title: Base64

text:
Trong lập trình, Base64 là nhóm lược đồ mã hóa nhị phân thành văn bản đại diện cho dữ liệu nhị phân (cụ thể hơn là chuỗi byte 8 bit) ở định dạng chuỗi ASCII bằng việc dịch dữ liệu sang biểu diễn cơ số 64. Thuật ngữ Base64 bắt nguồn từ một mã hóa truyền nội dung MIME. Mỗi chữ số Base64 không phải là đại diện cuối cùng cho chính xác 6 bit dữ liệu. Do đó, ba byte 8 bit (24 bit) có thể được biểu diễn bằng bốn chữ số Base64 6 bit.

Thông thường tất cả các lược đồ mã hóa nhị phân thành văn bản, Base64 được thiết kế để mang dữ liệu được lưu trữ ở định dạng nhị phân qua các kênh chỉ hỗ trợ nội dung văn bản một cách đáng tin cậy. Base64 đặc biệt phổ biến trên World Wide Web trong đó các công dụng của nó bao gồm khả năng đính các tệp hình ảnh hoặc các nội dung nhị phân khác vào bên trong các nội dung văn bản như tệp HTML và CSS.

Base64 cũng được sử dụng rộng rãi để gửi các tệp đính kèm email. Điều này bắt buộc vì SMTP chỉ được thiết kế để vận chuyển các ký tự ASCII 7-bit. Chi phí phải trả cho mã hóa này là 33–36% (33% bởi chính mã hóa; thêm tối đa 3% do ngắt dòng được chèn).

Thiết kế

Bộ 64 ký tự cụ thể được chọn để đại diện cho các giá trị 64 chữ số cho cơ sở khác nhau giữa các lần triển khai. Chiến lược chung là chọn 64 ký tự phổ biến cho hầu hết các bảng mã và cũng có thể in được. Sự kết hợp này khiến dữ liệu khó có thể bị sửa đổi khi truyền qua các hệ thống thông tin, chẳng hạn như email, theo truyền thống không phải là 8-bit clean. Ví dụ, triển khai Base64 của MIME, ta sử dụng A-Z, a-z, và 0-9 cho 62 giá trị đầu tiên. Các biến thể khác chia sẻ thuộc tính này nhưng khác nhau về các ký hiệu được chọn cho hai giá trị cuối cùng; một ví dụ là UTF-7.

Các trường hợp sớm nhất của kiểu mã hóa này được tạo ra để liên lạc quay số giữa các hệ thống chạy cùng một hệ điều hành. Ví dụ: uuencode cho UNIX và BinHex cho TRS-80 (sau này được điều chỉnh cho Macintosh), và do đó có thể đưa ra nhiều giả định hơn về những ký tự nào an toàn để sử dụng. Ví dụ: uuencode sử dụng chữ hoa, chữ số và nhiều ký tự dấu câu, nhưng không sử dụng chữ thường.

Bảng Base64
Bảng mục lục các ký tự của Base64:

Ví dụ
Ví dụ dưới đây sử dụng văn bản ASCII để đơn giản hóa, nhưng đây không phải là trường hợp sử dụng điển hình vì nó đã có thể được chuyển một cách an toàn qua tất cả các hệ thống có thể xử lý Base64. Việc sử dụng điển hình hơn là mã hóa dữ liệu nhị phân (chẳng hạn như hình ảnh); dữ liệu Base64 kết quả sẽ chỉ chứa 64 ký tự ASCII khác nhau, tất cả đều có thể được chuyển qua các hệ thống một cách đáng tin cậy có thể làm hỏng các byte nguồn thô.

Đây là một thành ngữ nổi tiếng từ máy tính "phân tán":

Khi trích dẫn được mã hóa thành Base64, nó được biểu diễn dưới dạng chuỗi byte gồm các ký tự ASCII có đệm 8 bit được mã hóa trong lược đồ Base64 của MIME như sau (dòng mới và khoảng trắng có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu nhưng sẽ bị bỏ qua khi giải mã):

Trong phần trích dẫn trên, giá trị được mã hóa của Man là TWFu. Được mã hóa bằng ASCII, các ký tự M, a và n được lưu trữ dưới dạng giá trị byte 77, 97, và 110, là giá trị nhị phân 8 bit của 01001101, 01100001,và 01101110. Ba giá trị này được nối với nhau thành một chuỗi 24 bit, tạo ra 010011010110000101101110. Các nhóm gồm 6 bit (6 bit có tối đa 26 = 64 giá trị nhị phân khác nhau) được chuyển đổi thành các số riêng lẻ từ trái sang phải (trong trường hợp này, có bốn số trong một chuỗi 24 bit), sau đó được chuyển đổi thành giá trị ký tự Base64 tương ứng.

Như ví dụ này minh họa, mã hóa Base64 chuyển đổi ba octet thành bốn ký tự được mã hóa.

= các ký tự đệm có thể được thêm vào để làm cho khối được mã hóa cuối cùng chứa bốn ký tự Base64.

Phép chuyển đổi hệ thập lục phân sang hệ bát phân rất hữu ích để chuyển đổi giữa hệ nhị phân và Base64. Cả đối với máy tính nâng cao và ngôn ngữ lập trình, chuyển đổi như vậy đều có sẵn. Ví dụ: 24 bit ở trên - khi được chuyển đổi sang hệ thập lục phân - là 4D616E. 24 bit đó - khi được chuyển đổi thành bát phân là 23260556. 8 chữ số bát phân đó - khi được chia thành bốn nhóm là 23 26 05 56. Mỗi nhóm 2 chữ số - khi chuyển đổi sang thập phân là 19 22 05 46. Sử dụng bốn số thập phân đó số làm chỉ số cho bảng chỉ mục Base64, các ký tự ASCII tương ứng là TWFu.

Nếu chỉ có hai octet đầu vào quan trọng (ví dụ: 'Ma') hoặc khi nhóm đầu vào cuối cùng chỉ chứa hai octet, tất cả 16 bit sẽ được ghi lại trong ba chữ số Base64 đầu tiên (18 bit); hai bit ít quan trọng nhất của khối 6 bit mang nội dung cuối cùng sẽ trở thành 0 và bị loại bỏ khi giải mã (cùng với  = ký tự đệm):

Nếu chỉ có một octet đầu vào có nghĩa (ví dụ: 'M') hoặc trong đó hai chữ số Base64 đầu tiên (12 bit); bốn bit ít quan trọng nhất của khối 6 bit mang nội dung cuối cùng sẽ trở thành 0 và bị loại bỏ khi giải mã (cùng với hai = ký tự đệm):

Đệm đầu ra
Bởi vì Base64 là mã hóa sáu bit và vì các giá trị được giải mã được chia thành các bộ tám 8 bit trên máy tính hiện đại, nên cứ bốn ký tự của văn bản được mã hóa Base64 (4 sextet = 4 × 6 = 24 bit) đại diện cho ba bộ tám chưa được mã hóa văn bản hoặc dữ liệu (3 octet = 3 × 8 = 24 bit). Điều này có nghĩa là khi độ dài của đầu vào không được mã hóa không phải là bội số của ba, thì đầu ra được mã hóa phải được thêm phần đệm để chiều dài của nó là bội số của bốn. Ký tự đệm là =, cho biết rằng không cần thêm bit nào để mã hóa đầy đủ đầu vào. (Điều này khác với A, có nghĩa là các bit còn lại đều là số không.) Ví dụ dưới đây minh họa cách cắt bớt đầu vào của câu trích dẫn trên thay đổi phần đệm đầu ra:

Ký tự đệm không cần thiết để giải mã, vì số byte bị thiếu có thể được suy ra từ độ dài của văn bản được mã hóa. Trong một số triển khai, ký tự đệm là bắt buộc, trong khi đối với những cách khác, ký tự này không được sử dụng. Một ngoại lệ trong đó các ký tự đệm là bắt buộc khi nhiều tệp được mã hóa Base64 đã được nối với nhau.

Giải mã Base64 với ký tự đệm
Khi giải mã văn bản Base64, bốn ký tự thường được chuyển đổi trở lại thành ba byte. Các ngoại lệ duy nhất là khi các ký tự đệm tồn tại. Một = chỉ ra rằng bốn ký tự sẽ chỉ giải mã thành hai byte, trong khi == chỉ ra rằng bốn ký tự sẽ chỉ giải mã thành một byte duy nhất. Ví dụ:

Giải mã Base64 không có ký tự đệm

Nếu không có phần đệm, sau khi giải mã bình thường từ bốn ký tự đến ba byte lặp đi lặp lại, có thể còn lại ít hơn bốn ký tự được mã hóa. Trong tình huống này, chỉ có thể còn lại hai hoặc ba ký tự. Một ký tự được mã hóa còn lại là không thể thực hiện được vì một ký tự Base64 chỉ chứa 6 bit và 8 bit được yêu cầu để tạo một byte, vì vậy cần có tối thiểu hai ký tự Base64: Ký tự đầu tiên đóng góp 6 bit và ký tự thứ hai đóng góp 2 bit đầu tiên của nó. Ví dụ:

Phát triển và lịch sử

Bảng tóm tắt các biến thể
Việc triển khai có thể có một số ràng buộc đối với bảng chữ cái được sử dụng để biểu diễn một số mẫu bit. Điều này đáng chú ý liên quan đến hai ký tự cuối cùng được sử dụng trong bảng chỉ mục cho chỉ mục 62 và 63 và ký tự được sử dụng để đệm (có thể là bắt buộc trong một số giao thức hoặc bị loại bỏ trong các giao thức khác). Bảng dưới đây tóm tắt các biến thể đã biết này và cung cấp liên kết đến các phần phụ bên dưới.

Thư nâng cao quyền riêng tư
Việc sử dụng mã hóa chuẩn hóa đầu tiên được biết đến hiện nay được gọi là MIME Base64 nằm trong giao thức Thư điện tử nâng cao quyền riêng tư (PEM), được đề xuất bởi  vào năm 1987. PEM định nghĩa một lược đồ "mã hóa có thể in" sử dụng mã hóa Base64 để biến đổi một chuỗi octet tùy ý sang một định dạng có thể được thể hiện bằng các dòng ngắn gồm các ký tự 6 bit, theo yêu cầu của các giao thức truyền như SMTP.

Phiên bản hiện tại của PEM (được chỉ định trong ) sử dụng bảng chữ cái 64 ký tự bao gồm các chữ cái La Mã viết hoa và viết thường (A–Z, a–z), các chữ số (0–9), và các ký tự + và / . Ký tự = cũng được sử dụng như một hậu tố đệm. Đặc điểm kĩ thuật gốc, , cũng đã sử dụng ký tự * để phân tách dữ liệu được mã hóa nhưng chưa được mã hóa trong luồng đầu ra.

Để chuyển đổi dữ liệu sang mã hóa có thể in PEM, byte đầu tiên được đặt trong 8 bit quan trọng nhất của bộ đệm 24 bit, byte tiếp theo trong 8 bit ở giữa và byte thứ ba trong tám bit ít quan trọng nhất. Nếu còn lại ít hơn 3 byte để mã hóa (hoặc tổng số), các bit đệm còn lại sẽ bằng không. Sau đó, bộ đệm được sử dụng, 6 bit tại một thời điểm, quan trọng nhất trước tiên, làm chỉ số cho chuỗi: "ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz0123456789+/", và ký tự được chỉ định là đầu ra.

Quá trình được lặp lại trên dữ liệu còn lại cho đến khi còn lại ít hơn 4 octet. Nếu 3 octet vẫn còn, chúng được xử lý bình thường. Nếu còn lại ít hơn 3 octet (24 bit) để mã hóa, dữ liệu đầu vào sẽ được đệm bên phải với các bit 0 để tạo thành bội số tích phân của 6 bit.

Sau khi mã hóa dữ liệu không đệm, nếu 2 octet của bộ đệm 24 bit là số không có đệm, hai ký tự =  được thêm vào đầu ra; nếu 1 octet của bộ đệm 24 bit được lấp đầy bởi các số không có đệm, một ký tự = được thêm vào. Điều này báo hiệu cho bộ giải mã rằng các bit 0 được thêm vào do đệm phải được loại trừ khỏi dữ liệu được tái tạo. Điều này cũng đảm bảo rằng độ dài đầu ra được mã hóa là bội số của 4 byte.

PEM yêu cầu tất cả các dòng được mã hóa bao gồm chính xác 64 ký tự có thể in được, ngoại trừ dòng cuối cùng, có thể chứa ít ký tự có thể in hơn. Các dòng được phân cách bằng các ký tự khoảng trắng theo quy ước cục bộ (dành riêng cho nền tảng).

MIME

Đặc điểm kỹ thuật MIME (Tiện ích mở rộng thư Internet đa năng) liệt kê Base64 là một trong hai lược đồ mã hóa nhị phân thành văn bản (lược đồ kia được trích dẫn-in được). Mã hóa Base64 của MIME dựa trên mã hóa phiên bản  của PEM: nó sử dụng cùng một bảng chữ cái 64 ký tự và cơ chế mã hóa như PEM và sử dụng ký tự =cho phần đệm đầu ra theo cách tương tự, như được mô tả tại .

MIME không chỉ định độ dài cố định cho các dòng được mã hóa Base64, nhưng nó chỉ định độ dài dòng tối đa là 76 ký tự. Ngoài ra, nó chỉ định rằng bất kỳ ký tự ngoài bảng chữ cái nào phải được bộ giải mã tuân thủ bỏ qua, mặc dù hầu hết các triển khai đều sử dụng cặp dòng mới CR/LF để phân tách các dòng được mã hóa.

Do đó, độ dài thực tế của dữ liệu nhị phân được mã hóa Base64 tuân thủ MIME thường bằng khoảng 137% độ dài dữ liệu gốc, mặc dù đối với các tin nhắn rất ngắn, chi phí có thể cao hơn nhiều do chi phí của các tiêu đề. Rất đại khái, kích thước cuối cùng của dữ liệu nhị phân được mã hóa Base64 bằng 1,37 lần kích thước dữ liệu gốc + 814 byte (đối với tiêu đề). Kích thước của dữ liệu được giải mã có thể được tính gần đúng với công thức sau:
 bytes = (string_length(encoded_string) - 814) / 1.37

UTF-7

UTF-7, được mô tả đầu tiên trong , mà sau đó đã được thay thế bởi , đã giới thiệu một hệ thống được gọi là Base64 đã được sửa đổi. Lược đồ mã hóa dữ liệu này được sử dụng để mã hóa UTF-16 dưới dạng ký tự ASCII để sử dụng trong truyền tải 7 bit như SMTP. Nó là một biến thể của mã hóa Base64 được sử dụng trong MIME.

Bảng chữ cái "Modified Base64" bao gồm bảng chữ cái MIME Base64 nhưng không sử dụng ký tự đệm "=". UTF-7 được thiết kế để sử dụng trong tiêu đề thư (được định nghĩa trong ),và ký tự "=" là được dành riêng trong ngữ cảnh đó làm ký tự thoát cho mã hóa "có thể in được trích dẫn". Base64 được sửa đổi chỉ cần bỏ qua phần đệm và kết thúc ngay sau chữ số Base64 cuối cùng chứa các bit hữu ích để lại tối đa ba bit không sử dụng trong chữ số Base64 cuối cùng.

OpenPGP

OpenPGP, được dựa trên , mô tả mã hóa Radix-64, còn được gọi là "ASCII armor". Radix-64 giống với kiểu mã hóa "Base64" được mô tả từ MIME, với việc bổ sung CRC 24 bit tùy chọn. Tổng kiểm tra được tính toán trên dữ liệu đầu vào trước khi mã hóa; sau đó tổng kiểm tra được mã hóa bằng cùng một thuật toán Base64 và tiền tố là ký tự "=" như một dấu phân cách, được nối vào dữ liệu đầu ra được mã hóa.

RFC 3548
, có thể Mã hóa dữ liệu Base16, Base32 và Base64 là một bản ghi nhớ thông tin (không quy chuẩn) cố gắng thống nhất  và  thông số kỹ thuật của mã hóa Base64, mã hóa bảng chữ cái thay thế và mã hóa Base32 (hiếm khi được sử dụng) và Base16.

