title: Khẩn-na-la

text:
Khẩn na la (tiếng Phạn Pali: Kinnara/Kinnari, chữ Phạn: किंनरी/kiṁnarī) là một sinh vật huyền thoại xuất hiện trong thần thoại có nguồn gốc ở Ấn Độ xuất hiện trong Bà La Môn giáo, Ấn Độ giáo và Phật giáo. Hình dạng bên ngoài của sinh vật này thay đổi tùy theo từng nền văn hóa nhưng hình dạng ban đầu của sinh vật này là nửa người nửa ngựa (half-human, half-horse). Khi thể hiện Nam thần nó có tên gọi là Kinnara, khi là Nữ thần thì được gọi là Kinnari.

Kinnara hay Kinnari là hình tượng phổ biến trong cả thần thoại Hindu và Phật giáo ở Ấn Độ. Phật thoại cho rằng Kinnari sống trong khu rừng Himaphan nằm trên sườn núi Himalaya và Khẩn Na La trong kinh văn Phật giáo là một trong Bát Bộ chúng hay trong Thiên long bát bộ. Trong mỹ thuật cổ, sinh vật thần thoại Kinnara được gọi là Tiên nữ đầu người mình chim và thường được trang trí trong các đền, chùa như là một trong những Đồ án phổ biến và tiêu biểu của kiến trúc Phật giáo, nhất là ở các nước Đông Nam Á theo đạo Phật, chịu ảnh hưởng của nền văn minh Ấn Độ nhưng đã có sự cải biên hình tượng.

Tổng quan

Từ nguyên
Từ Kinnara (trong Phạn ngữ: किन्नर? nghĩa đen là “người gì?”) được liên hệ với từ Kimpurusha (cũng có nghĩa là “người gì?”). Trong tiếng Phạn, nguyên ngữ “Kin” có nghĩa là nghi vấn, và “nara” có nghĩa là người, nên Kimnara được dịch là Nghi nhân, Nghi thần. Kinnara khi du nhập vào văn hóa Hán được phiên âm là Khẩn Na La hay còn gọi là Khẩn-nại-lạc, Khẩn-noa-la, Khẩn-đảm-lộ, Chân-đà-la và dịch ra là Nghi thần, Nghi nhân, Nhân phi nhân (Người không phải người), Ca thần (thần ca hát), Ca nhạc thần, Âm nhạc thiên và có nghĩa là sinh linh nửa giống người, nửa giống thần. Nó còn gọi là Ca Thần có sừng, với những ống sáo thủy tinh trong suốt. Ca Thần Nữ thường vừa ca vừa múa. Những Ca Thần nầy được xếp dưới hạng Càn Thát Bà. Nhìn chung, sinh vật này có hình dáng nửa người nửa ngựa (Ấn Độ) hay nửa người nửa chim (các nước Đông Nam Á).

Trong Phật giáo thì gọi là Kucchito naro hay Kinnaro narasadisatta là chúng sanh đáng ghét, như giống người gọi là Kinnara. Kinnara có hình dạng giống người, chỉ khác vài điểm như hai cánh tay giống người nhưng hai bān tay giống chim, còn đầu, mặt, mũi giống như người nhưng môi rộng cho đến cổ, miệng dài ra giống như ngựa, bān chân và móng chân giống như chim. Trong bổn sanh Bhallātiya có nêu rằng: Điểu Nhân có tuổi thọ 1000 năm, thông thường Điểu Nhân rất sợ nước và trong chú giải bổn sanh cũng có nêu rằng: Kinnarā nāma udakabhūrukā honti (Các Điểu Nhân thường sợ nước). Có bảy loại điểu nhân là: Devakinnarā, Candakinnarā, Dumakinnarā, Daṇṇamāṇakiṇṇarā, Kontakinnarā, Sakunakinnarā, KaṇṇApāvuraṇakinnarā.

Mô tả

Trong một số truyện cổ của Ấn Độ, Kinnara được mô tả là nam thần, nhạc công nửa người nửa ngựa. Theo Phật học thì Kinnara là Khẩn Na La trong Thiên Long bát bộ là một chúng sanh (chúng sanh cõi trời) nửa ngựa nửa người, hoặc mình người đầu ngựa, hoặc mình ngựa đầu người. Sau này, Kinnari đầu người mình chim trong thần thoại Ấn Độ là những ca sĩ, nhạc công thiên thần múa hát trên thiên đình, phục vụ cho thần Indra thần sấm sét.

Trong thần thoại Phật giáo và Hindu, Khẩn Na La là một người tình chung thủy, một nhạc thần, thiên thần nhạc công. Trong thần thoại các nước Đông Nam Á, Kinnari là con mái, tương ứng của Kinnara là con trống, được miêu tả là một sinh vật nửa người (thiếu nữ), nửa chim. Những Kinnari này có đầu, thân mình, tay của phụ nữ và cánh, đuôi, chân của thiên nga. Kinnari nổi tiếng vì tài nhảy múa, ca hát, thi ca và là một biểu tượng truyền thống của người phụ nữ xinh đẹp, yêu kiều và tài năng.

Trong nghệ thuật tạo hình, thường được thể hiện có đầu, thân và cánh tay của thiếu nữ, trong khi mang đuôi và đôi bàn chân của thiên nga hay chim với các nhạc cụ. Kinnari không chỉ là hình tượng độc quyền của Ấn Độ giáo mà còn phổ biến trong truyền thuyết và nghệ thuật Phật giáo, đây là một loại hình điêu khắc độc đáo, có giá trị nghệ thuật cao, biểu hiện khát vọng của con người luôn muốn vươn tới một cuộc sống tốt, là những tác phẩm điêu khắc thể hiện thành công nghệ thuật. Hindu giáo.

Trên thế giới

Tại Ấn Độ

Khẩn Na La được nối kết thần bí với ngựa. Chuyện cổ tích Ấn Độ đề cập đến chúng như là những sinh vật đầu ngựa, cụ thể là đề cập đến một Asura với đầu ngựa, kẻ được biết đến như Hayagreeva (trong tiếng Phạn có nghĩa là người đầu ngựa gồm haya: ngựa và greeva: đầu). Asura bị giết chết bởi một hóa thân của thần Vishnu, cũng có đặc điểm hình dạng tương tự của người đầu ngựa. Sử thi Mahabharata đề cập đến Kinnara, không như những sinh vật đầu ngựa nhưng là những sinh vật nửa người nửa ngựa giống như quái vật đầu người mình ngựa.

Theo truyền thuyết ở Ấn Độ cổ đại, Khẩn Na La là một trong những bộ tộc cùng với các Deva (bao gồm Rudras, Maruts, Vasus và Adityas), Asura (bao gồm Daityas, Danavas và Kalakeyas), Pisachas, Gandharvas, Kimpurushas, Vanaras, Suparnas, Rakshasas, Bhutas và Yakshas. Thiên sử thi cũng ám chỉ chúng như là nhóm phụ của những Gandharva (Càn Thát Bà). Kinnara là những cư dân của vùng núi Himalaya. Ngọn núi Mandara ở vùng Himachal Pradesh được cho là nơi ở của những Kinnara, được ghi nhận ở Đế quốc Gupta

Cư dân của vùng đồng bằng sông Hằng cho rằng Kinnara là hạng sinh linh phi phàm. Bộ tộc Kinnara sống ở vùng Kinnaur của bang Himachal Pradesh, một nhóm người còn sống ở đây vẫn được gọi là Kinnaur được cho là hậu duệ của bộ lạc Kinnara cổ xưa. Truyền thuyết về nguồn gốc Kinnara là những nhóm quân của Ila, vị vua bị biến thành nữ giới bởi một lời nguyền rủa. Sau đó, trở thành vợ của vị ẩn sĩ tên là Budha. Những người lính xa xưa trở thành Kinnara được cho là do lời nguyền của ẩn sĩ Budha.

Mahabharata và những chuyện cổ tích Ấn Độ mô tả vùng phía Bắc Himalaya như là nơi ở của những Kinnara. Vùng đất này cũng là nơi cư ngụ của bộ lạc Kamboja. Họ là những chiến binh có kỹ năng cưỡi ngựa và sử dụng ngựa chiến thiện nghệ. Một vài người trong số họ chuyên đi cướp bóc, xâm chiếm những ngôi làng định cư, mà để tấn công, đột kích họ buộc phải có một lực lượng kỵ binh thiện chiến. Thần thoại về Kinnara có lẽ đến từ những kỵ binh này.

Kinnari xuất hiện sớm nhất trong thần thoại Bà-la-môn giáo với vai trò của thần linh cấp thấp. Các nàng được mô tả là những nữ nhân chuyên ca hát, vốn gốc là loài chim nên thường có giọng hát mượt mà. Cùng với nhạc công Gaudhava và vũ công Apsara, Kinnari hợp thành bộ ba chuyên múa hát và dâng rượu cho các đại thần linh trên thiên giới. Theo quan niệm của Bà-la-môn giáo, Kinnari là một trong ba sinh vật biểu tượng cho cuộc sống vĩnh hằng, hoan lạc và bất tử của các đại thần linh Bà-la- môn giáo như Brahma, Vishnu, Shiva và Indra.

Đông Á

Vùng Đông Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản) cũng ảnh hưởng hình tượng này từ Ấn Độ. Nguyên chỉ cho các vị thần trong thần thoại Ấn Độ, sau được Phật giáo dung nạp và xếp vào bộ thứ 7 trong Thiên long bát bộ thường theo hầu nghe giáo pháp một cách cung kính mỗi khi Phật giảng kinh Đại thừa. Trong Phật giáo Bắc tông (Mahayana Buddhism), Kinnari xuất hiện trong Diệu pháp Liên Hoa kinh (Lotus Sutra) với tên gọi là Càn Thát Bà. Trong các kinh Đại thừa, tên vị thần này thường được kể trong số thính chúng nghe Phật nói pháp.

Theo Hoa nghiêm kinh thám huyền ký thì hình dáng của vị thần này giống như người, nhưng trên đỉnh đầu có một cái sừng giống người mà không phải là người, giống thiên thần mà không phải là thiên thần, khiến mọi người cảm thấy hoang mang, nghi ngờ, nên ngài được gọi là Nghi thần. Vị thần này có thanh âm hay ca múa rất giỏi. Người đứng đầu Khẩn Na La chính là Khẩn Na La Vương. Theo Hoa nghiêm kinh sớ, vị thần này là Nhạc thần chấp pháp của Thiên đế. Trong Mật giáo, vị thần này là quyến thuộc của Câu-tỳ-la.

Hồi Đức Phật Thích Ca giảng kinh Diệu pháp liên hoa, có bốn vị vua Khẩn Na La đến chầu nghe pháp, dắt theo cả trăm ngàn quyến thuộc trong loài Khẩn Na La. Bốn vị vua ấy là: Pháp (Dharmadhara) Khẩn Na La vương, Diệu pháp (Sudharma) Khẩn Na La vương, Đại pháp (Mahadharma) Khẩn Na La vương, Trì pháp (Druma) Khẩn Na La vương. Trong 32 ứng thân Quán Thế Âm Bồ Tát thì ứng thân thứ 29 là Khẩn Na La.

Ở núi Thập Bảo thì Khẩn Na La là thần hộ pháp Phật giáo, một hạng chúng sanh có tài tấu nhạc, thường tấu nhạc liên quan đến giáo pháp. Khi các thiên thần cử hành pháp hội, Khẩn Na La thường đảm nhiệm công việc diễn tấu âm nhạc. Đạo tràng âm nhạc trang nghiêm là nơi Khẩn Na La diễn tấu. Trong bức vẽ Mạn đồ la (Madolo) thì vị thần này ngự ở lớp thứ 3 phía Bắc. Trong Hiện đồ Mạn-đồ-la, vị thần này ngự ở phía Bắc ngoại viện Kim Cang bộ, phía Bắc chúng Ma-hầu-la-già có hai Khẩn Na La, hình tượng đều có màu da người.

Trong Tuệ lâm âm thì nó là Chân Đà La, cổ viết là Khẩn Na La, Âm Lạc Thiên, có giọng nói thánh thót, trong trẻo, có thể ca hát nhảy múa, nữ thường là vợ của Càn Đạt Bà Thiên. Truyền thuyết về họ có rất nhiều và tuồng như bảo lưu thuộc tính Kinnara/Kinnari của thần thoại Ấn Độ như có 500 vị tiên vì nghe thấy tiếng hát của các cô gái Khẩn Na La đang tắm mà mất cả thiền định, trong lòng say mê rối loạn mê mẩn tâm thần mà lộn cổ xuống từ trời cao. Khẩn Na La biểu diễn tài nghệ trước Phật, khiến cho các đồ đệ Phật ở xung quanh đều hoa chân múa tay, mất hết uy nghi.

Cặp đôi Kinnara-Kinnari là đôi tình nhân bất diệt, rất được yêu quý không bao giờ tách rời nhau. Kinnara và Kinnari mãi là một cặp vợ chồng, nhưng không bao giờ trở thành bố thành mẹ: Không có một đứa trẻ nào được thể hiện bên cạnh chúng. Chúng không được phép sự yêu thương bất kỳ một sinh vật thứ ba nào. Truyện Ngưu Lang và Chức Nữ trong văn hóa Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam, được coi là phiên bản của một chuyện tình giữa một thế nhân và nàng Kinnari, là dị bản của truyện Kinnari Manohara phổ biến ở các quốc gia Phật giáo Nam truyền Đông Nam Á.

Đông Nam Á

Trong tín ngưỡng thờ bàn chân Phật (Budhapad) ở Đông Nam Á, Kinnari được mô tả là một trong số 108 biểu tượng trên bàn chân Phật. Truyền thuyết của các dân tộc Shan, Thái, Lào và Khmer kể rằng Kinnari luôn sống theo từng cặp, con mái gọi là Kinnari, con trống gọi là Kinnara. Chúng là đôi chim biểu trưng cho tình yêu thủy chung và lòng mộ đạo Phật. Những cặp đôi Kinnari và Kinnara sống trong khu rừng thần Himaphan tọa lạc trên sườn núi Himalaya, nhưng họ thường xuyên bay xuống trần gian để hành thiện cứu người.

Kinnari được các dân tộc Đông Nam Á xem là biểu tượng cho tình yêu và lòng thủy chung son sắt, và xuất hiện gần với Phật trong các ngôi chùa Phật giáo Therevada. Việc phổ truyền của truyện trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn như vậy thấy ở nhiều nước Đông Nam Á. Từ một truyện tiền kiếp của Phật, câu chuyện đã trở thành sáng tác trong văn học-nghệ thuật các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt phổ biến trong văn hóa Thái Lan, Campuchia, truyện Kinnari Manohara là tác phẩm văn học mỹ lệ, chiếm vị trí quan trọng trong kho tàng văn học nhiều nước Đông Nam Á.

Trong Pannasa Jataka (Bản Sinh Kinh), câu chuyện Sudhana Jataka, tiền kiếp của một nàng Kinnari có tên là Manora, nàng lấy chồng là hoàng tử Sudha, nguyên là tiền kiếp của Thích Ca Mâu Ni trong hình hài của loài chim. Cặp vợ chồng chim đang sống hạnh phúc thì một cơ lũ thần cuốn trôi Sudha đi xa, nàng Manora phải chờ chồng đến 7.000 đêm mới gặp lại nhau. Người Khmer Nam bộ cũng như các dân tộc khác đều yêu quý và sùng bái Kinnari hơn do chế độ mẫu hệ và tục sùng bái nữ thần của cư dân bản địa.

