title: Trà sen Tây Hồ

text:
Trà sen Tây Hồ (đôi khi còn được gọi là Trà sen hồ Tây, Thiên Cổ Đệ Nhất Trà) là một đặc sản trong ẩm thực Hà Nội làm từ hoa sen bách diệp mọc tại một số khu vực ở hồ Tây (nay thuộc quận Tây Hồ, Hà Nội). Người ướp sử dụng chè đặc sản từ một số vùng tại Thái Nguyên, Hà Giang hoặc Phú Thọ. Sau khi tuyển chọn sen Tây Hồ và trà kĩ càng, người làm sẽ tiến hành một quy trình ướp và sấy trà phức tạp, cầu kì để cho ra sản phẩm trà sen.

Trà sen Tây Hồ thường có giá trị kinh tế tại thị trường Việt Nam. Trà tương đối đắt tiền và kén người tiêu dùng. Loại trà này cũng đã được phổ biến tại nhiều thị trường khác trong và ngoài Việt Nam. Không chỉ trà sen Tây Hồ được xem là thức uống đáng chú ý trong nền văn hoá trà tại Việt Nam, nghệ thuật ướp trà cũng đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của Hà Nội.

Trà sen Tây Hồ hiện đang phải đối mặt với nhiều vấn đề như đầm sen bị thu hẹp diện tích; sản phẩm bị làm giả, không đảm bảo chất lượng, pha lẫn hóa chất; các nghệ nhân truyền thống làm nghề ướp trà đang dần mai một.

Quy trình chế biến

Tổng quan

Từ xa xưa, người ướp trà sen đã sử dụng chè ngon, trà xanh Tân Cương của vùng chè Thái Nguyên loại nõn tôm hoặc một tôm hai lá, trà cổ thụ Shan Tuyết tại Hà Giang, hoặc đôi khi là trà bồm tại Phú Thọ. Trà được đem ướp với dòng hoa sen bách diệp (trăm cánh) được trồng ở Đầm Trị, Hồ Tây. Đây là loại sen nhiều cánh nhỏ, màu hồng phớt, có nụ mọc không đáng kể. Thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước đặc biệt của hồ Tây được cho là lí do tạo nên sen bách diệp. Loài sen này từng được mang đi nhân giống nhiều nơi nhưng do khác thổ nhưỡng nên mùi hương thường bị hắc chứ không như sen Hồ Tây. Đầm Thủy Sứ cũng là nơi trồng sen giống sen này, là loại sen có hương thơm ngát, được cho là chất lượng tốt nếu dùng để ướp trà. Mỗi năm, hoa sen hồ Tây chỉ ra hoa trong mùa hè.

Hoa sen cần được hái từ thời điểm sáng sớm trong ngày, khi mặt trời chưa lên, mặt nước hồ còn hơi sương, để đảm bảo độ tươi và giữ trọn vẹn được hương.

Sản phẩm Trà sen Tây Hồ được chia làm 2 loại: trà sen truyền thống và trà sen ướp xổi.

Quy trình

Ngày xưa, người Hà Nội ướp trà sen vào ban đêm, khi những bông hoa sen mới hé nở, người ướp thường cho một nhúm chè vào trong hoa, sau đó buộc kín lại. Sáng sớm, tầm năm giờ sáng, họ ra hái những bông hoa này về để có trà uống. Hoa sen chỉ cho hương thơm nhất khi cánh hoa vừa hé nở. Nếu để ánh nắng chiếu vào hoa càng lâu thì hoa càng nhanh mất mùi hương, khi đó ướp vào trà sẽ không còn hương thơm.

Ngày nay vào thời điểm cuộc sống hiện đại, công đoạn ướp trà kỳ công và nhiều kiểu hơn trước. Mỗi năm từ cuối tháng 5 đầu tháng 6 đến khoảng đầu tháng 9, những người làm trà truyền thống ở phường Quảng An, quận Tây Hồ lại bắt đầu thực hiện từng công đoạn để làm trà sen. Nhụy sen có những hạt trắng, gọi là "gạo sen", được tách ra dùng để ướp với trà. Việc lấy gạo sen đòi hỏi ở người làm sự cẩn thận và tỉ mỉ cao độ, sao cho gạo sen không bị nát để giữ nguyên được hương, đây cũng được xem là công đoạn khó nhất. Để thu được  gạo sen sẽ cần trung bình khoảng 1000 bông hoa sen như vậy. Trà sen cần trải qua ít nhất 7 lần ủ và sấy. Cứ một lớp trà rồi đến một lớp mỏng gạo sen, sau cùng phủ một lớp giấy. Để hương sen càng thơm, người thực hiện sẽ càng phải ướp nhiều lần. Có thông tin cho rằng để ướp được  trà sen phải cần tới 1500 bông hoa sen và để mẻ trà có hương sen đủ thơm phải mất tới 21 ngày với 7 lần vào hương và 7 lần sấy. Cánh hoa, nhụy hoa và gạo sen cần phải được tách rời. Theo một tờ báo đưa tin, khi đóng gói trà không được bật quạt để tránh việc bị hương trà bay mất, ngoài ra người đóng gói phải chịu nóng để làm. Một số giai thoại cho rằng chỉ những người già và đàn ông mới được đóng gói và hàn gói trà. Để giữ hương trà không bay, người phụ nữ vào những ngày hành kinh cũng không được tới gần khu vực này, kể cả những người đang mang thai hay vừa dự đám tang về.

Ngoài ướp trà sen theo cách truyền thống, nhiều gia đình còn làm trà bông sen (trà ướp sen xổi). Đây là cách ướp đưa trực tiếp chè khô vào bông hoa sen, trung bình mỗi bông sen cần khoảng  trà khô. Chọn những bông sen còn búp mới hé mở vào sáng sớm, nhẹ nhàng vén cánh hoa để lộ nhụy, chỉ tách hoa đủ lớn để có chỗ đổ trà vào, cho vào khoảng 15-20 gam trà. Sau đó, người ướp trà sẽ nhẹ nhàng vuốt lại những cánh hoa về hình dáng ban đầu. Công đoạn tiếp theo là sử dụng lá sen cắt thành miếng lớn vừa đủ bọc bông hoa lại rồi dùng lạt buộc túm lại ở cuống hoa. Bước cuối cùng, người ướp cắm hoa vào bình và để trong một khoảng thời gian ngắn trước khi bỏ ra sử dụng. Sau khi trải qua các công đoạn làm, và cần một khoảng thời gian chờ trà lên đủ hương thì sẽ được cho vào ngăn đá tủ lạnh bảo quản. Nhiều người nước ngoài tại Việt Nam đã tỏ ra trầm trồ trước nghệ thuật ướp trà cầu kỳ này.

Tuy có cách làm phức tạp nhưng cách bảo quản trà sen lại được cho là khá dễ. Trà ướp theo phương thức truyền thống thì cần hút chân không gói trà và bảo quản nơi khô ráo mát mẻ, tránh ánh nắng mặt trời. Nếu gói trà đã cắt ra uống thì cần cho trà ra hũ thủy tinh đậy kín, hoặc buộc chặt miệng túi, hay dùng kẹp chuyên dụng dành riêng cho túi trà. Với trà sen ướp xổi trong bông sen tươi cần được bảo quản trong tủ đông hoặc ngăn đá tủ lạnh và nên dùng càng sớm càng tốt.

Pha và thưởng trà

Thức uống này nên được pha trong ấm đất nung truyền thống, đặc biệt là loại ấm tử sa, tuy nhiên cũng thể sử dụng ấm thủy tinh, ấm sứ. Trước khi pha trà, người pha cần tráng nóng ấm chén bằng nước sôi. Người uống cần tách nhẹ nhàng cánh hoa sen để lấy trà bên trong. Cho trà vào khay tre và chỉ dùng trà để pha. Sau đó chậm rãi gạt trà vào ấm, ủ trong ấm 3 phút để hơi nóng của ấm đánh thức hương thơm của trà. Nước được đun sôi già, nằm nhiệt ở nhiệt độ khoảng 80 – 85 độ C được rót từng ít đến một nửa ấm để hãm trà, sau đó lại chế tiếp. Trà được ngâm từ 30 giây đến 1 phút, vị đậm có thể tùy chỉnh dựa vào thời gian lâu hơn. Bước cuối cùng, trà được rót từ ấm ra chén tống (chén chuyên trà), rồi rót sang các chén quân (còn gọi là chén nhỏ) để thưởng thức. Một bông trà sen xổi có thể pha khoảng 2 đến 7 lần nước, tùy theo loại trà bên trong.

Ấm trà sen Tây Hồ hoàn chỉnh thường có màu nước xanh trong xen lẫn vàng cốm, có hương sen thơm kết hợp hương cốm non. Vị trà mới uống sẽ có vị chan chát nhẹ, sau đó là vị ngọt thơm nơi đầu lưỡi và lan xuống cổ họng. Trà sen Tây Hồ thường có công dụng đem lại tinh thần phấn chấn.

Nghề ướp trà
Nghề ướp trà sen có từ rất lâu đời, chủ yếu đến từ người dân các làng cổ gồm: Quảng Bá, Tây Hồ và Nghi Tàm. Từ khi quận Tây Hồ được thành lập, địa bàn phường Quảng An là nơi tập trung nhiều hộ ướp trà sen nhất là khu đất của làng Quảng Bá cũ. Theo một ước tính năm 2012 của ông Vũ Hoa Thảo, Chủ nhiệm hợp tác xã Quảng An cho biết tổng diện tích mà phường này còn khoảng hơn 15hm chia đều cho 4 hồ, đầm là hồ Đầu Đồng, hồ Thủy Sứ, đầm Trị và ao Chùa. Vào mùa sen nở, mỗi ngày 4 hồ này cho thu hoạch xấp xỉ 10000 bông hoa. Tuy vậy theo ông Thảo, số hoa này cũng có lúc không đủ cung cấp cho 14 hộ dân còn giữ nghề trong làng Quảng An vào thời điểm đó.

Muốn ướp được trà sen đảm bảo chất lượng, người ướp không những phải am hiểu nghề nghiệp mà còn phải hiểu được tính chất của hoa sen. Nhiều gia đình làm trà sen như một nghề truyền thống. Báo Lao động cho rằng nghề làm trà sen không chỉ là sự mưu sinh trong cuộc sống mà còn là cách người dân ở đây lưu giữ nét văn hóa truyền thống, lưu giữ giá trị tinh hoa của làng nghề. Họ giữ nghề bằng cách giữ những nét tinh hoa và mùi hương trong sản phẩm làm ra.

Ông Ngô Văn Xiêm được biết tới là một trong số nghệ nhân ít ỏi còn lại của làng Quảng An còn giữ nghề ướp trà sen theo lối truyền thống. Ông kể rằng gia đình ông đã có 5 đời làm trà sen. Báo Tuổi trẻ cho rằng ông Xiêm là người cuối cùng làm nghề ướp trà sen. Thời xưa việc ướp trà sen chỉ để uống, thiết đãi khách và làm quà biếu. Cho tới khi nền kinh tế thị trường phát triển, nhiều người tìm đến trà sen như một món quà quý để làm quà biếu, nhu cầu tăng cao nên ông mới phát triển nghề của gia đình. Một người khác cho rằng nghề làm trà sen tuy đã có nhiều thay đổi so với truyền thống nhưng vẫn mang "hương sắc đặc trưng". Một gia đình tại phường Quảng An cũng có truyền thống 70 năm làm trà ướp sen thượng hạng. Cũng tại đây, một nghệ nhân gần 100 tuổi vẫn tự tay chọn hoa, tách gạo, thực hiện từng công đoạn ướp trà sen. Nhiều lần sản phẩm mà bà làm ra đã được gửi đi sang Mỹ, Anh, Nhật.

Sản phẩm trên thị trường
Xa xưa, trà sen được cho là hiếm, chỉ vua chúa hoặc quan lại, quý tộc mới được uống. Ngày nay, trà sen đã có cơ hội được lan tỏa rộng rãi trên thị trường. Sản phẩm này thường bán ở phố Hàng Điếu (cửa hiệu Ninh Hương), hoặc trên hàng Than (trong các mâm tráp ăn hỏi). Trà sen Tây Hồ được xem là loại trà có giá thành đắt đỏ trên thị trường Việt Nam do sự cầu kì, phức tạp trong cách chế biến. Tại thời điểm năm 2019 đến năm 2022, trà sen khô có giá từ 8 triệu, thậm chí là 10 triệu đồng/kg. Tuy giá cao nhưng do cách làm thủ công, tốn nhiều thời gian nên số lượng trà làm theo cách truyền thống không nhiều. Hiện tượng hàng kém, không đảm bảo chất lượng được kinh doanh tràn lan trên thị trường cũng gây nên hiện tượng loạn giá trà sen Tây Hồ.

Tuy là đặc sản nổi tiếng ở Hà Nội nhưng mỗi năm trà sen Tây Hồ chỉ có một mùa sản phẩm. Vì vậy mỗi mùa sen Tây Hồ nở rộ, người dân Hà Nội thường tranh thủ mua trà về dùng dần hoặc tích trữ, thậm chí nhiều người còn chốt đơn với số lượng lớn. Bên cạnh đó, vào thời điểm chính vụ, một số người tiêu dùng cũng thường mua bông sen từ sáng sớm về để tự ướp trà. Nhiều khách hàng đứng chờ tại đầm sen từ sáng sớm, nhưng không phải ai cũng mua được. Trong thời điểm đại dịch COVID-19 có nhiều diễn biến phức tạp, trà sen Tây Hồ mất đi nhiều dịp được quảng bá tại các hội chợ, gian hàng ẩm thực của thành phố, nhưng nhờ có sự phát triển của công nghệ thông tin mà loại trà này đã kết nối người làm trà và khách hàng ở nhiều nơi khắp Việt Nam.

Để phục vụ thị hiếu mới, từ những năm 2019, người dân ướp trà tại nhiều nơi rộ lên làm trà ướp sen xổi..  Trước đây một số thực khách có niềm yêu thích đặc biệt với trà sen chỉ dùng thức uống này theo cách ướp truyền thống, nhưng sau khi dùng thử trà ướp xổi, họ nhận thấy chất lượng không kém hơn đáng kể, kết hợp với việc giá thành hợp lý nên đã có xu hướng chuyển dần sang dùng trà ướp xổi. Thức uống này có thể bảo quản quanh năm, đặc biệt dành cho dịp Tết khi nhu cầu tiêu dùng tăng cao.

Trà sen Quảng Bá cũng là nguồn cung cấp nguyên liệu cho các quán trà người Việt ở quận 5, Paris của nước Pháp.

Ảnh hưởng văn hóa

Trà sen Tây Hồ được xem là một trong những thức uống đặc sản của nền văn hóa trà Việt Nam. Tuy vậy, không phải ngẫu nhiên mà trà sen Hồ Tây trở thành một thức uống nổi tiếng tại Hà Nội, điều này được thể hiện bởi sự cầu kì và tỉ mỉ trong từng công đoạn chế biến. Trà ướp hương sen được coi là loại trà có tính lịch sử bởi có nguồn gốc từ lâu đời, đồng thời còn là khởi nguồn của nhiều loại trà ướp hương khác. Đây cũng là minh chứng cho thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật ướp trà đạt đến đỉnh cao. Báo Tuổi trẻ cho rằng chỉ ở đây [Tây Hồ] mới làm ra được loại trà sen có dư vị thơm ngon nhất tại Việt Nam. Nghệ thuật ướp trà sen cũng đã trở thành nét văn hóa mang hương vị ẩm thực Hà Nội. Trà sen Tây Hồ còn có biệt danh là "Thiên Cổ Đệ Nhất Trà". Hàng năm, mỗi khi tới mùa sen nở là quận Tây Hồ lại vào mùa ướp trà, thu hút khách du lịch đến thưởng thức và trải nghiệm. Không chỉ người Việt mà nhiều du khách quốc tế cũng có mong muốn được uống thức uống này và thậm chí họ còn muốn được tận tay trải nghiệm ướp trà sen cùng các nghệ nhân ở đây. Tại Đồng Tháp, nơi được mệnh danh là xứ sở sen hồng, lãnh đạo tỉnh đã "đặt hàng" một người viết bài đem trà sen Tây Hồ "ghép đôi" với sen Đồng Tháp Mười, nhưng có ý kiến cho rằng sản phẩm thu được khó có thể gọi là "trà sen".

Báo Công an nhân dân cũng cho biết nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã từng nài nỉ người quen mua hộ bằng được  trà sen Tây Hồ để mang vào miền Nam thiết đãi bạn bè. Một nghệ nhân ướp trà đã bán cho ông với giá rẻ nhưng vẫn lên tới 2 triệu đồng trên  vào thời điểm đó. Đài Truyền hình Nhật Bản TBS quyết định làm phim tài liệu về sen Tây Hồ, trong đó có chi tiết nghi lễ ướp và pha trà sen từ lúc còn là bông hoa hé nở đến khi bưng chén trà lên mời những vị khách. Trà sen Tây Hồ còn trở thành một trong những sản phẩm quảng bá ẩm thực trong chương trình "Giao lưu Văn hóa Ẩm thực Hà Nội với bạn bè quốc tế" khai mạc ngày 16 tháng 6 năm 2017 tại Hà Nội.