Trừ khi các triển khai được viết cho một thông số kỹ thuật đề cập đến  và đặc biệt yêu cầu khác, RFC 3548 cấm việc triển khai tạo thông báo có chứa các ký tự bên ngoài bảng chữ cái mã hóa hoặc không có phần đệm và nó cũng tuyên bố rằng việc triển khai bộ giải mã phải từ chối dữ liệu có chứa các ký tự bên ngoài bảng chữ cái mã hóa.

RFC  4648
RFC này bị lỗi thời RFC 3548 và tập trung vào Base64/32/16:

 Tài liệu này mô tả các lược đồ mã hóa Base64, Base32 và Base16 thường được sử dụng. Nó cũng thảo luận về việc sử dụng nguồn cấp dữ liệu dòng trong dữ liệu được mã hóa, sử dụng khoảng đệm trong dữ liệu được mã hóa, sử dụng các ký tự không phải bảng chữ cái trong dữ liệu được mã hóa, sử dụng các bảng chữ cái mã hóa khác nhau và mã hóa chuẩn.

Các ứng dụng URL
Mã hóa Base64 có thể hữu ích khi thông tin nhận dạng khá dài được sử dụng trong môi trường HTTP. Ví dụ: một khung bền vững cơ sở dữ liệu cho các đối tượng Java có thể sử dụng mã hóa Base64 để mã hóa một id duy nhất tương đối lớn (thường là UUID 128 bit) thành một chuỗi để sử dụng làm tham số HTTP trong các biểu mẫu HTTP hoặc URL HTTP GET. Ngoài ra, nhiều ứng dụng cần mã hóa dữ liệu nhị phân theo cách thuận tiện để đưa vào URL, bao gồm cả trong các trường biểu mẫu web ẩn và Base64 là cách mã hóa thuận tiện để hiển thị chúng một cách nhỏ gọn.

Sử dụng Base64 tiêu chuẩn trong URL yêu cầu mã hóa các ký tự +, / và = thành chuỗi thập lục phân được mã hóa theo phần trăm đặc biệt (+ trở thành %2B, /trở thành %2F và = trở thành %3D), điều này làm cho chuỗi dài hơn một cách không cần thiết.

Vì lý do này, Base64 đã sửa đổi cho các biến thể URL (chẳng hạn như base64url trong ), trong đó các ký tự + và / của Base64 tiêu chuẩn được thay thế tương ứng bởi - và _, để việc sử dụng bộ mã hóa/giải mã URL không còn cần thiết và không ảnh hưởng đến độ dài của giá trị được mã hóa, giữ nguyên dạng được mã hóa tương tự để sử dụng trong cơ sở dữ liệu quan hệ, biểu mẫu web và mã định danh đối tượng nói chung. Một số biến thể cho phép hoặc yêu cầu bỏ qua phần đệm = để tránh chúng bị nhầm lẫn với dấu phân cách trường hoặc yêu cầu bất kỳ phần đệm nào như vậy phải được mã hóa theo phần trăm. Một số thư viện  sã mã hóa = thành ., có khả năng khiến các ứng dụng bị tấn công theo đường dẫn tương đối khi tên thư mục được mã hóa từ dữ liệu người dùng.

HTML
Các phương thức JavaScript atob() và btoa() được xác định trong bản thảo HTML5, cung cấp chức năng mã hóa và giải mã Base64 cho các trang web. Phương thức btoa() xuất ra các ký tự đệm, nhưng các ký tự này là tùy chọn trong đầu vào của phương thức atob().

Các ứng dụng khác
link=|nhỏ|Example of an SVG containing embedded JPEG images encoded in Base64
Base64 có thể được sử dụng trong nhiều ngữ cảnh khác nhau:

 Base64 có thể được sử dụng để truyền và lưu trữ văn bản có thể gây ra xung đột dấu phân cách.
 Những kẻ gửi thư rác sử dụng Base64 để trốn tránh các công cụ chống gửi thư rác cơ bản, những công cụ này thường không giải mã được Base64 và do đó không thể phát hiện ra các từ khóa trong các thư được mã hóa.
 Base64 được sử dụng để mã hóa chuỗi ký tự trong tệp LDIF.
 Base64 thường được sử dụng để "nhúng" dữ liệu nhị phân vào tệp XML, sử dụng cú pháp tương tự như <data encoding="base64">…</data> ví dụ. biểu tượng yêu thích trong Firefox xuất ra bookmarks.html.
 Base64 được sử dụng để mã hóa các tệp nhị phân chẳng hạn như hình ảnh trong các tập lệnh, để tránh phụ thuộc vào các tệp bên ngoài.
 Lược đồ URI dữ liệu có thể sử dụng Base64 để biểu diễn nội dung tệp. Ví dụ: hình nền và phông chữ có thể được chỉ định trong tệp biểu định kiểu CSS dưới dạng URIs data:, thay vì được cung cấp trong các tệp riêng biệt.
 Việc triển khai FreeSWAN IPSec đứng trước chuỗi Base64 bằng 0s, vì vậy chúng có thể được phân biệt với chuỗi văn bản hoặc chuỗi thập lục phân.
 Mặc dù không phải là một phần của thông số kỹ thuật chính thức cho SVG, một số người xem có thể hiểu Base64 khi được sử dụng cho các phần tử "nhúng", chẳng hạn như hình ảnh bên trong SVG.

Các ứng dụng Radix-64 không tương thích với Base64

 Uuencoding, tthường được sử dụng trên UNIX, sử dụng ASCII 32 liên tiếp (  (khoảng trống)) đến 95 (_), tạo thành bộ 64 ký tự  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_. Việc tránh sử dụng tất cả các chữ cái viết thường rất hữu ích vì nhiều máy in cũ chỉ in chữ hoa. Sử dụng các ký tự ASCII liên tiếp giúp tiết kiệm sức mạnh tính toán vì chỉ cần thêm 32 ký tự, không phải tra cứu. Việc sử dụng hầu hết các ký tự dấu câu và ký tự khoảng trắng làm hạn chế tính hữu dụng của nó.
 BinHex 4 (HQX), vốn được sử dụng trong Mac OS cổ điển, sử dụng một bộ 64 ký tự khác. Nó sử dụng các chữ cái viết hoa và viết thường, các chữ số và các ký tự chấm câu, nhưng không sử dụng một số ký tự dễ gây nhầm lẫn trực quan như 7, O, g và o'. Bộ 64 ký tự của nó là !"#$%&'()*+,-012345689@ABCDEFGHIJKLMNPQRSTUVXYZ[`abcdefhijklmpqr.
 Một số ứng dụng khác sử dụng các bộ cơ số 64 tương tự hơn nhưng theo thứ tự khác với định dạng Base64, bắt đầu bằng hai ký hiệu, sau đó là chữ số, sau đó viết hoa, rồi viết thường:
 Unix lưu trữ các băm mật khẩu được tính bằng crypt trong tệp /etc/passwd sử dụng mã hóa cơ số 64 được gọi là B64. Nó sử dụng một bộ ký tự chủ yếu là chữ và số, có thêm . và /. Bộ 64 ký tự của nó là ./0123456789ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz. Ký tự đệm không được sử dụng.
 GEDCOM 5.5 tiêu chuẩn được dùng để trao đổi dữ liệu phả hệ mã hóa các tệp đa phương tiện ở định dạng tệp phân cấp dòng văn bản bằng cách sử dụng cơ số 64. Bộ 64 ký tự của nó cũng là "./0123456789ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz".
 bcrypt được thiết kế để sử dụng theo cách tương tự như crypt (3) truyền thống và thuật toán sử dụng một bảng chữ cái tương tự nhưng được hoán vị. Bộ 64 ký tự của nó là ./ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz0123456789.
 Xxencoding sử dụng bộ ký tự chủ yếu là chữ và số tương tự như crypt và GEDCOM, nhưng sử dụng + và - còn hơn là sử dụng . và /. Bộ 64 ký tự của nó là +-0123456789ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz.
 6PACK, được sử dụng với một số bộ điều khiển nút đầu cuối, sử dụng một bộ 64 ký tự khác nhau từ 0x00 đến 0x3f.
 Bash hỗ trợ các ký tự số trong cơ số 2-64, kéo dài đến một bộ ký tự của 0123456789abcdefghijklmnopqrstuvwxyzABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ@_.

Ghi chú

Xem thêm

 8BITMIME
 Ascii85 (thường được gọi là Base85).
 Base16
 Base32
 Base36
 Base62
 Binary-to-text encoding để sử dụng cho các thuật toán mã hóa khác nhau.
 Binary number
 URL

Tham khảo

Liên kết ngoài

 https://codebeautify.org/base64-encode

Tiêu chuẩn Internet
Thư điện tử


title: 461 (số)

text:
461 (bốn trăm sáu mươi mốt) là một số tự nhiên ngay sau 460 và ngay trước 462.

Tham khảo

Số nguyên tố


title: Marvin Potzmann

text:
Marvin Potzmann (sinh ngày 7 tháng 12 năm 1993) là một cầu thủ bóng đá Áo chơi cho SK Sturm Graz tại Bundesliga.

Tham khảo

Cầu thủ bóng đá nam Áo
Cầu thủ Giải bóng đá vô địch quốc gia Áo
SV Mattersburg
Sinh năm 1993
Nhân vật còn sống
Cầu thủ SV Grödig
Cầu thủ bóng đá SK Sturm Graz
Tiền vệ bóng đá


title: Bánh quy và kem

text:
Bánh quy và kem (còn gọi là cookies 'n cream) là nhiều loại kem, sữa lắc và các món tráng miệng khác bao gồm bánh quy kẹp sô-cô-la, với biến thể phổ biến nhất chứa bánh quy làm bằng tay hoặc bẻ thành vụn trước từ thương hiệu Oreo của hãng Nabisco theo thỏa thuận cấp phép. Món kem bánh quy và kem thường đem trộn trong loại bánh quy kẹp sô-cô-la vụn tạo thành kem vani, cho dù có những biến thể thay vào đó có thể sử dụng sô-cô-la, cà phê hoặc kem bạc hà.

Lịch sử
Có những tuyên bố tranh giành nhau xem ai mới là người đầu tiên phát minh và tiếp thị món kem bánh quy và kem.

John Haynes là nhà tư vấn kem xác nhận rằng chính ông đã tạo ra hương vị này vào năm 1976, 1977 hoặc 1978.
Đại học Tiểu bang Nam Dakota khẳng định hương vị này được phát minh tại nhà máy sữa của trường đại học vào năm 1979.
Trong một thông cáo báo chí năm 2005, Blue Bell Creameries cho biết họ là công ty đầu tiên sản xuất hương vị kem hàng loạt vào năm 1980. Năm 2006, tờ The New York Times đưa tin rằng Blue Bell "không tuyên bố đã phát minh ra món này nhưng chắc chắn là người tiên phong theo hương vị này." Tuy vậy, vào năm 2020, trang web của công ty công bố rằng, "Chúng tôi là người đầu tiên tạo ra hương vị mang tính sáng tạo này." Blue Bell Creameries đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu "Cookies 'n Cream" vào năm 1981.
John Harrison là người nếm thử kem chính thức của Dreyer's/Edy's cho rằng chính ông đã phát minh ra loại kem này đầu tiên cho công ty vào năm 1982.
Một tuyên bố khác nữa chính là thương hiệu kem Herrell's Ice Cream thuộc quyền sở hữu của Steve Herrell tại Massachusetts.
Năm 1983, bánh quy và kem trở thành một trong năm hương vị kem bán chạy nhất.

Tham khảo

Hương vị kem
Kem vani


title: Ptochophyle phlogea

text:
Ptochophyle phlogea là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ptochophyle


title: Gwizd

text:
Gwizd  ()  là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Ustronie Morskie, thuộc hạt Kołobrzeg, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng  về phía đông nam của Ustronie Morskie,  về phía đông của Kołobrzeg và  về phía đông bắc của thủ đô khu vực Szczecin.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.

Tham khảo


title: Onthophagus matanyo

text:
Onthophagus matanyo là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).

Chú thích

Liên kết ngoài

M


title: Santarém

text:
Santarém có thể đề cập đến:
 Santarém (quận), Bồ Đào Nha
 Santarém, Bồ Đào Nha
 Santarém, Pará, Brasil


title: Hy Lạp cổ phong

text:
Hy Lạp cổ phong là thời kỳ trong lịch sử Hy Lạp kéo dài từ thế kỷ thứ tám trước Công nguyên đến khi người Ba Tư xâm lược Hy Lạp lần thứ hai vào năm 480 trước Công nguyên, nó đã nối tiếp thời kỳ đen tối của Hy Lạp và tiếp sau đó là thời kỳ cổ điển. Vào thời cổ đại, người Hy Lạp định cư trên khắp Địa Trung Hải và Biển Đen, đến tận Marseille ở phía tây và Trapezus (Trebizond) ở phía đông; vào cuối thời kỳ Cổ xưa, họ là một phần của mạng lưới thương mại kéo dài trên toàn Địa Trung Hải.

Thời kỳ Cổ xưa bắt đầu với sự gia tăng mạnh mẽ của dân số Hy Lạp  và một loạt những thay đổi quan trọng khiến thế giới Hy Lạp vào cuối thế kỷ thứ 8 hoàn toàn không thể nhận ra từ đầu. Theo Anthony Snodgrass, thời kỳ Cổ xưa bị giới hạn bởi hai cuộc cách mạng trong thế giới Hy Lạp. Nó bắt đầu với một "cuộc cách mạng cấu trúc" đã "vẽ bản đồ chính trị của thế giới Hy Lạp" và thành lập poleis, các thành bang Hy Lạp riêng biệt, và nó kết thúc bằng cuộc cách mạng trí tuệ của Thời kỳ cổ điển.

Tham khảo

Hy Lạp Cổ xưa


title: Jigme Tenzin

text:
Jigme Tenzin là một cầu thủ bóng đá người Bhutan, hiện tại thi đấu cho Yeedzin. Anh ra mắt lần đầu cho Đội tuyển bóng đá quốc gia Bhutan năm 2009.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cầu thủ bóng đá nam Bhutan
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Bhutan
Cầu thủ bóng đá Yeedzin F.C.
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1990


title: Dùng dụng cụ ở loài vật

text:
Dùng dụng cụ ở loài vật (Tool use by animals) là một hiện tượng được ghi nhận ở các loài động vật, trong đó chúng được ghi nhận là đã sử dụng bất kỳ loại dụng cụ nào để đạt được mục đích như kiếm ăn và ăn thức ăn, tìm nước uống, chải chuốt, phòng vệ, để giải trí hoặc xây cất tổ, nơi ẩn náu. Ban đầu, người ta cho rằng việc sử dụng công cụ được cho là một kỹ năng chỉ con người mới làm được, một số công cụ muốn sử dụng được phải đòi hỏi một mức độ nhận thức tinh vi, nhưng một loạt các động vật, bao gồm động vật có vú, chim, cá, động vật chân đầu và côn trùng đã được ghi nhận là sử dụng các công cụ trong tự nhiên cũng như trong môi trường nuôi nhốt.

Nghiên cứu đã chứng minh dụng cụ còn được sử dụng từ những loài vật khác như khỉ, một số loài chim và rái cá biển. Các nhà thông thái thời xưa nghĩ chỉ có con người mới có khả năng tạo ra dụng cụ cho tới khi các nhà động vật học quan sát được ở loài chim và các con khỉ làm ra dụng cụ. Việc sử dụng công cụ đã từng được xem là một đường phân cách chủ yếu giữa con người và phần còn lại của thế giới động vật, nhưng những nghiên cứu mới đã cho thấy làm được việc đó là một điều thực sự dễ dàng đến một chú khỉ cũng có thể làm được, thậm chí đã biết cách tận dụng, chế tác để sử dụng từ lâu và còn biết học hỏi qua nhiều thế hệ.

