title: Tiến hóa của thú

text:
Tiến trình tiến hóa của động vật có vú đã trải qua nhiều giai đoạn kể từ khi tổ tiên của chúng, động vật Một cung bên, lần đầu tiên xuất hiện vào cuối kỷ Than đá. Vào giữa kỷ Tam Điệp, nhiều loài Một cung bên trông giống động vật có vú bắt đầu xuất hiện. Dòng dõi dẫn đến động vật có vú ngày nay rẽ nhánh vào kỷ Jura; thú Một cung bên từ thời kỳ này bao gồm chi Dryolestes, quan hệ gần hơn với các thú có nhau thai (placentalia) và thú có túi (marsupial) hiện đại hơn là các loài thú thuộc bộ Đơn huyệt (monotreme), các chi khác như Ambondro, thì quan hệ gần hơn với thú đơn huyệt. Sau này, hai dòng dõi eutherian và metatherian tách ra; metatherian là những động vật có họ hàng gần hơn với thú có túi còn eutherian gần gũi hơn với thú có nhau thai. Vì Juramaia (loài thú eutheria được biết đến sớm nhất) sống cách đây khoảng 160 triệu năm trong kỷ Jura, sự tách rời giữa hai dòng thú này chắc hẳn đã phải xảy ra trong cùng thời kỳ đó.

Sau sự kiện tuyệt chủng kỷ Phấn trắng – Paleogen quét sạch những loài khủng long không phải là chim (chim là nhánh khủng long duy nhất còn sót lại) và một số nhóm động vật có vú, thú có nhau thai và thú có túi tiến hóa thành nhiều dạng mới và chiếm các hốc sinh thái bị bỏ trống trong suốt đại Tân Sinh.

Động vật có vú là nhóm động vật Một cung bên duy nhất còn tồn tại. Dòng dõi Một cung bên tách ra khỏi lớp Mặt thằn lằn vào giai đoạn cuối kỷ Than đá, khoảng 320-315 triệu năm trước. Lớp Mặt thằn lằn bao gồm các loài bò sát và chim ngày nay, cùng với tất cả các loài động vật tuyệt chủng có quan hệ mật thiết với chúng. Nhóm này không bao gồm các loài bò sát giống động vật có vú, một nhóm gần gũi hơn với các động vật có vú.

Trong suốt kỷ Permi, các động vật Một cung bên bao gồm nhiều loài ăn thịt chiếm ưu thế và một số động vật ăn cỏ quan trọng. Tuy nhiên, trong kỷ Tam Điệp kế tiếp, một nhóm Mặt thằn lằn khá khiêm tốn trước đó gọi là lớp thằn lằn chúa, đã vươn lên và chiếm ưu thế. Các động vật có vú xuất hiện trong thời kỳ này; với khứu giác vượt trội và bộ não lớn, đã tạo tiền đề cơ bản cho các thích ứng phù hợp tại hốc sinh thái ban đêm, thời điểm mà chúng ít tiếp xúc với các loài săn mồi (chủ yếu là thằn lằn chúa) lớn hơn. Lối sống về đêm có lẽ đã góp phần rất lớn vào sự phát sinh các đặc điểm của lớp thú ngày nay như lông mao giữ ấm cơ thể và hệ trao đổi chất hằng nhiệt. Vào kỷ Phấn Trắng, sau khi khủng long chân thú thay thế các loài Rauisuchia (họ hàng với cá sấu) để trở thành động vật ăn thịt chiếm ưu thế, động vật có vú phải chạy lan sang các hốc sinh thái khác. Ví dụ, một số trở thành thủy sinh, một vài trở thành loài bay lượn và một số thậm chí ăn thịt cả khủng long chưa trưởng thành.

Hầu hết các bằng chứng được lấy từ bản ghi hóa thạch. Trong quá khứ, hóa thạch thú và tổ tiên của chúng vào đại Trung sinh rất hiếm hoi và rời rạc; nhưng, từ giữa những năm 1990, đã có nhiều phát hiện mới quan trọng, đặc biệt là ở Trung Quốc. Các kỹ thuật tân tiến trong phương pháp phát sinh chủng loại phân tử (ngành nghiên cứu và ước tính thời gian mà các điểm quan trọng bắt đầu tách ra đối với các loài hiện đại) đã làm sáng tỏ một số khía cạnh của quá trình tiến hóa lớp thú. Nếu được sử dụng một cách khôn khéo, những kỹ thuật này thường xuyên đồng bộ với bản ghi hóa thạch.

Mặc dù các tuyến vú là một đặc trưng của thú hiện đại, ta không hiểu rõ sự tiến hóa của nó do các mô mềm thường không được bảo quản trong các hóa thạch. Hầu hết các nghiên cứu về sự tiến hóa của thú chỉ tập trung vào hình dạng của răng, phần cứng nhất trên cơ thể của các loài động vật bốn chi. Các đặc điểm nghiên cứu quan trọng khác bao gồm: sự tiến hóa của xương tai giữa, tư thế chân tay duỗi thẳng, vòm miệng xương thứ cấp, lông mao, tóc và hệ trao đổi chất máu nóng.

Định nghĩa

Con cái của các lớp thú còn sống sở hữu các tuyến vú sản xuất sữa và ta có thể xác định một con vật là thú nhờ đặc điểm đó. Nhưng khi nghiên cứu hóa thạch, các nhà cổ sinh vật học không thể dựa vào các tuyến vú và mô mềm để xác định một hóa thạch có phải là thú hay không, bởi vì những thứ đó hiếm khi được bảo tồn nguyên vẹn.

Thay vào đó, các nhà cổ sinh vật học dựa vào một đặc điểm khác, hiện hữu ở tất cả các động vật có vú còn sống (bao gồm cả bộ Đơn huyệt) nhưng không hiện hữu ở bộ Cung thú Tam Điệp nguyên thủy (minh họa ở Hình 1), đó chính là: động vật có vú sử dụng hai xương nhỏ ở sọ để nghe ngóng (xương nhỏ thính giác), còn tất cả các loài động vật có màng ối khác dùng để ăn. Các động vật có màng ối buổi sớm có khớp hàm cấu thành bởi xương khớp hàm (articular bone, xương nhỏ ở phía sau của hàm dưới) và xương vuông (quadrate bone, xương nhỏ ở phía sau của hàm trên). Tất cả các Tetrapod không phải động vật có vú, bao gồm các loài lưỡng cư, rùa, thằn lằn, rắn, cá sấu, khủng long (bao hàm cả hậu duệ của chúng đó chính là các loài chim), ngư long, dực long và bộ Cung thú, đều sở hữu hệ thống xương nêu trên. Nhưng ở động vật có vú thực sự thì khớp hàm chỉ bao gồm xương hàm dưới (dentary bone hay xương mang răng) và xương vảy (squamosal bone, một loại xương sọ nhỏ). Trong kỷ Jura, xương vuông và xương khớp hàm của động vật có vú tiến hóa thành xương đe (incus bone) và xương búa (malleus bone) ghép thành tai giữa. Ngoài ra, động vật có vú còn có cặp lồi cầu xương chẩm; hai núm ở đáy hộp sọ khớp với đốt sống cổ trên cùng (đốt atlas). Các Tetrapod khác chỉ có một lồi cầu xương chẩm duy nhất.

Tổ tiên của động vật có vú

Động vật có màng ối

Những động vật có xương sống trú ngụ hoàn toàn ở trên cạn đầu tiên là những động vật có màng ối (tức là, các động vật đẻ trứng có màng trong cho phép phôi đang phát triển có thể thở nhưng vẫn giữ độ ẩm và nước bên trong). Điều này cho phép chúng đẻ trứng trên đất liền, còn các loài lưỡng cư nói chung cần phải đẻ trứng trong môi trường nước (một số loài lưỡng cư, chẳng hạn như Pipa pipa, tiến hóa theo hướng khác để vượt qua trở ngại này). Các động vật có màng ối đầu tiên dường như xuất hiện vào giữa kỷ Than đá, phái sinh từ tổ tiên reptiliomorpha (động vật dạng bò sát).

Trong vòng vài triệu năm, hai dòng dõi động vật có màng ối quan trọng nhất đó là: Lớp Một cung bên, tức tổ tiên của động vật có vú; và Lớp Mặt thằn lằn, tức tổ tiên của thằn lằn, rắn, rùa, cá sấu, khủng long và chim; tách ra khỏi nhau. Các hóa thạch sớm nhất của hai nhóm này (ví dụ Archaeothyris và Hylonomus) có niên đại vào khoảng 320-315 triệu năm trước. Thời điểm xuất hiện rất khó căn cứ, vì hóa thạch động vật có xương sống từ kì Than Đá Muộn rất hiếm, và do đó, sự xuất hiện của chúng có lẽ còn sớm hơn bản ghi hóa thạch mà ta hiện biết.

Động vật Một cung bên

Hộp sọ của động vật Một cung bên được nhận dạng bằng một đặc điểm độc đáo là các lỗ (cửa sổ) ở sau ổ mắt, thực hiện chức năng sau:
 khiến hộp sọ nhẹ đi mà không làm giảm sức mạnh của nó.
 tiết kiệm năng lượng bằng cách sử dụng ít xương hơn.
 cung cấp diện tích bám cho cơ mồm. Có các điểm bám cách xa hàm khiến cho các cơ dài hơn và do đó tạo ra lực kéo mạnh trên một phạm vi rộng của chuyển động hàm mà không bị dãn quâ dài hoặc co lại vượt quá phạm vi tối ưu của chúng.
Các pelycosaur Một cung bên bao gồm các động vật có xương sống trên cạn lớn nhất của kì Permi Sớm, chẳng hạn như Cotylorhynchus hancocki dài 6 m (20 ft). Các pelycosaur lớn khác bao gồm: Dimetrodon grandis và Edaphosaurus cruciger.

Bộ Cung thú
Bộ Cung thú (Therapsid) tiến hóa từ tổ tiên sphenacodont (phân nhánh Một cung bên sơ khai) vào giữa kỉ Permi và trở thành động vật có xương sống chiếm lĩnh trên đất liền. Hộp sọ của chúng khác động vật Một cung bên sơ khai ở một số điểm, bao gồm: cửa sổ hộp sọ rộng hơn và các răng cửa có cùng kích thước.

Dòng dõi Cung thú dẫn trực tiếp đến lớp Thú đã trải qua một loạt các giai đoạn phát triển, khởi đầu với những sinh vật rất giống tổ tiên pelycosaur và kết thúc với một số loài có thể dễ bị nhầm lẫn là động vật có vú:
Một vòm miệng có lớp xương thứ cấp dần dần tiến hóa. Hầu hết các sách báo thường khẳng định đây là điều kiện tiên quyết cho sự tiến hóa của sự trao đổi chất cực kỳ hiệu quả ở động vật có vú bởi vì đặc điểm này cho phép chúng vừa ăn vừa thở cùng một lúc. Tuy vậy, một số nhà khoa học chỉ ra rằng nhiều loài động vật ngoại nhiệt hiện đại cũng sử dụng một vòm miệng thịt thứ cấp để tách miệng ra khỏi khí quản và rằng vòm miệng xương cung cấp một bề mặt mà lưỡi có thể trộn thức ăn, tạo điều kiện cho hành động nhai thay vì thở. Cách giải thích vòm miệng xương thứ cấp như sự hỗ trợ cho hành động nhai cũng thể hiện sự tiến bộ của quá trình trao đổi chất nhanh hơn, bởi vì nhai thức ăn giúp làm giảm kích thước của các hạt dinh dưỡng rồi được đưa vào dạ dày và do đó tăng tốc độ tiêu hóa. Ở động vật có vú, vòm miệng được hình thành bởi hai xương cụ thể, nhưng các loài Cung thú kỷ Permi khác sở hữu một kiểu kết hợp xương khác có chức năng giống hệt vòm miệng.
Xương răng dần dần trở thành xương chính của hàm dưới.
Tư thế chân tay duỗi thằng dần được tiến hóa, giúp tăng sức bền bỉ của chúng và tránh điều kiện biên Carrier. Quá trình này tuy vậy diễn ra thất thường và rất chậm - ví dụ: tất cả các Cung thú ăn cỏ đều có tư thế chân tay xoạc ngang (một số dạng muộn hơn có lẽ có chân sau nửa duỗi thẳng); Các Cung thú ăn thịt kỷ Permi có chân trước xoạc ngang và một số loài vào kì Permi muộn vẫn còn những chi nửa xoạc ngang. Trên thực tế, các thú đơn huyệt hiện đại vẫn có tứ chi nửa xoạc ngang.

Phát sinh loài của bộ Cung thú
Lược đồ sau đây biểu thị cây phát sinh loài dẫn đến động vật có vú hiện đại, lấy từ trang web Palaeos.com.

Chỉ có dòng dicynodont, therocephalian, và cynodont sống sót tới tận kỷ Tam Điệp.

Phân bộ Biarmosuchia
Phân bộ Biarmosuchia là nhánh nguyên thủy và giống pelycosaur nhất trong số các Cung thú.

Phân bộ Dinocephalia
Phân bộ Dinocephalia ("đầu khủng khiếp") bao gồm nhiều loài ăn thịt lẫn ăn cỏ. Chúng rất to lớn; chẳng hạn như chi Anteosaurus dài tới 6 m. Một số loài ăn thịt Dinocephalia có phần chi sau nửa duỗi thẳng, nhưng tất cả Dinocephalia đều có chi trước dạng ngang. Tựu trung, đây là phân bộ Cung thú còn khá sơ khai do chúng vẫn chưa có vòm miệng xương thứ cấp và phần hàm vẫn rất "bò sát".

Phân bộ Anomodontia

Phân bộ Anomodontia ("răng dị thường") là một trong những Phân bộ Cung thú ăn cỏ thành công nhất - một nhóm phụ của chúng đặt tên là dicynodontia, đã sống sót đến gần cuối kỉ Tam Điệp. Tuy vậy, phân bộ này rất khác so với động vật có vú ăn cỏ hiện đại, vì chúng chỉ sở hữu duy nhất cặp răng nanh ở hàm trên. Có đề xuất rằng chúng sở hữu mỏ sừng giống như ở chim hoặc các loài khủng long sừng.

