title: The Shield (nhóm đô vật chuyên nghiệp)

text:
The Shield là một nhóm đô vật chuyên nghiệp ở WWE, bao gồm Dean Ambrose, Seth Rollins, và Roman Reigns.

Nhóm ra mắt trong tháng 11 năm 2012 tại Pay-Per-View (PPV) Survivor Series, và sau đó tuyên bố ý định của mình để chống lại những gì mà họ cho là "bất công" trong WWE. Ambrose từng nắm giữ WWE United States Championship (Đai vô địch nước Mĩ). Nhóm được biết đến với trang phục màu đen (đặc biệt là áo khoác bảo vệ của nhóm), xu hướng của nhóm là tấn công những đô vật trên ringside. Gimmick của nhóm là tinh thần đoàn kết nhóm và sẵn sàng hy sinh bản thân vì nhóm, và lý đo đó nhóm đạt được chiến thắng bằng cách áp đảo đối thủ với số đông hơn sau khi mất khả năng đồng đội của nhóm. "The Shield" đã đánh bại "The Evolution" vào ngày 3 tháng 6 năm 2014, nhưng vào ngày tiếp theo, 4 tháng 6, Seth Rollins đã bất ngờ phản bội "anh em" của mình (Roman Reigns và Dean Ambrose), dẫn đến sự tan rã của "The Shield".

Nhưng mặc dù vậy, "The Shield" được xem là một trong những nhóm đô vật áp đảo nhất từ trước đến nay, và khán giả vẫn mong "The Shield" sẽ tái hợp một ngày nào đó. Và ngày đó đã đến, ngày 9 tháng 10 năm 2017, Roman Reigns, Seth Rollins và Dean Ambrose thực hiện đòn Triple Powerbomb lên The Miz, đánh dấu sự tái hợp của The Shield, với Reigns trở thành thủ lĩnh nhóm tiếp tục. Đến tháng 12 năm 2017, nhóm tiếp tục tan rã khi Ambrose bị chấn thương và tái hợp vào ngày 20 tháng 8 năm 2018 tại Raw để ngăn Braun Strowman cash-in Money in the Bank của anh ta với Reigns. Tuy vậy, tháng 10 cùng năm, một lần nữa nhóm tan rã khi Reigns bị ung thư máu và Ambrose sau đó phản bội Rollins. Khi Reigns trở lại vào tháng 2 năm 2019 và thông báo rằng mình đã thuyên giảm, họ đã tái hợp và chiến thắng trận sự kiện chính tại Fastlane. Dù được quảng bá là trận cuối của The Shield, nhưng họ đã tái hợp tại sự kiện đặc biệt The Shield's Final Chapter, mới là trận cuối sau khi Ambrose chấm dứt hợp đồng với WWE.

Khái niệm
Ý định của The Shield thường bao gồm chiến đấu những gì nhóm cho là "bất công". Nhóm cũng được biết đến với bộ trang phục màu đen của nhóm (đặc biệt là áo khoác của nhóm), xu hướng của nhóm là tiếp cận mục tiêu từ dưới sàn đấu, và khẩu hiểu quen thuộc của nhóm, và được quay từ một góc nhìn người sử dụng máy quay của WWE. Nhân vật của ba người là một nhóm làm việc theo tính đoàn kết và sẵn sàng hy sinh bản thân vì lợi ích của nhóm, và đã đạt được chiến thắng áp đảo trước đối thủ với tính đoàn kết và làm mất khả năng đồng đội của đối thủ. Ngoài ra, nhóm được huấn luyện bởi Joey Mercury là người đứng sau thành công của The Shield.

Lịch sử

Lính đánh thuê của CM Punk

Nhóm ra mắt vào ngày 18 tháng 11 năm 2012 tại PPV Survivor Series, khi ra mắt nhóm bao gồm Ambrose, Reigns, và Rollins can thiệp vào sự kiện chính, một trận đấu ba tay ba giữa CM Punk, John Cena, và Ryback tranh đai WWE Championship. Nhóm thực hiện "powerbombed" lên Ryback qua bàn bình luận, và thừa cơ hội ấy Punk pin Cena giành chiến thắng trận đấu và giữ lại đai của mình. Nhóm nhận mình là "The Shield", và tuyên bố sẽ chống lại sự bất công ở WWE. The Shield xuất hiện bằng cách đi bộ xuống qua đám đông. Mặc dù tuyên bố rằng nhóm không hợp tác với CM Punk hay Paul Heyman. Trong vài tuần tới, ở cả RAW và SmackDown, nhóm thường xuyên xuất hiện trong đám đông để tấn công đối thủ của Punk như Ryback, The Miz, và WWE Tag Team Champions Team Hell No (Kane và Daniel Bryan). Nhóm cũng tấn công Randy Orton sau khi anh đánh bại Brad Maddox; Maddox là trọng tài đã giúp Punk đánh bại Ryback trong trận Hell in a Cell tranh WWE Championship. Điều này dẫn đến trận đấu đầu tiên của nhóm tại PPV TLC, nơi nhóm phải đối mặt với Ryback và Team Hell No trong trận đấu Tables, Ladders, và Chairs, và nhóm giành chiến thắng.