Ghi nhận chung
Tinh tinh, quạ, bạch tuộc là ba trong số những loài động vật thông minh biết sử dụng công cụ để kiếm thức ăn và trốn tránh kẻ thù. Việc dùng công cụ thường xuyên đã được biết đến từ lâu ở những loài khỉ hình người cỡ lớn (Ape) như tinh tinh, việc dùng dụng cụ ở các loài linh trưởng khác ít được biết đến hơn vì nhiều trong số chúng chủ yếu được quan sát trong tự nhiên. Nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng như Charles Darwin đã đề cập đến việc sử dụng công cụ ở khỉ (như khỉ đầu chó). Đười ươi trong tự nhiên biết dùng những chiếc lá làm còi, Đười ươi Borneo sử dụng chiếc lá lấy từ một cành cây để làm thay đổi tần số của tiếng kêu, cảnh báo cho nhau tránh động vật ăn thịt hoặc khi bị đe dọa. Khỉ Macaque thường nhổ tóc của khách tham quan, sau đó dùng tóc như sợi chỉ làm sạch răng miệng. Có bằng chứng mới cho thấy khỉ và các loài linh trưởng khác ở bên ngoài châu Phi cũng đã sử dụng các công cụ từ hàng trăm năm, có thể là hàng ngàn năm trước. Các nhà khoa học cho rằng, trong khi có cấu trúc não hoàn toàn khác biệt, cả quạ và các loài linh trưởng đều sử dụng kết hợp các công cụ trí tuệ bao gồm trí tưởng tượng và dự đoán kết quả trong tương lai để giải quyết các vấn đề tương tự

Rái cá biển biết cách lấy đá đập vào vỏ trai, bào ngư, sò, cho đến khi chúng vỡ ra rồi ăn phần thịt bên trong. Động vật ăn thịt (ở bộ Carnivora) có thể sử dụng các công cụ để bẫy con mồi hoặc làm vỡ vỏ của con mồi cũng như để gãi ngứa. Loài Degu có họ hàng gần gũi với loài gặm nhấm lợn Guinea và chuột Chinchilla, chúng có thể học cách dùng que để lấy thức ăn, người ta đặt Degu ở một phía so với hàng rào làm từ nhựa và hạt hướng dương ở phía bên kia, khi được cung cấp một que nhỏ, nó sẽ sử dụng que kéo hạt hướng dương qua hàng rào để lấy thức ăn. Một số loài cá sử dụng các công cụ để mở nắp động vật có vỏ mở, lấy thức ăn ngoài tầm với, dọn dẹp một khu vực (để làm tổ) và săn bắn, loài bạch tuộc có vân có thể tận dụng nửa vỏ dừa để làm nơi trú ngụ, chúng thu thập vỏ dừa và tạo ra một nơi trú ẩn, chúng cũng có thể xây dựng một hàng rào bằng đá, giúp chúng thong thả di chuyển ở đáy biển mà không sợ các loài ăn thịt khác tấn công.

Sử dụng công cụ ở một số loài chim có thể được minh họa bằng độ phức tạp của việc làm tổ với nhiều kiểu dáng tổ, cấu trúc tổ phức tạp một cách đáng kinh ngạc. Một số loài chim, chẳng hạn như chim thợ dệt xây dựng tổ phức tạp. Voi là một trong những động vật thông minh nhất thế giới với bộ não lớn hơn so với các loài động vật khác. Cả voi hoang và voi nuôi nhốt đều biết tạo ra các công cụ để đuổi ruồi, gãi ngứa, đậy các hố nước (để nước không bốc hơi) và tiếp cận thức ăn ngoài tầm với. Voi châu Á biết cách làm thay đổi cành cây để đập và xua ruồi, chúng bẻ gãy cành cây đến độ dài lý tưởng cho việc xua đuổi côn trùng. Một nhóm cá heo cũng sử dụng bọt biển để bảo vệ mỏ của chúng khi tìm kiếm thức ăn, cụ thể là một nhóm cá heo ở Australia mang theo bọt biển trong mỏ, khuấy động cát dưới đáy biển nhằm tìm kiếm con mồi, chúng dành thời gian đi săn bằng công cụ nhiều hơn bất kỳ loài động vật nào khác ngoài con người. Khả năng sử dụng công cụ không hề đồng nghĩa với việc loài động vật đó thông minh ví dụ như loài kiến, biến cách dùng công cụ để hỗ trợ việc kiếm ăn.

Một số loài

Tinh tinh
Loài linh trưởng nổi tiếng với việc sử dụng các công cụ để săn bắn hoặc tìm kiếm thức ăn và nước uống, che mưa, làm tổ và tự vệ. Tinh tinh là đối tượng nghiên cứu của công việc này, nổi tiếng nhất là nghiên cứu của nhà linh trưởng học Jane Goodall vì những con vật này thường được nuôi nhốt hơn các loài linh trưởng khác và có liên quan chặt chẽ với con người, nhà linh trưởng học Jane Goodall mô tả loài tinh tinh thường sử dụng gậy để thu thập mối. Hắc tinh tinh là họ hàng gần gũi nhất của con người, chúng dường như biết cách làm và sử dụng công cụ từ rất lâu, những chiếc búa làm bằng đá được tìm thấy tại một khu định cư của tinh tinh tại Bờ Biển Ngà có niên đại 4.300 năm. Tinh tinh cũng có khả năng làm xiên để săn bắt động vật khác lấy thịt, thậm chí chúng còn tạo ra dụng cụ chuyên dụng bắt kiến làm thức ăn.

Trình độ sử dụng và chế tác công cụ của tinh tinh đã tiến lên một mức mới, khi mà các nhà khoa học đã phát hiện ra một nhóm linh trưởng cùng loài là những con tinh tinh đang sử dụng các que, gậy để lấy rong, tảo dưới sông, những cá thể trên thực sự thông minh vượt trội khi biết sử dụng phương pháp này để khai thác nguồn dinh dưỡng dồi dào chỉ xuất hiện vào một khoảng thời gian nhất định trong năm, nhiều que dài được vứt lại gần bờ sông, suối khi sử dụng xong, qua đó thể hiện hành vi thông minh của những con tinh tinh khi cố gắng lấy tảo từ đáy sông, chúng nhận thức được mức độ chất dinh dưỡng cao của tảo nên mới dẫn đến hành động này.

Một số hành vi tương tự cũng được nhận thấy ở những cá thể tinh tinh thuộc vùng Bossou ở Guinea nhưng ở đó, loài tảo này nổi trên mặt nước nên sẽ dễ dàng hơn cho tinh tinh so với nhóm tinh tinh đã được ghi nhận, chúng phải dùng gậy dài hơn, có chiếc lên đến 4,3m. Cả con đực và con cái đều có hành vi tương tự nhau và tham gia vào hoạt động kiếm ăn này. Thời gian trung bình tinh tinh tập trung vào việc kiếm ăn từ tảo là khoảng 9 phút, tương đương với 364g tảo được khai thác (theo thử nghiệm thực tế qua kích cỡ que, gậy), đây là hành vi chưa từng thấy trước đây liên quan đến việc tự khám phá và sử dụng công cụ hiệu quả vào việc tìm kiếm nguồn dinh dưỡng mới của các loài linh trưởng nói chung và tinh tinh nói riêng.

Khỉ mũ
Loài khỉ Capuchin cũng đã bắt đầu đi vào thời kỳ đồ đá của riêng chúng, chúng biết sử dụng công cụ đá thô sơ, dùng đá để nghiền các loại hạt rất điêu luyện, một nhóm khỉ Capuchin trong Công viên quốc gia Capiwala đã đặt hạt cây trên những viên đá lớn hoặc rễ cây cứng, sau đó đập chúng bằng đá để lấy nhân ở bên trong, tác động này đã để lại những dấu vết và những vết bẩn rõ ràng trên đã và rễ cây, chúng đã biết dùng công cụ từ lâu qua nhiều thế hệ, kỹ năng sử dụng đồ đá sẽ được nâng cao dần dần để nhanh chóng điều chỉnh các công cụ của mình để đáp ứng nhu cầu có được các loại thức ăn phong phú hơn. Khỉ còn biết lựa chọn những hòn đá có kích thước và hình dạng phù hợp, những hòn đá dùng làm công cụ dễ cầm nắm, có cạnh sắc hoặc mang hình dáng như đầu búa, thích hợp cho từng loại thức ăn hoặc hạt cứng mà khỉ muốn đập vỡ.

Các nhà khảo cổ phát hiện ra loài có loài khỉ mũ ở Brazil đã sử dụng búa và đe bằng đá để đập vỡ vỏ hạt điều từ ít nhất 700 năm trước. Và họ cho rằng loài người có thể đã nhận ra các hạt có này có thể ăn được sau khi vấp ngã trên những nơi gọi là khu công nghiệp xử lý hạt điều của loài khỉ này. Thế nhưng dường như khỉ mũ là một loài bảo thủ, chúng thường mở các loại hạt theo cùng một cách, hơn là cố gắng phát minh ra một cách tốt hơn. Khi đập vỡ vỏ hạt, những con khỉ sử dụng đá quartzite cứng làm búa và các tấm đá phiến phẳng để làm đe. Và chúng cũng có xu hướng làm việc này ở cùng một nơi – thường ở gần với những cây có hạt này là một phần vì có đúng loại đá đã được sắp đặt sẵn.

Trong vùng rừng Cerrado ở Brazil, những con khỉ Cebus libidinosus biết nâng hòn đá để phá vỡ các hạt cọ một cách thành thạo, người ta đã đưa cho chúng các loại hạt cọ cứng như đá không thể tách rời hạt bằng tay, chúng dùng cả hai tay nâng hòn đá to lên đầu và đập mạnh xuống hạt cọ nên có biệt danh là “khỉ lực sĩ”. Hầu hết những con khỉ Cebus libidinosus trong vùng rừng Cerrado biết cách sử dụng công cụ nêu nêu, chúng thực hiện mỗi ngày và trong cả năm, chúng chọn loại đá thạch anh trong vùng làm búa, chọn khúc gỗ to hoặc tảng đá rộng để làm cái đe rồi mới đặt hạt cọ lên đe. Hành vi chăm chỉ cần cù còn là một truyền thống trong cuộc sống bầy đàn của loài khỉ này, ngay từ khi còn là khỉ con chúng đã biết cố gắng học hỏi cách thức tách vỏ hạt, một con trong đàn làm được sẽ khiến những con khác trong đàn làm theo và dần dần chúng thực hiện được.

Khỉ mũ trong Công viên quốc gia Serra da Capivara của Brazil đã làm nứt các mảnh đá và liếm các bụi đá bay ra. Trong quá trình này, chúng tạo ra các mảnh đá có tác dụng tương tự như công cụ cắt của người cổ đại, những công cụ này trông giống như do con người làm ra, khỉ Capuchin đã vô tình tạo ra các công cụ này khi làm vỡ các tảng đá, khỉ mũ là 1 trong số các loài sử dụng công cụ thành thạo nhất trong thế giới động vật. Trong công viên quốc gia Serra da Capivara ở Braxin, loài khỉ mũ râu hoang dã (Sapajus libidinosus) đã sử dụng các mảnh đá để đập vỏ hạt, để đào hố và thậm chí là để thể hiện các hành vi giới tính.

Có những quan sát thấy bầy khỉ mũ hoang dã ở Brazil dùng đá để tìm kiếm thức ăn trong hầu hết hoạt động thường ngày mà trước đây mới biết đến việc loài khỉ mũ sử dụng công cụ trong điều kiện nuôi nhốt, song, chỉ thỉnh thoảng họ mới quan sát thấy chúng làm vậy trong thiên nhiên, công cụ được chúng sử dụng hằng ngày, như một thói quen. Những con khỉ mũ sống trên cánh rừng khô hạn Caatinga ở đông bắc Brazil cầm các mảnh đá để đào bới, đập vỡ vỏ hạt, khoét rỗng các cành cây, đào củ cây, thăm dò các lỗ rỗng trên cây hoặc các khe nứt trên đá.

Đào bới là dạng hành động sử dụng công cụ thường xuyên nhất. Khi đó, chúng nắm mảnh đá bằng một tay và dùng nó bập vào đất nhanh chóng, đồng thời tay kia múc đất ra, những quan sát này đã chứng tỏ khỉ mũ rất có kinh nghiệm trong việc hiểu rõ nguyên nhân và hậu quả của hành động và loài khỉ này có thể chỉ sử dụng công cụ trong những điều kiện sinh thái nhất định, chẳng hạn trong những mùa khô hạn kéo dài ở Caatinga. Khi nguồn thức ăn cạn kiệt, việc sử dụng công cụ có vai trò sống còn, cho phép chúng có được nguồn dinh dưỡng cần thiết từ củ vùi sâu dưới đất, mà bình thường không thể lấy được.

Khỉ mũ mặt trắng là loài linh trưởng thứ tư ngoài con người được biết đến có khả năng sử dụng công cụ bằng đá. Một nhóm khỉ mũ khác sống tại Nam Mỹ đã biết dùng công cụ đá. Một quần thể khỉ mũ mặt trắng (khỉ thầy tu) sống trên đảo Jicarón thuộc Vườn quốc gia Coiba tại Panama như đang bước vào thời kỳ đồ đá, chúng bắt đầu biết sử dụng các công cụ bằng đá để đập vỡ hạt và động vật có vỏ. Vườn quốc gia Coiba có ba hòn đảo riêng biệt đều có khỉ mũ sinh sống, nhưng chỉ có một nhóm khỉ đực sống tại một khu vực cụ thể trên đảo Jicarón mới biết dùng công cụ đá, những con khỉ đực đập vỡ quả dừa, cua và ốc sên. Khi nguồn thực phẩm trở nên khan hiếm, việc dùng đá để đập vỡ hạt hay vỏ của các loài giáp xác giúp khỉ có nguồn thức ăn dồi dào hơn.

Có ghi nhận về khỉ nhặt một viên đá, mài sắc và phá vỡ cửa kính ở sở thú ở Trịnh Châu, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc cho thấy một con khỉ mũ mặt trắng Colombia nhấc một viên đá qua đầu sau đó chĩa đầu nhọn về phía cửa sổ và đập vào mặt kính, con khỉ dường như không dùng đủ lực nên tiếp tục lặp lại động tác trên, sau đó, cửa sổ vỡ thành nhiều mảnh khiến con khỉ hốt hoảng phóng khỏi hiện trường, con khỉ đã mài sắc hòn đá sau đó bắt đầu đập vào kính, chính con khỉ cũng sợ hãi chạy vọt đi nhưng sau đó cũng quay lại nhìn và chạm vào nó. Con khỉ này không giống những con khỉ khác, nó biết cách dùng các dụng cụ để đập vỡ hạt óc chó trong khi những con khỉ khác ăn hạt óc chó, chúng chỉ biết cắn hạt.

Khỉ đột

Khỉ đột (Gorilla) khỏe hơn một người đàn ông trưởng thành khoảng 10 lần, to và mạnh hơn tinh tinh nhưng chậm chạp, từng được xem là không khéo léo bằng và không được các nhà linh trưởng học quan tâm nhiều. Nhưng ghi nhận cho thấy những con khỉ đột hoang dã biết cách sử dụng cành cây để thử độ sâu của nước khi đi bộ qua. Chúng cũng dùng thân cây bụi làm cầu tạm để vượt qua khoảng đất sâu ở đầm lầy. Người ta đã có những quan sát những con khỉ đột hoang dã đã phát hiện chúng biết sử dụng dụng cụ, ví dụ như dùng những cành cây nhỏ để đo đạc độ sâu của nước trong một đầm lầy tại công viên quốc gia Nouabale-Ndoki ở Congo. Ca quan sát đầu tiên là một con khỉ đột cái, sau khi tìm cách vượt qua một đầm lầy do những con voi đào, nó đã nhặt một cành cây chết để xác định độ sâu của nước, một con khỉ đột cái khác đã dùng một thân cây rời để vịn bằng một tay trong khi nó dùng tay kia để đào, sau đó thân cây đã được dùng để bắc cầu băng qua một bãi đất bùn lầy.

Loài quạ
Được xếp vào nhóm động vật thông minh nhất hành tinh, quạ là loài duy nhất không thuộc linh trưởng mà có thể tạo và sử dụng công cụ lao động, người ta thấy quạ dùng que củi để móc thức ăn ngoài tầm với, bẻ cong thanh kim loại mỏng để làm công cụ mặc dù trước đó chưa hề được tiếp xúc. Những con quạ nổi tiếng với bộ não lớn trong số các loài chim và việc chúng cũng biết sử dụng công cụ, Chúng được biết đến với khả năng suy luận tương đương một đứa trẻ 7 tuổi. Loài quạ ở Nhật Bản thả những hạt cây trước xe ô tô để lợi dụng xe cán làm dập vỏ, tách hạt cho chúng. Loài quạ New Caledonian từ lâu đã nổi tiếng về trí thông minh và óc sáng tạo, chúng là loài sinh vật phi linh trưởng duy nhất có khả năng tạo ra công cụ, chẳng hạn như dùng que hoặc móc câu để chọc các ấu trùng ra khỏi những khúc gỗ hoặc cành cây.

