĩ Teutons nghe, kết quả là ông ta bị bắt và buộc phải tự sát. Năm 1462, quốc vương cho sáp nhập Mazovia vào Ba Lan, biến vùng Raven và Bełs thành vùng lệ thuộc vào Ba Lan.

Tranh giành quyền kế vị ngai vàng quốc vương Czech với Matyas Corvin
Đến nửa cuối thế kỷ XV, với sự vươn lên của cường quốc La Mã thần thánh, Ottoman và đại công quốc Moscow thì vương quốc Ba Lan thấy cần phải củng cố quyền lực của nhà vua mạnh hơn. Người láng giềng Hungaria thấy được thế nước đang lên của Sultan Mehmed II của Đế quốc Ottoman, trong khi vương quốc Czech lại do dự về sự lựa chọn một đồng minh tin cậy. Chính quyền Ba Lan hết sức lợi dụng tình hình phức tạp này để giành lấy ngôi vua Czech - Hungaria cho con trai của vua Kazimierz là hoàng tử Casimir.

Vào những năm 60 của thế kỷ XV, chính quyền Ba Lan bắt đầu có những hoạt động để chiếm ngôi vua cho hoàng tử Casimir. Nhà vua hiện tại của Bohemia là Jerzy của Podebrady biết được âm mưu này nên đã báo cáo lại với Giáo hoàng Phaolô II và tăng cường những hoạt động phá hoại chính quyền Ba Lan - Lithuania. Đại hội (curia) Công giáo đã họp và kêu gọi tín đồ tấn công chống lại nhà vụa dị giáo Bohemia. Để tránh xung đột diễn ra, Kazimierz IV tiến hành hòa giải người Công giáo và người Hussites (Bohemia) và giành được sự ủng hộ của họ trong những nỗ lực ngoại giao của ông. Ít lâu sau, quý tộc Czech quay sang ủng hộ Mátyás Corvin hiện đang trị vì ở Hungaria làm ứng viên cho ngai vàng vương quốc Czech bỏ trống. Corvin đồng ý và kế vị làm vua Bohemia từ năm 1469. Lo sợ có chiến tranh với Ba Lan, Kazimierz IV cho con trai là hoàng tử Kazimierz làm chủ hôn giữa em gái Jadwiga với tân vương Bohemia nhưng hoàng tử Ba Lan chưa quyết định ngay. Vào thời điểm đó, Corvin chiếm Moravia, sau đó là Silesia và Lusatia, và được tuyên bố là vua của người Công giáo Czech (Séc) ngày 3 tháng 5 năm 1469. Trước tình hình này, Kazimierz IV bắt tìm cách gây áp lực với cưu vương Bohemia Jerzy của Podebrady

Năm 1469, Jerzy trình lên quốc hội Séc (Czech) quyết định chọn Władysław Jagiellon làm người thừa kế ngai vàng. Quý tộc Séc đồng ý với Jerzy (George) nhưng ra điều kiện là người đề cử (tức Władysław Jagiellon) phải cưới con gái của Jerzy, Ludmilla. Kazimierz IV tiếp tục trì hoãn một thời gian trước khi đưa ra quyết định cuối cùng, chờ đợi cái chết của Jerzy. Vào tháng 10 năm 1469 tại đại hội ở Piotrków, Henryk VI Reuss von Plauen sau khi được bầu làm thống lĩnh mới của Hiệp sĩ Teuton đã phải thần phục ngay vua Ba Lan Kazimierz IV. Sau cái chết của nhà vua Séc (Jerzy của Podebrady) vào ngày 22 tháng 3 năm 1471, một vài quý tộc Ba Lan nhà Jagiellon, Matyas Corvin, Albrecht xứ Saxon ra ứng cử, cuối cùng vào ngày 27 tháng 5 năm 1471 tại Kutna Hora, Sejm họp và quyết định bầu Władysław Jagiellon làm vua Czech mới. ngày 21 tháng 8 năm 1471, Władysław đã được trao vương miện của Cộng hòa Séc bởi các giám mục Ba Lan tại nhà thờ St. Wita ở Prague (tức Praha ngày nay)

Vào đầu những năm 70, vua Ba Lan Kazimierz IV đã thực hiện một nỗ lực không thành công để đưa con trai ông, Casimir, lên ngai vàng Hungary. Điều này gây ra cuộc xung đột lâu dài giữa Kazimierz IV với Matyas Corvin. Chính quyền Ba Lan được sự ủng hộ của một số quý tộc Hungaria, đã quyết định tới việc lật đổ Matyas Corvin để đưa hoàng tử Kazimierz trẻ lên ngôi. Ở Hungaria, giới quý tộc chia rẽ nghiêm trọng: một phe thì thân Ba Lan, ủng hộ đưa hoàng tử Kazimierz trẻ lên ngôi. Phe đối lập vẫn giữ quyết định đưa Corvin lên ngoi, bất chấp mối đe dọa từ Sultan Mehmed II của Ottoman. Trong nửa đầu tháng 9 năm 1471, 16 lãnh chúa Hungary đã giao vương miện cho hoàng tử Kazimierz trẻ. Trong tình huống này, vào ngày 2 tháng 10 năm 1471, cuộc chiến tranh Ba Lan-Hungary nổ ra. Hoàng tử thiếu niên 13 tuổi Kazimierz dẫn đầu các binh lính đánh thuê người Đức sang đánh Hungaria. Cuộc tấn công nhanh chóng bị thất bại, nhiều binh sĩ bỏ trốn vì không có lương. Kết quả là, vào tháng 1 năm 1472 Kazimierz đã trở lại Ba Lan. Cho đến năm 1474, không có hoạt động quân sự nào diễn ra ở Ba Lan và Hungaria. Vua Ba Lan không trông cậy được gì ở Moldova, vì vùng này đã bị Corvin chiếm mất. Ngày 21 tháng 2 năm 1474, hiệp ước hòa bình giữa Ba Lan và Hungary đã được ký kết trong Stara Wieś Spiska.

Sự thất bại của chính trị Hungary khiến vua Ba Lan ủng hộ con trai là vua Séc Władysław Jagiellon đem quân tấn công quân của Corvin để chiếm lại Silesia, Lusatia và Moravia. 20.000 quân Ba Lan dưới sự chỉ huy của Jan Rytwiński đã vượt biên giới vào ngày 26 tháng 9 năm 1474 và đi theo con đường xuyên qua Kluczbork, Opole, Krapkowice, Brzeg. Được sự ủng hộ của người Séc và người Silesians vốn trung thành với Władysław, quân Ba Lan đánh bại quân của Corvin tại trận Swanowice. Nhưng tại cứ điểm mạnh của Corvin là Wroclaw, quân Ba Lan đánh mãi vẫn không hạ được. Thấy Corvin đang có lực lượng mạnh do sự hỗ trợ từ các hoàng thân xứ Silesia và Wrocław, hiệp sĩ của công tước Świdnica-Jawor, Opava và Nysa (bao gồm các lâu đài Książ, Bolków, Wleń, Grodno, Niesytno), Ba Lan quyết định ngừng bắn. Vào ngày 15 tháng 11 năm 1474 tại Muchobór Wielki, một đại hội của ba vị vua Ba Lan - Hungaria - Séc đã diễn ra, và vào ngày 8 tháng 12, một hiệp đình ngừng bắn đã được ký kết, có hiệu lực cho đến ngày 25 tháng 5 năm 1477

Tranh chấp với Giám mục thành Warmian
Khi đang hòa bình với Hungaria, Kazimierz IV cũng tìm cách củng cố quan hệ thân thiện với Liên hiệp Phổ. Được sự khuyến khích của viên giám mục Mikołaj Tungen của Warmian vốn theo phe Giáo hoàng La Mã, Giáo hoàng Phaolô II tìm cách thúc đẩy Kazimierz IV chiến tranh chống lại người Hussite. Khi biết ý định của mình bị thất bại, Giáo hoàng quyết định đổi Tungen qua làm trợ lý cho giám mục Kamień Pomorski - do quý tộc Andrzej Oporowski bảo trợ. Tungen đã không chấp nhận sự mất chức giám mục thành Warmian, nên ông ta yêu cầu vua Hungaria Mátyás Corvin hỗ trợ. Vua Hungaria dùng tiền bạc và quyền lực để mua chuộc những người chống Giáo hoàng. Về phần mình, Giáo hoàng La Mã vì bị vua Hungaria mua chuộc và gây sức ép, sợ bị đe dọa bởi Ottoman và không muốn mất một đồng minh ở Korwin nên chấp nhận lại đề nghị của vua Hungaria, đưa Mikołaj Tungen trở lại làm giám mục Warmian.

Năm 1476, Giáo hoàng cử giáo sĩ Baltazar de Priscia đến Ba Lan, dọa sẽ phế truất nhà vua Kazimierz IV nếu ông phá vỡ thỏa thuận với vua Hungaria Corvin. Đồng thời, ông yêu cầu Kazimierz IV từ bỏ yêu sách của mình đối với Moldova và ngai vàng Hungary. Những yêu sách trên nhanh chóng được vua Ba Lan chấp nhận. Tháng 5/1477, khi biết thỏa thuận ngừng bắn đã hết hạn, viên giám mục Nuncio, lúc đó ở Wroclaw, đã khiêu khích bằng cách tạo ra lời nguyền để buộc vua Ba Lan phải tham chiến cùng với Séc để chống Giáo hoàng La Mã kế nhiệm là Giáo hoàng Xíttô IV. Chung ý định với giám mục Wroclaw, vua Corvin của Hungaria gây chiến tranh chống Giáo hoàng, lịch sử gọi là "Popia war" (chiến tranh Giáo hoàng) nhằm giải quyết vụ giám mục Tungen vì lý do gì mà bị phế khỏi chức giám mục thành Warmian. Tuy nhiên, sự khiêu khích gây chiến của giám mục Wroclaw thất bại, vì vua Ba Lan quyết định hòa hoãn với vua Corvin của Hungaria. Tình hình của Hungary xấu đi trong thời gian đó, khi họ bị đe dọa với sự mất trợ cấp của Venetian do các cuộc đàm phán của Venice với Ottoman. Năm 1477 - 1479, đàm phán giữa ba vua Ba Lan - Séc - Hungaria diễn ra, kết quả là họ cùng nhau ký hiệp ước tháng 11/1478, đưa Tungen trở lại làm giám mục Warmian (Ba Lan). Vào tháng 1 năm 1479, hiệp ước hòa bình giữa Venice với Sultan Ottoman Mehmed II được ký kết, khiến Corvin bỏ rơi đồng minh của mình là Warmia và Phổ. Vào ngày 9 tháng 10 năm 1479, vị thầy vĩ đại Martin Truchsess von Wetzhausen ở Nowy Korczyn tỏ lòng kính trọng vua Ba Lan.

Kazimierz coi trọng quan hệ với Hiệp sĩ Teuton hơn là liên minh với Đế quốc Mông Cổ, là kết quả của cái gọi là Sự bế tắc của Utrian, đã chấm dứt sự thống trị của Mông Cổ đối với Ruthenia, điều này đột nhiên dẫn đến sự đe dọa của Đại vương công Lietuva từ phương Đông

Quan hệ với Đế quốc Ottoman và Crimea

Chiến tranh Ba Lan - Ottoman

Năm 1475, Thổ Nhĩ Kỳ chiếm đóng Kaffa, thuộc địa Genova ở Crimea. Năm 1484, Sultan Bayezid II cắt đứt quan hệ thương mại ở Biển Đen với Ba Lan, đồng thời đánh chiếm các cảng Kilia và Białogród ở Moldova. Việc mở rộng của người Thổ Nhĩ Kỳ đã ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế của những người hàng xóm Ba Lan phía Nam, vương quốc Moldova. Trước tình hình này, vua Ștefan III của Moldavia yêu cầu các hỗ trợ quân sự của Kazimierz Jagiello. Để đổi lấy sự hỗ trợ quân sự của Ba cho vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ, tại Kołomyja (15/9/1485) thì Stefan III tỏ lòng kính trọng vua Ba Lan - điều này gây mâu thuẫn giữa Ba Lan với Thổ Nhĩ Kỳ (Ottoman). Về sau, quốc vương Ba Lan cố tình trì hoãn hỗ trợ quân sự cho Moldavia để dành sự chú ý vào khan Crimea, bởi vì một năm sau đó, Stefan III công nhận chủ quyền của Ottoman.