Sau TLC,nhóm tấn công bất cứ ai có liên quan đến "Punk và Maddox" như Ric Flair, Brodus Clay, và Sheamus, The Shield nhanh chóng mở rộng cuộc tấn công vào một số nhân vật "face", chẳng hạn như Mick Foley và Ricardo Rodriguez. Trong các cuộc tấn công của The Shield cũng được ghi hình qua TV và làm cho các đô vật chấn thương, chẳng hạn như Randy Orton và Sin Cara, họ bị chấn thương sau cuộc tấn công đó.

Ngày 2 tháng 1 năm 2013 tại NXT, đã được ghi hình trước vào ngày 6 tháng 12 năm 2012, The Shield xuất hiện lần đầu tiên của họ trong NXT, mặc dù Reigns và Rollins vẫn là đô vật có từ trước ở đây và Rollins đang giữ NXT Championship. Rollins bảo vệ đai của mình chống lại Corey Graves, Ambrose và Reigns tấn công Graves làm cho trận đấu bị hủy bỏ, Rollins vẫn giữ được chiếc đai. The Shield sau đó tấn công toàn bộ phòng thay đồ của NXT nhưng đã bỏ qua khi thấy Big E Langston. Ngày 9 tháng 1 của NXT ghi hình sẵn như các tập phim trước, Rollins đối mặt Langston trong trận đấu No Disqualification Match tranh đai NXT. nhóm không được vào NXT khi các thành viên ngăn chặn họ, và Langston đánh bại Rollins giành được đai NXT.

Ngày 7 tháng 1 của RAW, The Shield một lần nữa giúp đỡ CM Punk bằng cách tấn công Ryback trong trận đấu Tables, Ladders and Chairs cho WWE Championship giữa họ, và kết quả là Punk giữ lại danh hiệu của mình. Vào tháng 1 ngày 21, RAW cuối cùng trước khi sự kiện 2013 Royal Rumble, The Shield sử dụng powerbombed lên The Rock, kết quả là Vince McMahon tuyên bố rằng sự can thiệp của nhóm trong trận tranh đai ấy sẽ tước bỏ chiếc đai của Punk. Bốn ngày sau đó trên SmackDown, Punk từ chối liên minh với The Shield và thông báo cho nhóm rằng anh không muốn nhóm can thiệp vào trận tranh đai sắp tới của mình. Tuy nhiên, trong trận tranh đai của Punk tại Royal Rumble, sự cố mất điện xảy ra và The Rock bị tấn công bởi The Shield trong bóng tối, dẫn đến Punk pin The Rock và giữ lại danh hiệu của mình. Trận đấu sau đó đã được tái đấu lại bởi Mr. McMahon, và kết quả The Rock giành được WWE Championship.

Ngày 28 tháng một trong RAW, The Shield tấn công John Cena, Sheamus và Ryback chịu chung số phận khi họ cố gắng cứu Cena. Sau đó trong chương trình, một thông tin được tiết lộ qua đoạn phim do Vince McMahon nói rằng, Paul Heyman và Punk đã yêu cầu The Shield và Brad Maddox làm việc cho họ.

Chuỗi bất bại

Tại 28 tháng một trong Raw, The Shield tấn công John Cena; Sheamus và Ryback chịu chung số phận khi cố gắng giải cứu Cena. The Shield phải chống lại tất cả các đô vật của WWE bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu bao gồm có Cena, Ryback và Sheamus. Điều này thiết lập trận đấu six-man tag team vào ngày 17 tháng 2 tại PPV Elimination Chamber, và The Shield giành chiến thắng. The Shield có trận đấu đầu tiên của nhóm trên RAW đêm hôm sau, họ đánh bại Ryback, Sheamus, và Chris Jericho.

Sheamus sau đó thành lập một liên minh với Randy Orton và bắt đầu mối thù với The Shield. Vào ngày 01 tháng 3 của SmackDown, khi tấn công Orton trong trận đấu với Big Show, Shield vô tình bị Show tấn công ngược lại; The Shield do đó bắt đầu một mối thù với Big Show. Vào ngày 11 tháng 3 tại Raw, trận đấu đớn đầu tiên của The Shield khi Rollins phải đối mặt với Show; Show thắng khi The Shield tấn công ông do đó trận đấu bị hủy bỏ. Mặc dù hai lần giúp Orton và Sheamus chống lại The Shield, nhưng Show đã phản bội lại họ sau đó. The Shield sau đó thách thức Orton và Sheamus tìm thêm một thành viên và có một trận đấu với nhóm tại WrestleMania 29. Show tình nguyện gia nhập, nhưng Orton và Sheamus đã chọn Ryback là thành viên của họ. Trong khi đó, Mark Henry gây mất tập trung cho Ryback dẫn đến The Shield tấn công anh, Và Ryback được thiệt lập một trận đấu với Henry tại WrestleMania. Orton và Sheamus cuối cùng chấp nhận Show vào nhóm mặc dù họ không tin tưởng ông. Ngày 07 tháng 4 tại WrestleMania 29, The Shield đã tận dụng sự bất hòa của ba người kia và giành chiến thắng trong WrestleMania đầu tiên của họ.

