title: Timoléo̱n

text:
Timoléo̱n (, 411-337 TCN) là một tướng lĩnh và là một chính trị gia người Hy Lạp nguyên quán ở Korinthos và là một bạo chúa của Siracusa trong giai đoạn 345-336 TCN. Ông được ca ngợi là người đã giải phóng thành phố này khỏi nền thống trị hà khắc và đánh bại các cuộc xâm lược của người Carthago vào lãnh thổ của người Hy Lạp tại đảo Sicillia.

Ông được Plutarchus xem là "bằng hữu của vận may" vì, tương truyền, trong cuộc đời, Timoleon đã gặp nhiều "may mắn" hay những sự kiện được cho là điềm tốt lành. Bản thân Timoleon cũng nhiều lần khẳng định những thành công trong sự nghiệp chủ yếu là do may mắn và do thần thánh "chiếu cố".

Tiểu sử
Timoleon sinh ra trong một gia đình quyền quý ở Korinthos. Ông là con trai của Timodimos và em trai của Timofanis, một chỉ huy quân sự cấp cao của thành phố. Ông nổi tiếng bởi những đức tính khiêm nhường, cẩn trọng, lòng vị tha và - mặc dù thuộc giai cấp quý tộc - tư tưởng thiên về đường hướng dân chủ. Lòng dũng cảm của Timoleon được thể hiện rõ nét trong một trận chiến giữa thành phố Korinthos và thành phố Argos: trong trận đánh, khi người anh Timofanis đang chỉ huy kị binh thì ông ta bất thình lình bị ngựa hất ngã vào hàng ngũ địch quân. Ngay lập tức Timoleon chạy tới ứng cứu, lấy khiên che cho người anh bị ngã và cuối cùng đã cứu được người anh trai mang về.

Tuy nhiên, về sau Timofanis, một người ham mê quyền lực, đã thực hiện những âm mưu tiếm quyền khiến "người Korinthos mong ước Timoleon bỏ mặc hắn chết trên chiến trường". Cụ thể, trong thời gian này thành phố Korinthos đã thành lập một đội quân 400 lính đánh thuê thiện chiến để chống lại các thành bang địch thủ và giao cho Timofanis chỉ huy. Nhờ vào quyền lực và số tài sản đồ sộ trong tay, ông ta đã sử dụng số quân này trong việc thanh trừng và loại bỏ rất nhiều địch thủ chính trị của mình, và đến năm 365 TCN Timofanis trở thành nhà cai trị tối cao ở Korinthos với quyền lực như một bạo chúa thực thụ. Trước các hành động của anh trai, Timoleon đã nhiều lần khuyên giải và can ngăn Timofanis, nhưng không thành công. Sau cùng, ông lại nhờ anh rể của Timofanis và một nhà tiên tri khác đến khuyên can, nhưng cũng không có kết quả gì. Không còn cách nào khác, Timoleon khóc và bỏ ra ngoài để cho hai người kia giết chết Timofanis.

Hành động của Timoleon nhận được những đánh giá trái chiều nhau của công luận lúc đó. Nhiều người đã ca ngợi ông là người yêu nước, là người đã giết chết một tên bạo chúa, trả lại nền dân chủ cho Korinthos và biết đặt công lý lên trên tình cảm. Họ cũng lập luận rằng ngày xưa Timoleon đã từng cứu mạng Timofanis cho nên nay khi Timofanis làm điều xấu, ông chỉ đoạt lại mạng sống này. Những dư luận khác lại lên án Timoleon là kẻ giết anh trai ruột, đặc biệt mẹ của Timoleon, do vô cùng đau khổ trước cái chết của Timofanis, đã nguyền rủa và từ mặt Timoleon. Trước sự đả kích lớn này, Timoleon đã định tự tử, nhưng bạn bè của ông đã can ngăn kịp thời. Cuối cùng, Timoleon quyết định rời bỏ chính trường và rời bỏ thành phố Korinthos, sống ẩn dật suốt 20 năm tại vùng đồng quê với lương tâm luôn bị dằn vặt.

Viễn chinh Sicillia

Được bổ nhiệm làm chỉ huy trưởng của viện binh
Trong thời gian này, tình hình ở đảo Sicillia đang hết sức hỗn loạn. Nhiều thành bang xảy ra nội chiến, và nhiều thành bang khác chế độ độc tài của các bạo chúa được thiết lập. Người Carthago láng giềng nhân cơ hội đó đẩy mạnh các hoạt động xâm lấn vào lãnh thổ của người Hy Lạp ở Sicillia. Riêng ở Siracusa, sau khi Dion bị ám sát (354 TCN), tình hình thành phố nhanh chóng xuống dốc, nhất là khi Dionýsios II của Siracusa trở về thành phố và thiết lập lại nền độc tài của mình sau 10 năm bị lưu đày (346 TCN). Sự thống trị tàn bạo và hà khắc của Dionysios khiến cho tình hình trở nên rối loạn, quyền lực của thành bang bị suy sụp, nhiều thuộc quốc li khai khỏi Siracusa và nhiều người dân Siracusa cũng bỏ chạy khỏi thành phố. Lợi dụng điều này, Iketas, bạo chúa thành Lentini đã liên minh với những người Siracusa bất mãn cùng quân đội Carthago tấn công Siracusa, lấy danh nghĩa là giải phóng thành phố khỏi ách thống trị của Dionysios.

Lo lắng trước mối liên hệ của Iketas với người Carthago, một bộ phận người lưu vong Siracusa không chạy sang Lentini mà cử sứ giả đến Korinthos đề nghị giúp đỡ. Do Siracusa vốn là thuộc địa của Kornithos và trong thời gian này Korinthos không có chiến tranh nên yêu cầu này được phía Korinthos đồng ý. Sau đó, Đại hội nhân dân (ekklēsia) đã quyết định chọn Timoleon làm người chỉ huy của số viện binh với số phiếu áp đảo; điều này được cho là một bất ngờ lớn vì lúc đó Timoleon đã sống ẩn dật suốt 20 năm và không có nhiều kinh nghiệm chỉ huy, điều hành.

Việc thuyết phục Timoleon không dễ dàng, vì mặc cảm về việc sát hại anh trai vẫn đè nặng ông. Tilekleidis, một chính trị gia có uy tín nhất ở Korinthos, đã tới gặp Timoleon và nói: "Nếu ông có lòng quả cảm làm được việc này thì người Kornithos sẽ nói ông đã giết một bạo chúa. Nếu không, họ sẽ nói ông đã giết chết anh ruột mình." Sau một thời gian dài kiên trì thuyết phục, Timoleon nhận lời. Năm 345 TCN, hạm đội Korinthos rời cảng trực chỉ hướng Siracusa.

Giải phóng Siracusa
Timoleon được giao chỉ huy một hạm đội nhỏ gồm 10 tàu chiến ba tầng chèo (trireme) và 700 lính đánh thuê tới chi viện cho Siracusa. Trong khi ông đang điểm binh, một bức thư của được cho là của Iketas gửi đến Korinthos đã được công bố trước người dân. Trong thư này, Iketas nói thành Korinthos không cần chi viện nữa, lấy nguyên do là Korinthos quá chậm trễ nên Iketas đã cầu cứu người Carthago trước. Bức thư này gây tác dụng ngược khi nó khiến dư luận Korinthos phẫn nộ và tiếp tục đóng góp thêm tiền của cho đội viện binh.

Cũng trong lúc đó, người dân Korinthos lại nhận được thông tin về giấc mơ của một nữ tư tế đền thờ thần Persefoni, nội dung rằng Persefoni và mẹ mình là Demeter sẽ theo quân viện binh đến Sicillia. Theo thần thoại Hy Lạp, đảo Sicillia là nơi thần âm phủ Hades bắt cóc Persefoni về làm vợ và đó cũng là của hồi môn của bà; thế là người dân Korinthos lại đóng thêm một con tàu riêng dành cho Persefoni. Sau đó Timoleon đến đền thờ thần Apollon tại Delphi để xin lời khuyên của thần thánh. Khi ông bước vào đền thờ làm lễ, một dải băng có biểu tượng chiến thắng đã rơi trúng đầu của Timoleon. Cũng theo tương truyền, một điềm lành khác lại xảy ra trong cuộc hành quân khi chiếc soái hạm của Timoleon được một tia sáng chiếu vào và điều này được giải thích là thánh thần đang chiếu sáng để hướng dẫn đường đi cho Timoleon. Theo Plutarchus, các dấu hiệu "thần thánh" này vô hình trung, đã củng cố tinh thần chiến đấu của đội quân viện binh.

Cuộc hải hành diễn ra tương đối thuận lợi và Timoleon cập bến ở thành phố cảng Rhegion (nay là Reggio Calabria thuộc miền cực Nam nước Ý) và được đón tiếp trọng thị. Tuy nhiên, tình hình không phải hoàn toàn màu hồng: một hạm đội Carthago với binh lực đông gấp đôi đã đến neo đậu tại thành phố này và đã phong tỏa mọi lối đi tới Siracusa. Cùng lúc đó, sứ giả của Iketas đến gặp Timoleon yêu cầu hạm đội Korinthos rút về vì "cuộc chiến đã gần kết thúc". Tương kế tựu kế, Timoleon giả vờ đồng ý và tổ chức một buổi lễ ký kết "thỏa ước rút quân" nhằm đánh lạc hướng sự chú ý của phía Carthago, trong khi đó hạm đội Korinthos dưới sự giúp đỡ của người dân Rhegion đã bí mật vượt qua vòng vây một cách an toàn và đổ bộ lên Sicillia.

Tại Sicillia, Timoleon được vua Andromachos của Tauromenion (nay là thị trấn Taormina thuộc miền Đông Bắc Sicillia) tiếp đón nồng nhiệt; thậm chí Andromachos còn cho phép Timoleon sử dụng lãnh thổ của mình để làm bàn đạp cho các cuộc hành quân. Tuy nhiên phản ứng của các địa phương khác vẫn còn dè dặt vì họ lo sợ Timoleon cũng sẽ giống như các bạo chúa giả nhân giả nghĩa trước đây, thiết lập nền thống trị hà khắc lên họ. Tại Siracusa, Iketas đã đánh bại Dionysios, xâm chiếm hầu hết thành phố và vây chặt Dionysios trong pháo đài Siracusa tại đảo Ortygia. Hải quân Carthago thì vẫn tiếp tục kiểm soát vùng biển và hải cảng Siracusa. Binh lực của Timoleon chỉ có trên dưới 1.000 người và một lương quân nhu vừa đủ dùng.

Sau cùng, thành bang Ardanon (nay là Ardano ở Đông Bắc Sicillia) cử sứ giả đến cầu viện Timoleon, nguyên do là thành phố này đang xảy ra nội chiến và một trong hai phe đã cầu cứu Iketas. Timoleon mang 1.200 quân đến chi viện và khi tới Ardanon, ông phát hiện quân của Iketas đã đến ngoại vi Ardanon trước đó và vừa mới hạ trại ngoài thành. Mặc dù yếu thế về quân số (1.200 người so với 5.000 quân của Iketas), nhưng nhận thấy phía Iketas còn đang bận bịu với việc dựng trại, nấu nướng và chưa có hàng ngũ chỉnh tề, Timoleon liền xua quân tấn công chớp nhoáng và nhanh chóng đánh tan quân địch. Theo Plutarchus, tương truyền khi trận đánh đang diễn ra, các cổng đền thờ tại Ardanon bỗng dưng bật mở, để lộ ra các tượng thần chảy mồ hôi với những vũ khí đang lung lay, điều này được diễn giải là các thần thánh đang cùng Timoleon chiến đấu chống lại quân địch.

Chiến thắng chóng vánh này khiến thành phố Ardanon và nhiều vùng lân cận chuyển sang liên minh với Timoleon. Dionysios không ngoại lệ: trước đó ông ta đã định đầu hàng Iketas, nhưng sau trận Ardanon liền đổi ý quy thuận Timoleon với điều kiện được đảm bảo tính mạng và được sống yên ổn ở Korinthos. Timoleon liền cho 400 quân đến đánh chiếm pháo đài, bắt 2.000 hàng binh và thu giữ một lượng lớn quân nhu đủ để trang bị cho 70.000 người. Như vậy, chỉ trong vòng 50 ngày, Timoleon đã đánh chiếm lâu đài Siracusa và đày Dionysios đi Korinthos.

Iketas không dễ dàng bỏ cuộc. Ông ta tiếp tục phong tỏa chặt chẽ Ortygia và phái hai thích khách đến Ardanon để ám sát Timoleon, tuy nhiên kế hoạch ám sát bị thất bại ngay trong phút chót khi một người lạ mặt bất thình lình xuất hiện và giết chết một trong hai sát thủ nhằm trả thù cho người cha của anh ta đã bị sát thủ này giết trong quá khứ. Lần thoát hiểm vô cùng may mắn này được diễn giải là thần thánh đã phù hộ cho Timoleon tai qua nạn khỏi và chính Timoleon là người được trời sai xuống giải phóng hòn đảo này. Uy tín của Timoleon, nhờ đó, nhanh chóng tăng cao và nhiều người dân Sicillia lần lượt tình nguyên gia nhập quân đội của Timoleon. Trước tình hình chuyển biến nhanh chóng, Iketas và đồng minh Carthago quyết định ra tay trước. 60.000 quân Carthago cùng một hạm đội quy mô lớn dưới sự chỉ huy của Mago cấp tốc hành quân tới Siracusa. Đạo quân khổng lồ này nhanh chóng đánh chiếm phần lớn thành phố và vây chặt quân đồn trú của Timoleon tại Ortygia. Đối phó lại, Timoleon tổ chức các chuyến tàu tiếp tế từ đại bản doanh ở Katane (nay là thành phố cảng Catania ở miền Đông Sicillia) đến Ortygia, khởi hành nhân những lúc thời tiết xấu để tránh sự tầm nã của hải quân Carthago. Nhằm cắt đứt đường tiếp vận của Timoleon, Iketas cùng Mago mang một đạo binh tinh nhuệ đến công kích Katane, tuy nhiên khi số quân này vừa chớm đến nơi, họ nhận được tin quân đồn trú tại lâu đài vừa mới phản kích chiếm lại khu vực Arcadina. Đây là một vị trí có tầm quan trọng chiến lược trong thành phố, giúp củng cố đáng kể hệ thống phòng thủ tại Ortygia và mở rộng phạm vi hoạt động của quân đồn trú. Thất bại này buộc Iketas và Mago phải bỏ dở cuộc hành quân, vội vã rút về nhằm tìm cách vãn hồi tình hình.