Các thí nghiệm khác chỉ ra rằng quạ Caledonian có thể sử dụng đến 3 công cụ theo trình tự để lấy thức ăn. Quạ có thể học cách thả đá vào bình đựng nước để làm tăng chiều cao của mực nước, một miếng mồi (một con sâu nổi) sau đó sẽ rơi vào tầm với của chúng, để lấy thức ăn, quạ dùng mỏ ngậm những viên đá dưới đất và thả xuống ống. Khi vật nặng được thả xuống nước, mẩu thức ăn sẽ trồi lên và chúng dễ dàng dùng mỏ quặp lấy. Người ta từng phát hiện nhiều khả năng khác ở quạ New Caledonian khi chúng thường tự tạo công cụ từ các cành cây nhỏ và xén tỉa thành dạng móc câu để lôi ấu trùng sâu bọ hay kiến ra khỏi lỗ trên thân cây loài quạ New Caledonia đã tiến hóa để biết làm ra các chiếc móc từ cành cây mềm để phục vụ cho việc tìm kiếm thức ăn hàng ngày của chúng.

Lợn mụn
Dù lợn luôn được đánh giá là một loài động vật rất thông minh, với trí thông minh tương đương hoặc thậm chí là hơn cả loài chó, tuy nhiên lần đầu tiên người ta quan sát thấy tập tính sử dụng công cụ ở họ nhà lợn. Những con lợn mụn Visayas trong vườn thú Paris nhiều lần sử dụng gậy để xới đất đào hang với vẻ hăng hái và nhanh nhẹn, khi cứu quan sát một gia đình lợn mụn Visayas sử dụng gậy để đào hang và xây tổ, bằng chứng cho thấy chúng có khả năng sử dụng công cụ. Trước đó, giới nghiên cứu chưa từng chứng kiến hành vi này ở lợn. Chúng không có ngón và phần mõm quá thô kệch. Một con lợn mụn trưởng thành tên Priscilla điều khiển gậy bằng miệng trong vườn thú Paris, nó sẽ gom ít lá, đùn tới chỗ khác trên mô đất và dùng mõm đào đôi chút, có lúc, nó ngoạm một mẩu vỏ cây cỡ 10 cm x 40 cm trên nền đất để đào và hất đất về phía sauN.

Người ta đã đặt nhiều đồ vật trong chuồng để xem Priscilla và đồng loại của nó sẽ phản ứng ra sao với công cụ. Những con lợn ít động vào công cụ trong chuyến ghé thăm đầu tiên, nhưng năm 2016, Priscilla và con gái nó dịch chuyển các cây gậy theo động tác chèo thuyền để đào và xây tổ. Bạn tình của Priscilla là Billie cũng dùng gậy dù động tác của nó khá vụng về so với các thành viên còn lại trong gia đình. Trong thử nghiệm năm 2017, Priscilla tiếp tục tỏ ra nổi trội khi dùng dậy để đào chiếc tổ lớn 7 lần, nhưng việc dùng miệng đào bằng gậy kém hiệu quả hơn so với đào bằng móng guốc hoặc mõm. Người ta đoán chúng có thể thích thú với hoạt động này, và chưa thể xác định tại sao những con lợn tiếp tục đào đất, có thể đây là hành vi lan truyền do các thành viên trong gia đình Priscilla học hỏi lẫn nhau vì lợn mụn Visayas sống theo gia đình và truyền kỹ năng cho nhau.

Xem thêm
 Trí khôn ở động vật
 Nhận thức ở động vật
 Văn hóa ở động vật
 Tập tính sinh học
 Tập tính thích ứng
 Hành vi tâm linh ở động vật
 Hành vi bất thường ở động vật
 Trí khôn ở linh trưởng

Chú thích

Tham khảo
 Shumaker, R.W., Walkup, K.R. and Beck, B.B., (2011). Animal Tool Behavior: The Use and Manufacture of Tools by Animals Johns Hopkins University Press, Baltimore
 Finn, Julian K.; Tregenza, Tom; Norman, Mark D. (2009). "Defensive tool use in a coconut-carrying octopus". Curr. Biol. 19 (23): R1069–R1070. doi:10.1016/j.cub.2009.10.052. PMID 20064403.
 Jones, T. B.; Kamil, A. C. (1973). "Tool-making and tool-using in the northern blue jay". Science. 180 (4090): 1076–1078. doi:10.1126/science.180.4090.1076. PMID 17806587.
 Tom L. Beauchamp; R.G. Frey, eds. (2011). The Oxford Handbook of Animal Ethics. Oxford University Press. p. 232. ISBN 978-0195-3719-63.
 Lawick-Goodall, J.V., (1970). Tool using in primates and other vertebrates in Lehrman, D.S, Hinde, R.A. and Shaw, E. (Eds) Advances in the Study of Behaviour, Vol. 3. Academic Press.
 Mannu, M.; Ottoni, E.B. (2009). "The enhanced tool-kit of two groups of monkeys in the Caatinga: tool making, associative use, and secondary tools". American Journal of Primatology. 71 (3): 242–251. doi:10.1002/ajp.20642. PMID 19051323.
 Mulcahy, N.J.; Call, J.; Dunbar, R.I.B. (2005). "Gorillas (Gorilla gorilla) and orangutans (Pongo pygmaeus) encode relevant problem features in a tool-using task". Journal of Comparative Psychology. 119 (1): 23–32. CiteSeerX 10.1.1.581.5204. doi:10.1037/0735-7036.119.1.23. PMID 15740427.
 Pierce, J.D. (1986). "A review of tool use in insects". The Florida Entomologist. 69 (1): 95–104. doi:10.2307/3494748. JSTOR 3494748.
 Oinuma, C., (2008). "Octopus mercatoris response behavior to novel objects in a laboratory setting: Evidence of play and tool use behavior?" In Octopus Tool Use and Play Behavior[1]
 Bjorklung, David F.; Gardiner, Amy K. (2011). "Object Play and Tool Use: Developmental and Evolutionary Perspectives". In Anthony D. * Boswall, J (1977). "Tool-using by birds and related behaviour". Avicultural Magazine. 83: 88–97.
 Weathers, Wesley (1983). Birds of Southern California's Deep Canyon. University of California Press. p. 189. ISBN 978-052004-754-9.
 Ghoshal, Kingshuck, ed. (2011). DK Eyewitness Books: Predator. New York: DK Publishing. p. 54. ISBN 978-0-7566-8267-5.
 Henry, Pierre-Yves; Jean-Christophe Aznar (June 2006). "Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull". Waterbirds. 29 (2): 233–234. doi:10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2. ISSN 1524-4695.
 Hunt, Gavin R.; Gray, Russel D.; Taylor, Alex H. (2013). "Why is tool use rare in animals?". In Sanz, Crickette M.; Call, Josep; Boesch, Christophe (eds.). Tool Use in Animals: Cognition and Ecology. Cambridge: Cambridge University Press. p. 91. ISBN 978-1-107-01119-9.
 Boesch, C. & Boesch, H. (1990). "Tool use and tool making in wild chimpanzees" (PDF). Folia Primatol. 54 (1–2): 86–99. doi:10.1159/000156428. PMID 2157651. Archived from the original (PDF) on ngày 24 tháng 12 năm 2012.
 Boesch, Christophe; Boesch-Achermann, Hedwige (2000). The Chimpanzees of the Taï Forest: Behavioural Ecology and Evolution. Oxford University Press. p. 192. ISBN 978-01985-0508-2.
 Van Schaik, C.; Fox, E.; Sitompul, A. (1996). "Manufacture and use of tools in wild Sumatran orangutans". Naturwissenschaften. 83 (4): 186–188. doi:10.1007/s001140050271.
 Gruber, T.; Clay, Z.; Zuberbühler, K. (2010). "A comparison of bonobo and chimpanzee tool use: evidence for a female bias in the Pan lineage" (PDF). Animal Behaviour. 80 (6): 1023–1033. doi:10.1016/j.anbehav.2010.09.005.
 Sophie A. de Beaune; Frederick L. Coolidge; Thomas Wynn, eds. (2009). Cognitive Archaeology and Human Evolution. Cambridge University Press. p. 66. ISBN 978-0-52176-9778.
 Raffaele, Paul (2011). Among the Great Apes: Adventures on the Trail of Our Closest Relatives. Harper. p. 109. ISBN 9780061671845.
 Shipman, Pat (2011). The Animal Connection: A New Perspective on What Makes Us Human. W. W. Norton & Company. p. 95. ISBN 9780393082227.
 Raffaele, Paul (2011). Among the Great Apes: Adventures on the Trail of Our Closest Relatives. Harper. p. 83. ISBN 978-0061671-84-5.
 Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University. Dept. of Anthropology (1995). Symbols. Peabody Museum of Archaeology and Ethnology. p. 5.
 "Sumatran orangutans". OrangutanIslands.com. Archived from the original on ngày 26 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 2 tháng 8 năm 2013.
 Julian Oliver Caldecott; Lera Miles, eds. (2005). World Atlas of Great Apes and Their Conservation. University of California Press. p. 189. ISBN 978-05202-4633-1.
 Anne E. Russon, Carel P. van Schaik, Purwo Kuncoro, Agnes Ferisa, Dwi P. Handayani and Maria A. van Noordwijk Innovation and intelligence in orangutans, Chapter 20 in Orangutans: Geographic Variation in Behavioral Ecology and Conservation, ed. Wich, Serge A., Oxford University Press, 2009 ISBN 978-0-19921-327-6, p. 293
 O'Malley, R.C.; McGrew, W.C. (2000). "Oral tool use by captive orangutans (Pongo pygmaeus)". Folia Primatol. 71 (5): 334–341. doi:10.1159/000021756. PMID 11093037.
 Davidson, I; McGrew, W.C. (2005). "Stone tools and the uniqueness of human culture". Journal of the Royal Anthropological Institute. 11 (4): 793–817. CiteSeerX 10.1.1.502.3899. doi:10.1111/j.1467-9655.2005.00262.x. ISSN 1359-0987.
 John C. Mitani; Josep Call; Peter M. Kappeler; Ryne A. Palombit; Joan B. Silk, eds. (2012). The Evolution of Primate Societies. University of Chicago Press. p. 685. ISBN 978-0-2265-3173-1.
 Tetsurō Matsuzawa; Masaki Tomonaga, eds. (2006). Cognitive Development in Chimpanzees. 2006. p. 398. ISBN 978-44313-0248-3.
 Gross, L. (2005). "Wild gorillas handy with a stick". PLoS Biology. 3 (11): e385. doi:10.1371/journal.pbio.0030385. PMC 1236727.
 Breuer, T.; Ndoundou-Hockemba, M.; Fishlock, V. (2005). "First observation of tool use in wild gorillas". PLoS Biol. 3 (11): e380. doi:10.1371/journal.pbio.0030380. PMC 1236726. PMID 16187795.
 Fontaine, B., Moisson, P.Y. and Wickings, E.J. (1995). "Observations of spontaneous tool making and tool use in a captive group of western lowland gorillas (Gorilla gorilla gorilla)". Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2014.
 Nakamichi, M. (July 1999). "Spontaneous use of sticks as tools by captive gorillas (Gorilla gorilla gorilla)". Primates. 40 (3): 487–498. doi:10.1007/BF02557584.
 Westergaard, G.C.; et al. (1998). "Why some capuchin monkeys (Cebus apella) use probing tools (and others do not)". Journal of Comparative Psychology. 112 (2): 207–211. doi:10.1037/0735-7036.112.2.207. PMID 9642788.
 Visalberghi, E; et al. (1995). ", (1995). Performance in a tool-using task by common chimpanzees (Pan troglodytes), bonobos (Pan paniscus), an orangutan (Pongo pygmaeus), and capuchin monkeys (Cebus apella)". Journal of Comparative Psychology. 109: 52–60. doi:10.1037/0735-7036.109.1.52.
 Cummins-Sebree, S.E.; Fragaszy, D. (2005). "Choosing and using tools: Capuchins (Cebus apella) use a different metric than tamarins (Saguinus oedipus)". Journal of Comparative Psychology. 119 (2): 210–219. doi:10.1037/0735-7036.119.2.210. PMID 15982164.
 Fragaszy, D.; Izar, P.; Visalberghi, E.; Ottoni, E.B.; de Oliveira, M.G. (2004). "Wild capuchin monkeys (Cebus libidinosus) use anvils and stone pounding tools". American Journal of Primatology. 64 (4): 359–366. doi:10.1002/ajp.20085. PMID 15580579.
 Alfaro, Lynch; Silva, J.S.; Rylands, A.B. (2012). "How different are robust and gracile capuchin monkeys? an argument for the use of Sapajus and Cebus". American Journal of Primatology. 74 (4): 273–286. doi:10.1002/ajp.22007. PMID 22328205.
 Ottoni, E.B.; Izar, P. (2008). "Capuchin monkey tool use: Overview and implications". Evolutionary Anthropology. 17 (4): 171–178. doi:10.1002/evan.20185.
 Ottoni, E.B.; Mannu, M. (2001). "Semifree-ranging tufted capuchins (Cebus apella) spontaneously use tools to crack open nuts". International Journal of Primatology. 22 (3): 347–358. doi:10.1023/A:1010747426841.
 Boinski, S., Quatrone, R. P. & Swartz, H. (2008). "Substrate and tool use by brown capuchins in Suriname: Ecological contexts and cognitive bases". American Anthropologist. 102 (4): 741–761. doi:10.1525/aa.2000.102.4.741.
 Visalberghi, E.; et al. (2009). "Selection of effective stone tools by wild bearded capuchin monkeys". Current Biology. 19 (3): 213–217. doi:10.1016/j.cub.2008.11.064. PMID 19147358.
 Hamilton, W.J.; Buskirk, R.E.; Buskirk, W.H. (1975). "Defensive stoning by baboons". Nature. 256 (5517): 488–489. doi:10.1038/256488a0.
 Beck, B. (1973). "Observation learning of tool use by captive Guinea baboons (Papio papio)". American Journal of Physical Anthropology. 38 (2): 579–582. doi:10.1002/ajpa.1330380270. PMID 4632107.
 Gumert, MD; Kluck, M.; Malaivijitnond, S. (2009). "The physical characteristics and usage patterns of stone axe and pounding hammers used by long-tailed macaques in the Andaman Sea region of Thailand". American Journal of Primatology. 71 (7): 594–608. doi:10.1002/ajp.20694. PMID 19405083.
 Hart, B. J.; Hart, L. A.; McCory, M.; Sarath, C. R. (2001). "Cognitive behaviour in Asian elephants: use and modification of branches for fly switching". Animal Behaviour. 62 (5): 839–47. doi:10.1006/anbe.2001.1815.
 Foerder, P.; Galloway, M.; Barthel, T.; Moore, D.E. III; Reiss, D. (2011). "Insightful problem solving in an Asian elephant". PLOS ONE. 6 (8): e23251. doi:10.1371/journal.pone.0023251. PMC 3158079. PMID 21876741.
 Poole, Joyce (1996). Coming of Age with Elephants. Chicago, Illinois: Trafalgar Square. pp. 131–133, 143–144, 155–157. ISBN 978-0-340-59179-6.
 Patterson, E.M.; Mann, J. (2011). "The ecological conditions that favor tool use and innovation in wild bottlenose dolphins (Tursiops sp.)". PLOS ONE. 6 (e22243): e22243. doi:10.1371/journal.pone.0022243. PMC 3140497. PMID 21799801.
 Smolker, R.A.; et al. (1997). "Sponge Carrying by Dolphins (Delphinidae, Tursiops sp.): A Foraging Specialization Involving Tool Use?". Ethology. 103 (6): 454–465. doi:10.1111/j.1439-0310.1997.tb00160.x. hdl:2027.42/71936.
 Mann, J.B.; Sargeant, B.L.; Watson-Capps, J.J.; Gibson, Q.A.; Heithaus, M.R.; Connor, R.C.; Patterson, E (2008). "Why do dolphins carry sponges?". PLOS ONE. 3 (e3868): e3868. doi:10.1371/journal.pone.0003868. PMC 2587914. PMID 19066625.
 Mann, J.; Sargeant, B. (2003). "Like mother, like calf: the ontogeny of foraging traditions in wild Indian Ocean bottlenose dolphins (Tursiops sp.)". The Biology of Traditions: Models and Evidence: 236–266.
 Krutzen, M; Kreicker, S.; MacLeod, C.D.; Learmonth, J.; Kopps, A.M.; Walsham, P.; Allen, S.J. (2014). "Cultural transmission of tool use by Indo-Pacific bottlenose dolphins (Tursiops sp.) provides access to a novel foraging niche". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 281 (1784): 20140374. doi:10.1098/rspb.2014.0374. PMC 4043097. PMID 24759862.
 Tyne, J.A.; Loneragan, N.R.; Kopps, A.M.; Allen, S.J.; Krutzen, M.; Bejder, L. (2012). "Ecological characteristics contribute to sponge distribution and tool use in bottlenose dolphins Tursiops sp" (PDF). Marine Ecology Progress Series. 444: 143–153. doi:10.3354/meps09410.
 Krutzen, M.J.; Mann, J.; Heithaus, M.R.; Connor, R.C.; Bedjer, L.; Sherwin, W.B. (2005). "Cultural transmission of tool use in bottlenose dolphins". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 102 (25): 8939–8943. doi:10.1073/pnas.0500232102. PMC 1157020. PMID 15947077.
 Ackermann, C. (2008). Contrasting Vertical Skill Transmission Patterns of a Tool Use Behaviour in Two Groups of Wild Bottlenose Dolphins (Tursiops Sp.) as Revealed by Molecular Genetic Analyses.
 Sargeant, B.L.; Mann, J. (2009). "Developmental evidence for foraging traditions in wild bottlenose dolphins". Animal Behaviour. 78 (3): 715–721. doi:10.1016/j.anbehav.2009.05.037.
 Mann, J.; Stanton, M.A.; Patterson, E.M.; Bienenstock, E.J.; Singh, L.O. (2012). "Social networks reveal cultural behaviour in tool-using dolphins". Nature. 3: 980. doi:10.1038/ncomms1983. PMID 22864573.
 Allen, S.L.; Bejder, L.; Krutzen, M (2011). "Why do Indo‐Pacific bottlenose dolphins (Tursiops sp.) carry conch shells (Turbinella sp.) in Shark Bay, Western Australia?". Marine Mammal Science. 27 (2): 449–454. doi:10.1111/j.1748-7692.2010.00409.x.
 Haley, D., ed. (1986). "Sea Otter". Marine Mammals of Eastern North Pacific and Arctic Waters (2nd ed.). Seattle, Washington: Pacific Search Press. ISBN 978-0-931397-14-1. OCLC 13760343.
 Müller, C.A. (2010). "Do anvil-using banded mongooses understand means-end relationships? A field experiment" (PDF). Animal Cognition. 13 (2): 325–330. doi:10.1007/s10071-009-0281-5. PMID 19771457.[permanent dead link]
 Michener, Gail R. (2004). "Hunting techniques and tool use by North American badgers preying on Richardson's ground squirrels". Journal of Mammalogy. 85 (5): 1019–1027. doi:10.1644/BNS-102. JSTOR 1383835.
 Emery, N.J. (2006). "Cognitive ornithology: The evolution of avian intelligence" (PDF). Phil. Trans. R. Soc. B. 361 (1465): 23–43. doi:10.1098/rstb.2005.1736. PMC 1626540. PMID 16553307. Archived from the original (PDF) on ngày 18 tháng 9 năm 2006.
 Starr, Michelle (ngày 25 tháng 10 năm 2018). "Crows Can Build Compound Tools Out of Multiple Parts, And Are You Even Surprised". ScienceAlert. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2020.
 Hunt, Gavin R.; Gray, Russell D. (ngày 7 tháng 2 năm 2004). "The Crafting of Hook Tools by Wild New Caledonian Crows". Proceedings: Biological Sciences. 271 (Supplement 3): S88–90. doi:10.1098/rsbl.2003.0085. JSTOR i388369. PMC 1809970. PMID 15101428.
 Jacobs, I.F., von Bayern, A. and Osvath, M. (2016). "A novel tool-use mode in animals: New Caledonian crows insert tools to transport objects". Animal Cognition. 19 (6): 1249–1252. doi:10.1007/s10071-016-1016-z. PMC 5054045. PMID 27437926.
 Graef, A. (ngày 16 tháng 9 năm 2016). "Scientists discover tool use in brilliant Hawaiian crow". Care2. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2016.
 Rutz, C.; et al. (2016). "Discovery of species-wide tool use in the Hawaiian crow" (PDF). Nature. 537 (7620): 403–407. doi:10.1038/nature19103. hdl:10023/10465. PMID 27629645.
 Jones, Thony B. & Kamil, Alan C. (1973). "Tool-Making and Tool-Using in the Northern Blue Jay". Science. 180 (4090): 1076–1078. doi:10.1126/science.180.4090.1076. PMID 17806587.
 Caffrey, Carolee (2000). "Tool Modification and Use by an American Crow". Wilson Bull. 112 (2): 283–284. doi:10.1676/0043-5643(2000)112[0283:TMAUBA]2.0.CO;2.
 DK Publishing (2011). Animal Life. DK. p. 478. ISBN 978-0-75668-886-8.
 Heinrich, B., (1999). Mind of the Raven: Investigations and Adventures with Wolf-Birds p. 282. New York: Cliff Street Books. ISBN 978-0-06-093063-9
 Heinrich & Smolker, ed. Bekoff & Byers (1998). Animal play: evolutionary, comparative and ecological perspectives (1. publ. ed.). Cambridge: University. ISBN 978-0-521-58656-6.
 Auersperg, Alice M.I.; Szabo, Birgit; von Bayern, Auguste M.P.; Kacelnik, Alex (ngày 6 tháng 11 năm 2012). "Spontaneous innovation in tool manufacture and use in a Goffin's cockatoo". Current Biology. 22 (21): R903–R904. doi:10.1016/j.cub.2012.09.002. PMID 23137681.
 Van Lawick-Goodall, J.; van Lawick, H. (1966). "Use of tools by the Egyptian Vulture, Neophron percnopterus". Nature. 212 (5069): 1468–1469. doi:10.1038/2121468a0.
 Thouless, C.R.; Fanshawe, J.H.; Bertram, B.C.R. (1989). "Egyptian Vultures Neophron percnopterus and Ostrich Struthio camelus eggs: The origins of stone-throwing behaviour". Ibis. 131: 9–15. doi:10.1111/j.1474-919X.1989.tb02737.x.
 Stoyanova, Y.; Stefanov, N.; Schmutz, J.K. (2010). "Twig used as a tool by the Egyptian Vulture (Neophron percnopterus)" (PDF). Journal of Raptor Research. 44 (2): 154–156. doi:10.3356/JRR-09-20.1. hdl:10261/65850.
 Bonta, Mark; Gosford, Robert; Eussen, Dick; Ferguson, Nathan; Loveless, Erana; Witwer, Maxwell (ngày 1 tháng 12 năm 2017). "Intentional Fire-Spreading by "Firehawk" Raptors in Northern Australia". Journal of Ethnobiology. 37 (4): 700–718. doi:10.2993/0278-0771-37.4.700.
 Levey, DJ; Duncan, RS; Levins, CF (ngày 2 tháng 9 năm 2004). "Animal behaviour: Use of dung as a tool by burrowing owls". Nature. 431 (7004): 39. doi:10.1038/431039a. PMID 15343324.
 "Crocodiles are cleverer than previously thought: Some crocodiles use lures to hunt their prey". ScienceDaily. ngày 4 tháng 12 năm 2013. Truy cập ngày 8 tháng 12 năm 2013.
 Bernardi, G. (2011). "The use of tools by wrasses (Labridae)" (PDF). Coral Reefs. 31: 39. doi:10.1007/s00338-011-0823-6. Truy cập ngày 7 tháng 7 năm 2013.
 Keenleyside, M.H.A.; Prince, C. (1976). "Spawning-site selection in relation to parental care of eggs in Aequidens paraguayensis (Pisces: Cichlidae)". Canadian Journal of Zoology. 54 (12): 2135–2139. doi:10.1139/z76-247.
 Finn, J.K., Tregenza, T. and M.D., (2009). Defensive tool use in a coconut-carrying octopus. Current Biology, doi: 10.1016/j.cub.2009.10.052
 Jones, E.C. (1963). "Tremoctopus violaceus uses Physalia tentacles as weapons". Science. 139 (3556): 764–766. doi:10.1126/science.139.3556.764. PMID 17829125.
 Michael H.J. Möglich & Gary D. Alpert (1979). "Stone dropping by Conomyrma bicolor (Hymenoptera: Formicidae): A new technique of interference competition". Behavioral Ecology and Sociobiology. 2 (6): 105–113. doi:10.1007/bf00292556. JSTOR 4599265.
 Maák, I., Lőrinczi, G., Le Quinquis, P., Módra, G., Bovet, D., Call, J. and d'Ettorre, P. (2017). "Tool selection during foraging in two species of funnel ants". Animal Behaviour. 123: 207–216. doi:10.1016/j.anbehav.2016.11.005. hdl:10023/12238.
 Loukola, O.J, Perry, C.J, Coscos, L. and Chittka, L. (2017). "Bumblebees show cognitive flexibility by improving on an observed complex behavior". Science. 355 (6327): 833–836. doi:10.1126/science.aag2360. PMID 28232576.
 10 loài vật có khả năng sử dụng công cụ
 Bất ngờ với "công cụ" của khỉ rất giống với các đồ tạo tác của người cổ đại
 Khỉ mũ dùng bẫy camera tách vỏ hạt cứng
 Loài khỉ biết đập đá để tách hạt