Các đêm sau trong Raw, nhóm đã cố gắng để tấn công The Undertaker, nhưng cuối cùng buộc phải rút lui bởi khi Team Hell No xuất hiện. Trong 22 tháng 4 của Raw, The Shield đối mặt và đánh bại Undertaker, Kane và Bryan. Bốn ngày sau đó trên SmackDown, Ambrose có trận ra mắt đầu tiền của mình chống lại Undertaker nhưng bị đánh bại bởi submission, sau đó The Shield tấn công Undertaker và sử dụng powerbombed lên một cái bàn. Ba ngày sau trong Raw, nhóm đánh bại Team Hell No và WWE Champion John Cena trong trận đấu 6-Man Tag Team với kết quả Reigns pin Cena. Ambrose sau đó bắt đầu một mối thù với WWE United States Champion Kofi Kingston sau khi pin Kingston trong trận đấu 6-Man Tag Team có sự góp mặt của TheUsos. vào ngày 13 tháng 5 của Raw, chuỗi bất bại của The Shield trên truyền hình đã kết thúc khi tham gia 6-Man Tag Team khi Cena pin Rollins và bị tấn công bởi Reigns khiến trận đấu kết thúc bằng disqualifications.

Championship; bảo vệ của Triple H
Seth Rollins (trái) và Roman Reigns (phải) đã từng là những nhà vô địch đồng đội WWE.

Vào ngày 19 tháng 5 tại Extreme Rules, Ambrose đánh bại Kofi Kingston và trở thành tân vô địch WWE United States Championship. Tối hôm đó, Rollins và Regins đánh bại Tean Hell No và trở thành WWE Tag Team Championship. Ambrose đối mặt Kingston trong một trận tái đấu tranh đai tai SmackDown 24 tháng 5, và giữ lại đai khi Reigns và Rollins can thiệp gây ra Disqualification. Ambrose đánh bại Kingston trong một trận tái đấu tranh đai ba ngày sau đó ở Raw. Cũng trong đêm, Rollins và Reigns giữ lại đai trong một trận tái đấu tranh đai với Team Hell No. Vào ngày 14 tháng 6 SmackDown, kỉ lục không bị pin/không bị submission của The Shield đã kết thúc khi tham gia 6-Man Tag Team chống lại Team Hell No và Randy Orton, khi Daniel Bryan pin Rollins. Ba ngày sau tại WWE Payback, Ambrose đánh bại Kane thông qua count-out và vẫn giữ lại WWE Unites States Championship, và trong khi Reigns và Rollins đánh bại Bryan và Orton tiếp tục giữ đai. Các đêm sau trong Raw, Ambrose đã có một trận tái đấu tranh đai chống lại Kane và giữ lại đai nhờ sự giúp đỡ của Reigns và Rollins thông qua disqualification.

Sau khi The Shield tấn công Christian và Usos trở thành nhóm tranh đai WWE Tag Team Champions, sau khi The Shield bị đánh bại bởi họ tại SmackDown ngày 28 tháng 6. Vào ngày 14 tháng 7, tại pre-show Money in the Bank, Reigns và Rollins đánh bại Usos tiếp tục giữ lại WWE Tag Team Championship. Sau đó trong pay-per-view, nhóm can thiệp vào trận World Heavyweight Championship Money in the Bank ladder match nơi mà Ambrose tham gia trận đấu, nhưng họ bị Usos tấn công và Ambrose thất bại trong việc giành chiến thắng trận đấu. The Shield sau đó bắt đầu thù với Mark Henry, đánh bại Henry và Usos hai lần liên tiếp trong 6-Man Tag Team Match, nhưng lại để thua đội của Henry, Big Show và Rob Van Dam. Ambrose giữ lại chức vô địch của mình thông qua disqualification trước Rob Van Dam tại SummerSlam.

Các đêm sau trong Raw, Shield bắt đầu làm việc cho COO Triple H. Nhóm được phân công hỗ trợ WWE Champion và "bộ mặt của WWE " Randy Orton chống lại ứng cử viên, Daniel Bryan họ tấn công anh liên tục để bảo vệ WWE Champions Randy Orton và họ hợp tác với Orton để chống lại Bryan trong quãng thời gian dài. Sau đó Bryan thách đấu với từng thành viên của The Shield và anh có chiến thắng dễ dàng trước Dean và Seith nhưng trận Roman Reigns thì chưa xác định được vì 2 thành viên còn lại của The Shield lên phá khi trận đấu gần kết thúc kế đến là đô vật như Big Show và lên tiếng chống lại chế độ độc tài của Triple H. và cũng bị Shield hành hạ nhiều lần. Tại Night of Champions, tất cả thành viên của The Shield đều thành công giữ đai khi Ambrose đánh bại Ziggler, còn Reigns và Rollins đánh bại The Prime Time Players. Tại WWE Battleground, Cody Rhodes và Goldust có được một hợp đồng trở lại WWE khi đánh bại Rollins và Reigns trong một trận đấu không tranh đai. Vào ngày 14 tháng 10 trong Raw, Rollins và Reigns sẽ phải đối mặt với anh em nhà Rhodes một lần nữa cho WWE Tag Team Championship trong một trận đấu không có disqualification; nhóm bị mất đai sau khi có sự can thiệp của Big Show. Hai ngày sau tại WWE Maint Event, Ambrose bảo vệ thành công United States Championship trước Dolph Ziggler. Tại Hell in a Cell, Rollins và Reigns để thua trong trận three-way tag match tranh đai Tag Team chống lại anh em Rhodes và The Usos, còn Ambrose vẫn giữ lại chức lại đai của mình khi để thua Big E Langston bằng count-out.