Phân bộ Theriodontia
Phân bộ Bò sát răng thú (Theriodontia) và hậu duệ của chúng có xương khớp hàm dưới gắn chặt với xương vuông nhỏ của hộp sọ. Điều này cho phép chúng há mồm rộng hơn; ví dụ các loài gorgonopsian ("mặt gorgon") ăn thịt tiến hóa thêm "răng kiếm" nhờ vào góc há mồm rất rộng của chúng. Bản lề hàm của theriodont mang tầm quan trọng lâu dài hơn - kích thước giảm của xương vuông là một bước tiến quan trọng đối với sự tiến hóa của khớp hàm và tai giữa ở động vật có vú hiện đại.

Các gorgonopsian tuy vậy vẫn bảo lưu một số đặc điểm sơ khai: không có vòm miệng xương thứ cấp (các xương khác thực hiện chức năng này); chân trước vẫn dạng ngang; chân sau có thể dạng ngang hoặc duỗi thẳng. Các therocephalia ("đầu thú") dường như xuất hiện vào cùng thời điểm với các gorgonopsian, sở hữu thêm các đặc điểm giống ở động vật có vú, ví dụ: xương ngón tay và ngón chân của chúng có cùng số lượng đốt ngón như ở động vật có vú sớm (và cùng số lượng như ở các loài linh trưởng, bao gồm cả con người).

Phân bộ Cynodontia

Phân bộ Một răng chó (Cynodontia), một nhóm Cung thú phái sinh vào cuối kỷ Permi, là nhánh tổ tiên của tất cả các động vật có vú hiện đại. Các đặc điểm giống động vật có vú ở Cynodont bao gồm: số lượng xương ở hàm dưới tiêu giảm, có vòm miệng xương thứ cấp, răng má có hoa văn phức tạp ở vòng đỉnh răng và bộ não nằm trong khoang nội sọ (endocranial cavity).

Các nhà khảo cổ đã tìm thấy các hệ thống hang nhiều buồng, có hang chôn vùi 20 bộ xương của chi Trirachodon với niên đại vào kỉ Tam Điệp sớm. Những con vật này có vẻ như đã chết đuối sau một trận lũ quét. Các hang này có sức chứa rất lớn, chứng minh rằng những loài vật này có khả năng thực hiện các hành vi xã hội phức tạp.

Sự chiếm lĩnh kỉ Tam Điệp
Sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi–kỷ Trias thảm khốc đã tiêu diệt khoảng 70% loài động vật có xương sống và phần lớn các thực vật trên cạn vào khoảng hơn 250 triệu năm trước.

Kết quả là hệ sinh thái cùng các mạng lưới thức ăn sụp đổ, và phải mất khoảng 30 triệu năm thì hệ sinh thái mới được tái thiết hoàn toàn. Theo sau sự tuyệt chủng của các loài gorgonopsid (những kẻ săn mồi chiếm ưu thế ở cuối kỷ Permi)  đối thủ cạnh tranh chính của cynodont để thống trị các hốc sinh thái ăn thịt là một nhóm Mặt thằn lằn khá khiêm tốn trước đó, những loài Thằn lằn chúa.

Các thằn lằn chúa nhanh chóng trở thành động vật ăn thịt chiếm ưu thế, và sự kiện này được các nhà cổ sinh gọi là "sự chiếm lĩnh kỉ Tam Điệp". Thành công của chúng có lẽ là do kỷ Tam Điệp sớm rất khô cằn và hệ thống bảo toàn nước vượt trội của thằn lằn chúa mang lại cho chúng một lợi thế mang tính quyết định. Tất cả các thằn lằn chúa được biết đều có lớp da không có tuyến và chúng loại bỏ chất thải nitơ trong người thông qua một hỗn hợp axit uric chứa ít nước, trong khi các cynodont phải bài tiết hầu hết các chất thải như vậy qua dung dịch urê (cần một lượng nước đáng kể để giữ cho urê hòa tan, do vậy các cynodont thải nhiều nước hơn trong quá trình bài tiết) giống động vật có vú ngày nay.

Tuy nhiên, học thuyết này đang bị nghi ngờ vì nó cho rằng lớp Một cung thú không tối ưu trong việc giữ nước, rằng sự suy giảm của Một cung thú trùng với sự thay đổi khí hậu hoặc sự đa dạng hóa của thằn lằn chúa (cả hai khẳng định này chưa được kiểm nghiệm) và thực tế là, động vật có vú sống ở sa mạc cũng thích nghi tốt trong môi trường khô cằn không khác mấy so với thằn lằn chúa, thậm chí một số loài cynodont như Trucidocynodon là những kẻ săn mồi có kích thước lớn.

Sự chiếm lĩnh kỉ Tam Điệp có lẽ là một sự kiện quan trọng trong quá trình tiến hóa của thú. Hai nhóm xuất phát từ phân bộ cynodont đầu tiên rất thành công ở các hốc sinh thái không cạnh tranh với các loài thằn lằn chúa, đó là: tritylodont (hầu hết ăn cỏ) và động vật có vú (hầu hết là động vật ăn côn trùng sống về đêm, mặc dù có một số chi như Sinoconodon là những kẻ săn mồi lớn). Kết quả là:
Các Cung thú có xu hướng rất nhanh để tiến hóa nhiều loại răng đa dạng với ghép khớp chính xác, xuất phát từ nhu cầu bắt giữ các động vật chân đốt và nghiền nát vỏ của chúng.
Kích cỡ cơ thể tổ tiên thú giảm xuống dưới 50 mm, khiến cho những tiến bộ trong lớp cách nhiệt và điều chỉnh thân nhiệt rất cần thiết cho cuộc sống về đêm.
Chúng tiến hóa thính giác và khứu giác cực kỳ nhạy bén.
Tai giữa phát triển
Sự gia tăng kích thước của thùy khứu giác ở não, làm tăng trọng lượng của não theo phần trăm tổng trọng lượng cơ thể. Mô não đòi hỏi một nguồn năng lượng rất lớn. Nhu cầu cần nhiều thức ăn để hỗ trợ bộ não lại gây tiếp áp lực lên sự phát triển về cách nhiệt, điều chỉnh thân nhiệt.
Có lẽ do tác dụng phụ của cuộc sống về đêm, động vật có vú mất đi hai trong số bốn tế bào hình nón (tế bào cảm quang trong võng mạc), đặc điểm kế thừa rất xa xưa của các động vật có màng ối. Nghịch lý thay, điều này có lẽ đã cải thiện khả năng phân biệt màu sắc trong ánh sáng mờ của thú có vú.

Sự rút lui về hốc sinh thái ban đêm còn được các nhà cổ sinh gọi là nút cổ chai về đêm, giúp lý giải nhiều đặc điểm hiện nay của động vật có vú.

Từ cynodontia đến thú có vú chỏm cây

Bản ghi hóa thạch
Động vật Một cung bên trong đại Trung sinh đã phát triển khớp hàm gồm xương răng và xương squamosal, được bảo tồn chỉ trong các mẫu hóa thạch tốt, chủ yếu là vì kích thước của chúng nhỏ hơn cả chuột:
Chúng phần lớn chúng sinh sống ở những môi trường ít có khả năng cung cấp hóa thạch tốt. Bãi bồi là môi trường đất liền rất thuận lợi để hóa thạch hình thành, nhưng vì những nơi này bị chi phối bởi các động vật có cỡ từ trung bình đến lớn và các động vật có vú không thể cạnh tranh với các loài thằn lằn chúa có kích cỡ từ trung bình đến lớn, nên hóa thạch của động vật có vú rất hiếm. Các đường dấu chân từ kỳ Phấn trắng Sớm ở Angola chỉ ra rằng một loài thú cỡ gấu mèo đã từng tồn tại ở đây 118 triệu năm trước.
Xương của chúng dễ bị phá hủy trước khi có thể bị hóa thạch - bởi xác thịt và xương cốt thường bị ăn bởi các loài thú khác, bị tiêu hủy bởi nấm và vi khuẩn, hoặc bị giẫm đạp.
Hóa thạch nhỏ khó phát hiện hơn và dễ bị phong hóa hơn.
Tuy nhiên, trong 50 năm qua, số lượng hóa thạch động vật có vú Đại Trung sinh đã tăng lên đáng kể; chẳng hạn, 116 chi được biết đến vào năm 1979 và tăng lên thành khoảng 310 chi vào năm 2007. Chất lượng cũng tăng đến mức "ít nhất 18 loài thú đại Trung sinh có mẫu điển hình gần như hoàn chỉnh".

Động vật có vú và Mammaliaform (Động vật dạng động vật có vú)
Một số tác giả hạn chế sử dụng thuật ngữ "động vật có vú" đối với nhóm chỏm cây, bao gồm tổ tiên chung gần đây nhất của các loài đơn huyệt, thú có túi và thú có nhau thai, cùng với tất cả các hậu duệ của loài tổ tiên đó. Trong một bài báo có ảnh hưởng năm 1988, Timothy Rowe đã ủng hộ sự hạn chế này, lập luận rằng "tổ tiên... cung cấp phương tiện duy nhất để xác định chính xác các loài" và đặc biệt là sự tách ra của các loài đơn huyệt khỏi các động vật liên quan chặt chẽ hơn với thú có túi và nhau thai "là mối quan tâm chính đối với bất kỳ nghiên cứu nào về lớp Mammalia nói chung." Để cho thấy với một vài đơn vị có liên quan nằm ngoài nhóm chỏm cây, ông đã định nghĩa Mammaliaforme bao gồm" tổ tiên chung cuối cùng của Morganucodontidae và Mammalia [như ông đã định nghĩa nhóm đằng sau] và tất cả các hậu duệ của chúng." Bên cạnh Morganucodontidae, đơn vị phân loại mới được xác định bao gồm Docodonta và Kuehneotheriidae. Mặc dù bộ haramiyids đã được đề cập là động vật có vú từ những năm 1860, Rowe đã loại chúng ra khỏi nhóm Mammaliaformes vì nằm ngoài định nghĩa của ông, đưa chúng vào một nhánh lớn hơn, Mammaliamorpha.

Một số tác giả đã thông qua thuật ngữ này, để tránh sự hiểu lầm, rằng họ đã làm như vậy. Tuy nhiên, hầu hết các nhà cổ sinh vật học vẫn nghĩ rằng động vật có khớp xương răng - squamosal và răng hàm đặc trưng của động vật có vú hiện đại là thành viên của Mammalia.

Trong trường hợp sự mơ hồ của thuật ngữ "động vật có vú" có thể gây nhầm lẫn, bài viết này sử dụng các thuật ngữ "mammaliaform" và "động vật có vú chỏm cây".

Morganucodontidae
Morganucodontidae xuất hiện lần đầu tiên vào cuối kỉ Tam Điệp, khoảng 205 triệu năm trước. Chúng là một ví dụ tuyệt vời của hóa thạch chuyển tiếp, vì chúng có cả khớp hàm dưới - squamosal và khớp xương vuông.

Docodonta

Docodonta, một trong số các loài động vật có vú kỷ Jura phổ biến nhất, được ghi nhận về sự tinh vi của răng hàm. Chúng được cho là có khuynh hướng bán thủy sinh nói chung, loài ăn cá Castorocauda ("đuôi hải ly"), sống vào giữa kỷ Jura khoảng 164 triệu năm trước và được phát hiện lần đầu tiên vào năm 2004 và được mô tả lần đầu tiên vào năm 2006, là một ví dụ tốt nhất của họ này. Castorocauda không phải là một động vật có vú thuộc nhóm chỏm cây, nhưng chi này cực kỳ quan trọng trong nghiên cứu về sự tiến hóa của thú có vú vì các hóa thạch gần như hoàn chỉnh (một thứ khá xa xỉ trong giới cổ sinh vật học) và nó phá vỡ định kiến rằng những loài thú cõ vú đại Trung sinh là "loài ăn côn trùng sống về đêm nhỏ":
 Nó lớn hơn đáng kể so với hầu hết các hóa thạch động vật có vú - số đo vào khoảng 43 cm từ mũi đến chóp đuôi dài 130 mm và có thể nặng từ 500-800 g.
 Nó cung cấp bằng chứng tuyệt đối sớm nhất về tóc và lông thú. Trước đây sớm nhất là ở loài Eomaia, một nhóm động vật có vú sống vào khoảng 125 triệu năm trước.
 Nó có sự thích nghi cho cuộc sống dưới nước bao gồm xương đuôi dẹt và tàn dư của mô mềm giữa mu bàn chân, cho thấy chúng có màng. Trước đây, động vật có vú bán thủy sản được biết đến sớm nhất là từ thế Thủy Tân, khoảng 110 triệu năm sau đó.
 Chân trước mạnh mẽ của Castorocauda trông rất phù hợp để đào hố. Đặc điểm này khiến cho nó tương tự như thú mỏ vịt, cũng có tập tính bơi và đào.
 Răng của nó có vẻ thích nghi để ăn cá: hai răng hàm đầu tiên có các núm theo đường thẳng, khiến chúng thích hợp để kẹp và cắt hơn là mài; và những răng hàm này được uốn cong về phía sau, để giúp kẹp chắc con mồi trơn trượt.

Hadrocodium
Cây phát sinh loài ở trên cho thấy Hadrocodium là một "cô dì chú bác" của động vật có vú chỏm cây. Loài vật này, xuất hiện vào khoảng 195 năm trước trong kỷ Jura sớm, thể hiện một số đặc điểm quan trọng:
 Hàm chỉ chứa một bộ xương răng và xương squamosal, và bộ hàm không chứa các xương nhỏ hơn ở phía sau, không giống như thiết kế của Cung thú.
 Trong bộ Cung thú và động vật có vú sớm, màng nhĩ có thể đã kéo dài qua một máng ở phía sau hàm dưới. Nhưng Hadrocodium không có máng như vậy, điều đó cho thấy rằng tai của chúng là một phần của hộp sọ, giống cấu trúc của động vật có vú chỏm cây - và do đó, hình dạng khớp và xương vuông đã được di chuyển vào tai giữa và trở thành xương đe và xương búa. Mặt khác, xương răng có một "vịnh" mà động vật có vú không có. Điều này cho thấy xương răng của Hadrocodium vẫn giữ được hình dạng tương tự như trong trường hợp khớp hàm và xương vuông đặt ở dưới, và do đó Hadrocodium có một tai giữa đầy đủ của động vật có vú.