Cuộc viễn chinh không thành công của Hoàng tử Jan Olbracht vào mùa đông năm 1486 đã đưa Moldova đến gần Khan Crimea với sự trung gian của Moscow. Để có được viện trợ cho cuộc viễn chinh sắp tới, Jan Olbracht tuyên bố không liên quan gì đến anh cả Wladyslaw đang chống lại người Thổ ở Hungary. Tuyên bố này nhanh chóng nhận được sự ủng hộ của em trai Alexander Jagiellon, bởi vì Alexander tin rằng việc tái lập Moldovan-Tatar sẽ là mối đe dọa nguy hiểm vì Ba Lan sẽ mất đi Podole. Cuối cùng, chỉ có lực lượng Ba Lan và Lithuania trong số 20.000 người tham gia vào cuộc chiến tranh. Olbracht đánh bại họ vào ngày 8 tháng 9 năm 1487 trong trận Kopystrzyń ở Podolia. Vào ngày 25 tháng 1 năm 1491, Mikołaj của Chodcza và Semen Jurewicz Holszański đánh bại họ trong trận chiến Zasław.

Vào ngày 23 tháng 3 năm 1489, một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai năm đã được ký kết với Sultan Bajazyd II, người đã đảm bảo với các đối tượng của nhà vua tự do thương mại ở nước mình.

Quan hệ Ba Lan - Crimea
Quan hệ giữa Ba Lan với Khan Crimea đang có sự chuyển biến xấu. Mặc dù hiệp ước hòa bình được ký kết, nhưng khan Mengli I Giray liên kết với Khan Horde liên tục dẫn quân Tatars qua cướp bóc vùng Ruthenia và Podolia, đốt phá nhiều làng mạc và bắt hàng ngàn người dân làm nô lệ. Năm 1482, quân Tatars tàn phá thành phố Kiev. Năm 1486, Kazimierz IV cử con trai là Jan I Olbracht đem quân đánh Crimea. Quân Ba Lan mặc dù đại thắng ở trận Kopystrzyń, nhưng kết cục thì bị thất bại thảm hại vào năm 1487. Nhận thấy nguy cơ đe dọa của công quốc Moscow của Ivan III vào đất Ba Lan ngày càng lớn, Khan Crimea và Moldova đang liên minh với nhau, quốc vương Kazimierz IV đã tiến hành cuộc chiến tranh chống quân Tatars để phá vỡ khối liên minh này.

Là kết quả của một loạt các yếu tố chính trị và quân sự giữa Ba Lan với các nước xung quanh, cuối triều dại Kazimierz IV đã bùng lên cuộc cuộc chiến tranh Ba Lan-Thổ Nhĩ Kỳ (Ottoman), kéo dài đến lúc nhà vua qua đời vẫn chưa chấm dứt. Đầu thế kỷ XVI, Sultan Bayezid II cất quân chinh phục Crimea, việc làm này sẽ ảnh hưởng đến số phận của toàn bộ khu vực trong các thế kỷ sau

Tranh giành quyền kế vị ngai vàng quốc vương Hungaria giữa Ba Lan và họ Habsburg
Năm 1490, Mátyás Corvin qua đời. Quốc vương Ba Lan và Hoàng đế họ Habsburgs bắt đầu cuộc tranh cãi rằng ai sẽ là người kế vị làm vua Hungaria tiếp theo. Trong khi Kazimierz IV đang vận động ngoại giao để ủng hộ con trai thứ là Jan Olbracht lên ngôi, thì người con cả đang làm vua Bohemia là Wladislaw II lại nhận được sự ủng hộ của đại quý tộc Bohemia, đứng đầu là Jan Zapolyi)về sau là vua Ba Lan) và Stefan Batory (cha của Stefan Batory trong tương lai). Hai anh em họ Jagiellon là Wladislaw II và Jan Olbracht mở cuộc chiến tranh để tranh ngôi vua. Không đánh bại được nhau, hai anh em ký hiệp ước ở Košice. Trong hiệp ước, Jan tuyên bố từ bỏ ngôi vua Hungaria để sang làm Công tước xứ Silesia. Jan Olbracht ngay sau đó đã không tiếp quản quyền lực ở Silesia vì ông đã phá vỡ hiệp ước Košice. Sau khi đăng quang với tư cách là vua của Hungary, Władysław đã thỏa thuận với Hoàng đế Habsburgs là Friedrich III của Thánh chế La Mã, người sau khi ông qua đời sẽ tiếp quản vương quốc Hungaria sau

Vấn đề Nghị viện Ba Lan trong những năm cuối triều đại Casimir
Những năm cuối cùng của triều đại Kazimierz là một giai đoạn phát triển nhanh chóng của Nghị viện Ba Lan. Năm 1468, tại Małopolska, Nghị viện Ba Lan nhanh chóng triệu tập một cuộc họp của đại diện các quý tộc. Tại cuộc họp này, Nghị viện chính thức chia thành hai cơ quan cùng hoạt động: Thượng viện, Hạ viện. Việc Nghị viện cải cách tổ chức đã làm tăng thêm quyền lực cho giới quý tộc. Cuối triều đại Casimir, các thành thị nhanh chóng phát triển mạnh về kinh tế, nhất là thương mại (Gdansk). Những thị dân không tham gia vào chính quyền, nhưng họ có nghĩa vụ phải đóng thuế cho nhà vua để đảm bảo sự thịnh vượng của quốc gia, đồng thời giúp nhà nước chống được tình trạng buôn gian bán lận.

Vua Kazimierz IV qua đời vào ngày 07 tháng 6 năm 1492 tại Grodno ở tuổi 64. Ông được chôn cất tại Krakow, trong nhà thờ chính tòa Wawel; ngôi mộ bằng đá cẩm thạch của ông được khắc bởi Veit Stoss. Sau cái chết của ông, Jan I Olbracht lên ngôi vua Ba Lan trong khi em trai của ông này là Alexander Jagiellon được cử làm Đại vương công Lietuva. Nhiều sử gia cho rằng, việc làm này sẽ phá vỡ liên minh Ba Lan - Lithuania nhưng thực chất, đó là "di chúc chính trị" của Kazimierz IV vì cố quốc vương không bao giờ có ý định sẽ phá vỡ liên minh Ba Lan - Lithuania.

Văn hóa Ba Lan thời vua Casimir
Triều đại của vua Kazimierz đã thành công cho sự phát triển của văn hóa và nghệ thuật ở Vương quốc Ba Lan. Chính quyền cho xây dựng cung điện và các biệt thự hoàng gia ở các thành phố lớn. Nền giáo dục chủ yếu được triển khai ở các tu viện, các quý tộc và vương hầu giàu có thì được cho đi du học

Văn hóa Ba Lan phát triển mạnh với các đại diện như Jan Dlugosz (thầy dạy của hoàng tử), nhà văn chính trị John Ostroróg, nhà văn và nhà ngoại giao Philip Callimachus, nhà nhân văn Gregory của Sanok, nhà triết học và nhà thiên văn học Wojciech của Brudzewo, nhà thần học và triết học Jacob của Paradyż, tổng giám mục Gniezno Maciej DRZEWICKI. Toán học và thiên văn học phát triển mạnh mẽ nhờ vào các nhân vật vĩ đại như Martin King of Żurawica, John của Glogau và Marcin Bylica \, và lớn hơn hết là nhờ chủ Nicolaus Copernicus Wojciech từ Brudzewo

Nhà điêu khắc Wit Stwosz năm 1489 đã hoàn thành công việc trên bàn thờ chính trong Nhà thờ St. Mary ở Krakow. Kiến trúc gothic được phát triển, đặc biệt là các nhà thờ (nhà thờ Wawel và Gniezno), lâu đài và cung điện hoàng gia, các tòa thị chính ở Gdańsk và Toruń. Đại học Cracow phát triển mạnh mẽ, nơi có ba khoa mới được tạo ra: ngữ pháp và hùng biện, thơ ca, toán học và thiên văn học

Gia đình và kế vị ngai vàng

Kazimierz IV cưới hoàng hậu Elizabeth của Habsburgs, có các người con sau:

 Władysław II Jagiellończyk (1456-1516) - Vua của Bohemia và Hungary
 Jadwiga Jagiellonka (1457-1502) - vợ của Jerzy Bogaty, hoàng tử xứ Bavaria
 St. Kazimierz (1458-1484)
 Jan I Olbracht (1459-1501) - Vua Ba Lan
 Alexander Jagiellon (1461-1506) - Vua Ba Lan và Công tước xứ Lithuania
 Sophia Jagiellon (1464-1512) - vợ của Frederick, cử tri của Brandenburg ở Ansbach, và mẹ của Grand Master của Teutonic Knights Albrecht Hohenzollern
 Elżbieta Jagiellonka (1465-1466)
 Sigismund I (1467-1548) - Vua Ba Lan và Công tước xứ Lithuania
 Fryderyk Jagiellończyk (1468-1503) - giám mục của Cracow, hồng y và tổng giám mục Gniezno
 Elżbieta Jagiellonka (1472-1480 / 1481)
 Anna Jagiellonka (1476-1503) - vợ của Bogusław X, hoàng tử Pomeranian
 Barbara Jagiellonka (1478-1534) - vợ của Jerzy Brodaty, hoàng tử Saxon
 Elżbieta Jagiellonka (1482-1517) - vợ của Fryderyk II, Công tước xứ Legnica

Tham khảo

Quốc vương Ba Lan
Đại vương công Lietuva
Người từ Kraków
Vua theo đạo Công giáo Rôma


title: Mintopola braziliensis

text:
Mintopola braziliensis là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Mintopola


title: Eryphe petiolata

text:
Eryphe petiolata là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eryphe


title: Quyền LGBT ở Belize

text:
Đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính và chuyển giới ở Belize đối mặt với những thách thức pháp lý mà những người không - LGBT không gặp phải.  Hoạt động tình dục đồng giới là bất hợp pháp trong Belize cho đến năm 2016, khi Tòa án tối cao tuyên bố luật chống lại sodomy của Belize là vi hiến.

Belize cũng có luật cấm người đồng tính nước ngoài vào nước này, mặc dù luật này chưa bao giờ được thi hành. Tuy nhiên, phán quyết của tòa án giáng xuống luật sodomy cũng tuyên bố rằng Hiến pháp cấm phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục của một người.  Phán quyết của Tòa án Tối cao hiện đang được kháng cáo lên Tòa án Công lý Caribbean.

Belize đã tổ chức Tuần lễ Tự hào đầu tiên vào tháng 8 năm 2017. Các hoạt động nâng cao nhận thức và chấp nhận được tổ chức trên cả nước.