Cùng thời gian này, phía Korinthos gửi thêm 2.000 viện binh đến giúp Timoleon. Số quân này đến Ý thì bị hạm đội Carthago phong tỏa, thêm nữa lại gặp bão nên không đổ bộ lên Sicillia được. Tin vào thời tiết xấu sẽ ngăn cản viện quân, viên tướng chỉ huy hải quân Carathago cho toàn bộ hạm đội quay về Siracusa phao tin viện quân Korinthos bị đánh tan, mong có thể nhờ đó khiến quân đồn trú của Timoleon mất tinh thần và đầu hàng. Tuy nhiên, mưu kế này đã phản tác dụng do thời tiết đột ngột chuyển biến tốt, và số viện quân đã có thể vượt biển đến Sicillia mà không phải chạm trán hạm đội Carthago. Sự "may mắn" này giúp tổng quân số của Timoleon tăng lên 4.000 người, trên cơ sở này ông đã mở một cuộc tấn công lớn nhằm quét sạch quân Iketas và Carthago khỏi Siracusa. Dĩ nhiên con số này không là gì so với 60.000 quân Carthago, nhưng những "may mắn" liên tiếp của Timoleon khiến cho phía Carthago rất lo sợ. Thêm vào đó, binh lính của Iketas, vốn là người Hy Lạp, bắt đầu bất mãn trước việc đầu quân cho người ngoại tộc đánh lại đồng bào của mình, nhất là khi các "điềm báo" cho thấy "thánh thần" đang phù hộ cho Timoleon. Kết quả, Mago cho quân rút về Carthago bất chấp sự can ngăn của Iketas. Mất đi sự ủng hộ của Carthago, quân đội Iketas tan rã nhanh chóng và Timoleon giải phóng được toàn bộ Siracusa mà không chịu tổn thất đáng kể nào. Như vậy là sau 1 năm chinh chiến, Timoleon đã hoàn thành mục tiêu giải phóng Siracusa. Iketas bị đánh bại, buộc phải rút về Lentini với hai bàn tay trắng.

Xây dựng và củng cố chính quyền mới
Timoleon tiếp quản một Siracusa hoang tàn sau một thời gian trải qua chiến tranh liên miên và nằm dưới một nền cai trị hà khắc. Phần lớn dân cư đã bỏ chạy khỏi thành phố để tránh chiến tranh cũng như sự thống trị của các bạo chúa, đến mức chợ búa và quảng trường mọc đầy cỏ dại và ngựa cũng được nuôi ở đấy. Theo Platon, dân số Siracusa vào năm 354 TCN không vượt quá 10.000 người. Đó chính là tình trạng của một thành bang mà Timoleon có nhiệm vụ phải vực dậy và củng cố.

Trước hết, Timoleon thực hiện một bước đi chính trị nhằm xóa bỏ những ngờ vực về một nền chuyên chế mới hậu Dionysios. Ông hạ lệnh cho dỡ bỏ toàn bộ lâu đài Siracusa tại đảo Ortygia - tổng hành dinh của các bạo chúa trước đây. Đồng thời, tất cả các cung điện, đài tưởng niệm, dấu tích liên quan đến những chế độ trước đều bị phá hủy sạch sẽ. Một tòa án được xây dựng trên nền lâu đài cũ bằng vật liệu của những công trình bị phá dỡ. Sau đó, Timoleon cho vời Kephalos và Dionysios, hai luật gia của thành Korinthos đến giúp ông xây dựng luật pháp và điều hành chính thể mới của Siracusa.

Nhằm giải quyết vấn đề dân cư của Siracusa, Timoleon nhờ mẫu quốc Korinthos gửi sứ giả đi mời gọi những người Siracusa lưu vong và những người Hy Lạp khác quay về Siracusa sinh sống. Ban đầu có rất ít người lưu vong theo về, nhưng sau cùng, Timoleon cũng mời gọi được 60.000 nam cư dân gốc Sicillia và Ý (trong đó có 10.000 người Siracusa) cùng một số lớn phụ nữ, trẻ em về Siracusa. Ruộng đất được tái phân bổ lại giữa các cư dân cũ và mới, nhà cửa và các tài sản công thì được bán đấu giá, thu được tổng cộng 1.000 talanton vàng để trang trải chi phí cho chính quyền.

Về đối ngoại, từ mùa xuân năm 342 TCN, Timoleon cho quân đi khắp Sicillia lật đổ các bạo chúa còn lại trên hòn đảo và đày các bạo chúa này về Korinthos. Đối với Timoleon, việc bắt các bạo chúa về lục địa Hy Lạp cho công luận trông thấy là một vinh quang cho thành phố Korinthos. Ông cũng sai phái 1.000 quân tinh nhuệ đi xâm lấn những vùng đất của người Carthago và cho phép họ làm giàu nhờ các chiến lợi phẩm thu được.

Chiến tranh chống người Carthago

Người Carthago không để yên như vậy. Năm 341 TCN, họ lại mở một cuộc tấn công quy mô lớn vào các thành bang Hy Lạp trên đảo Sicillia. Theo các sử liệu, lần này phía Carthago huy động đến 70.000 quân (trong đó có 2.500 quân tinh nhuệ thuộc Binh đoàn Thần thánh), 200 tàu chiến, 10.000 ngựa chiến và rất nhiều công cụ vây thành, tàu chở quân, chiến xa và các khí cụ khác, đủ dùng để duy trì một cuộc chiến lâu dài. Một đạo quân khổng lồ như vậy cho thấy người Carthago không chỉ muốn báo thù mà còn muốn vĩnh viễn đẩy lui thế lực của người Hy Lạp khỏi Sicillia. Đứng trước tình thế khẩn cấp, Timoleon buộc phải tạm ngưng các cuộc thảo phạt và mộ quân nghênh chiến. Ông chỉ có thể triệu tập một đạo quân nhỏ để chống lại phía Carthago. Trên đường đi, Timoleon buộc phải giải quyết rất nhiều khó khăn do tinh thần dao động và tình trạng đào ngũ của lính đánh thuê trong quân đội. Sau nhiều nỗ lực, vấn đề sĩ khí đã được giải quyết về cơ bản nhưng vẫn có 1.000 lính đánh thuê đã đào ngũ vì kinh sợ trước sức mạnh quân địch và bất mãn trong vấn đề lương bổng. Về phần mình, Timoleon lại cho rằng việc những phần tử phản loạn lộ diện trước trận đánh thực ra là một điều tốt và ông vẫn tiếp tục cuộc hành quân.

Vấn đề sĩ khí lại nổi lên không lâu sau đó, lần này là vì mê tín. Khi quân trinh sát của Timoleon đang thám thính động tĩnh bên doanh trại Carthago, họ nhìn thấy một đoàn la chở đầy mùi tây. Nhiều người cho rằng đây là điều cực kì xấu vì mùi tây vốn dùng để trang trí mồ mả. Timoleon nhanh trí "chữa cháy" bằng cách cải chính rằng, mùi tây được dùng để kết các vòng nguyệt quế dành cho các quán quân trong đại hội thể thao Isthmus tổ chức tại Korinthos. Vị chủ tướng đích thân kết cho mình một vòng nguyệt quế, sau đó các binh sĩ cũng bắt chước làm theo. Ngay lúc đó, hai nhà tiên tri của đoàn quân nhìn thấy hai con chim ưng đang bay lượn trên bầu trời. Điều này được giải thích là một điềm lành, nhờ thế mà sĩ khí cuối cùng cũng được khôi phục.

Hai bên dành quân chong mặt nhau ở con sông Krimissos. Theo kế hoạch của Timoleon, quân Hy Lạp sẽ tấn công khi người Carthago đang vượt sông dang dở, khi ấy chính dòng sông sẽ chia quân Carthago làm hai phần, giúp quân Hy Lạp có thể giải quyết riêng nhóm quân người Carthago chính gốc đi tiên phong, giảm bớt ưu thế quân số của phía Carthago. Còn khối quân đồng minh đang lội nước phía sau sẽ cản đường rút lui của tiền quân Carthago. Kế hoạch của Timoleon đã thành công, một phần là nhờ trận mưa giông lớn khiến quân địch lóa mắt và trượt ngã trong đống bùn, lúc đó các khiên giáp nặng nề của phía Carthago đã quay sang hại chính họ. Plutarchus ghi rằng có tổng cộng có 10.000 quân Carthago tử trận, trong đó bao gồm toàn bộ Binh đoàn Thần thánh tinh nhuệ nhất trong quân đội Carthago. Quân của Timoleon bắt được toàn bộ số chiến lợi phẩm khổng lồ trong doanh trại quân địch cùng rất nhiều tù binh, trong đó có 5.000 người được đưa về Siracusa. Timoleon đã gửi một số bộ áo giáp đẹp nhất về Korinthos làm bằng chứng cho trận thắng này.

Người Carthago lại đem quân tấn công Siracusa một lần nữa. Họ nhận được sự trợ giúp của một số bạo chúa, trong đó có Iketas và Marmekos, người cai trị thành Katane. Phía Carthago và các đồng minh giành được một số chiến thắng ban đầu, nhưng Timoleon đã giành một chiến thắng quan trọng khi đánh bại cuộc tập kích của Iketas, tiêu diệt 1.000 quân và bắt sống ông ta. Iketas cùng vợ con đều bị xử tử để trả thù cho việc ông này đã giết vợ và con trai của Dion. Sau đó, Timoleon tiến đánh Marmekos ở Katane và tiêu diệt 2.000 quân của Marmekos, trong đó có nhiều lính đánh thuê của Carthage. Marmekos chạy trốn đến Messini, nhưng bị Timoleon bắt giữ cùng với người bạo chúa cai trị thành này là Hippo. Cả hai đều bị xử tử. Cuối cùng, Carthage phải chấp nhận ký hòa ước, lấy sông Halycus (Platani) làm ranh giới và không được trợ giúp các bạo chúa ở Sicillia. Các bạo chúa còn lại đều bị Siracusa đánh dẹp.

Cai trị Siracusa
Timoleon soạn thảo hiến pháp mới cho Siracusa, một hiến pháp được cho là dân chủ thời kỳ đó. Tuy nhiên ông vẫn giữ quyền lực tối thượng của chỉ huy quân đội - nhiều sử gia coi ông là một bạo chúa nhưng có chính sách cai trị nhân từ và có ý thức giữ gìn hình thức dân chủ. Thành phố Siracusa bước vào giai đoạn phục hồi và thịnh vượng.

Timoleon sống đến hết đời ở Siracusa. Ông không trở về Hy Lạp để tranh đoạt quyền lực như nhiều thống soái nổi tiếng khác của Hy Lạp. Cuối đời, Timoleon bị mù cả hai mắt và phải nghỉ hưu, tuy nhiên người ta vẫn thỉnh ông đến Đại hội dân chúng để xin ý kiến về các vấn đề nan giải. Sau khi qua đời (336 TCN), Timoleon được tổ chức tang lễ trọng thể, và an táng trong lăng mộ ở quảng trường-chợ của thành phố. Một học viện cũng được đặt tên là Timoleon.

Chú thích

|width=25% align=center|Tiền nhiệm:Dionýsios II của Siracusa
|width=25% align=center|Bạo chúa Siracusa345 BC– 337 TCN
|width=25% align=center|Succeeded by:chính thể đầu sỏ sau đó Agathokles trở thành bạo chúa vào năm 317 TCN
|-

Mất năm 337 TCN
Bạo chúa Sicilia
Mất thập niên 330 TCN
Năm 337 TCN
Năm 411 TCN
Tướng Hy Lạp cổ đại


title: Antonov A-13

text:
Antonov A-13 là một loại tàu lượn thể thao của Liên Xô trong thập niên 1950, 1960.

Biến thể
 A-13:
 A-13M:
 An-13:

Tính năng kỹ chiến thuật (Antonov A-13)

Xem thêm

Ghi chú

Tham khảo

A-13
Tàu lượn Liên Xô 1950–1959
Tàu lượn
Tàu lượn có động cơ
Máy bay dân sự
Máy bay cánh giữa


title: Antonov A-1

text:
Antonov A-1 và các thiết kế liên quan là họ tàu lượn huấn luyện một chỗ, được sản xuất tại Liên Xô vào thập niên 1930 và 1940. Tất cả đều được bắt nguồn từ mẫu Standard-2 (Стандарт-2) (được thiết kế bởi Oleg Konstantinovich Antonov năm 1930), sau đó nó chuyển sang Standard-1.

Biến thể
Trong mỗi trường hợp, "s" nghĩa là serii (серии – "series")
Mẫu thử
Standard-1 (Стандарт-1)
Standard-2 (Стандарт-2)
Uchebnyi (Учебный – "Huấn luyện")
U-s1 (У-с1)
U-s2 (У-с2)
U-s3 (У-с3)
U-s4 (У-с4)
Paritel'  (Паритель – "Sailplane") aka Upar (Упар, portmanteau of uchebnyi paritel'  – учебный паритель – "training sailplane")
P-s1 (П-с1)
P-s2 (П-с2)
Buksirovochnye (Буксировочные – "Towed")
B-s3 (Б-с3)
B-s4 (Б-с4)
B-s5 (Б-с5)

Tính năng kỹ chiến thuật (A-1)

Ghi chú

Tham khảo

A-01
Tàu lượn Liên Xô 1930–1939
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1930
Tàu lượn
Máy bay dân sự
Máy bay huấn luyện
Máy bay cánh trên


title: Antonov A-2

text:
Antonov A-2 và các thiết kế liên quan là họ tàu lượn huấn luyện 2 chỗ được chế tạo tại Liên Xô trong thập niên 1930 và 1940. Tất cả đều được bắt nguồn từ họ tàu lượn Antonov A-1 một chỗ.

Biến thể
Uchebnyi (Учебный – "Huấn luyện")
 U-s5 (У-с5)
 U-s6 (У-с6)

Tính năng kỹ chiến thuật (U-s5)

Ghi chú

Tham khảo

A-02
Tàu lượn Liên Xô 1930–1939
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1930
Tàu lượn
Máy bay huấn luyện
Máy bay cánh trên


title: Gian lận ngoại hối

text:
Gian lận ngoại hối là bất kỳ ý đồ mua bán nào được sử dụng để lừa đảo thương nhân bằng cách thuyết phục họ rằng họ có thể kỳ vọng thu được lợi nhuận cao bằng trao đổi trên thị trường ngoại hối. Trao đổi tiền tệ "đã trở thành sự gian lận thời thượng" vào đầu năm 2008, theo Michael Dunn của Ủy ban giao dịch tương lai hàng hóa Mỹ.
Nhưng "thị trường từ lâu đã bị cản bởi những kẻ lừa đảo săn tìm những người cả tin", theo The New York Times.
"Nạn nhân trao đổi ngoại hối cá nhân trung bình mất khoảng 15.000 USD, theo hồ sơ của CFTC " theo The Wall Street Journal.
Hiệp hội các nhà quản trị Chứng khoán Bắc Mỹ nói rằng "giao dịch ngoại hối ngoài sàn của các nhà đầu tư nhỏ lẻ ở mức tốt nhất là vô cùng nguy hiểm, và ở mức tồi tệ nhất, là gian lận hoàn toàn."