Liên kết ngoài
 Chimpanzee making and using a termite "fishing rod"
 Chimpanzee using tool to break into beehive to get honey
 Crow making a tool by bending wire to snag food
 Various tool use by birds
 Tools use in the Dogs to looks better
 Fish using an anvil to break open prey
 Dolphin using a marine sponge to protect its rostrum
 Mandrill using a tool to clean under its nails
 New Caledonian crows picking up an object with a tool and transporting both

Động vật
Tập tính học


title: Rhaphuma indifferens

text:
Rhaphuma indifferens là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Rhaphuma


title: Euchlaena vinosaria

text:
Euchlaena vinosaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Euchlaena


title: Bộ trưởng Thương mại (Pháp)

text:
Bộ trưởng Thương mại Pháp là một bộ phận cấu thành nội các chính phủ Pháp. Người đứng đầu về vấn đề thương mại của Pháp đôi khi cũng kiêm luôn một số chức vụ thuộc các bộ khác như của bộ Công chính, bộ Nội vụ, bộ Nông nghiệp, bộ Bưu chính, Điện báo và Điện thoại và một số bộ khác nữa.

Sau khi thêt lập được nền Đệ ngũ Công hòa một thời gian, bộ Thương mại Pháp bắt đầu trở thành một phần của các bộ khác lớn hơn (đôi khi vẫn hoạt động như một chính thể độc lập). Người cuối cùng được giao trọng trách liên quan đến lĩnh vực Thương mại Pháp là bà Martine Pinville, bà là Quốc vụ khanh Pháp phụ trách Thương mại, Thủ công, Tiêu dùng và Kinh tế - Xã hội và đoàn kết, bà giữ chức này đến ngay 10 tháng 5 năm 2017.

Danh sách các bộ trưởng thương mại Pháp

Quốc vụ khanh/Bộ trưởng Ủy nhiệm và Thứ trưởng Uỷ nhiệm của Đệ Ngũ Cộng hòa

Chú thích

Nguồn

 Courcelles, Jean Baptiste Pierre Jullien de (1826). Histoire généalogique et héraldique des pairs de France: des grands dignitaires de la couronne, des principales familles nobles du royaume
et des maisons princières de l'Europe, précédée de la généalogie de la maison de France. L'auteur. Truy cập 23 tháng 4 năm 2014

Bộ trưởng Pháp
Kinh tế Pháp


title: Quyền LGBT ở Madagascar

text:
Quyền đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính và chuyển giới ở Madagascar đối mặt với những thách thức pháp lý mà những người không phải là LGBT không gặp phải

Bảng tóm tắt

Tham khảo

Chính trị Madagascar


title: Apollo 16

text:
Apollo 16 là nhiệm vụ vũ trụ có người lái thứ 10 trong chương trình vũ trụ Apollo của Hoa Kỳ, chương trình thứ năm và áp chót để đáp xuống Mặt Trăng và là chương trình đầu tiên hạ cánh trên vùng cao nguyên Mặt Trăng. Chương trình thứ hai của cái gọi là "nhiệm vụ J", nó được phi hành đoàn John Young, phi hành đoàn mô-đun Charles Duke và phi công mô-đun Ken Mattingly thực hiện. Tàu vũ trụ được phóng từ Trung tâm vũ trụ Kennedy ở Florida lúc 12:54 tối EST ngày 16 tháng 4 năm 1972, nhiệm vụ kéo dài 11 ngày, 1 giờ và 51 phút, và kết thúc lúc 2:45 tối EST vào ngày 27 tháng 4.

Young và Duke đã dành 71 giờ — chỉ dưới ba ngày — trên bề mặt Mặt Trăng, trong thời gian đó họ đã tiến hành ba hoạt động ngoài lề hoặc những con đường đi bộ, tổng cộng 20 giờ và 14 phút. Cặp đôi này đã lái chiếc xe Lunar Roving Vehicle (LRV), chiếc thứ hai được sản xuất và sử dụng trên Mặt Trăng, với quãng đường 26,7 km (16,6 dặm). Trên bề mặt, Young và Duke đã thu thập 95,8 kg (211 lb) mẫu đất đá Mặt Trăng để trở về Trái Đất, trong khi Mô-đun Lệnh với Ken Mattingly điều khiển quay quanh trong Mô-đun Lệnh / Dịch vụ (CSM) ở trên để thực hiện các quan sát. Mattingly thực hiện 126 giờ và 64 vòng quay trong quỹ đạo Mặt Trăng. Sau khi Young và Duke quay trở lại với Mattingly trong quỹ đạo Mặt Trăng, phi hành đoàn đã thả một vệ tinh từ Mô-đun Dịch vụ (SM). Trong chuyến đi về Trái Đất, Mattingly đã thực hiện một chuyến đi bộ ngoài không gian trong một giờ để lấy một số băng phim từ bên ngoài của Mô-đun Dịch vụ.

Tham khảo

Hoa Kỳ năm 1972


title: Thể chất mèo

text:
Thể chất mèo hay sức khỏe mèo (Cat health) là một lĩnh vực được nghiên cứu về các vấn đề về thể chất, sức khỏe và bệnh tật trên những con mèo (mèo nhà) trong ngành thú y ngày càng được quan tâm do sự phổ biến của mèo được nuôi như thú cưng trong các gia đình nhằm tăng tuổi thọ của mèo. Các chủ đề nghiên cứu về thể chất, sức khỏe của mèo bao gồm các bệnh truyền nhiễm và bệnh di truyền, chế độ ăn uống và dinh dưỡng cho mèo cũng như các thủ thuật phẫu thuật không điều trị, thậm chí là massage cho mèo.