Những thú có vú chỏm cây sớm nhất
Các động vật có vú thuộc nhóm chỏm cây, đôi khi được gọi là "động vật có vú thực sự", là các thú có vú còn tồn tại và họ hàng của chúng quay trở lại tổ tiên chung cuối cùng của chúng. Vì nhóm này có các thành viên còn sống, phân tích DNA có thể được áp dụng trong nỗ lực giải thích sự tiến hóa của các đặc điểm không xuất hiện trong hồ sơ hóa thạch. Nỗ lực này thường sử dụng phương pháp phát sinh chủng loại phân tử, một kỹ thuật đã trở nên phổ biến từ giữa những năm 1980.

Cây phát sinh loài

Phân biệt màu sắc
Các động vật có màng ối sớm sở hữu 4 tế bào nón võng mạc sử dụng để phân biệt màu sắc: một nhạy cảm với màu đỏ, một nhạy cảm với màu xanh lá và hai tế bào còn lại cảm nhận sự mạnh yếu của màu xanh lam. Tế bào nón cảm nhận màu xanh lá không được thừa hưởng bởi bất kỳ động vật có vú chỏm cây nào, nhưng tất cả các cá thể tự nhiên được thừa hưởng màu đỏ. Do đó, động vật có vú chỏm cây có ba tê bào cảm quang hình nón, một màu đỏ và cả hai màu xanh lam. Tất cả các hậu duệ còn lại của chúng đã mất một trong những tế bào nhạy cảm với màu xanh nhưng không phải lúc nào chúng cũng mất chung một tế bào xanh lam: thú Đơn huyệt giữ lại một tế bào nhạy cảm với màu xanh, trong khi đó, thú có túi và nhau thai vẫn giữ lại cái kia (trừ Bộ Cá voi, sau này cũng mất hẳn tế bào cảm nhận màu xanh khác). Một số thú nhau thai và thú có túi, bao gồm cả con người, sau đó đã tiến hóa một tê bào cảm quang nhạy cảm với màu xanh lá cây; giống như động vật có vú chỏm cây, do đó, tầm nhìn của chúng là ba màu.

Australosphenida và Ausktribosphenidae

Ausktribosphenidae là một nhóm được gán cho những phát hiện gây bối rối cho các nhà cổ sinh vật học:
 dường như có kết cấu răng hàm ba chỏm, chỉ biết đến ở thú có nhau thai và thú có túi.
 có niên đại vào giữa kỉ Phấn Trắng tìm thấy ở Australia, nhưng lúc bấy giờ, châu Úc đang được kết nối với châu Nam Cực và thú có vú có nhau thai có nguồn gốc ở Bắc bán cầu và bị giam giữ ở đó, cho tới khi các lục địa trôi dạt và ghép với nhau, như Bắc Mỹ nối với Nam Mỹ, Châu Á nối với Châu Phi và Châu Á với Ấn Độ.
 chỉ mới tìm thấy vài mẫu răng và hàm, không quá hữu dụng cho việc nghiên cứu.
Australosphenida là một nhóm động vật bao gồm Ausktribosphenidae và thú Đơn huyệt. Asfaltomylos (giữa đến cuối kỉ Jura, từ Patagonia) đã được hiểu là một Australosphenid cơ bản (có đặc điểm giống với, khác với hoặc thiếu hẳn những đặc điểm đặc hữu của Ausktribosphenidae và Đơn huyệt), và cho thấy sự đa dạng của chúng ở Gondwanaland (siêu lục địa nằm ở Nam bán cầu cũ).

Thú Đơn huyệt
Teinolophos, từ Úc, là chi đơn huyệt được biết đến sớm nhất. Một nghiên cứu năm 2007 (xuất bản 2008) cho thấy rằng nó không phải là loài đơn huyệt cơ bản (nguyên thủy, tổ tiên) mà là một loài thú mỏ vịt tiến bộ, và do đó, dòng dõi thú mỏ vịt và tachyglossidae tách ra sớm hơn ta tưởng. Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây hơn (2009) đã gợi ý rằng, trong khi Teinolophos là một loại thú mỏ vịt, nó vẫn là một thú đơn huyệt cơ bản và trước cả sự lan rộng của loài thú đơn huyệt hiện đại. Lối sống bán thủy sinh của thú mỏ vịt đã giúp chúng không bị thay thế bởi các thú có túi sau này di cư đến Úc hàng triệu năm trước, vì con của chúng có thể bị chết đuối nên con mẹ phải cho con của nó bám vào. Bằng chứng di truyền đã xác định rằng tachyglossidae chuyển hướng từ dòng dõi thú mỏ vịt 19-48 triệu năm trước, khi chúng chuyển đổi từ lối sống bán thủy sinh sang sống trên cạn.

Thú Đơn huyệt có một số đặc điểm được thừa hưởng từ tổ tiên phân bộ Một răng chó:
 Giống như thằn lằn và chim, chúng sử dụng cùng một lỗ để đi tiểu, đại tiện và sinh sản ("đơn huyệt" có nghĩa là "một lỗ").
 chúng đẻ trứng có da và không có calci, giống như của thằn lằn, rùa và cá sấu.

Không giống như các động vật có vú khác, thú Đơn huyệt không có núm vú và nuôi con bằng cách "đổ mồ hôi" sữa từ các tuyến trên bụng của chúng.

Những đặc điểm này không thể nhìn thấy trong hóa thạch và các đặc điểm chính từ quan điểm của các nhà cổ sinh vật học là:
 một xương răng mảnh khảnh trong đó vẹt hình mỏ quạ nhỏ hoặc không tồn tại.
 lỗ mở của tai nằm ở đăng sau phía đáy sọ.
 xương má nhỏ hoặc không tồn tại.
 một vòng ngực nguyên thủy với các yếu tố bụng mạnh mẽ: xương quạ, xương đòn và xương ở giữa xương ngực và xương đòn. Lưu ý: động vật có vú Theria không có xương thứ ba.
 chân nằm ngang hoặc nửa nằm ngang.

Multituberculate

Multituberculate (được đặt tên do chúng sở hữu răng hàm với nhiều loại núm) thường được gọi là "loài gặm nhấm của đại Trung Sinh", đây là một ví dụ tiêu biểu cho tiến hóa hội tụ chứ chúng thực chất không liên quan đến Bộ Gặm nhấm. Chúng tồn tại khoảng 120 triệu năm trước - lịch sử hóa thạch dài nhất của bất kỳ dòng dõi động vật có vú nào - nhưng cuối cùng bị tuyệt chủng trong thời kỳ đầu Oligocene do cạnh tranh với các loài gặm nhấm vượt trội hơn.

Một số tác giả đã thách thức cây phát sinh loài ở trên. Họ loại trừ các multituberculate khỏi nhóm chỏm cây. Theo họ thì chúng có quan hệ xa so với lớp thú ngày nay, hơn cả nhóm Morganucodontidae. Multituberculate giống với thú có vú trong đó các khớp hàm của chúng chỉ bao gồm xương răng và xương vảy - còn xương vuông và xương khớp là một phần của tai giữa; răng của chúng đa dạng, có khớp cắn và có các núm giống như động vật có vú; họ có một răng má; và cấu trúc của xương chậu gợi ý rằng chúng sinh ra các con non nhỏ bé và bất lực, giống như thú có túi hiện đại. Mặt khác, chúng khác với các động vật có vú hiện đại ở nhiều đặc điểm như:
 "Các răng hàm" của chúng có hai dãy núm song song, không giống cấu trúc răng hàm ba núm của các loài thú chỏm cây thực sự.
 Hành động nhai ở lớp thú chỏm cây là cơ chế nghiền thức ăn từ bên sang bên, có nghĩa là khớp cắn của chúng chỉ ở một bên hàm vào bất kì thời điểm nào, trong khi đó hàm multituberculate không hỗ trợ cơ chế nhai đó. Thay vào đó, khi đóng hàm lại, răng dưới của chúng được kéo về sau trượt qua răng trên giúp chúng nghiền thức ăn.
 Phần trước xương má tạo bởi phần lớn từ xương hàm trên thay vì xương gò má.
 Xương vảy không tạo nên hộp sọ
 Mõm không giống như động vật có vú chỏm cây; trên thực tế, nó trông giống như của một loài pelycosaur, chẳng hạn như Dimetrodon. Mõm multituberculate hình hộp, với mõm trên phẳng rộng tạo thành hai bên, đỉnh mũi và mảnh tiền mõm trên cao ở phía trước.

Theria
Theria (nghĩa là "thú") là một nhánh chứa tổ tiên chung cuối cùng của hai nhóm Eutheria và Metatheria. Các đạc điểm chung bao gồm:
 không sở hữu xương ở giữa xương ngực và xương đòn.
 không có xương quạ hoặc chúng được kết hợp với xương vai tạo thành mỏm vai.
 một khớp mắt cá chân với phần chính nằm giữa xương sên và xương chày, xương gót không trực tiếp kết nối với xương chày nhưng có chỗ cho các cơ bắp bám vào. (ở cá sấu thì khớp này hoạt động theo cách khác, với sự uốn được tạo ra bởi xương gót và xương sến)
 cấu trúc răng ba núm.

Metatheria
Metatheria hiện nay chỉ bao gồm các thú có túi. Một vài chi hóa thạch, như Asiatherium, có thể là một thú có túi hoặc thuộc nhánh Metatheria khác.

Một đặc điểm dễ dàng nhận diện nhất của thú có túi là hình thức sinh sản của chúng:
 Mẹ của chúng phát triển một túi noãn hoàng trong tử cung của nó để cung cấp chất dinh dưỡng đến phôi. Phôi của các bandicoot, gấu túi và gấu túi mũi trần cũng hình thành các cơ quan giống nhau thai kết nối chúng với thành tử cung, mặc dù cơ quan giống nhau thai nhỏ hơn ở thú có nhau thai và ta vẫn không chắc chắn rằng chúng cũng có vai trò chuyển chất dinh dưỡng từ mẹ sang phôi.
 Thời kì mang thai rất ngắn, thường là bốn đến năm tuần. Phôi được sinh ra ở giai đoạn phát triển rất sớm và thường chỉ dài dưới 5,1 cm sau khi sinh. Có ý kiến cho rằng việc mang thai ngắn là cần thiết để giảm nguy cơ hệ thống miễn dịch của người mẹ sẽ tấn công phôi thai.
 Con thú có túi sơ sinh sẽ sử dụng bàn chân trước (với bàn tay tương đối khỏe) để trèo lên núm vú, thường nằm trong túi trên bụng của mẹ. Người mẹ cho con nhỏ ăn bằng cách co thắt các cơ trên tuyến vú, vì con non quá yếu để bú. Nhu cầu của thú có túi sơ sinh cần sử dụng chân trước để leo lên núm vú theo lịch sử được cho là đã hạn chế sự tiến hóa của nhóm metatheria, vì các chuyên gia cho rằng chân trước của chúng không thể biến hóa thành các cấu trúc chuyên biệt như cánh, móng hoặc chân chèo. Tuy nhiên, một số laòi bandicoot, đáng chú ý nhất là bandicoot chân lợn, có móng guốc rất giống với móng guốc của thú có nhau thai, và nhiều thú lượn có túi đã phát triển.

Mặc dù một số loài thú có túi trông rất giống thú nhau thai (thylacine, "hổ có túi" hay "sói có túi" là một ví dụ điển hình), bộ xương của thú túi có một số đặc điểm phân biệt chúng với thú nhau thai:
 Một số, bao gồm thylacine, có bốn răng hàm; trong khi không có thú nhau thai nào được biết đến là có nhiều hơn ba.
 Tất cả đều có một cặp cửa sổ vòm miệng, các lỗ mở giống như cửa sổ ở dưới cùng của hộp sọ (cộng thêm các lỗ mũi nhỏ hơn).

Thú có túi cũng có một cặp xương túi (đôi khi được gọi là "xương trên mu"), hỗ trợ cái túi ở con cái. Nhưng xương này không đặc hữu đối với thú có túi, vì chúng đã được tìm thấy trong các hóa thạch của multituberculate, đơn huyệt và thậm chí cả eutheria - vì vậy chúng có thể là một đặc điểm tổ tiên phổ biến biến mất sau khi thú có túi và nhau thai tách rẽ. Một số nhà nghiên cứu nghĩ rằng chức năng ban đầu của xương trên mu là củng cố sự vận động bằng cách hỗ trợ một số cơ kéo đùi về phía trước.

Eutheria
Thời điểm xuất hiện của những loài eutheria sớm nhất là một vấn đề tranh cãi. Hóa thạch của Juramaia đã xuất hiện từ 160 triệu năm trước và được phân loại là eutheria.[63] Hóa thạch của Eomaia từ 125 triệu năm trước trong kì Phấn trắng sớm đã được phân loại là eutherian.  Tuy nhiên, một phân tích gần đây về các gen tinh trạng đã phân loại Eomaia là một loài tiền eutheria và báo cáo rằng các mẫu vật eutheria sớm nhất đến từ Maelestes, có niên đại vào 91 triệu năm trước. Nghiên cứu đó cũng báo cáo rằng eutheria không đa dạng hóa đáng kể cho đến sau sự tuyệt chủng thảm khốc ở ranh giới kỉ Phân Trắng - Cổ Cận, khoảng 66 triệu năm trước.

Eomaia đã được tìm thấy có một số đặc điểm của thú có túi và các metatheria trước đó:
 Xương trên mu kéo dài về phía trước từ xương chậu, không được tìm thấy trong bất kỳ thú nhau thai hiện đại nào, nhưng được tìm thấy trong tất cả các động vật có vú khác - các mammaliaform sớm, eutheria không có nhau thai, thú có túi và thú đơn huyệt - cũng như trong các Cung thú thuộc Phân bộ Một răng chó gần gũi với thú có vú. Chức năng của chúng là làm cứng cơ thể trong quá trình vận động. Sự cứng lại này sẽ có hại cho nhau thai, mà cần được mở rộng.
 Một khe chậu hẹp, chỉ ra rằng con non rất bé khi sinh và có thai kỳ ngắn, như trong thú có túi hiện đại. Điều này cho thấy nhau thai là một sự phát triển sau này.
 Năm răng cửa ở mỗi bên hàm trên. Con số này là điển hình của metatheria, và số lượng tối đa trong các thú nhau thai là ba, ngoại trừ các homodont, chẳng hạn như Dasypodidae. Song tỷ lệ răng hàm so với răng tiền hàm của Eomaia (nó có nhiều răng hàm hơn răng hàm) là điển hình của eutheria, bao gồm cả thú nhau thai, và là con số không bình thường trong thú có túi.