Rạn nứt trong The Shield

Những mâu thuận đầu tiên của nhóm đã được hiện rõ khi Ambrose khoe khoang việc mình là thành viên duy nhất còn lại có đai vô địch, nhưng từ đó về sau Ambrose thường được thấy trong các trận đấu của The Shield. Tại Survivor Series, The Shield hợp tác với The Real American (Jack Swagger và Antonio Cesaro) đánh bại nhóm Rey Mysterio, anh em nhà Rhodes và The Usos; Ambrose là người đầu tiên bị loại, Rollins là người thứ tư loại còn Reigns là người giành chiến thắng, và với thành tích pin 4 người.

Tiếp theo, sau khi bị chỉ trích từ Triple H, nhóm được kêu gọi tấn công Punk sau đó, nhưng Punk đã trả được thù tại TLC: Tables, Ladders & Chairs khi Punk chống lại The Shield trong Handicap Match sau khi Ambrose bị Spear từ Reigns và pin từ Punk. Bước vào năm 2014, sử sỉ nhục của Punk khiến cho sự bất hòa của nhóm càng tăng thêm, và Reigns và thành viên duy nhất của nhóm đánh bại Punk trong Single Match, mặc dù có sự can thiệp của Ambrose. Tất cả ba thành viên của The Shield đều tham gia 2014 Royal Rumble. Cuối trận đấu, Ambrose đã cố gắng loại bỏ được Reigns, nhưng Reigns đã trả đũa bằng cách loại Ambrose và lẫn Rollins. Reigns đã lập kỷ lục mới tại Royal Rumble, danh hiệu loại nhiều nhất với thành tích loại 12 người; còn Ambrose và Rollins chỉ loại được 3 người, và Rollins đã trụ được lâu nhất trận đấu khi mang số 2.

Trên Raw tiếp theo ngày 27 tháng 1 năm 2014, nhóm phải đối mặt với Daniel Bryan, Sheamus và John Cena để có cơ hội để vào trận Elimination Chamber tranh WWE World Heavyweight Championship, và bị thất bại khi có sự can thiệp của The Wyatt Family khi tấn công đối thủ của nhóm, gây ra disqualification. The Shield thề sẽ trả thù, do đó, một trận đấu đã được công bố giữa nhóm và The Wyatt Family tại Elimination Chamber. Ngày 10 tháng 2 trong Raw, người thách thức Ambrose đã được bật mí đó là Mark Henry, và Ambrose giữ lại đai của mình khi bị disqualification do sự can thiệp của nhóm; Còn Reigns đánh bại Henry mà không cần sự can thiệp của The Shield vào Raw tuần sau đó. Với việc The Shield và The Wyatt Family là heel (nhân vật phản diện), WWE đã sắp xếp cho mối thù này bằng việc để The Shield có một cuộc đối đầu với The Wyatt Family, mà hai bên không xảy ra ẩu đả. Tại Elimination Chamber, The Shield thua cho The Wyatt Family; trong trận đấ, Ambrose và Bray đã có cuộc ẩu đã ngoài brawle, nhưng Wyatt trở lại ringside và cũng không thấy Ambrose xuất hiện, khiến Rollins và Reigns bị áp đảo suốt trận đấu. Raw 03 tháng 3, Shield để thua Wyatt Family trong trận tái đấu khi có sự bất đồng, và do Rollins từ bỏ trận đấu dẫn đến thua trận; Rollins tuyên bố anh chịu đựng đủ rồi.
Tại WrestleMania 31, Seth Rollins đã dùng Money in the Bank để tham gia trận đấu giữa nhà vô địch hạng nặng thế giới WWE Brock Lesnar với Roman Reigns và Seth Rollins đã lấy được chiếc đai vô địch hạng nặng của Brock Lesnar.

Mối thù với The Authority

Trên 07 tháng 3 SmackDown, các thành viên của Shield gặp nhau ở ring trong một bầu không khí nóng giận. Rollins có một cuộc nói chuyện ngắn với Ambrose và Reigns nhưng không có điểm chung với nhau. Sau đó Ambrose và Rollins xảy ra cuộc đánh nhau, và nhóm quyết định làm hòa.

Mối thù tiếp theo của The Shield là chống lại Kane, người đang đóng vai trò là "Giám đốc Điều hành" cho WWE. Kane đã ra lệnh The Shield tấn công Jerry "The King" Lawler trên 17 tháng 3 trong Raw, tuy nhiên The Shield đã từ chối và thay vào đó là tấn công trực tiếp vào Kane, do đó nhóm đã turn face và là lần đầu tiên nhóm chuyển sang vai face. Để trả đũa, Kane và The New Age Outlaws tấn công The Shield với sự giúp đỡ từ các nhóm như RybAxel (Ryback và Curtis Axel) và Real American sau một trận đấu của nhóm vào ngày 21 Tháng 3 trong SmackDown. Điều này thiết lập một trận đấu giữa The Shield chống lại Kane và The New Age Outlaws tại WrestleMania XXX, mà The Shield thắng một cách nhanh chóng.