Bệnh tật

Bệnh truyền nhiễm

Hầu hết các bệnh này có thể lây lan từ mèo sang mèo qua các mầm bệnh trong không khí hoặc qua tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp, trong khi những bệnh khác cần có vật trung gian truyền bệnh. Một số bệnh truyền nhiễm là mối quan tâm từ quan điểm sức khỏe cộng đồng vì chúng là bệnh lây truyền từ động vật sang động vật ở mèo và có thể truyền sang người. Các loại bệnh và vi-rút được khuyến cáo phổ biến nhất cần tiêm chủng cho mèo là:
 Virus suy giảm miễn dịch mèo (FIV)
 Viêm phổi do virus ở mèo (FVR) do virus herpesvirus 1 (FHV-1) ở mèo gây ra.
 Feline calicivirus (FCV) gây nhiễm trùng đường hô hấp ở mèo.
 Feline panleukopenia (FPV) thường được gọi viêm ruột truyền ở nhiễm mèo hay dịch hạch mèo, bệnh sốt ho ở mèo.
 Bệnh dại gây tử vong do vết cắn của động vật có vú bị nhiễm bệnh.
Các loại virus khác mà mèo có thể tiếp xúc bao gồm:
 Virus bạch cầu ở mèo (FeLV), một loại virus retrovirus lây nhiễm cho mèo.
 Virus suy giảm miễn dịch mèo (FIV)
 Virus viêm phúc mạc truyền nhiễm ở mèo (FIPV) gây ra bệnh viêm màng bụng truyền nhiễm ở mèo (FIP) hay Viêm phúc mạc truyền nhiễm ở mèo.
 Bệnh mèo cào (CSD) vi khuẩn này có trong mèo mà lây sang người
 Tụ huyết trùng
 H5N1 khi lây lan sang mèo.
 Chlamydophila felis

Ký sinh trùng
Ký sinh trùng bên ngoài, chẳng hạn như bọ chét, ve, ve và muỗi có thể gây kích ứng da và cũng thường là vật mang các bệnh khác hoặc nội ký sinh trùng.
 Ve tai và các loại ve khác có thể gây ra các vấn đề về da.
 Bọ ve, bọ chét và muỗi thường mang nhiều bệnh lây truyền qua đường máu ví dụ như bọ chét mèo (Ctenocephalides felis)
 Nội ký sinh trùng bao gồm giun chỉ (Dirofilaria immitis), giun móc, giun tròn mèo (Toxocara cati), giun đũa, Cytauxzoonosis.

Bệnh di truyền
Mèo nhà bị ảnh hưởng từ hơn 250 rối loạn di truyền tự nhiên, nhiều trong số đó tương tự như ở người.
 Dị tật nhiều ngón ở mèo
 Điếc bẩm sinh ở mèo, đối với những con mèo trắng.
 Hội chứng mèo con ngực phẳng
 Bệnh cơ tim phì đại ở mèo
 Loạn sản van tim
 Loạn sắc tố mống mắt

Rối loạn da
Rối loạn da ở mèo là một trong những vấn đề sức khỏe phổ biến nhất ở mèo và có nhiều nguyên nhân. Tình trạng da và lông của mèo có thể là một chỉ số quan trọng về sức khỏe tổng quát của nó.
 Cheyletiellosis là một bệnh viêm da nhẹ do bọ ve thuộc giống Cheyletiella gây ra.
 Viêm da ở mèo là một vấn đề nhìn thấy ở mèo chủ yếu liên quan đến sự hình thành của bã nhờn kèm theo vết viêm trên cằm của mèo và các khu vực xung quanh có thể hình thành vết thương, rụng lông và các vết loét
 Viêm da nấm (chàm mèo)
 Mẫn ghẻ (Mange)
 Rối loạn da ở mèo

Ung thư
 Ung thư bàng quang
 Ung thư đường ruột
 Ung thư gan
 Khối u tuyến vú gây ra tình trạng còm cõi
 Ung thư mũi
 Ung thư da
 Ung thư dạ dày

Các bệnh khác
 Bệnh thiểu sản tiểu não là một chứng rối loạn do tiểu não không hoàn toàn trưởng thành khi mới sinh gây ra cử động giật, run, con vật thường bị ngã và đi lại khó khăn
 Loét giác mạc (viêm mống mắt) là một tình trạng viêm của giác mạc
 Bệnh tiểu đường ở mèo
 Bệnh suyễn ở mèo
 Gan nhiễm mỡ ở mèo còn được gọi là Bệnh mỡ gan ở mèo, là một trong những dạng bệnh gan phổ biến nhất của mèo. Bệnh bắt đầu khi mèo bỏ ăn do chán ăn, buộc gan phải chuyển hóa chất béo trong cơ thể thành năng lượng.
 Viêm đường tiết niệu dưới ở mèo (FLUTD) dùng để chỉ nhiều vấn đề về đường tiết niệu của mèo, bao gồm sỏi và viêm bàng quang. Đây là một bệnh phổ biến ở mèo trưởng thành, có thể dẫn đến tắc nghẽn hoàn toàn hệ thống tiết niệu, nếu không được điều trị sẽ gây tử vong.
 Bệnh đường ruột gây ra nôn mửa thường xuyên và giảm cân ở mèo (IBD). IBD không được chẩn đoán hoặc điều trị kém có thể dẫn đến tử vong do suy dinh dưỡng ngay cả ở mèo ăn thường xuyên.
 Xoắn ruột (Pyometra)
 Béo phì ở mèo

Hình ảnh

Tham khảo

 Bites, puncture wounds, and abscesses Archived 2009-02-27 at the Wayback Machine, John A. Bukowski and Susan E. Aiello; WebVet.com; accessed ngày 30 tháng 3 năm 2009.
 Blanton, J. D.; Hanlon, C. A.; Rupprecht, C. E. (2007). "Rabies surveillance in the United States during 2006". Journal of the American Veterinary Medical Association. 231 (4): 540–556. doi:10.2460/javma.231.4.540. PMC 5120391. PMID 17696853.
  Verlinden, A.; Hesta, M.; Millet, S.; Janssens, G.P. (2006). "Food Allergy in Dogs and Cats: A Review". Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 46 (3): 259–273.
 Hayes, K. C.; Carey, Richard E.; Schmidt, Susan Y. (1975). "Retinal Degeneration Associated with Taurine Deficiency in the Cat". Science. 188 (4191): 949–951.

Bệnh ở mèo
Bệnh động vật
Quyền lợi động vật


title: Blepharita leucocyma

text:
Blepharita leucocyma là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Blepharita
Cuculliinae


title: Orbamia ocellata

text:
Orbamia ocellata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Orbamia


title: Chiquinha Gonzaga

text:
Francisca Edwiges Neves Gonzaga, nghệ danh là Chiquinha Gonzaga (sinh 17 tháng 10 năm 1847, Rio de Janeiro - mất 28 tháng 2 năm 1935, Rio de Janeiro) là một nhà soạn nhạc người Brazil, nghệ sĩ dương cầm và người phụ nữ đầu tiên chỉ huy dàn nhạc (còn gọi là nhạc trưởng) ở Brazil.

Chiquinha Gonzaga là nghệ sĩ piano đầu tiên của trường phái âm nhạc "choro" và là tác giả của cuộc hội hè tháng 3 đầu tiên, "Ó Abre Alas" (1899). Các vở kịch và vở opera của bà, như vở Forrobodó và Jurití mang lại thành công to lớn đối với công chúng bởi vì họ sử dụng các yếu tố văn hóa phổ biến của Brazil trong thời kỳ này.

Tại Passeio Público Rio de Janeiro, có một tượng bán thân danh dự khắc hình ảnh của bà, được tạo tác bởi nhà điêu khắc Honorius Peçanha. Vào tháng 5 năm 2012, Luật 12624 được ban hành, quyết định thành lập Ngày Quốc khánh Âm nhạc Phổ biến Brazil, được tổ chức vào ngày sinh nhật của bà.

Do nguồn gốc xuất thân của mẹ và nhiều bất công trong đời, Chiquinha là một công dân rất năng động và tham gia vào tất cả các loại phong trào xã hội diễn ra trong thế hệ của bà ở Brazil, chẳng hạn như bãi bỏ chế độ nô lệ, với Luật Áurea năm 1888 và công bố của nước Cộng hòa vào năm 1889. Nhiều lần, bà có một vị trí dẫn đầu cho phong trào đòi quyền bầu cử cho phụ nữ.

Tham khảo

Nghệ sĩ Brasil
Sinh năm 1847
Mất năm 1935
Người Brasil


title: Epigrypodes amplipennis

text:
Epigrypodes amplipennis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Epigrypodes


title: Trafigura

text:
Tập đoàn Trafigura Pte. Ltd. là một công ty thương mại đa quốc gia được thành lập vào năm 1993 chuyên kinh doanh kim loại cơ bản và năng lượng. Có trụ sở tại Singapore, Trafigura được đăng ký hợp pháp tại Singapore. Là công ty tư nhân kinh doanh dầu lớn thứ hai thế giới sau Vitol và công ty tư nhân giao dịch kim loại lớn nhất thế giới.

Trafigura được thành lập bởi Claude Dauphin và Eric de Turckheim. Trước khi qua đời, vào tháng 9 năm 2015, Dauphin sở hữu ít hơn 20% công ty, phần còn lại thuộc sở hữu của 500 nhân viên cấp cao.

Trafigura đã được nêu tên hoặc liên quan đến một số vụ bê bối, đặc biệt là bãi chất thải độc hại ở Bờ Biển Ngà năm 2006, khiến tới 100.000 người bị phát ban da, đau đầu và các vấn đề về hô hấp. Công ty cũng tham gia vào Bê bối đổi dầu lấy lương thực ở Iraq.

Cơ cấu doanh nghiệp

 Trafigura Beheer BV, có trụ sở tại Hà Lan. Năm 1999, công ty đã trở thành công ty đầu tiên có được hợp đồng bán dầu của Sudan trên phạm vi quốc tế.
 Tập đoàn Impala, công ty vận hành các tài sản và đầu tư lưu trữ và phân phối dầu trên toàn thế giới của tập đoàn đã là một công ty con thuộc sở hữu hoàn toàn kể từ năm 2001.
 Puma Energy, hoạt động tại hơn 20 quốc gia, chủ yếu ở Trung Mỹ và Châu Phi, và sở hữu mạng lưới hơn 600 trạm dịch vụ. Vào ngày 7 tháng 5 năm 2012, Puma đã ký một thỏa thuận mua lại các cổ đông chủ chốt ở KenolKobil, công ty tiếp thị dầu độc lập lớn nhất ở miền đông và miền trung châu Phi, thêm 400 trạm vào mạng lưới của công ty. Tuy nhiên, Puma Energy sau đó đã chấm dứt việc mua lại nhà tiếp thị dầu.
 EMINCAR, có trụ sở tại La Habana, Cuba cho đến năm 2010, tư vấn và quản lý hậu cần khoáng sản.
 Galena Asset Management, có trụ sở tại Thụy Sĩ, là công ty con mà Trafigura đã thành lập và quản lý một doanh nghiệp quản lý quỹ.

Tham khảo

Công ty dầu khí Hà Lan
Công ty thành lập năm 1993
Số liên kết bản mẫu Interlanguage link


title: Thang đo Oechsle

text:
Thang đo Oechsle là thang đo phù kế đo khối lượng riêng của trong rượu nho là dấu hiệu cho thấy độ chín của nho và hàm lượng đường được sử dụng trong sản xuất rượu vang. Nó được đặt tên theo Ferdinand Oechsle (1774 -1852) và nó được sử dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp sản xuất rượu vang của Đức, Thụy Sĩ và Luxembourg. Trên thang đo Oechsle, một độ Oechsle (°Oe) tương ứng với một gam chênh lệch giữa khối lượng của một lít rượu mới ở 20 °C và 1 kg (khối lượng 1 lít nước). Ví dụ, rượu chưa lên men có khối lượng riêng 1084 gram mỗi lít có 84° Oe.

Tổng quan
Sự khác biệt khối lượng giữa khối lượng tương đương rượu chưa lên men và nước gần như hoàn toàn do đường hòa tan trong rượu. Vì alcohol trong rượu vang được sản xuất bằng cách lên men đường, thang đo Oechsle được sử dụng để dự đoán hàm lượng cồn tối đa có thể có của rượu thành phẩm. Biện pháp này thường được sử dụng để chọn thời điểm thu hoạch nho. Trong vườn nho, mật độ phải được đo bằng cách sử dụng khúc xạ kế bằng cách nghiền nát một vài quả nho giữa các ngón tay và để cho nhỏ giọt vào lăng kính thủy tinh của khúc xạ kế. Ở các quốc gia sử dụng thang đo Oechsle, khúc xạ kế sẽ được hiệu chuẩn theo độ Oechsle, nhưng đây là cách đọc gián tiếp, vì khúc xạ kế thực sự đo chiết suất của rượu nho mới, và chuyển nó thành Oechsle hoặc các loại rượu khác phải dựa trên thang đo tương quan với chỉ số khúc xạ.

Các thang đo khác
Ở Áo, thang đo Klosterneuburger Mostwaage (KMW) được sử dụng. Thang đo được chia thành Klosterneuburger Zuckergrade (°KMW), và rất giống với thang đo Oechsle (1° KMW = ~ 5° Oe). Tuy nhiên, KMW đo hàm lượng đường chính xác của rượu mới.

Thang đo Baumé đôi khi được sử dụng ở Pháp và bởi các nhà sản xuất bia Hoa Kỳ, và ở Tân Thế giới, thang đo Brix được sử dụng để mô tả số đọc của khúc xạ kế khi đo hàm lượng đường của một mẫu nhất định.

Do khúc xạ kế thực sự đo chiết suất của nho, nên nó có thể được chuyển sang nhiều thang đo khác nhau (cả liên quan và không liên quan đến rượu) dựa trên mối tương quan của chúng với chiết suất. Do đó, tất cả các phương pháp này đều tương tự nhau và sự khác biệt mang tính văn hóa nhiều hơn đáng kể, nhưng tất cả đều là những cách hợp lệ như nhau để đo mật độ của nho trong rượu mới và các chất lỏng có đường khác.

Máy đo bình thường (°NM) đo lượng kg trong 100l rượu mới và được sử dụng ở Cộng hòa Séc và Slovakia.

Xem thêm

 Độ ngọt của rượu
 Độ chín trong nghề trồng nho

Tham khảo

Rượu vang học


title: Letta Mbulu

text:
Letta Mbulu (sinh ngày 24 tháng 9 năm 1942) là một ca sĩ nhạc jazz người Nam Phi. Letta Mbulu đã bắt đầu sự nghiệp ca hát của mình từ những năm 1960.

Tiểu sử
Sinh ra và lớn lên ở Soweto, Nam Phi, Letta Mbulu đã hoạt động như một ca sĩ từ những năm 1960. Trong khi vẫn còn là một thiếu niên, cô đã đi lưu diễn với vở nhạc kịch King Kong, nhưng sau đó cô đã rời Nam Phi và đến Hoa Kỳ vào năm 1965 do chế độ phân biệt chủng tộc ở nơi này.

Tại thành phố New York, cô đã kết nối với những người lưu vong đến từ Nam Phi khác như Miriam Makeba, Hugh Masekela và Jonas Gwangwa, và tiếp tục làm việc với Cannonball Adderley, David Axelrod và Harry Belafonte.

Trên phim ảnh và truyền hình, sự nghiệp ca hát của cô được thể hiện trong Roots, The Color Purple (1985), và bộ phim phát hành năm 1973 có tên là A Warm December, và cô là khách mời trong chương trình Soul Train mùa thứ 6. Mbulu cũng phát hành ca khúc tiếng Swahili trong đĩa đơn "Liberian Girl" của Michael Jackson. Nhà sản xuất Quincy Jones đã nói về Letta Mbulu rằng: "Mbulu là người phụ nữ vừa truyền thống nhưng cũng vừa thể hiện được sự tinh tế và ấm áp, khuấy động hy vọng đạt được tình yêu thuần khiết, vẻ đẹp và sự thống nhất trên thế giới."

Letta Mbulu đã kết hôn với nhạc sĩ Caiphus Semenya.