Một đặc điểm dễ dàng nhận diện của thú có nhau thao là hình thức sinh sản của chúng:
 Phôi tự gắn vào tử cung thông qua nhau thai lớn qua đó mẹ cung cấp thức ăn và oxy và loại bỏ các chất thải.
 Thời kỳ mang thai tương đối dài và con non khá phát triển khi sinh. Ở một số loài, (đặc biệt là các động vật ăn cỏ sống trên đồng bằng) con non đã có thể chạy trong vòng 1 giờ sau sinh.

Sự mở rộng của thú có vú trong đại Trung Sinh
Vẫn còn nhiều cái đúng trong hình mẫu dập khuôn coi thú có vú trong Đại Trung Sinh là những "loài ăn côn trùng nhỏ sống về đêm", nhưng những phát hiện gần đây, chủ yếu ở Trung Quốc, cho thấy một số mammaliaform và động vật có vú chỏm cây lớn hơn nhiều và có các lối sống khác nhau. Ví dụ:
 Fruitafossor, từ cuối kỷ Jura khoảng 150 triệu năm trước, có kích thước bằng một con sóc chuột và răng của nó, và dường như dùng để phá vỡ tổ của côn trùng xã hội.[73]
 Tương tự, loài gobiconodontid Spinolestes có các đặc điểm thích nghi giống với các loài hóa thạch và hội tụ với các xenarthra nhau thai như vảy và đốt sống xen kẽ, do đó, nó cũng có thể có thói quen giống như thú ăn kiến. Nó cũng đáng chú ý bởi sự hiện diện của gai giống của Acomys hiện đại.
 Volaticotherium, từ ranh giới kỷ Phấn trắng khoảng 125 triệu năm trước, là loài động vật có vú bay lượn được biết đến sớm nhất và có một màng cánh kéo dài giữa các chi của nó, giống như một con sóc bay hiện đại. Điều này cũng cho thấy rằng nó hoạt động vào ban ngày.[74] Argentoconodon có liên quan chặt chẽ cũng cho thấy sự thích nghi tương tự.[75]
 Repenomamus, một loài eutrichodont từ kì Phấn trắng sớm 130 triệu năm trước, là một loài săn mồi có hình dáng giống con lửng, đôi khi ăn khủng long non. Hai loài đã được công nhận, một có chiều dài hơn 1 m và nặng khoảng 12–14 kg, loài kia dài chưa đến 0,5 m và nặng 4 – 6 kg.[76][77]
 Ichthyoconodon, một loài eutriconodont từ Berriasian của Maroc, hiện được biết đến từ các răng dạng hàm được tìm thấy trong các trầm tích biển. Những chiếc răng này có núm nhọn và giống với thú có vú ăn cá, và không giống với thú có vú chúng không bị mòn đi, vì vậy xương của nó đã có thể bị chôn tại chỗ hoặc gần đó. Đây là một thú biển, một trong những ví dụ được biết đến từ đại Trung Sinh.[81] Mặt khác, đây cũng có thể là một động vật có vú biết bay.[75]

Sự tiến hóa các đặc điểm của lớp Thú

Hàm và tai giữa
Hadrocodium, hóa thạch có niên đại từ thế Jura sớm, cung cấp bằng chứng rõ ràng đầu tiên về khớp hàm và tai giữa của động vật có vú thực sự, trong đó khớp hàm được hình thành bởi xương răng và xương squamosal trong khi xương khớp và xương vuông di chuyển lên tai giữa, nơi chúng được gọi là xương đe và xương búa.

Một phân tích về chi Teinolophos đơn huyệt cho thấy loài động vật này có khớp hàm trước thú có vú được hình thành bởi xương góc và xương vuông và tai giữa của thú có vú rõ ràng tiến hóa hai lần hoàn toàn độc lập, trong các loài đơn huyệt và ở theria, nhưng ý tưởng này bị tranh cãi. Trên thực tế, hai trong số các tác giả của đề xuất này đã đồng xuất bản một bài báo diễn giải lại các đặc điểm tương tự như bằng chứng cho thấy Teinolophos là một thú mỏ vịt đầy đủ, có nghĩa là nó sẽ có khớp hàm và tai giữa của động vật có vú.

Tiết sữa
Có ý kiến cho rằng chức năng ban đầu của tuyến sữa là giữ ẩm cho trứng. Phần lớn lập luận dựa trên các loài Đơn huyệt (động vật có vú đẻ trứng):
 Trong khi trứng ối thường được mô tả là giúp cho các sinh vật ban đầu ra khỏi nước, hầu hết trứng bò sát thực sự cần độ ẩm nếu không chúng sẽ bị khô.
 Thú Đơn huyệt không có núm vú, nhưng tiết ra sữa từ một mảng lông trên bụng của chúng.
 Trong quá trình ấp, trứng Đơn huyệt được bao phủ trong một chất dính mà nguồn gốc không được biết đến. Trước khi đẻ trứng, vỏ của chúng chỉ có ba lớp. Sau đó, một lớp thứ tư xuất hiện với thành phần khác với lớp thứ ba. Chất dính và lớp thứ tư này có thể đã được sản xuất bởi các tuyến vú.
 Nếu vậy, điều đó có thể giải thích tại sao các mảng mà từ đó các loài thú đơn huyệt tiết ra sữa có lông. Nó dễ dàng lan truyền độ ẩm và các chất khác cho trứng từ một khu vực rộng, nhiều lông, hơn là từ một núm vú nhỏ, trần trụi.

Nghiên cứu sau đó đã chứng minh rằng casein đã xuất hiện ở tổ tiên động vật có vú phổ biến vào khoảng từ 200-310 triệu năm trước. Câu hỏi về việc liệu một chất tiết ra để giữ ẩm cho trứng được chuyển thành chức năng tiết sữa thực sự vẫn bỏ ngỏ. Một thú có vú nhỏ gọi là Sinocodon, thường được coi là nhóm chị em của tất cả các động vật có vú sau này, có răng cửa ở cả những cá thể nhỏ nhất. Kết hợp với một hàm lỏng lẻo, rất có thể chúng không bú được. Do đó, con nhỏ biết bú có thể đã tiến hóa ngay tại giai đoạn chuyển đổi trước động vật có vú/động vật có vú. Tuy nhiên, tritylodontid, thường được coi là cơ bản hơn, cho thấy bằng chứng về con bú. Morganucodontan, cũng được coi là một loài thuộc nhóm Mammaliaforme cơ bản, cũng có bằng chứng cho thấy khả năng tiết sữa.

Tóc và lông mao
Bằng chứng rõ ràng đầu tiên về tóc hoặc lông mao là trong hóa thạch của Castorocauda và Megaconus, từ 164 triệu năm trước ở giữa kỷ Jura.[37] Vì cả hai loài động vật có vú Megaconus và Castorocauda đều có bộ lông kép, với cả lông bảo vệ và lớp lông lót, có thể giả định rằng tổ tiên chung cuối cùng của chúng cũng sơ hữu đặc điểm như vậy. Loài vật này hẳn là từ kỷ Tam Điệp vì nó là tổ tiên của Tikitherium. Gần đây, việc phát hiện ra tàn dư của tóc trong phân hóa thạch từ kỷ Permi đẩy lùi nguồn gốc của lông động vật có vú sớm hơn nhiều trong dòng động vật Một cung bên thành Bộ Cung thú ở đại Cổ Sinh.

Vào giữa những năm 1950, một số nhà khoa học đã giải thích lỗ thông ở hàm trên và mảnh tiền hàm trên của cynodont là các kênh cung cấp mạch máu và dây thần kinh cho bộ cảm nhận rung động (râu ria) và cho rằng đây là bằng chứng về tóc hoặc lông. Tuy nhiên, người ta đã sớm chỉ ra rằng các lỗ thông không nhất thiết phải cho thấy rằng một con vật có cơ quan cảm thụ rung động; loài thằn lằn hiện đại Tupinambis có lỗ thông gần giống với Thrinaxodon.

Tuy nhiên, các nguồn phổ biến vẫn tiếp tục gán râu cho Thrinaxodon. Một hóa thạch dấu vết từ thế Hạ Tam Điệp đã bị coi nhầm là dấu chân của cynodont cho thấy tóc, nhưng cách giải thích này đã bị bác bỏ. Một nghiên cứu về các khe hở sọ cho thấy các dây thần kinh mặt kết nối với râu ở các động vật có vú còn tồn tại cho thấy Prozostrodontia, tổ tiên nhỏ của động vật có vú, cho thấy râu ria tương tự như động vật có vú, nhưng các Cung thú kém tiên tiến hơn sẽ không có râu hoặc râu không năng động. Lông có thể đã tiến hóa từ râu ria. Bản thân râu ria có thể đã tiến hóa như một phản ứng với lối sống về đêm và/hoặc đào hang.

Ruben & Jones (2000) lưu ý rằng các tuyến Harderia, tiết ra lipid để bọc lông, đã có mặt ở các thú có vú sớm nhất như Morganucodon, nhưng không có trong các Cung thú gần động vật có vú như Thrinaxodon. Mã gen di truyền Msx2 dùng để duy trì lông mao cũng có liên quan đến sự đóng mắt đỉnh ở động vật có vú, cho thấy lông và thiếu mắt đỉnh có liên quan. Mắt đỉnh có mặt ở Thrinaxodon, nhưng không có trong các cynognath tiên tiến hơn (Probainognathia).

Máu nóng
"Máu nóng" là một thuật ngữ mơ hồ, do nó chỉ một trong số các kiểu hệ trao đổi chất dưới đây:
 Nội nhiệt, khả năng tạo nhiệt bên trong hơn là lấy nhiệt thông qua các hành vi như phơi nắng hay từ hoạt động cơ bắp.
 Đẳng nhiệt, duy trì nhiệt độ cơ thể khá ổn định. Hầu hết các enzyme có nhiệt độ hoạt động tối ưu; hiệu quả giảm nhanh chóng ngoài phạm vi chuyên biệt. Một sinh vật đẳng nhiệt nhỏ chỉ cần một vài các enzyme hoạt động trong vùng nhiệt độ nhỏ.
 Trao đổi chất nhanh. duy trì tốc độ trao đổi chất nhanh, nhất là lúc nghỉ. Điều này đòi hỏi nhiệt độ cơ thể khá cao và ổn định do hiệu ứng Q10: các quá trình sinh hóa bị chậm đi khoảng một nửa nếu thân nhiệt của động vật giảm 10 °C.
Vì các nhà khoa học không thể biết về cơ chế bên trong của các sinh vật đã tuyệt chủng, hầu hết các cuộc thảo luận tập trung vào hệ trao đổi chất nhanh và đẳng nhiệt. Tuy vậy, người ta thường đồng ý rằng hệ nội nhiệt tiến hóa lần đầu ở các loài không phải động vật có vú như dicynodont, có tỷ lệ cơ thể liên quan đến sự giữ nhiệt, xương mạch máu với kênh Haversia, và có thể đa mọc lông mao. Gần đây, có ý kiến cho rằng trao đổi chất nội nhiệt đã phát triển từ xa xưa ở chi Ophiacodon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
The Cynodontia  bàn về nhiều khía cạnh tiến hóa từ các cynodont tới động vật có vú, với rất nhiều dẫn nguồn tham khảo.
Mammals, đàm thoại với Richard Corfield, Steve Jones & Jane Francis trên BBC Radio 4 (In Our Time, ngày 13 tháng 10, 2005)

Tiến hóa của thú


title: Mã Gia Tước

text:
Mã Gia Tước () là một sinh viên ngành Hóa sinh Đại học Vân Nam. Mã đã giết 4 người bạn của mình và giấu thi thể vào tủ cá nhân trong ký túc xá.

Cuộc đời
Mã Gia Tước sinh ra ở một ngôi làng nghèo khó tại huyện Tân Dương, Nam Ninh, Quảng Tây. Mã đỗ Đại học Vân Nam sau khi vượt qua kỳ thi Cao khảo.

Quá trình gây án
Theo thông tin điều tra, Mã Gia Tước đã giết 4 người bạn học của mình vào ngày 13 tháng 2 năm 2004, nguyên nhân là do xảy ra mâu thuẫn khi đánh bài với một người bạn học là Thiệu Thụy Kiệt. Tất cả đều bị giết bằng một cách thức là bị đánh vào đầu bằng búa. Mã đã dùng chăn quấn các thi thể lại và giấu chúng trong tủ đồ cá nhân. Vào ngày 23 tháng 2 năm 2004, các thi thể được phát hiện khi Mã chạy trốn được 21 ngày. Cảnh sát đã treo thưởng 200.000 nhân dân tệ cho ai phát hiện ra Mã. Vào tháng 3 năm 2004, Mã Gia Tước đã bị bắt.

Bị tử hình
Mã Gia Tước đã bị Tòa án Nhân dân thành phố Côn Minh kết án tử hình vào tháng 4 năm 2004. Thứ Năm ngày 17 tháng 6 năm 2004, Mã Gia Tước bị hành quyết.

Tham khảo

Sinh năm 1981
Mất năm 2004
Kẻ giết người nam giới
Người bị xử tử hình vì tội giết người


title: Poecilosoma semirubra

text:
Poecilosoma semirubra là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Poecilosoma


title: Porphyrinia boursini

text:
Porphyrinia boursini là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Porphyrinia


title: Thomas Garnett (cầu thủ bóng đá)

text:
Thomas Garnett (1900 – 10 tháng 1 năm 1950) là một cầu thủ bóng đá người Anh thi đấu ở vị trí tiền vệ chạy cánh. Ông thi đấu tại Football League Third Division North cho Nelson ở mùa giải 1921–22. Lần ra sân duy nhất của ông cho câu lạc bộ là vào ngày 14 tháng 1 năm 1922 trong thất bại 0–2 trước Ashington trên sân Seedhill.

Tham khảo

Sinh năm 1900
Mất năm 1950
Vận động viên Burnley
Cầu thủ bóng đá Anh
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Nelson F.C.
Cầu thủ bóng đá English Football League


title: Kryń

text:
Kryń  là một khu định cư ở quận hành chính của Gmina barlinek, trong Myśliborski, Zachodniopomorskie, ở tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng  về phía tây nam của Barlinek,  phía đông Myślibórz và      về phía đông nam của thủ đô khu vực Szczecin.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.