Theo dòng thời gian và lịch sử, việc thưởng trà sen từng có giai đoạn gần như bị lãng quên, nhưng từ những năm cuối thập niên 2010 phong trào này lại phát triển mạnh mẽ. Tờ VnExpress cũng khẳng định việc thưởng trà cũng là "nghệ thuật" trong đó đòi hỏi người thưởng trà "phải tinh tế" mới có thể cảm nhận hết "nét thanh tao" trong chén trà. Tờ Hà Nội Mới khẳng định trà sen Tây Hồ là một đặc sản đã trở thành niềm tự hào của người Hà Nội. Tờ báo này cũng cho rằng không ở nơi nào trên thế giới có trà sen, đồng thời nói rằng người Hà Nội coi trà sen là một "báu vật" để nâng niu. Theo báo Nhân Dân, trà sen Tây Hồ đặc biệt và có sự khác biệt với những loại trà khác bởi "sự thanh tao, thuần khiết chứ không nồng". Nhà báo Anh Phương còn cho biết những người Việt kiều xa quê hương lâu năm khi uống trà sen thường cảm thấy nhớ quê hương như "một phần tinh thần, cốt cách dân tộc khó có thể quên". Nhà báo Phương Dung đến từ Kênh Truyền hình Quốc phòng Việt Nam cho biết trà sen Tây Hồ khá hiếm và đắt, bà còn nhấn mạnh thức uống này hẳn "không dành cho những ai không biết thưởng thức".

Ủy ban Nhân dân quận Tây Hồ cho biết ướp trà sen là nghề truyền thống lâu đời của người dân phường Quảng An. Năm 2012, thương hiệu Trà sen Quảng An do 14 gia đình và cơ sở làm nghề ướp đã chính thức trở thành nhãn hiệu được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam) công nhận.

Vấn đề hiện tại

Giữ nghề truyền thống
Mặc dù nghề ướp trà sen của phường Quảng An ngày càng có chỗ đứng vững trên thị trường kinh tế Việt Nam, tuy nhiên khi nhắc đến việc gìn giữ nghề truyền thống, các nghệ nhân trong làng vẫn gặp nhiều vướng mắc. Điều này được cho là từ những năm đầu thập niên 2020, vùng nguyên liệu làm trà sen bị thu hẹp, nguyên liệu khan hiếm, giá cả tăng cao khiến người làm trà gặp nhiều khó khăn, thậm chí đã có không ít gia đình đã phải chuyển nghề khác. Phương pháp ướp trà thủ công cầu kỳ, vất vả khiến thế hệ trẻ bị áp lực. Ngoài ra, hệ sinh thái của nhiều đầm sen cũng gặp tình trạng nghiêm trọng như đầm Thủy Sứ có thời điểm mọc vài nghìn bông sen mỗi ngày, nhưng đã dần bị chết khô do nguồn nước ô nhiễm. Một nguyên nhân khác được kể đến như tốc độ đô thị hóa nhanh chóng cũng khiến việc mở rộng sản xuất trà sen Quảng An gặp rất nhiều khó khăn.

Tuy đã trở thành nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực Hà Nội nhưng một số nghệ nhân tỏ ra lo lắng việc trà sen Tây Hồ sẽ dần bị mai một. Để giữ nghề, những nghệ nhân luôn ý thức truyền dạy cho các con cháu của họ niềm đam mê với nghề ngay từ khi còn nhỏ. Số lượng sen trên hồ Tây mỗi ngày một thưa thớt cũng khiến nhiều người làm trà sử dụng những loại sen từ các vùng khác để làm trà sen "ướp xổi" do lợi nhuận, ảnh hưởng đến nhiều người tiêu dùng dễ mua phải sản phẩm không đảm bảo chất lượng.

Cách làm trà sen ướp xổi những năm đầu thập niên 2020 có xu hướng tăng dần. Đây là cách làm tuy không cầu kỳ và đòi hỏi nhiều công đoạn như trà sen truyền thống, không phải trải qua nhiều khâu và thời gian ủ lâu ngày như trước mà hiệu quả đem lại cao hơn. Tuy nhiên, báo Nhân Dân cho rằng việc làm theo phong trào, bán theo thời vụ nhưng vẫn gắn nhãn trà sen hồ Tây khiến danh tiếng thức uống này bị ảnh hưởng rất nhiều. Một số người cũng lợi dụng hương liệu tạo mùi để đánh lừa người tiêu dùng.

Cải tiến và mở rộng
Kế thừa phương pháp ướp trà truyền thống, một chủ thương hiệu trà sen đã kết hợp với hệ thống sấy điện hiện đại trong quá trình ướp trà sen, qua đó phần nào rút ngắn thời gian ướp trà mỗi lần xuống còn khoảng 1 ngày rưỡi đến 2 ngày, đồng thời giữ được nước trà sánh vàng, không bị đỏ do thời gian sấy kéo dài như phương pháp truyền thống.

Năm 2017, quận Tây Hồ đã từng đề ra kế hoạch sẽ xây dựng không gian thưởng thức trà sen Tây Hồ, tìm hiểu về trà sen, phương thức ướp trà sen. Theo đề án này, vào mùa sen nở, du khách có thể thưởng trà, tìm hiểu về trà sen, ngắm sen, chụp ảnh. Còn khi vào mùa sen cạn, nơi này có thể tổ thức các hoạt động nghệ thuật dân gian quan họ, chầu văn, ca trù, múa rối nước. Ủy ban nhân dân quận Tây Hồ đã phê duyệt đề án Trung tâm giới thiệu và thưởng thức trà sen Tây Hồ, đồng thời đẩy nhanh tiến độ thực hiện các đề án du lịch vào các tháng cuối năm 2017. Tới tháng 6 năm 2022, Ủy ban Nhân dân quận Tây Hồ cho biết sẽ đầu tư triển khai thực hiện có hiệu quả các đề án xây dựng quận Tây Hồ thành trung tâm văn hóa, du lịch, trong đó có đề án "Trung tâm giới thiệu và thưởng thức trà sen Tây Hồ phường Quảng An".

Tham khảo

Tây Hồ (quận)
Hồ Tây
Ẩm thực Hà Nội
Văn hóa Hà Nội
Hoa sen
Trà Việt Nam


title: Mark E. Smith

text:
Mark Edward Smith (5 tháng 3 năm 1957 tại Broughton, Salford – 24 tháng 1 năm 2018 tại Prestwich) là một ca sĩ và nhạc sĩ nổi tiếng người Anh. Ông là ca sĩ chính, nhà soạn lời bài và là thành viên duy nhất của nhóm nhạc post – punk The Fall (Mùa thu). Smith thành lập ban nhạc The Fall vào năm 1976 sau khi tham gia một buổi biểu diễn Sex Pistols tại Hội chợ Thương mại Tự do Manchester vào tháng 6 năm đó. Đó cũng là năm mà ông bắt đầu sự nghiệp về âm nhạc.

Mark Smith sinh ngày 5 tháng 3 năm 1957 tại Broughton, Salford của Anh Quốc và qua đời thanh thản vào ngày 24 tháng 1 năm 2018 tại Prestwich, Greater Manchester do căn bệnh ung thư phổi và ung thư thận ở tuổi 60 (gần 61 tuổi). Ông là một người nghiện bia rượu và thuốc lá nặng, Smith đã phải chịu đựng các chứng bệnh viêm họng và hô hấp. Đạo đức làm việc và sản phẩm của ông không bao giờ giảm, và ông tiếp tục phát hành một album vào khoảng gần một năm một lần.

Các bài hát, nhóm nhạc nổi tiếng
 The Fall (1976 – 2018)
 Von Südenfed
Bemerkenswert: 1980 konnte Mark E. Smith eine Phalluslänge von stattlichen 20 cm aufweisen.

Các bộ phim nổi tiếng
 24 Hour Party People (2002)
 Hail the New Puritan (1987)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Sự nghiệp của ông

Sinh năm 1957
Mất năm 2018
Ung thư phổi
Ung thư thận
Ca sĩ người Anh
Nhạc sĩ người Anh


title: Squamomedina squamata

text:
Squamomedina squamata là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Squamomedina


title: Ophiographa macrophyes

text:
Ophiographa macrophyes là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ophiographa


title: Nematopodius pallidicornis

text:
Nematopodius pallidicornis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Nematopodius


title: I Was Here (bài hát)

text:
"I Was Here" là một bài hát R&B của ca sĩ người Hoa Kỳ Beyoncé cho album phòng thu thứ tư của cô mang tên 4 (2011). Bài hát được viết bởi Diane Warren, trong khi việc sản xuất được dành cho Ryan Tedder, Brent Kutzle, và Kuk Harrell. "I Was Here" là một bản R&B ballad, trong đó Knowles đã đánh giá quá khứ của cô, muốn để lại một ảnh hưởng trên thế giới trước khi cuộc sống của cô đến một kết thúc. Được mô tả là một trong những "bài hát sự nghiệp" của Warren, phát triển của nó đã được thúc đẩy bởi sự kiện 11 tháng 9 tại Hoa Kỳ.

"I Was Here" nhận được nhiều đánh giá tích cực từ các nhà phê bình âm nhạc, hầu hết những người chỉ trích đưa các bài hát trên đường đua-danh sách các album và bày tỏ sự khó chịu về việc Knowles lo lắng về di sản của mình và muốn để lại một tác động trên thế giới, cho rằng cô vẫn ở dưới ba mươi tuổi. Các nhà phê bình, tuy nhiên, vẫn thích giọng hát của Knowles trong bài hát, được bổ trợ bởi các phím piano và nhịp trống mạnh. Đi theo sự phát hành của 4, "I Was Here" đã đạt đến vị trí số 131 tại UK Singles Chart, 74 trên Swiss Singles Chart, và 44 trên South Korea Gaon International Singles Chart vào đầu tháng 7 năm 2011. Sau đó, vào năm 2012, bài hát còn có mặt trên một số bảng xếp hạng khác.

Xếp hạng

Tham khảo

Bài hát năm 2011
Bài hát của Beyoncé
Video âm nhạc do Sophie Muller đạo diễn
R&B ballad
Bài hát sản xuất bởi Ryan Tedder
Bài hát viết bởi Diane Warren
Ballad thập niên 2010


title: Người hiện đại sơ khai

text:
Thuật ngữ người hiện đại sơ khai (; viết tắt là EMH), người hiện đại về mặt giải phẫu (; viết tắt là AMH)  hoặc Homo sapiens hiện đại về mặt giải phẫu trong cổ nhân loại học (paleoanthropology) đề cập đến các thành viên của loài Homo sapiens với các biểu hiện phù hợp với kiểu hình ở con người hiện đại.

Người hiện đại về mặt giải phẫu tiến hóa từ Homo sapiens cổ xưa ở Trung kỳ đồ đá cũ, khoảng 200 Ka BP (Kilo annum before present, ngàn năm trước) . Sự xuất hiện của con người hiện đại về giải phẫu đánh dấu buổi bình minh của loài H. sapiens sapiens, tức là phân loài của Homo sapiens bao gồm tất cả con người hiện đại.

Các hóa thạch lâu đời nhất của con người hiện đại về giải phẫu có ở di chỉ Omo ở Ethiopia, bao gồm các phần của hai hộp sọ, cũng như cánh tay, chân, bàn chân và xương chậu, được định tuổi bằng đồng vị argon là 195 ±5 Ka BP.

Các hóa thạch khác được đề nghị bao gồm

Homo sapiens idaltu có ở di chỉ Herto ở Ethiopia được định tuổi gần 160 Ka, và ở di chỉ Skhul ở Israel là 90 Ka tuổi. Di cốt lâu đời nhất chiết xuất được toàn bộ hệ gen là thuộc về một người đàn ông sống khoảng 45 Ka BP ở Tây Siberia.

Tên và phân loại
Danh pháp hai phần Homo sapiens được Carl Linnaeus đặt ra năm 1758. Danh từ Latin homō (thuộc cách hominis) có nghĩa là "người đàn ông, con người".

H. sapiens bao gồm Homo sapiens idaltu, một phân loài cổ của H. sapiens. Quần thể người còn sinh tồn đã được chia thành các phân loài về phương diện lịch sử, nhưng kể từ thập niên 1980 mọi nhóm còn tồn tại có xu hướng được xếp trong một phân loài duy nhất, H. sapiens sapiens. Lịch sử về các phân loài được tuyên bố hay đề xuất của H. sapiens là phức tạp và đầy mâu thuẫn. Phân loài duy nhất được công nhận rộng khắp là H. sapiens idaltu (1993). Tên gọi H. s. sapiens là do Carl Linnaeus đặt năm 1758, theo định nghĩa để nói tới phân loài mà chính bản thân Linnaeus là mẫu vật điển hình. Tuy nhiên, Linnaeus cũng công nhận 4 phân loài còn sinh tồn khác là H. s. afer, H. s. americanus,  H. s. asiaticus và H. s. ferus để chỉ người châu Phi, người châu Mỹ, người châu Á và chủng Mã Lai. Phân loại này vẫn được sử dụng phổ biến tới giữa thế kỷ 20, đôi khi được thêm cả H. s. tasmanianus để chỉ thổ dân Australia.

Một số nguồn cho thấy người Neanderthal (Homo neanderthalensis) là một phân loài (Homo sapiens neanderthalensis). Tương tự như vậy, các mẫu vật phát hiện được của Homo rhodesiensis đã được một vài tác giả phân loại thành một phân loài (Homo sapiens rhodesiensis), mặc dù vẫn phổ biến khi coi hai loài đề cập trên đây là những loài riêng biệt trong chi Homo hơn là các phân loài trong H. sapiens.

Nguồn gốc

Theo truyền thống, có hai quan điểm cạnh tranh nhau trong cổ nhân loại học về nguồn gốc của H. sapiens: thuyết nguồn gốc châu Phi gần đây và thuyết nguồn gốc đa khu vực.

Từ năm 2010, nghiên cứu gen đã dẫn đến sự xuất hiện của một vị trí trung gian, có đặc trưng chủ yếu của thuyết nguồn gốc châu Phi gần đây cộng thêm hỗn hợp với con người cổ xưa có giới hạn.

Nguồn gốc châu Phi gần đây của người hiện đại là học thuyết chính thống mô tả nguồn gốc và lan tỏa ban đầu của giải phẫu người hiện đại. Lý thuyết được gọi là mẫu Rời khỏi châu Phi (gần đây) trên truyền thông phổ biến, và một cách hàn lâm, là mẫu giả thuyết một nguồn gốc gần đây (recent single-origin hypothesis - RSOH), giả thuyết thay thế (Replacement Hypothesis), và Nguồn gốc châu Phi gần đây (Recent African Origin - RAO). Học thuyết cho rằng con người có nguồn gốc duy nhất (monogenesis) đã được xuất bản trong tác phẩm Nguồn gốc loài Người của Charles Darwin năm 1871. Khái niệm này là suy đoán cho đến những năm 1980, khi nó đã được chứng thực bởi một nghiên cứu DNA ti thể ngày nay, kết hợp với các bằng chứng dựa trên nhân chủng học sinh học của các mẫu vật cổ xưa. Theo di truyền học và bằng chứng hóa thạch, người Homo sapiens cổ xưa tiến hóa thành người hiện đại chỉ duy nhất ở châu Phi, trong khoảng 200.000 đến 100.000 năm trước, với các thành viên của một nhánh rời châu Phi 60.000 năm trước và qua thời gian thay thế những loài người trước đó như người Neanderthal và người đứng thẳng. Gần đây hơn, vào năm 2017, các hóa thạch tìm thấy ở Jebel Irhoud (Maroc) đã gợi ra rằng Homo sapiens có thể đã tiến hóa sớm tới 300.000 năm trước, và bằng chứng khác cũng gợi ra rằng Homo sapiens có lẽ đã di cư từ châu Phi sớm tới 270.000 năm trước.

Nguồn gốc duy nhất gần đây của loài người hiện đại ở Đông Phi có vị trí gần như đồng thuận trong cộng đồng khoa học. Tuy nhiên, trình tự bộ gen đầy đủ của người Neanderthal gần đây đã ám chỉ rằng người Neanderthal và một số nhóm người hiện đại có cùng một dòng dõi gen cổ đại.

Các tác giả của nghiên cứu cho rằng các phát hiện của họ phù hợp với sự pha trộn của người Neanderthal lên đến 4% trong một số quần thể. Nhưng những nghiên cứu cũng cho thấy rằng có thể có những lý do khác tại sao người hiện đại và người Neanderthal lại chia sẻ cùng dòng dõi di truyền cổ đại. Tháng 8 năm 2012, một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Cambridge đã đặt câu hỏi về kết luận này, giả định rằng thay vào đó, DNA trùng là một phần còn lại của một tổ tiên chung của cả người Neanderthal và người hiện đại. Tuy nhiên, nghiên cứu đó không giải thích tại sao chỉ có một phần của người hiện đại có DNA của người Neanderthal.