Sản phẩm âm nhạc

 Letta Mbulu Sings (Capitol năm 1967)
 Free Soul (Capitol, năm1968)
 Letta (Chisa, năm 1970)
 Naturally (Fantasy, năm 1972)
 There's Music in the Air (A&M, năm 1976)
 Letta (A&M, năm 1977)
 Letta Mbulu - Gold (A&M, năm 1978)
 Letta Mbulu - Sweet juju (Morning, năm 1985)
 The Best of Letta & Caiphus (Columbia, năm 1996)
 Greatest Hits (Columbia, năm 1999)
 Letta Mbulu Sings/Free Soul (Stateside, năm 2005)
 Culani Nami (Sony, năm 2007)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 [ All Music Biography]
 Article discussing Mbulu

Sinh năm 1942
Nhân vật còn sống
Nữ ca sĩ Nam Phi
Nữ ca sĩ thế kỷ 20
Nữ ca sĩ thế kỷ 21


title: Scopula alba

text:
Scopula alba là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

A
Côn trùng châu Âu


title: Gliese 876

text:
Gliese 876 là một ngôi sao lùn đỏ cách Trái đất khoảng 15 năm ánh sáng trong chòm sao Bảo Bình. Nó là một trong những ngôi sao gần Mặt trời nhất được biết đến và đã được xác nhận sở hữu hệ hành tinh có nhiều hơn hai hành tinh, sau Gliese 1061, YZ Ceti, Tau Ceti, và Sao Luyten; tính đến năm 2018, đã có 4 ngoại hành tinh được tìm thấy quay quanh ngôi sao này. Quỹ đạo của các hành tinh trong hệ hành tinh của Gliese 876 cũng đáng chú ý. Nó là hệ thống đồng hành quỹ đạo duy nhất được biết đến thể hiện sự kết hợp gần bộ ba trong hiện tượng cộng hưởng Laplace hiếm gặp (một dạng cộng hưởng được ghi nhận lần đầu tiên trong ba mặt trăng Galileancủa Sao Mộc). Nó cũng là hệ ngoại cực đầu tiên quay quanh một ngôi sao bình thường với độ đồng phẳng đo được. Mặc dù thuộc khu vực có thể sống được, nhưng các hành tinh b và c lại được cho là những hành tinh khổng lồ là tương tự như Sao Mộc.

Khoảng cách và tầm nhìn
Gliese 876 nằm khá gần Hệ Mặt trời. Theo các phép đo thiên văn do vệ tinh Hipparcos thực hiện, ngôi sao này có thị sai là 213,28 mili giây cung, tương ứng với khoảng cách . Mặc dù nằm rất gần Trái đất, nhưng ngôi sao này rất mờ nhạt đến mức không thể nhìn thấy bằng mắt thường và chỉ có thể nhìn thấy bằng kính thiên văn.

Đặc điểm sao
Gliese 876 có nhiệt độ bề mặt thấp hơn, bán kính nhỏ hơn rất nhiều lần Mặt Trời và chỉ nặng bằng 32% khối lượng của Mặt Trời. Những yếu tố này kết hợp lại khiến cho ngôi sao chỉ phát sáng bằng 1,24% so với Mặt trời, và phần lớn là ở bước sóng hồng ngoại. Rất khó để ước tính được tuổi và tính kim loại của các ngôi sao nguội do sự hình thành các phân tử diatomic trong khí quyển, khiến cho quang phổ của chúng cực kỳ phức tạp. Bằng cách kết hợp quang phổ quan sát được với quang phổ mô hình, người ta ước tính rằng Gliese 876 có lượng nguyên tố nặng thấp hơn một chút so với Mặt trời (khoảng 75% lượng sắt dồi dào của Mặt trời). Dựa trên hoạt động của sắc quyển và tùy theo mô hình lý thuyết được sử dụng mà Gliese 876 có thể có tuổi đời khoảng 6,5 đến 9,9 tỷ năm. Giống như nhiều ngôi sao khối lượng thấp khác, Gliese 876 là một ngôi sao biến quang. Gliese 876 có định danh biến quang  là IL Aquarii và được phân loại là một biến quang BY Draconis. Độ sáng của nó dao động khoảng 0,04 độ lớn. Loại biến quang này được cho là do các đốm sao lớn di chuyển trong và ngoài tầm nhìn khi ngôi sao quay. Gliese 876 phát ra tia X.

Hệ hành tinh

Lịch sử quan sát
Vào ngày 23 tháng 6 năm 1998, một ngoại hành tên trên quỹ đạo xung quanh Gliese 876 đã được công bố bởi hai đội độc lập dẫn đầu bởi Geoffrey Marcy và Xavier Delfosse. Hành tinh được phát hiện bằng quang phổ Doppler đã được định danh là Gliese 876 b. Dựa trên phép đo độ sáng, khu vực có thể sống được (CHZ) được cho là nằm trong khoảng 0,116 đến 0,227 AU. Vào ngày 9 tháng 1 năm 2001, bên trong quỹ đạo của hành tinh đã được phát hiện trước đó đã phát hiện thêm một hành tinh được định danh là Gliese 876 c. Mối quan hệ giữa các chu kỳ quỹ đạo ban đầu đã ngụy tạo dấu hiệu vận tốc xuyên tâm của hành tinh như một sự gia tăng độ lệch tâm quỹ đạo của hành tinh bên ngoài. Eugenio Rivera và Jack Lissauer phát hiện ra rằng hai hành tinh trải qua tương tác hấp dẫn mạnh khi chúng quay quanh Gliese 876, khiến các tham số quỹ đạo thay đổi nhanh chóng. Vào ngày 13 tháng 6 năm 2005, nhóm quan sát do Rivera dẫn đầu đã tiết lộ một hành tinh thứ ba, được định danh là Gliese 876 d bên trong quỹ đạo của hai hành tinh cỡ Sao Mộc trước đó. Các hành tinh được tìm thấy gần như là đồng phẳng, với góc giữa các mặt phẳng quỹ đạo của chúng chỉ 5,0 °.

Vào ngày 23 tháng 6 năm 2010, các nhà thiên văn học đã công bố một hành tinh thứ tư, được đặt tên là Gliese 876 e. Khám phá này đã hạn chế tốt hơn các đặc tính về khối lượng và quỹ đạo của ba hành tinh còn lại, bao gồm cả độ lệch tâm cao của hành tinh trong cùng. Điều này cũng điền vào hệ thống bên trong quỹ đạo của Gliese 876 e; các hành tinh khác sẽ không ổn định ở tuổi của hệ thống này. Vào năm 2014, phân tích lại các vận tốc xuyên tâm hiện có cho thấy sự hiện diện có thể có của hai hành tinh bổ sung. Những hành tinh này sẽ có khối lượng gần như bằng Gliese 876 d. Vào năm 2018, một nghiên cứu sử dụng hàng trăm phép đo vận tốc xuyên tâm mới không tìm thấy bằng chứng nào cho các hành tinh này.

Quỹ đạo

Gliese 876 d

Gliese 876 d được phát hiện vào năm 2005, chu kỳ tự quay khoảng 5 giờ.

Gliese 876 c

Gliese 876 c có khối lượng gấp 0,62 lần Sao Mộc, được phát hiện vào năm 2004.

Gliese 876 b

Gliese 876 b, được phát hiện vào năm 1998 có khối lượng gấp đôi Sao Mộc và quay quanh ngôi sao của nó theo một quỹ đạo mất khoảng 61 ngày để hoàn thành, ở khoảng cách chỉ 0,208 AU, nhỏ hơn khoảng cách từ Mặt trời đến Sao Thủy. Nhiệt độ của nó khiến nó có nhiều khả năng là một hành tinh Cấp II hoặc Cấp III trong mô hình Sudarsky. Sự hiện diện của nước lỏng bề mặt có thể xảy ra trên các vệ tinh đủ lớn nếu chúng tồn tại.

Gliese 876 e

Gliese 876 e, được phát hiện vào năm 2010, có khối lượng tương đương với khối lượng của hành tinh Uranus và quỹ đạo của nó mất 124 ngày để hoàn thành.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Image Gliese 876
 Extrasolar Planet Interactions by Rory Barnes & Richard Greenberg, Lunar and Planetary Lab, University of Arizona

Gliese 876
Chòm sao Bảo Bình
Biến quang BY Draconis
Thiên thể Durchmusterung
Sao dãy chính nhóm M
Thiên thể Gliese và GJ


title: Phêrô Lâm Giai Thiện

text:
Phêrô Lâm Giai Thiện (sinh 1934-2023, tiếng Anh: Peter Lin Jia-shan, tiếng Trung:林佳善) là một giám mục người Trung Quốc của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông hiện đảm nhận chức vị do chính quyền Trung Quốc trao là Tổng giám mục chính tòa Tổng giáo phận Phúc Châu. Về phía Tòa Thánh cho rằng ông hiện là Giám mục Đại diện Tông Tòa Phủ doãn Tông Tòa Kiến Âu.

Tiểu sử
Tổng giám mục Thiện sinh ngày 2 tháng 9 năm 1934 tại Trung Quốc. Sau khoảng thời gian tu tập, ông được phong chức lunh mục 11 tháng 5 năm 1981. Ông Tòa Thánh chọn và bí mật tấn phong giám mục ngày 13 tháng 7 năm 1997 hoặc năm 2001. Ông được chọn vào chức vụ Tổng giám mục Phó Tổng giáo phận Phúc Châu. Ngày 29 tháng 12 năm 2006, Tổng giám mục Gioan Dương Thọ Đạo qua đời, đương nhiên chức vụ Giám quản Giáo phận mà Tổng giám mục Đạo đã trao cho linh mục Phanxicô Lâm Vận Đoàn từ ngày 13 tháng 10 năm 2003 cũng chấm dứt. Nhân dịp Tổng giám mục Đạo bị cản tòa và bổ nhiệm linh mục Đoàn làm linh mục giám quản giáo phận, chính quyền lập tức đưa Tổng giám mục Phó Lâm Giai Thiện lên nhậm chức Tổng giám mục chính tòa năm 2004. Tòa Thánh không chấp nhận vụ việc này, nên khi Tổng giám mục Dương Thọ Đạo qua đời, đã bổ nhiệm Giám mục Ignatiô Hoàng Thủ Thành làm giám mục Giám quản Tông Tòa giáo phận Phúc Châu. Tuy vậy, ngày 30 tháng 7 năm 2016, Tổng giám mục giám quản Thành qua đời ở tuổi 93. Về giám mục Thiện, Tòa Thánh thuyên chuyển làm Đại diện Tông Tòa Hạt Phủ doãn Tông Tòa Kiến Âu cùng ngày 29 tháng 12 năm 2006.

Ông qua đời ngày 14 tháng 4 năm 2023, thọ 86 tuổi.

Tham khảo

Giám mục Hội Công giáo Yêu nước Trung Quốc
Giám mục Công giáo Trung Quốc


title: Mario Segale

text:
Mario Arnold Segale (30 tháng 4 năm 1934 – 27 tháng 10 năm 2018) là một doanh nhân và nhà phát triển bất động sản Mỹ. Ông đã tham gia vào các dự án phát triển khác nhau trong khu vực Seattle từ những năm 1950 trở đi. Nhân vật Mario của Nintendo được đặt tên theo ông trong khi công ty của ông đang thuê một nhà kho cho công ty.

Sự nghiệp kinh doanh
Segale sinh ra ở Seattle có cha mẹ là những người nhập cư Ý thế hệ đầu tiên, Louis và Rina Segale, và là đứa con duy nhất của họ. Cậu tốt nghiệp trường trung học Highline vào năm 1952 và bắt đầu một công ty xây dựng với một chiếc xe tải duy nhất vào năm 1957, cùng năm đó ông kết hôn với vợ Donna. Cặp đôi này đã làm việc để phát triển một doanh nghiệp nhựa đường và xây dựng tư nhân, MA Segale Inc., đã trở thành một nhà thầu lớn trong khu vực và được bán với giá 60 triệu đô la vào năm 1998 cho mối quan tâm của Ireland CRH plc, để tích hợp vào đơn vị Vật liệu Oldcastle của nó.
Segale và con trai ông Mark đã tham gia vào các liên doanh khác, bao gồm cả đầu tư bất động sản tại khu vực Seattle. Công ty của ông đã bán quyền sử dụng đất cho đường đua Emerald Downs ở Auburn cho bộ lạc Muckleshoot vào năm 1996 với giá 73,6 triệu đô la. Segale cũng tham gia rất nhiều vào các dự án khu vực Tukwila, bao gồm dự án phát triển 490 mẫu Anh (2.0 km2) có tên là Tukwila South trong những năm 2010.

Di sản của Nintendo Mario
Nintendo bắt đầu thuê một trong những kho Tukwila của Segale vào năm 1981 để sử dụng làm trụ sở của Mỹ. Trong sự phát triển của một game arcade đó sẽ trở thành Donkey Kong, Segale thăm nhà kho để thu tiền thuê nhà quá hạn từ chủ tịch Nintendo of America Minoru Arakawa và mắng anh ta trước mặt nhân viên. Theo một câu chuyện lưu truyền rộng rãi, Arakawa và các nhà phát triển khác sau đó trở nên bất tử Segale bằng cách đổi tên ngôi sao của Donkey Kong, trước đây được gọi là "Jumpman", để "Mario".
Câu chuyện này đã được xuất bản lần đầu vào năm 1993 cuốn sách Game Over David Sheff của (tuy nhiên, vì một lỗi chính tả trong cuốn sách này, trong nhiều năm qua người ta nghĩ tên cuối cùng của ông được đánh vần Segali), và sau đó xuất hiện trong Steven L. Kent Lịch sử Ultimate của video Trò chơi vào năm 2001. Sau đó nó lan rộng trên Internet. Vào năm 2015, Nintendo đã xác nhận rằng nhân vật Mario của họ thực sự được đặt theo tên của Segale. Về phần mình, Segale phần lớn kín đáo về chủ đề này, trích dẫn tờ The Seattle Times trong một cuộc phỏng vấn hiếm hoi vào năm 1993, "Bạn có thể nói tôi vẫn đang chờ kiểm tra tiền bản quyền của tôi."

Tham khảo

Doanh nhân Mỹ
Người Mỹ gốc Ý


title: Virus khối u ở chuột

text:
Virus khối u ở chuột (MMTV) là một retrovirus lây truyền qua sữa, có tính chất như virus HTL, virus HIV và BLV. Virus thuộc chi Betaretrovirus. Năm 1936 John Joseph Bittner trong khi đang làm việc tại Phòng thí nghiệm Jackson tại Bar Harbor, Maine là người đề cập đến khái niệm "nhân tố trong sữa". Bittner đã đưa ra giả thuyết rằng một tác nhân gây ung thư, hay "nhân tố trong sữa", có thể được truyền từ những chuột cái bị ung thư vú sang chuột non chính là một loại virus trong sữa mẹ. Phần lớn các khối u ở vú chuột là do virus khối u ở chuột gây ra.

Lây nhiễm và vòng đời
Một số chủng chuột mang virus nội sinh, nhưng nó cũng được truyền thẳng qua sữa từ mẹ sang con. Nó chứa dưới đoạn DNA của provirus được tích hợp trong DNA của tế bào lympho tuyến sữa. Các virus này được vận chuyển qua đường tiêu hóa đến các bản vá Peyer, nơi chúng lây nhiễm các đại thực bào của vật chủ mới và sau đó là các tế bào lympho.

Virus khối u ở chuột (MMTV) trước đây được phân loại là một retrovirus đơn giản; tuy nhiên, gần đây đã được chứng minh là retrovirus phức tạp. MMTV mã hóa một protein tạo ra mRNA tự điều chỉnh bổ sung, điều hòa, tương tự như protein điều hòa của HIV, hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người.

MMTV có thể được chuyển qua một con đường ngoại sinh hoặc nội sinh. Nếu virus được truyền ngoại sinh, nó sẽ được truyền từ chuột mẹ sang chuột con thông qua sữa.

Ngoài ra, chuột con có thể bị truyền dọc thông qua nhiễm trùng nội sinh, di truyền gen của virus trực tiếp từ cá thể mẹ trong dòng mầm. Những con chuột bị nhiễm bệnh theo cách này có tỷ lệ xuất hiện khối u cao hơn. Một retrovirus được coi là nội sinh với vật chủ sau khi DNA provirus được đưa vào DNA nhiễm sắc thể. Do đó, những con chuột có MMTV nội sinh có DNA của virus trong mọi tế bào của cơ thể, trên cơ sở virus có trong DNA của tinh trùng hoặc tế bào trứng được thụ tinh.

Phản ứng nội tiết DNA tích hợp của MMTV
MMTV nội sinh phản ứng với toàn bộ các loại hormone điều chỉnh sự phát triển và tiết sữa bình thường, phản ứng đã được chứng minh với các hormone steroid (androgen, glucocorticoids và progestin), cũng như prolactin.