"Trong một trường hợp điển hình, các nhà đầu tư có thể được hứa hẹn hàng chục ngàn đôla lợi nhuận chỉ trong một vài tuần hay vài tháng, với vốn đầu tư ban đầu chỉ có 5.000 USD. Thông thường, tiền của nhà đầu tư không bao giờ thực sự được đưa vào thị trường thông qua một đại lý hợp pháp, mà chỉ đơn giản là chuyển hướng - bị đánh cắp - vì lợi ích cá nhân của những kẻ lừa đảo."

Vào tháng 8 năm 2008 CFTC thiết lập một lực lượng đặc nhiệm để đối phó với gian lận ngoại hối ngày càng tăng. Vào tháng 1 năm 2010, CFTC đề xuất quy định mới hạn chế đòn bẩy xuống mức 10-1, dựa trên "một số hành vi không thích hợp" trong thị trường ngoại hối bán lẻ, "trong đó có gian lận mồi chài, sự thiếu minh bạch trong việc định giá và thực hiện giao dịch, không đáp ứng các khiếu nại của khách hàng, và nhắm mục tiêu vào những người chất phác, cao tuổi, có giá trị tài sản thấp và các cá nhân dễ bị tổn thương khác."

Thị trường ngoại hối ở mức tốt nhất là một trò chơi có tổng bằng không,
có nghĩa là khi một thương nhân được, thì một thương nhân khác thua. Tuy nhiên, hoa hồng môi giới và các chi phí giao dịch khác được trừ vào kết quả của tất cả các thương nhân, làm cho trao đổi ngoại hối là một trò chơi có tổng âm.

Các gian lận có thể bao gồm khuấy tài khoản của khách hàng với mục đích tạo ra hoa hồng, bán phần mềm được cho là chỉ dẫn cho khách hàng cách thu nhiều lợi nhuận,
quản lý không đúng cách các "tài khoản được quản lý",
quảng cáo láo,
các sơ đồ Ponzi và gian lận hoàn toàn.
Nó cũng đề cập đến bất kỳ nhà môi giới ngoại hối bán lẻ nào chỉ ra rằng kinh doanh ngoại hối là đầu tư rủi ro thấp, lợi nhuận cao.

Ủy ban giao dịch tương lai hàng hóa Mỹ (CFTC), nơi quản lý một cách lỏng lẻo thị trường ngoại hối tại nước Mỹ, đã ghi nhận sự gia tăng số lượng của hoạt động vô đạo đức trong ngành công nghiệp ngoại hối phi ngân hàng.

Một quan chức của Hiệp hội tương lai quốc gia đã được trích dẫn khi nói, "trao đổi ngoại hối bán lẻ đã tăng lên đáng kể trong vài năm qua. Thật không may, số lượng gian lận ngoại hối cũng đã tăng lên đáng kể." Từ năm 2001 đến năm 2006, Ủy ban giao dịch tương lai hàng hóa Hoa Kỳ đã truy tố hơn 80 trường hợp liên quan đến việc lừa đảo hơn 23.000 khách hàng đã bị mất 350 triệu USD. Từ năm 2001 đến năm 2007, khoảng 26.000 người bị mất 460.000.000 USD trong các gian lận ngoại hối.

CNN dẫn lời Godfried De Vidts, Chủ tịch Hiệp hội thị trường tài chính, một cơ quan của châu Âu, cho biết, "Các ngân hàng phải có trách nhiệm bảo vệ khách hàng của họ và họ nên chắc chắn rằng khách hàng hiểu những gì họ đang làm. Bây giờ nếu mọi người vào trực tuyến, tại các cổng thông tin phi ngân hàng, làm thế nào kiểm soát này được thực hiện?"

Không đánh bại được thị trường này
Thị trường ngoại hối là một trò chơi có tổng bằng không trong đó có nhiều nhà đầu cơ chuyên nghiệp có vốn lớn giàu kinh nghiệm (ví dụ như làm việc cho các ngân hàng), những người có thể dành sự chú ý toàn thời gian của họ để mua bán. Một thương nhân bán lẻ thiếu kinh nghiệm sẽ có một bất lợi thông tin quan trọng so với các thương nhân này.

Thương nhân bán lẻ - gần như theo định nghĩa - là thiếu vốn. Vì vậy, họ khó tránh khỏi vấn đề sạt nghiệp của con bạc. Trong một "trò chơi công bằng" (một trò chơi không có lợi thế thông tin) giữa hai người chơi duy trì cho đến khi một thương nhân bị phá sản, người chơi với số vốn thấp hơn có xác suất bị phá sản trước cao hơn. Vì nhà đầu cơ bán lẻ đang chơi có kết quả với thị trường nói chung - trong đó có nhiều vốn hơn - họ gần như chắc chắn sẽ bị phá sản. Thương nhân bán lẻ luôn luôn trả tiền chênh lệch mua bán làm cho cơ hội thắng của anh ta thấp hơn so với người chơi một trò chơi công bằng. Chi phí bổ sung có thể bao gồm tiền lãi ký quỹ, hoặc nếu một vị thế giao ngay được duy trì mở trong nhiều hơn một ngày thì trao đổi có thể được "tái chuyển" mỗi ngày, mỗi lần làm mất đủ một chênh lệch mua bán đầy đủ.

Mặc dù có thể có một vài chuyên gia thực hiện thành công nghiệp vụ acbit (hưởng chênh lệch) thị trường để thu một hoàn vốn lớn bất thường, điều này không có nghĩa là một số lượng lớn có thể kiếm được hoàn vốn tương tự ngay cả khi có cùng các công cụ, kỹ thuật và các nguồn dữ liệu tương tự. Điều này là do hưởng chênh lệch về bản chất được rút ra từ một nhóm kích thước hữu hạn; mặc dù thông tin về cách giành được các khoản chênh lệch là một loại hàng hóa không kình địch, nhưng bản thân các khoản chênh lệch lại là một loại hàng hóa kình địch. (Để minh họa tương tự, tổng lượng kho báu chôn giấu trên một hòn đảo là như nhau, bất kể việc các thợ săn kho báu đã mua bao nhiêu bản sao bản đồ kho báu.)

Paul Belogour, Giám đốc điều hành của một thương gia ngoại hối bán lẻ đặt tại Boston, được trích dẫn bởi Thời báo Tài chính là nói rằng "Trao đổi ngoại hối là cách thức tuyệt vời cho các nhà đầu tư tìm hiểu thị trường thực sự khó khăn như thế nào. Nhưng tôi nói với khách hàng: nếu đây là tiền bạn đã làm việc cực nhọc để có được - mà bạn không thể để mất - thì đừng bao giờ, đừng bao giờ đầu tư vào ngoại hối."

Đòn bẩy cao
Bằng cách cung cấp đòn bẩy cao một số nhà tạo lập thị trường khuyến khích các thương nhân trao đổi các vị thế cực lớn. Điều này làm tăng khối lượng trao đổi thông qua các nhà tạo lập thị trường và làm tăng lợi nhuận của họ, nhưng làm tăng nguy cơ rằng nhà đầu tư sẽ nhận được một gọi biên (gọi ký quỹ). Trong khi các đại lý tiền tệ chuyên nghiệp (ngân hàng, quỹ phòng hộ) có xu hướng sử dụng đòn bẩy không quá 10:1, thì các khách hàng bán lẻ có thể được cung cấp đòn bẩy trong khoảng từ 50:1 tới 400:1.

Vụ lừa đảo bị cáo buộc theo quốc gia

Israel
Ở Israel có hơn 20 công ty ngoại hối hoạt động, một con số lớn so với quy mô dân số, do một số công ty trong số này hoạt động từ Israel nhưng tập trung vào việc thu hút các khách hàng nước ngoài.

Síp
Một lượng lớn các công ty ngoại hối đã đăng ký với Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Síp (CySEC) để tận dụng lợi thế của các quy định dễ dàng trong khi cho phép tiếp cận vào tất cả các nước Liên minh châu Âu thông qua MiFID. Một lượng lớn trong số này hoạt động từ Síp nhưng tập trung vào việc thu hút khách hàng nước ngoài. Trong một vụ việc, một khách hàng đã kiện công ty Easy Forex, cáo buộc rằng công ty này trả tiền thưởng môi giới khi khách hàng bị mất tiền và bị phạt tiền môi giới khi khách hàng thu được lợi nhuận. Một báo cáo của truyền hình Israel dẫn lời một nhà môi giới của Easy Forex nói rằng "Tôi đã nở nụ cười độc ác này trên khuôn mặt mình vào một ngày, khi một khách hàng bị mất 35.000 USD trong vòng chỉ có 15 phút. Một gã bị xóa sổ - và tôi nhận được hoa hồng của mình. Một gã giành chiến thắng và kiếm được lợi nhuận - và tôi phải trả tiền."

Những kẻ lừa đảo bị cáo buộc
 Russell Cline
 Russell Erxleben
 Joel N. Ward

Đang bị điều tra tội phạm
 WinCapita

Xem thêm
 Boiler room
 Bucket shop
 Thị trường ngoại hối
 Gian lận
 Gambler's conceit
 Gambler's ruin
 Chương trình đầu tư lợi suất cao

Tham khảo

Thị trường ngoại hối
Gian lận tài chính


title: Tưởng Hân

text:
Tưởng Hân (sinh ngày 8 tháng 5 năm 1983) là nữ diễn viên truyền hình người Trung Quốc được biết đến nhiều nhất với vai Mộc Uyển Thanh  trong Thiên Long Bát Bộ năm 2003.

Tiểu sử
Tưởng Hân là người Hồi sinh ra tại Ürümqi, Tân Cương nhưng lớn lên ở Hà Nam.

Năm 7 tuổi, cô vào học ở Đoàn kịch nghệ thuật thiếu nhi Trịnh Châu. Lên 8 tuổi, cô theo học ở đoàn kịch thiếu nhi tỉnh Hà Nam, sau tốt nghiệp ở trường nghệ thuật điện ảnh chuyên nghiệp Hà Nam. Khi 9 tuổi, cô đã bắt đầu tham gia đóng phim truyền hình.

Năm 16 tuổi, gia đình chiều theo mong muốn của cô là chuyển đến sống tại Bắc Kinh. Sau đó, cô bắt đầu cuộc sống mới ở Bắc Kinh và liên tục tham gia rất nhiều bộ phim khác nhau.

Năm 2003, Tưởng Hân tham gia bộ phim Thiên long bát bộ của Trương Kỷ Trung với vai Mộc Uyển Thanh.

Đến năm 2011, vai Hoa phi của cô trong Hậu cung Chân Hoàn truyện đã gây được tiếng vang lớn ở trong nước, cô được tạp chí Nam Đô bình chọn là một trong tứ đại mỹ nhân Bắc Kinh năm 2014

Tính đến nay (2013), cô đã tham gia 39 phim truyền hình bao gồm cả các vai khách mời. Sau khi tham gia diễn xuất vai Kiều Thanh Tú trong sê ri phim truyền hình tên là "Trụy tử hoàng hậu", cô nhận được sự chào đón nồng nhiệt trên cả nước và sau đó trở thành ngôi sao nhí nổi tiếng ở Hà Nam. Trong suốt quá trình tham gia sê ri "Đại cước mã hoàng hậu", cô luôn bận rộn nhưng không có bất kỳ lời phàn nàn nào. Cô được đạo diễn Chu Hiểu Văn đánh giá khá cao và được nhận xét là 1 nữ diễn viên rất siêng năng.

Phim

Phim truyền hình

Phim điện ảnh

Giải thưởng
 2012: Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất của Sohu TV (Hậu cung Chân Hoàn truyện)
 2012: Diễn viên truyền hình đột phá nhất năm và diễn viên tiến bộ xuất sắc nhất năm của LeTV (Hậu cung Chân Hoàn truyện)
 2012: Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất của đài An Huy (Hậu cung Chân Hoàn truyện)
 2013: Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất giai đoạn 2008 - 2012 tại lễ trao giải của Ủy ban công tác đạo diễn phim truyền hình (Hậu cung Chân Hoàn truyện)
 2016: Nữ diễn viên truyền hình xuất sắc nhất về đề tài cổ trang tại Hoa Đỉnh 2016 (Hoa tư dẫn - Tuyệt ái chi thành)
 2017: Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất năm 2016 tại lễ trao giải của Ủy ban công tác đạo diễn phim truyền hình (Hoan lạc tụng)
 2017: Một trong mười diễn viên truyền hình xuất sắc nhất Trung Quốc (cùng với Trương Quốc Lập, Trần Bảo Quốc, Lâm Vĩnh Kiện, Vương Lôi, Cao Vân Tường, Chu Viện Viện, Mã Tô, Tần Hải Lộ, Phùng Viễn Chinh)
 2017: Tổ hợp chất lượng Tại Lễ trao giải phim truyền hình Trung Quốc chất lượng 2016 SMG (Cùng Lưu Đào, Vương Tử Văn, Dương Tử, Kiều Hân)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tưởng Hân.Blog
Tưởng Hân.Sina Data
Tưởng Hân.Taiwan Facebook Official
Tưởng Hân.Tieba Baidu
Tưởng Hân.Facebook fanpage
Tưởng Hân.Facebook fanpage

Nữ diễn viên Trung Quốc
Người Tân Cương
Người Hồi
Người Hà Nam (Trung Quốc)
Sinh năm 1983
Diễn viên Trung Quốc
Họ Tưởng


title: Konpeitō

text:
Konpeitō (金平糖, こんぺいとう, コンペイトー) là một loại kẹo của Nhật Bản với hình dáng bề ngoài không đồng đều trông như một bông hoa giấy và cứng như đá. Vào thời kỳ Meiji, konpeitō đã trở thành một trong những tiêu chuẩn cho các loại đồ ngọt trong văn hóa Nhật Bản và cũng được xem như một loại quà biếu trong Hoàng gia Nhật Bản khi đó. Còn hiện tại thì kẹo cũng được bán như quà lưu niệm, do có nhiều thị hiếu khác nhau kẹo cũng được làm với nhiều màu sắc và hương vị khác nhau.