Tham khảo


Running Man hay Running Man Vietnam (tên tiếng Việt hiện tại: Running Man Vietnam - Chơi là chạy) là phiên bản Việt hóa của chương trình truyền hình thực tế nổi tiếng của Hàn Quốc Running Man. Đây là phiên bản thứ ba trên thế giới của loạt chương trình truyền hình Running Man sau 2 phiên bản Hàn Quốc và Trung Quốc. Chương trình được thực hiện dưới sự hợp tác của Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh và SBS cùng với công ty Đông Tây Promotion (trước đây là Madison Media Group), được phát sóng trên kênh HTV7 từ ngày 6 tháng 4 năm 2019.

Ở mùa đầu tiên, chương trình được phát sóng vào lúc 19:30 thứ 7 hàng tuần trên kênh HTV7 và được phát sóng trên các kênh khác vào lúc 20:00, 20:10 & 20:45 thứ 7 hàng tuần. 7 thành viên của mùa này bao gồm: Ninh Dương Lan Ngọc, Ngô Kiến Huy, Jun Phạm, Trấn Thành, BB Trần, Liên Bỉnh Phát, Trương Thế Vinh.

Mùa thứ hai của chương trình được phát sóng vào lúc 20:30 chủ nhật hàng tuần trên kênh HTV7, bắt đầu từ ngày 19 tháng 9 năm 2021 và phát đồng thời trên ứng dụng VieON, phát lại vào 14:20 thứ 3 trên HTV7, 17:30 thứ 7 trên HTV2, 13:45 chủ nhật trên HTV9, 20:00 chủ nhật trên VTVcab 1 - Vie Giải Trí. Ngoài ra, chương trình cũng được phát sóng tại Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác. 8 thành viên ở mùa này gồm Ninh Dương Lan Ngọc, Trường Giang, Ngô Kiến Huy, Trương Thế Vinh, Jun Phạm, Thuý Ngân, Karik, Liên Bỉnh Phát.

Luật chơi chung

Tương tự như Running Man các phiên bản trước, Running Man Vietnam cũng có những vòng thi là những trò chơi nhằm tìm ra manh mối hoặc thu thập số lượng để phục vụ cho trò chơi Xé bảng tên - trò chơi quyết định người thắng cuộc của mỗi cuộc đua. Running Man Vietnam cũng phân người chơi theo các đội hoặc chơi độc lập từng người.

Phát triển và sản xuất

Mùa 1 (2019) – Chạy đi chờ chi
Khoảng giữa tháng 4 năm 2018, Madison Group chính thức công bố sản xuất Running Man phiên bản Việt. Công ty này thông báo sẽ hợp tác cùng 2 đài truyền hình lớn của Hàn Quốc (Seoul Broadcasting System và Korean Broadcasting System) để sản xuất chương trình và nâng cao chất lượng sản phẩm cũng như xây dựng mô hình sản xuất nội dung với tiêu chuẩn quốc tế tại thị trường Việt Nam.

Ngày 20 tháng 3 năm 2019, trong buổi họp báo ra mắt chương trình, chương trình truyền hình thực tế Running Man phiên bản Việt có tên Chạy đi chờ chi chính thức được công bố với 7 thành viên là Trấn Thành, Ninh Dương Lan Ngọc, Liên Bỉnh Phát, BB Trần, Trương Thế Vinh, Ngô Kiến Huy, Jun Phạm.

Mùa 2 (2021) – Running Man Vietnam - Chơi là chạy
Sau thành công lớn ở mùa đầu tiên, khán giả luôn mong mỏi sự trở lại của chương trình. Tuy nhiên, do dịch COVID-19 nên kế hoạch sản xuất mùa 2 trong năm 2020 đã bị trì hoãn.

Đến ngày 25 tháng 3 năm 2021, đài SBS (nhà sản xuất chính) và báo chí Hàn Quốc đã đồng loạt đăng tin về sự trở lại của chương trình ở mùa 2. Theo đó, phía nhà sản xuất cho biết sự trở lại lần này được đầu tư với quy mô lớn hơn cùng nhiều khác biệt nhằm tăng sự hấp dẫn cho chương trình. Dàn cast của mùa 2 là 9 người nổi tiếng đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau thay vì 7 người như mùa đầu tiên. Ngoài việc giữ lại một số thành viên quen thuộc, chương trình sẽ có sự xuất hiện của những gương mặt mới, là những nghệ sĩ trẻ nổi tiếng và sở hữu lượng hâm mộ đông đảo.

Thông qua các minigame trên trang mạng chính thức của chương trình, Running Man Vietnam đã công bố các thành viên của mùa 2 gồm: Trường Giang, Ninh Dương Lan Ngọc, Karik, Jun Phạm, Liên Bỉnh Phát, Trương Thế Vinh, Thúy Ngân, Ngô Kiến Huy và Jack.

Ngày 13 tháng 5 năm 2021, chương trình đã công bố tên gọi mới: Running Man Vietnam - Chơi là chạy theo kết quả của một minigame trên trang chính thức của chương trình.

Ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 và lùi lịch phát sóng
Đến đầu tháng 5 năm 2021, chương trình đã ghi hình được một số tập phát sóng. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 tại Việt Nam, lịch ghi hình của chương trình phải lùi lại để đảm bảo an toàn cho đội ngũ sản xuất và người chơi. Chương trình ban đầu được dự định lên sóng vào tháng 7 năm 2021 nhưng đến ngày 1 của tháng này, nhà sản xuất thông báo dời lịch phát sóng chương trình đến tháng 9. Tập đầu tiên của chương trình đã lên sóng vào ngày 19 tháng 9 năm 2021. Việc ghi hình các tập phát sóng tiếp theo của Running Man đã được tiếp tục ngay khi tình hình dịch bệnh trong nước ổn định trở lại với đợt ghi hình tại Phú Quốc trong tháng 11, cũng là đợt ghi hình cuối cùng của mùa 2.

Thành viên

Thành viên hiện tại

Cựu thành viên

Khách mời

Danh sách tập

Tiếp nhận

Mùa 1 (2019) – Chạy đi chờ chi
Sau khi phát sóng mùa đầu tiên, Chạy đi chờ chi - phiên bản Việt của Running Man được đánh giá là thành công không thua kém phiên bản nào khác từng được thực hiện trước đó. Chương trình cũng đã nhận được sự yêu thích và ủng hộ rất lớn của khán giả, đặc biệt là đối với các khán giả trẻ.

Một trong những yếu tố tạo nên thành công của chương trình chính là nhờ sự hợp tác, đầu tư bài bản và nghiêm túc giữa đại diện Việt Nam (Madison Media Group) và SBS Hàn Quốc, có đội ngũ giàu kinh nghiệm thực hiện phiên bản gốc kết hợp ăn ý cùng ê-kip sản xuất chuyên nghiệp từ Việt Nam. Chạy đi chờ chi nổi bật hơn hẳn về nội dung mới lạ, ý tưởng sáng tạo và sự tỉ mỉ trong từng cảnh quay, đặc biệt là về số lượng máy quay được đầu tư cho thấy sự hoành tráng của ê-kip sản xuất, mọi khoảnh khắc được bắt trọn, không sót bất cứ một chi tiết thú vị nào, từ đó khán giả có cảm giác như được có mặt tại địa điểm quay thật, được tận mắt trải nghiệm cảm xúc của các nghệ sĩ tham gia chương trình, cảm nhận được mức độ thử thách trong từng nhiệm vụ một cách chân thật nhất.

Bên cạnh đó, Chạy đi chờ chi tập hợp 7 con người với 7 tính cách hoàn toàn khác biệt, nhưng khi cùng nhau bước vào các thử thách thì lại ăn ý và phù hợp không tưởng. Sự "ngây thơ" của Liên Bỉnh Phát, sức mạnh khủng của Trấn Thành, tính cách hiền lành đối lập bề ngoài cơ bắp của Trương Thế Vinh, những màn 'chơi dơ' đầy sáng tạo của BB Trần, bộ đôi "đẹp trai ăn hại" Jun Phạm, Ngô Kiến Huy, hay những màn giãy đạp không thương tiếc từ Lan Ngọc đã khiến khán giả yêu quý tất cả như nhau, và để lại hàng nghìn bình luận yêu cầu đừng đổi cast trong các mùa sau. Sự ủng hộ này đến từ sự yêu thích chương trình, xen lẫn cảm giác gần gũi, gắn bó với 7 thành viên vì đã nhìn thấy sự đoàn kết, chân thật, tình cảm và yêu quý lẫn nhau giữa các thành viên.

Hai yếu tố kể trên đã giúp cho chương trình vẫn chiếm được tình cảm của khán giả truyền hình, dù trước đó, phiên bản gốc tại Hàn Quốc đã rất thành công.

Mùa 2 (2021) – Running Man Vietnam - Chơi là chạy
Những tập đầu tiên của Running Man Vietnam mùa 2 khi lên sóng đã gây ra những phản ứng trái chiều. Nhiều khán giả cho rằng chương trình khá nhạt nhòa, thiếu sự gay cấn và sự tương tác thiếu tự nhiên giữa các thành viên khiến chương trình trở nên gượng gạo. Không ít người nhận định những thành viên mới như Trường Giang, Thúy Ngân, Jack có vẻ không hợp với chương trình. Bên cạnh đó, việc dành quá nhiều thời gian cho phần mở đầu, chẳng hạn như phần giới thiệu các thành viên ở tập 2 khiến chương trình gây cảm giác lê thê, dài dòng. Sự xuất hiện của Karik ở tập 4 bị cho là được dàn dựng vụng về, lộ liễu; trong khi quảng cáo trong tập này cũng lộ liễu và thiếu thuyết phục.

Tuy nhận về những phản ứng trái chiều nhưng Running Man Vietnam mùa 2 đã ghi nhận tỷ suất lượt xem tập 1 là 5%, gấp đôi so với tập 1 của mùa đầu tiên (2,4%). Các tập phát sóng của chương trình vẫn có lượt xem cao và chiếm vị trí đầu tiên trong cùng khung giờ và về xếp hạng khán giả dành cho lứa tuổi 15 - 45 trên truyền hình và trên các nền tảng trực tuyến như YouTube và VieON. Đến tập 5, dù được đánh giá là kịch tính, hài hước hơn nhưng chương trình không thể lọt vào vị trí cao trên bảng xếp hạng thịnh hành YouTube. Một số ý kiến khán giả cho rằng vì Jack vắng mặt nên các fan không còn "cày view" nữa, số khác cho rằng chương trình có thể đang nhường Rap Việt - một chương trình khác cũng lên sóng vào thời điểm cuối tuần. Những tập sau đó, chương trình dần quay trở lại vị trí thịnh hành trên YouTube. Chất lượng của chương trình được khán giả đánh giá là tốt hơn hẳn so với những tập đầu tiên.

Tranh cãi

Mùa 1 (2019) – Chạy đi chờ chi
Trong suốt mùa đầu tiên, hàng loạt thương hiệu được nhà sản xuất chương trình 'thẳng tay' cài cắm vào chương trình. Không thiếu ví dụ: tính năng sạc pin siêu nhanh của một hãng điện thoại được giới thiệu thản nhiên trong thử thách Đố vui cầu thăng bằng ở tập 5, hay thậm chí một thương hiệu bánh ngọt xuất hiện xuyên suốt thử thách Thần giao cách cảm của tập 7... Việc quảng cáo quá lộ liễu, chiếm nhiều thời lượng và nhiều khi không liên quan đến chương trình như vậy phần nào khiến người xem khó chịu. Phản bác lại, có ý kiến cho rằng đây chỉ là một lẽ tất yếu bởi nếu không quảng cáo, nhà sản xuất sẽ chẳng thể duy trì kinh phí thực hiện chương trình. Nếu khán giả muốn tiếp tục được thưởng thức Chạy đi chờ chi thì cần chấp nhận chuyện này.

Những cảnh tình tứ của Trấn Thành và Hari Won trong tập 9 cũng gây ra không ít khó chịu cho khán giả. Họ cho rằng cả hai đang làm lố và thể hiện tình cảm quá mức, dẫu biết cả hai rất yêu thương nhau. Hơn nữa, dù chung đội với Lan Ngọc nhưng Trấn Thành lại bỏ bê cả đồng đội khiến cô rơi vào tình huống khó xử. Cư dân mạng cho rằng, khi tham gia chương trình nên để ý đến mọi người xung quanh, chương trình chứ không phải ngoài đời thực nên cặp đôi cần chú ý hơn về hành động của mình, tránh làm ảnh hưởng đến mọi người.

Mùa 2 (2021) – Running Man Vietnam - Chơi là chạy
Ngay từ khi dàn cast của mùa 2 được công bố, cộng đồng mạng đã nổ ra nhiều luồng ý kiến trái chiều. Hầu hết đều bày tỏ sự không đồng tình với đội hình mới của Running Man Vietnam. Hơn nữa, với đội hình có đến gần nửa số thành viên đang nắm giữ vai trò cốt cán của 7 nụ cười xuân, một số khán giả còn ví von mùa 2 này không khác gì 7 nụ cười xuân phiên bản ngoài trời.

Việc vướng vào bê bối tình cảm khiến Jack nhận nhiều sự phẫn nộ từ công chúng, và một bộ phận cư dân mạng yêu cầu ban tổ chức Running Man Vietnam loại Jack ra khỏi đội hình chính. Không chỉ đi kèm hashtag nhằm tẩy chay Jack và Running Man mùa 2, hàng loạt bình luận còn yêu cầu chương trình thay thế Jack bằng BB Trần và Trấn Thành - 2 nhân vật đã gây được tiếng vang ở mùa 1 nhưng lại bị gạch tên ở mùa 2.

Trong buổi giao lưu trực tuyến với khán giả vào tối ngày 9 tháng 9 năm 2021, nhà sản xuất đã thông tin chính thức về những sự việc này. Liên quan đến bê bối của Jack, ông Triệu Thế Hiệp cho biết phía Jack đã chủ động làm việc với nhà sản xuất cũng như có thông báo và cam kết khắc phục sự cố nhằm lấy lại niềm tin của khán giả đối với Jack. Đối với sự vắng mặt của Trấn Thành và BB Trần, ông từ chối bình luận và cho rằng dù chương trình mong muốn được hợp tác với các nghệ sĩ để tạo nên sắc màu đa dạng nhưng điều đó còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác như kịch bản, mong muốn hay lịch trình của khách mời có phù hợp không.