Tính hợp pháp của hoạt động tình dục đồng giới

Theo Mục 53 của Bộ luật Hình sự Belize, "Mọi người có hành vi giao cấu trái với trật tự tự nhiên với bất kỳ người nào... sẽ phải chịu án tù trong 10 năm." Người ta đã lập luận trong thách thức đối với Mục 53 của Bộ luật Hình sự rằng đồng tính luyến ái không phải là bất hợp pháp, nhưng bất kỳ hành vi tình dục nào không phải là "đại hội tình dục của một phallus đưa vào âm đạo" là bất hợp pháp, bao gồm cả quan hệ tình dục bằng miệng, qua đường hậu môn  người dị tính hoặc đồng tính luyến ái, thủ dâm, v.v. Đoạn 53 đã bị lật ngược vào ngày 10 tháng 8 năm 2016 vì vi phạm Hiến pháp của Belize.

Trong khi các lệnh cấm về sodomy trong Bahamas đã bị xóa bởi Nghị viện vào năm 1991 và lệnh cấm tại Lãnh thổ hải ngoại của Anh đã bị lật đổ vào năm 2000 bởi một Vương quốc Anh  Trật tự trong Hội đồng, lệnh cấm sodomy của Quebec là người đầu tiên trong một thuộc địa cũ của Anh ở Caribbean bị lật đổ về mặt tư pháp. Đó cũng là lệnh cấm sodomy cuối cùng ở Trung Mỹ bị đánh sập.

Caleb Orozco v. Attorney General of Belize

Vào tháng 9 năm 2010, Phong trào vận động chính sách của Hoa Kỳ (UNIBAM) và giám đốc điều hành của nó Caleb Orozco đã cùng nhau đệ trình một vụ án tại Tòa án tư pháp tối cao của Belize thách thức tính hợp hiến của chống lại luật pháp về sự thống trị với sự hỗ trợ của Ủy ban luật sư quốc tế, Hiệp hội luật sư khối thịnh vượng chung và Ủy thác nhân phẩm.

Luật sư cho các Bên quan tâm của Giáo hội (CIP) (bao gồm Giáo hội Công giáo La Mã, Cơ quan doanh nghiệp của Giáo hội Belize và Hiệp hội các nhà thờ Tin lành) đã tranh luận vào tháng 1 năm 2012 rằng UNIBAM không có đứng để đưa ra trường hợp bởi vì, là một tổ chức, nó không có quyền được bảo đảm về mặt hiến pháp. Dựa vào Mục 20 của Hiến pháp Belize, tòa án đã đứng về phía CIP vào ngày 27 tháng 4 năm 2012 và đánh bại UNIBAM với tư cách là một bên yêu sách. Vào tháng 12 năm 2012, Công lý Arana đã cấp trạng thái "bên quan tâm" của UNIBAM, đó là tình trạng tương tự được trao cho CIP.

Vụ án đã được Tòa án Tối cao xét xử vào tháng 5 năm 2013, trong bối cảnh bạo lực và các mối đe dọa tử vong mà các nhà hoạt động LGBT nhận được. Vào ngày 10 tháng 8 năm 2016, Chánh án Kenneth Benjamin đã ra phán quyết rằng Mục 53 của Bộ luật Hình sự của Quebec đã chống lại sự bảo vệ hiến pháp về quyền bình đẳng, nhân phẩm và quyền riêng tư. Orozco đã thắng thế trên tất cả các điểm trong quyết định, trong đó, Benjamin nhắc lại rằng tòa án được yêu cầu đưa ra phán quyết hợp pháp thay vì phán quyết đạo đức.  Benjamin yêu cầu Bộ luật hình sự được sửa đổi bằng cách chèn cụm từ "Phần này sẽ không áp dụng cho các hành vi tình dục đồng thuận giữa người lớn." Ông tiếp tục tuyên bố rằng Hiến pháp Belize phải phù hợp với các diễn giải quốc tế và làm rõ rằng "tình dục" như được đề cập trong Mục 16 (3) của Hiến pháp, bao gồm cả xu hướng tính dục.

Vào ngày 17 tháng 8 năm 2016, Chính phủ tuyên bố họ sẽ không kháng cáo phán quyết lên Tòa án Công lý Caribbean, nhưng các bên quan tâm khác có thể kháng cáo. Sau cuộc gặp với các nhà lãnh đạo tôn giáo vào ngày 9 tháng 9, Chính phủ đã đảo ngược khóa học và tuyên bố họ sẽ kháng cáo một phần phán quyết, đặc biệt kháng cáo tuyên bố rằng Hiến pháp cấm phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục. Các bên quan tâm đã nộp đơn để kháng cáo phán quyết vào ngày 16 tháng 9. Vào ngày 4 tháng 10 năm 2016, kháng cáo vụ việc của Hiệp hội Tin Lành Quốc gia về vụ kiện đã bị Chánh án bác bỏ vì tổ chức này không phải là một bên quan tâm ban đầu đến vụ án. Vào tháng 3 năm 2018, Giáo hội Công giáo ở Belize đã chính thức rút khỏi kháng cáo, khiến Chính phủ Quebec trở thành người kháng cáo duy nhất cho quyết định về Mục 53. Với việc rút tiền của Giáo hội Công giáo, sự công nhận đã được đưa ra rằng quan hệ tình dục giữa những người trưởng thành đồng ý đã được hợp pháp hóa hoàn toàn ở Belize, vì sự kháng cáo một phần của Chính phủ chỉ liên quan đến việc liệu điều khoản chống phân biệt đối xử của Hiến pháp có thể được giải thích để cấm phân biệt đối xử  cơ sở của xu hướng tình dục.

Vào ngày 29 tháng 10 năm 2018, tòa phúc thẩm đã nghe các tranh luận đầy đủ từ cả hai phía.  Vị trí của nhóm pháp lý của Orozco là kháng cáo nên được bác bỏ, vì nhà nước không phản đối việc tuyên bố phần 53 của Bộ luật hình sự là vi hiến, kháng cáo một phần về phân biệt đối xử có thể không có hiệu lực.  Westmin James, được gọi là kháng cáo "hàn lâm", vì Hiến pháp bảo vệ cộng đồng LGBT khỏi sự phân biệt đối xử, có nghĩa là ngay cả khi phần đó của phán quyết bị lật đổ, Chính phủ không thể phân biệt đối xử với một bộ phận dân số cụ thể.  Nigel Hawke, Tổng luật sư của Quebec, lập luận rằng phán quyết này là một sự vi phạm tư pháp để xác định lại các biện pháp bảo vệ hiến pháp dành cho việc không phân biệt đối xử trên cơ sở "tình dục" để mở rộng sang "khuynh hướng tình dục".  Lisa Shoman, phản bác lại lập luận, nêu rõ: "Các thẩm phán là những người bảo vệ ý nghĩa của hiến pháp, đó là công việc của họ để giải thích hiến pháp".  Với lý do các nghĩa vụ điều ước quốc tế mà Quebec đã tham gia thường được sử dụng để thông báo cho việc giải thích luật pháp trong nước, bà đã bác bỏ yêu cầu vi phạm.  Phán quyết về kháng cáo đã được bảo lưu chờ xử lý thêm.

Giáo hội phản đối việc hợp pháp
Đáp lại vụ kiện của UNIBAM và Caleb Orozco, các nhà thờ Công giáo và Tin lành đã phản ứng tiêu cực, nói rằng hôn nhân đồng giới sẽ tiếp theo. Vào ngày 3 tháng 12 năm 2011, Hội đồng các nhà thờ đã tổ chức một cuộc biểu tình "Hãy đứng lên" để phản đối trường hợp UNIBAM.

Hội đồng các nhà thờ Bêlarut đã tổ chức một cuộc biểu tình "Diễn đàn gia đình / hành động ở Mexico" vào ngày 23 tháng 11 năm 2011 để bày tỏ sự phản đối của mình đối với việc phi hạt nhân hóa như là một phần của "một kế hoạch ma quỷ đen tối nhằm truất phế Thiên Chúa khỏi Hiến pháp của chúng ta và mở ra những cánh cổng lớn để gây ảnh hưởng và hủy diệt. Điều đó sẽ ảnh hưởng đến thế hệ này qua thế hệ khác."

Áp lực từ Hoa Kỳ
Vào tháng 12 năm 2011, Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama đã chỉ trích các quốc gia đàn áp người đồng tính. Đáp lại, Thủ tướng Belize Dean Barrow nhắc lại rằng, Belize sẽ không thay đổi luật. Ông lập luận rằng vấn đề này là một vấn đề để Belize giải quyết và nếu Hoa Kỳ muốn trừng phạt các quốc gia bằng cách loại bỏ viện trợ nước ngoài để tiếp tục thực hành như vậy, thì "họ sẽ phải cắt viện trợ".

Dư luận
Vào năm 2013, UNAIDS đã thực hiện một cuộc khảo sát với 773 người tin, độ tuổi từ 18 đến 64. Cuộc khảo sát cho thấy 34% cho rằng họ chấp nhận đồng tính luyến ái, trong khi 34% khác cho rằng họ dung túng cho người đồng tính. Trong số tất cả các quốc gia vùng Caribbean đã được thăm dò ý kiến, Belize và Suriname có tỷ lệ chấp nhận cao nhất đối với người đồng tính.

Bảng tóm tắt

Tham khảo


title: I, Frankenstein

text:
I, Frankenstein là một phim hành động-kinh dị của Mỹ-Úc năm 2014 do Stuart Beattie đạo diễn kiêm viết kịch bản, dựa trên tiểu thuyết đồ họa của Kevin Grevioux. Do Tom Rosenberg, Gary Lucchesi, Richard Wright, Andrew Mason và Sidney Kimmel sản xuất, phim có sự tham gia của Aaron Eckhart, Bill Nighy, Yvonne Strahovski, Miranda Otto và Jai Courtney.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim năm 2014
Phim tiếng Anh
Phim 3D năm 2014
Phim Mỹ
Phim hành động khoa học viễn tưởng Mỹ
Phim Úc
Phim hành động khoa học viễn tưởng Úc
Phim kỳ ảo Úc
Phim dựa theo truyện tranh Mỹ
Phim IMAX
Phim bom xịt


title: Salhate Djamalidine

text:
Salhate Djamalidine (sinh ngày 23 tháng 12 năm 1978 tại Nanterre, Pháp) là một vận động viên điền kinh nữ đến từ Comoros.

Cô đã tham gia Thế vận hội Mùa hè 2004 ở Athens, Hy Lạp và hoàn thành lần cuối ở lượt 4 vượt rào 400m nữ.

Cô giữ kỷ lục Comorian trong 400 mét, 800 mét và 400 mét vượt rào.

Tham khảo

 Salhate Djamalidine

Nhân vật còn sống
Sinh năm 1978


title: Cụm sao Tổ Ong

text:
Cụm sao Tổ ong (từ tiếng Anh: Beehive Open Cluster), cụm sao Quỷ (từ tiếng Trung: 鬼星團, Quỷ tinh đoàn), còn được gọi là Praesepe (tiếng Latin có nghĩa là "máng cỏ"), M44, NGC 2632, hoặc Cr 189, là một cụm sao mở trong chòm sao Cự Giải. Nó là một trong những cụm sao mở gần Hệ Mặt Trời nhất, và nó có chứa một số ngôi sao lớn hơn hầu hết các cụm lân cận khác. Dưới bầu trời tối các cụm Tổ ong trông giống như một vật thể mờ bằng mắt thường; do đó nó đã được biết đến từ thời cổ đại. Nhà thiên văn học cổ đại Ptolemy gọi nó là "khối mờ ảo trong ngực của Cự Giải", và nó là một trong những đối tượng đầu tiên mà Galileo quan sát với kính viễn vọng của ông.