Nguồn gốc
Một trong các giả thuyết về nguồn gốc của loại kẹo này là du nhập từ Bồ Đào Nha. Từ konpeitō có thể phát âm giống confeito tiếng Bồ Đào Nha có nghĩa là kẹo ngọt. Kỹ thuật sản xuất bánh kẹo đã được giới thiệu đến Nhật Bản vào những năm đầu thế kỷ 16 bởi các thương nhân Bồ Đào Nha. Khi đó cơ sở hạ tầng và công nghệ tinh chế đường vẫn chưa được xây dựng tại Nhật Bản, konpeitō thì lại sử dụng rất nhiều đường vì thế nó rất đắt tiền và hiếm.

Biến thể
Loại kẹo này bắt đầu có khá nhiều hương vị và màu sắc khác nhau khác với loại kẹo nguyên bản. Như việc có một số loại pha thêm rượu như shōchū vào công thức chế biến và từ đó các công ty sản xuất kẹo khác nhau bắt đầu pha thêm các loại rượu khác như sake, whisky, umeshu, các thành phần tạo ra các hương vị khác nhau cũng được sử dụng cho việc chế biến.

Tham khảo

 寺田寅彦著、池内了編 『椿の花に宇宙を見る』 ISBN 4931391370
 中田友一 『おーい、コンペートー』 ISBN 4251039025
 Isamu Sakai and Yoshinori Hayakawa, Shape Selection of Kompeitoh, J. Phys. Soc. Jpn. 75, 104802 (2006).

Ẩm thực Nhật Bản
Kẹo


title: Ghiyath al-Kashi

text:
Ghiyāth al-Dīn Jamshīd Masʿūd al-Kāshī (hay al-Kāshānī) (tiếng Ba Tư: غیاث‌الدین جمشید کاشانی) (1370/1380/1390-1429/1450) là nhà toán học người Ba Tư. Ông là một trong những nhà toán học xuất sắc nhất cuối thời toán học Hồi giáo. Ông là một trong những nhà khoa học lớn cuối cùng của trường phái Samarkand, một trong những trường phái lớn về khoa học thời kỳ Hồi giáo. Ông là người đầu tiên đã tính số Pi tới hơn 10 chữ số, phá kỷ lục của nhà toán học Trung Quốc Tổ Xung Chi. Với con số Pi chứa 17 chữ số, nhà toán học người Ba Tư đã lập nên kỷ lục mới, phá vỡ thế độc tôn của số Pi của Tổ Xung Chi đã tồn tại trong suốt hơn 1000 của lịch sử toán học. Để làm được điều này, al-Kāshī đã xét các đa giác đều có  cạnh nối tiếp và ngoại tiếp đường tròn. Đây là cách mà Archimedes đã từng sử dụng và nó khác hoàn toàn với phương pháp tô điểm của Tổ Xung Chi. Ngoài ra al-Kāshī còn dự báo số Pi là con số vô tỉ, tức là không thể biểu diễn nó dưới dạng bất cứ tỉ lệ nào, điều được nhà toán học người Thụy Sĩ Johann Heinrich Lambert chứng minh vào hơn 200 năm sau đó. Thêm vào đó, không thể không kể tới việc phát minh ra định lý sin (tên gọi phổ biến của định lý al-Kashi) của nhà toán học này. Nhờ đó, ta dễ dàng tính giá trị các góc của một tam giác khi chỉ biết giá trị của các cạnh.

Liên kết ngoài
  (PDF version)
A summary of "Miftah al-Hisab"
About Jamshid Kashani

Nhà toán học
Mất năm 1429
Sinh năm 1380


title: Lốc tuyết

text:
Lốc tuyết là một trận bão tuyết cực mạnh và rất lạnh, là một hiện tượng thiên nhiên nguy hiểm.

Hình thành và miêu tả
Một trận bão tuyết dữ dội có thể có sức gió lên đến 72 km/giờ và hàn phong lạnh tới -39 độ C. Nó được gọi là lốc tuyết. Lốc tuyết làm cho trời đất trắng toát vì tuyết mù mịt.

Tác động
Lốc tuyết rất nguy hiểm, những đám mây tuyết mù mịt rút ngắn tầm nhìn chỉ còn 10m, khiến các lái xe lạc tay lái, khách bộ hành mất phương hướng nên rất dễ gặp tai nạn. Gió cũng dồn những đống tuyết lớn vào bờ tường, bờ rào và những vật cản khác làm chúng đổ sập; chôn vùi xe xộ và con người dưới tuyết.

Nguồn tham khảo

Xem thêm
Bão tuyết
Hàn phong
Tuyết
Bão băng

Thiên tai


title: Zeno xứ Elea

text:
Zeno xứ Elea (tiếng Pháp: Zénon d'Elée) (501/490-430/429TCN) là một nhà toán học, nhà triết học người Hy Lạp. Ông là một nhà khoa học lớn đến từ thành phố Elea, một thành phố hiện nay nằm ở miền Nam nước Ý. Ông là tác giả của Nghịch lý Zeno nổi tiếng. Đây là một trong những nghịch lý khoa học nổi tiếng nhất. Nhờ có nó, Zeno đã góp phần thúc đẩy sự xuất hiện của khái niệm giới hạn, một khái niệm vô cùng quan trọng để con người tiến tới khái niệm vô hạn. Ông còn là người đã có ảnh hưởng tới các nhà triết học xuất sắc của Hy Lạp như Platon, Aristoteles. Aristotle đã gọi Zeno là nhà phát minh của biện chứng.

Tiểu sử
Zeno sinh ra tại Ele, miền tây nam của nước Ý. Ông trở thành cậu học trò yêu quý của nhà triết học Parmenides. Zeno đã theo người thầy của mình khi đã 40 tuổi đến thủ đô của Hy Lạp là Athens. Ở thành phố này, Zeno có giảng dạy triết học trong vài năm, tập trung nghiên cứu vào siêu hình học của trường phái Elea. Ở đây, ông có nhiều học trò xuất sắc như Pericles và Callias. Sau đó, Zeno lại trở về quê hương, Theo tương truyền, ông tham gia việc giải cứu thành phố xinh đẹp khỏi bàn tay của tên bạo chúa Nearchus. Khi thất bại trong việc này, Zeno đã bị tra tấn dã man, nhưng ông cương quyết không khai ra bất kỳ những người hành động cùng với ông. Còn nhiều điều về cuộc đời của ông, nhưng không ai biết được.

Đóng góp

Những nghịch lý

Có lẽ đây là lĩnh vực gây ra nhiều thích thú nhất khi ai đó tìm hiểu về Zeno. Những nghịch lý nổi tiếng trong hệ thống nghịc lý Zeno là các nghịch lý về chuyển động: Achilles và con rùa, Mũi tên bay và Nghịch lý phân đôi Zeno. Những nghịch lý khoa học này gây đau đầu cho những người tìm hiểu về chúng cho đến tận bây giờ.

Triết học
Trong lĩnh vực này, Zeno đã thể hiện ra rằng mình chịu ảnh hưởng từ người thầy như thế nào. Ông tiếp nhận triết tin của nhà triết học này, triết tin có nội dung rằng bất kỳ một hữu thể nào đều đơn nhất, bất phân, dù biểu hiện đa dạng dưới cái nhìn đầy cảm giác. Dựa vào đó, Zeno muốn phản bác các giác quan.

Ảnh hưởng
Những nghịch lý của Zeno đã tạo nên phép biện chứng. Điều đó ảnh hưởng không hề nhỏ đến sự phát triển của khoa học.

Chú thích

Nhà triết học Hy Lạp
Nhà triết học Hy Lạp cổ đại
Mất năm 430 TCN
Nhà biện chứng
Năm 430 TCN
Mất thập niên 430 TCN
Năm 490 TCN
Sinh thập niên 490
Người LGBT


title: Once Upon a Time in America

text:
Once Upon a Time in America, (tạm dịch: Ngày xửa ngày xưa ở nước Mĩ), là một bộ phim sử thi về tội phạm Mỹ do Sergio Leone đạo diễn với hai diễn viên chính Robert De Niro và James Woods. Bộ phim khai thác về đề tài tình bạn, tình yêu, tình dục, lòng tham, sự phản bội, sự mất mát và sự nổi lên của những tên tội phạm trong xã hội Mỹ.

Nội dung
Bộ phim tái hiện 3 giai đoạn trong lịch sử nước Mỹ: những năm đầu thập niên 20, khoảng năm 1933 và năm 1968.

Những năm đầu thập niên 20, Noodles chỉ là một đứa trẻ đường phố ở New York. Băng nhóm của Noodles quậy phá, móc túi, cướp giật, đánh nhau. Noodles thầm yêu Deborah. Cậu ta thường nhìn trộm cô tập múa trong một nhà kho. Debora vừa sợ vừa khâm phục tên con trai si tình có cá tính mạnh mẽ.
Cuối những năm 20, nước Mỹ bắt đầu bước vào thời kỳ đại suy thoái kinh tế. Chính phủ ban hành lệnh cấm buôn bán rượu trên toàn quốc. Các tổ chức buôn lậu rượu mọc lên như nấm. Nhiều băng đảng chuyển sang buôn lậu thứ nước có cồn. Nhóm của Noodles cũng không bỏ qua cơ hội này. Cứ sau mỗi phi vụ chúng lại cất một nửa tiền trong tủ sắt thuê ngoài ga tàu. Khi ấy thị trường rượu lậu ở New York nằm dưới quyền kiểm soát của băng đảng do Bugsy cầm đầu. Hoạt động của nhóm Noodles khiến chúng tức giận. Bugsy quyết định tiêu diệt "bọn trẻ ranh". Trong một lần đụng độ, Bugsy thẳng tay bắn chết một cậu bé trong nhóm. Noodles xông tới, đâm nhiều nhát dao vào ngực Bugsy...

Đánh giá
Giải thưởng của Viện Hàn lâm Nhật Bản 1985: Phim nước ngoài hay nhất.

Đề cử Quả cầu vàng 1985: Đạo diễn xuất sắc nhất, Kịch bản gốc xuất sắc nhất

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Roger Ebert's 1984 Review
 A site dedicated to the film

Phim tiếng Anh
Phim Mỹ
Phim Ý
Phim dựa trên tiểu thuyết Mỹ
Phim lấy bối cảnh năm 1920
Phim lấy bối cảnh năm 1932
Phim lấy bối cảnh năm 1933
Phim lấy bối cảnh năm 1968
Phim lấy bối cảnh ở thành phố New York
Phim quay tại thành phố New York
Phim tường thuật phi tuyến tính
Phim của Regency Enterprises
Phim của Warner Bros.
Phim quay tại Ý
Phim tiếng Ý
Kịch bản phim của Sergio Leone


title: Marco van Ginkel

text:
Marco van Ginkel (sinh ngày 1 tháng 12 năm 1992), là một cầu thủ bóng đá người Hà Lan đang thi đấu ở vị trí tiền vệ cho câu lạc bộ PSV tại Giải vô địch bóng đá Hà Lan và đội tuyển Hà Lan. Van Ginkel gia nhập học viện SBV Vitesse vào năm 1999 khi mới 7 tuổi. Năm 2010, Ginkel bắt đầu được tham gia thi đấu chuyên nghiệp.

Trong màu áo đội tuyển quốc gia, Ginkel từng là thành viên của đội U-19 và U-21 Hà Lan.

Sự nghiệp câu lạc bộ

Vitesse Arnhem
van Ginkel có trận ra mắt cho Vitesse vào ngày 9 tháng 4 năm 2010, anh vào sân thay cho Nicky Hofs vào phút 67 trong trận thua 4-1 của CLB trước RKC Waalwijk (khi đó anh mới 17 tuổi). Bàn thắng đầu tiên của anh khi chuyển lên thi đấu chuyên nghiệp diễn ra vào phút 43 khi anh gỡ hòa 2-2 trong trận thua 4-2 của Vitesse trước Ajax.

Ở Cúp KNVB vào ngày 19 tháng 12 năm 2012, van Ginkel ghi bàn thắng thứ hai của Vitesse trong chiến thắng 10-1 đáng nhớ. van Ginkel đã ghi một cú đúp và Wilfried Bony ghi được một hattrick giúp Vitesse thắng Heracles 5-3. Sau một mùa giải xuất sắc, van Ginkel ghi được 8 bàn thắng và Vitesse kết thúc mùa giải ở vị trí thứ 4, vị trí cao nhất của CLB kể từ năm 1998. van Ginkel nhận giải thưởng cầu thủ trẻ xuất sắc nhất năm của Hà Lan. Huấn luyện viên Peter Bosz đánh giá anh như là một Frank Lampard của Vitesse.

Chelsea
Ngày 3 tháng 7 năm 2013, trang chủ Chelsea xác nhận đã đạt được thỏa thuận với Vitesse về việc chuyển nhượng van Ginkel. Cầu thủ người Hà Lan sẽ chính thức gia nhập Chelsea sau khi hoàn tất buổi kiểm tra y tế, điều khoản thỏa thuận cá nhân và hồ sơ pháp lý. Phí chuyển nhượng ước tính vào khoảng 8 triệu £. Hai ngày sau, Chelsea hoàn tất vụ chuyển nhượng với bản hợp đồng có thời hạn năm năm cùng van Ginkel.

Anh có trận đấu đầu tiên cho Chelsea trong trận đấu giao hữu trước mùa giải với Singha All-Stars tại Thái Lan. Ngày 18 tháng 8, anh ra sân lần đầu tiên tại Giải Ngoại hạng Anh khi vào thay cho Oscar ở phút 85 trận đấu với Hull City.

AC Milan
Ngày 1 tháng 9 năm 2014, câu lạc bộ Ý AC Milan thông báo đã mượn được Marko van Ginkel từ Chelsea cho đến hết mùa giải 2014–15. Anh có trận đầu tiên cho AC Milan vào ngày 23 tháng 9 gặp Empoli nhưng chỉ thi đấu được vỏn vẹn 34 phút trước khi phải rời sân vì chấn thương mắt cá chân.

Stoke City
Ngày 10 tháng 7 năm 2015, van Ginkel gia nhập Stoke City theo thỏa thuận cho mượn từ Chelsea cho đến hết mùa giải 2015-16. Van Ginkel có trận đấu đầu tiên cho Stoke vào ngày 9 tháng 8 trong trận thua Liverpool 1-0. Stoke City sau đó quyết định chấm dứt hợp đồng mượn van Ginkel trước thời hạn vào ngày 1 tháng 2 năm 2016 sau khi họ có được chữ ký của tiền vệ người Pháp Giannelli Imbula.

PSV Eindhoven
Điểm đến tiếp theo của van Ginkel sau khi bị Stoke chấm dứt hợp đồng là đội bóng Hà Kan PSV Eindhoven, theo thỏa thuận cho mượn đến cuối mùa giải 2015-16.