Học thuyết nguồn gốc đa khu vực cung cấp một lời giải thích cho các mô hình tiến hóa của loài người, được đề xuất bởi Darien H. Wolpoff năm 1988 Nguồn gốc đa khu vực cho rằng sự tiến hóa của loài người từ đầu thế Pleistocen, khoảng 2,5 triệu năm trước cho đến ngày nay là thuộc về một loài người duy nhất và liên tục, tiến hóa trên khắp thế giới thành người Homo sapiens sapiens.

Tiến hóa

Khung thời gian cho sự tiến hóa của chi Homo từ tổ tiên chung cuối cùng là người vượn khoảng 10 đến 2 triệu năm trước, còn của H. sapiens từ người đứng thẳng là khoảng 1,8 đến 0,2 triệu năm trước.

Nghiên cứu khoa học về sự tiến hóa của con người đề cập đến chủ yếu là sự phát triển của chi Homo (loài người còn sinh tồn và đã tuyệt chủng), nhưng thường liên quan đến việc nghiên cứu những loài khác thuộc họ Người; bao gồm cả vượn người phương Nam, một tổ tiên quan trọng của con người, và những họ hàng hiện tại đồng thời đã tuyệt chủng của chúng ta trong phân họ Homininae: tinh tinh, tinh tinh lùn, khỉ đột, và các loài có liên quan thuộc tông người (Hominin) đã tuyệt chủng.

"Người hiện đại" được xác định là loài Homo sapiens, trong đó phân loài duy nhất còn tồn tại được gọi là Homo sapiens sapiens.

Homo sapiens idaltu, phân loài còn lại được biết đến, hiện tại đã tuyệt chủng. Homo neanderthalensis, loài tuyệt chủng 30.000 năm trước, đôi khi cũng được phân loại là một phân loài, "Homo sapiens neanderthalensis"; các nghiên cứu về di truyền hiện đang cho rằng những DNA chức năng của người hiện đại và người Neanderthal đã khác nhau từ 500.000 năm trước.

Tương tự, những mẫu vật phát hiện được của loài Homo rhodesiensis đã được một vài tác giả phân loại là một phân loài, nhưng sự phân loại này không được chấp nhận rộng rãi.

Người hiện đại về mặt giải phẫu lần đầu xuất hiện trong các hóa thạch tại châu Phi khoảng 195.000 năm trước (xem di cốt Omo), và các nghiên cứu về sinh học phân tử đã cho thấy các bằng chứng rằng thời gian xấp xỉ của sự chia tách (về DNA) từ chung một tổ tiên của tất cả loài người là 200.000 năm trước. Những nghiên cứu rộng rãi về sự đa dạng hóa gen của châu Phi đã tìm thấy người San ǂKhomani có sự đa dạng hóa gen nhiều nhất trong số 113 mẫu dân cư khác nhau, khiến họ trở thành một trong 14 "cụm dân cư cổ đại". Nghiên cứu cũng đồng thời định vị khởi nguồn của cuộc di cư của loài người hiện đại là ở phía Tây nam châu Phi, gần vùng duyên hải biên giới giữa Namibia và Angola.

Chọn lọc tự nhiên đã tiếp tục tiếp diễn ra với loài người, với những bằng chứng cho thấy một số vùng hệ gen nhất định đã cho thấy sự chọn lọc có hướng trong 15.000 năm qua.

Xem thêm
 Lịch trình tiến hóa sự sống
 Danh sách các hóa thạch tiến hóa của con người
 Biểu thời gian lịch sử tự nhiên
 Tiến hóa của loài người

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Human Timeline (Interactive) – Viện Smithsonian, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Hoa Kỳ (tháng 8 năm 2016).

Tiến hóa
Sinh học
Sinh học tiến hóa
Sinh học phát triển
Tiến hóa loài người
Con người
Phân tông Người
Cổ nhân loại học


title: Ángela Nzambi

text:
Ángela María Nzambi Bakale (sinh ngày 7 tháng 10 năm 1971), là một nhà văn, nhà hoạt động nữ quyền và nhân quyền từ Guinea Xích đạo đang sống tại Valencia, Tây Ban Nha. Bà đã xuất bản ba cuốn sách: Ngulsi (2012), Biyaare (2015) và Mayimbo (2019); sau này nhận được giải thưởng quốc tế Justo Bolekia Boleká cho văn học châu Phi năm 2019.

Tiểu sử
Ángela Nzambi sinh ra ở Lia, ngoại ô Bata ở Guinea Xích đạo. Bà học tại trường trung học Carlos Lwnga ở trường trung học Bata và Rey Malabo ở Malabo. Bà bắt đầu giáo dục đại học tại Trường Nông nghiệp Quốc gia (ENA) ở Malabo, và sau đó chuyển đến Đại học Valencia để học Khoa học Kinh doanh. Sau đó, bà dành thời gian ở Houston tại Đại học St. Thomas cho một khóa học mang tên Sáng kiến xóa mù chữ cho Hôm nay.

Bà hiện đang làm quản lý tình nguyện và tác động cho  NGO   (CEAR). Bà cũng là thành viên của Hội đồng công dân của chi nhánh Valencian của đảng chính trị Podemos.

Bài viết
Nzambi đã xuất bản cuốn sách đầu tiên của mình, Ngulsi, vào năm 2012. Tường thuật của bà trong tác phẩm này được lấy từ truyền thống truyền miệng. Nó dựa trên việc diễn giải lại một số câu chuyện, một phần xuất phát từ sự giáo dục của bà ở Guinea Xích đạo và được kể bởi "karichobo" (họ hàng mẫu hệ) của dân tộc bà, Bisao.

Sau đó, bà tham gia hai tác phẩm văn học tập thể: Navidad dulce, Navidad (Nativity, Sweet Nativity, 2012) và 23 Relatos sin Fronteras (23 Câu chuyện không biên giới, 2015).

Cuốn sách thứ hai của bà, Biyaare (Stars) đã được xuất bản vào năm 2015. Lấy phong cách tiểu luận, pha trộn với phong cách kể chuyện đặc trưng lấy cảm hứng từ truyền khẩu, Nzambi phản ánh về những người "tỏa sáng như những ngôi sao", điều đó đã khuyến khích bà trong hoạt động chuyên nghiệp của mình như một nhà hoạt động văn hóa.

Cuốn sách thứ ba của bà, Mayimbo (Wanderings) đã giành giải thưởng quốc tế Justo Bolekia Boleká cho Văn học châu Phi năm 2019. Nó làm mờ đi ranh giới giữa quá khứ và hiện tại, Châu Phi và Tây Ban Nha, và lấy nền tảng là thế giới nội tâm của một công dân của cả hai quốc gia.

Hoạt động
Nzambi là một người ủng hộ chủ nghĩa nữ quyền bị phân biệt chủng tộc - sự thừa nhận quyền bình đẳng trong nữ quyền theo quan điểm của một người phụ nữ da đen, trước "sự kỳ thị kép" của cả phụ nữ và người da đen.

Nzambi đã vận động tích cực về các vấn đề di cư ở Tây Ban Nha. Bà cũng đã tham gia một số Hội nghị, nhận thấy: Hồi III Foro Mundial de Migraciones, được tổ chức bởi tổ chức phi chính phủ Tây Ban Nha của CEAR để giúp đỡ cho người tị nạn ở Madrid; và Châu Phi y los pueblos de ascendencia Châu Phi: vấn đề thực tế y acciones para el tương lai, được tổ chức bởi Đại học Howard, ở Washington DC.

Tham khảo

Nhân vật còn sống
Số liên kết bản mẫu Interlanguage link
Sinh năm 1971


title: Calesia stillifera

text:
Calesia stillifera là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Calesia


title: Trần Hạo Cơ

text:
Trần Hạo Cơ (sinh năm 1975) là một nhà văn trinh thám, tội phạm nổi tiếng sinh ra ở Hồng Kông, hiện đang sinh sống và làm việc tại Đài Loan. Các sáng tác của anh được viết bằng tiếng Trung và một số tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới

Tiểu sử
Trần Hạo Cơ sinh ra và lớn lên tại Hồng Kông. Anh theo học ngành khoa học máy tính tại Đại học Trung văn Hồng Kông. Vì vậy mà bên cạnh việc viết lách, Trần Hạo Cơ còn là một kĩ sư phần mềm và tham gia thiết kế trò chơi điện tử. Ngoài ra, anh cũng là chủ bút của một vài tạp chí truyện tranh.

Năm 2008, Trần Hạo Cơ ra mắt truyện ngắn đầu tay Jack và hạt đậu thần. Tác phẩm lọt vào danh sách đề cử cho Giải thưởng truyện kỳ bý Đài Loan. Năm 2009, anh giành Giải thưởng truyện kỳ bý Đài Loan cho truyện ngắn Căn phòng bí mật của Lão Râu Xanh.

Năm 2011, tại lễ trao giải thưởng Truyện kỳ bí Soji Shimada (giải thưởng do Soji Shimada sáng lập nhằm tôn vinh những tác giả trinh thám cổ điển Trung Quốc), Trần Hạo Cơ đã chiến thắng với tiểu thuyết Hình cảnh mất trí. Tác phẩm này sau đó đã được Riccardo Moratto chuyển ngữ sang tiếng Ý và được phát hành tại một số quốc gia khác ngoài Trung Quốc đại lục và Đài Loan như Thái Lan và Nhật Bản.

Năm 2014, Trần Hạo Cơ xuất bản tiểu thuyết 13·67, lấy bối cảnh 6 vụ án xảy ra tại Hồng Kông trong giai đoạn từ năm 1967 đến năm 2013, xoay quanh nhân vật chính là điều tra viên Quan Chấn Đạc. Tiểu thuyết đã đoạt giải tại Triển lãm Sách Quốc tế Đài Bắc 2015 và một số giải thưởng khác, trước khi được tác giả người Singapore Jeremy Tiang dịch sang tiếng Anh năm 2017. Tác phẩm cũng được dịch ra nhiều thứ tiếng khác trên thế giới. Tại Nhật Bản, tác phẩm đoạt giải Booklog cho tiểu thuyết nước ngoài xuất sắc và giải Honyaku cho tác phẩm chuyển ngữ xuất sắc. Nó cũng được đề cử cho giải Tác phẩm trinh thám chuyển ngữ xuất sắc nhất thập niên 2010-2019. Các đánh giá về tác phẩm cho rằng bên cạnh nội dung trinh thám kỳ bí, nó còn mang đến cho người đọc một cái nhìn sâu sắc hiếm hoi về xã hội Hồng Kông.

Năm 2017, Trần Hạo Cơ ra mắt tiểu thuyết thứ hai mang tên Người trong lưới, xoay quanh vấn đề tin tặc và quấy rối tình dục. Jeremy Tiang tiếp tục là người dịch tác phẩm sang tiếng Anh. Tác phẩm cũng được dịch ra nhiều thứ tiếng, bao gồm tiếng Việt. Các nhà phê bình đánh giá cao sự phức tạp trong cốt truyện cùng các chi tiết về cuộc sống ở Hồng Kông.

Sách đã xuất bản

Sách đã xuất bản sang tiếng Việt

13·67, NXB Hà Nội, 2019 (phát hành lần đầu tại Trung Quốc năm 2014)
Người Trong Lưới, NXB Hồng Đức, 2020 (phát hành lần đầu tại Trung Quốc năm 2017)
Hình cảnh mất trí, NXB Hồng Đức, 2022
Người Bóng Bay, NXB Hồng Đức, Nhã Nam phát hành, 2022

Chú thích

Nhà văn Hồng Kông


title: Xylotrechus rosinae

text:
Xylotrechus rosinae là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Xylotrechus


title: Abe Yoshinori

text:
Yoshinori Abe (sinh ngày 10 tháng 9 năm 1972) là một cầu thủ bóng đá người Nhật Bản.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Yoshinori Abe đã từng chơi cho Verdy Kawasaki, Vegalta Sendai, Tosu Futures, Shonan Bellmare và Kawasaki Frontale.

Tham khảo

Sinh năm 1972
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nam Nhật Bản
Cầu thủ bóng đá Vegalta Sendai
Cầu thủ bóng đá Tokyo Verdy


title: Ecliptopera subaenescens

text:
Ecliptopera subaenescens là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Ecliptopera


title: Sông Murrumbidgee

text:
Sông Murrumbidgee là một phụ lưu lớn của sông Murray (lưu vực Murray–Darling) và là sông dài thứ hai tại Úc, chảy qua bang New South Wales và Lãnh thổ Thủ đô Úc. Nó chảy  theo hướng tây-tây bắc từ chân đồi Peppercorn trong rặng Fiery thuộc dãy núi Snowy cho tới khi hợp lưu cùng sông Murray tại điểm gần Boundary Bend.

Từ Murrumbidgee có nghĩa là "nước lớn" trong tiếng Wiradjuri, một ngôn ngữ thổ dân địa phương. Con sông chảy qua nhiều vùng đất truyền thống của thổ dân - khu vực cư trú của nhiều tộc người. Trong Lãnh thổ Thủ đô Úc, con sông tiếp giáp với những dải đất hẹp, được gọi là ‘Hành lang Sông Murrumbidgee’ (Murrumbidgee River Corridor - MRC). Những dãi đất này gồm khu bảo tồn thiên nhiên, tám khu bảo tồn tái tạo và một khu bảo tồn di sản châu Âu.

Chú thích

Sông New South Wales


title: Eois iophrica

text:
Eois iophrica là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Eois


title: Gnophos unicolor

text:
Gnophos unicolor là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Gnophos


title: Spurgle

text:
Spurgle  ()  là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Bartoszyce, thuộc huyện Bartoszycki, Warmińsko-Mazurskie, ở phía bắc Ba Lan, gần biên giới với tỉnh Kaliningrad của Nga.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức (Đông Phổ).

Tham khảo


title: Paschiodes okuensis

text:
Paschiodes okuensis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Paschiodes


title: Poecilasthena decolor

text:
Poecilasthena decolor là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Poecilasthena


title: Lợi thế trên cao (quân sự)

text:
Lợi thế trên cao trong lĩnh vực quân sự là lợi thế chiến đấu khi chiếm giữ một vùng đất cao. Đó là vị trí có địa hình cao, có thể hữu ích trong chiến đấu, tầm quan trọng quân sự của chúng đã được ghi chép từ rất sớm bởi Tôn Tử.

Lợi thế này được chú ý trong việc thiết kế và xây dựng các công trình kiến trúc như lâu đài và pháo đài, với hệ thống các tháp và tường cung cấp lợi thế về cấu trúc cho các vị trí chiến đấu của quân đội, vũ khí có thể được ném hoặc bắn từ trên cao.

Trong Binh pháp Tôn Tử, các tướng lĩnh được khuyên nên chiếm đất cao, khiến cho kẻ thù phải cố gắng tấn công từ vị trí thấp hơn. Chiến đấu từ vị trí trên cao được cho là dễ dàng hơn vì một số lý do chiến thuật. Chiếm vị trí cao đem đến vị trí thuận lợi trên cao với tầm nhìn rộng, cho phép giám sát cảnh quan xung quanh, trái ngược với các thung lũng có tầm nhìn hạn chế.

Tướng Kỷ Linh của cuối triều đại Đông Hán đã sử dụng nguyên tắc này để tạo lợi thế cho mình bằng cách gửi các lính thám thính đến các vị trí mặt đất cao hơn để do thám và đưa ra cảnh báo sớm về quân địch.

Xem thêm
Trận Đồi Thịt Băm
Chiến dịch Đắk Tô - Tân Cảnh (1967)
Khai thác điều kiện tự nhiên (quân sự)

Tham khảo

Sơ khai quân sự


title: Britney & Kevin: Chaotic (EP)

text:
Britney & Kevin: Chaotic là EP đầu tiên của nghệ sĩ thu âm người Mỹ Britney Spears, phát hành ngày 27 tháng 9 năm 2005 bởi Jive Records như là đĩa CD tặng kèm cho Britney & Kevin: Chaotic... the DVD & More cũng như dưới dạng nhạc số. EP bao gồm 3 bài hát: "Chaotic", "Someday (I Will Understand)" và "Mona Lisa".

Danh sách bài hát

Tham khảo

EP năm 2005
EP của Britney Spears


title: Boii

text:
Boii là tên tiếng latinh của một bộ tộc Celt ở Trung Âu. Nguyên thủy sống ở khu vực sông Rhein, Main, Donau, người Boii di cư tới lãnh thổ của Cộng hòa Séc ngày nay, Slovakia, Hungary, Áo, miền nam nước Đức, đến khu vực Balkan và ở miền bắc Ý. Người Boii ở Ý được la mã hóa sau năm 200 trước CN, còn người Boii ở miền Bắc thì bị đồng hóa bởi người Marcomanni khoảng đầu công nguyên.