Tuy chương trình không tiết lộ sự xuất hiện của Jack, nhưng sự góp mặt của anh trong những tập phát sóng đầu tiên của chương trình bất chấp "làn sóng" phản đối từ phía khán giả trước đó đã khiến nhiều người bức xúc cho rằng nhà sản xuất lẫn đài truyền hình phát sóng chương trình đã quá coi thường người xem. Chuyên gia truyền thông Nguyễn Ngọc Long cho rằng, cách xuất hiện của Jack tại chương trình là chọc tức khán giả, xem thường sự phẫn nộ của dư luận, đồng thời khẳng định hình ảnh của Jack ở thời điểm này rất dễ trở thành tiền lệ xấu, cổ xúy các nghệ sĩ trẻ làm theo.

Sau khi tập 2 của chương trình đạt vị trí top 1 thịnh hành YouTube, một tài khoản Facebook được cho là của thành viên trong ê-kíp sản xuất chương trình đã chia sẻ thông tin này với lời lẽ mang tính thô tục với khán giả. Lập tức, cư dân mạng nổi giận và tấn công trang Facebook lẫn kênh YouTube chính thức của Running Man Vietnam với lời lẽ nặng nề. Người này sau đó đã tạm khóa tài khoản của mình, nhưng nhà sản xuất vẫn chưa lên tiếng về sự việc.

Tối ngày 14 tháng 10 năm 2021, chương trình công bố áp phích giới thiệu tập 5, trong đó chỉ có 8 thành viên và không có Jack. Trong bài đăng của mình, chương trình không đề cập đến điều này. Việc Jack biến mất khỏi bức hình trở thành đề tài bàn tán trên mạng xã hội. Một số người bày tỏ khó hiểu trước sự "biến mất" của Jack, trong khi đa số cư dân mạng cho rằng đây là có lẽ là động thái mới của nhà sản xuất sau thời gian bị "ném đá" dữ dội vì sự xuất hiện của nam ca sĩ sau bê bối đời tư. Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cũng cho rằng nếu Jack bị loại từ tập 5 thì đây là hành động quá muộn màng từ nhà sản xuất chương trình, vì việc loại Jack ngay từ đầu lẽ ra đã có thể chiếm được thiện cảm của công chúng. Mặc dù Jack không còn xuất hiện trong chương trình từ tập 5,chương trình vẫn để anh xuất hiện trong poster vận động bình chọn giải Mai Vàng gây tranh cãi.

Ở tập 8, khi các thành viên đang hát bài hát nhằm trêu ghẹo Ngô Kiến Huy, ở góc quay các thành viên đang trêu chọc xuất hiện thêm một Ngô Kiến Huy khác. Sai sót này là do lỗi cắt ghép của nhà sản xuất khi hoán đổi cảnh hát mừng sinh nhật từ phần chơi của một thành viên khác.

Tập 10 của chương trình phát sóng vào ngày 21 tháng 11 bị chỉ trích vì đưa ra luật chơi không công bằng. Cụ thể, việc một mình Kim Jong-kook đối đầu với 8 thành viên mà không được sử dụng bất kỳ năng lực nào, thêm vào đó các thành viên khác lại có được năng lực của mình để xé bảng tên khiến nhiều khán giả đặt ra câu hỏi về sự công bằng với Kim Jong-kook. Thậm chí chính anh còn không biết về luật chơi của chương trình có kèm việc các thành viên của Running Man Vietnam có được "siêu năng lực" này. Ngoài ra, khán giả cũng phản ứng khi Kim Jong-kook không được giới thiệu và giao lưu một cách tử tế trong chương trình dù là khách mời duy nhất của tập phát sóng này.

Bên cạnh đó, chương trình còn vấp phải nhiều ý kiến trái chiều khác như việc Thúy Ngân bị cho là quá hơn thua khi tham gia chương trình, hay tranh cãi về vai trò của Trường Giang trong chương trình...

Nhạc chủ đề
Qua cuộc thi Sáng tác Ca khúc Chủ Đề Running Man 2021, các bài hát đã được chọn là:
Chơi là chạy – Sóc Nâu
 Chạy – MC Wiz
Running Man Việt Nam - Feel Sound Midside
Chạy đi - A.C Xuân Tài
Chần chờ chi - Phạm Lịch
Vô tư nơi bình yên - Green
Ngày đẹp hơn sẽ tới - Yết Yết
Running Man Run Again - Trịnh Thanh Trúc

Giải thưởng và đề cử

Hoạt động khác

Mùa 1 (2019) – Chạy đi chờ chi

Sự kiện Run For Fun
Sáng 30 tháng 6 năm 2019, Madison Media Group, đơn vị đồng đầu tư sản xuất và điều hành Chạy Đi Chờ Chi đã tổ chức sự kiện chạy Run For Fun, quy tụ hơn 1000 khán giả yêu thích chương trình cùng tham gia đường chạy tại khu vực Hồ Bán Nguyệt, Khu đô thị Phú Mỹ Hưng, Quận 7. Sự kiện đã truyền đi một tinh thần thể thao mạnh mẽ; ngoài ra, cac fan hâm mộ còn được tham gia giao lưu với các thành viên của Chạy Đi Chờ Chi để cùng nhau truyền tải và lan tỏa nguồn cảm hứng đến với tất cả mọi người.

Chú thích và tham khảo

Liên kết ngoài

Chương trình truyền hình thực tế tại Việt Nam
Chương trình truyền hình trên HTV
Chương trình truyền hình tiếng Việt
Chương trình truyền hình Việt Nam
Running Man (chương trình truyền hình)
Running Man (chương trình truyền hình Việt Nam)


title: Eucatephia dinawa

text:
Eucatephia dinawa là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eucatephia


title: Đôn Huệ Hoàng quý phi

text:
Đôn Huệ Hoàng quý phi (chữ Hán: 敦惠皇貴妃; 6 tháng 9, năm 1858 - 18 tháng 5, năm 1933), Tây Lâm Giác La thị (西林覺羅氏), là một phi tần của Thanh Mục Tông Đồng Trị Hoàng đế.

Tiểu sử
Đôn Huệ Hoàng quý phi sinh ngày 9 tháng 8 (âm lịch) năm Hàm Phong thứ 8 (1858), xuất thân từ Mãn Châu Tương Lam kỳ Tây Lâm Giác La thị. Dòng dõi của bà tương đối không mấy hiển hách.

Tằng tổ phụ La Định (羅定), một quan chức thuộc hàng Thất phẩm; tổ phụ Cát Khanh (吉卿), là một Bút thiếp thức trong cung (có nhiệm vụ ghi chép và phiên dịch sổ sách trong cung), phụ thân bà La Lâm (羅霖), đạt đến chức Chủ sự, một chức quan hạng tầm trung. Ông ngoại của bà là Thác Phổ Thanh A (托普清阿), là một Tham lĩnh của quân đội nhà Thanh. Nhìn chung, gia thế của Tây Lâm Giác La thị không cao, cũng không có quan hệ liên hôn với hoàng thất.

Năm Đồng Trị thứ 11 (1872), ngày 3 tháng 2 (âm lịch), Tây Lâm Giác La thị nhập Tử Cấm Thành trong đợt tuyển tú của Đồng Trị Đế. Năm đó, đồng thời chọn ra có Hiếu Triết Nghị hoàng hậu A Lỗ Đặc thị là Hoàng hậu, Thục Thận Hoàng quý phi Phú Sát thị là Tuệ phi, thì còn có Hiến Triết Hoàng quý phi Hách Xá Lý thị phong Du tần và Cung Túc Hoàng quý phi A Lỗ Đặc thị là Tuần tần, còn riêng Tây Lâm Giác La thị chỉ được chọn làm Quý nhân, danh hiệu Tấn Quý nhân (瑨貴人).

Địa vị của bà lúc bấy giờ thấp nhất trong 5 vị Tú nữ được sắc phong của Đồng Trị Đế, cho thấy gia thế không cao đã ảnh hưởng đến tiền trình của bà thế nào khi nhập cung. Phong hiệu "Tấn", theo Mãn văn là 「Saingge」, có nghĩa là "Tốt", "Thiện". Ngày 19 tháng 10 (âm lịch) năm đó, hành lễ phong làm Quý nhân.

Góa phụ
Năm Đồng Trị thứ 13 (1874), ngày 15 tháng 11 (âm lịch), Từ An Thái Hậu và Từ Hi Thái hậu ra chỉ vinh phong hậu cung, thăng Quý nhân Tây Lâm Giác La thị làm Tấn tần (瑨嬪). Tháng 12 (âm lịch) năm đó, Đồng Trị Đế giá băng. Năm Quang Tự thứ 20 (1895), tháng giêng, nhân lễ Từ khánh mừng thọ 60 tuổi của Từ Hi Hoàng thái hậu, Quang Tự Đế theo lệnh chỉ của Hoàng thái hậu, sắc tôn phong hậu cung của Đồng Trị Đế, trong đó Tấn tần thăng lên Tấn phi (瑨妃).

Năm Quang Tự thứ 34 (1908), Quang Tự Đế băng hà. Ngày 25 tháng 10 (âm lịch), Tuyên Thống Đế Phổ Nghi tôn hậu cung tiền triều, tôn Tấn phi lên làm Tấn Quý phi (瑨貴妃).

Triều đại nhà Thanh sụp đổ hoàn toàn vào năm 1912 sau quyết định thoái vị của Long Dụ Thái hậu, nhưng Tuyên Thống Đế Phổ Nghi và toàn bộ hoàng thất vẫn được lưu lại trong Tử Cấm Thành. Năm Dân Quốc thứ 2 (1913), ngày 5 tháng 2 (âm lịch), Phổ Nghi lại tấn tôn bà lên Vinh Huệ Hoàng quý phi (榮惠皇貴妃), cùng lúc ấy có Đoan Khang Hoàng quý phi, Kính Ý Hoàng quý phi cùng Trang Hòa Hoàng quý phi đều cũng thụ tước vị Hoàng quý phi. Khi ấy, quy tắc cung đình không còn mấy quan trọng, cả bốn vị Hoàng quý phi đều được kính gọi [Thái phi], do đó Trang Hòa Hoàng quý phi được Phổ Nghi gọi là Vinh Huệ Thái phi (榮惠太妃).

Sau cái chết của Đồng Trị Đế, Hiếu Triết Nghị hoàng hậu rồi Thục Thận Hoàng quý phi, nhóm góa phụ của Đồng Trị Đế chỉ còn lại Tây Lâm Giác La thị cùng Hiến Triết Hoàng quý phi Hách Xá Lý thị và Cung Túc Hoàng quý phi A Lỗ Đặc thị, trong đó Hách Xá Lý thị có vị trí cao nhất, đứng đầu nhóm góa phụ của Đồng Trị Đế. Các bà đều trải qua hơn 30 năm an phận thời Quang Tự, đến khi Phổ Nghi lên ngôi thì chính thức xung đột với nhóm góa phụ của Quang Tự Đế, chính là Long Dụ Hoàng thái hậu và Cẩn phi.

Bởi vì theo ý chỉ của Từ Hi Thái hoàng thái hậu, Phổ Nghi nhập cung chính là "Một đứa con thừa tự hai tông", hai tông đây chính là Mục Tông Đồng Trị và Đức Tông Quang Tự, vì lý do đó mà nhóm góa phụ của hai tông đều cố gắng tranh chấp tình cảm với Phổ Nghi, giành được cái gọi là "Mẫu quyền". Bởi vì có danh vị Tiền triều Hoàng hậu, nên thực tế Long Dụ Thái hậu của phe Đức Tông thắng thế. Sau khi Long Dụ Thái hậu băng thệ, tranh chấp giữa nhóm góa phụ càng lớn, đặc biệt có thể thấy thông qua việc lựa chọn giữa Uyển Dung và Văn Tú. Tuy nhiên, Thanh Đế đã thoái vị, hoàng cung cũng không còn, sự tranh chấp giữa các góa phụ cũng không thật sự còn ý nghĩa gì cả.

Năm Dân Quốc thứ 10 (1924), ngày 25 tháng 10 (tức ngày 21 tháng 11 dương lịch), Hoàng đế Phổ Nghi và cả hoàng thất bị buộc phải rời khỏi hoàng cung. Vinh Huệ Hoàng quý phi cùng Kính Ý Hoàng quý phi ra cung, tạm cư ngụ tại phủ của Cố Luân Vinh Thọ công chúa.

Năm Dân Quốc thứ 22 (1933), ngày 23 tháng 4 (âm lịch), Vinh Huệ Hoàng quý phi qua đời, thọ 78 tuổi. Tháng 5, Phổ Nghi dâng thụy hiệu cho bà là Đôn Huệ Hoàng quý phi (敦惠皇貴妃). Năm thứ 24 (1935), tháng 2, bà được táng tại Phi viên tẩm của Huệ lăng (惠陵), Thanh Đông lăng cùng với Kính Ý Hoàng quý phi.

Xem thêm
 Quý tộc nhà Thanh
 Hậu cung nhà Thanh

Tham khảo

 Thanh sử cảo, quyển 214, liệt truyện nhất Hậu phi

Sinh năm 1858
Mất năm 1933
Phi tần nhà Thanh
Người Mãn Châu Tương Lam kỳ


title: USS Kraken (SS-370)

text:
USS Kraken (SS-370) là một  được Hải quân Hoa Kỳ chế tạo trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Nó là chiếc tàu chiến duy nhất của Hải quân Hoa Kỳ được đặt cái tên này, theo tên một loài thủy quái theo truyền thuyết. Nó đã phục vụ giai đoạn cuối Thế Chiến II, thực hiện được bốn chuyến tuần tra, và được cho ngừng hoạt động sau khi xung đột chấm dứt vào năm 1946. Đến năm 1958, nó được nâng cấp trong Chương trình Ống hơi Hạm đội trước khi chuyển cho Tây Ban Nha để tiếp tục phục vụ như là chiếc Almirante García de los Reyes (S-31) cho đến năm 1981. Con tàu cuối cùng bị tháo dỡ một năm sau đó. Kraken được tặng thưởng một Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Thế Chiến II.

Thiết kế và chế tạo

Thiết kế của lớp Balao được cải tiến dựa trên  dẫn trước, là một kiểu tàu ngầm hạm đội có tốc độ trên mặt nước cao, tầm hoạt động xa và vũ khí mạnh để tháp tùng hạm đội chiến trận. Khác biệt chính so với lớp Gato là ở cấu trúc lườn chịu áp lực bên trong dày hơn, và sử dụng thép có độ đàn hồi cao (HTS: High-Tensile Steel), cho phép lặn sâu hơn đến . Con tàu dài  và có trọng lượng choán nước  khi nổi và  khi lặn. Chúng trang bị động cơ diesel dẫn động máy phát điện để cung cấp điện năng cho bốn động cơ điện, đạt được công suất  khi nổi và  khi lặn, cho phép đạt tốc độ tối đa  và  tương ứng. Tầm xa hoạt động là  khi đi trên mặt nước ở tốc độ  và có thể hoạt động kéo dài đến 75 ngày.