Đêm tiếp theo trên Raw sau WrestleMania, Kane vô tình tiết lộ rằng Triple H chính là chủ mưu đứng đằng sau vụ tấn công Shield vào tháng trước tại SmackDown. Kết quả là, khi Triple H phải đối mặt với WWE World Heavyweight Champion Daniel Bryan trong một trận tranh đai sau khi Bryan bị tấn công bởi Kane, Randy Orton và Batista, Shield làm gián đoạn trận đấu để phản bội Triple H, nhằm đuổi hết tất cả các đô vật có mặt và bảo vệ Bryan. Trong ngày 8 tháng 4 tại Main Event, The Shield cuối cùng cũng đã đánh bại được The Wyatt Family trong một trận đấu 6-Man Tag Team. Trên 14 Tháng 4 trong Raw, sau khi Shield phục kích Batista và Randy Orton trước đó trong đêm, Shield bị buộc phải đối mặt với 11 đô vật trong một trận 11-on-3 Handicap Match, trận đấu kết thúc không kết quả sau khi Shield có cuộc ẩu đả với các đô vật và bị áp đảo về số lượng. Shield sau đó tiếp tục bị tấn công bởi Triple H, Orton và Batista, nhóm Evolution trở lại trong đêm đó. 11-on-3 trong sự kiện chính vào ngày 25 tháng 4, trước trận đấu, The Shield tấn công sáu trong số 11 đối thủ trong suốt SmackDown và đánh bại năm người còn lại trong trận Handicap. Trên SmackDown tiếp theo, Ambrose giữ lại đai vô địch của mình trong 4-Way match đấu với Alberto Del Rio, Curtis Axel và Ryback.

Tại sự kiện Extreme Rules, The Shield đánh bại Evolution. Tối hôm sau trong Raw, Ambrose buộc phải bảo vệ đai vô địch của mình trong 20-Man Battle Royal Match trong khi Rollins và Reigns không tham gia trận đấu. Ambrose là một trong hai người còn sót lại cuối cùng và anh để thua bởi Shieamus, kết thúc kỷ lục giữ WWE United States Championship với thanh tích 351 ngày. Một trận tái đấu giữa The Shield và Evolution đã được sắp xếp tại sự kiện Payback, với một quy định No Holds Barred và elimination match; Shield chiếm ưu thế hơn Evolution với việc không có bất kì thành viên bị loại.

Sự phản bội của Rollins và giải tán

Trên Raw sau Payback ngày 2 tháng 6, Triple H có ý định tiếp tục mối thù của Evolution với The Shield, nhưng Batista tuyên bố nghỉ việc do bất mãn với công ty. Trong đêm đó, The Shield đứng trên ring, và Triple H đã tuyên bố rằng ông đã phải dùng đến "kế hoạch B" trong việc phá hủy The Shield. Bằng việc Rollins cầm ghế tấn công tàn bạo vào Ambrose và Reigns, dấu hiệu cho việc Rollins rời nhóm. Tuần sau trong Raw, Rollins nói rằng mối quan hệ của anh với họ chỉ là vì công việc và tuyên bố rằng lý do anh rời nhóm là để tiếp tục lợi ích riêng của mình, với Ambrose và Reigns (vẫn còn trong The Shield) hợp tác với John Cena đánh bại The Wyatt Family.

Trong khi Ambrose và Reigns đã không có dấu hiệu chia rẽ, nhưng họ bắt đầu có những con đường riêng, như Ambrose tuyên bố rằng anh nhất định sẽ trả thù Rollins, trong khi Reigns nhắm tới hai kẻ thù của mình là Triple H và Randy Orton. Trên 20 tháng 6 của SmackDown, Ambrose ra mắt nhạc nền mới và anh không còn mặc trang phục của The Shield nữa. Đến thời điểm này, Rollins cũng đã thay đổi trang phục cũng như nhạc nền của mình, trong khi Reigns giữ lại hoàn toàn trang phục và tiếp tục với nhạc nền của The Shield. Điều này cho thấy Ambrose và Reigns đang làm việc riêng của họ và The Shield đã chính thức kết thúc trong sự im lặng. Trên 24 tháng 6 tại WWE Main Event, Reigns đã xác nhận rằng anh đã đánh độc lập và không còn gì với The Shield.

Các lần tái hợp sau đó (2017—2019)

2017

Trong tháng 7 năm 2017, Ambrose được draft sang Raw sau Superstar Shake-up, và Rollins trêu chọc cuộc hội ngộ tiềm năng giữa hai người, nhưng Ambrose liên tục từ chối lời đề nghị của Rollins để tái hợp, chủ yếu do Ambrose không tin tưởng sau việc Rollins đã phản bội nhóm ba năm trước.

Trong Raw ngày 31 tháng 7, Rollins đối mặt WWE Raw Tag Team Championship Cesaro và Sheamus, và giành chiến thắng trước Sheamus khiến nhóm này tấn công anh trước khi Ambrose cứu, dù ở hậu trường anh ta nói sẽ không giúp Rollins nếu bị tấn công một lần nữa. Tuần tiếp trên Raw, sau khi Rollins thua trận tái đấu với Sheamus và bị tấn công sau trận đấu, Ambrose không giúp anh ta. Sau đó, Ambrose đánh bại Cesaro và bị nhóm này tấn công trước khi Rollins giúp. Vào ngày 14 tháng 8 trong Raw, cuộc cãi vã giữa họ lên đến đỉnh điểm chỉ để chống lại Cesaro và Sheamus và thực hiện một cú đấm mạnh và loud ovation. Rollins và Ambrose đánh bại các nhà vô địch tại SummerSlam để giành đai.