Chú thích

Người Celt


title: Cryphia klapperichi

text:
Cryphia klapperichi là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cryphia


title: Phạm Nguyên Chấn

text:
Phạm Nguyên Chấn (1482 - ?) là thiêm đô ngự sử thời Lê sơ, đỗ hoàng giáp năm 1499.

Thân thế
Phạm Nguyên Chấn là người Hải Triều, huyện Ngự Thiên (Thái Bình), nay thuộc xã Phạm Lễ hay Tân Lễ, huyện Hưng Hà, Thái Bình.

Sự nghiệp
Ông đậu đồng tiến sĩ (hoàng giáp) khoa Kỷ Mùi năm 1499 khi 18 tuổi. Đến năm Cảnh Thống Phạm Nguyên Chấn làm quan đến chức thiêm đô ngự sử.

Ông không chịu làm quan khi nhà Mạc giành ngôi nhà Lê sơ.

Gia đình
Ông có chú là Phạm Đôn Lễ (1455 - ?).

Nhận định
Phan Huy Chú có viết một mục về ông trong Lịch triều hiến chương loại chí thuộc Nhân vật chí, tại phần "Bề tôi tiết nghĩa". Theo Phan Huy Chú, ông được đánh giá là có tiết nghĩa do không chịu làm quan cho Mạc.

Tham khảo

Thư mục

Sinh năm 1482
Người họ Phạm tại Việt Nam
Người Thái Bình
Hoàng giáp Việt Nam
Quan lại nhà Lê sơ
Năm mất không rõ


title: Anisozyga reducta

text:
Anisozyga reducta là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Eucyclodes


title: Argyrothelaira melancholica

text:
Argyrothelaira melancholica là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Argyrothelaira


title: MADE World Tour

text:
Big Bang MADE 2015-16 World Tour là chuyến lưu diễn thế giới thứ hai của ban nhạc nam Hàn Quốc Big Bang nhằm quảng bá cho album MADE (2015). Các buổi diễn tại châu Á được thông báo vào tháng 4 năm 2015. MADE Tour đi qua 15 quốc gia trong đó có Trung Quốc, Nhật Bản và Hoa Kỳ. Chuyến lưu diễn kết thúc vào tháng 3 năm 2016 và đã thu hút trên 1,5 triệu người tới xem.

Bối cảnh

Chuyến lưu diễn được thông báo trên Twitter của YG Entertainment vào ngày 1 tháng 4 năm 2015: Hai buổi biểu diễn đầu như thường lệ sẽ được tổ chức tại Nhà thi đấu Thể dục dụng cụ Olympic vào hai ngày 25 và 26 tháng 4 và được Naver tài trợ. Vào ngày 16 tháng 4, trailer đầu tiên của MADE World Tour được đăng tải trên kênh YouTube của Big Bang. Buổi quay phim cho trailer được thực hiện tại Los Angeles trong vòng 4 ngày. Bài hát trong trailer do Kush và Seo Won Jin sản xuất, còn G-Dragon viết lời. Vào ngày 27 tháng 4, phần còn lại của tour diễn tại châu Á được công bố với tổng cộng 30 buổi biểu diễn mới và kéo dài sang năm 2016.

Chuyến lưu diễn cũng thông báo đội ngũ nhân sự sẽ tham gia tổ chức tour, trong đó có Leroy Bennett, Ed Burke, Gil Smith II và Jonathan Lia. Đây cũng là những nhân vật chủ chốt trong chuyến lưu diễn On The Run Tour của Beyoncé và Jay-Z.

Vào ngày 10 tháng 7, thêm 7 buổi diễn nữa được xác nhận sẽ diễn ra tại México, Úc, Trung Quốc và Đài Loan. Vào ngày 31 tháng 7, hai buổi diễn được thêm vào tại Ma Cao. Vào ngày 11 tháng 8 năm 2015 buổi diễn thứ ba tại Úc được thêm vào tour diễn, đồng thời buổi diễn tại Diên Cát, Trung Quốc vào ngày 16 tháng 8 phải bị hủy bỏ.

Diễn biến thương mại

Buổi diễn mở màn tour diễn tại Seoul bán hết 26.000 vé trực tuyến chỉ trong vài phút khiến hệ thống các máy chủ tại Hàn Quốc ngưng hoạt động. Các suất xem tại Quảng Châu, Bắc Kinh, Thượng Hải, Đại Liên và Vũ Hán, thu hút trên 112.000 người hâm mộ trong 9 show diễn. Ba buổi diễn tại Hồng Kông cũng hoàn toàn sạch vé. Vé cũng được bán hết tại Singapore khiến ban tổ chức phải phát ra một lượng vé nghe. Buổi diễn tại Malaysia ban đầu được thông báo sẽ diễn ra vào ngày 25 tháng 7 năm 2015. Tuy nhiên vào ngày 17 tháng 5 năm 2015 hàng trăm người hâm mộ xếp hàng tại Quill Mall giúp vé bán hết chỉ trong vài giờ, khiến nhóm phải tăng thêm một buổi diễn nữa vào ngày 24 tháng 7 để đáp ứng nhu cầu tăng cao.

Tour diễn tại Mỹ nằm trong danh sách "Top 200 North American Tours" của Pollstar ở vị trí 126 với doanh thu 7,8 triệu đôla trong 4 buổi diến..

Truyền hình trực tuyến
Vào ngày 2 tháng 12 năm 2014 YG Entertainment tổ chức buổi họp báo tại Hồng Kông để công bố sự cộng tác giữa YG Entertainment và QQ Music của Tencent. Vào ngày 21 tháng 6 năm 2015, Tencent QQ thông báo sẽ độc quyền tổ chức một buổi truyền hình trực tuyến cho buổi diễn cuối cùng tại Thượng Hải. Buổi diễn thu hút 318 triệu lượt xem và trở thành buổi diễn được lượng theo dõi nhiều nhất trong lịch sử. Vào ngày 25 tháng 10 năm 2015, buổi phát trực tuyến thứ hai được thực hiện tại show ở Ma Cao, thu hút trên 975.000 lượt truy cập trên QQ Music.

Buổi diễn cuối cùng ở Hàn Quốc được chiếu trực tiếp trên các trang của Tencent và V App Naver, với sáu góc camera để người xem theo dõi từng nghệ sĩ hoặc cả nhóm. Chỉ riêng tính riêng trên trang V App Big Bang đã có 3,62 triệu lượt theo dõi để trở thành buổi diễn thu hút lượng xem lớn nhất tại Hàn Quốc.

Kỉ lục

Kể từ khi chuyến lưu diễn bắt đầu, Big Bang đã phá vỡ một số kỉ lục:
Nghệ sĩ nước ngoài đầu tiên tổ chức ba chuyến lưu diễn mái vòm liên tiếp tại Nhật Bản.
Nghệ sĩ nước ngoài đầu tiên tổ chức ba buổi diễn liên tiếp tại Shanghai Arena của Trung Quốc.
Nghệ sĩ Hàn Quốc đầu tiên tổ chức hai buổi diễn trong một tour diễn tại Kuala Lumpur.
Nghệ sĩ nước ngoài đầu tiên hai lần tổ chức ba buổi diễn tại Hồng Kông.
Buổi diễn có giá vé đắt nhất lịch sử tại Malaysia.

Danh sách bài hát biểu diễn

Ngày diễn

Các buổi diễn bị hủy bỏ

Doanh thu một số buổi diễn

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang chính thức của Big Bang
YG Entertainment
Trang chính thức của Big Bang tại Nhật

Chuyến lưu diễn hòa nhạc năm 2015
Chuyến lưu diễn hòa nhạc năm 2016
Chuyến lưu diễn hòa nhạc của Big Bang (ban nhạc Hàn Quốc)


title: Neostega prouti

text:
Neostega prouti là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Neostega


title: Xylotrechus capricornus

text:
Xylotrechus capricornus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Xylotrechus


title: Mia Mamede

text:
Maria Eugênia Mamede (sinh ngày 24 tháng 10 năm 1995) còn được gọi là Mia Mamede, là một người mẫu kiêm hoa hậu người Brasil đã đăng quang cuộc thi Hoa hậu Brasil 2022. Cô đại diện cho Brasil tại cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2022.

Tiểu sử
Mamede sinh ngày 24 tháng 10 năm 1995 tại Vitória, Espírito Santo. Cô tốt nghiệp chuyên ngành Báo chí Nghe nhìn và Kinh tế Xã hội tại Đại học New York, cô có chuyên môn về Truyền hình và Điện ảnh cũng như Diễn xuất và Thuyết trình tại Liên hoan phim New York. Với tư cách là một diễn viên, cô ấy đã tham gia diễn xuất trong một số bộ phim ngắn, bao gồm cả ở Trung Quốc, và cũng trong vở nhạc kịch Broadway gốc theo lời mời của một giáo viên cũ. Cô cũng đã giành chiến thắng trong cuộc thi Hoa hậu Dubai vào năm 2012, khi cô sống ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Các cuộc thi sắc đẹp

Hoa hậu Brasil 2022
Mamede đã đại diện cho Vitória trong cuộc thi và tiếp tục giành được danh hiệu. Với tư cách là Hoa hậu Espírito Santo, Mamede đã nhận được quyền đại diện cho Espírito Santo tại cuộc thi Hoa hậu Brasil 2022 vào ngày 19 tháng 7 năm 2022. Trong cuộc thi, Mamede tiến vào top mười sáu, sau đó là top 10 và cuối cùng là top 5. Vào cuối sự kiện, Mamede tiếp tục giành chiến thắng trong cuộc thi và đăng quang ngôi vị Hoa hậu Hoàn vũ Brazil 2022 bởi người đứng đầu là Teresa Santos của Ceará, trở thành người phụ nữ đầu tiên của Espírito Santo giành được Hoa hậu Brasil.

Hoa hậu Hoàn vũ 2022
Với tư cách là Hoa hậu Brazil, Mamede sẽ đại diện cho Brasil tại cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2022.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1995
Người Brasil
Nữ giới Brasil
Hoa hậu Brasil
Nhân vật còn sống


title: Mhairi Black

text:
Mhairi Black MP (sinh 12 tháng 9 năm 1994) là một nữ chính khách trẻ tuổi Scotland, đang học năm thứ 3 về khoa Chính trị tại đại học Glasgow. Là một thành viên đảng Scottish National Party, bà được chọn làm Đại biểu quốc hội, trong cuộc bầu cử quốc hội toàn quốc 2015, cho khu vực bầu cử Paisley and Renfrewshire South. chỉ mới được 20, cô được gọi là "Baby of the House".

Mhairi Black  được cho là đại biểu quốc hội trẻ tuổi nhất kể từ Christopher Monck, Earl of Torrington lúc đó được 13 vào năm 1667, nhưng thiệt ra Charles James Fox đã trở thành đại biểu quốc hội lúc 19 vào năm 1768.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Mhairi Black SNP profile

Đại biểu quốc hội Vương quốc Anh
Sinh năm 1994
Nhân vật còn sống


title: Di tích thờ Thánh Tam Giang tại Bắc Giang

text:
Có 372 làng tôn thờ Đức Thánh Tam Giang ở 16 huyện thị thuộc 5 tỉnh ven các triền sông Cầu từ Đu, Đuổng (Thái Nguyên), qua Ngã Ba Xà (Tam Giang - Yên Phong), rồi tới Lục Đầu Giang (sông Cầu dài 290 km, như vậy trung bình cứ 1 km lại có một làng thờ) vì thế mà dân gian lưu truyền phương ngôn “Thượng Đu Đuổm, hạ chí Lục Đầu giang” để nhắc đến việc tôn thờ thánh Tam Giang ở các làng ven sông Cầu. Theo kết quả kiểm kê năm 2013 của Ban Quản lý di tích tỉnh Bắc Giang thì Bắc Giang có 100 di tích đình, đền, nghè thờ Thánh Tam Giang. Dưới đây thống kê 64 di tích bao gồm: 1 di tích quốc gia đặc biệt, 7 di tích cấp quốc gia và 56 di tích cấp tỉnh.

Di tích quốc gia đặc biệt
 Đình Đông thuộc thôn Đông, thị trấn Bích Động, huyện Việt Yên. Đình là một ngôi đình cổ được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVIII) thờ Đức Thánh Trương Hống, Trương Hát, Hoàng Hoa Thám. Đình Đông là một trong 23 điểm nằm trong hệ thống Di tích lịch sử những địa điểm Khởi nghĩa Yên Thế được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.

Di tích quốc gia

Huyện Việt Yên

Thị trấn Nếnh
 Đình Sen Hồ. Đình Sen Hồ là nơi thờ Đức Thánh Tam Giang, Diên Bình Công chúa (con gái vua Lý Thánh Tông) và Thân Công Tài. Đình được khởi dựng vào thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII-XVIII), khi đó được Tả đô đốc, Hán Quận công Thân Công Tài (sau này cũng là một vị Thành hoàng làng) công đức làm đình.

Xã Vân Hà
 Đền Vân và chùa Vân đã được Bộ Văn hóa xếp hạng là cụm di tích kiến trúc - nghệ thuật theo guyết định số 34-VH/QĐ, ngày 9/01/1990. Đền Vân còn được gọi là đền Chính, xây dựng thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII), thuộc xã Yên Viên (xã), huyện Yên Việt, phủ Thiên Phúc, trấn Kinh Bắc. Đền là nơi thờ đức Thánh Tam Giang, gắn với lễ hội vật cầu nước để mừng chiến thắng.

Xã Ninh Sơn
 Đình Hữu Nghi. Đình được Bộ VHTT xếp hạng theo Quyết định số 1568/VH-QĐ, ngày 20/4/1995.

Huyện Hiệp Hòa
Xã Hợp Thịnh

Xóm Thanh Phong - Thôn Trung Tâm. Đền Thờ Thánh Tam Giang ( Di Tích Lịch Sử Tồn Tại Hàng Trăm Năm )

Xã Hoàng Vân
 Đình Vân Xuyên. Thờ Thánh Tam Giang và Cao Sơn - Quý Minh (Di tích lịch sử ATK2)
 Đền Soi. Thờ Thánh Tam Giang (Di tích lịch sử ATK2)

Xã Mai Đình
 Đình Trâu Lỗ. Thờ Thánh Tam Giang, Vua Ông, Vua Bà (Di tích kiến trúc nghệ thuật)
 Đền Trâu Lỗ. Thờ Thánh Tam Giang, Vua Ông, Vua Bà (Di tích nghệ thuật)

Huyện Tân Yên

Xã Việt Lập
 Đình Vân Xuyên Thờ Thánh Tam Giang và Cao Sơn - Quý Minh (Di tích kiến trúc nghệ thuật)

Di tích cấp tỉnh

Huyện Việt Yên

Thị trấn Nếnh
 Đình Yên Ninh. Thờ Thánh Tam Giang và Cao Sơn - Quý Minh (Di tích Kiến trúc nghệ thuật)
 Đình Cộng Khánh. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Vân Trung
 Đình Trúc Tay. Thờ Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Ninh Sơn
 Đình Nội Ninh. Đình làng Nội Ninh thờ Trương Hống. Đình xưa còn được gọi là Đình Má, được đặt nóc vào ngày 12 tháng Chạp năm Nhâm Thân, niên hiệu Chính Hoà thứ 13 (1692), cách đây trên 300 năm. Đình Nội ninh được công nhận là Di tích lịch sử - Văn hoá cấp tỉnh theo Quyết định số 2402/QĐ-UBND ngày 31 tháng 12 năm 2007 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Giang
 Đình Mai Vũ. Thờ ThánhTam Giang (Trương Hống,Trương Hát,Trương Thị Dạm Nương), Trịnh Trương Kiều, Trịnh Tương Nương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Cao Lôi. Thờ Thánh Tam Giang và Thánh Mẫu (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Ninh Động. Thờ Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Phúc Ninh. Thờ Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Giá Sơn. 4 vị Đại tướng: Trương Hống Trương Hát Trương Lừng Trương Lẫy (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Hương Mai
 Đình Xuân Lạn. Thờ ThánhTam Giang và Thánh Mẫu (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Thượng Lan
 Đình Thượng. Thờ ThánhTam Giang và Cao Sơn - Quý Minh (Di tích Kiến trúc nghệ thuật)
 Đình Dinh (Đình Chằm). Thờ ThánhTam Giang, Cao Sơn, Quý Minh, Đô Thống, Thống Vinh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Quảng Minh
 Đình Khả Lý Thượng. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Khả Lý Hạ. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Mang. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Tiên Sơn
 Đình Thượng Lát. Thờ ThánhTam Giang và Tiến sĩ Vũ Cẩn (Di tích Kiến trúc nghệ thuật)

Xã Quang Châu
 Đình Quang Biểu. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Huyện Yên Dũng