Tương tự như lớp Gato dẫn trước, lớp Balao được trang bị mười ống phóng ngư lôi , gồm sáu ống trước mũi và bốn ống phía phía đuôi tàu, chúng mang theo tối đa 24 quả ngư lôi. Vũ khí trên boong tàu gồm một hải pháo 4 inch/50 caliber, một khẩu pháo phòng không Bofors 40 mm nòng đơn và một khẩu đội Oerlikon 20 mm nòng đôi, kèm theo hai súng máy .50 caliber. Trên tháp chỉ huy, ngoài hai kính tiềm vọng, nó còn trang bị ăn-ten radar SD phòng không và SJ dò tìm mặt biển. Tiện nghi cho thủy thủ đoàn bao gồm điều hòa không khí, thực phẩm trữ lạnh, máy lọc nước, máy giặt và giường ngủ cho hầu hết mọi người, giúp họ chịu đựng cái nóng nhiệt đới tại Thái Bình Dương cùng những chuyến tuần tra kéo dài đến hai tháng rưỡi.

Kraken được đặt lườn tại xưởng tàu của hãng Manitowoc Shipbuilding Company ở Manitowoc, Wisconsin vào ngày 13 tháng 12, 1943. Nó được hạ thủy vào ngày 30 tháng 4, 1944, được đỡ đầu bởi bà John Z. Anderson, phu nhân Dân biểu Anderson của tiểu bang California; và được cho nhập biên chế cùng Hải quân Hoa Kỳ vào ngày 8 tháng 9, 1944 dưới quyền chỉ huy của Hạm trưởng, Trung tá Hải quân Thomas Henley Henry.

Lịch sử hoạt động

Phần thưởng
Kraken được tặng thưởng một Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Thế Chiến II.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

  NavSource Online: Submarine Photo Archive - SS-370 Kraken
  A. G. de los Reyes website  (Spanish)

Lớp tàu ngầm Balao
Tàu ngầm của Hải quân Hoa Kỳ
Tàu ngầm trong Thế chiến II
Tàu ngầm trong Chiến tranh Lạnh
Tàu được Hải quân Hoa Kỳ chuyển cho Hải quân Tây Ban Nha
Tàu ngầm của Hải quân Tây Ban Nha
Tàu thủy năm 1944


title: Hydriomena grandimacula

text:
Hydriomena grandimacula là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hydriomena


title: Fawzi Fayez

text:
Fawzi Fayez Subait Khalifa Alalawi (; sinh ngày 14 tháng 7 năm 1987) là một cầu thủ bóng đá người Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất thi đấu cho Al-Sharjah.

Hr played 3 times tại Giải vô địch bóng đá các câu lạc bộ châu Á 2010.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Fawzi Statistics At Goalzz.com

Sinh năm 1987
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nam Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Cầu thủ bóng đá Al Ain FC
Cầu thủ bóng đá Sharjah FC
Cầu thủ Giải bóng đá vô địch quốc gia Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất


title: Carlina Pereira

text:
Carlina Fontes Pereira (1926 – 11 tháng 12 năm 2011) là nhà hoạt động, chính trị gia Cabo Verde, và là nhân vật nổi bật trong phong trào giải phóng đất nước khi Cabo Verde là thuộc địa Bồ Đào Nha. Sau khi giành được độc lập, bà trở thành Đệ nhất phu nhân Cabo Verde trong nhiệm kỳ tổng thống chồng mình, ông Aristides Pereira..

Pereira kết hôn với Aristides Pereira trước khi ông làm tổng thống Cape Verde. Trong những năm 60 của thế kỉ XX, bà từ Cabo Verde thuộc Bồ Đào Nha chuyển đến Conakry, Guinée. Ở đó chồng bà, lúc đó là một thành viên của Đảng Độc lập Châu Phi ủng hộ nền độc lập Guinée và Cabo Verde (PAIGC), đang sống lưu vong.

Carlina Pereira trở thành Đệ nhất phu nhân đầu tiên của Cabo Verde vào năm 1975 khi giành được độc lập từ Bồ Đào Nha. Bà cũng được bầu làm chủ tịch danh dự Tổ chức Phụ nữ Cabo Verde (OMCV) khi đương nhiệm. Pereira giữ vị trí Đệ nhất phu nhân từ năm 1975 đến năm 1991 khi Chủ tịch Pereira rời nhiệm sở.

Sức khỏe bà Carlina và ông Aristides Pereira đều bị suy giảm trầm trọng những năm cuối đời. Năm 2009, Carlina Pereira bị bệnh mãn tính. Năm 2010, bà bay đến Bồ Đào Nha để điều trị y tế. Bà đã trở về Cabo Verde vào tháng 6 năm 2011. Bà muốn dành phần còn lại của mình sống tại nhà riêng ở khu phố Prainha, Praia.

Cựu Tổng thống Aristides Pereira qua đời tại Bồ Đào Nha vào ngày 22 tháng 9 năm 2011, sau các biến chứng của bệnh tiểu đường khi phẫu thuật để sửa chữa xương đùi bị gãy. Carila Pereira đã mất chỉ 3 tháng sau đó, vào ngày 11 tháng 12 năm 2011 tại Praia, Cabo Verde, hưởng thọ 85 tuổi. Trước khi át, bà được hai cô con gái của mình là Estela Maria Pereira và Manuela Pereira chăm sóc chu đáo.

Chú thích

Mất năm 2011
Nữ chính khách Cabo Verde
Nhà hoạt động độc lập


title: Areas formosana

text:
Areas formosana là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Areas


title: Định luật Ohno

text:
Định luật Ohno được đề xuất bởi nhà sinh học người Mỹ gốc Nhật Susumu Ohno, nói rằng hàm lượng gen của các loài động vật có vú đã được bảo tồn so với các loài không chỉ ở hàm lượng DNA mà còn ở bản thân các gen. Nghĩa là, gần như tất cả các loài động vật có vú đã bảo tồn nhiễm sắc thể X từ nhiễm sắc thể X nguyên thủy của một tổ tiên chung.

Bằng chứng
Các nhiễm sắc thể X của động vật có vú ở các loài khác nhau, bao gồm cả người và chuột, có kích thước gần như nhau, với hàm lượng chiếm khoảng 5% bộ gen. Ngoài ra, đối với các locus gen riêng lẻ, một số gen liên kết với X là phổ biến ở các loài động vật có vú. Các ví dụ bao gồm glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) và các gen của yếu tố VIII và yếu tố IX. Hơn nữa, không có trường hợp nào tìm thấy gen liên kết X ở loài này nằm trên nhiễm sắc thể thường ở loài kia.

Tham khảo

Từ điển
 Rédei GP (2003). "Ohno's law." Encyclopedic dictionary of genetics, genomics, and proteomics, 2nd ed. New York: Wiley-Liss, p. 870. .

Liên kết ngoài

Sinh học
Lý thuyết sinh học
Di truyền học
Sinh học tiến hóa


title: Parapoynx nitidulata

text:
Parapoynx nitidulata là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Parapoynx


title: Pixel 6

text:
Pixel 6 và Pixel 6 Pro là bộ đôi điện thoại thông minh sử dụng hệ điều hành Android được Google thiết kế, phát triển và tiếp thị như một phần của dòng sản phẩm Google Pixel. Đây là các phiên bản kế nhiệm của Pixel 5 và là tiền thân của Pixel 6a, Pixel 7 và Pixel 7 Pro. Các thông tin về sản phẩm được hé lộ lần đầu vào tháng 8 năm 2021, một trong số chúng là hệ thống trên một vi mạch mới có tên Google Tensor. Các camera được đặt tại một thanh ngang ở mặt sau, trong khi mặt trước có một nốt ruồi ở giữa. Pixel 6 khi được xuất xưởng trang bị Android 12 với nhiều tính năng mới như trí tuệ nhân tạo hay điện toán bao phủ.

Pixel 6 và Pixel 6 Pro được công bố chính thức vào ngày 19 tháng 10 năm 2021 tại sự kiện Pixel Fall Launch và mở bán tại Hoa Kỳ vào ngày 28 tháng 10 sau một chiến dịch tiếp thị lớn. Nhìn chung, Pixel 6 nhận được đánh giá tích cực từ các nhà phê bình với chip Tensor, camera, hiệu suất, thiết kế và giá cả, mặc dù cảm biến vân tay và thời lượng pin nhận được nhiều phản ứng trái chiều. Những chiếc điện thoại này đã trở thành thiết bị Pixel bán chạy nhất của Google, giúp công ty trở thành nhà sản xuất điện thoại thông minh lớn thứ năm ở Bắc Mỹ và Vương quốc Anh trong quý đầu tiên của năm 2022.

Lịch sử
Pixel 6 và Pixel 6 Pro được Google hé lộ lần đầu vào ngày 2 tháng 8 năm 2021, xác nhận thiết kế mới của điện thoại và giới thiệu hệ thống SoC riêng của hãng với tên gọi Tensor. Khác với các thiết bị Pixel trước đây sử dụng chip Qualcomm Snapdragon, Google đã phát triển chip riêng của cho Pixel 6 với tên mã Whitechapel từ tháng 4 năm 2016. Các thiết bị được Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) phê duyệt vào tháng 9. Google chính thức công bố sản phẩm vào ngày 19 tháng 10 năm 2021 tại sự kiện Pixel Fall Launch và bày bán tại 9 quốc gia từ ngày 28 tháng 10. Foxconn là bên phụ trách sản xuất. Ban đầu, Foxconn dự định sản xuất các thiết bị Pixel 6 tại Việt Nam trước khi chuyển về Trung Quốc do chính phủ Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát biên giới nghiêm ngặt để đối phó với đại dịch COVID-19.  Google đã tăng gấp đôi sản lượng điện thoại so với năm trước đó, tức xấp xỉ 7 triệu thiết bị nhằm nỗ lực tăng thị phần. Vào thời điểm ra mắt, Pixel 6 chưa có sẵn ở Ấn Độ do các vấn đề về chuỗi cung ứng.

Trong sự kiện ra mắt, Google cũng đã công bố các loại ốp lưng chính thức với ba tùy chọn màu cho Pixel 6 và bốn tùy chọn màu cho Pixel 6 Pro (có sẵn để đặt trước vào cùng ngày), cũng như Bộ sạc không dây Pixel Stand thế hệ thứ hai (bắt đầu bày bán từ 18 tháng 11 và giao hàng từ 13 tháng 12). Khách hàng có thể bắt đầu đặt trước sản phẩm vào cũng ngày. Những thiết bị đầu tiên bắt đầu được giao từ ngày 25 tháng 10. Khác với những năm trước, Google Store không cung cấp bất kỳ khoản giảm giá nào cho các thiết bị vào ngày Thứ Sáu Đen. Vào tháng 2 năm 2022, Pixel 6 và Pixel 6 Pro có mặt tại Ý và Tây Ban Nha với "số lượng hạn chế",  và ra mắt giới hạn tại Singapore hai tuần sau đó.

Thông số kĩ thuật

Thiết kế
Pixel 6 và Pixel 6 Pro đều có thiết kế khác biệt so với các điện thoại Pixel thế hệ trước, bao gồm thanh camera lớn và phối màu hai tông ở mặt sau.  Mặt trước của cả hai điện thoại có một nốt ruồi ở giữa.  Pixel 6 và phiên bản Pro đều có ba tùy chọn màu sắc khác nhau:+ Pixel 6  Pixel 6 Pro        Kinda Coral  Stormy Black  Sorta Seafoam  Cloudy White  Sorta Sunny  Stormy Black

Phần cứng
Pixel 6 có màn hình  OLED FHD+ 1080p với mật độ điểm ảnh 411 ppi, độ phân giải 2400 × 1080 pixel và tỷ lệ khung hình 20:9, trong khi Pixel 6 Pro là màn hình cong  QHD+ 1440p LTPO OLED với mật độ điểm ảnh 512 ppi, độ phân giải 3120 × 1440 pixel và tỷ lệ khung hình 19,5: 9. Cả hai màn hình đều hỗ trợ HDR10+. Pixel 6 có tần số làm tươi 90 Hz và Pixel 6 Pro là 120 Hz. Cả hai điện thoại đều có camera sau 50 megapixel và camera siêu rộng 12 megapixel, trong đó Pixel 6 Pro có thêm camera zoom quang 48 megapixel 4×. Camera trước trên Pixel 6 có độ phân giải 8 megapixel, trong khi camera trước trên Pixel 6 Pro là camera góc siêu rộng 11,1 megapixel. hip Tensor mới cũng hỗ trợ Màn hình cong Live HDR+  cũng như cải tiến các tính năng Night Sight và Super Res Zoom trên thiết bị.

Pixel 6 có viên pin thời lượng 4614 mAh, trong khi Pixel 6 Pro là 5003 pin mAh. Cả hai điện thoại đều hỗ trợ sạc nhanh, sạc không dây Qi cũng như sạc không dây ngược. Pixel 6 có bộ nhớ 128 hoặc 256 GB và RAM 8 GB, còn Pixel 6 Pro có bộ nhớ 128, 256 hoặc 512 GB và RAM 12 GB. Ngoài chip Tensor, cả hai điện thoại còn được trang bị mô-đun bảo mật Titan M2, dựa trên tiêu chuẩn mở RISC-V, cùng với máy quét vân tay quang học dưới màn hình, loa âm thanh nổi và kính cường lực Gorilla Glass Victus. Vào tháng 4 năm 2022, 9to5Google đưa tin rằng Pixel 6 Pro ban đầu được lên kế hoạch ra mắt với tính năng nhận dạng khuôn mặt, tương tự như của Pixel 4 và Pixel 4 XL nhưng chỉ dựa vào camera trước của điện thoại chứ không dựa vào  Công nghệ radar Soli. Tính năng này đã bị hủy không rõ lý do ngay trước sự kiện ra mắt.