Tuổi và chuyển động thực của cụm sao này giống với cụm sao mở Hyades, cho thấy rằng cả hai có nguồn gốc tương tự nhau. Cả hai cụm đều chứa các sao khổng lồ đỏ và sao lùn trắng, đại diện cho các giai đoạn sau của sự tiến hóa sao, cùng với các sao Dãy chính ở các lớp quang phổ A, F, G, K, và M.

Khoảng cách của cụm thường được nêu trong khoảng 160-187 parsec (520-610 năm ánh sáng). Độ tuổi của nó được ước tính chính xác hơn, vào khoảng 600 triệu năm, tương đương với độ tuổi của cụm Hyades (~ 625 triệu năm). Lõi trung tâm sáng của cụm sao này có đường kính khoảng 7 parsec (22,8 năm ánh sáng).

Cụm Tổ ong được quan sát dễ dàng nhất khi chòm Cự Giải ở cao trên bầu trời; ở các vị độ phương bắc quan sát nó tốt nhất trong buổi tối từ tháng Hai đến tháng Năm. Với kích thước biểu kiến 95 arcminutes, cụm cũng phù hợp khi quan sát bằng ống nhòm và các kính thiên văn năng lực thấp. Đây là một trong những cụm sao mở dễ quan sát nhất bầu trời, cùng với cụm Pleiades, Hyades, Coma...

Tham khảo

Liên kết ngoài

 M44 Photo detail Dark Atmospheres
 Messier 44, SEDS Messier pages
 NightSkyInfo.com - M44, the Beehive Cluster
 Astronomy Picture of the Day

 Praesepe (M44) at Constellation Guide

Chòm sao Cự Giải
Thiên thể NGC
Cụm sao mở
Nhánh Lạp Hộ


title: Cantharidae

text:
Cantharidae là một họ bọ cánh cứng. Chúng có phân bố toàn cầu. Trước đây, họ này được đặt trong siêu họ "Cantharoidea", hiện đã được gộp vào siêu họ Elateroidea; "Cantharoidea" đôi khi vẫn được dùng như một tên phân loại không cấp bậc, gồm các họ Cantharidae, Drilidae, Lampyridae, Lycidae, Omalisidae, Omethidae, Phengodidae (gồm cả Telegeusidae), và Rhagophthalmidae.

Một số chi

 Absidia
 Absidiella
 Asilis
 Athemus
 Bactrocantharis
 Belotus
 Caccodes
 Cantharis
 Chauliognathus
 Compsonycha
 Cordylocera
 Cratosilis
 Crudosilis
 Dichelotarsus
 Discodon
 Frostia
 Hatchiana
 Ichthyurus
 Kandyosilis
 Laemoglyptus
 Lycocerus
 Malthinellus
 Malthinus
 Malthodes
 Malthomethes
 Metacantharis
 Microichthyurus
 Micropodabrus
 Mimopolemius
 Neoontelus
 Phytononus
 Plectonotum
 Podabrinus
 Podabrus
 Podosilis
 Polemius
 Prosthaptus
 Prothemus
 Pseudoabsidia
 Rhagonycha
 Silis
 Sogdocantharis
 Sphaerarthrum
 Symphyomethes
 Telephorus
 Themus
 Troglomethes
 Tryphenis
 Trypherus
 Tylocerus
 Tytthonyx

Chú thích

Liên kết ngoài

Delta key
 Key to the British genera of Cantharidae
 Key to the British species of genus Cantharis


title: Hemiceratoides vadoni

text:
Hemiceratoides vadoni là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hemiceratoides


title: Thelyconychia aplomyioides

text:
Thelyconychia aplomyioides là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Thelyconychia


title: Max Settlage

text:
Max Settlage (sinh ngày 1 tháng 7 năm 1992) là cựu vận động viên trượt băng nghệ thuật người Mỹ gốc Việt. Cùng với đồng đội cũ Madeline Aaron, anh là người giành huy chương đồng Giải Cổ điển CS Mỹ năm 2014, từng hai lần đoạt huy chương đồng đội trẻ quốc gia Mỹ (2015–2016), và nhà vô địch giải trẻ quốc gia Mỹ năm 2014.

Tiểu sử

Thân thế và nghề nghiệp
Max Settlage chào đời ngày 1 tháng 7 năm 1992 tại Thừa Thiên–Huế, Việt Nam. Anh được một cặp vợ chồng người Mỹ nhận nuôi rồi cùng họ chuyển tới sinh sống ở Flagstaff, Arizona. Settlage làm họa sĩ truyện tranh kiêm luôn việc vẽ tranh minh họa cho cơ quan quản lý quốc gia về môn thể thao trượt băng nghệ thuật tại Mỹ gọi là U.S. Figure Skating.

Trượt băng nghệ thuật
Settlage bắt đầu trượt băng năm lên 10 tuổi. Đồng sự trượt băng đôi đầu tiên của anh chính là Caitlin Fields. Trong mùa giải 2007–2008, họ đã giành được huy chương bạc dành cho trẻ vị thành niên tại Giải vô địch Thiếu niên Mỹ và huy chương bạc trung cấp trong mùa giải 2008–2009.

Settlage được huấn luyện viên Dalilah Sappenfield bắt cặp với Madeline Aaron vào tháng 5 năm 2010. Cả hai đều nhảy theo chiều kim đồng hồ rồi chuyển từ Arizona đến Colorado để tập luyện môn này.

Aaron/Settlage bắt đầu thi đấu tại giải ISU Junior Grand Prix vào năm 2011. Họ đã giành được hai huy chương JGP — đồng ở Lake Placid vào năm 2012 và bạc tại Belarus vào năm 2013. Sau khi giành danh hiệu vận động viên trẻ quốc gia Mỹ vào tháng 1 năm 2014, họ được cử tham dự Giải vô địch Vận động viên trẻ Thế giới và đứng thứ năm.

Aaron/Settlage chuyển lên thứ hạng cao trong mùa giải 2014–2015. Họ được chọn đi thi đấu tại Giải Trượt băng Quốc tế Canada năm 2014 sau khi Trương/Bartholomay rút lui. Cặp đôi này giành lấy huy chương thiếc cho vị trí thứ tư tại Giải vô địch Mỹ năm 2015.

Sau khi Settlage bị chấn thương lưng dưới vào tháng 8 năm 2015, cặp đôi này đã bỏ lỡ mất khoảng ba tháng tập luyện. Aaron bị chấn động nhẹ vào mùa hè khi cô ngã theo lượt nhảy mohawk. Cặp đôi này đã quyết định rút lui khỏi sự kiện Grand Prix Cúp Trung Quốc năm 2015, và trở lại tranh tài tại Cúp CS Tallinn năm 2015 với xếp hạng thứ năm. Tại Giải vô địch Mỹ năm 2016, họ đã giành được huy chương thiếc năm thứ hai liên tiếp.

Trong cuộc phỏng vấn vào cuối tháng 6 năm 2016, Aaron/Settlage nói rằng họ dự định sử dụng phiên bản sửa đổi của chương trình ngắn năm 2015–2016 và Scheherazade cho màn trình diễn trượt băng tự do của mình. Họ còn được mời đến dự Giải Trượt băng châu Mỹ năm 2016 nhưng đành phải rút lui khỏi sự kiện này do chấm dứt quan hệ đồng đội. Họ đưa ra thông báo cho giới truyền thông vào ngày 10 tháng 8 năm 2016, trong lúc Settlage cho biết anh vẫn muốn tiếp tục thi đấu nữa.

Settlage còn tái hợp với Winter Deardorff vào cuối tháng 2 năm 2017.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Madeline Aaron / Max Settlage  tại IceNetwork.com

Sinh năm 1992
Nhân vật còn sống
Người Mỹ gốc Việt
Người Flagstaff, Arizona
Người Thừa Thiên–Huế
Người Mỹ được nhận làm con nuôi
Nam vận động viên trượt băng nghệ thuật đôi Mỹ
Vận động viên trượt băng nghệ thuật


title: Maksim Sklyarov

text:
Maksim Aleksandrovich Sklyarov (; sinh ngày 28 tháng 2 năm 1998) là một cầu thủ bóng đá người Nga thi đấu cho F.K. Dynamo-2 Sankt Peterburg.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Anh có màn ra mắt tại Giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia Nga cho F.K. Dynamo-2 Sankt Peterburg vào ngày 27 tháng 7 năm 2017 trong trận đấu với FC Kolomna.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Profile by Giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia Nga

Sinh năm 1998
Nhân vật thể thao từ Sankt Peterburg
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Nga
Cầu thủ đội tuyển bóng đá trẻ quốc gia Nga


title: Ptochophyle westi

text:
Ptochophyle westi là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ptochophyle


title: Xoài Cushman

text:
Xoài 'Cushman' là một giống xoài có nguồn gốc ở miền nam Florida. Giống này bị giới hạn không được lưu thông trong thương mại nhưng đã được bán dưới dạng cây trồng ở các sân vườn.

Lịch sử
Cây ban đầu mọc lên từ một hạt giống được trồng vào năm 1936 trên đất đai của EL Cushman, ở Miami, Florida. Trong nhiều thập kỷ sau đó, nguồn gốc của nó vẫn chưa được biết, nhưng một phân tích phả hệ năm 2005 cho thấy giống cây này có khả năng là con lai giữa 2 giống Haden và Amini. Trái cây được công nhận là có chất lượng tuyệt vời, nhưng là giống nghèo nàn trong việc trồng trọt cho sản xuất thương mại. Cushman còn được gọi là 'Big Yellow'.

Cây Cushman được trồng trong các bộ sưu tập của USDA tại kho tế bào mầm ở Miami, Florida, Đại học Trung tâm Nghiên cứu và Giáo dục nhiệt đới của Florida ở Homestead, Florida, và  Công viên trái cây và gia vị, Miami-Dade cũng ở Homestead.

Miêu tả

Quả có hình tròn và có màu vàng khi chín, thường trông giống quả bưởi hơn là quả xoài. Thịt có màu vàng nhạt, hoàn toàn không có chất xơ, và có hương vị ngọt ngào, phong phú. Trái cây có trọng lượng trung bình trên một pound, lên tới 2 pound và chứa một hạt đơn phôi. Thịt có một đặc điểm khác biệt là khi được cắt lát, thịt Cushman có một "quầng sáng" màu cam nhìn thấy rõ hơn phần thịt gần vùng da. Quả chín từ tháng 7 đến tháng 8 ở Florida.

Cây Cushman này là cây sinh trưởng mạnh mẽ với tán cây phát triển có mật độ trung bình.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Mô tả video về 'Cushman' của Tiến sĩ Jonathan Crane thuộc Đại học Florida

Thực vật Florida
Xoài


title: Teplizumab

text:
Teplizumab (còn được gọi là PRV-031; trước đây còn được gọi là MGA031 và hOKT3γ1 (Ala-Ala)) là một kháng thể đơn dòng chống CD3 được nhân cách hóa đang được đánh giá để điều trị và phòng ngừa bệnh đái tháo đường týp 1 (T1) công ty dược phẩm sinh học Provection Bio.  Teplizumab cũng đã được đánh giá để điều trị thải ghép thận, cho liệu pháp cảm ứng ở những người nhận ghép đảo và điều trị viêm khớp vẩy nến.