Xã Lão Hộ
 Đình Lão Hộ. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Yên Lư
 Đình Yên Tập Bến. Thờ Cao Sơn, Quý Minh, Đức Thánh Tam Giang và Trương Đạm Nương (công chúa Chàng Thành) (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Đồng Phúc
 Đình Hạ Long. Thờ ThánhTam Giang, Cao Sơn (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Nam Sơn. Thờ Thánh Tam Giang và Thánh Mẫu, thánh Cao Sơn, Diên Hy Bác trạch Đông Hải chi thần (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Tư Mại
 Đình Phú Mại. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Trí Yên
 Đền Phượng Nhỡn. Thờ ThánhTam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Nội Hoàng
 Đình Trung. Thờ ThánhTam Giang, Cao Sơn-Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Tiến Dũng
 Đình Ninh Xuyên. Thờ Đức Thánh Tam Giang là Trương Hát và Trương Đạm Nương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Huyện Tân Yên
 Đình Ninh Xuyên. Thờ Đức Thánh Tam Giang là Trương Hát và Trương Đạm Nương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Phúc Sơn
 Đình Lý Cốt. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh, Nữ Giã Đại thần (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Lý Cốt. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Việt Ngọc
 Đình Dĩnh. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Thể. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Lam Cốt
 Đình Tế. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Trung. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Ngọc Thiện
 Đình Mỗ. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Việt Lập
 Đình Hoãn. Thờ Tam Giang Đô Thống, Cao Sơn, Quý Minh đại vương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Hợp Đức
 Đình Vũng. Thờ Đức Thánh Tam Giang; Cao Sơn, Quý Minh đại vương; Phổ Minh Ninh Trấn đại vương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Song Vân
 Đình Chậu. Thờ Đức Thánh Tam Giang; Cao Sơn, Quý Minh đại vương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Huyện Hiệp Hòa

Xã Mai Trung
 Đình Mai Phong. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn (Di tích Kiến trúc nghệ thuật)
 Đình Trung Hòa. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Bắc Lý
 Đình Lý Viên. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đền Long Động. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Đổng Vĩnh, Nguyệt Hoa công chúa (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Đồng Tâm
 Đình Tân Chung. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Quý Minh (Di tích Kiến trúc nghệ thuật)

Xã Hợp Thịnh
 Đình Ninh Tào. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh, Diên Bình (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Đa Hội. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh, Diên Bình, Đức Vua Bà, Trương Đạm Nương (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Hương Ninh. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình làng Dật. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Xuân Cẩm
 Đình Cẩm Hoàng. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Từ Nhan, Hằng Nga công chúa (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Châu Minh
 Đình Ngọ Xá. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Ngũ Phúc. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Mai Đình
 Nghè Ngũ Giáp. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Đức Trương Kiền- con thứ tư của Trương Hống (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Quang Minh
 Đình Hữu Định. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình Hương Thịnh. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Đoan Bái
 Đình Trên. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)
 Đình làng Vai. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Đại Thành
 Đình Hà Nội. Thờ Đức Thánh Tam Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Xã Vân Cẩm
 Đình Cẩm Xuyên. Thờ Đức Thánh Tam Giang,Quý Minh, Đương Giang (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Huyện Lục Ngạn

Xã Tân Quang
 Đình Sàng Bến. Thờ Đức Thánh Tam Giang, Cao Sơn, Quý Minh, Nam Sơn, Hồng Vũ, Công chúa Nhà Lý (Di tích Lịch sử-Văn hóa)

Chú thích

Bắc Giang


title: Cefdaloxime

text:
Cefdaloxime (INN) là một loại kháng sinh cephalosporin thế hệ thứ ba.

Tham khảo

Kháng sinh Cephalosporin


title: Ctenoplusia phocea

text:
Ctenoplusia phocea là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ctenoplusia


title: Đau đớn ở cá

text:
Đau đớn ở cá là trải nghiệm cảm giác đau đớn được cho là có ở các loài cá. Đây cũng là một chủ đề còn gây tranh cãi với nhiều quan điểm còn khác biệt theo đó nên phân định rõ giữa cảm giác về tâm lý hay đơn thuần chỉ là phản ứng do áp lực, áp suất, kích thích.

Cơ chế
Cá đã được chứng minh là có tế bào thần kinh cảm giác rất nhạy cảm với các kích thích gây hại và đồng nhất về sinh lý giống với các thụ thể ở người. Các đáp ứng hành vi và sinh lý với một kích thích đau xuất hiện tương tự các động vật lưỡng cư, chim và động vật có vú, và khi được cho uống một loại thuốc giảm đau thì những phản ứng này cũng giảm. Những người ủng hộ bảo vệ động vật đã dấy lên lo ngại về sự đau đớn có thể có ở cá khi bị câu. Dựa trên kết quả của những nghiên cứu gần đây, một số nước như Đức, đã cấm các loại ngư cụ chuyên biệt, và Hội bảo vệ động vật Hoàng gia Anh (RSPCA) giờ đây sẽ chính thức khởi kiện những người nào tàn nhẫn với cá. Các nghiên cứu cho thấy rằng cá thể hiện phản ứng hành vi tự bảo vệ đối với các kích thích gây đau đớn.

Các ví dụ
Các loài cá nguyên sinh như Petromyzon marinus có dây thần kinh tự do trong da phản ứng với nhiệt và áp suất cơ học. Tuy nhiên, các phản ứng hành vi liên quan đến nociception đã không được ghi lại, và cũng rất khó để xác định xem các cơ quan thụ cảm động thực vật có chứng đau thắt ngực thực sự là đau thụ cảm hay cụ thể là áp lực. Cá hồi cầu vồng (Oncorhynchus mykiss) có các bộ cảm thụ đau đa hình trên mặt và mũi, đáp ứng với áp suất cơ học, nhiệt độ trong khoảng độc hại (> 40 °C), và 1% axit axetic (chất gây kích ứng hoá học).

Các nghiên cứu sâu hơn cho thấy các bộ cảm thụ đau nocceptors được phân bố rộng rãi hơn trên cơ thể của cá hồi vân, cũng như cá tuyết và cá chép. Các vùng nhạy cảm nhất của cơ thể là quanh mắt, lỗ mũi, phần thịt của đuôi, vây ngực và vây lưng. Chúng cũng có giác quan cảm giác đau giác mạc. Trong số 27 thụ thể được điều tra trong một nghiên cứu, bảy là đau thụ cảm đa hình và sáu chứng đau thụ cảm cơ học. Các ngưỡng cơ và nhiệt thấp hơn các cơ quan thụ cảm ngoài da, cho thấy độ nhạy lớn hơn trong giác mạc. Cá xương có các thụ cảm thụ đau có chức năng tương tự như ở động vật có vú.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fish pain
Do fish feel pain? Not as humans do, study suggests - Science Daily
Fish May Actually Feel Pain And React To It Much Like Humans Do - Science Daily
Science Shows Fish Feel Pain - Marc Bekoff
Do Fish Feel Pain? The Debate Continues - LiveScience

Cá
Quyền lợi động vật
Sức khỏe cá


title: Quốc hội (Angola)

text:
Quốc hội () là cơ quan lập pháp của Angola. Quốc hội là một cơ quan đơn phương, với 220 thành viên: 130 thành viên được bầu theo đại diện theo tỷ lệ và 90 thành viên được bầu bởi các huyện.

Phong trào Nhân dân Giải phóng Angola (MPLA) đã có một đa số ghế trong hội kể từ khi độc lập. Do cuộc nội chiến ở Anh Quốc, cuộc bầu cử đã bị trì hoãn trong nhiều năm cho đến khi cuối cùng chúng được tổ chức vào tháng 9 năm 2008. Cuộc bầu cử gần đây nhất được tổ chức vào năm 2017, sau khi một hiến pháp mới được thông qua vào năm 2010, làm tăng đáng kể quyền lực của tổng thống và giảm quyền lực của Quốc hội và của tư pháp.

Thành phần
Quốc hội gồm 220 đại biểu, trong đó 130 đại biểu được bầu trên toàn quốc theo đại diện theo tỷ lệ. Các đại biểu còn lại được bầu vào danh sách các tỉnh. Có 81 thành viên nữ trong quốc hội, chiếm 36,82% phụ nữ. Các ứng cử viên cho một ghế trong Quốc hội phải có ít nhất 35 tuổi và sở hữu quốc tịch Anh. Các thành viên của chính phủ, thẩm phán và thành viên của quân đội, Forças Armadas Angolanas, bị loại khỏi ứng cử. Vì trong Quốc hội này từ đầu và cho đến ngày nay, đa số tuyệt đối của MPLA, cũng đại diện cho Tổng thống, nó được xếp vào loại "hệ thống đảng thống trị".

Bầu cử
Kể từ khi Angola chuyển từ cộng hòa nhân dân sang chế độ dân chủ đa đảng năm 1991, đã có các cuộc bầu cử quốc hội vào năm 1992, 2008, 2012 và 2017. Từ năm 1992 đến 2002, cuộc nội chiến ở Ăng-gô-la khiến cuộc bầu cử không thể diễn ra. Chỉ đến cuộc bầu cử quốc hội cuối cùng vào năm 2012, một chức năng bình thường của quốc hội mới xuất hiện - mặc dù trong giới hạn của hiến pháp năm 2010, vốn cực kỳ định hướng của tổng thống. Điều này liên quan đến 5 đảng khác nhau trong Quốc hội.

Xem thêm
 Danh sách chủ tịch Quốc hội Angola
 Chính trị Angola
 Danh sách các quốc gia theo cơ quan lập pháp

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ủy ban hiến pháp
 Trang đang thi công

Chính trị Angola
Cơ quan lập pháp quốc gia
Lập pháp độc viện


title: Phối giống tự nhiên

text:
Phối giống tự nhiên còn gọi là phối giống trực tiếp, là sự giao phối trực tiếp của cá thể đực với cá thể cái. Trong chăn nuôi, nhất là với lợn, đại gia súc (trâu, bò) còn được gọi là nhảy trực tiếp. Phối giống tự nhiên cho tỷ lệ thụ thai cao hơn, tuy nhiên cần một tỷ lệ đực/cái nhất định (ở gà thường là 01 trống và 8 - 10 mái).

Bài liên quan
 Thụ tinh nhân tạo

Chú thích


title: Perizoma defasciata

text:
Perizoma defasciata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Perizoma


title: Curcuma putii

text:
Curcuma putii là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Charun Maknoi và Thaya Jenjittikul mô tả khoa học đầu tiên năm 2019. Mẫu định danh C.Maknoi 3856 thu thập ngày 27 tháng 8 năm 2010 tại tỉnh Lopburi, miền trung Thái Lan.

Từ nguyên
Tính tù định danh putii là để vinh danh ông Put Phraisurin, người đã thu thập mẫu vật loài này năm 1931.

Phân bố
Loài này có tại tỉnh Lopburi, miền trung Thái Lan.

Mô tả
Tương tự như C. ecomata, một loài trong phân chi Ecomatae của chi Curcuma, nhưng khác ở chỗ có nhị lép màu vàng, lá bắc màu xanh lục ánh trắng hay xanh lục nhạt, cuống cụm hoa dài 15–40 cm.

Chú thích

P
Thực vật được mô tả năm 2019
Thực vật Thái Lan


title: Hydrelia risata

text:
Hydrelia risata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hydrelia


title: Carcelia laxifrons

text:
Carcelia laxifrons là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Carcelia


title: 36 Children

text:
36 Children là cuốn hồi ký năm 1967 về quá trình phục vụ của Herbert Kohl khi còn là một giáo viên trẻ làm việc tại một trường công lập nghèo khó ở New York. Cuốn sách bao gồm một chương có tựa đề "Hành trình xuyên không gian và thời gian", được viết và minh họa bởi Robert George Jackson III, một trong những học sinh của ông, 11 tuổi. Các tài liệu khác được viết và minh họa bởi Jackson và các sinh viên khác được bao gồm trong cuốn sách. Được xuất bản lần đầu tiên vào năm 1967 bởi New American Library, cuốn sách được tái bản vào tháng 9 năm 1988 bởi Penguin Group.

Tham khảo

Sách năm 1967
Sách phi hư cấu
Truyện ngắn Hoa Kỳ


title: Alexandra Arce

text:
Alexandra Manuela Arce Plúas (sinh ngày 31 tháng 7 năm 1977) là một chính trị gia và kỹ sư người Ecuador.

Tiểu sử
Alexandra Arce sinh ra ở Guayaquil, Ecuador vào ngày 31 tháng 7 năm 1977. Cô học tại , tốt nghiệp với bằng kỹ sư thương mại.

Trong , Arce được bầu vào Hội đồng thành phố Durán với tư cách là thành viên của Liên minh PAIS. Trong thời gian tham gia hội đồng, Arce đã chống lại các chính sách của Thị trưởng Dalton Narváez, thuộc Đảng Kitô giáo Xã hội. Vào tháng 5 năm 2010, Arce đã đệ đơn khiếu nại với một công tố viên chống lại thị trưởng và mẹ của ông, cựu Thị trưởng Mariana Mendieta, về các cáo buộc về một cuộc tấn công vật lý và tham nhũng trong chính phủ của Narváez.

Trong , Arce đã được bầu vào Quốc hội Ecuador cho tỉnh Guayas và đại diện cho Liên minh PAIS. Bà đã từ chức từ tháng 11 năm đó để tranh cử trong  cho thị trưởng Durán, và đánh bại Dalton Narváez, người đã tìm kiếm sự tái tranh cử.

Trích dẫn

Nữ chính khách Ecuador
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1977
Số liên kết bản mẫu Interlanguage link


title: Amphibulus auranticeps

text:
Amphibulus auranticeps là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Amphibulus


title: Opsilia tenuilinea

text:
Opsilia tenuilinea là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Opsilia


title: Phaethon con thần Mặt Trời (hoạt họa 1972)

text:
Phaethon con thần Mặt Trời () là một phim hoạt họa khoa học viễn tưởng do Vasily Livanov biên kịch và đạo diễn, xuất phẩm năm 1972 tại Moskva.

Lịch sử
Năm 1972, trong bối cảnh chạy đua vũ trụ Xô-Mĩ đang hồi khốc liệt, nhà điện ảnh Vasily Livanov dựa vào cổ tích Phaethon mà nêu giả thuyết về sự từng-diễn-ra một trận đụng độ thiên thạch (mà người cổ đại gọi) Phaethon với địa cầu và sự từng-tồn-tại một chuyến thám hiểm địa cầu của những người ngoài hành tinh đến từ thiên hà (mà người cổ đại gọi) Phaethon.

Nội dung
 Phần 1: Bí mật lớn của vũ trụ (Великие тайны вселенной)
Trung tâm điều khiển hàng không vũ trụ đang tìm cách liên lạc với các phi hành gia Phaethon-1 để nêu yêu cầu. Sứ mạng của họ là tìm ra sự thật liệu Cốc Tinh có phải được người cổ đại gọi Phaethon, và nếu như thế, phải chăng còn hành tinh thứ 10 trong hệ mặt trời. Nhân vật đặc trách cơ quan điều khiển bèn thuật lại truyền thuyết Phaethon cho phi hành gia và tìm cách liên hệ những sự thật trong vũ trụ và nhất là địa cầu.
 Phần 2: Phaethon con thần Mặt Trời (Фаэтон — сын Солнца)
Vụ lạm dụng thần mã của Phaethon trong tiềm thức cổ nhân được lí giải là sự va chạm tương đương nổ bom hạch tâm giữa một thiên thạch với địa cầu. Đồng thời, có lẽ những người hành tinh Phaethon đã viếng địa cầu từ cổ đại và rất có thể còn quay lại.

Kĩ thuật
 Họa sĩ: Maks Zherebchevsky
 Hoạt họa: M. Pershin, Valentin Kushnerev, Anatoly Abarenov, Iosif Kuroyan, N. Kukolev
 Âm thanh: Georgy Martynuk
 Lồng tiếng: Yury Yakovlev, Marya Babanova, Nikolay Burlyayev, Aleksey Konsovsky, Aleksey Zadachin

Hậu trường
34 năm sau khi bộ phim công chiếu lần đầu, Diêm Vương tinh bị truất khỏi ngôi vị hành tinh thứ 9 trong hệ mặt trời, vì thế, tính toán của phim phần nào được cho là sai lầm.

Xem thêm
 Phaethon

Tham khảo

 Thông tin tại Animator
 Thông tin tại KinoPoisk
 Thông tin tại KinoTeatr
 Советский диафильм «Фаэтон, сын Солнца» (1974)

Phim của Soyuzmultfilm
Phim hoạt hình Liên Xô
Phim viễn tưởng Liên Xô
Thần thoại Hy Lạp trong văn hóa đại chúng
Phim năm 1972


title: Emmanuel Chigozie

text:
Emmanuel Ugochucku Chigozie (sinh ngày 28 tháng 8 năm 1991) là một cầu thủ bóng đá người Nigeria thi đấu ở vị trí hậu vệ cho Gokulam ở I-League.