Trước khi đạo Phật cùng văn hóa Ấn Độ du nhập vào Đông Nam Á, các cư dân người Việt–Mường cổ, người Chăm cũng như nhiều tộc người khác cư trú ở vùng rừng núi phía Bắc và vùng Tây Nguyên (Việt Nam) đã có tín ngưỡng khá phổ biến là tục thờ chim, chim trở thành vật tổ. Trong sự giao thoa văn hóa, hình tượng Kinnari đầu người mình chim được thể hiện trong các ngôi đền, chùa của các nước Đông Nam Á như đài Patuxay, Khải Hoàn Môn ở thủ đô Viêng Chăn (Lào), trong các ngôi chùa Việt từ thời Lý đến thời Mạc như số tượng Kinnari còn nguyên vẹn không nhiều.

Indonesia

Ở Indonesia, hình ảnh cặp đôi Kinnara-Kinnari có thể được tìm thấy ở những điện thờ Borobudur, Mendut, Pawon, Sewu, Sari và Prambanan. Chúng được miêu tả là những con chim đầu người hay con người với chi dưới là chim. Câu chuyện tình Kinnari Manohara nổi tiếng được miêu tả khá đầy đủ ở các phù điêu của đền Borobudur (Indonesia), ở Indonesia, truyện lưu hành bằng con đường truyền khẩu lẫn sáng tác văn học thành văn và được tạo thành phù điêu trên đá ở đền Borobudur.

Cặp đôi Kinnara-Kinnari thường được thể hiện là linh vật canh gác cây đời Kalpataru, và thỉnh thoảng được mô tả là đấng bảo hộ vại châu báu. Phù điêu cặp đôi Kinnara-Kinnari ở điện thờ Sari là duy nhất, miêu tả Kinnara như là thiên thần với đôi cánh chim gắn trên lưng, khá tương đồng với hình tượng phổ biến của các thiên thần.

Thái Lan

Kinnari (thường được phát âm là Kinnaree, tiếng Thái: กินรี) trong văn học Thái Lan bắt nguồn từ Ấn Độ nhưng được thay đổi cho phù hợp với phong cách người Thái. Kinnari của Thái được thể hiện như là một người phụ nữ trẻ đẹp nửa người nửa thiên nga với đầu và thân mình của nữ giới, bên dưới phần eo thon là cơ thể, đuôi và chân thiên nga, mặc trang phục giống như các thiên thần. Kinnaree cũng có tay người và cánh của một thiên nga. Phần thân dưới tương tự chim và có thể bay lượn giữa thế giới của loài người và các thế giới khác.

Ở Thái Lan, nhân vật Kinnari còn được biết đến với tên gọi là Manora, gốc từ Manohara trong tác phẩm Pali có tên là Pannas Jataka vào khoảng năm 1450-1470 kể về câu chuyện tình của Hoàng tử Sudhana và nàng Manora. Câu chuyện này cũng đã tạo ra điệu múa Manorah Buchayan, một điệu múa bí truyền, có trình độ nghệ thuật vũ đạo cao cấp và cũng trở thành vở vũ kịch Norah phổ biến ở miền Nam Thái Lan. Kinnaree nổi tiếng với vũ đạo, giọng ca tuyệt vời và hình dáng yêu kiều/duyên dáng thường thấy trong điêu khắc, kiến trúc truyền thống và những bích họa trong các đền điện.

Với mũ miện, bộ mặt và thân mình của một devi, kinnari có chân, cánh, và cái đuôi duyên dáng của chim hong, một dạng của ngỗng thần hamsa. Cả kinnara trống và kinnari mái là những loài được tìm thấy ở cùng những vị trí giống như hong: phía trên cổng ra vào, như là tay đỡ hay hình chạm đầu mái, mái hiên gie ra của kiến trúc rầm chìa, dọc theo những xà ngang ở đỉnh nóc, cũng như những diềm trang trí. Kinnari là vũ công bán thần thường được thể hiện với bàn tay, cánh tay trong tư thế múa. Con đực (đối ngẫu với con mái Kinnari) là Kinnon/ Kinna Norn/ Kinnanorn. Sinh vật này có phần thân trên của người và phần thân dưới của một ngỗng thần Hongsa.

Câu chuyện Sudhana Jataka được các nghệ nhân dân gian Thái Lan sáng tác thành điệu múa Manorah Buchayan, một trong những điệu múa cổ truyền nổi tiếng của Thái Lan. Tại miền Nam Thái Lan nó được gọi bằng tên khác là Norah. Còn tạp chí của Hãng hàng không Thái Airway lấy tên là Kinnari (Kinnaree). Các ngôi chùa ở Thái Lan, người Thái còn thể hiện hình tượng những cặp Kinnara và Kinnari cùng đứng bên cạnh con cái của chúng. Kinnari thường được thể hiện bằng những pho tượng lớn dựng trong sân chùa.

Myanmar

Ở Miến Điện, Kinnara được gọi là keinnaya hay kinnaya (tiếng Miến: kin-na-yi); con mái được gọi là keinnayi hay kinnayi. Trong mỹ thuật Miến Điện, Kinnari được mô tả kín đáo với phần che ngực. Bức tượng dùng làm phần thưởng của Học viện Myanmar dành cho những người chiến thắng là Kinnari. Cặp đôi Kinnara-Kinnari được xem là biểu tượng của dân tộc Karenni.

Tín đồ Phật giáo Miến Điện tin rằng ngoài 136 tiền kiếp của Đức Phật là động vật, có bốn tiền kiếp là Kinnara. Kinnari cũng là một trong 108 biểu tượng được thể hiện trên dấu chân Đức Phật. Kinnara chiếm 4 trong số 136 tiền thân của Đức Phật. Quan điểm này rất giống với câu chuyện Sudhana Jataka của Thái Lan do giao lưu văn hóa giữa vùng Chiang Mai và Miến Điện.

Ở Miến Điện loài chim huyền Kinnari đã đi vào đời sống văn hóa tinh thần của cư dân. Giải thưởng học thuật dành cho những người có đóng góp to lớn cho quốc gia là một pho tượng nhỏ bằng vàng hình Kinnari. Lá cờ của bang Kayah ở Miến Điện có ba màu xanh, trắng, vàng với hình Kinnara ở trung tâm. Người Miến Điện cũng cho rằng Kinnari là biểu tượng cho sắc đẹp nữ giới, sự hoàn hảo và còn là biểu tượng cho thơ văn, nghệ thuật ca hát và nhảy múa khác với quan niệm của người Ấn Độ là những lĩnh vực này thường đặt dưới quyền cai quản của nữ thần Sarawati.

Trong vũ điệu Kinnari, người vũ công thường thể hiện điệu múa kể lại câu chuyện tình yêu thủy chung của đôi chim huyền thoại này. Các động tác thường thể hiện qua cách uốn lượn của thân thể và sự chuyển động của đôi tay diễn ta một đôi chim đang đùa nghịch nhau. Trang phục truyền thống của vũ công luôn thể hiện có chiếc đuôi chim phía sau. Các vũ công thường trình diễn trong các nghi lễ truyền thống cũng như các vũ điệu cổ điển của bang Shan.

Chuyện đôi ca thần Canda (Tiền thân Canda Kinnara) một trong những chuyện tình lãng mạn trong Bộ Chuyện Tiền thân. Trong truyền thuyết khi vị đạo sĩ Sumedha (Thiện Tuệ), tiền thân Phật Thích Ca, được Cổ Phật Dipankara (Nhiên Đăng) thọ ký để thành Phật, có một thiện nữ phát đại nguyện làm bạn đời của Ngài vô lượng kiếp cho đến ngày đắc quả Vô thượng Giác ngộ. Đại nguyện này đã được thể hiện qua những mối tình chung thủy giữa nàng và Bồ tát, tiền thân Đức Phật dưới nhiều hình thức khác nhau: từ đôi chim bồ câu, thiên nga hay quạ, cho đến đôi vợ chồng vương giả trong cung điện.

Đặc biệt ở câu chuyện Tiền thân Canda, Bồ tát và nàng là đôi ca thần Kinnara (Khẩn Na La), một loài thần tiên ở núi rừng có giọng ca tuyệt vời trên thế gian và luôn sống quấn quýt bên nhau không rời ngay cả trong hiểm nguy hoạn nạn. Kinnara và Kinnari tượng trưng cho tình yêu bất diệt. Các cặp Kinnara-Kinnari đời đời yêu nhau vĩnh cửu trong Himavanta, một khu rừng ma thuật xung quanh núi Meru (trung tâm của vũ trụ). Nayanthara cho biết thiên thần nhạc công Kinnra và Kinnari là hình ảnh hấp dẫn nhất trên những mảnh vỡ của bức tranh được tìm thấy tại hang Ajanta.

Người Khmer

Ở Campuchia, Kinnara được biết trong ngôn ngữ Khmer như là Kenar (phát âm tiếng Việt: Kầy-no) và con mái tương ứng là Kinnari, thường được miêu tả phổ biến trong mỹ thuật và văn học Campuchia hơn là con giống đực. Chúng thường được thể hiện dưới dạng những bức tượng chống đỡ nơi cột trụ bên ngoài hay mặt tiền kiến trúc Angkor và hầu hết ở các kiến trúc chùa chiền Phật giáo, đặc biệt là các ngôi chính điện Preah Vihear và các tháp Chét-đây (chứa tro cốt chư Tăng hay tín đồ quá vãng).

Chúng là biểu tượng của sắc đẹp và cũng là những vũ công khéo léo múa dẻo. Kinnari là nguyên mẫu trong tiết mục múa ba lê của hoàng gia Campuchia, xuất hiện như là nhóm tinh nghịch có một sức quyến rũ, lôi cuốn mạnh mẽ. Vở vũ kịch truyền thống Robam kenar miêu tả những sinh vật dạng tiên chim Kinnari nô đùa, vui chơi trên một ao sen cũng là vở diễn mà “Nhân vật kenar” là vai chủ đạo. Ở Campuchia, chuyện này có tên bản địa là Preah Sothon-Niêng Keo Mnôria.

Kinnari có nguồn gốc trong thần thoại Ấn Độ cũng được người Khmer Nam bộ ở Việt Nam gọi là Kày No, tên gọi này nhằm chỉ một giống sinh vật huyền thoại nửa người nửa chim. Thần phả và điêu khắc mô tả Kinnari với hình dáng của một nữ nhân xinh đẹp, mặc y phục thiên thần ở nửa phần trên của cơ thể, nửa phần dưới thuộc giống chim nên được trang trí bằng đôi cánh và chiếc đuôi. Với hình dáng này các nàng Kinnari được tin là có thể sống dưới hạ giới, nhưng khi cần thì có thể vỗ cánh bay về trời. Kinnari trong điêu khắc khá phổ biến trong các chùa Khmer Nam bộ, Kinnari được trang trí thành những dãy dài xung quanh cổng chào và chánh điện, với hình dáng của những nữ nhân xinh đẹp nửa người nửa chim, hai tay trong tư thế giơ cao đỡ lấy mái chùa.

Ở những ngôi chùa cổ, tượng Kinnara được tạo tác bằng gỗ sơn màu sặc sỡ; còn ở các chùa mới xây, tượng Kinnari thường được đổ khuôn bằng xi măng. Các tượng Kinnari trong các ngôi chùa Khmer Nam bộ có màu sắc sặc sỡ, khuôn mặt thanh thoát, đôi chân đứng trên một cái bệ dính vào tường, hai tay giơ cao đỡ mái cổng hay chánh điện. Ở các góc chùa có thêm hình tượng Krut (tức Garuda) cũng được thể hiện trong tư thế giống như Kinnari. Tại một số ngôi chùa Khmer ở Trà Vinh, chiếc bệ mà Kinnari đứng trên đó được thể hiện theo hình đài sen, hình vuông nhưng cũng có nơi chiếc bệ là một chiếc đầu người đẫm máu.

Hình tượng Kinnari với đôi tay đỡ mái chùa vốn có nguồn gốc từ nghệ thuật Bayon thế kỷ thứ XIII ở Xiêm Riệp. Phong cách Bayon thường thể hiện những hàng dài Garuda hay sư tử (Simha) dùng đôi tay đỡ lấy bệ tháp hay mái tháp. Phong cách này có ảnh hưởng đến nhiều quốc gia như Thái Lan và Champa nhất là điêu khắc tại tháp Dương Long tỉnh Bình Định. Người Khmer Nam bộ cũng chịu ảnh hưởng bởi nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Bayon nhưng chỉ thể hiện các Kinnari đỡ mái chùa, không thể hiện các Kinnari đỡ bệ tháp hay nhà chùa. Hình tượng Kinnari và Krut đỡ mái chánh điện biểu hiện cho thuyết vũ trụ luận của Phật giáo Theravada là ngọn núi Tudi của Phật luôn bay lơ lửng trên thiên giới.

Người Khmer tin rằng ngôi đền bay trong không trung là do sức mạnh từ những đôi tay và đôi cánh của loài chim thần. Chiếc đầu lâu đẫm máu mà các nàng Kinnari dẫm lên, ảnh hưởng từ yếu tố Mật tông giáo khi diễn tả nữ thần Kali chiến thắng Ma vương Ravana bằng cách đoạn lấy chiếc đầu. Hình tượng trong các ngôi chùa Khmer Nam bộ lại mang ý nghĩa khác là sự chiến thắng của tâm hồn thánh thiện đối với sự u minh của con người được gọi là chiến thắng Mara. Mara trong Phật giáo Theravada được mô tả là quỷ vương hay đến quấy phá Đức Phật tu hành. Mara nghĩa là ảo ảnh hay sự u minh của con người nên hình tượng Kinnari dẫm chân lên Mara là biểu hiện cho cái thiện luôn chiến thắng cái ác trong cách hành xử của Phật tử khi đến chùa.

Một ý nghĩa khác là Kinnari có mối quan hệ tiền kiếp với Đức Phật nên họ ở cạnh Đức Phật để canh gác cho ông này tu hành. Họ ca hát trong khu rừng Himaphan để tăng thêm niềm vui cho các linh vật khác như rắn Naga, sư tử, thiên nga, voi và khỉ. Kinnari cũng là những thần hộ pháp canh giữ nhà chùa. Họ xinh đẹp nhưng cũng rất dũng mãnh tấn công, yêu ma theo kiểu của loài chim là chộp lấy đầu rồi bay lên cao, nếu chúng dám đến quấy phá nơi tôn nghiêm. Người Khmer Nam Bộ xem Kinnari là biểu tượng cho nét đẹp thánh thiện, hoàn mỹ và biểu tượng cho tình yêu thủy chung trong đời sống hôn nhân.

Vì quan niệm Kinnari chỉ là những linh thần bình thường trong cõi Tam giới nên chúng vẫn có đời sống vợ chồng theo từng cặp. Cùng với nữ thần Mẹ đất Phra Thorni, Kinnari là nhân vật nữ nhân thứ hai xuất hiện trong thần điện Phật giáo Theravada của người Khmer Nam bộ. Nét đẹp lộng lẫy của những nàng Kinnari không biểu tượng cho nhục thể mà thể hiện cho nét đẹp thánh thiện, nét đẹp quý phái của những nữ nhân Phật tử nhưng mang trong lòng tâm hồn thánh thiện và tình yêu thủy chung trong hôn nhân gia đình. Linh vật Kinnari là một phần quan trọng không thể thiếu trong các ngôi chùa Khmer Nam Bộ.

Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc xua đuổi tà ma bảo vệ Phật pháp. Cách thể hiện Kinnari với đôi tay đỡ lấy mái chùa phần nhiều chỉ xuất hiện ở các ngôi chùa Khmer Nam Bộ nhưng điều khác với Thái Lan là người Khmer Nam Bộ lại không thể hiện các cặp Kinnara và Kinnari cùng với con cái. Chúng còn là biểu tượng cho môi trường thiên nhiên của khuôn viên nhà chùa (khu rừng Himaphan) nơi những loài chim muôn sinh sống. Sự xuất hiện của hình tượng Kinnari trong các ngôi chùa thể hiện cho tình yêu thiên nhiên, quan điểm tôn trọng tình yêu của con người và sự sống của muôn loài trong Phật giáo Theravada. Trong kiến trúc chùa Khmer Nam Bộ, các nàng Kinnari được thể hiện xung quanh chánh điện với hai tay đỡ mái chùa chiền Khmer.

Việt Nam

Biểu tượng chim thần Kinnari của người Chăm được lấy từ mô típ chim thần Garuda trong thần thoại Ấn Độ. Loại hình này thường được người Chăm dùng trang trí thành băng trên diềm mái tháp. Trong nghệ thuật điêu khắc Chăm, hình tượng Kinnari được thể hiện rất phong phú đa dạng như di tích Tháp Mắm (Bình Định) phát hiện nhiều tượng Kinnari. Phong cách nghệ thuật Chăm giàu cảm xúc, không huyền bí như mỹ thuật Lý.

Tượng Kinnari bằng đá sa thạch nguồn gốc phát hiện tại Tháp Mẫm thể hiện hình ảnh nhạc công Kinnari trên đầu đội một cái Kisita - Mukuta có 5 tầng, tầng trên cùng là một cánh hoa, 4 tầng dưới trang trí cánh hoa đầu vê tròn kết dải. Quanh trán có chuỗi hạt tròn kết dải. Gương mặt với vầng trán rộng, lông mày cong, mắt to hình cung.

Sống mũi cao, cánh mũi nở, miệng mỉm cười, đôi môi dày, môi dưới hơi trề. Má bầu bĩnh cằm chẻ, hai tai to, đeo trang sức hình khuy tròn. Cổ ngắn, trước ngực đeo vòng trang sức. Ngực tượng nở, bụng thon gọn. Hai tay đưa lên cao thẳng góc ở khuỷu tay, lòng bàn tay ngửa ra phía trước với 5 ngón thon. Trên bờ vai mang đồ trang sức là những chuỗi hạt tròn kết dải, chính giữa có đóa hoa 5 cánh.

Trang phục Kinnari, quanh bụng quấn sampot khắc tạc nhiều họa tiết đẹp, dưới bụng là một cái đai nịt lớn. Trên đai nịt trang trí chuỗi hạt kết dải, ở giữa là đóa hoa 4 cánh, dưới đai nịt trang trí lớp cánh sen, dưới hoa văn cánh sen là hoa văn hình xoắn ốc. Sau vai trái có một cánh chim khắc tạc cẩn thận. Phía sau tượng có gờ nhô ra để gắn vào công trình kiến trúc.

Tượng Kinnari tại tháp Mẫm được thể hiện thân, mặt người, vỡ mất phần chân, thần đội mũ hình chóp, khuôn mặt thanh tú, hai tai đeo trang sức hình tròn, cổ đeo vòng trang sức, hai bầu vú căng tròn, hai tay đưa ra sau thẳng hàng với khủy tay, bàn tay xòe ra trong tư thế đang bay; bắp tay; cổ tay đeo trang sức, phía sau có đôi cánh, trên đôi cánh trang trí hoa văn kẻ sóng lá, thần mặc một trang phục ngắn, thắt lưng là đai nịt gồm nhiều hạt tròn kết dải, phía trước có một sampot đầu vê tròn, trên trang phục trang trí hoa văn vảy cá xếp lớp.

Tượng Kinnara (Nam thần) thể hiện một vị Nam thần, đầu đội mũ hình chóp gồm 4 tầng, trên mỗi tầng trang trí những cánh hoa liên kết, viền mũ trang trí những hạt tròn kết dải, trán rộng vuông, 2 cung mày cong dài, mắt nhắm, sống mũi thẳng, cánh mũi to, miệng rộng; hai tai to dài đeo vòng trang sức hình khuy tròn; cổ đeo vòng trang sức to bản, 2 bắp tay to cũng đeo trang sức; thần ở trần để lộ thân hình lực lưỡng, tay phải bị vỡ, tay trái giơ lên ngang vai, lòng bàn tay hướng ra phía trước; trang phục của thần giống như một chiếc váy tròn trang trí 3 lớp cánh hoa kết dải. Phía sau lưng thần có đôi cánh như cánh chim nhưng bị vỡ và có chốt đế gắn vào kiến trúc.

Có một tượng Kinnari bị mất phần đầu và chân, chỉ còn một đoạn thân; phía sau có chốt dài để cắm vào tháp. Tượng có 2 cánh 2 bên trong tư thế đang bay; thân cánh trang trí hoa văn dật cấp hình sống lá; cổ đeo trang sức chấm bi kết dải, mặt trang sức hình lá đề; thân để trần lộ ra 2 bầu vú căng tròn; 2 tay đang chắp lại trước ngực trong tư thế cầu nguyện; 2 cổ tay tròn lẵng đeo trang sức; eo thon; tà sampot là dải yếm vê tròn phía dưới.

Tượng Kinnari chỉ còn phần thân; có 2 cánh nhưng bị vỡ một cánh; cổ đeo trang sức; 2 bầu vú căng tròn; tay và cổ tay đeo trang sức; 2 tay chắp trước ngực trong tư thế cầu nguyện; ngực ưỡn ra phía trước trong tư thế đang bay. Đầu tượng Kinnari, bằng đá sa thạch. Mặt người, đội mũ hình chóp. Trên thân mũ trang trí các lớp cánh hoa kết dải; vành mũ trang trí một hàng hoa văn chấm bi; mặt thon, 2 mắt nhắm; 2 tai dài; phía sau đầu tượng có chốt để gắn vào tháp.

Khẩn Na La ở văn hóa Việt được xác tín như một loại chúng sinh có thuộc tính như tiên nữ và được hiểu như một dạng Ngọc Nữ dâng hoa cúng Phật và trong văn học một câu chuyện tình chung thủy đắm say của một người trần với nàng Kinnari như truyện Kinnari Manohara phổ biến ở các quốc gia Đông Nam Á, ngoài việc lưu hành truyện Ngưu Lang - Chức Nữ gốc từ Trung Quốc. Ở Việt Nam, Kinnara/ Kinnari, ngoài các di tích Champa, còn thấy các nữ thiên thần đầu người mình chim (Kinnari) vừa múa hát vừa dâng hương hoa và các quả thiêng hầu Phật ở các đồ án trang trí thời Lý.

Cách tạo hình các tượng thiên thần Kinnari ở chùa Phật tích về tổng thể mang đặc điểm chung là nửa thân trên là người, mình chim, hai cánh xòe xuôi theo thân, chân có móng chắc, khỏe. Chi tiết tạo hình các tượng không giống nhau: có những tượng được thể hiện trau chuốt, trang phục, chi tiết mắt, mũi, miệng rõ, nhưng cũng có những tượng lại tạo hình lược giản chủ yếu là những tượng nhỏ. Tượng càng nhỏ, tạo hình càng đơn giản, các tượng Kinnari nhỏ trang trí ở vị trí cao chỉ cần tạo hình dáng chung miễn là hài hòa với tổng thể kiến trúc và trang trí của tháp.

Có thể gặp ở những dạng tượng Kinnari ở chùa Thái Lạc, chùa Phật Tích, chùa Long Đọi. Bức phù điêu ở chùa Long Đọi thể hiện hình tượng Kinnari có bộ mặt giống con người hiện thực, thể hiện sự trầm tư, vẻ đẹp dịu dàng nhưng lại rất rạng rỡ, phảng phất hình bóng của người Chăm với chiếc khăn quấn đầu rủ từ thái dương xuống vai, phía sau có đôi cánh như cánh chim, hai tay đưa ra phía trước, một tay giơ lên cao, một tay giơ thấp, thân hình uốn lượn mềm mại trong tư thế đang múa, xung quanh là những đám mây.

Một số nhạc cụ của các Kinnari như đàn tỳ bà, trống Phong Yêu (còn gọi là trống Tầm Bông), chũm chọe4, ống tiêu. Loại trống của Kinnari chùa Phật Tích là trống cơm, trống của Kinnari chùa Phật Tích là trống Phong Yêu (còn gọi là trống Tầm Bông). Hình chạm trên một khối đá thuộc thành phần kiến trúc đào được từ phế tích chùa Phật Tích và ở chùa Thái Lạc thời nhà Trần, các dạng tiên nữ đầu người mình có thể chia làm ba loại dạng:

 Loại thứ nhất là hoa văn chạm hình hai tiên nữ đầu người mình chim cùng dâng hoa chầu Phật trong khung hình lá đề. Hai tiên nữ ở đây trong một bố cục quay đầu vào nhau cùng dâng hoa cúng Phật. Cả hai đều đứng trên đài sen, một tay để trước ngực còn tay kia giơ cao nâng đỡ các chùm hoa dâng Phật hay trịnh trọng đưa cả hai tay đỡ một bình đựng hoa to. Đầu chúng mọc ra đôi cánh như cánh chim dang rộng với nhiều lớp lông trong tư thế sẵn sàng vỗ cánh bay, phía sau là chùm lông đuôi dài đang cuộn sóng uốn lượn bay ngược lên phía trên.
 Loại thứ hai chỉ thể hiện một tiên nữ đầu người mình chim dâng hoa, hoa một bông và các tiên nữ đứng trên mây. Đồ án đóng khung vuông bằng các hoa văn dấu phẩy. Loại đồ án này gồm có hai đôi. Mỗi đôi đều có hình tiên nữ quay mặt ngược chiều nhau và lúc để hai bên Phật điện, ta thấy các tiên nữ đều hướng vào giữa trung tâm của điện thờ.
 Loại thứ ba là loại thể hiện hình các tiên nữ đầu người mình chim hai tay dâng bình hoa to, cả hai cùng quay đầu về một phía như đang nối đuôi nhau trên đường bay về dâng hoa chầu Phật.

Một trong các tượng Kinnari của chùa Phật Tích có chiều cao khoảng 40 cm, còn tương đối nguyên vẹn là hình tượng đầu người mình chim. Tượng mang khuôn mặt bầu, mắt xếch, lông mày dài, sống mũi cao, hai tay bị vỡ, tuy nhiên bàn tay đang đánh chũm chọe vẫn còn nguyên vẹn. Kinnari đội mũ, khuôn mặt bầu bĩnh, thân hình và đôi tay người, đôi chân chim có móng vuốt sắc nhọn, phía sau Kinnari có đôi cánh giang rộng, toàn thân ưỡn về phía trước trong tư thế đang bay và hai tay ôm trống. Tượng này đặc biệt có khuôn mặt nghiêng sang bên phải trong tư thế hơi nghếch lên, trong khi đa phần các tượng thể hiện khuôn mặt ở thế chính diện.

Nét mặt của tượng trông sinh động hơn hẳn so với những tượng khác. Các tượng Kinnari đều có trang phục giống nhau. Tóc chia làm hai phần trang trí đẹp mắt. Một khối tròn tựa như búi tóc trên đỉnh đầu, điểm hoa. Thấp hơn trước trán thắt dải hoa vòng xung quanh. Cũng loại hoa này chạy trang trí thành dải quanh cổ, đồ trang sức chính của Kinnari bắt nguồn từ truyền thuyết, thức ăn của các Kinnari là phấn hoa, xiêm y bên trong lẫn bên ngoài đều bằng thứ lụa sa dệt từ bông hoa và mỹ phẩm của Kinnari là hương thơm của hoa. Nhin chung, những miêu tả về Khẩn Na La có tồn tại ở Nghệ thuật Việt Nam thời Lý, Nghệ thuật Việt Nam thời Trần và Nghệ thuật Việt Nam thời Mạc.

Tham khảo

 Ghosh, Subodh (2005). Love stories from the Mahabharata, transl. Pradip Bhattacharya. New Delhi: Indialog. p. 71
 Schafer, Edward H. (1963). The Golden Peaches of Samarkand: A Study of Tʻang Exotics. University of California Press. p. 103.
 Headley, Robert K. (1997). Modern Cambodian-English Dictionary, Dunwoody Press
Duan Ping段平, Zheng Shouzhi郑守志 e altri, "Wushu Cidian武术词典 Wushu Dictionary", Renmin Tiyu Chubanshe,2007, ISBN 978-7-5009-3001-3
Wu Bin, Li Xingdong e Yu Gongbao, Essentials of Chinese Wushu, Foreign languages press, Beijing, 1992, ISBN 7-119-01477-3

Xem thêm
 Bò thần Nandin
 Garuda
 Ngựa Kiền Trắc
 Chim Hamsa

Sinh vật huyền thoại
Chư thiên Phật giáo
Văn hóa Myanmar
Văn hóa Thái Lan


title: Osteosema alboviridis

text:
Osteosema alboviridis là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eucyclodes


title: Lạc đà hoang Úc

text:
Lạc đà hoang Úc là dân số những con lạc đà hoang sống ở Úc gồm hai loài lạc đà trong đó chủ yếu là lạc đà một bướu (Camelus dromedarius) nhưng cũng có một số lượng nhỏ lạc đà hai bướu (Camelus bactrianus). Lạc đà được nhập khẩu vào Australia từ Ấn Độ thuộc Anh và từ Afghanistan trong thế kỷ 19 phục vụ cho hoạt động giao thông và xây dựng trong các thuộc địa của miền Trung và phía tây của Úc trong bối cảnh đây là vùng đất hoang mạc và sa mạc thì lạc đà là một giải pháp khả dĩ.

Nhiều cá thể lạc đà đã được thả vào tự nhiên sau khi giao thông cơ giới thay thế việc sử dụng các con lạc đà trong những năm đầu thế kỷ 20, kết quả là một quần thể dân số hoang hóa đã và đang phát triển nhanh. Đến năm 2008, nỗi lo sợ rằng dân số lạc đà hoang dã của miền trung tâm Australia đã tăng lên khoảng một triệu con và được dự đoán sẽ tăng gấp đôi mỗi giai đoạn 8-10 năm.

Lạc đà được biết là gây ra sự xuống cấp nghiêm trọng của các sinh cảnh môi trường và văn hóa địa phương đặc biệt là trong điều kiện khô ráo. Một chương trình quản lý 19 triệu đô la Úc được tài trợ trong năm 2009 và sau khi hoàn thành vào năm 2013, dân số lạc đà hoang dã ước tính đã được giảm xuống còn khoảng 300.000. Dù vấp phải sự phản đối nhưng Chính phủ Úc vẫn phải thực hiện chương trình này.

Tổng quan
Tổ tiên của lạc đà không phải ở Úc. Tuy nhiên, Úc có quần thể lạc đà hoang dã nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào, kể cả nơi tổ tiên chúng sinh sống. Không còn lạc đà một bướu sống hoang dã, mặc dù còn tồn tại quần thể sống hoang dã khoảng 700.000 con ở Úc, nhưng chúng là hậu duệ của lạc đà một bướu đã thuần hóa. Lạc đà một bướu được đưa vào châu Úc từ thế kỷ 19 để vận chuyển hàng hóa qua những vùng đất rộng mênh mông. Lạc đà được đưa đến xứ sở chuột túi từ những năm 1840 để giúp các nhà thám hiểm đi lại và vận chuyển hàng hóa qua vùng xa mạc hoang dã. Corad Multe Brun đã đưa lạc đà vào Australia năm 1822, với mục đích sử dụng những con vật chịu được cái nóng khủng khiếp để khai phá sa mạc hoang vắng ở Australia. Lạc đà du nhập vào Úc để làm phương tiện chuyên chở hồi năm 1840, nhưng sau đó đã được đẩy ra môi trường hoang dã khi giao thông đường sắt và đường bộ phát triển.