Vùng Fc của kháng thể này đã được thiết kế để có các thuộc tính không liên kết với thụ thể Fc (FNB). Các cơ chế hoạt động của teplizumab dường như liên quan đến hoạt động chủ vận yếu trong việc truyền tín hiệu thông qua phức hợp thụ thể tế bào T-CD3 liên quan đến sự phát triển của dị ứng, không đáp ứng và/hoặc apoptosis, đặc biệt là các tế bào Teff được kích hoạt không mong muốn. Ngoài ra, các cytokine điều hòa được giải phóng và các tế bào T điều tiết được mở rộng có thể dẫn đến việc thiết lập lại khả năng miễn dịch

Kháng thể này đã được sử dụng trong các thử nghiệm lâm sàng với mục đích bảo vệ các tế bào β còn lại ở bệnh nhân đái tháo đường týp 1 mới được chẩn đoán. Các chất điều hòa miễn dịch như kháng thể kháng CD3 có thể khôi phục kiểm soát glucose bình thường nếu được cung cấp ở giai đoạn rất sớm của bệnh, khi vẫn còn các tế bào beta.

Teplizumab ban đầu được phát triển tại Đại học Columbia, và sau đó được phát triển thêm tại MacroGenics, Inc., bao gồm sự hợp tác với Eli Lilly để tiến hành thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 đầu tiên trong bệnh tiểu đường loại 1 khởi phát. Sau khi thử nghiệm giai đoạn 3 ban đầu được thực hiện bởi Macrogenics không đáp ứng được điểm cuối chính , thuốc đã được Provention Bio mua lại, nó đã khởi động lại sự phát triển dựa trên phân tích tập hợp con của các thử nghiệm ban đầu.

Một nghiên cứu giai đoạn 2 tiếp theo cho thấy teplizumab có thể trì hoãn sự phát triển của bệnh tiểu đường ở những người mắc bệnh tiểu đường loại I có dấu hiệu tiến triển thành bệnh tiểu đường khoảng hai năm sau một lần điều trị, đổi mới việc sử dụng nó như một biện pháp phòng ngừa thay vì điều trị bệnh nhân nguy cơ cao.

Xem thêm

 Kháng thể đơn dòng kháng CD3
 Bệnh đái tháo đường týp 1 # Nghiên cứu

Tham khảo

Liên kết ngoài

 MacroGenics, Inc.
 Đã thử nghiệm: Khởi động lại hệ thống miễn dịch tại Khoa học phổ biến


title: Ischnocampa angulosa

text:
Ischnocampa angulosa là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ischnocampa


title: Andrei Titov

text:
Andrei Alekseyevich Titov (; sinh ngày 5 tháng 3 năm 1996) là một cầu thủ bóng đá người Nga thi đấu cho F.K. Khimki.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Anh có màn ra mắt tại Giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia Nga cho FC Metallurg Lipetsk vào ngày 20 tháng 7 năm 2015 trong trận đấu với FC Avangard Kursk.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Profile by Giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia Nga

Sinh năm 1996
Người Ulyanovsk
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Nga
Cầu thủ bóng đá FC Metallurg Lipetsk
Cầu thủ bóng đá F.K. Khimki


title: Tân Thiếu Lâm tự

text:
Tân Thiếu Lâm tự (tiếng Anh: Shaolin, tiếng Trung: 新少林寺) là một bộ phim điện ảnh thuộc thể loại hành động - võ thuật xen lẫn với chính kịch của Hồng Kông - Trung Quốc công chiếu năm 2011 do Trần Mộc Thắng làm đạo diễn kiêm đồng sản xuất, với sự tham gia của các diễn viên gồm Lưu Đức Hoa, Tạ Đình Phong, Phạm Băng Băng, Thích Hành Vũ, Dư Thiếu Quần, Ngô Kinh và Thành Long.

Phim chính thức khởi chiếu tại rạp vào ngày 19 tháng 1 năm 2011 tại Trung Quốc và ngày 27 tháng 1 năm 2011 tại Hồng Kông. Tại Việt Nam, phim được BHD mua bản quyền và phát hành tại rạp vào ngày 18 tháng 2 năm 2011.

Nội dung

Lấy bối cảnh vào những năm 1920 ở Trung Quốc, sau khi nhà Thanh sụp đổ, các thủ lĩnh quân sự địa phương thay nhau nắm quyền, gây ra nhiều cuộc chiến đẫm máu. Tại Đăng Phong, Hà Nam, có một vị tướng cầm quyền là Hầu Kiệt. Anh là một vị tướng có tài nhưng cũng là một tổng tư lệnh rất ngạo mạn, độc tài và đa nghi. Với chính sách “ra tay trước không bao giờ sai”, Hầu Kiệt đã bị cấp dưới trung thành của mình là Tào Man lợi dụng, khiến anh ra tay sát hại nhầm Tống Hổ - người anh em kết nghĩa của mình. Chính sai lầm đáng trách này của Hầu Kiệt đã khiến anh mất đi con gái yêu dấu và niềm tin của người vợ Nhan Tịch thân yêu. Quá đau khổ, tuyệt vọng và cũng như để trốn tránh sự truy đuổi của Tào Man, Hầu Kiệt tìm đến Thiếu Lâm tự - nơi mà anh từng nhiều lần đem quân quấy phá khi còn nắm binh quyền trong tay. Tại đây, Hầu Kiệt đã gặp các nhà sư, trong đó có các sư đệ Tịnh Năng, Tịnh Không và Tịnh Hải, cùng với lão đầu bếp Ngộ Đạo.

Sống trong chùa Thiếu Lâm, Hầu Kiệt dần dần tỉnh ngộ. Anh quyết định bỏ qua hận thù với Tào Man và quy y cửa Phật để chuộc lại những lỗi lầm năm xưa. Tuy nhiên, với dã tâm của mình, Tào Man quyết không buông tha cho Hầu Kiệt. Hắn đem binh lính tấn công, quyết tâm san bằng Thiếu Lâm tự. Cùng với các nhà sư, Hầu Kiệt đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng để bảo vệ ngôi chùa Thiếu Lâm. Sau một trận chiến đẫm máu, Hầu Kiệt đã ra đi thanh thản, còn Tào Man đã ăn năn hối lỗi sau những quá khứ đầy lầm lỗi của mình. Phía bên kia, Ngộ Đạo, Nhan Tịch cùng các người dân tị nạn và các sư đệ còn lại nhìn thấy ngôi chùa Thiếu Lâm đã đổ nát dưới đống tro tàn. Tuy nhiên, trong lòng họ vẫn còn hy vọng rằng niềm tin từ Thiếu Lâm tự sẽ mãi mãi tồn tại trong mỗi người.

Diễn viên

 Lưu Đức Hoa trong vai Hầu Kiệt
 Tạ Đình Phong trong vai Tào Man
 Phạm Băng Băng trong vai Nhan Tịch
 Thích Hành Vũ trong vai Tịnh Không
 Dư Thiếu Quần trong vai Tịnh Hải
 Ngô Kinh trong vai Tịnh Năng
 Thành Long trong vai Ngộ Đạo
 Vu Hải trong vai Hòa thượng
 Shimada Runa trong vai Hầu Thăng Nam
 Sư Tiểu Hồng trong vai Tống Hổ
 Lương Kính Kha trong vai Tống phu nhân
 Trần Trí Huy trong vai Hắc Long
 Hùng Hân Hân trong vai Sách Giáng Đồ
 Bạch Băng trong vai Điềm Nhi (vai diễn khách mời)

Sản xuất

Ý tưởng và phát triển
Ý tưởng cho bộ phim này xuất phát từ một buổi phỏng vấn của đạo diễn Trần Mộc Thắng trên nhật báo ở Thành Đô. Ông cho biết:

Quay phim
Ngày 22 tháng 10 năm 2009, đoàn làm phim đã có mặt tại buổi họp báo ra mắt bộ phim diễn ra ngay tại chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, Hà Nam. Việc quay phim cho tác phẩm cũng có sự hỗ trợ từ các thiền sư của chùa Thiếu Lâm, với Thích Vĩnh Tín là người chỉ đạo sản xuất. Dàn diễn viên nam trong phim phải cạo tóc khi đóng phim, riêng Thành Long do đội mũ vải trên đầu nên ông chỉ cạo xung quanh đầu, còn tóc vẫn giữ nguyên.

Theo chia sẻ của vị đạo diễn người Hồng Kông, Tân Thiếu Lâm tự là bộ phim thứ hai (sau Thiếu Lâm Tự của Lý Liên Kiệt vào năm 1982) được phép quay ở chùa Thiếu Lâm. Tuy nhiên, để không ảnh hưởng đến chùa Thiếu Lâm thật, đoàn phim phải đầu tư khoảng từ 10 - 20 triệu nhân dân tệ (tương đương với 1,5 triệu USD) để xây một Thiếu Lâm tự giả tại phim trường Phương Nham (thành phố Vĩnh Khang, tỉnh Chiết Giang), với các kích thước và kiến trúc giống hệt chùa Thiếu Lâm. Dù tốn rất nhiều kinh phí để xây dựng bối cảnh này, nhưng cuối cùng đoàn phim cũng phải phá hủy nó để phục vụ cho các cảnh quay chiến đấu trong phim. Đã có một lần tay trái của Lưu Đức Hoa bị thương khi thực hiện cảnh quay này.

Bộ phim chính thức bấm máy từ đầu tháng 1 năm 2010 và đóng máy vào cuối tháng 11 cùng năm. Ngoài việc quay tại phim trường Phương Nham, bộ phim còn quay một số cảnh ở Thượng Hải và phim trường Hoành Điếm (cũng tại tỉnh Chiết Giang).

Nhạc phim
Phần nhạc phim cho Tân Thiếu Lâm tự do nhạc sĩ người Pháp Nicolas Errèra và nhạc sĩ người Hồng Kông Trữ Trấn Đông biên soạn. Ca khúc chủ đề chính cho bộ phim có tựa là Ngộ, do chính Lưu Đức Hoa tự sáng tác phần lời và biểu diễn ca khúc với phần nhạc do Triệu Khâm sản xuất.

Phát hành
Tân Thiếu Lâm tự lúc đầu được dự kiến công chiếu từ cuối năm 2010 nhưng đã phải hoãn lại. Bộ phim chính thức công chiếu tại Trung Quốc từ ngày 19 tháng 1 năm 2011 và tại Hồng Kông từ ngày 27 tháng 1 cùng năm. Tại Việt Nam, phim được BHD mua bản quyền và phát hành tại rạp vào ngày 18 tháng 2 năm 2011. Bộ phim còn được công chiếu tại một số quốc gia Đông Nam Á khác.

Giải thưởng

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Shaolin 2011 Movie Review (BY AMP)

Phim Hồng Kông
Phim Trung Quốc
Phim võ thuật Hồng Kông
Phim tiếng Quan thoại
Phim năm 2011
Phim hành động
Phim võ thuật
Phim chính kịch
Phim Tết
Phim lấy bối cảnh ở thập niên 1920
Phim lấy bối cảnh Trung Hoa Dân Quốc (1912–1949)


title: Chytonix chlorostigma

text:
Chytonix chlorostigma là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Chytonix


title: Quy trình thao tác chuẩn

text:
Quy trình thao tác chuẩn (tiếng Anh: Standard operating procedure - SOP) là một hệ thống quy trình, được tạo ra để hướng dẫn và duy trì chất lượng công việc. Quy trình chuẩn giúp tránh khỏi các sơ sót nếu làm theo đúng các bước trong quy trình, nó cũng giúp người mới nhanh chóng làm quen với môi trường làm việc.

Các quy trình thao tác chuẩn được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm y tế, hàng không, kỹ thuật, giáo dục, công nghiệp và cả quân sự.