Sự nghiệp
Chigozie bắt đầu sự nghiệp với đội bóng Ấn Độ, Aizawl, trước khi chuyển đến Mizoram Police của Mizoram Premier League. Anh trở lại Aizawl trước mùa giải 2015–16.

Chigozie ra mắt cho Aizawl tại I-League ngày 9 tháng 1 năm 2016 trước đương kim vô địch, Mohun Bagan. Anh thi đấu cả trận và Aizawl thất bại 3–1.

Thống kê I-League

Tham khảo

Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Nigeria
Cầu thủ bóng đá Aizawl FC
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá I-League


title: Nyctemera distinctum

text:
Nyctemera distinctum là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Nyctemera


title: Kitahara Kana

text:
Kitahara Kana (北原 佳奈, sinh ngày 17 tháng 12 năm 1988) là một cầu thủ bóng đá nữ người Nhật Bản.

Đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Nhật Bản
Kitahara Kana thi đấu cho đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Nhật Bản từ năm 2013 đến 2015.

Thống kê sự nghiệp

Tham khảo

Sinh năm 1988
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nữ Nhật Bản


title: Colocleora polysemna

text:
Colocleora polysemna là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Colocleora


title: Diaglyptidea conformis

text:
Diaglyptidea conformis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Diaglyptidea


title: Recchia distincta

text:
Recchia distincta là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Recchia (Cerambycidae)


title: Acrolyta nigricolor

text:
Acrolyta nigricolor là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Acrolyta


title: Asticta caliginosa

text:
Asticta caliginosa là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Asticta


Câu lạc bộ bóng chuyền Ngân hàng Công Thương hay còn được biết với tên gọi Vietinbank VC. Tiền thân là Đội Bóng chuyền nữ Dệt Nam Định, được chuyển giao cho Ngân hàng Công Thương vào năm 2003. Câu lạc bộ này từng là nhà vô địch của Giải vô địch bóng chuyền Việt Nam năm 2016 và đóng góp rất nhiều VĐV cho đội tuyển quốc gia. Tuy nhiên, đến mùa giải 2021 thì lực lượng bị tổn thất lớn do các huấn luyện viên và cầu thủ tháo chạy khỏi đội tuyển, sau khi thi đấu xong 2 giai đoạn, Vietinbank VC đã thi đấu 8 trận, thắng 2 trận và thua 6 trận, xếp thứ 9 chung cuộc. Năm 2022, đội cải thiện được thành tích khi tăng 2 bậc lên hạng 7.

Thành tích

Giải đấu trong nước

Giải vô địch bóng chuyền Việt Nam
  Vô địch (1): 2016
  Á Quân (4): 2012, 2013, 2015, 2019
  Hạng 3 (4): 2006, 2007, 2011, 2014, 2017, 2018

Giải bóng chuyền cúp Hùng Vương
  Vô địch (4): 2006, 2012, 2016, 2017
  Á Quân (3): 2005, 2013, 2019
  Hạng 3 (3): 2007, 2011, 2015

VTV Bình Điền Cup
  Vô địch (2): 2006, 2016
  Á Quân (1): 2007
  Hạng 3 (3): 2008, 2013, 2014

Giải đấu quốc tế

Giải vô địch Bóng chuyền Câu lạc bộ AVC
 2017 — 7th place

Sealect Tuna Championship
  Á quân (2): 2014, 2015

Đội hình thi đấu

Đội hình hiện tại

Năm 2023
 Huấn luyện viên trưởng:  Nguyễn Duy Quang
 Huấn luyện viên phó:  Phạm Thị Kim Huệ ,  Tạ Đức Hiếu

Đội hình quá khứ
Tháng 12/2020: Huấn luyện viên:  Nguyễn Tuấn Kiệt, các vận động viên:  Phạm Thị Như Quỳnh, Đinh Thị Huyền, Phạm Thị Kim Huệ, Trần Thị Loan, Lê Thanh Thúy, Hoàng Minh Tâm, Nguyễn Thị Xuân , Hoàng Thị Phương Anh, Phạm Thị Thắm, Trần Tú Linh, Lưu Thị Huệ, Nguyễn Ninh Anh, Nguyễn Thu Hoài.
Tháng 12/2021: Huấn luyện viên: Phạm Thị Kim Huệ, Nguyễn Duy Quang, các vận động viên: Lê Thanh Thúy, Nguyễn Thu Hoài, Nguyễn Thị Ninh Anh, Hoàng Thị Phương Anh, Dương Thị Hồng Thắm, Bùi Thị Thu Thủy, Đặng Khánh Vân, Nguyễn Phương Quỳnh, Phạm Thị Phương Thảo, Bùi Khánh Huyền, Vũ Thị Nga, Hoàng Minh Tâm, Lê Thị Phương Anh.

Tham khảo

Ngân hàng Công Thương
Đội thể thao nữ
Thể thao Nam Định


title: Tekkadon

text:
, một loại donburi,là một món cơm Nhật Bản với sashimi cá ngừ. Tekkadon cay được làm với thứ có thể là hỗn hợp các nguyên liệu cay, một loại sốt cay làm từ cam, hay cả hai, thường có cả hành lá.

Thuật ngữ tekka trong tên bắt nguồn từ các phòng đánh bạc (tekkaba) nơi món ăn thường được phục vụ từ cuối thời Edo đến đầu thời Minh Trị của lịch sử Nhật Bản.

Biến thể
Một món ăn tương tự được làm bằng sashimi cá hồi được gọi là sakedon.

Xem thêm

 Donburi
 Katsudon
 Danh sách các món cá
 Danh sách các món cá ngừ
 Sushi

Tham khảo

Ẩm thực Nhật Bản
Các món cơm Nhật Bản
Donburi


title: Hypocrita celina

text:
Hypocrita celina là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hypocrita


title: 277 (số)

text:
277 (hai trăm bảy mươi bảy) là một số tự nhiên ngay sau 276 và ngay trước 278.

Tham khảo

Số nguyên tố


title: Conistra pallidior

text:
Conistra pallidior là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Conistra


title: Giả Tự Đạo

text:
Giả Tự Đạo (chữ Hán: 賈似道, 1213 - 1275), tên tự là Sư Hiến (師憲), nguyên quán ở Thai châu, là tể tướng, ngoại thích nhà Tống trong lịch sử Trung Quốc, người đã góp một phần lớn vào sự diệt vong của Nam Tống.

Thân thế và thuở thiếu thời

Giả Tự Đạo là con trai của chế trí sứ Hoài Đông Giả Thiệp, mẫu thân là Hồ thị. Hồ thị vốn không phải là vợ của Giả Thiệp, mà lấy một người khác. Một hôm ra sông giật áo thì thấy quan quân đang qua sông, trong đó có Giả Thiệp. Hai người vừa gặp đã yêu, sau đó thì Hồ thị sinh ra Tự Đạo. Về sau Giả Thiệp mới bỏ tiền mua Hồ thị về, do vậy đứa con sinh ra mới được mang họ Giả.

Giả Tự Đạo từ nhỏ đã là kẻ vô lại, thích ăn chơi, cờ bạc rượu chè kĩ nữ, không gì là chưa động đến. Bấy giờ có người quen là Từ Vị Lễ đến nhà, nhìn thấy Tự Đạo thì rất kinh ngạc, nói với Hồ thị rằng về sau rủi lắm thì Tự Đạo cũng làm được thái thú. Lại có một thầy tướng số nọ, gặp lúc Tự Đạo trượt chân ngả lộ ra đôi bàn chân, mới than rằng Tự Đạo có tướng cực quý, nhưng lòng bàn chân có hình con khỉ, e sau này có lúc phải đi xa vạn dặm.

Ban đầu Tự Đạo theo lệ phụ ấm được bổ nhiệm làm Gia Hưng tư thương. Chị của Tự Đạo được tiến cung và được Tống Lý Tông sủng ái, sắc phong làm quý phi, do vậy Tự Đạo thăng tiến nhanh chóng, được phong Thái thường thừa, Quân khí giám. Năm 1234, tháng 3 ÂL được phong làm Tịch Điền lệnh. Tự Đạo vẫn không bỏ thói cũ, suốt ngày lêu lổng, thường cùng bọn kĩ nữ dạo chơi ở Tây Hồ. Một hôm Lý Tông nhân lên lầu xem phong cảnh thì bắt gặp cảnh ấy, bèn nói
Chắc đó là tên Giả Tự Đạo chứng không ai.

Rồi sai Sử Nham Chi răn đe Tự Đạo. Nham Chi vốn sợ thế Giả quý phi, nên mới nói rằng
Tự Đạo chẳng qua chỉ là chút nông nổi tuổi thiếu niên, nhưng có kì tài đáng được dùng.

Lý Tông tin là thật, từ đó có ý dùng Tự Đạo. Sau đó Tự Đạo được bổ nhiệm làm tri Lễ châu.

Thăng tiến nhờ chị

Năm nguyên niên Thuần Hựu (1241) được phong tổng lĩnh Hồ Quảng. Năm thứ ba (1243) gia thị lang bộ Hộ. Năm thứ 5 (1245), phong Bảo Chương các trực học sĩ, Duyện Giang chế trí phó sứ, tri Giang châu kiêm An phủ sứ Giang Tây. Năm sau, lại dời làm chế trí sứ Kinh Hồ, tri Giang Lăng và được cho phép tùy nghi hành sự và thưởng phạt. Năm thứ 9 (1249), gia phong Bảo Văn các học sĩ, An phủ, Chế trí sứ Kinh Hồ. Năm thứ 10, phong Đoan Minh điện học sĩ, dời sang trấn Lưỡng Hoài, lúc đó mới chơi tới 30 tuổi.

Năm thứ hai Bảo Hựu (1254), phong Đồng tri Xu mật viện sự, Lâm Hải quận Khai quốc công. Từ đó quyền thế của Tự Đạo bắt đầu lên cao. Năm thứ 4 (1256), được phong làm Tham tri chính sự. Năm 1257, gia Tri Xu mật viện sự. Năm 1258, cải làm tuyên phủ sứ Lưỡng Hoài.

Năm 1234, Tống liên quân với Mông Cổ diệt Kim quốc. Sau đó, Lý Tông dùng mưu của Triệu Phạm, phát động Đoan Bình nhập Lạc hòng khôi phục Trung Nguyên, kết quả bị Mông Cổ đánh bại. Những năm tiếp theo, Mông Cổ liên tiếp đánh Tống, bắt đầu cuộc chiến tranh kéo dài hơn 40 năm giữa hai nước.

Chiến thắng quân Mông Cổ

Năm 1258, Mông Hiến Tông Mông Kha cùng em là Hốt Tất Liệt dẫn quân nam xâm. Tống đình phong cho Giả Tự Đạo lĩnh quân ở Hán Dương, Viên Ngạc, sau đó còn bái làm Hữu Thừa tướng, lệnh cầm quân cự địch. Bấy giờ ở Tây Thục, tướng giữ thành Điếu Ngư là Vương Kiên nhiều lần đánh bại quân Mông, khiến Mông Kha tức quá thành bệnh rồi chết ở Điếu Ngư. Tình hình Tây Thục tạm yên. Trong khi ở Lưỡng Hoài thì quân Mông Cổ thắng thế, Hoàng đệ Hốt Tất Liệt đã áp sát Đại Giang. Hoàng đệ sai Đổng Văn Bính ra thống lĩnh quân cảm tử vượt sông, đánh cho quân Tống tan tác. Quân Mông Cổ đánh vào Ngạc châu, phá Lâm Giang quân và Đoan châu. Giả Tự Đạo khi đó đóng ở Hán Dương để chi viện cho Ngạc châu

Lúc này quân Mông vây Ngạc châu rất chặt, tướng giữ thành Trương Thắng tự sát. Tự Đạo sai Lã Văn Đức, Hướng Sĩ Bích, Tào Thế Hùng đến cứu viện, đề cử Tự Đạo ra đốc chiến. Bấy giờ có tướng Cao Đạt không phục Tự Đạo, Tự Đạo ngầm mang hận trong lòng. Bỗng khi đó có lệnh cho Tự Đạo phải dời lên Hoàng châu ở phía bắc. Trên đường tới Bình Thảo thì được tin báo bắc quân sắp tới, Tự Đạo sợ xám mặt, đành sai Tôn Hổ Thần dẫn quân ra chống mà miệng còn lẩm bẩm chắc chết. May là Tôn Hổ Thần đánh bại được quân Mông, bắt được một hàng tướng. Tự Đạo sai chém tên hàng tướng đó và khích lệ Hổ Thần.

Tháng 11 ÂL, quân Mông Cổ vây thành rất gấp, tin tức bại trận từ các nơi lũ lượt bay về. Tự Đạo lo lắng, sai Tống Kinh đến trại Mông xin xưng thần cắt đất. Hốt Tất Liệt không theo. Lúc đó Vương Kiên từ Hợp châu báo tin rằng Hiến Tông đã chết, quân Mông Cổ thế nào cũng rút lui, có thể thừa cơ tập kích tiêu diệt chúng, Tự Đạo không tin; lại sai sứ lần nữa, nguyện dâng Lưỡng Hoài, tiền thuế bạc lụa mỗi thứ 20 vạn. Hốt Tất Liệt lúc đó nghe tin A Lý Bất Ca đã lên ngôi ở Hòa Lâm, vội đồng ý nghị hòa để còn về bắc tranh ngôi. Ngột Lương Hợp Thai vừa lui khỏi Hồ Bắc, đang bắc vượt phao vượt sông thì Tự Đạo dùng kế của Lưu Chỉnh, lệnh Hạ Quý cắt đường rút lui của địch, giết 170 quân Mông Cổ, phá cầu phao.

Tự Đạo ca khải hoàn về kinh, báo tin thắng trận mà giấu việc nghị hòa. Lý Tông mừng lắm, phong Tự Đạo làm Thiếu phó, Hữu thừa tướng nhập triều, bách quan phải vái chào nhưng chuyện cũ của Văn Ngạn Bác.

Hữu thừa tướng nhà Tống

Sau khi được nắm quyền, Tự Đạo tìm cớ trả thù những người không ăn cánh với mình. Tả thừa tướng Ngô Tiềm trước kia từng khuyên Lý Tông dời quân ra Hoàng châu khiến Tự Đạo khốn đốn, Tự Đạo quyết tâm hãm hại Ngô Tiềm. Gặp lúc Lý Tông không có con trai, nên dùng con của Vinh vương Dữ Nhuế là Mạnh Khải kế tự, đổi tên là Tư rồi lại đổi là Kì, phong Trung vương, có ý lập làm thái tử. Ngô Tiềm mật tâu
Thần không có tài nhìn xa, nhưng biết Trung vương không phải là phúc của bệ hạ.

Lý Tông rất giận và Giả Tự Đạo rất mừng. Tháng 4 năm 1260, Tự Đạo bèn gièm pha cho Lý Tông bãi chức Ngô Tiềm; hai tháng sau lập Trung vương làm thái tử. Tự Đạo vẫn chưa hả, tìm cách hại Ngô Tiềm cho kì được mới thôi. Nên nhân lúc Ngô Tiềm bị đày đến Tuần châu, Tự Đạo sai Lưu Tông Thân đến để thừa cơ hạ độc. Cuối năm 1262, Tông Thân xông vào nơi ở của Ngô Tiềm ép ông uống rượu độc. Ngô Thừa tướng qua đời không ai không thương xót. Giả Tự Đạo sợ mang tiếng nên giết Lưu Tông Thân và mai táng cho Ngô Tiềm.

Tự Đạo nhớ lại việc nghị hòa trước kia, sợ trong nội đình tiết lộ việc đó ra nên đày nội thị Đổng Tống Thần, Lưu Doãn Thăng ra Cát châu; quy định con em quan lại không can dự triều chính, ngoại thích không vào giám ti. Một mình Tự Đạo nắm hết quyền hành. Lúc sứ Nguyên Hách Kinh đến, Tự Đạo cho bắt giữ lại, cốt để Kinh không thể gặp Lý Tông. Bên Mông Cổ sai người đến nguyên do thì không được trả lời. Lại vì Cao Đạt, Tào Thế Hùng không phục mình, Tự Đạo sai Lã Văn Đức hặc tội Tào Thế Hùng khiến Hùng bị xử chết, Cao Đạt bị lưu đày. Lưu Chỉnh ở Đồng châu, Tự Đạo thấy không vừa mắt, nên điều Du Hưng làm An phủ sứ Tứ Xuyên để áp chế. Du Hưng ép Lưu Chỉnh nộp biên phí, nhưng Lưu Chỉnh không nộp được bèn dâng Lư châu hàng Mông Cổ. Du Hưng dẫn quân đến đánh nhưng thua trận. Tống đình sai Lã Văn Đức lên thay mới giành lại được Lư châu (1262).