Sự nghiệp quốc tế
Ngày 14 tháng 10 năm 2012, van Ginkel có trận ra mắt đội tuyển quốc gia trong trận giao hữu giữa Hà Lan và Đức tại Amsterdam Arena (trận đấu kết thúc với tỉ số hòa 0-0). Tháng 5 năm 2013, van Ginkel được gọi vào đội hình U-21 Hà Lan để tham dự giải đấu dành cho U-21 tại Israel.

Thống kê sự nghiệp

Câu lạc bộ

Đội tuyển quốc gia

Danh hiệu

Cá nhân
Cầu thủ trẻ xuất sắc nhất năm của Hà Lan: 2012–13

Chú thích

Liên kết ngoài

Thống kê về Marco van Ginkel tại Whoscored.com
Thống kê về Marco van Ginkel tại Transfermarkt

Cầu thủ bóng đá nam Hà Lan
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Hà Lan
Cầu thủ bóng đá Vitesse
Cầu thủ bóng đá Chelsea F.C.
Cầu thủ bóng đá A.C. Milan
Cầu thủ bóng đá Stoke City F.C.
Cầu thủ bóng đá PSV Eindhoven
Cầu thủ bóng đá Premier League
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Serie A
Người Hà Lan ở nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Ý
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nam Hà Lan ở nước ngoài
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Hà Lan
Cầu thủ bóng đá Eredivisie
Cầu thủ đội tuyển bóng đá trẻ quốc gia Hà Lan


title: Hermann von Broizem

text:
Georg Hermann von Broizem (5 tháng 10 năm 1850 tại Leipzig – 11 tháng 3 năm 1918 tại Dresden) là một sĩ quan quân đội Sachsen, đã được thăng đến cấp Thượng tướng kỵ binh vào ngày 28 tháng 10 năm 1904. Ông từng tham chiến trong cuộc Chiến tranh Pháp-Đức (1870 – 1871).

Lịch sử
Georg Hermann sinh ra trong gia đình quý tộc lâu đời Broizem xuất xứ từ Braunschweig. Ông là một trong 6 người con của Eduard von Broizem, một chưởng lý làm việc trong Bộ Tài chính Sachsen, và Nữ nam tước Bertha von Seckendorf. Sau khi học xong, ông nhập ngũ vào năm 1868 với vai trò là ứng viên sĩ quan trong Trung đoàn Trọng kỵ binh Cận vệ số 1 Vương quốc Sachsen, đơn vị mà sau này ông sẽ chỉ huy. Với trung đoàn này, ông đã tham gia chiến đấu trong cuộc Chiến tranh Pháp-Đức (1870 – 1871). Vào năm 1877, ông thành hôn với Nữ Công tước Alexandra von Fersen. Cuộc hôn nhân này đã mang lại cho họ 4 người con trai và 3 người con gái.

Vào ngày 18 tháng 10 năm 1904, ông được bổ nhiệm làm Tư lệnh của Quân đoàn XII (I Vương quốc Sachsen). Ngày 21 tháng 9 năm 1909, ông được phong danh hiệu à la suite của Trung đoàn Kỵ mã Cận vệ (I Schweres). Ông xuất ngũ vào ngày 26 tháng 10 năm 1910. Nhưng trong cuộc tổng động viên quân đội Đức khi Chiến tranh thế giới thứ nhất, Broizem được triệu hồi làm Phó Tướng Tư lệnh Quân đoàn XII. Trên cương vị này, ông ở lại hậu phương, hỗ trợ cho các tướng tư lệnh Karl Ludwig d'Elsa rồi sau đó là Horst Edler von der Planitz cho đến khi từ trần do một cơn đau tim vào ngày 11 tháng 3 năm 1918. Hoạt động tại đại bản doanh của Quân đoàn XII ở kinh đô Dresden, tướng Broizem, cùng với Phó Tướng tư lệnh von Schweidnitz của Quân đoàn XIX và Bộ trưởng Nội vụ Christoph Graf von Vitzthum von Eckstadt nắm thực quyền cai trị Vương quốc Sachsen thời chiến.

Chú thích

Tham khảo
 Peter Mertens: Broizem, Georg Hermann von. In: Sächsische Biografie. Herausgegeben vom Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde, bearb. von Martina Schattkowsky.
Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Adeligen Häuser, Teil A, 33 Jg., Gotha 1934, S. 83.

Tướng Sachsen
Tướng Đức
Quân nhân Đức trong Chiến tranh Pháp–Phổ
Quân nhân Đức trong Thế chiến thứ nhất
Sinh năm 1850
Mất năm 1918


title: Sâm đất

text:
Sâm đất hay địa sâm, thổ sâm, có thể dùng để chỉ:

 Sá sùng, tên khoa học Sipunculus nudus, là một loài hải sản thân mềm, có giá trị kinh tế cao.
 Sâm nam, tên khoa học Boerhavia diffusa, là một loài thực vật thuộc họ Hoa phấn.
 Cây Quả nổ, tên khoa học Ruellia tuberosa, là một loài thực vật thuộc họ Ô rô.
 Thổ nhân sâm, tên khoa học Talinum paniculatum, là một loài thực vật thuộc họ Rau sam.
 Khổ sâm, tên khoa học Croton tonkinensis, là một loài thực vật thuộc họ Thầu dầu.
 Sâm tam thất, tên khoa học Panax pseudoginseng, là một loài thực vật thuộc họ Ngũ gia bì.


title: Chuột chù Kẻ Gỗ

text:
Chuột chù Kẻ Gỗ, tên khoa học Crocidura kegoensis, là một loài động vật có vú trong họ Chuột chù, bộ Soricomorpha. Loài này được Lunde, Musser & Ziegler mô tả năm 2005. Chúng là loài động vật đặc hữu của Việt Nam, được phát hiện tại Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Kẻ Gỗ thuộc tỉnh Hà Tĩnh.

Chú thích

Tham khảo

 Lunde, D.P., Musser, G.G. & Ziegler, T. 2004. Description of a new species of Crocidura (Soricomorpha: Soricidae, Crocidurinae) from Ke Go Nature Reserve, Vietnam. Mammal Study 29:27-36.

K
Động vật được mô tả năm 2005
Động vật đặc hữu Việt Nam
Động vật có vú Việt Nam
Hà Tĩnh
Động vật được mô tả năm 2004


title: Chuột chù Phan Lương

text:
Chuột chù Phan Lương, tên khoa học Crocidura phanluongi, là một loài động vật có vú trong họ Chuột chù, bộ Soricomorpha. Loài này được Jenkins, Abramov, Rozhnov & Olsson mô tả năm 2010. Chúng được phát hiện đầu tiên vào năm 2006 tại Vườn Quốc gia Virachey (Đông bắc Campuchia), sau đó vào năm 2007, phát hiện thêm tại 3 điểm ở miền Nam Việt Nam. Chúng được tên theo nhà sinh vật học Việt Nam Phan Lương.

Chú thích

Tham khảo

 Jenkins, P. D., Lunde, D. P. and Moncrieff, C. B. 2009. Descriptions of new species of Crocidura (Soricomorpha: Soricidae) from mainland Southeast Asia, with synopses of previously described species and remarks on biogeography. Bulletin of the American Museum of Natural History 331:356–405.
 Jenkins, P. D., Abramov, A. V., Rozhnov, V. V. and Olsson, A. 2010. A new species of Crocidura (Soricomorpha: Soricidae) from southern Vietnam and north-eastern Cambodia (abstract only). Zootaxa 2345:60–68.

P
Động vật được mô tả năm 2010
Động vật có vú Campuchia
Động vật có vú Việt Nam


title: Đế quốc Tân Babylon

text:
Đế quốc Tân Babylon, còn được gọi là Đế chế Babylon thứ hai và thường được các nhà sử học nhắc đến là Đế chế Chaldea, là đế quốc Lưỡng Hà lớn cuối cùng được cai trị bởi các vị vua bản địa Lưỡng Hà. Bắt đầu với việc Nabopolassar lên ngôi với tư cách là Vua của Babylon vào năm 626 TCN và trở nên hùng mạnh sau sự sụp đổ của Đế quốc Tân Assyria vào năm 612 TCN, Đế quốc Tân Babylon chỉ tồn tại trong ít hơn một thế kỷ và cuối cùng bị Đế chế Achaemenes Ba Tư chinh phục vào năm 539 TCN.

Việc Assyria thua trận và chuyển giao vị trí đế quốc cho Babylonia đã đánh dấu lần đầu tiên thành phố Babylon nói riêng và vùng Nam Lưỡng Hà nói chung, trỗi dậy thống trị vùng Cận Đông cổ đại, kể từ khi Đế chế Cổ Babylon của Hammurabi sụp đổ gần một ngàn năm trước. Thời kỳ Tân Babylon chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế và dân số chưa từng có trên khắp Babylonia cùng với sự phục hưng của văn hóa nghệ thuật, với những công trình xây dựng hoành tráng, đặc biệt là ở Babylon, làm sống lại nhiều nét đặc trưng cổ của văn hóa Sumer-Akkad từ hai ngàn năm trước đó hoặc xa hơn nữa.

Đế chế vẫn giữ được một vị trí đặc biệt trong văn hóa hiện đại ngày nay chủ yếu là do hình ảnh tiêu cực của Babylon và vua Nebuchadnezzar II được thể hiện trong Kinh Thánh, quy trách nhiệm cho Nebuchadnezzar trong việc tàn phá Jerusalem năm 587 TCN và cầm tù người Do Thái ở Babylon. Trong khi đó, các nguồn sử liệu Babylon mô tả triều đại của Nebuchadnezzar là thời kỳ hoàng kim đã đưa Babylonia trở thành đế chế vĩ đại nhất thời bấy giờ.

Các chính sách tôn giáo được áp đặt bởi vị vua cuối cùng của Đế chế, Nabonidus, người ủng hộ vị thần mặt trăng Sîn thay cho vị thần bảo trợ của Babylon Marduk, đã tạo ra một cái cớ cho Cyrus Đại đế của Achaemenes xâm chiếm Babylonia vào năm 539 TCN, dưới ngọn cờ phục thù cho Marduk. Babylon vẫn giữ được văn hóa đặc trưng trong nhiều thế kỷ, thể hiện qua các cái tên Babylon và tôn giáo Babylon vẫn được nhắc tới cho đến cuối thời kỳ Parthia vào thế kỷ 1 TCN. Mặc dù Babylon nổi dậy nhiều lần trong thời kỳ cai trị của các đế chế sau này, nhưng vẫn không thể nào khôi phục nền độc lập.

Bối cảnh
Babylonia được thành lập một thủ lĩnh Amorite là Sumu-abum  1894 TCN. Trong hơn một thế kỷ sau khi thành lập, nó là một quốc gia tiểu nhược, bị lu mờ bởi các quốc gia mạnh hơn như Isin, Larsa, Assyria và Elam. Tuy nhiên, Hammurabi (1792-1750 TCN) đã biến Babylon thành một cường quốc và chinh phục toàn bộ Lưỡng Hà, thành lập Đế chế Cổ Babylon. Sau cái chết của Hammurabi, Đế quốc Babylon suy tàn, và Babylon một lần nữa trở lại là một quốc gia nhỏ. Babylonia rơi vào vua Hittite Mursili I 1595 TCN, sau đó bị người Kassite cai trị trong gần năm thế kỷ trước người Babylon nổi dậy giành độc lập.

Dân số Babylonia trong thời kỳ hậu Kassite hoặc Trung Babylon này bao gồm hai nhóm chính; người Babylon bản địa (bao gồm hậu duệ của người Sumer và Akkad, người Amorite và Kassite bị đồng hóa) và những người di cư mới (như Aram và Chaldea). Đến thế kỷ thứ 8, các nhóm dân tộc bản địa mất dần bản sắc và đã dung hòa thành một nền văn hóa "Babylon" thống nhất. Đồng thời, người Chaldea, mặc dù vẫn giữ hình thái bộ tộc và lối sống của họ, ngày càng trở nên "Babylon hóa". Những người Chaldea được Babylon hóa này dần nằm vai trò quan trọng trong chính trị Babylon và vào năm 730 TCN, tất cả các bộ lạc Chaldea lớn đều có ít nhất một vị vua Babylon.

Trong thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 8 TCN, vương quốc Babylon độc lập suy yếu trầm trọng và cuối cùng bị người láng giềng hùng mạnh phía bắc của Babylonia, Đế quốc Tân Assyrian (cũng nói tiếng Akkad), can thiệp quân sự năm 745 TCN và sáp nhập Babylonia vào đế chế năm 729 TCN. Cuộc chinh phạt của người Assyria đã bắt đầu một cuộc đấu tranh kéo dài một thế kỷ để giành độc lập của người Babylon. Tuy nhiên, ách đô hộ của người Assyria ở Babylonia không ổn định hoặc hoàn toàn liên tục và trong thế kỷ đô hộ của Assyria, có nhiều cuộc nổi dậy của người Babylon nhưng không thành công.

Lịch sử

Nổi dậy chống lại Assyria
Vào năm 620 TCN, thủ lĩnh người Chaldea là Nabopolassar đã giành quyền kiểm soát phần lớn Babylon và được dân chúng ủng hộ, ngoại trừ thành Nippur và một số khu vực phía bắc vẫn trung thành với vua Assyria. Nabopolassar dành bốn năm tiếp theo chiến đấu với quân đội Assyria đóng quân tại Babylon. Tuy nhiên, vua Sin-shar-ishkun của Assyria bị phân tán bởi những cuộc nổi loạn liên tục ở Nineveh nên đã không thể dẹp tan được Nabopolassar.

Vào năm 615 TCN, Nabopolassar liên minh với Cyaxares, chư hầu của Assyria và là vua của các dân tộc Iran; Media, Ba Tư, Sagartia và Parthia. Cyaxares cũng lợi dụng tình trạng hỗn loạn để giải phóng các dân tộc Iran sau ba thế kỷ bị Assyria và Elam cai trị. Những dân tộc bị áp bức khác như người Scythia từ phía bắc của Kavkaz và người Cimmeria từ Biển Đen, và các bộ lạc Aram trong khu vực cũng gia nhập liên minh.

Vào năm 615 TCN, trong khi vua Assyria dồn sức dẹp loạn ở cả Babylonia và Assyria, Cyaxares đã phát động một cuộc tấn công bất ngờ vào trung tâm Assyria, cướp phá các thành phố Kalhu (Calah, Nimrud trong Kinh thánh) và Arrapkha (Kirkuk hiện đại). Nabopolassar vẫn bị vây ở miền nam Lưỡng Hà nên không tham dự chiến dịch này.