Các mục đích thường gặp khi sử dụng Quy trình thao tác chuẩn:
 Tiết kiệm thời gian, cải thiện hiệu suất
 Ngăn ngừa lãng phí tài nguyên
 Ổn định chất lượng, năng suất làm việc: công việc thực hiện theo SOP lần nào cũng được hoàn thành và hoàn thành theo cách giống nhau.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 ICH Guidance E6: Good Clinical Practice: Consolidated guideline
 European Medicines Agency Guideline for Good Clinical Practice

Tài liệu
Chuẩn
Quản lý
Văn bản


title: Leiocephalus

text:
Thằn lằn đuôi quăn là tên gọi phổ biến để chỉ các loài thằn lằn thuộc họ Leiocephalidae phân bố rộng khắp trong khu vực Caribe nhưng lại chưa được nghiên cứu nhiều. Trước đây, các loài thằn lằn này được coi là thuộc phân họ Leiocephalinae của họ Tropiduridae nghĩa rộng. Tại thời điểm tháng 10 năm 2014 người ta công nhận 29 loài trong 1 chi duy nhất Leiocephalus là thuộc về họ Leiocephalidae.

Các loài
 Chi Leiocephalus
 Leiocephalus altavelensis: Thằn lằn đuôi quăn Alto Velo
 Leiocephalus anonymous
 Leiocephalus apertosulcus
 Leiocephalus barahonensis: Thằn lằn đuôi quăn bụng cam
 Leiocephalus carinatus: Thằn lằn đuôi quăn Cuba hay thằn lằn đuôi quăn miền bắc
 Leiocephalus carinatus aquarius
 Leiocephalus carinatus armouri: Thằn lằn đuôi quăn Tiểu Bahama
 Leiocephalus carinatus cayensis
 Leiocephalus carinatus coryi: Thằn lằn đuôi quăn vảy cưa
 Leiocephalus carinatus granti: Thằn lằn đuôi quăn Cayman Brac
 Leiocephalus carinatus hodsoni
 Leiocephalus carinatus labrossytus
 Leiocephalus carinatus microcyon
 Leiocephalus carinatus mogotensis
 Leiocephalus carinatus varius: Thằn lằn đuôi quăn Đại Cayman
 Leiocephalus carinatus virescens
 Leiocephalus carinatus zayasi
 Leiocephalus cubensis: Thằn lằn đuôi quăn Cuba
 Leiocephalus cuneus: Thằn lằn đuôi quăn Antigua
 Leiocephalus endomychus: Thằn lằn đuôi quăn Hinche
 Leiocephalus eremitus: Thằn lằn đuôi quăn Navassa
 Leiocephalus etheridgei: Thằn lằn đuôi quăn Etheridge
 Leiocephalus greenwayi: Thằn lằn đuôi quăn Đông Plana
 Leiocephalus herminieri: Thằn lằn đuôi quăn Martinique
 Leiocephalus inaguae: Thằn lằn đuôi quăn Inagua
 Leiocephalus jamaicensis: Thằn lằn đuôi quăn Jamaica
 Leiocephalus loxogrammus: Thằn lằn đuôi quăn San Salvador
 Leiocephalus lunatus: Thằn lằn đuôi quăn Santa Domingo
 Leiocephalus macropus: Thằn lằn đuôi quăn đốm hông Cuba
 Leiocephalus melanochlorus: Thằn lằn đuôi quăn Tiburon
 Leiocephalus onaneyi: Thằn lằn đuôi quăn vằn Guantanamo
 Leiocephalus personatus: Thằn lằn đuôi quăn mặt nạ Hispaniola
 Leiocephalus pratensis: Thằn lằn đuôi quăn vằn Haiti
 Leiocephalus psammodromus: Thằn lằn đuôi quăn Turks và Caicos
 Leiocephalus punctatus: Thằn lằn đuôi quăn Crooked Acklins
 Leiocephalus raviceps: Thằn lằn đuôi quăn núi
 Leiocephalus rhutidira: Thằn lằn đuôi quăn họng đen
 Leiocephalus schreibersii: Thằn lằn đuôi quăn hông đỏ
 Leiocephalus semilineatus: Thằn lằn đuôi quăn bụng nhạt
 Leiocephalus stictigaster: Thằn lằn đuôi quăn vằn Cuba
 Leiocephalus vinculum: Thằn lằn đuôi quăn Cochran

Chú thích

Tham khảo

Gray, J.E. 1827. A Description of a new Genus and some new species of Saurian Reptiles; with a Revision of the Species of Chameleons. Philosoph. Mag. Ann. Chem. Math. Astron. Nat. Hist. Gen. Sci. 2 (9): 207-214. (Genus Leiocephalus, p. 207.)
Schwartz A. và R. Thomas. 1975. A Check-list of West Indian Amphibians and Reptiles. Carnegie Museum of Natural History Special Publication No. 1. Pittsburgh, Pennsylvania: Carnegie Museum of Natural History. 216 tr. (Genus Leiocephalus, species L. barahonensis - L. viniculum, tr. 126-140.)


title: Danh sách câu lạc bộ bóng đá ở Aruba

text:
Đây là danh sách các câu lạc bộ bóng đá ở Aruba.

 SV Racing Club Aruba
 SV La Fama
 SV Britannia
 SV Bubali
 SV Sportboys
 SV Deportivo Nacional
 SV Dakota
 SV Brazil Juniors
 SV Riverplate
 SV Estrella
 SV Juventud Tanki Leendert
 SV Sporting
 SV Unistars
 SV Independiente Caravel
 SV Jong Aruba
 SV Aparicio Stars
 SV Arsenal
 SV Estudiantes
 Trupial
 SV Atlantico
 SV Real Koyari
 SV Independiente Hooiberg
 SV San Luis Deportivo
 FC San Nicolas
 SV Caiquetio
 SV Undesa
 SV CD Rooi Afo
 SV Centro Deportivo Ayo
 SV Arikok
 SV Universal

Tham khảo

Aruba

Bóng đá


title: Mutua Madrid Open 2021

text:
Madrid Open 2021 (được tài trờ bởi Mutua) là một giải quần vợt chuyên nghiệp thi đấu trên mặt sân đất nện ngoài trời tại Park Manzanares ở Madrid, Tây Ban Nha từ ngày 29 tháng 4 – 9 tháng 5 năm 2021. Đây là lần thứ 19 (nam) và lần thứ 12 (nữ) giải đấu được tổ chức. Giải đấu là một phần của ATP Tour Masters 1000 trong ATP Tour 2021 và WTA 1000 trong WTA Tour 2021.

Giải đấu năm 2020, ban đầu diễn ra từ ngày 1 đến ngày 10 tháng 5 năm 2020, và sau đó chuyển sang ngày 12 đến ngày 20 tháng 9 năm 2020 đã bị hủy vào ngày 4 tháng 8 năm 2020 do ảnh hưởng của Đại dịch COVID-19 tại Tây Ban Nha.

Điểm và tiền thưởng

Phân phối điểm

Tiền thưởng

*mỗi đội

Nội dung đơn ATP

Hạt giống
Dưới đây là những tay vợt được xếp loại hạt giống. Hạt giống dựa trên bảng xếp hạng ATP vào ngày 26 tháng 4 năm 2021. Xếp hạng và điểm trước vào ngày 3 tháng 5 năm 2021.

Vận động viên khác
Đặc cách:
  Carlos Alcaraz
  Pedro Martínez
  Jaume Munar
  Fernando Verdasco

Vượt qua vòng loại:
  Pablo Andújar
  Marco Cecchinato
  Federico Delbonis
  Marcos Giron
  Pierre-Hugues Herbert
  Alexei Popyrin
  Carlos Taberner

Thua cuộc may mắn:
  Yoshihito Nishioka

Rút lui
Trước giải đấu
  Marin Čilić → thay thế bởi  Tommy Paul
  Borna Ćorić → thay thế bởi  Jérémy Chardy
  Novak Djokovic → thay thế bởi  Alejandro Davidovich Fokina
  Roger Federer → thay thế bởi  Miomir Kecmanović
  David Goffin → thay thế bởi  Lloyd Harris
  Gaël Monfils → thay thế bởi  Guido Pella
  Milos Raonic → thay thế bởi  Yoshihito Nishioka
  Lorenzo Sonego → thay thế bởi  Dominik Koepfer
  Stan Wawrinka → thay thế bởi  Albert Ramos Viñolas

Bỏ cuộc
  Lloyd Harris
  Guido Pella

Nội dung đôi ATP

Hạt giống

Bảng xếp hạng vào ngày 26 tháng 4 năm 2021.

Vận động viên khác
Đặc cách:
  Alejandro Davidovich Fokina /  Fernando Verdasco
  Marc López /  Jaume Munar
  Petros Tsitsipas /  Stefanos Tsitsipas

Thay thế:
  Raven Klaasen /  Ben McLachlan

Rút lui
Trước giải đấu
  Borna Ćorić /  Franko Škugor → thay thế bởi  Márton Fucsovics /  Casper Ruud
  Alejandro Davidovich Fokina /  Fernando Verdasco → thay thế bởi  Raven Klaasen /  Ben McLachlan

Nội dung đơn WTA

Hạt giống
Dưới đây là những tay vợt được xếp loại hạt giống. Hạt giống dựa trên bảng xếp hạng WTA vào ngày 26 tháng 4 năm 2021. Xếp hạng và điểm trước vào ngày 26 tháng 4 năm 2021.

† Tay vợt không vượt qua vòng loại ở giải đấu năm 2019. Thay vào đó, điểm tốt nhất của lần 16 sẽ được thay thế vào.

Vận động viên khác
Đặc cách:
  Paula Badosa
  Sorana Cîrstea
  Victoria Jiménez Kasintseva
  Sara Sorribes Tormo
  Venus Williams

Bảo toàn thứ hạng:
  Yaroslava Shvedova
  Elena Vesnina

Vượt qua vòng loại:
  Irina-Camelia Begu
  Ana Bogdan
  Misaki Doi
  Kateryna Kozlova
  Kristina Mladenovic
  Bernarda Pera
  Anastasija Sevastova
  Laura Siegemund
  Nina Stojanović
  Ajla Tomljanović
  Tamara Zidanšek
  Vera Zvonareva

Thua cuộc may mắn:
  Polona Hercog
  Hsieh Su-wei
  Danka Kovinić

Rút lui
Trước giải đấu
  Bianca Andreescu → thay thế bởi  Zheng Saisai
  Danielle Collins → thay thế bởi  Magda Linette
  Fiona Ferro → thay thế bởi  Elena Vesnina
  Sofia Kenin → thay thế bởi  Shelby Rogers
  Svetlana Kuznetsova → thay thế bởi  Polona Hercog
  Garbiñe Muguruza → thay thế bởi  Danka Kovinić
  Barbora Strýcová → thay thế bởi  Yaroslava Shvedova
  Donna Vekić → thay thế bởi  Sloane Stephens
  Serena Williams → thay thế bởi  Hsieh Su-wei
  Dayana Yastremska → thay thế bởi  Jeļena Ostapenko

Trong giải đấu
  Victoria Azarenka

Bỏ cuộc
  Marie Bouzková
  Elise Mertens

Nội dung đôi WTA

Hạt giống

Bảng xếp hạng vào ngày 26 tháng 4 năm 2021.