Phần mềm
Giống như các thế hệ điện thoại Pixel trước, Google đặc biệt chú trọng đến trí tuệ nhân tạo và điện toán bao phủ. Trong sự kiện Pixel Fall Launch, Google cũng giới thiệu các tính năng mới như Magic Eraser, Face Unblur, Motion Mode, Real Tone, Direct My Call, Wait Times, và Live Translate và chìa khóa ô tô kỹ thuật số của Google Pay. Ngoài ra, tính năng nhận dạng tiếng nói và chỉnh sửa ngữ pháp của trợ lý đóng vai trò là tính năng độc quyền trên dòng Pixel 6.a mắt đầu tiên trên Pixel 6, Pixel 6 Pro. Material You, một biến thể được cá nhân hóa hơn của Material Design cũng là trọng tâm chính trong các nỗ lực tiếp thị của Google.

Pixel 6 và Pixel 6 Pro được cài sẵn đặt Android 12 khi xuất xưởng,(trùng với thời điểm phát hành ổn định Android 12 trên Dự án mã nguồn mở Android) cùng với phiên bản 8.4 của ứng dụng Google Camera. Dòng điện thoại được hỗ trợ nâng cấp hệ điều hành đến năm 2024 và hỗ trợ cập nhật bảo mật đến năm 2026. Giống như Pixel 5a, Pixel 6 và Pixel 6 Pro không đi kèm hỗ trợ bộ nhớ ảnh không giới hạn "chất lượng cao" trên Google Photos. Google cũng đã công bố Pixel Pass, một gói phần mềm trên Pixel 6 với Google One, YouTube Premium, YouTube Music Premium, Google Play Pass và bảo hành mở rộng. Dịch vụ này đã ngừng hoạt động trước khi Pixel 8 ra mắt.

Tiếp thị
Từ trước khi ra mắt, Google đã khởi động một chiến dịch tiếp thị sản phẩm mới vào tháng 9 năm 2021, bắt đầu bằng các quảng cáo trực tuyến, bảng quảng cáo ở các thành phố lớn, và các quảng cáo trên tạp chí. Khoai tây chiên theo chủ đề Pixel 6 được ra mắt tại Nhật Bản. Ngoài ra, công ty còn hợp tác với Channel 4, NBA, và Snapchat để quảng cáo Pixel 6. Các mẫu điện thoại cũng đã được trưng bày tại Google Store Chelsea ở Thành phố New York ngay trước sự kiện ra mắt. Giám đốc tài chính Google Ruth Porat đã tiết lộ trong cuộc gọi cho các nhà đầu tư hàng quý của công ty mẹ Alphabet vào tháng 8 rằng công ty đang lên kế hoạch tăng đáng kể chi phí tiếp thị và bán hàng để chuẩn bị cho sự ra mắt của điện thoại, trong khi giám đốc phần cứng của Google Rick Osterloh tuyên bố ý định “đầu tư vào tiếp thị” của họ.

Vào tháng 11 năm 2021, có thông báo rằng nam diễn viên Simu Liu (người đóng vai Shang-Chi trong loạt phim của Vũ trụ Điện ảnh Marvel) sẽ đóng vai trò là đại sứ thương hiệu của Pixel 6 tại Canada, vài ngày sau khi Liu tham gia một video với tư cách là một phần của chiến dịch tiếp thị "Watch with Me" của Google TV. Các đại sứ thương hiệu khác cho sản phẩm bao gồm Giannis Antetokounmpo, Magic Johnson (cầu thủ NBA) và vận động viên quần vợt Leylah Fernandez. Vào tháng 2 năm 2022, Google đã phát hành một quảng cáo có tựa đề "Seen on Pixel". Quảng cáo được đạo diễn bởi Joshua Kissi và sự cộng tác của công ty quảng cáo Gut Miami. Trong quảng cáo có giai điệu của một bài hát chưa được phát hành của Lizzo mang tên "If You Love Me". Quảng cáo sau đó cũng được phát trong Super Bowl LVI. Đây là quảng cáo đầu tiên liên quan đến Pixel được phát trong Super Bowl, và được GLAAD ghi nhận là quảng cáo Super Bowl LVI duy nhất có sự tham gia của diễn viên LGBTQ. Các chương trình khuyến mãi khác bao gồm tất Pixel 6 và nhãn dán Tensor dành cho "Pixel Superfans", cũng như bộ bài tarot có chủ đề về Pixel 6 dành cho thành viên #TeamPixel trước Giáng sinh năm 2021.

Đón nhận

Đánh giá chuyên môn
Pixel 6 và Pixel 6 Pro nhận được nhiều sự chú ý trước khi ra mắt. Ben Schoon của 9to5Google đã nhấn mạnh tiềm năng của chip Tensor mới, nhận thấy việc Google tiết lộ sớm về các thiết bị này là một "hành động thể hiện sự tự tin" đối với dòng Pixel 6.  Michael L. Hicks của Android Central tin rằng Pixel 6 và Pixel 6 Pro có thể thu hút người dùng iPhone, đồng thời thúc giục Google xem xét lại chiến lược tiếp thị của mình,  trong khi Sareena Dayaram của CNET cho rằng Pixel 6 "thú vị" hơn iPhone 13. Các nhà phê bình cũng lưu ý rằng sự mong đợi dành cho dòng Pixel 6 ngày càng tăng so với các thế hệ Pixel trước, nhờ được hé lộ sớm cũng như sự xuất hiện của chip Tensor.

Cả hai điện thoại đều nhận được đánh giá tích cực sau khi phát hành. Julian Chokkattu của Wired và Dan Seifert của The Verge khên ngợi hiệu suất, máy ảnh và thời lượng pin của thiết bị, nhưng cũng đồng thời chê trách tốc độ của máy quét vân tay và kích thước lớn của cả hai mẫu máy. Ngược lại, Patrick Holland và Andrew Laxon của CNET lại đặt vấn đề về thời lượng pin của điện thoại, mặc dù cả hai đều khen ngợi thiết kế và camera của điện thoại.  Lanxon nhấn mạnh thông số kỹ thuật của Pixel 6 Pro, bao gồm cách các camera được sử dụng và tin rằng nó ngang bằng với iPhone 13 và Galaxy S21 của Samsung .  Tương tự, Jacon Krol của CNN Underscored và Sam Rutherford của Gizmodo đánh giá cao thiết kế và camera của điện thoại, trong đó Krol tuyên bố chúng là "những chiếc điện thoại Android tốt nhất mà bạn có thể mua", mặc dù Rutherford cũng lưu ý rằng cảm biến vân tay thường phản hồi chậm và sự thiếu vắng của Jack cắm tai nghe. Philip Michaels và Jordan Palmer của Tom's Guide ca ngợi mức giá phải chăng của điện thoại, chip Tensor và Android 12, nhưng đánh giá máy quét vân tay và thời lượng pin là không tốt.  Viết cho TechRadar, David Lumb và James Peckham khen ngợi thiết kế, cấu trúc và camera của điện thoại nhưng cho rằng thời lượng pin và bộ nhớ ở dưới mức trung bình. Marques Brownlee ca ngợi mức giá cạnh tranh, camera selfie và các tính năng phần mềm của điện thoại, nhưng đánh giá chất lượng của cảm biến vân tay và pin ở mức kém.

Thương mại
Google đã ký thỏa thuận hợp tác với hơn 45 nhà mạng và nhà bán lẻ tại 9 quốc gia nhằm đáp ứng nhu cầu sản phẩm đang tăng mạnh. Ngay sau khi Pixel 6 có sẵn để đặt hàng trước, cả Google Store và cửa hàng Google Fi đều tạm thời ngừng hoạt động. Google cho rằng thời gian vận chuyển mẫu Pro bị chậm trễ là do nhu cầu cao bất ngờ trên Google Store, trong khi các nhà cung cấp khác cũng phải đối mặt với tình trạng chậm trễ giao hàng.

Vào tháng 12 năm 2021, một báo cáo chỉ ra rằng Pixel 6 và Pixel 6 Pro có doanh số bán hàng từ nhà mạng cao hơn trong tháng đầu tiên ra mắt so với các mẫu trước đó, trong khi nhà sản xuất phụ kiện điện thoại thông minh Bellroy thông báo rằng ốp điện thoại dành cho dòng Pixel 6 là một trong những sản phẩm bán chạy nhất của hãng từ trước đến nay. Trong cuộc họp báo thu nhập hàng quý với nhà đầu tư của Alphabet vào tháng 2 năm 2022, Sundar Pichai, Giám đốc điều hành Google và Alphabet, đã đưa ra những con số "kỷ lục" cho doanh số dòng điện thoại Pixel năm 2021 của công ty, đặc biệt là Pixel 6; tuy nhiên, một nghiên cứu sau đó do Counterpoint Research thực hiện đã tiết lộ rằng dòng Pixel có thể chỉ có mức tăng trưởng tương đối qua từng năm so với Pixel 5. Vào tháng 3, Tập đoàn Dữ liệu Quốc tế (IDC) đã phân tích rằng việc giới thiệu chip Tensor trên dòng Pixel 6 là yếu tố giúp MediaTek vượt qua Qualcomm để trở thành nhà sản xuất chip Android phổ biến nhất ở Mỹ, mặc dù sau đó Qualcomm đã đưa ra các dữ liệu khác để bác bỏ báo cáo này. Một báo cáo khác do Counterpoint Research công bố cùng tháng tiết lộ rằng Tensor chiếm khoảng 1 đến 2% thị trường chip cao cấp.

Vào tháng 4 năm 2022, một báo cáo từ công ty nghiên cứu thị trường Wave7 tuyên bố rằng Pixel 6 và Pixel 6 Pro có doanh số bán hàng qua nhà mạng không tốt (ngoại trừ Verizon), đồng thời tiết lộ rằng Google đã chi trả "tiền đút lót cho nhân viên bán hàng" tại Verizon cao bất thường. Pichai tuyên bố rằng dòng Pixel 6 là thiết bị Pixel bán chạy nhất từ trước đến nay.  Tại Google I/O 2022, Google tiết lộ rằng doanh số Pixel 6 và Pixel 6 Pro còn lớn hơn cả doanh số Pixel 4 và Pixel 5 cộng lại. Dữ liệu từ IDC vào tháng 10 năm 2022 cho thấy Google đã bán được khoảng 3,75 triệu chiếc Pixel 6 và Pro trên toàn cầu vào thời điểm đó. Pixel 6 là công cụ giúp thị phần điện thoại thông minh của Google ở Bắc Mỹ tăng thêm 380 % trong quý 1 năm 2022, lần đầu tiên trở thành nhà sản xuất điện thoại thông minh lớn thứ năm ở cả Bắc Mỹ và Vương quốc Anh. Trong quý sau đó, doanh số Pixel tăng 230 phần trăm ở Bắc Mỹ, chiếm 2 % thị trường điện thoại thông minh tại đây.

Tương lai

Pixel 7 và Pixel 7 Pro, thế hệ Pixel tiếp theo được hé lộ lần đầu tại I/O năm 2022 và ra mắt vào tháng 10 cũng năm. Chúng được trang bị chip Tensor thế hệ thứ hai và chạy sẵn Android 13. Tại I/O, Google cũng giới thiệu Pixel 6a (một biến thể tầm trung của Pixel 6) ra mắt vào tháng 7.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Pixel 6 (lưu trữ)
 Pixel 6 Pro (lưu trữ)
 Pixel Fall Launch (lưu trữ)

Điện thoại di động có nhiều camera phía sau
Điện thoại di động có khả năng quay video 4K
Điện thoại di động được giới thiệu năm 2021
Foxconn
Thiết bị Android


title: Tháp Bismarck ở Mrągowo

text:
Tháp Bismarck ở Mragowo nằm trên đồi Jaenike, trong công viên Wladyslaw Sikorski ở thành phố Mragowo, tỉnh Warmińsko-Mazurskie, phía đông bắc của Ba Lan.

Lịch sử
Việc xây dựng tháp Bismarck ở Mrągowo dựa trên sáng kiến của thị trưởng Herman Jaenike và Hội đồng thành phố Mrągowo vào năm 1902. Lễ khởi công diễn ra vào ngày 18 tháng 8 năm 1906, tại ngọn đồi Jaenike (vị trí trước đây của một cối xay gió bằng gạch). Đây là Tháp Bismarck đầu tiên ở Masuria. Chiều cao của tòa tháp là 23 mét. Ngày 2 tháng 10 năm 1990, tháp Bismarck ở Mrągowo đã được nhập vào hàng mục di tích cần được bảo vệ của Ba Lan theo mục A-3063. Trong thời kỳ giữa chiến tranh thế giới thứ 1, tháp Bismarck là một điểm quan sát, được trang bị kính viễn vọng. Đây là tháp Bismarck được bảo tồn tốt nhất trong tỉnh Warmian-Masurian. Hiện tại có 17 tòa tháp Bismarck ở Ba Lan.

Từ ngày 6 tháng 12 năm 2019, tòa tháp mở cửa cho công chúng. Trên một số tầng có các tấm bảng với lịch sử và truyền thuyết của tòa tháp. Vào ngày 1 tháng 2 năm 2020, một quán cà phê ấm cúng đã được mở dưới tầng hầm của tháp, phục vụ sô cô la nóng, trà pha trộn lấy cảm hứng từ truyền thuyết Mrągowo, món tráng miệng ngọt ngào và cà phê mới xay.

Tham khảo

Di tích
Tháp


title: Cryphia lusitanica

text:
Cryphia lusitanica là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cryphia


title: Oresbius bipunctatus

text:
Oresbius bipunctatus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Oresbius


title: Nerastria santarita

text:
Nerastria santarita là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Nerastria


title: Truy cập thông tin

text:
Truy cập thông tin là sự tự do hoặc khả năng xác định, có được và sử dụng cơ sở dữ liệu hoặc thông tin một cách hiệu quả.

Có nhiều nỗ lực nghiên cứu khác nhau trong việc truy cập thông tin mà mục tiêu là đơn giản hóa và giúp người dùng có thể truy cập hiệu quả hơn và xử lý hơn nữa lượng dữ liệu và thông tin lớn và khó sử dụng.

Một số công nghệ áp dụng cho khu vực chung là Truy hồi thông tin, Khai thác văn bản, Dịch tự động và Phân loại văn bản.

Trong các cuộc thảo luận về quyền truy cập miễn phí vào thông tin cũng như về chính sách thông tin, quyền truy cập thông tin được hiểu là liên quan đến bảo hiểm quyền truy cập thông tin miễn phí và đóng. Truy cập thông tin bao gồm nhiều vấn đề bao gồm bản quyền, nguồn mở, quyền riêng tư và bảo mật.

Tham khảo

Khoa học thư viện
Khoa học thông tin