Chúng nhanh chóng thích ứng với môi trường mới nhưng sự sinh sôi phi mã của chúng đã gây thiệt hại to lớn đối với hệ động thực vật vốn yếu ớt của châu Úc, nơi có khí hậu khô nhất thế giới. Từ ngày đó, chúng trở thành một loài có hại vì ăn trụi các lá xanh, và phá hủy nhiều cơ sở hạ tầng của các gia đình để tìm kiếm nước… Nhiều khi chúng xông vào các các phòng vệ sinh trong nhà dân. Hiện nay người ta khuyến khích thợ săn giết lạc đà, nhưng quần thể của chúng vẫn đang tăng lên.

Giống lạc đà tại Australia thuộc loại một bướu, có nguồn gốc từ các vùng sa mạc của châu Á và Bắc Phi. Theo các nhà khoa học, trên thế giới hiện không còn lạc đà một bướu sống trong điều kiện hoang dã, nhưng tại Australia vẫn có một quần thể lạc đà một bướu sống hoang, vốn là con cháu của các bầy lạc đà đã thuần hóa nhưng thoát khỏi các chuồng trại vào cuối thế kỷ 19. Lạc đà hoang dã sinh sống nhiều nhất tại các sa mạc ở miền Trung nước này. Số lượng lạc đà ở Australia đã tăng lên chóng mặt, cứ 9 năm lại tăng gấp đôi, đe dọa nghiên trọng tới hệ thống kinh tế khu vực cận sa mạc. Australia hiện là quốc gia có số lượng lạc đà hoang dã cao nhất thế giới, với số lượng hơn 1 triệu con.

Ngày nay, quần thể lạc đà hoang dã ở Úc được ước tính khoảng 1,2 triệu con. Có xuất xứ từ Ả Rập, Afghanistan và Ấn Độ từ những năm 1800, những con lạc đà đã được trả tự do về thiên nhiên sau khi giao thông cơ giới thay thế sự cần thiết của chúng trong những năm đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, lạc đà hoang dã là mối đe doạ đối với các loại động vật bản địa của Úc. Từ năm 2009 đến 2013, đã có những chính sách nhằm quản lý số lượng lạc đà hoang dã và kiểm soát sự phát triển số lượng của chúng. Số lượng lạc đà hoang dã ở Úc hiện đã lên đến hơn 1 triệu con, sống rải rác trên các cánh đồng ở miền trung. Chúng hiện là một trong những sinh vật gây hại nhất cho hệ sinh thái ở các vùng xa xôi bởi loài vật này ăn hầu hết các loại cây chúng gặp.

Các chuyên gia môi trường đã kêu gọi kiểm soát số lượng lạc đà. Một số cho rằng những con vật này có thể sẽ diệt sạch nhiều loài thực vật độc đáo của Úc nếu không được ngăn chặn kịp thời. Đứng trước vấn đề cấp bách trên, chính phủ xứ sở chuột túi quyết định sẽ chi 19 triệu AUD để giảm bớt số lượng lạc đà, Telegraph cho hay. Tuy nhiên, bài toán hóc búa là tiêu diệt bằng cách nào mà vừa ít tốn kém mà lại hiệu quả. Một trong những cách phổ biến là dùng súng diệt lạc đà từ trên không, được xem là hiệu quả và "nhân đạo" nhất. Tuy nhiên, dùng trực thăng thì rất tốn kém khi đẩy chi phí diệt mỗi con lên khoảng 99 AUD. Một số cách khác là dẫn du khách đi săn lạc đà, lập các lò mổ di động để biến thịt lạc đà thành thức ăn cho thú cưng và thậm chí là khuyến khích người dân Úc ăn thịt lạc đà.

Lịch sử
Lạc đà đã được sử dụng thành công trong việc thăm dò, khám phá sa mạc trong các vùng miền khác nhau trên thế giới. Các đề nghị đầu tiên nhập khẩu những con lạc đà vào Australia đã được thực hiện vào năm 1822 bởi nhà địa lý học và nhà báo Đan Mạch-Pháp là Conrad Malte-Brun: "Đối với một cuộc thám hiểm như vậy, người đàn ông của khoa học và lòng dũng cảm để được lựa chọn. Họ nên được cung cấp với tất cả các loại dụng cụ hỗ trợ cũng như các động vật khác nhau, từ bản năng của chúng mà họ có thể lấy được hỗ trợ. Những con bò sẽ đi qua các khu rừng và cây bụi, các con la sẽ đi bộ một cách an toàn giữa các tảng đá gồ ghề và các nước nhiều đồi núi nhưng các con lạc đà sẽ băng qua những sa mạc cát. Do đó, cuộc thám hiểm sẽ được chuẩn bị cho bất kỳ loại lãnh thổ. Chó cũng cần được sử dụng để săn mồi và khám phá suối nước và thậm chí đã được đề xuất để đưa lợn vì lợi ích của việc tìm ra nguồn gốc vật ăn được trong đất".

Năm 1839, Trung tá George Gawler, thứ hai Thống đốc bang Nam Úc, cho rằng lạc đà nên nhập khẩu để làm việc trong các khu vực bán khô cằn của Australia. Những con lạc đà đầu tiên đến Úc vào năm 1840, đặt hàng từ quần đảo Canary của anh em Phillips của Adelaide (Henry Weston Phillips (1818-1898); George Phillips (1820-1900); G M Phillips (không rõ)). Chuyến Apolline, dưới thuyền trưởng William Deane, đã cập cảng Adelaide, Nam Úc vào ngày 12 tháng 10 năm 1840, nhưng tất cả, nhưng một trong những con lạc đà đã chết trên hành trình. Lạc đà còn sống sót được đặt tên là Harry.

Con lạc đà này, Harry, đã được sử dụng để thăm dò nội địa bởi những nhà du mục và thám hiểm John Ainsworth Horrocks kẻ xấu số đoàn thám hiểm năm 1846 của mình vào bên trong khô cằn Nam Úc gần Hồ Torrens, trong việc tìm kiếm đối với đất nông nghiệp mới. Ông được biết đến như là "người đàn ông đã bị bắn bởi lạc đà của mình '. Ngày 01 tháng 9, Horrocks đã được chuẩn bị để bắn một con chim trên bờ hồ Dutton. Nhưng con lạc đà quỳ anh di chuyển trong khi Horrocks đã được tải lại súng của mình, bị trọng thương Horrocks bởi thương ngón tay giữa của bàn tay phải của mình và một hàng răng. Horrocks đã chết vì vết thương của mình vào ngày 23 tháng 9 năm Penwortham sau khi yêu cầu rằng con lạc đà đã bị bắn.

Kỵ đà Hồi giáo
Chuyến thám hiểm nội địa lớn đầu tiên của Úc để sử dụng lạc đà như một hình thức chính của vận tải là Burke và Wills thám hiểm vào năm 1860. Chính phủ bang Victoria nhập khẩu 24 con lạc đà cho cuộc viễn chinh. Những kỵ đà Hồi giáo đầu tiên đến vào ngày 09 tháng 6 năm 1860 tại Port Melbourne từ Kurrachee trên tàu của Chinsurah để tham gia vào chuyến thám hiểm của Burke và Wills. Như mô tả của Ủy ban Expedition thác Victoria, "những con lạc đà sẽ là tương đối vô dụng trừ khi kèm theo người điều khiển bản địa của chúng". Các kỵ đà trong cuộc thám hiểm bao gồm 45 tuổi Dost Mahomed, người bị cắn bởi một con lạc đà đực mất sử dụng lâu dài của cánh tay phải của mình, và Esa (Hassam) Khan từ Kalat, người bị ốm gần Swan Hill. Họ chăm sóc cho các con lạc đà, nạp, thiết bị và các quy định dỡ và nằm nước trong cuộc thám hiểm.

Từ những năm 1860 trở đi nhóm nhỏ của đoàn kỵ đà được chuyển vào và ra khỏi nước Úc trong khoảng thời gian ba năm, để phục vụ ngành công nghiệp mục vụ nội địa của Nam Úc. Hàng hóa và vận chuyển kiện là len lạc đà là một sinh kế sinh lợi cho họ. Như kiến thức của họ về các vùng hẻo lánh và nền kinh tế Úc càng tăng, những kỵ đà Hồi giáo bắt đầu kinh doanh riêng của họ, nhập khẩu và chạy tàu con lạc đà. Đến năm 1890 các doanh nghiệp lạc đà đã giúp các thương gia Hồi giáo và các nhà môi giới, thường được gọi là "người Afghanistan" hoặc "Ghans", mặc dù nguồn gốc của họ thường là Ấn Độ thuộc Anh (nay là Pakistan) cũng như Afghanistan. Họ thuộc bốn nhóm chính: Pashtan, Baluchi, Punjabi, và Sindhi. Ít nhất 15.000 con lạc đà với cách xử lý của họ được ước tính đã đến Úc từ năm 1870 đến năm 1900.

Hầu hết những con lạc đà đã là loài một bướu đặc biệt là từ Ấn Độ, bao gồm cả lạc đà chiến Bikaneri từ Rajasthan là một con lạc đà cưỡi, lạc đà đất thấp của Ấn Độ cho công việc nặng nhọc. Lạc đà một bướu khác bao gồm cưỡi lạc đà Bishari của Bắc Phi và Ả Rập. Một con lạc đà đực có thể được dự kiến sẽ thực hiện lên đến 600 kg (1.300 lb), và các đoàn lạc đà có thể bao gồm hơn 25 dặm mỗi ngày. Trại nhân giống lạc đà đã được thiết lập vào năm 1866, bởi Sir Thomas Elder và Samuel Stuckey, tại Beltana và Umberatana trạm ở Nam Úc. Cũng có một chính phủ trang trại giống lạc đà ở Londonderry, gần Coolgardie ở Tây Úc, được thành lập vào năm 1894. Những trị giống hoạt động trong khoảng 50 năm và cung cấp các nhà lai tạo cao cấp cho thương mại lạc đà Úc.

Lạc đà tiếp tục được sử dụng để thăm dò nội địa bởi Peter Warburton năm 1873, William Christie Gosse năm 1873, Ernest Giles trong 1875-1876, David Lindsay (nhà thám hiểm) trong 1885-1886, Thomas Elder trong 18.911.892, trên Calvert Expedition trong 1896-1897, và Cecil Madigan vào năm 1939. Chúng cũng được sử dụng trong việc xây dựng các Overland Telegraph Line, và thực hiện các phần đường ống cho các Công trình Cấp nước Goldfields. Sự ra đời của Đạo luật hạn chế nhập cư năm 1901 và chính sách Úc da trắng đã làm cho nó khó khăn hơn cho kỵ đà để nhập cảnh vào Úc.

Ảnh hưởng thổ dân

Một số người thổ dân vẫn có thể nhớ lại việc họ lần đầu nhìn thấy con lạc đà. Pitjantjatjara người đàn ông Andy Tjilari mô tả cắm trại với gia đình của mình như một đứa trẻ, khi một người đàn ông đi cùng lạc đà đến tìm kiếm của da đầu của chó dingo. Khi cú sốc ban đầu mặc tắt, ông Tjilari mô tả sau đây các con lạc đà với gia đình của mình, bắt chước họ và nói chuyện với họ. Phát hiện này đã dẫn ông để khẳng định rằng "con ngựa này là xuẩn ngốc". Những kỵ đà Hồi giáo ngày càng đi qua đất liền họ đã gặp phải một sự đa dạng của các nhóm thổ dân. Trao đổi các kỹ năng, kiến thức và hàng hóa sớm phát triển.

Một số kỵ đà hỗ trợ người thổ dân bằng cách thực hiện trao đổi hàng hoá truyền thống, bao gồm cả đất son đỏ hoặc pituri cây có chất gây mê, cùng tuyến đường thương mại cổ như Birdsville Track. Các kỵ đà cũng đưa mặt hàng mới như đường, trà, thuốc lá, quần áo và các kim loại công cụ cho các nhóm thổ dân từ xa. Thổ dân kết hợp lông lạc đà vào đồ tạo tác chuỗi truyền thống của họ, và cung cấp thông tin về nước sa mạc và tài nguyên thực vật. Một số kỵ đà đã sử dụng người đàn ông và phụ nữ thổ dân để hỗ trợ họ về những chuyến đi trên sa mạc dài của họ. Điều này dẫn đến một số quan hệ đối tác lâu dài, và một số các cuộc hôn nhân.

Từ 1928-1933, các nhà truyền giáo Ernest Kramer tiến hành săn lạc đà ở Trung Úc với mục đích truyền bá Tin Mừng. Trên hầu hết các cuộc hành trình, ông làm việc Arrernte người đàn ông Mickey Dow Dow như người chăn lạc đà, hướng dẫn và phiên dịch và đôi khi một người đàn ông được gọi là Barney. Việc đầu tiên của chuyến đi Kramer là Ranges Musgrave và Mann Ranges, và được tài trợ bởi Hiệp hội thổ dân bạn bè, mà tìm một báo cáo về điều kiện sống bản địa. Theo tiểu sử Kramer, như những người đàn ông đi qua sa mạc và gặp người dân địa phương, họ đưa cho họ kẹo luộc, trà và đường và chơi Jesus Loves Me trên máy hát.

Vào ban đêm, sử dụng một 'chiếc đèn lồng chiếu ma thuật ", Kramer cho trình chiếu sự kiện Giáng sinh và sự sống của Chúa Kitô. Đối với nhiều người, đây là kinh nghiệm đầu tiên của Giáng sinh và sự kiện thành lập "một mối liên hệ giữa những con lạc đà, quà tặng và Kitô giáo không chỉ là biểu tượng nhưng có thực tại vật chất". Vào những năm 1930, khi kỵ đà trở thành hiếm hoi do giao thông cơ giới, cơ hội xuất hiện cho những người thổ dân. Họ đã học được kỹ năng điều khiển lạc đà và mua động vật của mình, mở rộng tính di động và độc lập của chúng trong một xã hội vùng biên giới thay đổi nhanh chóng. Lạc đà vẫn thường xuyên xuất hiện như là một mô típ trong nghệ thuật thổ dân Úc.

Dân số hoang hóa

Với sự ra đời của hệ thống vận tải cơ giới vào những năm 1920 và 1930, một số chủ lạc đà đã phóng thích những con lạc đà của họ vào trong môi trường hoang dã. Rất thích hợp với điều kiện khô cằn của miền Trung nước Úc, những con lạc đà đã trở thành nguồn dân số lớn của lạc đà hoang dã vẫn còn tồn tại ngày nay, chúng có sự thích nghi dẻo dai với cái nóng khô hạn và khả năng nhịn khát rất tốt. Úc là quốc gia duy nhất có những đàn lạc đà hoang dã mà có dân số lớn nhất thế giới.

Nó có đàn duy nhất của lạc đà (một bướu) hiện diện hành vi hoang dã trên thế giới. (Các quần lạc đà hoang dã khác tồn tại trong thế kỷ 20 ở Vườn Quốc gia Doñana ở Tây Ban Nha, và Tây Nam Hoa Kỳ, trong khi dân số nhỏ của lạc đà hai bướu Bactrian hoang dã vẫn còn tồn tại ở sa mạc Gobi). Dân số chính xác của những con lạc đà hoang dã Úc không được biết đến. Trong năm 2008 số lượng lạc đà hoang dã đã được ước tính là hơn một triệu cá thể, với khả năng tăng gấp đôi số lượng mỗi 8-10 năm.Trong năm 2013, ước tính này được sửa đổi để dân số 600.000 trước khi tiêu huỷ hoạt động, và khoảng 300.000 con lạc đà sau khi tiêu hủy nhưng chúng vẫn tăng 10% mỗi năm.