Vận động viên khác
Đặc cách:
  Paula Badosa /  Sara Sorribes Tormo
  Aliona Bolsova /  Danka Kovinić

Bảo toàn thứ hạng:
  Oksana Kalashnikova /  Alla Kudryavtseva
  Makoto Ninomiya /  Yaroslava Shvedova
  Elena Vesnina /  Vera Zvonareva

Thay thế:
  Paula Kania-Choduń /  Katarzyna Piter
  Petra Martić /  Shelby Rogers

Rút lui
Trước giải đấu
  Tímea Babos /  Veronika Kudermetova → thay thế bởi  Veronika Kudermetova /  Anastasia Potapova
  Ashleigh Barty /  Jennifer Brady → thay thế bởi  Nao Hibino /  Renata Voráčová
  Aliona Bolsova /  Danka Kovinić → thay thế bởi  Paula Kania-Choduń /  Katarzyna Piter
  Anna Kalinskaya /  Viktória Kužmová → thay thế bởi  Ekaterina Alexandrova /  Yang Zhaoxuan
  Asia Muhammad /  Jessica Pegula → thay thế bởi  Kaitlyn Christian /  Sabrina Santamaria
  Elena Rybakina /  Maria Sakkari → thay thế bởi  Petra Martić /  Shelby Rogers

Trong giải đấu
  Victoria Azarenka /  Ons Jabeur

Nhà vô địch

Đơn nam

  Alexander Zverev đánh bại  Matteo Berrettini, 6–7(8–10), 6–4, 6–3.

Đơn nữ

  Aryna Sabalenka đánh bại  Ashleigh Barty, 6–0, 3–6, 6–4

Đôi nam

  Marcel Granollers /  Horacio Zeballos đánh bại  Nikola Mektić /  Mate Pavić, 1–6, 6–3, [10–8]

Đôi nữ

  Barbora Krejčíková /  Kateřina Siniaková đánh bại  Gabriela Dabrowski /  Demi Schuurs, 6–4, 6–3

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang web chính thức

Madrid Open
Mutua Madrid Open
Mutua Madrid Open
Madrid Masters
Madrid 2021


title: Cidariophanes subflavata

text:
Cidariophanes subflavata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Cidariophanes


title: Batracharta chariessa

text:
Batracharta chariessa là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Batracharta


title: Sofia Open 2022

text:
Giải quần vợt Sofia Mở rộng 2022 là một giải quần vợt thi đấu trên mặt sân cứng trong nhà. Đây là lần thứ 7 Giải quần vợt Sofia Mở rộng được tổ chức và là một phần của ATP World Tour 250 trong ATP Tour 2022. Giải đấu diễn ra tại Arena Armeec ở Sofia, Bulgaria, từ ngày 26 tháng 9 đến ngày 2 tháng 10 năm 2022.

Nội dung đơn

Hạt giống

1 Bảng xếp hạng vào ngày 19 tháng 9 năm 2022.

Vận động viên khác
Đặc cách:
  Dimitar Kuzmanov
  Alexandar Lazarov
  Stan Wawrinka

Vượt qua vòng loại:
  Geoffrey Blancaneaux
  Ugo Humbert
  Dragoș Nicolae Mădăraș
  Jan-Lennard Struff

Thua cuộc may mắn:
  Mirza Bašić

Rút lui
  Alexander Bublik → thay thế bởi  Fernando Verdasco
  Roberto Carballés Baena → thay thế bởi  Dušan Lajović
  Alejandro Davidovich Fokina → thay thế bởi  Marc-Andrea Hüsler
  Jack Draper → thay thế bởi  Mirza Bašić
  Hubert Hurkacz → thay thế bởi  Nuno Borges
  Filip Krajinović → thay thế bởi  Mikael Ymer
  Gaël Monfils → thay thế bởi  Kamil Majchrzak
  Stan Wawrinka → thay thế bởi  Aleksandar Vukic

Nội dung đôi

Hạt giống

1 Bảng xếp hạng vào ngày 19 tháng 9 năm 2022.

Vận động viên khác
Đặc cách:
  Alexander Donski /  Alexandar Lazarov
  Yanaki Milev /  Petr Nesterov

Thay thế:
  Jack Vance /  Jamie Vance

Rút lui
  Alexander Bublik /  Lorenzo Musetti → thay thế bởi  Jack Vance /  Jamie Vance
  Roberto Carballés Baena /  Bernabé Zapata Miralles → thay thế bởi  Marc-Andrea Hüsler /  Bernabé Zapata Miralles

Nhà vô địch

Đơn

  Marc-Andrea Hüsler đánh bại  Holger Rune, 6–4, 7–6(10–8)

Đôi

  Rafael Matos /  David Vega Hernández đánh bại  Fabian Fallert /  Oscar Otte, 3–6, 7–5, [10–8]

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang web chính thức
Thông tin giải đấu tại ATPWorldTour.com

Sofia Open
Sofia Open
Sofia Open


title: Prepiella strigivenia

text:
Prepiella strigivenia là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Prepiella


title: Polymixis gemmea

text:
Polymixis gemmea là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Polymixis


title: Donato Bramante

text:
Donato Bramante (1444 – 11 tháng 3 năm 1514) là một kiến trúc sư người Ý, người đã giới thiệu kiến trúc Phục Hưng tới Milan và phong cách High Renaissance tới  Rome. Bản thiết kế Vương cung thánh đường Thánh Phêrô của ông đã trở thành căn bản cho thiết kế sau này của Michelangelo. Bản thiết kế Tempietto (San Pietro in Montorio) đánh dấu sự bắt đầu của High Renaissance tại Rome (1502) khi Giáo hoàng Giuliô II chỉ định ông xây dựng một thánh đường ngay tại nơi Phêrô đã bị đóng đinh câu rút.

Các tác phẩm kiến trúc chính
 Santa Maria presso San Satiro, Milan, khoảng 1482–1486
 Santa Maria delle Grazie (cloister and apse); Milan, 1492–1498
 Palazzo Caprini (cũng được biết đến với cái tên Nhà của Raphael), Rome, bắt đầu khoảng 1510 (bị phá hủy vào thế kỷ 17)
 The Tempietto, San Pietro in Montorio, Rome, 1502
 Santa Maria della Pace (cloister); Rome, 1504
 St. Peter's Basilica, Rome, thiết kế năm 1503, khởi công năm 1506
 Cortile del Belvedere, Vatican City, Rome, 1506..

Chú thích

Sách tiểu sử
 Ackerman, James (1954). The Cortile del Belvedere. Vatican City: Biblioteca aspostolica vaticana. .

 Davies, Paul; Hemsoll, David (1996). "Bramante, Donato", vol. 4, pp. 642–653, in The Dictionary of Art, 34 volumes, edited by Jane Turner. New York: Grove. ISBN 9781884446009. Also available at Oxford Art Online, revised and updated ngày 31 tháng 3 năm 2000; bibliography updated ngày 26 tháng 5 năm 2010 (subscription required).

Liên kết ngoài
 Donato Bramante Source  Information, Ảnh và các tài liệu về Donato.
 Leonardo da Vinci: anatomical drawings from the Royal Library, Windsor Castle, exhibition catalog fully online as PDF from The Metropolitan Museum of Art, which contains material on Donato Bramante (see index)

Sinh năm 1444
Mất năm 1514
Kiến trúc sư thời Phục Hưng


title: Tiếng Việt và máy tính

text:
Tiếng Việt được viết bằng bảng chữ cái Latinh kèm dấu phụ để thể hiện thanh điệu, đòi hỏi mấy sự thích ứng khác nhau khi gõ trên điện thoại hoặc máy tính. Hình thức nhập liệu phổ biến để viết tiếng Việt trên điện thoại hoặc máy tính là dùng phần mềm như UniKey. Telex là kiểu nhập liệu cổ nhất được đặt ra để biên mã tiếng Việt tính cả thanh điệu. Các phương pháp nhập khác còn bao gồm VNI (nhập dựa trên phím số) và VIQR. Tránh nhầm lẫn kiểu gõ VNI với bảng mã VNI.

Xưa kia, tiếng Việt còn được viết bằng chữ Nôm, gần đây loại chữ viết này chủ yếu được dùng cho mục đích lễ hội và truyền thống, còn ngoài ra thì chỉ nằm trong lĩnh vực của giới sử học và văn hiến học. Đôi khi có thể viết tiếng Việt không dấu mà dựa vào ngữ cảnh thì người biết tiếng Việt thường vẫn có thể đoán được nghĩa.

Phông chữ và bảng mã ký tự

Chữ Quốc Ngữ

Bảng mã ký tự

Có đến tận 46 bảng mã ký tự để thể hiện chữ Quốc Ngữ. Unicode đã trở thành bảng mã phổ biến nhất do tính tương thích ưu việt cùng với hỗ trợ phần mềm của nó. Các dấu phụ có thể được biên mã trở thành hoặc là ký tự tổ hợp hoặc là ký tự dựng sẵn, cả hai loại ký tự này đều được bố trí rải rác tựu trung các khối Latin Mở rộng A, Latin Mở rộng B, và Latin Mở rộng Bổ sung. Với biểu tượng Việt Nam Đồng (₫) thì nó được biên mã trong khối Biểu tượng Tiền tệ. Trong quá khứ, tiếng Việt từng sử dụng các ký tự nằm ngoài bảng chữ cái hiện đại. Chữ cái B đuôi quặp (ꞗ) của tiếng Việt Trung đại thì được bao gồm bên trong khối Latin Mở rộng D. Dấu apex chưa được bao gồm trong Unicode, nhưng có thể dùng  làm thay cho dấu apex khá giống.

Các phiên bản Unicode ban đầu có chỉ định 2 ký tự  và  (lần lượt ứng với dấu huyền và dấu sắc) nhằm mục đích đặt mấy dấu đấy nằm một bên dấu mũ vì đây là điều thường thấy trong typography tiếng Việt. Hai ký tự đấy đã bị thôi dùng; thay vào đó,  và  giờ được sử dụng bất chấp dấu mũ hiện diện nào.

Cho những hệ thống thiếu sự hỗ trợ Unicode, thì hàng tá code page tiếng Việt 8-bit đã được thiết kế. Trong số đó có VISCII, VSCII (TCVN 5712:1993), VNI, VPS và Windows-1258 là thông dụng nhất. Ở những chỗ đòi hỏi ASCII, thí dụ khi phải đảm bảo tính khả đọc cho văn bản thuần trong e-mail, thì chữ cái tiếng Việt hay được biên mã dựa theo Vietnamese Quoted-Readable (VIQR) hoặc VSCII Mnemonic (VSCII-MNEM), tuy vậy sở dụng của cả hai cách thức này đã sụt giảm đáng kể theo sau sự thông qua việc dùng Unicode trên World Wide Web. Chẳng hạn, sự hỗ trợ cho tất cả các bảng mã 8-bit được nói đến ở trên (ngoại trừ Windows-1258) đã bị bỏ hẳn khỏi phần mềm Mozilla trong năm 2014.

Nhiều phông Việt làm dành cho việc chế bản điện tử thì được biên mã bằng VNI hoặc TCVN3 (VSCII). Những phông như vậy được gọi là "phông ABC" hay "ABC font". Các trình duyệt web phổ biến đều thiếu vắng sự hỗ trợ cho những bảng mã tiếng Việt chuyên biệt như vậy, cho nên ở trên những hệ thống mà không cài đặt những phông chữ đấy, nếu bất kỳ trang web nào mà sử dụng những phông đấy thì đều sẽ bị hiển thị thành nội dung mojibake (chữ ma, loạn mã) không thể hiểu nổi.

Tiếng Việt thường hay xếp chồng dấu phụ, cho nên nhà thiết kế kiểu chữ phải cẩn thận để phòng ngừa 'các dấu phụ xếp chồng' khỏi bị va đụng với các chữ cái hoặc đường kẻ liền kề. Khi dấu giọng được dùng chung với một dấu phụ khác, thì phải xê dịch dấu giọng đấy sang bên phải để bảo toàn tính nhất quán và tránh làm chậm saccade. Trong biển hiệu quảng cáo và trong thể chữ thảo, dấu phụ thường hay có dạng xa lạ với các bảng chữ cái Latin khác. Cho ví dụ, 'mẫu tự I viết thường' giữ nguyên dấu chấm tittle trong ì, ỉ, ĩ, và í. Các sắc thái này hiếm được tính đến trong môi trường điện toán.