Tại No Mercy vào ngày 24 tháng 9, Ambrose và Rollins bảo toàn đai trong trận tái đấu với Cesaro và Sheamus. Họ tái hợp với Reigns, người đang thù The Miz. Trong Raw ngày 9 tháng 10, Miz mở đầu chương trình cùng Cesaro và Sheamus, nhưng bị gián đoạn bởi The Shield, người sẽ tấn công bộ ba, dẫn tới một trận đấu đồng đội sáu người giữa bọn họ tại TLC: Tables, Ladders & Chairs. Sau đó, Braun Strowman và Kane được thêm vào đội The Miz. Tuy nhiên, Reigns rút khỏi trận đấu vào ngày 20 tháng 10 vì bệnh và Kurt Angle thay thế anh.

Tại sự kiện, Ambrose, Rollins và Angle giành chiến thắng. Trong thời Reigns dưỡng bệnh, Ambrose và Rollins cũng hợp tác với Triple H một lần như thành viên của đội tại house show vào ngày 1 tháng 11. Ambrose và Rollins để thua đai cho Cesaro và Sheamus khi New Day xuất hiện và gây sao nhãng vào ngày 11 tháng 11 trong Raw. Reigns trở lại Raw tuần sau và thách thức New Day một trận đấu tại Survivor Series ngày 19 tháng 11 mà họ thắng. Tháng 12 năm 2017, Ambrose bị rách cơ tam đầu, khiến The Shield bị gián đoạn một thời gian.

Trong thời gian nhóm không hoạt động, Reigns mất đai Intercontinental Champion cho The Miz vào tháng 1 năm 2018. Tại WrestleMania 34, Rollins đánh bại The Miz và Finn Bálor trong trận đấu ba người để giành đai Intercontinental Champion. Rollins và Reigns cũng thể hiện tình bạn giữa họ trên trên truyền hình sau đó, hợp tác cùng nhau không thường xuyên, dù không hoạt động dưới cái tên The Shield.

2018–2019
Trong Raw ngày 13 tháng 8 năm 2018, Ambrose trở lại sau chấn thương và hợp tác với Rollins trong mối thù với Dolph Ziggler và Drew McIntyre. Rollins sau đó giành đai Intercontinental Champion từ Ziggler, trong khi Reigns giành đai Universal Champion từ Brock Lesnar tại SummerSlam. Trong Raw ngày 20 tháng 8, Reigns bảo toàn đai Universal trước Finn Bálor, Braun Strowman theo dõi trên đoạn đường lối vào võ đài. Strowman cố gắng cash-in Money in the Bank, tuy nhiên Rollins và Ambrose đã ngăn chặn, và bộ ba tung powerboom với Strowman sập bàn. Tại Hell in a Cell ngày 16 tháng 9, Ziggler và McIntyre đã đánh bại Rollins và Ambrose để giành đai Raw Tag Team; trong khi trận tranh đai Universal Championship giữa Reigns và Strowman kết thúc không kết quả, do Brock Lesnar can thiệp vào trận đấu. The Shield và đội của Strowman, Ziggler và McIntyre đã có trận đấu tại WWE Super Show-Down ngày 6 tháng 10, mà The Shield thắng. Raw ngày 22 tháng 10 năm 2018, Reigns từ bỏ đai Universal Championship do bệnh bạch cầu tái phát trong thực tế, và sau đêm đó, Ambrose tấn công Rollins ngay sau khi họ giành Raw Tag Team. Hai tuần sau, AOP đánh bại Rollins trong trận chấp người để giành Raw Tag Team, và một lần nữa Ambrose tấn công Rollins sau trận đấu.

Vào tháng 1 năm 2019, WWE xác nhận rằng Ambrose không tiếp tục gia hạn hợp đồng của mình nữa, và sẽ hết hạn vào tháng 4. Trong Raw ngày 25 tháng 2 năm 2019, Reigns trở lại khi bệnh bạch cầu đã thuyên giảm và hợp tác với Rollins. Cuối đêm đó, họ hỗ trợ Ambrose khi anh bị Elias, Bobby Lashley, Drew McIntyre và Baron Corbin tấn công. Tuần sau, Ambrose cứu Reigns và Rollins khi họ bị Lashley, McIntyre và Corbin tấn công, sau đó thể hiện tư thế đặc trưng của nhóm. Vào ngày 10 tháng 3, The Shield đánh bại đội của Lashley, McIntyre và Corbin tại Fastlane. Trận đấu được bình chọn là trận đấu cuối cùng của nhóm.

Trước khi WWE chính thức kết thúc hợp đồng với Ambrose, The Shield đã xuất hiện tại sự kiện đặc biệt của WWE Network mang tên The Shield's Final Chapter. Trong sự kiện chính, The Shield đánh bại đội của Lashley, McIntyre và Corbin, đây sẽ là trận đấu cuối cùng của nhóm cũng như của Ambrose tại WWE.

Sau ngày 30 tháng 4, hợp đồng của Ambrose chính thức hết hạn, anh tham gia đấu tại All Elite Wrestling và New Japan Pro-Wrestling với cái tên võ đài cũ Jon Moxley. Rollins tiếp tục là nhà vô địch Universal Championship, có mối thù với Lesnar cho đến SummerSlam. Reigns tham gia những mối thù khác trong những tháng tới, với Shane McMahon, Drew McIntyre, Elias và Erick Rowan.