Mặc dù tác động của chúng đối với môi trường là không nghiêm trọng như một số loài gây hại khác được du nhập vào Úc, những con lạc đà ăn nhiều hơn 80% các loài thực vật có sẵn. Sự xuống cấp của môi trường xảy ra khi mật độ quá hai con mỗi cây số vuông, mà là hiện nay các trường hợp trong suốt nhiều phạm vi của chúng trong lãnh thổ Bắc Úc, nơi họ được giới hạn trong hai khu vực chính: Sa mạc Simpson và các khu vực sa mạc phía tây của dãy Trung ương, Sa mạc Great Sandy và Tanami Desert. Một số cây lương thực truyền thống thu hoạch bởi những người thổ dân ở những khu vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi lạc đà bứt lá. Trong khi có bàn chân mềm độn làm xói mòn đất ít có khả năng, chúng làm mất ổn định đỉnh cồn cát, có thể góp phần cho sự xói mòn

Lạc đà hoang dã có một tác động đáng kể đối với các hệ sinh thái hồ muối, và đã được tìm thấy hố nước hôi. Lạc đà có thể làm thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng như vòi nước, máy bơm và thậm chí cả nhà vệ sinh như một phương tiện để có được nước, đặc biệt là trong thời gian hạn hán nghiêm trọng. Chúng cũng làm hỏng hàng rào và gia súc tưới điểm. Các hiệu ứng này được cảm nhận đặc biệt là ở vùng sâu vùng xa của thổ dân và các trường hợp chi phí sửa chữa là cấm kỵ.

Xâm lấn

Những điều kiện hạn hán ở Australia trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 (những "Thiên niên kỷ hạn hán") là đặc biệt khắc nghiệt, dẫn đến hàng ngàn lạc đà chết khát trong vùng hẻo lánh. Các vấn đề xâm nhập của lạc đà tìm kiếm nước đã khôn lớn đủ cho các nhà chức trách Úc lên kế hoạch để tiêu diệt như nhiều như 6.000 con lạc đà đã trở thành một mối phiền toái trong cộng đồng của Sông Docker, trong đó những con lạc đà đã gây ra thiệt hại nghiêm trọng trong việc tìm kiếm thực phẩm và nước. Việc tiêu huỷ kế hoạch đã được báo cáo quốc tế và thu hút được một phản ứng mạnh mẽ.

Một ngôi làng hẻo lánh gần khu vực Docker River đang phải trong tình trạng "cách ly hoàn toàn" bởi người dân tại đây lo sợ hàng nghìn con lạc đà hoang dã, đang trong tình trạng "thiếu kiểm soát" vì khát nước do hạn hán kéo dài nhiều ngày qua tại Australia, sẽ sẵn sàng tấn công họ. Những con lạc đà hoang dã một bướu đang "hùng hổ" tiến tới các khu vực có nước uống và "chiếm lĩnh" toàn bộ khu vực sân bay Docker River khiến nhiều người dân tại khu vực này không dám đi ra ngoài đường.

Hội đồng thành phố trên đã phải đưa ra quyết định "tiêu diệt" lũ lạc đà "háo nước" này bằng cách sử dụng trực thăng dồn chúng lại thành từng đàn lớn và "nã đạn". Chủ tịch Hội đồng thành phố, Rob Knight cho biết, khu vực làng trên thuộc khu vực lãnh thổ phía Bắc Australia với dân số chỉ vỏn vẹn có 350 người trong khi họ phải chống chọi với hơn 6.000 con lạc đà đang trong tình trạng "thiếu kiểm soát". Hiện nay, nhiều cơ sở hạ tầng tại ngôi làng trên đã bị những con lạc đà phá hoại, chúng phá vỡ những nơi có nguồn nước và làm tắc nghẽn hệ thống giao thông, đường băng.

Tình trạng hạn hán tồi tệ nhất kể từ một thế kỷ qua tại Úc đã khiến người ta buộc phải tính đến phương án giết bỏ hàng trăm ngàn con nhằm giảm bớt sự cạnh tranh nước uống giữa chúng với bầy đàn gia súc và cả với con người, có khoảng một triệu lạc đà một bướu trong môi trường hoang dã. Số lạc đà này có xu hướng tăng gấp đôi mỗi chu kỳ tám năm và chúng sẽ cạnh tranh với các bầy đàn gia súc tại các trang trại. Chúng phá hủy chuồng trại, làm xói mòn đất, xâm chiếm các vùng bản địa. Đặc biệt hơn khi đây là loài lạc đà thường xuyên khát nước.

Chúng thường tàn phá một ngôi làng nào đó trong sa mạc, phá dỡ nhà vệ sinh, vòi nước và máy điều hòa để tìm kiếm vài giọt nước, những con lạc đà khát nước đã bắt đầu "xâm chiếm" các thị trấn để tìm nước, chiếm các đường băng máy bay và phá huỷ nhiều cơ sở vật chất để thoáng lối đi. Trong 10 năm gần đây, lạc đà một bướu trở thành một vấn đề nghiêm trọng ở Úc. Tình hình còn trở nên ngặt nghèo hơn trong đợt hạn hán vừa qua khi tại một số vùng, tình trạng loài động vật này tiếp cận và tranh giành nguồn nước ngày một gia tăng. Việc giết bỏ hay gia tăng các biện pháp xuất khẩu số lượng lớn lạc đà một bướu đã trở thành việc bức thiết.
"Có khoảng 350 người đang sống tại đây. Việc lạc đà tới quấy rầy đang làm tình hình trở nên vô cùng nghiêm trọng

Những con lạc đà hoang dã này cạnh tranh với cừu và gia súc để tìm thức ăn, phá hoại hoa màu và thậm chí còn sục sạo vào cả những khu dân cư ở các vùng hoang vắng để tìm nước uống. Chuyện lạc đà xông vào nhà dân, húc đổ nhà tắm hoặc bới tung các đường ống dẫn nước để tìm nước giờ đây không phải là điều xa lạ với các cộng đồng dân cư ở những vùng xa xôi hẻo lánh. Lạc đà không những đang tàn phá các hệ sinh thái mong manh ở Australia bằng việc ăn những loài cây bản địa đang có nguy cơ tuyệt chủng, mà còn giẫm đạt lên cả những địa điểm linh thiêng và các giếng nước cổ của thổ dân. Những đàn lạc đàn hung hăng với số lượng lớn đã khiến cho các phụ nữ gốc thổ dân ở Australia không dám ra đồng vì sợ bị tấn công hay bị giẫm nát.

Quản lý số lượng

Một Dự án quản lý lạc đà hoang Úc được thành lập vào năm 2009. Nó được quản lý bởi Ninti một công ty trách nhiệm hữu hạn (Limited) tại Alice Springs tài trợ 19 triệu Đô Úc (A$) của Chính phủ Úc. Nó nhằm mục đích để làm việc với các chủ đất để xây dựng năng lực để quản lý con lạc đà hoang dã trong khi giảm tác động vào các nền sinh thái môi trường và văn hóa quan trọng. Dự án được dự kiến sẽ được hoàn thành vào tháng 6 năm 2013 nhưng đã nhận được một phần mở rộng sáu tháng. Nó được hoàn thành và ngốn mất 4$ triệu trong ngân sách quốc gia.

Đó là một sự hợp tác giữa mười chín đối tác chính: Chính phủ Australia, Western Australia, South Australia, Northern Territory và Queensland; Hội đồng Trung ương Đất đai, Anangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara, Hội đồng Ngaanyatjarra Inc., Kanyirninpa Jukurrpa, Tổng công ty Thổ dân Pila Nguru, Hội đồng đất đai Kimberley và Tây Sa mạc Lands Corporation thổ dân; Hội Đất khô cằn Nam Úc NRM, Alinytjara Wilurara NRM (đồng quản trị, quản lý tài nguyên thiên nhiên Ban NT Inc và Rangelands NRM WA); Hội Cattlemen của Northern Territory; Hiệp hội Công nghiệp Camel Úc; RSPCA; Tổ chức Bảo tồn động vật hoang dã của Australia; CSIRO; và Đại học Flinders.

Trong tháng 11 năm 2010 của Bộ Môi trường Úc phát hành các kế hoạch quốc gia hành động về lạc đà hoang, kế hoạch quản lý quốc gia cho những gì nó được định nghĩa một loài gây hại được thành lập của Ý nghĩa quốc gia của chiến lược kiểm soát loài gây hại ở Úc. Ninti và các đối tác của mình đã đạt được sự đồng ý của họ hơn 1,3 triệu km vuông đất, lập bản đồ khu loại thải. Khoảng 40 phần trăm của dân số lạc đà được cho là sống trên đất của thổ dân. Chính phủ Australia đã quyết định dành 19 triệu AUD cho chương trình giảm 2/3 số lượng lạc đà hoang dã. Theo kế hoạch này, các đội bắn tỉa thiện xạ sẽ được điều động trong một chiến dịch săn lạc đà trên bộ cũng như trên không bằng máy bay lên thẳng. Khoảng 650.000 con lạc đà sẽ bị tiêu diệt trong chiến dịch này và thịt của chúng có thể sẽ có mặt tại các nhà hàng, siêu thị để phục vụ cho các bữa tiệc nướng gia đình ngoài trời mang tính truyền thống của người dân Australia

Một loạt các kỹ thuật được sử dụng để tham khảo ý kiến với các chủ sở hữu truyền thống bao gồm cả sử dụng lon jerry để chứng tỏ lượng nước một con lạc đà có thể uống. Gạo được rải rác trên bản đồ để chứng minh số lượng lạc đà ở các khu vực nhất định và tăng trưởng dân số dự. các nhóm khác nhau có các hiệp hội khác nhau với những con lạc đà-trong một số lĩnh vực mà họ thậm chí còn được coi là động vật trong Kinh Thánh. Chủ đất đã chọn để cho phép một loạt các kỹ thuật loại bỏ trên đất của họ. Một số khu vực như Lands Ngaanyatjarra và Lands Anangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara phản đối tiêu hủy bằng việc bắn trên không, sử dụng mustering và nước điểm để kiểm soát động vật thay thế. Hội đồng Land Central tiến hành mustering chương trình với các nhóm kiểm lâm bản địa.

Sau khi hoàn tất các dự án trong năm 2013, Dự án Quản lý lạc đà hoang Úc đã giảm dân số lạc đà hoang bằng cách tiêu diệt 160.000 con lạc đà. Điều này bao gồm hơn 130.000 con thông qua tiêu hủy trên không (bắn từ trực thăng), 15.000 con được điểm soát và 12.000 con bị tiêu hủy trên mặt đất (bắn từ xe) và cho thịt vật nuôi. Theo ước tính, khoảng 300.000 con lạc đà vẫn còn, dân số tăng 10% mỗi năm. Các hoạt động trên không tiêu huỷ cá thể lớn nhất được tiến hành vào giữa năm 2012 ở phía tây nam của Northern Territory. Nó được sử dụng ba nền tảng máy bay trực thăng huỷ R44 kết hợp với hai máy bay trực thăng R22 đốm/nền tảng mustering. Nó loại bỏ 11.560 con lạc đà hoang dã trong 280 giờ hoạt động trên 12 ngày, hơn 45.000 cây số vuông, với chi phí khoảng $ 30 cho mỗi đầu.

Dự án phải đối mặt với những lời chỉ trích từ một số bộ phận của ngành công nghiệp lạc đà Úc, những người muốn thấy dân hoang thu hoạch để chế biến thịt, thị trường vật nuôi thịt, hoặc xuất khẩu trực tiếp, tranh luận nó sẽ làm giảm chất thải và tạo việc làm, tình trạng nghèo nuôi, chi phí cao của hàng hóa, thiếu cơ sở hạ tầng tại các địa điểm từ xa, và khó khăn trong việc đạt được các quyền cần thiết trên đất của thổ dân là một số trong những thách thức phải đối mặt bởi các ngành công nghiệp lạc đà. Không có tài trợ đang diễn ra đã được cam kết cho chương trình. Ninti Một ước tính rằng một triệu $ 4 mỗi năm là cần thiết để duy trì mức độ dân số hiện tại.

Như vậy, 160 ngàn con lạc đà hoang đã bị tiêu hủy trong lúc chiến dịch Kiểm soát Lạc đà Hoang dã Úc bước vào những tuần lễ cuối cùng. Dự án Kiểm soát Lạc đà Hoang dã Úc, vẫn đang được tiến hành kể từ năm 2009 với kinh phí được chính phủ liên bang tài trợ trị giá 19 triệu đô la, và dự kiến kết thúc vào cuối tháng Mười Hai. Công ty Ninti One, nhà thầu thực hiện dự án, theo dõi và loại bỏ lạc đà hoang dã bằng cách sử dụng kỹ thuật tiêu diệt lạc đà từ trên không và kỹ thuật loạt bỏ trên mặt đất, dữ liệu cuối cùng cho thấy số lượng lạc đà thực sự ít hơn so với số liệu người ta suy đoán lúc ban đầu, công tác của công ty là làm giảm mật độ lạc đà hoang dã tại 18 địa điểm đa dạng sinh học.

Dự án Kiểm soát Lạc đà Hoang dã Úc chi tiêu một số tiền thấp hơn mức ngân sách dự trù 4 triệu đô la và số tiền này sẽ được hoàn trả cho ngân sách của chính phủ liên bang. Ninti One cũng ước tính để duy trì số lạc đà hoang dã ở mức hiện nay chính phủ liên bang sẽ phải chi khoảng 4 triệu đô la/mỗi năm; tuy nhiên trong lúc này chính phủ chưa công bố cam kết về ngân sách bổ sung, nếu không thực hiện chính sách kiểm soát liên tục, số lạc đà hoang sẽ lại tăng lên.

Công nghiệp lạc đà
Một lò mổ đa loài ở Caboolture ở Queensland chạy bằng Meramist thường xuyên xử lý những con lạc đà hoang dã, bán thịt của chúng vào châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản. Công ty Thịt Úc Samex ở Peterborough, Nam Úc, cũng tiếp tục xử lý những con lạc đà hoang dã vào năm 2012. Công ty này thường xuyên được cung cấp bởi một công ty kinh doanh con lạc đà bản địa do Hội đồng Ngaanyatjarra thuộc đất Ngaanyatjarra ở Tây Úc và lạc đà đã tập trung trong Anangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara, Nam Úc. Một lò mổ nhỏ trên Trạm Springs Bond chỉ ở bắc Alice Springs cũng xử lý một số lượng nhỏ của lạc đà khi hoạt động. Thịt lạc đà cũng được sử dụng trong sản xuất thức ăn vật nuôi tại Úc.

Năm 2011, RSPCA đã ban hành một cảnh báo sau khi một nghiên cứu cho thấy trường hợp của bệnh gan nặng và đôi khi gây tử vong ở chó mà có thịt lạc đà ăn chứa indospicine amino acid, hiện diện trong một số loài của một loài thực vật được gọi là Indigofera. Có hoạt động trang trại lạc đà tại Kings Creek ga gần Uluru, Calamunnda Camel trại ở Tây Úc, Camels Úc tại Stuart Yes phía nam của Alice Springs và Pyndan Camel Tracks ở Alice Springs. Tổng đầu lạc đà cho sữa quy mô thương mại của Australia, Úc hoang Camel Tổng công ty, được thành lập vào năm 2015 ở Clarendon, Queensland. Ngoài ra còn có một số nhà máy sữa lạc đà quy mô nhỏ: QCamel tại Central Queensland, trong quận Upper Hunter New South Wales, Sữa lạc đà Úc ở Nam Burnett, Queensland, và Nhà máy sữa lạc đà Úc gần Perth ở Tây Úc.