Từ lúc đó, liên minh của người Babylon, Chaldea, Meia, Ba Tư, Scythia, Cimmeria và Sagartia đã đồng loạt nổi dậy chống lại Assyria. Nhiều thành phố lớn của Assyria rơi vào tay liên quân vào năm 614 TCN. Sin-shar-ishkun đã đảo ngược tình thế vào năm 613 TCN, thành công đẩy lùi quân nổi loạn. Tuy nhiên, liên quân quay lại tấn công đa phương diện vào năm tiếp theo, và sau năm năm chiến đấu ác liệt, Nineveh bị công phá vào cuối năm 612 TCN sau một cuộc bao vây kéo dài. Sin-shar-ishkun bị giết khi thủ thành.

Chiến loạn vẫn tiếp tục ở Nineveh. Một tướng lĩnh trong hoàng tộc Assyria là Ashur-uballit II lên ngôi (612-605 TCN). Theo Biên niên sử Babylon, ông được liên quân khuyên hàng và chấp nhận xưng thần, nhưng ông từ chối và tìm cách rút khỏi Nineveh để đến thành phố phía Bắc Assyria Harran ở Thượng Lưỡng Hà và thành lập kinh đô mới. Cuộc chiến vẫn tiếp diễn cho đến năm 607 TCN, Ashur-uballit II bị Media, Babylon, Scythia và đồng minh đánh bật khỏi Harran. Số phận của ông sau đó vẫn chưa rõ.

Pharaoh Necho II của Ai Cập, triều đại chư hầu do Assyria lập nên năm 671 TCN, trợ giúp Assyria vì lo sợ Ai Cập sẽ bị các thế lực mới thôn tính nếu Assyria không còn nữa. Người Assyria có Ai Cập trợ giúp cho đến thất bại quyết định tại Carestoish ở tây bắc Assyria năm 605 TCN. Vị trí đế quốc được chuyển giao cho Babylon lần đầu tiên kể từ thời Hammurabi hơn một ngàn năm trước.

Thời kỳ Nebuchadnezzar II
Nebuchadnezzar II lên kế vị (605-562 TCN) và trị vì trong 43 năm, đưa Babylon một lần nữa trở thành bá chủ của phần lớn thế giới văn minh, tiếp quản các phần của Đế quốc Assyria cũ, với phần phía đông và đông bắc là Media và phía cực bắc là Scythia. Nebuchadnezzar II phải đối mặt với tàn dư Assyria và các mối đe dọa mới là người Scythia và người Cimmeria, vốn là các đồng minh cũ dưới thời Nabopolassar. Nebuchadnezzar II đem quân lên Anatolia và đánh tan các thế lực này, chấm dứt mối đe dọa ở phía Bắc.

Người Ai Cập cố gắng trụ lại Cận Đông, có thể là để khôi phục Assyria làm vùng đệm an toàn chống lại Babylon, Media và Ba Tư, hoặc để tạo ra một đế chế mới của riêng họ. Nebuchadnezzar II tấn công người Ai Cập và đẩy họ trở lại Sinai. Tuy nhiên, ông không thể khuất phục được Ai Cập như Assyria đã làm, chủ yếu là do một loạt các cuộc nổi loạn từ Israel của Judah và cổ vương quốc Ephraim, Phoenicia của Caanan và Aram của Levant. Babylon đã nghiền nát những cuộc nổi loạn này, phế truất Jehoiakim của Judah và áp giải một phần lớn dân số về Babylonia. Các thành phố như Tyre, Sidon và Damascus cũng bị thu phục. Người Ả Rập và các dân tộc Nam Ả Rập khác cư ngụ trong các sa mạc ở phía nam biên giới Lưỡng Hà sau đó cũng bị khuất phục.
liên_kết=https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Panorama_view_of_the_reconstructed_Southern_Palace_of_Nebuchadnezzar_II,_6th_century_BC,_Babylon,_Iraq.jpg|nhỏ|Toàn cảnh Cung điện phía Nam của Nebuchadnezzar II được phục dựng, thế kỷ thứ 6 TCN, Babylon, Iraq
Vào năm 567 TCN, Nebuchadnezzar II gây chiến với Pharaoh Amasis và xâm lược Ai Cập trong một thời gian ngắn. Sau khi đế chế được bảo đảm, bao gồm việc kết hôn với một công chúa Media, ông dành hết tâm huyết để phát triển Babylon và thực hiện nhiều dự án xây dựng ấn tượng. Ông được cho là người xây dựng Vườn treo Babylon huyền thoại.

Amel-Marduk kế vị và chỉ ở ngôi hai năm. Có ít ghi chép đương thời về triều đại của ông, mặc dù Berosus sau này cho rằng ông bị người kế nhiệm Neriglissar phế truất và sát hại vào năm 560 TCN vì "những hành vi sai trái". Neriglissar (560-556 TCN) cũng có một triều đại ngắn ngủi. Ông là con rể của Nebuchadnezzar II, không rõ là người Chaldea hay người Babylon bản địa. Ông tấn công Aram và Phoenicia, thành công duy trì sự thống trị của Babylon ở những vùng này. Tuy nhiên, Neriglissar chết sớm. Con trai là Labashi-Marduk (556 TCN), vẫn còn là một cậu bé, kế vị và bị giết trong cùng năm bởi Nabodius.

Ba Tư xâm lược
Vị vua Babylon cuối cùng, Nabonidus (Nabu-na'id, 556-539 TCN), là con trai của nữ tư tế người Assyria Adda-Guppi, xuất thân từ Harran (Kharranu), kinh đô cuối cùng của Assyria. Thông tin liên quan đến Nabonidus có nguồn gốc chủ yếu từ một phiến đất sét có ghi niên hiệu của Nabonidus, và dòng chữ khắc ghi công ông xây dựng lại ngôi đền của Thần mặt trăng Sin tại Harran; cũng như trong tuyên cáo của Cyrus được ban hành ngay sau khi ông chiếm được Babylonia.

Nhiều yếu tố phát sinh dẫn đến sự sụp đổ của Babylon. Dân chúng Babylonia trở nên bất mãn với Nabonidus do ông quy tập toàn bộ hoạt động thờ phụng đa thần về đền thờ chính Marduk ở Babylon, dẫn đến bỏ bê giới tăng lữ địa phương. Ông cũng không được lòng quân đội do sở thích nghiên cứu khảo cổ của mình. Nabonidus có vẻ đã để cho con trai Belshazzar (một vị tướng có khả năng nhưng kém về ngoại giao, không được lòng giới tinh hoa chính trị) nhiếp chính, còn mình thì mải khai quật ghi chép lưu trữ của các đền thờ và xác định ngày tháng xây dựng. Ông cũng dành nhiều thời gian bên ngoài Babylon, xây dựng lại các ngôi đền ở thành phố Harran của Assyria, hoặc ở tại các vùng chư hầu Ả Rập trong các sa mạc ở phía nam Lưỡng Hà. Nguồn gốc Assyria của Nabonidus và Belshazzar cũng có thể khiến cho sự phẫn nộ gia tăng. Ngoài ra, các thế lực quân đội tại Lưỡng Hà thường tập trung ở các vùng Assyria cũ, nhưng không còn Assyria kiềm chế, khiến cho Babylonia ở vào thế không được phòng thủ và dễ bị xâm chiếm hơn so với phía bắc.Vào năm thứ sáu triều Nabonidus (549 TCN), Cyrus Đại đế, "vua của Anshan" người Achaemenid Ba Tư ở Elam, đã nổi dậy chống lại ách thống trị của Astyages, "vua của Manda" hoặc Media, tại Ecbatana. Quân đội của Astyages ngả theo phe Cyrus. Đế chế Media sụp đổ và người Ba Tư thành bá chủ của các dân tộc Iran. Ba năm sau, Cyrus trở thành vua của Ba Tư và dập tắt cuộc nổi dậy của người Assyria. Trong khi đó, Nabonidus đã lập doanh trại ở sa mạc thuộc địa Ả Rập của mình, gần biên giới phía nam vương quốc, để lại con trai Belshazzar (Belsharutsur) chỉ huy quân đội.

Năm 539 TCN, Cyrus xâm chiếm Babylonia. Vào tháng 6, Opis bị chiếm; ngay sau đó Sippar đầu hàng. Nabonidus chạy về Babylon, và bị Gobryas bắt giữ. Vào ngày 16 lịch Tammuz, hai ngày sau khi Sippar đầu hàng, "binh sĩ của Cyrus vào Babylon mà không gặp phải sự kháng cự nào." Cho đến tận ngày 3 của Marchesvan (tháng Mười) Cyrus mới đến, trong thời gian đó Gobryas thay mặt cho ông và được phong làm tổng trấn của tỉnh Babylon. Vài ngày sau đó Belshazzar tử trận. Tang lễ được tổ chức kéo dài 6 ngày, con trai của Cyrus là Cambyses đi cùng lễ rước thi hài nhập táng. Một trong những đạo luật đầu tiên của Cyrus là cho phép những người lưu vong Do Thái trở về nhà. Qua đó Cyrus thể hiện mình chính thức sở hữu ngai vàng Babylon. Cyrus tuyên bố là người thừa kế hợp pháp của các vị vua Babylon cổ đại và là kẻ báo thù cho thần Marduk, người đã rất phẫn nộ trước sự bất kính của Nabonidus khi đem các tượng thần địa phương khỏi đền thờ gốc của họ tới thủ đô Babylon.

Tộc Chaldea đã mất quyền kiểm soát Babylonia trong nhiều thập kỷ trước khi kết thúc thời đại mang tên họ, và họ dường như đã hòa nhập với thường dân Babylonia từ trước đó (ví dụ, Nabopolassar, Nebuchadnezzar II và những người kế vị đều tự xưng là Shar Akkad chứ không phải là Shar Kaldu trên các dòng chữ khắc). Trong Đế chế Achaemenid của Ba Tư, thuật ngữ Chaldea đã không còn dùng để chỉ một chủng tộc người, mà thay vào đó là đẳng cấp tu sĩ có học vấn về Babylon cổ điển, cụ thể là Thiên văn học và Chiêm tinh. Vào giữa thời Đế chế Seleucid (312-150 TCN), thuật ngữ này cũng đã không còn được sử dụng.

Thời kỳ sau này
Babylonia bị sáp nhập vào Đế chế Achaemenes vào năm 539 TCN.

Một năm trước khi chết, vào năm 529 TCN, Cyrus phong con trai mình là Cambyses II làm vua Babylon, còn ông giữ danh hiệu đầy đủ hơn là "vua của các tỉnh (khác)" của đế chế. Chỉ cho đến khi Darius I lên ngôi và đặt Hỏa giáo làm quốc giáo, thì truyền thống coi ngai vàng Babylon là điều kiện bắt buộc để trị vì chính danh ở Tây Á mới ngừng được thừa nhận.

Sau khi Darius giành được Ba Tư, Babylon đã nhanh chóng giành độc lập về tay người bản địa. Nidinta-Bel, lấy tên là Nebuchadnezzar III, trị vì từ tháng 10 năm 522 TCN cho đến tháng 8 năm 520 TCN, Daris chiếm lại thành phố. Assyria ở phía bắc cũng nổi loạn. Vài năm sau, có lẽ là 514 TCN, Babylon lại nổi dậy dưới thời vua Armenia Nebuchadnezzar IV; lần này sau khi bị người Ba Tư đánh hạ, các bức tường thành đã bị phá hủy một phần. Tuy nhiên, ngôi đền lớn Esagila vẫn được tu sửa và là một trung tâm tôn giáo của người Babylon.Alexander Đại đế chinh phục Babylon vào năm 333 TCN cho người Hy Lạp, và qua đời ở đây vào năm 323 TCN. Babylonia và Assyria sau đó trở thành một phần của Đế chế Seleucid của Hy Lạp. Lâu nay nhiều người tin rằng một phần dân số chuyển đến Seleucia, thủ đô mới của nam Lưỡng Hà, và những tàn tích của Babylon cũ bị khai thác đá để xây dựng chính quyền mới, nhưng ấn phẩm gần đây của Biên niên sử Babylon đã chỉ ra rằng cuộc sống thành thị tại đây vẫn như cũ cho đến thời Đế chế Parthia (150-226 CN). Vua Mithridates của Parthia đã chinh phục và sáp nhập vùng này vào Đế quốc Parthia vào năm 150 TCN. Khu vực này trở thành một chiến trường giữa người Hy Lạp và Parthia.

Có một thời gian ngắn khu vực bị La Mã chinh phạt (tỉnh Assyria và Lưỡng Hà thuộc La Mã; 116-118 CN) dưới thời Trajan, sau đó người Parthia giành lại quyền kiểm soát.

Satrap Babylon được sáp nhập vào vùng Asōristān (có nghĩa là xứ Assyria trong tiếng Ba Tư) thuộc Đế quốc Sasanian vào năm 226 CN, và đến thời điểm này, Kitô giáo Đông Syria (khởi nguồn ở Assyria và Thượng Lưỡng Hà) đã trở thành tôn giáo chính trong cộng đồng người Assyria-Babylon bản địa. Nhóm người này chưa bao giờ dung nhập Hỏa giáo hay tôn giáo Hy Lạp và ngôn ngữ của những kẻ cai trị.

Ngoại trừ các thành bang Tân Assyria nhỏ độc lập từ thế kỷ 2 TCN đến thế kỉ 3 CN: Adiabene, Osroene, Assur, Beth Garmai, Beth Nuhadra và Hatra ở phía bắc, Lưỡng Hà bị Ba Tư đô hộ cho đến cuộc xâm lược Ba Tư của người Hồi giáo Ả Rập trong thế kỷ 7 CN. Asōristān bị giải thể năm 637 CN; dân cư nói tiếng Đông Aram và phần lớn theo Kitô giáo ở miền Nam và Trung Lưỡng Hà (với ngoại lệ Mandea) dần dần bị Ả Rập hóa và Hồi giáo hóa; ngược lại, vùng Bắc Lưỡng Hà vẫn duy trì truyền thống Assyria cho đến tận ngày nay.