Tự Đạo còn đem việc nộp biên phí làm khó dễ các tướng bên ngoài: Triệu Quỳ và Sử Nham Chi phải bãi quan để bồi thường; Hướng Sĩ Bích đày ra Chương châu sau uất mà chết, Vương Kiên giáng làm tri Hòa châu rồi cũng qua đời. Theo lời của Tự Đạo, Lý Tông nhận hàng tướng Mông Cổ là Lý Đàn ở Kinh Đông. Mông Cổ chủ Hốt Tất Liệt giận lắm, sai Sử Thiên Trạch và Cáp Tất Xích đánh Tống, giết Lý Đàn rồi tiếp tục nam hạ, chiếm trọn đất Tề.

Đầu năm 1264, Giả Tự Đạo lại thi hành chế độ hạn điền, có nghĩa là giới hạn đất ruộng của quan lại quý tộc và cả bình dân để có nhiều lương thực nuôi quân. Lý Tông chuẩn y và sai người đến thu mua công điền, mỗi mẫu giảm 40 quan tiền. Mưu Tử Tài lấy cớ dân oán xin bãi, Lý Tông không nghe và lệnh Lưu Lương Quý, Trần San thu mua công điền. Lý Tông muốn bắt đầu từ Kinh Đông và chờ thu hoạch xong hẵng thu mua. Tự Đạo làm mình làm mẩy đòi phải thu từ Chiết Tây là nơi ruộng đất đáng ngàn vàng, Lý Tông chuẩn y. Vinh vương Triệu Dữ Nhuế bán 1000 mẫu, Triệu Lập Khuê cũng phải bán. Lưu Lương Quý còn ép những ai có hơn 100 mẫu đều phải bán bớt, có hơn 200 mẫu thì phải bán 2/3. Không đủ tiền trả thì viết giấy nợ, mà giấy nợ của triều đình thì chẳng ai dám đòi cả, thế là dân tình ta thán khắp nơi.

Thao túng đại quyền

Ngày 16 tháng 11 năm 1264, Lý Tông qua đời, thái tử Kì nối ngôi, là Tống Độ Tông. Tháng 4 ÂL, Tự Đạo được tấn phong Thái sư Ngụy quốc công; Độ Tông gọi Tự Đạo là sư thần, triều thần gọi là Châu công, đặc cách mỗi lần vào triều được ngồi dâng tấu, khi đối đáp không phải xưng tên.

Từ sau khi an táng Lý Tông xong xuôi, Tự Đạo xin từ quan về đất Việt, nhưng lại ngầm dặn Lã Văn Đức phao tin đồn rằng quân Mông Cổ đã đánh tới Hạ Đài; cả triều đình nhà Tống kinh hoàng. Độ Tông viết chiếu triệu, Tự Đạo làm mình làm mẩy không chịu tới; phải đến khi Tạ thái hậu có chiếu tay đòi gấp, Tự Đạo mới vào triều. Khi Tự Đạo tới, Độ Tông bái ông làm Thái sư, Tiết độ sứ Trấn Đông; Tự Đạo giận nói chức tiết độ sứ để bọn thô bỉ làm đi; rồi lại dùng dằng xin từ quan. Độ Tông nói mãi không được, đành phải quỳ lạy xin Tự Đạo ở lại. Tham chính Giang Vạn Lý vốn là môn khách cũ của Tự Đạo nhưng cũng thấy bất bình, vội nắm tay nhà vua mà tâu
Từ xưa đến nay nào có lệ vua phải lạy đại thần. Bệ hạ đừng bái lạy như vậy mà gây khó dễ cho Tự Đạo.

Tự Đảo mất hứng, nhưng cũng phải vờ cảm thấy khó xử, bước xuống điện tạ lỗi với Vạn Lý
Nếu không có lời nói của ông thì Tự Đạo đã là tội nhân thiên cổ.

Và từ đó Tự Đạo ghét Vạn Lý, Vạn Lý biết chuyện đành phải xin từ chức làm An phủ sứ Hồ Nam mới tránh được tai vạ. Năm Hàm Thuần thứ ba (1267), Tự Đạo lại xin nghỉ. Độ Tông trong 4, 5 ngày liên tục lệnh đại thần, thị tòng thay phiên đến truyền chỉ cho Tự Đạo ở lại. Lại còn sai người vào đêm tối trông nom bên ngoài phủ đệ Tự Đạo sợ Tự Đạo bỏ trốn mất. Lại tiến phong Tự Đạo làm Thái sư, Bình chương quân quốc trọng sự, trên ngạch tể tướng; một tháng 3 lần đến kinh diên, 3 ngày vào triều một lần, đến Trung thư đường trị sự. Lại ban cho phủ đệ ở Cát Lĩnh để ông có chỗ nghỉ ngơi. Từ đó việc triều chính rơi cả vào tay Tự Đạo. Nhưng Tự Đạo nào có thiết gì đến việc nước, chỉ suốt ngày âu yếm bên lũ tì thiếp, ca kĩ. Ở Lâm An có ca kĩ Phan Xứng Tâm được Tự Đạo đưa vào phủ vui chơi; trong cung có cung nữ Trương thị, Diệp thị được Độ Tông ưa thích, Tự Đạo bức cả hai ra khỏi cung vào phủ hầu hạ mình; Độ Tông biết chuyện mà không dám nói. Tự Đạo thích trò chọi dế, trong phủ nuôi rất nhiều dế đá, người đương thời gọi là Tất suất tể tướng, tức là tể tướng chọi dế.

Việc quốc gia đại sự Tự Đạo giao cho thân cận giải quyết, chỉ xem những bản tấu đàn hặc của ngôn quan, chư ti; do đó không ai dám dâng lời nói thẳng. Nhiều đại thần như Lý Phi, Văn Thiên Trường, Trần Văn Long, Lục Đạt, Đỗ Uyên... bị Tự Đạo ghét bỏ và bị giáng chức. Chánh nhân hiền sĩ đều bị đuổi ra khỏi triều, những ai muốn giữ thân thì phải đem vàng bạc châu báu đến ra mắt Tự Đạo. Năm 1269 Tự Đạo lại xin từ quan, Độ Tông khóc mà lưu lại, Tự Đạo nhất quyết không chịu; cuối cùng phải đặc cách cho Tự Đạo 6 ngày vào triều một lần, một tháng 2 lần tới Kinh diên. Năm thứ 6 (1270), được phép vào triều không phải bái lạy, khi ra triều thì Độ Tông đích thân đưa tiễn. Về sau còn cho 10 ngày mới vào triều một lần.

Bấy giờ trong triều chỉ biết có Tự Đạo chứ không biết có Độ Tông. Một hôm vào năm 1272, triều đình có việc hạ minh đường, Độ Tông cho Tự Đạo làm Đại Lễ sứ. Lễ xong thì trời bỗng mưa, Tự Đạo khuyên Độ Tông hết mưa hẵng về. Nhưng chờ mãi mưa vẫn không hết, khi đó Hồ Hiến Tổ là anh Hồ quý tần thỉnh cầu về cung (mặc dù chưa hỏi ý Tự Đạo). Độ Tông nóiGiả Bình chương chắc gì đã cho đi.

Hiến Tổ bảo Tự Đạo chắc không quan tâm đến những việc này, Độ Tông bèn ra về. Tự Đạo hay tin, tức giận nóiThần làm đại lễ sứ, Bệ hạ làm gì thì không được biết, vậy xin bãi thần đi.

Rồi bỏ ra khỏi triều đình theo hướng cửa Gia Hội. Độ Tông cố sức giữ lại cũng không được. Cuối cùng đành phải bãi quan của Hiển Tổ, gạt nước mắt phế bỏ Hồ quý tần, cho làm ni cô. Khi đó Tự Đạo mới vào triều.

 Làm ngơ nhìn đất mất

Ở miền bắc, Hốt Tất Liệt sau 4 năm chiến tranh đã đánh bại A Lý Bất Ca, trở thành người cai trị của Mông Cổ. Năm 1271, Người đổi tên nước là Đại Nguyên, từ đó quân Mông Cổ gọi là quân Nguyên. Ổn định chính sự, Nguyên Thế Tổ tính đến việc nam chinh, lệnh Lưu Chỉnh, A Truật đánh lấy Tương Dương (1267). Tướng giữ Tương Dương là Lã Văn Hoán cấp báo với anh là Lã Văn Đức nhưng Văn Đức lại coi như không có chuyện gì. Quân Mông Cổ bao vây Tương Dương, Lã Văn Hoán kiên trì kháng cự suốt 5 năm. Bấy giờ tại Lâm An, Giả Tự Đạo biết Tương Phàn nguy cấp mà không có hành động gì, chỉ cùng lũ tì thiếp ở Cát Lĩnh ngày đêm yến ẩm hoan lạc. Tự Đạo ghét ai đến làm phiền, bèn để sẵn một lò lửa, thấy ai khi không báo trước mà tới thì ném vào lửa. Một hôm có người anh của một tì thiếp đến thăm mà không xưng tên, người hầu bắt lấy ném luôn vào lò lửa. Người này sợ quá kêu to tên Tự Đạo, Tự Đạo mới nhận ra, nhưng khi đó người này đã bị bỏng nặng khó cứu được.

Năm 1267, Tự Đạo tiến cử Diệp Mộng Đỉnh làm Hữu Thừa tướng. Mộng Đỉnh từ tạ đến mấy lần mới nhận chức. Sau đó Mộng Đỉnh xem xét việc ở Lợi Châu, thấy Tự Đạo bài xích nhiều quan viên trong châu, nên không vừa lòng, dâng sớ từ chức. Mẹ Tự Đạo là Hồ thị được tin trách mắng Tự Đạo nên hắn không dám gây khó dễ cho Mộng Đỉnh. Từ khi Tương Dương bị vây, mỗi lần có biểu từ chiến trận gửi về, Tự Đạo đều giấu không báo lên. Lã Văn Hoán cố thủ cô thành đã 5 năm, tình thế rất khó khăn; thường nhìn về hướng nam mà bái lạy, mong quân tiếp việc chóng tới. Đến khi sự việc không giấu được, Tự Đạo xin ra trận đốc quân nhưng ngầm bảo người xin giữ lại. Ngự sử Lý Vượng nói với Tự Đạo nên dùng Cao Đạt, Tự Đạo nóiTa dùng lại Cao Đạt thì ăn nói sao với Lã thị đây.

Lý Vương lui ra mà thở dàiLã thị yên thì Triệu thị nguy.

Giám sát ngự sử Trần Kiên dâng sớ tấu rằng sư thần dù có ra trận, được Tương thì mất Hoài, được Hoài thì mất Tương không thể giữ hết hai nơi được, chi bằng cứ để Tự Đạo ở bên trong để điều động binh mã. Do đó Tự Đạo không phải ra ngoài nữa. Tướng Hạ Quý bị quân Đại Nguyên đánh bại, Tự Đạo cất nhắc con rể Lã Văn Đức là Phạm Văn Hổ làm Điện Tiền đô phó chỉ huy sứ, cầm Điển cấm quân, điều Lý Đình Chi làm chế trí sứ Kinh Hồ lo việc Lưỡng Hồ, đốc sư Tương Phàn. Phạm Văn Hổ sợ Đình Chi giành mất công, nên xin Tự Đạo cho mình đi cứu Tương Dương. Tự Đạo bằng lòng, để quân của Văn Hổ thuộc Khu phủ tiết chế, tách khỏi sự chỉ huy của Đình Chi. Nhưng Văn Hổ cứ chần chừ không tiến quân mà ngày đêm yến ẩm, đá cầu với lũ kĩ thiếp, còn bảo là chưa nhận được ý chỉ. Đến đầu năm 1271, khi Tự Đạo đích thân thúc giục thì Văn Hổ mới tiến quân, nhưng vừa ra trận đã bị quân Nguyên đánh bại ở cửa Chí Lộc, Văn Hổ co giò bỏ chạy.

Giang Vạn Lý lúc này lại triều Tống đình cất nhắc lên chức Tả thừa tướng. Năm 1270, vì Vạn Lý nhiều lần xin cứu Tương Dương làm cho Giả Tự Đạo bực mình, nên Tự Đạo bãi chức của Vạn Lý. Cuối năm 1272, Hữu thừa tướng Mã Quang Tổ do chán ngán Giả Tự Đạo chuyên quyền nên xin từ chức. Tháng 2 ÂL năm 1273, Lã Văn Hoán sau 6 năm kiên trì giữ Tương Dương cuối cùng cũng ra hàng Nguyên triều. Tương Phàn thất thủ, Lâm An rúng động. Giả Tự Đạo đến đây lại lên tiếng trách mắng Độ Tông không cho mình ra trận sớm. Anh Lã Văn Hoán là Lã Văn Phúc hiện là tri Lư châu, con Văn Đức là Lã Sư Quỳ ở Tĩnh Giang đều dâng biểu xin tội, nhưng Giả Tự Đạo hết lòng che chở. Triều đình bắt đầu lo giữ các vùng còn lại. Năm 1274, có chiếu lấy Lý Đình Chi giữ làm chế trí sứ Hoài Đông kiêm tri Dương châu, Hạ Quý làm chế trí sứ Hoài Tây chế trí sứ kiêm tri Lư châu, Trần Dịch làm chế trí sứ Duyện Giang kiêm tri Hoàng châu. Tự Đạo cho thiết lập một bộ phận lấy tin nhanh, và chê trách Xu mật viện để lộ tin quân sự và các tệ nạn làm tin đến chậm. Trần Nghi Trung dâng sớ xin chém Phạm Văn Hổ bỏ đất mất quân, nhưng Tự Đạo chỉ giáng Văn Hổ xuống một bậc, điều làm tri phủ An Huy.. Lấy Uông Lập Tín là Kinh Hồ chế trí sứ, Triệu Tấn con Triệu Quỳ là Duyện Giang chế trí sứ. Giám sát ngự sử Trần Văn Long nói Tấn chưa đủ sức đảm nhiệm công việc ở Duyện Giang, Tự Đạo liền bãi chức Văn Long.

Đầu năm 1274, mẹ Giả Tự Đạo là Hồ thị qua đời, Tự Đạo trờ về Thai châu chịu tang. Tống Độ Tông ban chiếu lấy lễ thiên tử an táng cho Hồ thị, lăng mộ xây theo thế sơn lăng. Trăm quan tham gia tang lễ từ sáng tới tối, lúc đó có mưa dầm dề mà chẳng ai dám nhúc nhích. Táng xong, Tự Đạo không ở lại chịu tang mà về triều luôn. Ngày 12 tháng 8 cùng năm, Độ Tông qua đời, hưởng dương 34 tuổi. Bấy giờ triều Tống đang bị quân Nguyên uy hiếp nặng nề, đình thần đề nghị lập người con lớn của Độ Tông là Triệu Thị lên ngôi, nhưng Tự Đạo lấy cớ chọn đích tự, đưa Gia quốc công Triệu Hiển (Con Toàn hoàng hậu) lên ngôi, tức là Tống Cung Đế.

 Bị ép ra trận

Bấy giờ quân Nguyên đã áp sát Trường Giang. Chế trí sứ Kinh Hồ Uông Lập Tín dâng thư lên Tự Đạo bàn hai kế sách giữ nước (tập hợp binh mã và tạm xin hòa hoãn) nhưng Tự Đạo không nghe, mắng Lập Tín là thằng mù chỉ biết nói bừa, sau đó bãi chức của Lập Tín, đưa Chu Tự Tôn lên thay. Bấy giờ Nguyên Thế Tổ lấy cớ Giả Tự Đạo bội ước, cử Sử Thiên Trạch và Bá Nhan thống chế các lộ binh mã gồm 20 vạn quân, có hàng tướng Lưu Chỉnh và Lã Văn Hoán dẫn đường; tiến xuống phía nam. Về sau Sử Thiên Trạch bị bệnh phải quay về miến bắc, toàn bộ đại quân Nguyên do Bá Nhan chỉ huy. Tháng 9 ÂL, Bá Nhan chia quân ba đạo vượt sông. Tướng Trương Thế Kiệt đóng quân ở Dĩnh ra sức chống cự, quân Nguyên bèn bỏ qua Dĩnh châu, tiếp tục xuôi dòng Trường Giang đánh và chiếm được Hoàng gia Loan Bảo. Trong khi đó thì Sách Đa dẫn một đao quân từ Tảo Dương vào Không Sơn, Trạch Chiêu Thảo từ núi Lão Nha đánh Kinh Nam. Triều Tống bại hết trận này đến trận khác, sĩ khí sút kém hẳn.