Những con lạc đà sống đôi khi xuất khẩu sang Saudi Arabia, United Arab Emirates, Brunei, và Malaysia, nơi mà con lạc đà hoang dã bệnh tật tự do được đánh giá cao như một món ăn, lạc đà của Úc cũng được xuất khẩu như con giống cho chuồng lạc đà đua Ả Rập, và cho sử dụng ở những địa điểm du lịch ở những nơi như Hoa Kỳ. Xuất khẩu sang Ả Rập Saudi, nơi thịt lạc đà được tiêu thụ bắt đầu vào năm 2002. Ngoài ra còn có hai phổ biến các sự kiện đua lạc đà ở Trung Úc, Camel Cup ở Alice Springs và Uluru Camel Cup tại Uluru Camel Tours tại Uluru.

Tham khảo

 Conrad Malte-Brun, Universal Geography: Containing the description of India and Oceanica, Volume III 'containing the description of India and Oceanica', Book LVI 'Oceanica', Part IV 'New Holland and its dependancies', p. 568. Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London 1822.
 "The Introduction of camels into Australia". Burke & Wills Web. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Brown, J. D. (ngày 18 tháng 12 năm 1950). "Decline and Fall of the Australian Camel". Cairns Post. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 "THE LATE MR. J. A. HORROCKS.". South Australian Register. LIII, (12,961). South Australia. ngày 29 tháng 5 năm 1888. p. 7. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2016 – via National Library of Australia.
 Chittleborough, Jon. "Horrocks, John Ainsworth (1818–1846)". Australian Dictionary of Biography. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 "Camels for Victoria". The Inquirer and Commercial News. ngày 1 tháng 8 năm 1860. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Jones, Philip; Kenny, Anna (2007). Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Onland 1860s-1930s. Adelaide, Australia: Wakefield Press. p. 19. ISBN 978 1 86254 872 5.
 Jones, Philip; Kenny, Anna (2007). Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Onland 1860s-1930s. Adelaide, Australia: Wakefield Press. p. 40. ISBN 978 1 86254 872 5.
 Australia.gov.au > About Australia > Australian Stories > Afghan cameleers in Australia. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 "Camel Breeding". The Sydney Stock and Station Journal. ngày 5 tháng 6 năm 1908. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Jones, Philip; Kenny, Anna (2007). Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Onland 1860s-1930s. Adelaide, Australia: Wakefield Press. p. 50. ISBN 978 1 86254 872 5.
 Jones, Philip; Kenny, Anna (2007). Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Onland 1860s-1930s. Adelaide, Australia: Wakefield Press. p. 20. ISBN 978 1 86254 872 5.
 Brain, Caddie (ngày 17 tháng 9 năm 2012). "White man's emu". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 "Cameleers and Aboriginal people". Australia's Muslim Cameleers. South Australian Museum. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Vaarzon-Morel, Petronella (2012). Indigenous Participation in Australian Economies II. ANU Press. ISBN 9781921862830. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Managing the impacts of feral camels in Australia: a new way of doing business. Desert Knowledge CRC Report Number 47. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 Northern Territory > Department of Land Resource Management > Feral Camel. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 "Managing the Impacts of Feral Camels Across Remote Australia" (PDF). Ninti One. 2013. pp. 59–60. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2016.
 Brain, Caddie (ngày 14 tháng 9 năm 2012). "Waterholes fall foul to feral camels in dry spell". Australian Broadcasting Corporation. AM. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Thousands of rotting camels polluting Australia's Outback News.com.au, ngày 3 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 Town lives in fear of marauding camels The Australian, ngày 25 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 "Australia Plans To Kill Thirsty Camels". CBS News. Associated Press. ngày 26 tháng 11 năm 2009. Archived from the original on ngày 27 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2009.
 Camel-lovers boycott 'Third World' Australia news.com.au, ngày 2 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 Camel-loving Saudis respond to cull The Australian, ngày 21 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 Brain, Caddie (ngày 13 tháng 2 năm 2013). "Feral camels still in the sights with project extension". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 "National Feral Camel Action Plan". Australian Government, Department of Environment. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2016.
 Brain, Caddie (ngày 21 tháng 11 năm 2013). "Report released as feral camel cull ends". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Brain, Caddie (ngày 12 tháng 4 năm 2012). "Chasing camels on country". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Ninti One > Managing the impacts of feral camels across remote Australia: Overview of the Australian Feral Camel Management Project. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2014.
 Brain, Caddie (ngày 14 tháng 11 năm 2011). "Humps remain for NT camel industry". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Brain, Caddie (ngày 16 tháng 4 năm 2016). "Hump in camel meat production". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 "Abattoir resuming camel meat processing". Australian Broadcasting Corporation. ngày 20 tháng 4 năm 2012. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Brain, Caddie (ngày 17 tháng 5 năm 2013). "Indigenous camel company gets over the hump". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Kruger, Paula (ngày 4 tháng 3 năm 2011). "Report finds toxic camel meat fatal for some dogs". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Tan, Eddie T. T.; Fletcher, Mary T.; Yong, Ken W. L.; D’Arcy, Bruce R.; Al Jassim, Rafat (ngày 16 tháng 1 năm 2014). "Determination of Hepatotoxic Indospicine in Australian Camel Meat by Ultra-Performance Liquid Chromatography–Tandem Mass Spectrometry". J. Agric. Food Chem. 62 (8): 1974–1979. doi:10.1021/jf4052495. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2016.
 Helbig, Koren (ngày 29 tháng 1 năm 2016). "Clarendon dairy could soon be Australia's largest". The Courier Mail. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Worthington, Elise (ngày 8 tháng 11 năm 2014). "Sunshine Coast camel dairy milking an untapped natural resource". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Vernon, Jackson (ngày 13 tháng 6 năm 2015). "Camel milk farming begins in NSW amid calls for more research into health claims". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 Martin, Lucy (ngày 28 tháng 2 năm 2014). "Milking it: Camel farm taps new market with dairy offering". Australian Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2016.
 From Australian outback to Saudi tables | csmonitor.com
 "Australia supplies Saudis with camels". BBC News. British Broadcasting Corporation. ngày 11 tháng 6 năm 2002. Truy cập ngày 28 tháng 4 năm 2013.
 "The Alice Springs Camel Cup". The Alice Springs Camel Cup. Truy cập ngày 7 tháng 3 năm 2016.
 Úc đau đầu với lạc đà
 http://tuoitre.vn/tin/the-gioi/20070316/uc-lac-da-mot-buou-co-nguy-co-bi-giet-hang-loat/191550.html
 Lạc đà "khát nước" bao vây ngôi làng ở Australia
 10 động vật sống ở nơi không ai ngờ tới
 6.000 lạc đà 'đại náo' một cộng đồng ở Australia

Liên kết ngoài
 Distribution and abundance of the feral camel (Camelus dromedarius) in Australia
 Camels Down Under, archived. Arthur Clark. pages 16–23 of the January/February 1988 print edition of Saudi Aramco World.
 National Feral Camel Action Plan
 Camels Australia Export Camel Industry Association website.

Họ Lạc đà


title: Trần Vỹ (chính khách)

text:
Trần Vỹ (1921 - 1995), còn viết là Trần Vĩ, là một chính khách Việt Nam, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. Ông từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội trong 3 khóa, từ 1977 đến 1987. Ông được Nhà nước Việt Nam truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh năm 2013 vì những công lao đóng góp của mình trong giai đoạn từ tháng 5 năm 1975 đến tháng 3 năm 1991.

Cuộc đời và sự nghiệp
Ông còn có tên là Nguyễn Văn Tích, sinh năm 1921, quê tại làng Thanh Xá, xã Nghĩa Hiệp, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên.

Ông tham gia Thanh niên Cứu quốc, phụ trách Trung đội tự vệ trường Kỹ nghệ Hà Nội từ năm 1944. Ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam tháng 10/1945 ở Hà Nội. Từ năm 1945-1947 tham gia kháng chiến, là Bí thư Việt Minh Liên khu II Hà Nội. Từ tháng 7/1950 là Cục trưởng Cục Dân quân, Bộ Tổng tham mưu, Chỉ huy trưởng Mặt trận Hà Nội, Ủy viên quân sự Ủy ban Kháng chiến Hành chính Hà Nội.

Từ năm 1954 là Trưởng đoàn Đại biểu QĐNDVN tại Ủy ban Liên hợp Bắc Bộ. Năm 1955 - 1956 ông làm Ủy viên Thường vụ Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố Hà Nội.

Năm 1957 ông được bầu làm Phó bí thư Thành ủy Hà Nội phụ trách Ban Tổ chức Thành ủy, Công an, Thành đội Bộ Hà Nội. Từ năm 1964 đến 1975 là Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Hà Nội.

Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV (1976) ông được bầu làm Ủy viên Dự khuyết, Ủy viên Chính thức tại Đại hội Đảng V (1982). Năm 1977 ông được bầu thay thế ông Trần Duy Hưng giữ chức vụ Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội trong 3 khóa, từ 1977 đến 1987. Năm 1987 người thay thể ông là Trần Tấn.

Ông mất năm 1995 tại Hà Nội.

Vinh danh
Ông được Nhà nước Việt Nam Trao tặng:
- Huân chương Hồ Chí Minh (truy tặng, 2013)
- Huân chương Độc lập hạng Nhất
- Huân chương Kháng chiến hạng Nhất (1984)
- Huân chương Chiến thắng hạng Nhất (1958)

Tên ông được đặt cho một con phố tại phường Mai Dịch, quận Cầu Giấy, Hà Nội.

Chú thích

Tham khảo
 Đồng chí Trần Vĩ
 Trao huân chương cho các đồng chí nguyên là lãnh đạo thành phố Hà Nội
 Hà Nội trao tặng huân chương cho các đồng chí nguyên là lãnh đạo thành phố

Người Hưng Yên
Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội
Huân chương Hồ Chí Minh
Huân chương Kháng chiến
Huân chương Chiến thắng
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa V


title: Megastylus tenellus

text:
Megastylus tenellus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Megastylus


title: Trichobaptria kamikota

text:
Trichobaptria kamikota là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Trichobaptria


title: Nậm Hồng

text:
Nậm Hồng là phụ lưu cấp 2 ở bờ trái sông Đà, chảy ở huyện Mường La tỉnh Sơn La, Việt Nam .

Nậm Hồng dài khoảng 15 km.

Dòng chảy
Nậm Hồng bắt nguồn từ vùng núi ở phần đông xã Chiềng Công huyện Mường La, chảy uốn lượn về hướng tây.

Nậm Hồng chảy đến bản Pa Xá Hồng thì hợp lưu với Nậm Xá từ phía bắc chảy đến , tạo thành Nậm Pia. Nậm Pia chảy qua bản Mường Pia xã Chiềng Hoa thì đổ vào sông Đà phía bờ trái, phía dưới Thủy điện Sơn La chừng 10 km .

Thủy điện
Thủy điện Nậm Hồng xây dựng trên dòng nậm Hồng tại xã Chiềng Công, chia hai bậc là Nậm Hồng 1 và Nậm Hồng 2, có công suất lắp máy 16 MW với 4 tổ máy (mỗi bậc 2 tổ 8 MW), khởi công tháng 3/2011, Nậm Hồng 2 phát điện tháng 7/2012, Nậm Hồng 1 phát điện tháng 9/2013 .

Chỉ dẫn

Tham khảo

Xem thêm
 Sông Đà

Liên kết ngoài

Nậm Pia
Hệ thống sông Hồng


title: Thiên hoàng Go-Murakami

text:
là Thiên hoàng thứ 97 của Nhật Bản theo danh sách kế thừa ngôi vua truyền thống. Ông trị vì một nửa đất nước tại miền Nam (miền Yoshino) từ năm 1336 đến năm 1368.

Phả hệ
Ông có tên húy là Noriyoshi, là con trai của Thiên hoàng Go-Daigo với hoàng hậu Renshi. Ngay từ niên thiếu, ông được cha gọi với tên thân thương là "Hoàng tử Norinaga".

Ông lớn lên trong hoàn cảnh đất nước bị nội loạn liên miên. Khi cha ông là Thiên hoàng Go-Daigo lên chấp chính, thực hiện Tân chính Kemmu ngay sau khi lật đổ Bắc Thiên hoàng Kōgon (1333 - 1336), thân vương được cha cử đi đánh dẹp tàn dư của Mạc phủ Kamakura đó họ Hōjō nổi dậy tại khu vực Tagajo (này là Miyagi), tỉnh Mutsu và những nơi khác ở phía đông đất nước. Nhưng đến năm 1336, khi Ashikaga Takauji trở mặt tấn công lại quân đội của cha mình thì thân vương đã phải cầm quân chiến đấu. Ông liên minh với Kitabatake Akiie, hội quân tấn công Takauji nhiều nơi. Độ tương quan lực lượng chênh lệnh, cuộc chiến đấu của thân vương Norinaga thất bại. Bị Takauji đánh tan ở Kyoto, Norinaga đã phải đem quân rút chạy về Mutsu. Thua trận tại Tagajo, ông rút về Yoshino tiếp tục chiến đấu và giành thắng lợi tạm thời ở Tagajo, nhưng cuối cùng quân đội của ông vẫn bị Takauji đánh tan tành. Bị thua to, quân của thân vương rút về nam. Trên đường đi, quân đội của thân vương bị bão tố dữ dội đánh đắm nhiều thuyền, phải vất vả lắm mới về được đến nơi là Yoshino.

Tháng 10/1338, ông được cha phong làm Thái tử kế vị

Lên ngôi Thiên hoàng
Ngày 19/9/1339, Thiên hoàng Go-Daigo băng hà, Thái tử lên kế vị và lấy hiệu là Thiên hoàng Go-Murakami. Ông dùng lại niên hiệu của cha, tức niên hiệu Ryakuō (1339-1342). Kitabatake Chikafusa trở thành cố vấn của ông.

Thời Go-Murakami, cuộc chiến tranh Nam - Bắc triều vẫn tiếp tục. Các cận thần của ông như Kitabatake Chikafusa đã lập nhiều cứ điểm từ Tōhoku, Kantō cho đến Kyuushu để tiếp tục kháng chiến. Không những vậy, Chikafusa cũng là một học giả, đã bỏ công sức viết bộ sử Jinnô shōtōki (Thần hoàng chính thống ký) để biện hộ cho tính chính thống của Nam triều.

Năm 1348, ở Bắc triều của Mạc phủ Muromachi có mâu thuẫn mới. Người em của Takauji là Tadayoshi chủ trương trị quốc một cách ôn hòa, nhưng vấp phải sự chống đối những kẻ muốn tiến nhanh tiến mạnh để giành ngay quyền trị nước mà điển hình là Kō no Moronao (Cao Sư Trực), đang giữ sức chấp sự cho anh mình. Sự đối lập trở nên kịch liệt đến nổi hai bên đã phải dùng đến vũ lực để triệt hạ lẫn nhau vào năm 1350 (Kannō 1, Shōhei 5). Ở các địa phương cũng xảy ra những vụ xung đột. Sử gọi là Kannō no jōran (cuộc nhiễu loạn năm Kannō). Lợi dụng lúc Mạc phủ có loạn và chấm dứt luôn Nam triều để "thống nhất" quốc gia, viên tướng Kō no Moronao bất ngờ đem quân tấn công thẳng vào đại bản doanh của Thiên hoàng tại Yoshino. Quân đội của Thiên hoàng bị bất ngờ nên không thể chống cự lại, hoàng tộc cùng quân đội phải bỏ chạy qua thung lũng Nishiyoshino ở Yoshino, Nara (thuộc tỉnh Yamato). Quân đội của Moronao đuổi theo và bắt giữ Thiên hoàng cùng hoàng tộc tại Otokoyama trong tỉnh Yamashiro. Ở một diễn biến khác, quân Nam triều của Kusunoki Masanori đánh tan Ashikaga Yoshiakira tại trận Shichijō Omiya và ông đánh chiếm luôn Kyoto vào tháng 4/1352, bắt giữ các hoàng đế Nhật Bản như Thiên hoàng Kōgon, Thiên hoàng Kōmyō và Thiên hoàng Sukō và đưa về nam.