Văn hóa xã hội

Tôn giáo

Babylon, giống như phần còn lại của Lưỡng Hà cổ đại, theo tôn giáo Lưỡng Hà cổ đại, trong đó các vị thần có hệ thống cấp bậc và triều đại, các vị thần địa phương đóng vai trò là vị thần bảo trợ cho mỗi thành phố cụ thể. Marduk là vị thần bảo trợ của thành Babylon kể từ thời vua Hammurabi (thế kỷ 18 TCN) của Triều đại Babylon thứ nhất. Trong thần thoại Lưỡng Hà, Marduk là một vị thần sáng tạo. Sử thi sáng thế của Babylon Enuma Elish kể về việc thế giới được tạo thành như thế nào và quá trình Marduk trở thành vị thần tối cao. Mặc dù tín ngưỡng Marduk của người Babylon không phủ nhận sự tồn tại của các vị thần khác trong hệ thống thần Lưỡng Hà, nhưng nhiều khi nó cũng được xem như tôn giáo độc thần. Lịch sử thờ cúng Marduk gắn bó mật thiết với lịch sử của Babylon và khi quyền lực của Babylon tăng lên, vị trí của Marduk cũng được nâng cao so với các vị thần Lưỡng Hà khác. Vào cuối thiên niên kỷ thứ hai TCN, đôi khi Marduk chỉ được nhắc đến như là Bêl, có nghĩa là "chúa tể". Bức tượng Marduk được xem là hiện thân của Marduk nằm trong ngôi đền chính Esagila của Babylon, được sử dụng trong các nghi lễ quan trọng của thành phố.

Những ngôi đền ở miền nam Lưỡng Hà đóng vai trò là trung tâm tôn giáo và kinh tế của mỗi thành phố. Chúng có mặt ở tất cả các thành phố lớn, và góp phần kích thích tăng trưởng thương mại và dân số.

Công lý

Các nguồn còn sót lại cho thấy hệ thống pháp lý của Đế chế Tân Babylon không thay đổi nhiều so với thời Đế chế Cổ Babylon từ một ngàn năm trước. Trên khắp Babylonia, có các hội đồng địa phương (được gọi là puhru) của các bô lão và những người đáng kính khác trong xã hội, hoạt động như là tòa án công lý địa phương (ở bên trên còn có "hoàng gia" và "đền thờ" với các đặc quyền pháp lý lớn hơn). Tại các tòa án này, thẩm phán sẽ được hỗ trợ bởi các kinh sư và một số tòa án địa phương được chủ quản bởi các đại diện hoàng gia, thường có tước hiệu là sartennu hoặc šukallu.

Phần lớn các nguồn còn sót lại liên quan đến hệ thống pháp lý Tân Babylon là các phiến đất sét ghi chép lại thư từ và các vụ kiện tụng. Những phiến đất sét này ghi lại các tranh chấp pháp lý và tội phạm khác nhau, chẳng hạn như tham ô, tranh chấp tài sản, trộm cắp, các vấn đề gia đình, nợ nần, thừa kế và thường cung cấp cái nhìn sâu sắc về cuộc sống hàng ngày ở Đế quốc Tân Babylon. Hình phạt cho các loại tội phạm và tranh chấp này phần lớn là phạt tiền: bên có tội phải trả một số lượng bạc cụ thể như một khoản bồi thường. Những tội như ngoại tình hay phỉ báng hoàng gia là tội tử hình, nhưng có rất ít bằng chứng còn tồn tại cho thấy án tử hình thực sự được thực hiện.

Nô lệ
Như trong hầu hết các đế chế cổ đại, nô lệ được chấp nhận tại xã hội Tân Babylon. Nô lệ ở Đế quốc Tân Babylon là tài sản quý giá, thường được bán với mức giá bằng nhiều năm thu nhập của một người làm công. Nô lệ thường được đem tới từ những vùng đất bên ngoài Babylonia thông qua buôn bán nô lệ hoặc là tù nhân chiến tranh. Nữ nô lệ thường được coi như một phần của hồi môn được dành cho con gái đi lấy chồng để giúp việc nhà hoặc làm vú em. Bởi vì nô lệ rất đắt nên nhiều chủ nô Tân Babylon đã cho nô lệ học nghề để nâng cao giá trị hoặc cho người khác thuê lại. Đôi khi có những nô lệ có năng khiếu buôn bán sẽ được cho đi làm buôn bán hoặc quản lý việc kinh doanh của gia đình. Các gia đình nô lệ thường được bán cùng nhau, trẻ em chỉ được tách khỏi cha mẹ khi đến tuổi trưởng thành (hoặc tuổi lao động).

Mặc dù nô lệ có thể phải chịu đựng điều kiện sống khắc nghiệt và bị đối xử tệ bạc, nhưng nó không đến mức tàn bạo như chế độ nô lệ ở Đế chế La Mã hay ở các thời sau này. Mặc dù thỉnh thoảng có đề cập đến việc nô lệ bỏ trốn, nhưng không có ghi chép nào về các cuộc khởi nghĩa nô lệ trong Đế chế Tân Babylon. Nô lệ được nhắc đến trong nông nghiệp và trồng trọt thường không phải là lao động cưỡng bức. Vì việc canh tác đòi hỏi sự cần cù chăm sóc, nô lệ tại các trang trại thường được ký khế ước và làm việc tự chủ, điều này giúp cho nô lệ quan tâm nhiều hơn đến kết quả lao động. Một số nô lệ đóng vai trò như là người thay mặt hoặc hầu cận của chủ nhân. Nô lệ cũng được phép trả một khoản phí gọi là mandattu cho chủ nô để làm việc và sống độc lập, về cơ bản là "thuê" chính mình từ chủ nô. Có những ghi chép về việc nô lệ trả tiền mandattu cho chính mình và vợ để sống tự do. Tuy nhiên, không có ghi chép nào về việc nô lệ có thể tự chuộc thân hoàn toàn, nô lệ Babylon chỉ có thể được giải phóng bởi chính chủ nhân của họ.

Kinh tế
Sau khi đế chế Tân Babylon phục khởi, lần đầu tiên kể từ khi thời Assyria đô hộ, Babylonia trở thành "thiên triều" được hưởng cống nạp chứ không phải là nước đi cống nạp. Sự đảo ngược này, kết hợp với các dự án xây dựng và dòng di cư của các dân tộc bị khuất phục, đã kích thích tăng trưởng cả dân số và kinh tế trong khu vực.

Mặc dù đất đai ở Lưỡng Hà rất màu mỡ, nhưng lượng mưa trung bình trong khu vực không đủ để duy trì canh tác thường xuyên. Vì vậy, hệ thống kênh, đập và đê điều quy mô lớn phức tạp ra đười để lấy nước từ hai con sông lớn là Euphrates và Tigris và phòng chống lũ lụt. Hệ thống này đòi hỏi phải bảo trì và giám sát liên tục. Đào kênh be bờ được coi là một nhiệm vụ của hoàng gia và các ngôi đền chịu trách nhiệm cung ứng nguồn nhân và vật lực cần thiết để xây dựng và duy trì cơ sở hạ tầng.

Những ghi chép chi tiết nhất về kinh tế ở thời Tân Babylon là từ những ngôi đền này. Người canh tác trong các lãnh địa của đền thờ hầu hết là nông nô phụ thuộc đền thờ (širāku). Về sau, để tăng năng suất, các đền thờ bắt đầu thuê "nông dân địa tô". Những người này được giao một phần hoặc toàn bộ ruộng đất của đền thờ, bao gồm cả nông nô và tư liệu sản xuất, đổi lại họ sẽ nộp lại tô và một lượng sản phẩm cố định cho đền. Nông dân địa tô phải chịu trách nhiệm hoàn toàn nếu không nộp đủ hạn ngạch, có nhiều ghi chép cho thấy nông dân địa tô bỏ ruộng hoặc đôi khi phải gán nợ tài sản để bồi thường cho đền thờ.

Chăn nuôi được áp dụng trên khắp Lưỡng Hà nhưng phổ biến nhất là ở miền Nam. Ở Uruk, chăn nuôi là nguồn thu nhập chính. Những người chăn cừu có thể là nông nô của đền thờ hoặc là người làm thuê tự do được giao cho đàn cừu hoặc dê. Tương tự như nông dân địa tô, những người chăn cừu này cũng cấn nộp một lượng cừu nhất định cho đền để hiến tế và lấy len hay da. Các sản phẩm từ sữa không phổ biến vì phần lớn thời gian trong năm, súc vật không ở cố định một chỗ mà được chăn thả du mục khắp nơi. Bò không có nhiều ở Lưỡng Hà do thức ăn khan hiếm trong mùa hè, chủ yếu được sử dụng để lấy sức kéo. Những vùng đầm lầy không thích hợp để canh tác thì chủ yếu là săn bắn chim và cá.

Hình thức hợp tác kinh doanh phổ biến nhất được ghi lại là harrānu, gồm một đối tác ra vốn và một đối tác vai vế thấp hơn thực hiện công việc (sử dụng vốn được cung cấp để làm tất cả công việc). Lợi nhuận được chia đều giữa hai đối tác. Điều này cho phép người có tiền có thể tài trợ cho người có khả năng nhưng không có nguồn lực (ví dụ như những người con trai thứ không được thừa kế nhiều tiền như con trai đầu). Những ghi chép cho thấy một số đối tác vế dưới đã điều hành hoạt động kinh doanh hiệu quả và cuối cùng trở thành đối tác vế trên trong các thỏa thuận harrānu mới.

Thời kỳ Tân Babylon đã chứng kiến sự gia tăng dân số rõ rệt ở Babylonia, với số lượng các khu định cư đã biết tăng từ 134 thời trước đó đến 182 thời Tân Babylonia và tăng cả quy mô trung bình. Thời kỳ Tân Babylon này cũng diễn ra sự đô thị hóa mạnh mẽ, đảo ngược xu hướng nông thôn hóa ở miền nam Lưỡng Hà kể từ sau khi Đế chế Babylon cổ sụp đổ.

Chính phủ và quân đội

Quản lí hành chính

Đứng đầu Đế chế Tân Babylon là vua (šar), được thần dân tuyên thệ lòng trung thành (được gọi là ade), một truyền thống kế thừa từ Đế chế Tân Assyria. Các vị vua Tân Babylon sử dụng các danh hiệu Vua Babylon và Vua của Sumer và Akkad. Họ bãi bỏ nhiều danh hiệu phù phiếm thời Tân Assyrian như là Vua của toàn vũ trụ (mặc dù một số lại được sử dụng dưới thời Nabonidus), có thể vì người Babylon căm ghét hình ảnh hiếu chiến và nghịch đạo của người Assyria, còn các vị vua Tân Babylon muốn tỏ ra là những vị vua sùng đạo.

Nhà vua cũng là người chủ sở hữu đất đai lớn nhất trong đế chế, với nhiều vùng đất rộng lớn nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của hoàng gia trên khắp Babylonia. Ngoài ra còn có các lãnh địa lớn thuộc về các thành viên khác của hoàng gia (ví dụ, có bản khắc đề cập đến một "tư dinh của thái tử" phân biệt với "cung điện của nhà vua") và các quan chức cấp cao khác (như quan coi quốc khố).

Vì thiếu tư liệu nên có nhiều điều chưa rõ về cơ cấu hành chính và chính phủ của Đế quốc Tân Babylon. Mặc dù Đế quốc Tân Babylon đã thay thế vị trí của Đế chế Tân Assyria, nhưng chưa thể xác định được phần lãnh thổ mà Babylon được thừa hưởng. Sau khi Nineveh thất thủ vào năm 612 TCN, lãnh thổ của Đế quốc Tân Assyria bị Babylon và Media chia cắt, bên Media được chia vùng núi phía bắc Wapros còn Babylon chiếm Xuyên Lưỡng Hà (các nước phía tây Euphrates) và Levant, nhưng biên giới chính xác giữa hai đế chế và việc phân chia vùng trung tâm Assyria vẫn chưa được biết nhiều. Bản thân Babylonia, trung tâm của Đế chế Tân Babylon, được chia thành các tỉnh và bộ lạc với các mức độ tự trị khác nhau. Cấu trúc hành chính ở bên ngoài vùng trung tâm vẫn chưa rõ.

Từ những bản khắc trên các công trình xây dựng, có thể thấy một số phần của vùng trung tâm Tân Assyrian cũ nằm dưới sự kiểm soát của Babylon. Bản khắc trên một tòa nhà của Nebuchadnezzar II đề cập đến những người thợ phục dựng Etemenanki ở Babylon được ca tụng bởi "toàn bộ xứ Akkad và Assyria, các vị vua Eber-Nāri, các tổng trấn Hatti, từ Thượng Hải đến Hạ Hải". Các tài liệu từ thời Neriglissar xác nhận sự tồn tại của một tổng trấn người Babylon ở thành Assur, có nghĩa là nó thuộc lãnh thổ của đế chế. Không có bằng chứng cho thấy kinh đô cũ Nineveh của Assyria nằm trong Đế chế Tân Babylon. Việc Syria nằm dưới sự cai trị trực tiếp được thể hiện trong bản khắc trên tòa nhà của Nebuchadnezzar ("tổng trấn Hatti" - Hatti để chỉ thành bang Syro-Hitti trong khu vực) và các bản khắc khác đề cập đến một tổng trấn ở thành Arpad.

Mặc dù một số học giả cho rằng hệ thống tỉnh của Assyria sụp đổ cùng với Đế chế Tân Assyria và Đế chế Tân Babylon chỉ đơn giản là một vùng ảnh hưởng mà vua Babylon nhận được triều cống, nhưng cũng có khả năng Đế chế Tân Babylon giữ lại hệ thống tỉnh cũ. Vùng trung tâm Assyria cũ có lẽ được phân chia giữa người Babylon và người Media, người Babylon sát nhập miền nam vào đế chế còn người Media lấy miền bắc. Có thể là mức độ kiểm soát thực tế của Babylon ở mỗi vùng lãnh thổ này không giống nhau. Sau sự sụp đổ của Assyria, nhiều thành quốc ven biển ở Levant giành độc lập, nhưng làm chư hầu của Babylon (chứ không phải là các tỉnh hợp nhất).

Quân đội

Đối với các vị vua Tân Babylon, chiến tranh là một phương tiện để thu cống nạp, cướp bóc (đặc biệt là các vật liệu hiếm như kim loại và gỗ) và tù binh để dùng làm nô lệ. Giống như người Assyria, các vị vua Tân Babylon cũng kiểm soát dân chúng bằng biện pháp lưu đày. Người Assyria đã tái phân bổ dân cư trên khắp đế chế rộng lớn của họ, nhưng cách thức này đến thời các vị vua Babylon bị hạn chế hơn, chỉ được sử dụng để thành lập các khu dân cư mới ở chính Babylonia. Mặc dù các bản khắc hoàng gia thời Tân Babylon không nói về các hành động hủy diệt và trục xuất huênh hoang như thời Tân Assyria, nó không có nghĩa là người Babylon không thực hiện hoặc thực hiện ít tàn bạo hơn người Assyria. Chẳng hạn, có bằng chứng cho thấy thành phố Ashkelon đã bị Nebuchadnezzar II phá hủy vào năm 604 TCN.