Tháng 11, Tự Đạo tiến cử Vương Dược, Chương Giám làm Tả, Hữu thừa tướng. Lúc này thì quân Nguyên chiếm Sa Dương, Tân Thành, Vân An, La Củng, Cao Dương và Phúc châu. Chỉ có chế trí sứ Hoài Tây Hạ Quỳ, Đô Thống chế Vương Đạt và tuyên phủ sứ Kinh Hồ Chu Tự Tôn dùng quân du kích đánh địch mới tạm ngăn được bước tiến của quân Nguyên. Nhưng vận số của triều Tống đã hết, không thể chống giữ được bao lâu. Tháng 12 ÂL, Bá Nhan đóng 10 vạn quân kị ở Giang Bắc, lại sai A Lý Hải Nhai cùng Trương Hoằng Phạm tiến đánh Dương La Bảo, giết Vương Đạt, sau đó A Thuật dẫn đại quân vượt sông, Hạ Quý phải bỏ chạy. Bá Nhan chuẩn bị lấy Kinh Hồ còn mình và A Thuật đưa quân thẳng tiến vào Lâm An. Cả thành Lâm An chấn động.

Lúc đó ba thái học sinh cùng quần thần liên danh đề nghị sư tướng đốc quân. Thái hoàng thái hậu hạ chiếu cho Giả Tự Đạo, Tôn Hổ Thần dẫn quân, mở kho lấy 10 vạn lạng vàng, 50 vạn lạng bạc, 1000 vạn tiến chuyển sang kho đô đốc để tiện sử dụng; lại hạ lệnh thiên hạ cần vương. Tự Đạo hết cách đành phải nhận lời, nhưng lại chần chừ không ra quânTống sử, quyển 47. Đến đầu năm 1275, quân Nguyên chiếm Hoàng châu, ché trí sứ Duyện Giang Trần Dịch ra hàng. Tự Đạo triệu Lã Sư Quỳ làm tham tán đô đốc phủ quân sự nhưng Sư Quỳ không nhận và dẫn cả bọn họ Lã ra hàng. Lúc này nghe tin Lưu Chỉnh chết, Tự Đạo nghĩ quân Nguyên không còn người dẫn đường bèn ra quân đánh giặc, lệnh tập trung 13 vạn tinh binh cùng lên đường. Tự Đạo sai người liên hệ với Lã Sư Quỳ bàn việc nghị hòa nhưng không được. Tự Đạo lại sai Tống Kinh đến trại quân Nguyên đề nghị xưng thần, triều cống như hòa ước năm Khai Khánh mà chính Tự Đạo nói mà không làm. Bá Nhan không nghe.

Hạ Quý đem quân tới và đưa cho Tự Đạo một quyền sách, trong đó ghi rằng vận mệnh triều Tống chỉ có 320 năm. Tự Đạo bất giác thở dài, rồi dùng Tôn Hổ Thần làm chiêu thảo sứ Giang Hoài, đến Kiến Khang mộ quân. Tự Đạo đến xin lỗi Uông Lập Tín chuyện khi trước và hỏi về kế sách chống giữ, Lập Tín đáp chỉ còn biết lấy cái chết để báo quốc. Quân Nguyên đã vây khốn Trì châu. Giả Tự Đạo lựa chọn 7 vạn quân giao cho Tôn Hổ Thần chỉ huy, lệnh Hạ Quý đem 2500 chiến thuyền theo đường sông tiến đánh quân Nguyên, còn mình đóng ở Lỗ Cảng làm hậu ứng. Tôn Hổ Thần ra trận thất lợi, Hạ Quý ngồi nhìn không cứu. Bá Nhan cho pháo bắn vào Trung quân, A Thuật cùng mấy ngàn tay chèo theo dòng nước đến sát bên thuyền quân Tống. Tướng tiên phong bên Tống là Khương Tài liều sức chống trả, Hổ Thần sợ hãi, bỗng nhiên nhảy sang thuyền Khương Tài. Quân sĩ nghĩ Hổ Thần đã chạy nên rất hoảng loạn. Hạ Quý không đánh mà bỏ chạy, và báo rằng Hổ Thần thua rồi. Tự Đạo bèn thu quân về Chu Kim Sa, giữa đường bị quân Nguyên đuổi riết, thương vong vô số. Tự Đạo hỏi kế Hạ Quý, Hạ Quý đề nghị rút quân về Dương châu, nghênh giá ra biển, còn mình sẽ ở lại giữ Hoài Tây. Tự Đạo bèn cùng Tôn Hổ Thần lui về Dương châu, cho treo cờ triệu tập ba quân mà chả ai thèm đến, thậm chí có người còn chửi rủa. Quân Nguyên đánh vào Nhiêu châu, Lâm Giang, Trấn Giang, Ninh Quốc, Long Hưng, Giang Âm, các châu Thái Bình, Hòa châu lần lượt bị mất. Đó là vào cuối tháng 2 ÂL.

Tự Đạo dâng sớ xin dời đô. Thái hoàng thái hậu không theo, đến tháng 3 ÂL Hàn Chấn cũng dâng biểu, thái hoàng thái hậu mới triệu tập quần thần bàn định. Tả thừa tướng Vương Dược muốn cố thủ, Hàn Chấn phản đối và bỏ đi. Khi đó có thái học sinh dâng biểu xin tử thủ Lâm An, việc dời đô mới phải hoãn lại. Lúc này quân Nguyên đã áp sát, các đại thần lũ lượt bỏ trốn, triều Tống xem ra chẳng còn được bao lâu.

 Thất thế và bị giết

Quân Nguyên đã chiếm được Kiến Khang, Uông Lập Tín thất vọng và qua đời. Lúc này Giả Tự Đạo bí thế, đã phải xin trả lại ấn tín. Tri Xu mật viện Trần Nghi Trung dâng sớ xin giết Tự Đạo. Thái hoàng thái hậu nóiTự Đạo cần lao suốt ba triều, chỉ có tội với một triều, không thể bỏ lễ đại thần được.

Nhưng cũng xuống chiếu bãi chức Bình chương, Đô đốc, giáng Lễ toàn quan sứ. Tháng 3 ÂL, triều đình xóa bỏ hết mọi việc làm hại dân của Tự Đạo trước kia, ruộng trả về điền chủ; lại khôi phục quan tước cho Ngô Tiềm, Hướng Sĩ Bích. Dùng Vương Dược, Trần Nghi Trung làm Tả, Hữu thừa tướng. Ông Ứng Long bị đày ra Cát Dương quan rồi bị giết. Bọn Vương Đình, Liêu Oánh Trung bị buộc phải tự sát. Phan Văn Khanh, Trần Quá, Trần Kiên là tay chân của Tự Đạo cũng bị đàn hặc và bị đuổi khỏi triều. Tháng 4 ÂL, Cao Tư Đắc lại xin giết Tự Đạo, thái hoàng thái hậu không theo. Tự Đạo dâng sớ xin bảo toàn và kể tội Hạ Quý, Tôn Hổ Thần. Triều đình giáng quan của Tự Đạo ba cấp, lệnh cho về đất Việt chịu tang. Tự Đạo nấn ná không đi. Tháng 5 ÂL, Tả Thừa tướng Vương Dược dâng sớ kể tội Tự Đạo bất trung, bất hiếu. Tháng 7 năm 1275, Hoàng Dung và Vương Ứng Lân xin đày Tự Đạo ra Lân châu, không theo. Vương Dược tâuQuyền thần gây họa cho bản triều, không ai bằng Tự Đạo. Thần đây lấy lời thẳng mà tâu, bệ hạ nghe mà không làm thì biết lấy gì để trình bày với mọi người, lấy gì để tạ thiên hạ.

Bèn đày Tự Đạo ra Vụ châu. Người Vụ châu nghe Tự Đạo tới bèn dẫn nhau bao vây giữa đường mà đuổi đi. Giám sát ngự sử Tôn Vinh dâng sớ nói phạt nhẹ, mới đày Tự Đạo ra phủ Kiến Ninh. Ông Hợp lại nói, phủ Kiến Ninh là quê của Chu Hi, để Tự Đạo ra đó thì không xứng, Vương Ứng Long và Hoàng Dung cũng dâng sớ nhưng không được. Cuối cùng thị ngự sử Trần Văn Long, Trần Cảnh Hành, Từ Trực Phương, Tôn Vanh Tẩu và giám sat ngự sử Du Chiết cùng liên danh tấu, bèn tịch biên gia sản của Tự Đạo, giáng Đoàn luyện sứ Cao châu, an trí ở Tuần châu.

Ông nội ruột của Cung Đế là Phúc vương Dữ Nhuế rất oán hận Tự Đạo, muốn tìm một người áp giải có thể giết Tự Đạo trên đường đi. Có huyện úy Trịnh Hổ Thần tình nguyện làm việc đó. Lúc Tự Đạo lên đường có đem theo 10 tì thiếp, Hổ Thần đuổi hết đi và tống Tự Đạo lên xe. Cho vứt hết mui xe mặc dù khi đó vào thu trời đã lạnh. Lại lệnh cho xa phu xướng những bài ca của Hàng châu, nhiều lần còn réo tên Tự Đạo lên mà chửi. Đến một ngôi chùa nọ, Hổ Thần thấy trên tường có ghi mấy câu thơ của Ngô Tiềm khi trước viết lúc bị đày đến đây, liền hỏiGiả đoàn luyện à, Ngô Thừa tướng cũng từng đến chỗ này sao?Tự Đạo thẹn không nói gì. Lúc đó triều đình lại có người dâng sớ nói gia súc trong nhà Tự Đạo được đeo ngự vật, xin chém Tự Đạo; thái hậu sai sứ đến hỏi. Sứ giả chưa tới nơi thì vào một ngày tháng 8 ÂL, khi Tự Đạo tới gần am Mộc Miên, Chương châu, Hổ Thần chỉ dòng nước nói Tự Đạo có thể nhảy xuống được đấy, Tự Đạo không nghe, bảoThái hoàng từng hứa sẽ không giết ta. Muốn ta chết thì phải có chiếu chỉ.Hổ Thần nóiTa vì thiên hạ giết Tự Đạo, có chết cũng không hối hận.''

Lập tức giết Tự Đạo. Năm đó Tự Đạo 63 tuổi, nắm quyền 17 năm. Bốn năm sau đó thì triều Tống cũng bị diệt vong.

Tham khảo
Tống sử
Nguyên sử
Tục tư trị thông giám

Chú thích

Nhân vật chính trị nhà Tống
Tể tướng Trung Quốc
Sinh năm 1213
Mất năm 1275


title: Canthidium laevigatum

text:
Canthidium laevigatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).

Chú thích

Liên kết ngoài

Canthidium


title: Đường D 63 (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất)

text:
D 63 (), còn được gọi là Đường Umm Suqeim hoặc Đường Al Qudra là một con đường ở Dubai, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Con đường bắt đầu từ Jumeirah, vuông góc với D 94 (Đường Jumeirah) và chạy theo hướng đông nam đến hồ Al Qudra. D 63 giáp Al Sufouh, Al Barsha và Al Quoz. Giao lộ của nó với đường E 11 (Đường Sheikh Zayed), đường E 44 và đường E 311.

Các địa danh nổi tiếng dọc theo tuyến đường D 63 bao gồm Trung tâm mua sắm Emirates, Dubai Miracle Garden và các tiểu dự án như Arabian Ranches, Dubai Autodrome, Dubai Studio City.

Tham khảo

Đường ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Giao thông ở Dubai


title: Lamprosema octasema

text:
Lamprosema octasema là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lamprosema


title: Belvosia ferruginosa

text:
Belvosia ferruginosa là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Belvosia


title: Archytas neptilucus

text:
Archytas neptilucus là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Archytas


title: Bitis cornuta albanica

text:
Rắn Albany Adder (Danh pháp khoa học: Bitis cornuta albanica) là một phân loài của loài rắn Bitis cornuta phân bố ở Đông và Đông Nam Phi (ở tỉnh Cape). Phân loài này được cho là sắp tuyệt chủng nhưng lại được tái phát hiện. Trong năm 2017, các nhà khoa học tìm thấy bốn con rắn độc bản địa của Nam Phi vốn bị cho đã tuyệt chủng sau khi biến mất suốt một thập kỷ.

Bảo tồn
Kể từ khi loài rắn độc Albany Adder được phát hiện ở Nam Phi vào năm 1937, cho đến nay các nhà khoa học mới chỉ ghi nhận 12 trường hợp bắt gặp loài vật này với số lượng của loài vô cùng ít, rắn Albany Adder được xem là loài rắn hiếm nhất trên thế giới và là loài bị đe dọa lớn nhất trên hành tinh, đây là loại rắn độc bản địa tưởng chừng đã tuyệt chủng trong thời gian rất dài. Môi trường sống bị phá hủy do hoạt động của con người là vấn đề lớn nhất của rắn Albany Adder.

Loài này được xem là đã tuyệt chủng bởi không ai tìm thấy dấu hiệu của chúng ở những khu vực đó trong 10 năm qua. Các chuyên gia về bò sát gần như không biết gì về hành vi, cách duy trì nòi giống lẫn thực đơn của loài này. Chưa ai từng bị rắn Albany Adder cắn, vì vậy không ai biết độc tính của chúng. Địa điểm tìm thấy 4 cá thể rắn Albany Adder này được giữ bí mật để ngăn ngừa nạn săn bắt. Việc bảo tồn rắn Albany Adder bắt đầu với công việc bảo vệ môi trường sống của chúng.

Tham khảo
 Branch WR. 1999. Dwarf adders of the Bitis cornuta-inornata complex (Serpentes: Viperidae) in Southern Africa. Kaupia (Darmstadt) (8): 39-63.
Hewitt J. 1937. A Guide to the Vertebrate Fauna of the Eastern Cape Province, South Africa, Part II: Reptiles, Amphibians, and Freshwater Fishes. Grahamstown, South Africa: Albany Museum. vii + 141 pp. (Bitis cornuta albanica, p. 76.)

Bitis
Rắn châu Phi
Động vật được mô tả năm 1937


title: Tanychela aurea

text:
Tanychela aurea là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Tanychela


title: Erebus superba

text:
Erebus superba là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Erebus


title: 60000

text:
60000 (sáu mươi nghìn, sáu mươi ngàn, hay sáu vạn) là một số tự nhiên ngay sau 59999 và ngay trước 60001. 60000 là một số tròn vạn. Đây cũng là giá trị của (F25).

Các con số đặc biệt từ 60000-69999

60000 đến 60999
 60,049 = Số Leyland

62000 đến 62999
 62,210 = Số Markov
 62,745 = Số Carmichael

63000 đến 63999
 63,020 = Số bạn bè với 76084
 63,750 = Số tam giác
 63,973 = Số Carmichael

64000 đến 64999
 64000 = 403
 64009 = Tổng lập phương của 22 số nguyên đầu tiên
 64079 = Số Lucas

65000 đến 65999
 65025 = 2552,
 65279 = Mã Unicode cho dáu phẩy
 65535 = Giá trị lớn nhất của một số nguyên 16 bit trên máy tính.
 65536 = 216
 65537 = Số Fermat nguyên tố lớn nhất được biết
 65792 = Số Leyland.

66,000 đến 66,999
 66,012 = Số Tribonacci
 66,049 = 2572
 66,198 = Số Giuga
 66,666 = Số thuần

67,000 đến 67,999
 67,081 = 2592,
 67,171 = 16 + 26 + 36 + 46 + 56 + 66
 67,626 = Số tam giác

68,000 đến 68,999
 68,921 =  413

69,000 đến 69,999
 69,632 = Số Leyland

Tham khảo

Số nguyên


title: Mokhamad Syaifuddin

text:
Mokhamad Syaifuddin (sinh ra ở Surabaya, Indonesia, ngày 9 tháng 8 năm 1992) là một cầu thủ bóng đá người Indonesia, hiện tại thi đấu cho Persebaya Surabaya ở vị trí Hậu vệ.

Danh hiệu

Câu lạc bộ

Persebaya Surabaya
Vô địch
 Liga 2: 2017

Tham khảo

Liên kết ngoài
   Pelita Bandung Raya

Nhân vật còn sống
Sinh năm 1992
Người Surabaya
Cầu thủ bóng đá Indonesia
Cầu thủ bóng đá Liga 1 (Indonesia)
Cầu thủ bóng đá Madura United F.C.
Cầu thủ đội tuyển bóng đá trẻ quốc gia Indonesia
Hậu vệ bóng đá


title: Isochromodes petropolisaria

text:
Isochromodes petropolisaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Isochromodes


title: Macroderes amplior

text:
Macroderes amplior là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).

Chú thích

Liên kết ngoài

Macroderes


title: Chennai Open 2022 - Đơn

text:
Serena Williams là đương kim vô địch, nhưng cô đã giải nghệ quần vợt.

Linda Fruhvirtová là nhà vô địch, đánh bại Magda Linette trong trận chung kết, 4–6, 6–3, 6–4. Đây là danh hiệu đơn WTA Tour đầu tiên của Fruhvirtová.

Hạt giống

Kết quả

Chung kết

Nửa trên

Nửa dưới

Vòng loại

Hạt giống

Vượt qua vòng loại

Kết quả vòng loại

Vòng loại thứ 1

Vòng loại thứ 2

Vòng loại thứ 3

Vòng loại thứ 4

Vòng loại thứ 5

Vòng loại thứ 6

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Kết quả vòng đấu chính
 Kết quả vòng loại

Chennai Open - Đơn