Trong đấu vật

 Tuyệt chiêu cuối của cả nhóm
Triple powerbomb, đôi lúc là với một cái bàn
Tuyệt chiêu cuối của hai thành viên kép
Backbreaker rack (Reigns) / Diving knee drop (Rollins) combination
Turnbuckle powerbomb (Rollins) đi kèm spear (Reigns)
Double team signature moves
Bow and arrow stretch (Ambrose) / Diving knee drop (Rollins) combination
Running front dropkick (Ambrose) to an opponent against the ropes followed by a running single leg dropkick (Rollins)
Reigns Irish whips Rollins into a running forearm smash to the cornered opponent followed by Rollins Irish whipping the opponent into a leaping clothesline từ Reigns
Wishbone split
Tuyệt chiêu cuối của Ambrose
Dirty Deeds
Tuyệt chiêu cuối của Reigns
Spear
Tuyệt chiêu cuối của Rollins
Diving hoặc springboard high knee
Running pushing stomp to the head or back of a bent-over opponent
Nicknames
"The Hounds of Justice"
Entrance themes
"Special Op" by Jim Johnston (16 tháng 12 năm 2012  20 thang 6, 2014)

Các đai vô địch và danh hiệu

 WWE NXT
 NXT Championship (1 lần) – Seth Rollins
 Pro Wrestling Illustrated
 PWI xếp Ambrose hạng #26 trong top 500 đô vật đấu đơn theo PWI 500 năm 2013
 PWI xếp Rollins hạng #35 trong top 500 đô vật đơn theo PWI 500 năm 2013
 PWI xếp Reigns hạng #39 trong top 500 đô vật đấu đơn theo PWI 500 năm 2013
 PWI Tag Team of the Year (2013) – Roman Reigns và Seth Rollins
 WWE
 WWE Intercontinental Championship (2 lần) – Reigns (1) và Rollins (1)
 WWE Raw Tag Team Championship (3 lầns) – Rollins và Reigns (1) , Rollins và Ambrose (2)
 WWE Championship (7 lần) - Reigns (4), Rollins (2), Ambrose (1)
 WWE United States Championship (3 lầns) – Ambrose, Rollins, Reigns
 WWE Universal Championship (2 lần) – Reigns (1), Rollins (1)
 Slammy Award for "What a Maneuver" of the Year (2013): Reigns - for the Spear
 Slammy Award for Faction of the Year (2013)
 Slammy Award for Trending Now Hashtag of the Year (2013) - #BelieveInTheShield
 Slammy Award for Breakout Star of the Year (2013)
 Wrestling Observer Newsletter
 Most Improved (2013) – Reigns
 Tag Team of the Year (2013) – Reigns and Rollins

Truyền thông
 The Destruction of The Shield (17 tháng 2 năm 2015, DVD)
 The Shiled: Justice For All (10 tháng 7 năm 2018, DVD)

Ghi chú

Xem thêm
Paul Heyman Guy

Liên kết

World Wrestling Entertainment


title: Con đường lãng mạn (Đức)

text:
Con đường lãng mạn (tiếng Đức: Romantische Straße) là một trong những con đường du lịch nổi tiếng nhất và được ưa chuộng nhất tại nước Đức. Nó bắt đầu tại sông Main, dẫn từ vùng Franken tới Schwaben, ngang qua một đoạn của tỉnh Oberbayern cho tới chân núi Alpen tại Ostallgäu, trở lại vùng hành chính Schwaben. Con đường này dài 413 km từ Würzburg tới tận Füssen.

Đường xe đạp

Có một lối đi cho người dùng xe đạp. Đường xe đạp lãng mạn thường ở những đường phụ hay đường dành riêng cho người đi xe đạp.

Hình ảnh

Ấn tượng
Đường Romantisch tạo nên một hình ảnh cổ truyền của Đức rất được ưa chuộng ở các nước ngoài. Giữa thập niên 1990, 93 % những người Nhật tới tuổi đi du lịch ít nhất biết tới tên con đường này..

Sách báo
 Die romantische Straße. Merian, 7.Jahrgang, Heft 12/1954.
 Radwanderführer: Romantische Straße vom Main bis zu den Alpen, 120 Seiten - Galli Kartographischer Verlag, Juli 2002, ISBN 3931944786
 Radwanderkarte Romantische Straße (1: 50 000), Publicpress-Verlag. ISBN 978-3-89920-326-4

Chú thích

Liên kết ngoài
 Die Romantische Straße
 Informationen über die Romantische Straße
 Radweg Romantische Straße
 BicycleRoutes&Tours: Radweg Romantische Straße, mit Karte, GPS-Download, Höhenprofil, Sehenswürdigkeiten und Unterkünften

Đường du lịch Bayern
Đường du lịch Baden-Württemberg


title: Neptune (thần thoại)

text:
Neptune () là thủy thần trong tôn giáo La Mã và thần thoại La Mã, tương tự với vị thần Poseidon trong thần thoại Hy Lạp. Dưới ảnh hưởng của văn hóa Hy Lạp, Neptune được diễn giải là em trai của Jupiter và Pluto, hai vị thần cai quản Thiên đàng và Địa ngục.

Tham khảo

Thần La Mã
Poseidon


title: Chợ cá Tsukiji

text:
, tên đầy đủ là , thuộc Cục Nội vụ Công nghiệp và Lao động Tokyo, là chợ bán buôn cá và hải sản lớn nhất thế giới và cũng là một trong những chợ thực phẩm rộng nhất xét về mọi loại mặt hàng.