Quân đội của Đế quốc Tân Babylon huy động từ tất cả đơn vị hành chính - các thành phố của Babylonia, các tỉnh ở Syria và Assyria, các liên minh bộ lạc thần phục Babylon và các thành quốc chư hầu ở Levant. Các nguồn chi tiết nhất còn lại từ thời Tân Babylon có đề cập đến quân đội là từ các ngôi đền, nơi cung cấp một phần dân cư phụ thuộc đền thờ (được gọi là širāku) để nhập ngũ trong thời chiến. Những người này chủ yếu là nông dân (ikkaru) nhưng một số người cũng là mục đồng, thợ làm vườn và thợ thủ công. Phần lớn quân sĩ lấy từ các đền thờ phục vụ trong quân đội ở vị trí cung thủ, được trang bị bởi đền thờ. Kỵ binh và chiến xa cũng do đền thờ cung cấp, nhưng ít được nhắc đến trong các bản khắc.

Công dân của các thành phố ở Babylonia có nghĩa vụ tham gia quân ngũ bắt buộc, thường là phục vụ ở vị trí cung thủ. Lực lượng dân quân này, giống lực lượng cung thủ từ đền thờ, được phân chia và tổ chức theo nghề nghiệp. Công dân tđi lính được trả lương bằng bạc, có thể ở mức 1 mina mỗi năm. Quân đội Tân Babylon cũng có thể đã bắt người từ các bộ lạc sung quân và thuê cả lính đánh thuê chuyên nghiệp (lính đánh thuê Hy Lạp trong quân đội của Nebuchadnezzar II được nhắc đến trong một bài thơ). Binh sĩ tham gia các chiến dịch (có thể kéo dài từ ba tháng đến cả năm) được cấp theo khẩu phần (bao gồm lúa mạch và cừu), trả lương bằng bạc, muối, dầu và bình nước, và cũng được trang bị chăn, lều, bao tải, giày, áo chẽn và lừa hoặc ngựa.

Nghệ thuật và kiến trúc

Nghệ thuật

Thời kỳ Tân Babylon tiếp tục xu hướng nghệ thuật của các thời kỳ trước, cụ thể là thời kỳ Tân Assyria. Các con dấu hình trụ thời này ít chi tiết hơn trước và cho thấy ảnh hưởng nhất định của Assyria trong các chủ đề được mô tả. Một trong những hình ảnh phổ biến nhất được miêu tả trên các con dấu là người anh hùng, đôi khi có cánh, chuẩn bị tấn công quái thú bằng kiếm cong. Những cảnh phổ biến khác bao gồm cảnh thanh tẩy cây thiêng hoặc sinh vật thần thoại. Các con dấu hình trụ ngày càng ít được sử dụng trong suốt thế kỷ Tân Babylon, cuối cùng bị thay thế hoàn toàn bởi các con dấu đóng dấu.

Tượng và phù điêu đất nung được làm bằng khuôn rất phổ biến ở Đế chế Tân Babylon. Những bức tượng được tìm thấy thường thể hiện những con quỷ bảo hộ (như Pazuzu) hoặc các vị thần, nhưng cũng có cả kỵ sĩ, phụ nữ khỏa thân, thuyền, người vác bình và nhiều loại đồ đạc. Những bức tượng đất nung có thể là những linh vật được giữ trong nhà của mọi người để làm phép giữ nhà hoặc trang trí, nhưng cũng có thể là những đồ vật được dâng lên các vị thần trong đền thờ.

Kỹ thuật tráng men màu đã được cải tiến và hoàn thiện bởi các nghệ nhân Tân Babylon. Trong các bức phù điêu, chẳng hạn như ở trên Cổng Ishtar ở Babylon và dọc theo Đường diễu hành của thành phố (nơi diễn ra các cuộc diễu hành trong các lễ hội tôn giáo), những viên gạch được đúc thành nhiều hình dạng khác nhau và tráng men màu để trang trí. Hầu hết các họa tiết trang trí này bao gồm sư tử và hoa (biểu tượng của nữ thần Ishtar), mušḫuššu (một sinh vật thần thoại gắn với thần Marduk) và bò (gắn với thần Adad).

Sự hồi sinh của truyền thống cổ
Sau khi Babylonia giành lại độc lập, các nhà cai trị Tân Babylon có ý thức sâu sắc về bề dày lịch sử của đế quốc và theo đuổi chính sách đề cao truyền thống, làm sống lại phần lớn văn hóa Sumer-Akkad cổ đại. Mặc dù Tiếng Aram đã trở thành ngôn ngữ phổ thông, tiếng Akkad vẫn được dùng làm ngôn ngữ hành chính và văn hóa.

Các tác phẩm nghệ thuật cổ đại từ thời hoàng kim của đế quốc Babylon cổ được sùng bái hết mức và bảo tồn cẩn thận. Ví dụ, khi một bức tượng của Sargon Đại đế được tìm thấy trong quá trình xây dựng, một ngôi đền đã được dựng lên để thờ cúng bức tượng. Có một câu chuyện về việc Nebuchadnezzar II trong khi dựng lại Đền Sippar, đã phải khai quật nhiều lần cho đến khi tìm thấy nền móng cũ từ thời Naram-Sin của Akkad để xây dựng lại ngôi đền cho đúng cách. Người Tân Babylon cũng hồi sinh tập tục Akkad cổ đại là bổ nhiệm một thiếu nữ hoàng tộc làm nữ tư tế của thần mặt trăng Sîn.

Kiến trúc

Kiến trúc đền đài

Kiến trúc đền đài bao gồm các công trình như đền thờ, cung điện, ziggurat, tường thành, phố diễu hành, kênh mương và các công trình phòng thủ. Vai trò truyền thống của nhà vua Babylon là người xây dựng và phục chế, và các dự án xây dựng quy mô lớn như vậy đóng vai trò khẳng định tính chính danh cho các vị vua. Do công việc khai quật ban đầu thường hướng đến các đền đài đồ sộ ở trung tâm các thành phố lớn của Babylonia, các kiến thức khảo cổ về Đế quốc Tân Babylon thường xoay quanh những đối tượng này mà bỏ qua kết cấu của thành phố (như khu dân cư) và các định cư nhỏ hơn.

Mặc dù các bản khắc nhắc đến các cung điện hoàng gia tại một số thành phố trên khắp miền nam Lưỡng Hà, nhưng chúng chỉ được mới tìm thấy và khai quật tại chính Babylon. Cung điện phía Nam, nằm ở góc giao của tường thành phía bắc và Euphrates ở phía tây, được xây dựng dưới thời vua Nabopolassar và Nebuchadnezzar II và bao gồm năm cụm, mỗi cụm có một sân riêng. Trung tâm của các cụm là phòng ở và chính điện đặt ngai vàng, còn các cụm khác dành cho mục đích hành chính và lưu trữ. Cung điện tiếp giáp với Phố diễu hành ở phía đông và được phòng thủ cẩn mật ở phía tây (phía đối diện với Euphrates).

Nebuchadnezzar II cũng đã xây dựng một cung điện thứ hai, Cung điện phía Bắc, ở phía bên kia của thành nội. Cung điện này cũng tiếp giáp với Phố diễu hành ở phía đông, nhưng do hư hại nhiều nên vẫn chưa rõ về kiến trúc của nó. Ngoài ra còn có một cung điện hoàng gia thứ ba trong thành phố, Cung điện mùa hè, được xây dựng ở góc cực bắc của thành ngoại (cũng được xây dựng bởi Nebuchadnezzar II). Các dinh thự phi hoàng gia, như tư dinh của một tổng trấn địa phương tại Ur, cũng có các đặc điểm thiết kế với Cung điện phía Nam của Babylon nhưng có kích thước nhỏ hơn đáng kể.

Các đền thờ Tân Babylon được các nhà khảo cổ chia thành hai loại; những ngôi đền độc lập nhỏ hơn nằm rải rác trong một thành phố (thường là trong các khu dân cư) và những ngôi đền chính lớn của thành phố, dành riêng cho vị thần bảo trợ và thường có tường bao riêng. Ở hầu hết các thành phố, ziggurat nằm trong quần thể đền thờ. Riêng ziggurat ở Babylon, được gọi là Etemenanki, có khu phức hợp riêng và các tường bao tách biệt với ngôi đền chính của thành phố, Esagila. Đền thờ Tân Babylon kết hợp chức năng của cả cung điện và nhà ở. Chúng có sân trung tâm, hoàn toàn khép kín ở tất cả các phía, với phòng chính dành riêng cho vị thần, thường được đặt ở phía nam, lối vào của ngôi đền nằm ở phía đối diện với phòng chính này. Một số ngôi đền, chẳng hạn như đền Ninurta ở Babylon, có một sân duy nhất, trong khi những ngôi đền khác, chẳng hạn như đền thờ Ishtar ở Babylon, có các sân khác nhỏ hơn ngoài sân chính.

Mặc dù có nhiều Đường diễu hành được mô tả trong các bản khắc từ thời Tân Babylon, nhưng chỉ mới khai quật được duy nhất Đường diễu hành chính của Babylon. Con đường này chạy dọc theo các bức tường phía đông của Cung điện phía Nam và ra khỏi Thành nội tại Cổng Ishtar, chạy qua Cung điện phía Bắc. Ở phía nam, con đường này đi qua Etemenanki, rẽ về phía tây và đi qua một cây cầu được xây dựng dưới triều đại của Nabopolassar hoặc Nebuchadnezzar II. Một số viên gạch của Phố diễu hành khắc tên của vua Tân Assyria Sennacherib ở mặt dưới, cho thấy việc xây dựng con đường đã bắt đầu từ thời của ông, nhưng mặt trên của các viên gạch đều khắc tên của Nebuchadnezzar II, cho thấy việc xây dựng đường phố được hoàn thành ở thời này.

Nebuchadnezzar II cũng đã xây dựng hai dải tường phòng thủ xuyên quốc gia. Hiện chỉ mới xác định được chính xác một dải tường tên Habl al-Shar trải dài từ Euphrates đến Tigris tại đoạn hai con sông gần nhau nhất, nằm ở phía bắc thành phố Sippar. Dải tường kia chưa được tìm thấy, nằm ở phía đông gần thành phố Kish. Nebuchadnezzar tập trung các dự án xây dựng phòng thủ của mình ở phía bắc Babylonia vì lo ngại khu vực này dễ bị tấn công nhất, và cũng xây dựng lại tường thành của các thành phố phía bắc như Kish, Borsippa và Babylon, còn của Ur và Uruk thì để như cũ.

Kiến trúc dân dụng
Những ngôi nhà dân điển hình thời Tân Babylon có kết cấu cụm phòng ở bao quanh một khoảng sân trung tâm không có mái che. Một số ngôi nhà lớn hơn có hai hoặc ba sân (chỉ trong những ngôi nhà đặc biệt lớn). Hầu hết các ngôi nhà theo hướng đông nam đến tây bắc, với khu vực sinh hoạt chính (phòng lớn nhất) nằm ở phía đông nam. Tường rào bên ngoài nhà không được trang trí, trống trơn và không có cửa sổ. Lối vào chính thường nằm ở cuối nhà, cách xa khu vực sinh hoạt chính. Nhà của những người có địa vị cao hơn thường đứng biệt lập, trong khi những ngôi nhà có địa vị thấp hơn có thể có chung tường rào với nhà hàng xóm.

Những ngôi nhà thời Tân Babylon được xây dựng chủ yếu bằng gạch bùn phơi khô. Chỉ có một số bộ phận, chẳng hạn gạch lát trong các phòng có nước và trong sân, mới sử dụng gạch nung, như loại dùng xây tường thành của Nebuchadnezzar. Mái nhà được làm từ gỗ phủ phên sậy, trên cùng phủ rơm khô.

Di sản

Trước các cuộc khai quật khảo cổ học hiện đại ở Lưỡng Hà, lịch sử chính trị, xã hội và hình thái của Babylon cổ đại phần lớn là một điều bí ẩn. Các nghệ sĩ phương Tây thường hình dung thành phố và đế quốc của nó như là sự kết hợp của các nền văn hóa cổ đại đã biết - điển hình là sự pha trộn của văn hóa Hy Lạp và Ai Cập cổ đại - với một số ảnh hưởng từ đế quốc Trung Đông đương thời, Đế chế Ottoman. Những minh họa thời đầu về thành phố khắc họa nó với hàng cột dài, đôi khi có tầng cao, hoàn toàn không giống với kiến trúc thực tế của các thành phố Lưỡng Hà cổ đại trong lịch sử, cùng với các bút tháp và nhân sư lấy cảm hứng từ Ai Cập, và những chóp nhọn và tháp rải rác ảnh hưởng từ Ottoman.

Thời nay Babylon có lẽ được biết đến nhiều nhất qua những lần nó được nhắc đến trong Kinh Thánh theo cả nghĩa đen (liên quan đến các sự kiện lịch sử) và nghĩa bóng (tượng trưng cho những thứ khác). Đế chế Tân Babylon xuất hiện trong một số lời tiên tri và trong các mô tả về sự phá hủy Jerusalem và bị cầm tù người Do Thái tại Babylon sau đó. Do đó, theo truyền thống Do Thái, Babylon tượng trưng cho bạo ngược và áp bức. Trong Kitô giáo, Babylon tượng trưng cho sự trần tục và xấu xa. Những lời tiên tri đôi khi gắn các vị vua của Babylon với Lucifer. Nebuchadnezzar II, đôi khi được hợp nhất với Nabonidus, là người cai trị được nhắc đến nhiều nhất trong những câu chuyện này.

Sách Khải Huyền trong Kinh Thánh Kitô giáo đề cập đến Babylon nhiều thế kỷ sau khi nó không còn là một trung tâm chính trị lớn. Thành phố được nhân cách hóa thành "Con điếm thành Babylon", cưỡi trên một con thú đỏ tươi với bảy đầu và mười sừng, và say sưa hút máu của những người công chính. Một số học giả về văn học khải huyền tin rằng cụm "Babylon" trong Tân Ước này là để ẩn dụ cho Đế chế La Mã.

Xem thêm

Văn minh cổ Babylon
Lịch sử Lưỡng Hà

Ghi chú

Dẫn nguồn

Thư mục

Nguồn trang web

Liên kết ngoài

 Những lá thư của A. Leo Oppenheim từ Lưỡng Hà (1967), bao gồm các bản dịch của một số bức thư Tân Babylon (trang 183 Phản 195).

Cựu đế quốc châu Á
Lịch sử Kuwait
Syria cổ đại
Lịch sử cổ đại Iran
Babylonia
Lịch sử Lưỡng Hà
Lưỡng Hà cổ đại
Liban cổ đại
Lịch sử cổ đại Iraq
Cựu đế quốc