Tuy nhiên, Ashikaga Yoshiakira đã phục hồi được lực lượng và đánh tan quân triều đình của Nam triều, chiếm lại được Kyoto. Trong khi đó ở phía nam, Thiên hoàng Go-Murakami và đoàn tùy tùng của ông đã trốn thoát về tỉnh Kawachi trong một cuộc tấn công của Yoshiakira, và âm thầm trở về Yoshino.

Trong năm 1361, Hosokawa Kiyōji và Kusunoki Masanori, những viên tướng trung thành với hoàng tộc Nam triều đã bất ngờ đem quân tấn công Kyoto và chiếm giữ 20 ngày. Bị Yoshiakira phản công dữ dội, quân Nam triều rút lui về nam .

Mặc dù quân Nam triều nỗ lực chiếm lại Kyoto, nhưng quyền lực của Thiên hoàng Nam triều ngày càng yếu dần. Ông băng hà ngày 29 tháng 3 năm 1368 (Shohei 23, ngày thứ 11 của tháng thứ 3 âm lịch). Con trưởng là thân vương Hoàng tử Yutanari sẽ nối ngôi, hiệu là Thiên hoàng Chōkei.

Thiên hoàng Go-Murakami không đặt chức quan nào khi đang ở ngôi.

Go-Murakami là Thiên hoàng đầu tiên thời Nam - Bắc triều sử dụng hai hệ thống niên hiệu song song. Các niên hiệu đó là:

Nam triều:
 Engen (1336–1340)
 Kōkoku (1340–1346)
 Shōhei (1346–1370)

Bắc triều:
 Ryakuō (1338–1342)
 Kōei (1342–1345)
 Jōwa (1345–1350)
 Kannō (1350–1352)
 Bunna (1352–1356)
 Embun (1356–1361)
 Kōan (1361–1362)
 Jōji (1362–1368)
 Ōan (1368–1375)

Gia đình
 hoàng hậu (kōgō): Fujiwara (Unknown name)
 quý phu nhân: Fujiwara no Shōshi (藤原勝子), sinh ra Yutanari (con cả, 寛成親王) (Thiên hoàng Chōkei), Hironari (con thứ 2 熙成親王) (Thiên hoàng Go-Kameyama), Yasunari (con thứ 4, 泰成親王)
 quý phu nhân: Minamoto no Akiko (源顕子), sinh ra công nương Noriko (con gái cả, 憲子内親王) (Hoàng hậu Dowager Shin-Sen'yō (新宣陽門院))
 thị nữ: con gái của Nakahara no Moroharu (中原師治), sinh ra Korenari (con thứ 3, 惟成親王) và Moronari (con thứ 5, 師成親王)
 thị nữ: con gái của Ochi Iehide (越智家栄), sinh ra Kanenari (con thứ 6, 説成親王) và Yoshinari (con thứ 7, 良成親王)

Tham khảo

Thiên hoàng
Sinh năm 1328
Mất năm 1368


title: Semiothisa pallidizona

text:
Semiothisa pallidizona là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

P


title: Đường Cơ (Hán Thiếu Đế)

text:
Đường Cơ (chữ Hán: 唐姬) là một nữ quý tộc cuối thời Đông Hán, chính thất phu nhân của Hán Thiếu Đế Lưu Biện.

Cuộc đời
Vương phi Đường thị người quận Dĩnh Xuyên, nay là tỉnh Hà Nam, con gái của Đường Mạo (唐瑁), làm Thái thú Cối Kê. Không rõ thời gian bà làm phu nhân của Lưu Biện. Khi Hán Linh Đế băng, Lưu Biện kế vị, đến khi Đổng Trác vào kinh thì bị phế bỏ, em là Lưu Hiệp được lập, tức Hán Hiến Đế. Lưu Biện bị giáng làm [Hoằng Nông vương; 弘農王].

Năm Sơ Bình nguyên niên (190), các Châu mục, Thứ sử ở khắp nơi tại Sơn Đông nổi dậy thảo phạt Đổng Trác. Sợ hợp binh có danh nghĩa phò trợ Hoằng Nông vương Lưu Biện trở lại Đế vị, Đổng Trác quyết tâm giết chết Lưu Biện, trước tiên Trác giam Lưu Biện trên một tòa lầu cao biệt lập, phái người canh gác. Ngày 12 tháng 1 (tức ngày 6 tháng 3 dương lịch) cùng năm, Đổng Trác sai Lý Nho đem rượu độc đến, ban chết Hoằng Nông vương Lưu Biện.

Lúc ấy, Lý Nho dâng thuốc nói:"Uống thuốc này, bệnh ngài sẽ khỏi", nhưng Lưu Biện liền nói:"Ta nào có bệnh gì. Là các người muốn ta chết mà thôi!". Lý Nho không giả vờ nữa, bắt ép Lưu Biện uống, ông buồn bã hát rằng:"Thiên đạo dịch hề ngã hà gian! Khí vạn thừa hề thối thủ phiên. Nghịch thần kiến bách hề mệnh bất diên. Thệ tương khứ nhữ hề thích u huyền!". Đường Cơ múa tay áo mà hát:"Hoàng thiên băng hề hậu thổ đồi! Thân vi đế hề mệnh yêu tồi. Tử sanh lộ dị hề tòng thử quai. Nại ngã quỳnh độc hề trung tâm ai!".

Sau đó cả hai cùng khóc, những cung nhân theo hầu cũng thút thít theo. Thiếu Đế quay ra nói với Đường Cơ:"Nàng đã từng là Đế vương chi Phi, sau này khó có thể trở thành thê tử của hàng tiểu lại thứ dân. Nàng hãy tự chiếu cố chính mình, chúng ta từ đây bái biệt!". Nói xong, Thiếu Đế uống thuốc độc mà chết, năm đó ngài chỉ 15 tuổi.

Sau khi Thiếu Đế chết, Đường Cơ trở về quê nhà. Cha bà Đường Mạo muốn bà tái giá, nhưng bà nhất quyết không chịu. Về sau Lý Thôi phá Trường An, có bắt được Đường Cơ, muốn bà làm thê thiếp nhưng bà nhất quyết từ chối. Thượng thư Giả Hủ biết chuyện, cấp báo Hán Hiến Đế, cảm thán mà thiết trí bà ở trong lăng của Thiếu Đế và ra chỉ phong bà làm [Hoằng Nông vương phi; 弘農王妃]. Từ đấy Đường Cơ biến mất hoàn toàn khỏi lịch sử.

Xem thêm
 Hán Linh Đế
 Hán Thiếu Đế
 Đổng Trác
 Lý Nho

Tham khảo

 Hậu Hán thư - Hoàng hậu kỷ đệ thập hạ
 Thi nữ sử toản (诗女史纂)

Sinh thế kỷ 2
Người Hà Nam (Trung Quốc)
Phi tần nhà Hán
Người Trung Quốc thế kỷ 2


title: Eudonia phaeoleuca

text:
Eudonia phaeoleuca là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eudonia
Côn trùng châu Âu


title: Coenobita

text:
Chi Coenobita chứa 17 loài ốc mượn hồn trên cạn. Một số loài trong chi này được nuôi làm thú cưng.

Sinh thái học
Các loài Coenobita mang nước trong vỏ dạ dày mà chúng sinh sống, cho phép chúng ở ngoài nước trong một thời gian dài.

Phân bố
Phần lớn các loài được tìm thấy ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, chỉ có một loài ở Tây Phi, một loài xuất hiện dọc theo bờ biển Đại Tây Dương của Châu Mỹ và một loài xuất hiện ở bờ biển Thái Bình Dương của Châu Mỹ.

Coenobita có họ hàng gần với cua dừa, Birgus latro, với hai chi tạo nên họ Coenobitidae. Cái tên Coenobita được đặt bởi Pierre André Latreille vào năm 1829, từ một từ tiếng Latinh của Giáo hội, cuối cùng là từ tiếng Hy Lạp κοινόβιον, có nghĩa là "xã"; chi là nam tính trong giới tính.

Nguồn


title: Rừng ở Thổ Nhĩ Kỳ

text:
Rừng ở Thổ Nhĩ Kỳ hiện nay chỉ bao phủ hơn một phần tư diện tích, nhưng vào khoảng 4000 năm trước đây thì chúng bao phủ hầu hết diện tích đất đai. Đất nước này đang tiến hành phục hồi rừng, đây là điều quan trọng đối với động vật hoang dã của Thổ Nhĩ Kỳ.

Lịch sử
Hiện không rõ về mức độ che phủ của rừng trước khi nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ thành lập vào năm 1923. Dự án trồng rừng quy mô lớn đầu tiên là vào năm 1939.

Khí hậu và rừng
Rừng bao phủ 23 triệu ha trong tổng số 78 triệu ha đất đai của Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng 3 triệu ha không cho năng suất (độ che phủ dưới 10%). Hầu hết rừng thuộc sở hữu nhà nước do Tổng cục Lâm nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp và Lâm nghiệp quản lý. Hiến pháp Thổ Nhĩ Kỳ cấm rừng chuyển đổi sang hình thức khác từ sở hữu nhà nước; tuy nhiên, giấy phép trồng rừng tư nhân được cấp cho phép khu vực tư nhân được trồng rừng trên đất của nhà nước. Khu vực tư nhân trồng lại rừng khoảng gần 4.000 ha mỗi năm. 5% rừng là rừng ghép chồi và phần còn lại là rừng cây giống sẵn. Ngoài ra còn có 6 triệu ha rừng cây bụi Địa Trung Hải tập trung chủ yếu ở phía nam và phía tây lãnh thổ. Lượng mưa lớn ở khu vực phía đông Biển Đen thuận lợi cho rừng mưa ôn đới sinh trưởng. Hạn hán ở Thổ Nhĩ Kỳ là một mối đe dọa trực tiếp vì khuyến khích bọ vỏ cánh cứng sinh sôi.

Ngành lâm sản
Có 22 triệu mét khối gỗ đã được thu hoạch vào năm 2019. Tạo nên lợi nhuận 20 triệu lira (3.500.000 USD) cho 765 gia đình vào năm 2019.

Phân bố rừng
Một phần tư của đất đai thuộc Khu vực Biển Đen là rừng, và các khu vực khác có hơn 10% diện tích là rừng bao gồm Marmara, Aegea, Địa Trung Hải và Đông Anatolia.

Các loài phổ biến nhất là: tuyết tùng (2%), bách xù (3%), lãnh sam (3%), thông scotch (7%), cử (9%), thông (22%), sồi (24%) và thông đỏ (27% hay 5,9 triệu ha).

Hiện tượng cháy rừng ở Thổ Nhĩ Kỳ đang gia tăng ở một số vùng do tình trạng biến đổi khí hậu ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Lợi ích của rừng

Hầu hết các khu rừng ở Thổ Nhĩ Kỳ là rừng tự nhiên và bán tự nhiên, tập trung ở vùng núi và có sự đa dạng sinh học, là nơi sinh sống của hầu hết các loài thực vật và động vật của Thổ Nhĩ Kỳ, bao gồm cả báo Anatolia. Rừng rụng lá phân bố dọc theo khu vực Biển Đen. Loại rừng này phân bố ở các vùng sinh thái khác nhau ở Thổ Nhĩ Kỳ, cụ thể là Irano-Turanion, Địa Trung Hải và Euro-Siberi, với khoảng 800 đơn vị phân loại thân gỗ. Các loài chủ yếu là thông Thổ Nhĩ Kỳ (Pinus brutia), thông đen (Pinus nigra), thông đỏ Châu Âu (Pinus silvestris), lãnh sam (Abies spp.), vân sam Đông phương (Picea orientalis), tuyết tùng Liban, bách xù (Juniperus spp.), thông đá (Pinus PINEA), bách Địa Trung Hải (Cupressus sempervirens), thông Aleppo (Pinus halepensis), sồi phương Đông (Fagus orientalis), sồi (Quercus spp.), tống quán sủ (Alnus spp.), dẻ thơm (Castanea sativa), trăn (Carpinus betulus).

Hơn 20% diện tích rừng được Hội đồng quản lý rừng Thổ Nhĩ Kỳ chứng nhận và năm 2019 gỗ tròn đã được xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu.

Rừng là bể chứa carbon chính của đất nước, ở phía tây Thổ Nhĩ Kỳ dưới dạng sinh khối thay vì loại đất carbon hữu cơ, và ước tính rừng đã hấp thụ 84 triệu tấn trong tổng số 500 triệu tấn khí thải nhà kính của Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2019. Tính đến năm 2016, chính phủ không có đủ chuyên môn để dễ dàng cấp phép tái trồng rừng carbon theo Cơ chế Phát triển Sạch.

Ngân hàng Thế giới cho biết, "Tăng độ che phủ rừng và cải thiện sinh khí của rừng có thể giúp chống xói mòn đất và lở đất và làm giảm tác động của lũ lụt."

Tham khảo

Liên kết ngoài
 General Directorate of Forestry

Thổ Nhĩ Kỳ
Rừng


title: Nguyễn Minh Nhật Quang

text:
Nguyễn Minh Nhật Quang (sinh 11 tháng 4 năm 1994 tại Thành phố Hồ Chí Minh) là một kỳ thủ cờ tướng Việt Nam. Anh là nhà vô địch cờ tướng Việt Nam năm 2022.

Thành tích nổi bật

 Giải Vô địch cờ tướng quốc gia 2022: Vô địch thể loại cờ tiêu chuẩn
 Giải Vô địch cờ tướng quốc gia 2020: Vô địch thể loại cờ chớp
 Giải vô địch cờ tướng các đấu thủ mạnh toàn quốc 2019: Á quân
 Giải vô địch cờ tướng các đấu thủ mạnh toàn quốc năm 2018: Á quân
 Giải vô địch cờ tướng đồng đội toàn quốc năm 2018: Quán quân
 Giải vô địch cờ tướng đồng đội toàn quốc năm 2017: Quán quân
 Giải vô địch cờ tướng đấu thủ mạnh toàn quốc năm 2016: Quán quân
 Huy chương vàng Sea Games 31 nội dung đồng đội cờ chớp

Tham khảo

Vận động viên cờ tướng Việt Nam


title: Heliocontia truncatula

text:
Heliocontia truncatula là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Heliocontia


title: Josip Tomašević

text:
Josip Tomašević (sinh 26 tháng 9 năm 1993) là một cầu thủ bóng đá Croatia thi đấu cho câu lạc bộ Slovenia Rudar Velenje ở vị trí hậu vệ.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1993
Nhân vật còn sống
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Croatia
Cầu thủ đội tuyển bóng đá trẻ quốc gia Croatia
Cầu thủ bóng đá NK Osijek
Cầu thủ bóng đá NK Novigrad
Cầu thủ bóng đá HNK Cibalia
Cầu thủ bóng đá NK Rudar Velenje
Cầu thủ bóng đá nam Croatia ở nước ngoài


title: Hypenagonia brachypalpia

text:
Hypenagonia brachypalpia là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hypenagonia


title: Mesochorus boreomontanus

text:
Mesochorus boreomontanus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Mesochorus


title: Medina setosella

text:
Medina setosella là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Medina (ruồi)


title: Pseudonoorda noordimimalis

text:
Pseudonoorda noordimimalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Pseudonoorda


title: Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 4)

text:
Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch - Mùa 4 (tiếng Pháp: Oggy et les Cafards - Saison 4, tiếng Anh: Oggy and the Cockroaches - Season 4) là chương trình Canal+ Family

Mùa 4 (2012-2013)

Xem thêm
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 1)
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 2)
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 3)
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 5)
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 6)
 Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch (mùa 7)

Mèo Oggy và những chú gián tinh nghịch


title: Dấu chân du mục

text:
Dấu chân du mục là một bộ phim truyền hình được thực hiện bởi Leo Media do Đinh Thái Thụy làm biên kịch, đạo diễn. Phim phát sóng vào lúc 21h20 từ thứ 2, 3 hàng tuần bắt đầu từ ngày 8 tháng 7 năm 2014 và kết thúc vào ngày 19 tháng 11 năm 2014 trên kênh VTV3.