Hướng tiếp cận để biên mã tiếng Việt
Việc viết tiếng Việt đòi hỏi 134 mẫu tự cộng thêm (cả viết hoa lẫn viết thường) bên cạnh 52 mẫu tự đã hiện diện trong ASCII. Như vậy là vượt quá 128 ký tự phụ thêm sẵn có trong bảng mã ASCII mở rộng thường quy. Cho dù vấn đề này có thể được giải quyết bằng cách dùng bảng mã độ rộng biến thiên (như các bảng mã Tiếng Trung, Tiếng Nhật hoặc UTF-8 đã làm), thì một số lượng các lối tiếp cận riêng đã được các bảng mã khác sử dụng để hỗ trợ tiếng Việt thay vì làm thế:

 Thay thế ít nhất 6 ký tự ASCII, lựa những ký tự hoặc là ít thông dụng trong tiếng Việt, và/hoặc là mang tính phi bất biến trong ISO 646 hoặc DEC NRCS (như trong VNI for DOS).
 Loại bỏ các mẫu tự in hoa mà ít được dùng thường xuyên nhất, hoặc loại bỏ tất cả các mẫu tự in hoa có dấu giọng (như trong VSCII-3 (TCVN3)). Các mẫu tự in hoa đấy vẫn có thể được bù đắp qua phương tiện bộ phông chữ hoa riêng biệt.
 Loại bỏ các dạng mẫu tự Y có dấu giọng, ép buộc sử dụng mẫu tự  trong những tình huống có thể dùng Y có dấu. Lối tiếp cận này đã bị những nhà thiết kế VISCII bác bỏ trên cơ sở rằng bảng mã ký tự không nên cố giải quyết vấn đề cải cách chính tả.
 Thay thế ít nhất 6 ký tự điều khiển C0 (như trong VISCII, VSCII-1 (TCVN1) và VPS).
 Sử dụng ký tự tổ hợp, cho phép một nguyên âm có dấu được thể hiện đầy đủ bằng cách dùng dãy các ký tự cho chúng tổ hợp với nhau (như trong VNI, VSCII-2 (TCVN2), Windows-1258 và ANSEL).

Cơ chế thay thế phông chữ
Nhiều phông chữ không có các ký tự đặc thù cho tiếng Việt, mà các ký tự đấy tồn tại với mật độ rất cao trong văn bản tiếng Việt, nên trên những trình duyệt Web có thực hiện cơ chế thay thế phông chữ thì chắc chắn sẽ xảy ra hiện tượng "giấy đòi tiền chuộc" () khi trang web sử dụng phông chữ như vậy để hiển thị tiếng Việt.

Unicode chứa hơn 10.000 ký tự Nôm làm thành bộ phận của tự vựng (repertoire) Văn tự biểu ý Thống nhất CJK. Trong số những ký tự đó, có 5.260 ký tự được đặt trong khối Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng B, còn phần còn lại thì được phân phối tựu trung các khối Chữ biểu ý Thống nhất CJK, Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng A, và Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng C. Có 1.028 ký tự thêm nữa – gồm hơn 400 ký tự đặc thù cho Tiếng Tày – được biên mã trong khối Chữ biểu ý Thống nhất CJK Phần mở rộng E. Các ký tự đấy được lấy từ tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5773:1993 và TCVN 6056:1995, và cũng được lấy từ nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các nhóm khác. Tất cả các ký tự trong TCVN 5773:1993 và khoảng 95% các ký tự trong TCVN 6056:1995 đều có các codepoint tương ứng trong Unicode 5.1, tuy thế bản thân TCVN 5773:1993 lại ánh xạ hầu hết các ký tự của nó vào trong Khu Dùng Riêng của Unicode. Unicode 13.0 có thêm hai ký tự dấu phụ vào khối Biểu tượng và Dấu câu Chữ biểu ý, hai ký tự đó thường hay được sử dụng để báo biết các 'chữ mượn Hán' trong .

Hai bộ phông Nôm toàn diện nhất là phông  Light của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm và phông HAN NOM A/HAN NOM B do cộng đồng phát triển, cả hai phông này đều đặt một số lượng lớn các 'ký tự chưa chuẩn hóa' vào trong Khu Dùng Riêng của Unicode.

Cơ sở dữ liệu Unihan của Hiệp hội Unicode có bao gồm cách đọc tiếng Việt cho một số ký tự nhưng không khu biệt giữa cách đọc Hán-Việt và cách đọc Nôm.

Giống như các hệ chữ viết CJKV khác,  theo truyền thống được viết dọc, từ trên xuống dưới và từ phải qua trái.

Cả  và  đều có thể được chú giải bằng cách dùng ký tự ruby.

Nhập văn bản
Bàn phím thuần vật lý cho tiếng Việt thì lại mang tính phi thực tiễn do số lượng cực lớn tổ hợp 'mẫu tự'-'dấu phụ'-'dấu phụ' trong bảng chữ cái (vd. á, à, ả, ã, ạ, â, ấ, v.v.). Thay vào đó, việc nhập liệu tiếng Việt đều nhờ vào bố cục bàn phím, bàn phím ảo, hoặc phương thức nhập (còn gọi là IME) dựa trên phần mềm máy tính.

Bố cục bàn phím

Bố cục bàn phím tiếng Việt nhờ vào các phím chết để tổ hợp mẫu tự với dấu phụ. Hầu hết các hệ điều hành desktop đều kèm một bố cục bàn phím tiếng Việt tương tự như TCVN 6064:1995 (một tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam). Trước đây thì bố cục bàn phím "AĐERTY" (dựa trên AZERTY) được sử dụng cho máy đánh chữ để gõ tiếng Việt.

Phương thức nhập

Ba phương thức nhập tiếng Việt phổ biến đó là Telex, VNI, và VIQR. Telex gõ dấu phụ bằng những mẫu tự ít có khả năng xuất hiện tại chỗ cuối của từ ngữ, còn VNI thì dùng lại các phím số hoặc các phím chức năng cho mục đích gõ dấu, và tương tự, VIQR cũng dùng lại nhiều phím dấu câu khác nhau cho việc này. Quy ước gõ Telex và VIQR đều khởi nguồn từ thời kỳ trước kia của lần lượt máy điện tín và máy đánh chữ.

Sự hỗ trợ cho các phương thức nhập liệu đấy đều được các Input Method Editor (IME) cung cấp, tại Việt Nam thì được gọi là bộ gõ. IME có thể được hệ điều hành cung cấp, được cài đặt làm ứng dụng bên thứ ba, được cài đặt làm phần mở rộng trình duyệt, hoặc được cung cấp bởi website riêng lẻ dưới dạng kịch bản lệnh. Các ứng dụng phổ thông bên thứ ba gồm có GoTiengViet, UniKey, VietKey, VPSKeys, WinVNKey, và xvnkb. Trên các hệ điều hành giống Unix, hai framework IBus và SCIM đều hỗ trợ tiếng Việt. Những IME như AVIM, Mudim, và VietTyping được trang bị trên hầu hết các diễn đàn trực tuyến tiếng Việt, trên Wikipedia tiếng Việt, và trên nhiều 'website có tập trung sâu vào văn bản' khác. Trình duyệt web Cốc Cốc được phát hành kèm với một phương thức nhập liệu dựng sẵn.

Các phương thức nhập giúp tổ hợp các từ ngữ theo trật tự linh hoạt hơn so với những gì mà bố cục bàn phím mang lại. Cho ví dụ, để nhập từ "" mà dùng bố cục bàn phím TCVN 6064:1995 thì người ta phải gõ  theo đúng thứ tự. Trái lại, hầu hết các IME đều cho phép người dùng chèn dấu phụ tại chỗ cuối của từ ngữ: theo Telex thì là , theo VNI thì là , hoặc theo VIQR thì là . Một số IME thậm chí còn cho phép nhập dấu phụ đằng trước mẫu tự cơ sở. Tùy thuộc vào sự thực hiện của IME, mà người dùng còn có thể sửa đổi dấu phụ của một từ có sẵn mà không phải gõ lại cả từ đó.

Một số bàn phím ảo bổ sung phím tắt bên cạnh các phím chết. Ví dụ bàn phím VIQR có sẵn trong iOS cho phép đặt dấu móc vào chữ "U" bằng cách chạm  hoặc phím  riêng, phím này không có phím tương tự trên bàn phím thật.

Một số IME tiếng Việt có học hỏi một tính năng phổ thông tựu trung các phương thức nhập Tiếng Trung, đó là khả năng cho phép người ta bỏ qua hẳn dấu phụ luôn. Mà thay vào đó, sau khi gõ các mẫu tự cơ sở, bảng danh sách các gợi ý (candidate list) sẽ hiển thị, và người dùng sẽ lựa chọn từ ngữ có dấu phụ mà mình muốn ra khỏi bảng đó. Để có thể cung cấp danh sách tự hoàn thành đấy, IME có thể cần phải giao tiếp với dịch vụ web. Một số IME còn có thể sử dụng danh sách gợi ý để cho người dùng chuyển đổi văn bản từ chữ Quốc ngữ sang chữ Nôm, bởi không hề có ánh xạ một-một tương ứng giữa từ ngữ an-pha-bê với chữ Nôm.

Những cân nhắc khác
Văn bản tiếng Việt điển hình thì có chứa tỷ lệ lớn các từ phức. Các từ phức không bao giờ có dấu nối trong sở dụng đương đại, cho nên trình kiểm tra chính tả bị giới hạn chỉ có thể kiểm tra từng âm tiết đơn lẻ, trừ phi tham khảo vào mô hình ngôn ngữ thống kê.

Tiếng Việt có quy tắc đánh vần "cứng" và ít ngoại lệ, cho nên các engine 'văn bản'-sang-'giọng nói' (TTS engine) có thể tránh việc tra cứu từ điển, trừ khi gặp phải từ mượn ngoại lai. Các TTS engine phải tính đến thanh điệu – một thứ cốt yếu cho ngữ nghĩa của bất kì từ ngữ tiếng Việt nào.

Giao diện người dùng quốc tế hóa nói chung là không có khả năng vận dụng được hết đại từ nhân xưng trong tiếng Việt sao cho đúng với mong đợi của bối cảnh xã hội truyền thống, ngay cả khi biết rất rõ về vai vế của người dùng. Thay vào đó thì những giao diện người dùng như vậy thường sử dụng các đại từ chung chung chẳng hạn như "tôi" và "bạn", một số cách dùng đại từ như vậy có thể sẽ gây ra giả định không chính xác về độ tuổi và vai vế của người dùng này đối với người dùng khác. Ví dụ, khi một phương tiện truyền thông xã hội nào đó báo tin cho người dùng nọ về một người dùng trẻ hơn nào đó, nó có thể gọi người dùng trẻ hơn đấy là "anh ấy" thay vì "em ấy", khiến cho người dùng nọ hiểu sai rằng tin báo đấy là nhắc về một ai đó khác cơ.

Ghi chú

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài
Computing in Vietnamese: Progress & ChallengesThuyết trình của Nhóm Người dùng Macintosh Quốc tế vào năm 2005;
Hoán chuyển tiếng Việtcông cụ trực tuyến dùng để hoán chuyển qua lại giữa các bảng mã tiếng Việt.

Điện toán và ngôn ngữ tự nhiên
Khoa học và công nghệ Việt Nam
Kiểu gõ chữ Việt
Phần mềm Việt Nam