Khi chuột đến tuổi dậy thì, virus bắt đầu biểu hiện qua mRNA của nó trong các mô nhạy cảm với estrogen. Kết quả là, sau khi dậy thì, tất cả các tế bào động vật có vú sẽ chứa retrovirus hoạt động và bắt đầu sao chép trong bộ gen và biểu hiện RNA thông tin virus trong tất cả các tế bào mô vú mới.

Ghi chú

Tham khảo

Virus học động vật


title: Nynetjer

text:
Nynetjer (còn gọi là Ninetjer và Banetjer) là tên Horus của vị pharaon Ai Cập thứ ba thuộc vương triều thứ hai. Niên đại của ông chưa được xác định rõ. Cuộn giấy cói Turin ghi là 96 năm, trong khi những ghi chép của Manetho cho rằng vương triều của Nynetjer kéo dài 47 năm. Các nhà Ai Cập học ngày nay cho rằng cả hai thông tin trên đã bị hiểu sai hoặc phóng đại quá mức. Về cơ bản, triều đại của Nynetjer được ước tính là kéo dài trong khoảng 43 năm hoặc 45 năm. Điều này có được là dựa trên quá trình phục dựng lại tấm bia đá Palermo, ghi lại những sự kiện diễn ra từ năm 7 tới năm thứ 21 và trên tấm bia Đá Cairo là năm 36 đến năm thứ 44. Các tác giả ngày nay xác định triều đại của ông bắt đầu từ năm 2850 TCN đến năm 2760 TCN hay muộn hơn, từ 2760 TCN đến 2715 TCN.

Nguồn gốc tên gọi

Nynetjer được coi là một trong số những vị vua của triều đại thứ hai đã được xác định rõ ràng thông qua các bằng chứng khảo cổ học. Tên của ông xuất hiện trong những dòng chữ khắc trên các bình đá và một số lượng lớn những dấu triện bằng đất sét đến từ ngôi mộ của ông tại Sakkara. Một số lượng lớn các hiện vật mang tên của ông cũng được tìm thấy trong ngôi mộ của vua Peribsen tại Abydos và trong các hành lang nằm bên dưới kim tự tháp bậc thang của vua Djoser. Tuy nhiên, niên đại của một số dòng chữ khắc, đặc biệt những dòng chữ được viết bằng mực đen, đã gây ra một số vấn đề. Các chuyên gia về chữ viết và khảo cổ học như Ilona Regulski chỉ ra rằng các những dòng chữ viết bằng mực này có niên đại muộn hơn so với những dòng chữ khắc trên đá và dấu. Bà đã xác định niên đại của những vết mực này thuộc về triều đại của các vị vua như Khasekhemwy và Djoser và đưa ra giả thuyết rằng những đồ tạo tác này có nguồn gốc từ Abydos. Trên thực tế, những chiếc bình bằng đá thạch cao và những chiếc bình bằng đất nung với các dòng chữ bằng mực đen này có kiểu mẫu rất giống với những chiếc bình mang tên của Nynetjer mà đã được tìm thấy trong ngôi mộ của Peribsen.

Tên Nynetjer cũng xuất hiện trong một dòng chữ khắc trên đá gần Abu Handal ở Hạ Nubia. Điều này có thể được cho là một manh mối về việc Nynetjer đã phái một đạo quân viễn chinh tới vùng đất này, mặc dù dòng chữ khắc này chứa đựng rất ít thông tin.

Đồng nhất
Nynetjer thường được đồng nhất với tên gọi Banetjer trong bản danh sách vua Abydos vào thời đại Ramsses, Banetjeru trong bản danh sách vua Sakkara và Netjer-ren từ cuộn giấy cói Turin. Trên tấm bia đá Palermo, tên Horus vàng của Nynetjer được viết một theo cách ít thông dụng hơn: Ren-nebu, có nghĩa là "người con vàng" hoặc "đứa trẻ vàng". Tên gọi này xuất hiện trên một số đồ tạo tác còn sót lại từ triều đại của Nynetjer và các nhà Ai Cập học như Wolfgang Helck và Toby Wilkinson nghĩ rằng đây có thể là dạng tiền thân của tên Horus-vàng mà sau này đã được hợp thức hóa vào tên hiệu hoàng gia dưới thời trị vì của vua Djoser.

Cai trị

Hầu hết các thông tin về triều đại Nynetjer được tìm thấy trên những mảnh vỡ của Bia đá biên niên sử thuộc triều đại thứ năm. Tấm bia đá Palermo liệt kê những sự kiện sau:
 Năm thứ 7: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ ba)... (phần còn lại bị mất)
 Năm thứ 8: Dưới sự chứng kiến của đức vua, "lễ kéo dây" (một buổi lễ khánh thành) cho "Hor-Ren". Mực nước lũ: 1,57 mét.
 Năm thứ 9: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ tư). Mực nước lũ: 1.09 mét
 Năm thứ 10: Dưới sự chứng kiến của vua Hạ và Thượng Ai Cập; lễ hội thần bò Apis - "Cuộc đua bò thần Apis". Mực nước lũ: 1.09 mét.
 Năm thứ 11: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ năm). Mực nước lũ: 1,98 mét.
 Năm thứ 12: Dưới sự chứng kiến của nhà vua Hạ Ai Cập; lễ hội Sokar được tổ chức lần thứ hai. Mực nước lũ: 1.92 mét.
 Năm thứ 13: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ sáu). Mực nước lũ: 0,52 mét.
 Năm thứ 14: Lễ hội "Hor-Seba-pet" (Horus, vì tinh tú trên bầu trời) lần thứ nhất; Phá hủy/Xây dựng thành phố của "Schem-Re" (Mặt Trời đã đến) và Ha (thành phố phương Bắc) (Việc diễn giải đoạn văn trên đã trở thành chủ đề của nhiều cuộc tranh luận, bởi vì ký hiệu tượng hình cái cuốc có thể mang nghĩa là "phá hủy" hoặc "xây dựng"; mức lũ: 2.15 mét.
 Năm thứ 15: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ sau). Mực nước lũ: 2.15 mét.
 Năm thứ 16: Dưới sự chứng kiến của vua Hạ Ai Cập; "Cuộc đua bò thần Apis lần thứ hai". Mực nước lũ: 1.92 mét.
 Năm thứ 17: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ tám). Mực nước lũ: 2.40 mét.
 Năm thứ 18: Dưới sự chứng kiến của vua Hạ Ai Cập; lễ hội Sokar lần thứ ba. Mực nước lũ: 2.21 mét.
 Năm thứ 19: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ chín). Mực nước lũ: 2,25 m.
 Năm thứ 20: Dưới sự chứng kiến của vua Hạ Ai Cập; tế lễ dâng lên hoàng thái hậu;) mức lũ 1.92 mét.
 Năm thứ 21: Lễ rước thần Horus (kiểm kê gia súc lần thứ mười)... (phần còn lại bị mất).
Tấm bia đá Cairo ghi lại những sự kiện dưới triều đại của ông từ năm 36 đến năm 44. Do bề mặt của phiến đá bị hư hỏng nặng, rất nhiều chữ không thể đọc được ngoại trừ sự kiện "tạo" ra một thần vật dành cho thần Anubis và một phần sự kiện "dưới sự chứng kiến của vị vua Thượng và Hạ Ai Cập".

Nhà sử học Manetho hơn 2000 năm sau đã gọi Nynetjer với tên Binôthrís và ghi lại rằng dưới triều đại trị vì của nhà vua "phụ nữ được quyền giữ những tước hiệu hoàng gia", điều này có nghĩa là phụ nữ được phép cai trị như một vị vua. Các nhà Ai Cập học như Walter Bryan Emery cho rằng điều này có liên quan đến những vị nữ hoàng đã cai trị trước đó là Meritneith và Neithhotep (giai đoạn đầu Vương triều thứ nhất), cả hai người phụ nữ này đều được tin rằng là đã cai trị trong một vài năm cho đến khi người con trai của họ đến tuổi để tự trị vì. Trong suốt triều đại của Nynetjer, sự kiện "Lễ rước của Horus" diễn ra hàng năm đi kèm với một sự kiện khác nữa là "kiểm kê gia súc", sự kiện này có vai trò hết sức quan trọng đối với nền kinh tế của Ai Cập khi đó, bởi vì nó chính là nguồn thu thuế chính thức hàng năm của vương quốc. "Lễ rước thần Horus" sau này sẽ bị bỏ vào đầu Vương triều thứ ba.

Kết thúc vương triều

Các nhà Ai Cập học như Wolfgang Helck, Nicolas Grimal, Hermann Alexander Schlögl và Francesco Tiradritti tin rằng Nynetjer đã bỏ mặc cho vương quốc của ông ta phải chịu đựng một bộ máy chính quyền quá phức tạp và Nynetjer sau này quyết định chia đất nước Ai Cập thành hai vương quốc riêng biệt dành cho hai người con trai của ông, với hy vọng rằng việc làm này sẽ giúp hai người con trai của ông cai trị vương quốc tốt hơn. Ngược lại, Barbara Bell lại cho rằng một thảm họa về kinh tế như là một nạn đói hoặc hạn hán kéo dài đã ảnh hưởng đến Ai Cập vào giai đoạn này. Và vì thế để giải quyết vấn đề nạn đói, nhà vua đã chia vương quốc thành hai vương quốc riêng biệt và hai vị vua kế vị ông sẽ cai trị hai quốc gia độc lập cho đến khi nạn đói kết thúc. Giả thuyết của Bell căn cứ vào những dòng chữ khắc trên tấm bia đá Palermo, mà theo quan điểm của bà, mực nước lũ sông Nile dưới thời ông trị vị luôn ở mức thấp. Giả thuyết của Bell bị phản bác bởi các nhà Ai Cập học như Stephan Seidlmayer, ông ta chỉ ra rằng mực nước sông Nile luôn ở mức bình thường từ triều đại của Nynetjer cho tới tận thời kỳ Cổ Vương quốc. Bell đã bỏ qua những ghi chép về mực nước lũ đạt đỉnh trên tấm bia đá Palermo mà chỉ căn cứ vào số liệu được đo ở các Nilometer ở khu vực xung quanh Memphis, mà không phải ở các khu vực khác dọc theo con sông. Do đó giả thuyết về một đợt hạn hán kéo dài gần như không thể sảy ra.

Hiện nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa chỉ ra được liệu là vị vua kế vị của ông đã cùng cai trị đồng thời với một vị vua khác hay là vương quốc Ai Cập đã bị chia cắt sau khi ông băng hà. Tất cả các danh sách vua như danh sách vua Sakkara, Turin và bảng danh sách Abydos đều ghi lại rằng vua Wadjenes là người đã lên kế vị ông, và tiếp sau đó là một vị vua có tên là Senedj. Tiếp sau Senedji, các bản danh sách vua lại có sự khác biệt. Trong khi bản danh sách vua Sakkara và cuộn giấy cói Turin đề cập đến các vị vua như Neferka (ra) I, Neferkasokar và Hudjefa I thì bản Danh sách Vua Abydos lại bỏ qua họ và chỉ ghi lại tên một vị vua khác là Djadjay (được đồng nhất với vua Khasekhemwy). Nếu thực sự Ai Cập đã bị chia cắt, thì có lẽ các vị vua như Sekhemib và Peribsen sẽ cai trị Thượng Ai Cập, trong khi Senedj và những vị vua kế tiếp ông ta, Neferka (ra) và Hudjefa I, sẽ cai trị Hạ Ai Cập. Tình trạng chia cắt này sẽ kết thúc dưới triều đại của vua Khasekhemwy.

Lăng mộ

Ngôi mộ mastaba lớn bất thường của viên quan đại thần Ruaben (hay Ni-Ruab), mastaba S2302, đã từng được cho là lăng mộ của Nynetjer, cho đến khi nơi chôn cất thực sự của nhà vua được tìm thấy. Nguyên nhân lý giải cho nhận định sai lầm này trước đây là do tìm thấy một số lượng lớn các dấu triện bằng đất sét với tên serekh của Nynetjer trong mastaba của Ruaben. Do đó, Mastaba S2302 thuộc Ruaben và Ruaben là một viên quan dưới triều đại của Nynetjer.

Hầm mộ của Nynetjer nằm bên dưới lối vào khu nghĩa địa Unas tại Sakkara và có kích thước 94x106 mét. Lối vào khu hầm mộ dốc sâu xuống dưới 25 mét và nối với ba dãy hành lang theo hướng Đông-Tây, kéo dài tạo thành một hệ thống giống như mê cung với những cửa vào, lối đi và hành lang. Viện Khảo cổ học Đức (DAI) đã tiến hành năm cuộc khai quật và phát hiện ra rằng ngôi mộ của Nynetjer có những điểm rất tương đồng về mặt kiến trúc với mộ táng hành lang B, vốn được coi là nơi an táng vua Raneb hoặc Hotepsekhemwy. Điều này khiến cho DAI đi đến kết luận rằng Nynetjer đã cho xây dựng lăng mộ của ông lấy cảm hứng từ ngôi mộ của vị vua tiền nhiệm. Tại đây họ còn tìm thấy 56 chiếc dao đá, 44 dao cạo, 44 lưỡi dao cùng với những chiếc bình đựng rượu vang và bia. Căn phòng phía nam lại gây ngạc nhiên khi nó gần như không bị xáo trộn và chứa đựng rất nhiều đồ vật hoàng gia còn sót lại từ triều đại của Nynetjer, chẳng hạn như hơn 50 bình rượu đang còn bịt kín, đậy bằng vải màn, những chiếc hộp đựng làm bằng gỗ và lọ làm bằng đá thạch cao được trang trí. Một số bình đựng rượu lại có nguồn gốc từ những ngôi mộ thuộc triều đại thứ nhất. Trong một căn phòng khác lại tìm thấy mặt nạ xác ướp và quan tài của một người phụ nữ thuộc về thời kỳ Ramsses. Do đó, một phần ngôi mộ của Nynetjer đã từng được sử dụng lại trong những thời kỳ sau này. Căn phòng mai táng chính lại nằm về phía tây nam ở đoạn cuối của ngôi mộ, ngoài ra toàn bộ khu lăng mộ này lại đang trong tình trạng rất không ổn định và có nguy cơ sụp đổ.

Tham khảo

Pharaon Vương triều thứ Hai của Ai Cập
Ai Cập cổ đại


title: Nyctemera angulata

text:
Nyctemera angulata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Nyctemera


title: F.C. Castiglione

text:
FC Castiglione SSD (trước đây là FC Sterilgarda Castiglione ASD) là một câu lạc bộ bóng đá Ý, có trụ sở tại Castiglione delle Stiviere, Lombardy.

Lịch sử
Câu lạc bộ được thành lập vào năm 2008 với tên FC Castiglione Savoia ASD, sau khi sáp nhập Nuova AC Marmirolo (với việc chuyển nhượng danh hiệu thể thao Eccellenza) của Marmirolo và đội ASD Savoia từ Terza Cargetoria Mantova. Trong mùa giải 200910, câu lạc bộ đã được thăng hạng từ Eccellenza Lombardy sang Serie D.

Vào mùa hè năm 2010, câu lạc bộ đã đổi tên thành "FC Sterilgarda Castiglione ASD", theo tên của nhà tài trợ chính của họ, Sterilgarda Foods Sp A., công ty sữa nổi tiếng.

Trong mùa giải 2011-12 Serie D, Sterilgarda Castiglione lần đầu tiên được thăng hạng Lega Pro Seconda Divisione. Nhà tài trợ, dù sao, đã rút lại sự hỗ trợ của mình và câu lạc bộ đã đổi tên thành tên hiện tại. Sau hai mùa giải, nó đã bị rớt xuống Serie D, vào năm 2014, đội bóng đã giành chiến thắng ở bảng B nhưng sau đó tuyên bố từ bỏ việc thăng hạng vì vấn đề kinh tế để tập trung vào bóng đá trẻ. Tuy nhiên, đội hình chính đã bước vào Terza Cargetoria Bresciana cho mùa giải 2015-16.

Màu sắc và huy hiệu
Màu sắc của đội là xanh dương và đỏ.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang web chinh thưc

Câu lạc bộ bóng đá Ý


title: Compsophorus pictus

text:
Compsophorus pictus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Compsophorus