Nội dung
Dấu chân du mục xoay quanh Sơn (Linh Sơn) – một gã giang hồ ở bãi đào vàng. Có thể nói, cuộc đời của Sơn là một chuỗi bi kịch. Bị thất lạc cha và anh trai, mẹ lại bị gã chủ tiệm cầm đồ vô ý giết chết nên Sơn được đưa vào chùa. Nhưng với chấn thương tâm lý quá nặng khi chứng kiến cái chết của mẹ, Sơn trở thành đứa trẻ lầm lỳ, ít nói.

Diễn viên
Linh Sơn trong vai Sơn
Lê Bê La trong vai Hoa
Thanh Duy trong vai Thất
Kha Ly trong vai Thanh
Hữu Thành trong vai Ông Mộc
Đông Dương trong vai Cường
David Phạm trong vai Côn
Như Yến trong vai Lan
Minh Anh trong vai Hải Mã
Thu Hiền trong vai Bà Thân
Lê Quang Thuận vai Thượng Tá Công An
Cùng một số diễn viên khác....

Giải thưởng

Tham khảo

Phim truyền hình Việt Nam ra mắt năm 2014
Phim truyền hình Việt Nam phát sóng trên kênh VTV3


title: Campoplex kamathi

text:
Campoplex kamathi là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Campoplex


title: Periscepsia carbonaria

text:
Periscepsia carbonaria là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Động vật được mô tả năm 1798
Periscepsia
Côn trùng hai cánh châu Âu


title: Núi Rinjani

text:
Núi Rinjani (Gunung Rinjani) là một ngọn núi lửa đang hoạt động ở Indonesia nằm trên đảo Lombok. Về mặt hành chính, ngọn núi này nằm ở huyện Bắc Lombok, thuộc tỉnh Tây Nusa Tenggara. Với độ cao 3.726 mét (12.224 ft), đây là ngọn núi lửa cao thứ hai ở Indonesia.

Trên đỉnh của núi lửa là một hõm chảo có diện tích 6 x 8,5 km, được lấp đầy bởi một hồ miệng núi lửa có tên là Segara Anak hay còn được biết đến là  Anak Laut (Đứa con của biển) do màu nước xanh như biển của nó. Hồ nước nằm ở độ cao 2.000 mét so với mực nước biển và sâu khoảng 200 mét. Tại hõm chảo của núi lửa cũng có một suối nước nóng. Hồ nước và đỉnh núi là một địa điểm linh thiêng đối với bộ lạc Sasak và những người theo đạo Hindu khiến nó là nơi diễn ra một số hoạt động tôn giáo tại đây. Vào lúc 14 giờ 45 phút ngày 27 tháng 9 năm 2016, một vụ phun trào đã nổ ra. Tháng 4 năm 2018, núi lửa này đã được UNESCO công nhận là thành viên của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu.

Tham khảo

Indonesia năm 2010
Thiên tai năm 2010
Hồ miệng núi lửa
Thiên tai tại Indonesia
Rinjani
Núi lửa dạng tầng Holocen
Núi Indonesia


title: I Got Love (bài hát)

text:
"I Got Love" là bài hát được thu âm bởi ca sĩ Hàn Quốc Taeyeon cho album phòng thu đầu tiên của cô My Voice (2017). Lời bài hát được viết bởi Kenzie, cũng là người sáng tác bài này với Thomas Troelsen và Eyelar. "I Got Love" được mô tả như một bài hát nhạc pop và R&B với các yếu tố của trap. MV cho bài hát được phát hành vào ngày 18 tháng 2 năm 2017 như quảng bá cho My Voice, trong khi đó, bài hát được phát hành kỹ thuật số cùng lúc với việc phát hành album vào ngày 28 tháng 2. "I Got Love" nhận được những đánh giá tích cực từ các nhà phê bình âm nhạc. Bài hát đạt vị trí 20 trên Gaon Digital Chart của Hàn Quốc và có hơn một triệu lượt nghe trong tuần đầu tiên phát hành. Ngoài ra, bài hát cũng đứng vị trí thứ 9 trên Billboard World Digital Songs.

Tiểu sử
Từ khi ra mắt như một ca sĩ solo vào tháng 10 năm 2015 với thành công của EP I và Why cũng như single digital đứng đầu trên các bảng xếp hạng "Rain" và "11:11", ca sĩ Hàn Quốc Kim Tae-yeon (thường được biết đến với tên Taeyeon) đã nổi lên và trở thành người nổi tiếng nhất nước Hàn Quốc năm 2016. Ngày 14 tháng 2 năm 2017, công ty quản lí của Taeyeon S.M. Entertainment rằng full album phòng thu đầu tiên của cô ấy có thể sẽ phát hành vào cuối tháng 3. Vài ngày sau, công ty quản lí phát hành hình ảnh quảng bá và trailer ngắn của MV cho bài hát mới với tựa đề "I Got Love", được cố định là bài hát phát hành trước của album.

Bình luận
"I Got Love'' được S.M. Entertainment mô tả như một bài hát "urban R&B". Trong khi đó, Tamar Herman của Billboard mô tả bài hát như một số nhạc pop có ảnh hưởng từ trap đến R&B.

Đón nhận
Tamar Herman từ Billboard cho rằng "I Got Love" giúp phô diễn "một khía cạnh trưởng thành hơn (a more mature side)" của Taeyeon như phong cách âm nhạc của Taeyeon tập trung nhiều hơn vào "màn trình diễn và lời bài hát'', trái ngược với "khía cạnh tình cảm'' của cô như đã thể hiện qua các bài hát trước đây bao gồm "I" và "11:11".

"I Got Love" ra mắt tại vị trí 20 trên Gaon Digital Chart cho ngày 4 tháng 3 năm 2017. Trong tuần đầu tiên phát hành, bài hát đạt 75,233 bản và đạt tới 1,071,722 lượt nghe thông qua các trang nghe nhạc trực tuyến của Hàn Quốc. Tuần tiếp theo, "I Got Love" rơi xuống vị trí 71 trên Gaon Digital Chart,  gồm 23,153 lượt tải và 905,873 lượt nghe. Ngoài ra, bài hát cũng ra mắt tại vị trí thứ 9 trên Billboard World Digital Songs.

Nhân viên
Trích từ cuốn sách CD nhỏ của My Voice.
 Lời tiếng Hàn được viết bởi Kenzie
 Sáng tác bởi Kenzie, Thomas Troelsen và Eyelar Mirzazadeh
 Bố trí bởi Thomas Troelsen và Eylar Mirzazadeh
 Directed bởi Kenzie
 Background bởi Taeyeon
 Thu âm bởi Lee Min-kyu tại S.M. Big Shot Studio
 Mixed bởi Gu Jong-mil tại S.M. Yellow Tail Studio
 Masteredbởi Tom Coyne tại Sterling Sound

Bảng xếp hạng

Doanh số

Tham khảo


title: Đại dịch COVID-19 tại Andorra

text:
Bài viết này ghi lại các tác động của Đại dịch COVID-19 tại Andorra và có thể không bao gồm tất cả các phản ứng và biện pháp hiện thời.

Dòng thời gian

Vào ngày 2 tháng 3, Andorra đã xác nhận trường hợp nhiễm COVID-19 đầu tiên của mình là một người đàn ông 20 tuổi đã trở về từ Milan. Các xét nghiệm được tiến hành đã cho thấy ông dương tính và sẽ ở lại bệnh viện để kiểm tra thêm và mối quan hệ xã hội ngay lập tức sẽ được theo dõi, chính phủ cho biết trong một tuyên bố. Ông đã được xuất viện vào ngày 8 tháng 3.

Vào ngày 12 tháng 3, một trường hợp thứ hai đã được xác nhận, một phụ nữ 87 tuổi có con gái là giáo viên. Chính phủ tuyên bố sẽ đóng cửa tất cả các trường học từ ngày 16 tháng 3.

Tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2022, Andorra ghi nhận 47,751 trường hợp mắc COVID-19 và 165 trường hợp tử vong.

Tham khảo

Đại dịch COVID-19
Andorra
Đại dịch COVID-19 theo quốc gia và vùng lãnh thổ


title: Yad Vashem

text:
Yad Vashem (יד ושם - Yad Vashem) là một khu tưởng niệm ở Jerusalem. Đây là trung tâm tưởng niệm cho các nạn nhân của Holocaust, rộng 18,0 ha (44,5 mẫu Anh) và bao gồm Hội trường tưởng niệm (Hall of Remembrance), Bảo tàng Holocaust nghệ thuật, điêu khắc, các địa điểm ngoài trời như Thung lũng của các cộng đồng, một giáo đường Do Thái, một viện nghiên cứu với các tài liệu lưu trữ, thư viện, nhà xuất bản, và một trung tâm giáo dục tên là Trường Quốc tế / Viện Nghiên cứu Holocaust.

Được thành lập vào năm 1953, Yad Vashem nằm trên sườn phía tây của núi Herzl trên Núi Remembrance ở Jerusalem, cao 804 mét (2.638 ft) trên mực nước biển và tiếp giáp với rừng Jerusalem. ("Mount of Remembrance", "Núi tưởng niệm").

Bộ sưu tập

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Yad Vashem

Bảo tàng Jerusalem
Từ ngữ Do Thái


title: IPhone OS 2

text:
iPhone OS 2 là phiên bản lớn thứ hai của iOS, hệ điều hành trên điện thoại di động của công ty Apple Inc.. iPhone OS 2 ra mắt ngày 11 tháng 7 năm 2008, được phát triển tiếp nối từ iPhone OS 1. Đây là bản iOS đầu tiên hỗ trợ ứng dụng từ bên thứ ba qua cửa hàng App Store. OS 2.2.1 là bản cập nhật cuối cùng của phiên bản này. Phiên bản kế tiếp của OS 2 là iPhone OS 3, ra mắt ngày 17 tháng 6 năm 2009.

iPhone OS 2.0 có sẵn vào ngày 11 tháng 7 năm 2008 với việc phát hành iPhone 3G. Các thiết bị chạy iPhone OS 1 có thể nâng cấp lên phiên bản này. Phiên bản iOS này giới thiệu App Store, cung cấp các ứng dụng của bên thứ ba cho iPhone và iPod Touch. Trước khi phát hành iPhone OS 2.0 ra công chúng, Apple đã tổ chức một sự kiện quan trọng để công bố Bộ công cụ phát triển phần mềm hệ điều hành iPhone ("SDK") cho các nhà phát triển. Ban đầu nó được gọi là 1.2.

Các ứng dụng

Trên menu
 iTunes
 App Store
 Text
 Calendar
 Photos
 Camera
 YouTube
 Stocks
 Maps
 Weather
 Clock
 Calculator
 Notes
 Settings

Dock
 Phone
 Mail
 Safari
 iPod

Lịch sử
iPhone OS 2 đã được giới thiệu tại bài phát biểu quan trọng của Hội nghị các nhà phát triển toàn cầu của Apple vào ngày 9 tháng 6 năm 2008.
iPhone OS 2.0 được phát hành vào ngày 11 tháng 7 năm 2008. Nó được phát hành cùng với iPhone 3G và cũng chạy trên iPhone thế hệ đầu tiên.

Tính năng

App Store
Tính năng đáng chú ý nhất của iPhone OS 2 là App Store. Trước khi tính năng này được giới thiệu, cách duy nhất để cài đặt các ứng dụng tùy chỉnh trên thiết bị là thông qua bẻ khóa, điều này không được Apple khuyến khích và không hỗ trợ. Có 500 ứng dụng có sẵn để tải xuống khi ra mắt App Store, mặc dù số lượng này đã tăng lên đáng kể kể từ đó. Giờ đây, App Store có hơn 4 triệu ứng dụng và trò chơi tính đến năm 2021.

Thư (Mail)
Ứng dụng Thư đã có sự thay đổi, có các email đẩy cung cấp khả năng luôn bật. Nó cũng hỗ trợ các tệp đính kèm Microsoft Office, cũng như các tệp đính kèm iWork. Các tính năng mới khác bao gồm hỗ trợ BCC, xóa nhiều email và khả năng chọn email gửi đi.

Liên lạc (Contacts)
Ứng dụng Danh bạ hiện có biểu tượng màn hình chính mới chỉ khả dụng trên iPod Touch. Cùng với việc phát hành là khả năng tìm kiếm danh bạ mà không cần tìm kiếm từng cái một, cũng như khả năng nhập danh bạ SIM.

Bản đồ (Maps)
Các tính năng mới đã được thêm vào ứng dụng Bản đồ trong bản cập nhật phần mềm iPhone OS 2.2. Trong số các tính năng được thêm vào có việc bao gồm Chế độ xem phố của Google, chỉ đường đến phương tiện công cộng và trong khi đi bộ cũng như khả năng hiển thị địa chỉ của một chiếc ghim đã đánh rơi.

Máy tính (Calculator)
Khi thiết bị ở chế độ nằm ngang, ứng dụng máy tính sẽ hiển thị một máy tính khoa học. Ngoài ra, biểu tượng ứng dụng được cập nhật.

Cài đặt (Settings)
Cài đặt hiện có khả năng bật lại Wi-Fi khi ở chế độ Máy bay, cũng như khả năng bật/tắt Dịch vụ vị trí.

Bản phát hành

Chú thích

iOS

Apple Inc.

2
iOS
Sơ khai hệ điều hành


title: Phương trình Stefan

text:
Đối với các phương trình khác có tên tương tự, xem định luật bức xạ vật đen Stefan và công thức Stefan về năng lượng bề mặt cụ thể.

Trong băng hà học và kỹ thuật dân dụng, phương trình Stefan (hay còn gọi là công thức Stefan) mô tả sự phụ thuộc của độ dày lớp phủ băng vào lịch sử của nhiệt độ. Đặc biệt, nó nói rằng sự tích tụ của băng dự kiến tỷ lệ thuận với căn bậc hai của số độ ngày dưới mức đóng băng. Nó được đặt theo tên của nhà vật lý người Slovenia Josef Stefan.

Xem thêm

 Vấn đề Stefan

Tham khảo

 Công thức của Stefan trong Từ điển McGraw-Hill về các thuật ngữ khoa học và kỹ thuật tại answer.com (được lưu trữ)

Băng hà học
Kỹ thuật xây dựng dân dụng
Hiện tượng thời tiết tuyết hoặc băng