Chợ nằm tại quận Tsukiji thuộc trung tâm Tokyo, nằm giữa sông Sumida và khu mua sắm Ginza cao cấp. Trong khi thị trường bán buôn bên trong đã hạn chế việc ra vào cho du khách, thị trường bán lẻ bên ngoài, các nhà hàng và cửa hàng cung cấp các mặt hàng liên quan đến nhà hàng vẫn là một điểm du lịch hấp cho cả du khách trong và ngoài nước.

Vị trí

Chợ Tsukiji nằm gần các ga Tsukijishijō trên tuyến Toei Ōedo và ga Tsukiji trên tuyến Hibiya của Tokyo Metro. Chợ được chia làm hai khu riêng biệt. "Chợ trong" (jōnai-shijō) là chợ bán buôn được cấp phép, nơi diễn ra những cuộc đấu giá và phần lớn quá trình sơ chế cá, và đây cũng là nơi có những quầy hàng của những tiểu thương được cấp phép (xấp xỉ 900 đại lý bán buôn). "Chợ ngoài" (jōgai-shijō) gồm các cửa hàng bán sỉ và lẻ những dụng cụ nhà bếp Nhật Bản, vật tư nhà hàng, tạp phẩm và hải sản, và rất nhiều nhà hàng, đặc biệt là nhà hàng bán sushi. Phần lớn các cửa hàng ở chợ ngoài đóng cửa vào đầu giờ chiều, và các cửa hàng ở chợ trong thậm chí còn đóng cửa sớm hơn.

Kinh doanh
Chợ buôn bán hơn 400 loại hải sản khác nhau, từ loại rong biển rẻ tiền cho đến loại trứng cá muối đắt tiền nhất, từ cá mòi nhỏ đến cá ngừ 300 kg và những loài cá voi gây tranh cãi. Nhìn chung, hơn 700.000 tấn hải sản được buôn bán mỗi năm tại ba chợ hải sản của Tokyo với tổng giá trị vượt quá 600 tỉ yên Nhật (khoảng 6 tỉ đô la Mỹ). Số lượng nhân công được đăng ký tính đến 25 tháng 1 năm 2010 là khoảng 60.000 đến 65.000 người, bao gồm những tiểu thương, kế toán, người bán đấu giá, nhân viên công ty và những người phân phối.

Hoạt động
Chợ mở vào hầu hết các buổi sáng (trừ các ngày Chủ Nhật, ngày lễ và một vài ngày thứ Tư) vào 3 giờ sáng, với sự xuất hiện của các sản phẩm từ các tàu thủy, xe tải và máy bay từ khắp nơi trên thế giới. Hoạt động đặc biệt ấn tượng là việc dỡ hàng tấn cá ngừ đông lạnh. Các đơn vị đấu giá (những tiểu thương bán buôn được biết đến ở Nhật Bản với tên gọi oroshi gyōsha) sau đó ước tính giá trị và chuẩn bị các sản phẩm sắp tới cho các cuộc đấu giá. Những người mua (được cấp phép tham gia các cuộc đấu giá) cũng kiểm tra những con cá để đánh giá con mà họ muốn trả giá cho và mức giá họ muốn trả.

Những buổi đấu giá bắt đầu vào khoảng 5 giờ 20 phút sáng. Việc ngã giá chỉ được thực hiện bởi những người tham gia được cấp phép. Những nhà thầu bao gồm những tiểu thương trung gian (nakaoroshi gyōsha) quản lý những quầy hàng trong khu chợ và những người bán có giấy phép là đại diện cho các nhà hàng, các công ty xử lý thực phẩm và các nhà bán lẻ lớn.

Các buổi đấu giá thường kết thúc vào khoảng 10 giờ sáng. Sau đó, những con cá được mua được xếp lên xe tải để vận chuyển tới những điểm đến tiếp theo, hoặc trên xe nhỏ và di chuyển đến nhiều cửa hàng trong khu chợ. Ở những nơi này, có những chủ cửa hàng xẻ thịt và chuẩn bị các sản phẩm bán lẻ. Với những con cá lớn, ví dụ như cá ngừ và cá kiếm, việc cắt xẻ thịt và chuẩn bị cần phải rất kĩ lưỡng. Cá ngừ và cá kiếm đông lạnh thường được cắt với những lưỡi cưa vòng lớn, và cá ngừ tươi được xẻ thịt bằng những con dao rất dài (một vài con dao dài hơn một mét) được gọi là oroshi-hōchō, maguro-bōchō hoặc hanchō-hōchō.

Khu chợ đông đúc bận rộn nhất vào khoảng từ 5 giờ rưỡi đến 8 giờ sáng, và các hoạt động thưa dần sau đó. Nhiều cửa hàng bắt đầu đóng cửa vào khoảng 11 giờ sáng, và chợ đóng cửa dọn dẹp vào khoảng 1 giờ chiều. Du khách có thể tham quan khu chợ hàng ngày vào khoảng 5 giờ đến 6 giờ 15 phút sáng, và ngắm nhìn quy trình từ một khu vực định trước, ngoại trừ trong thời gian khi chợ đóng cửa không cho tham quan.

Bởi sự gia tăng khách tham quan và các vấn đề liên quan mà nó gây ra, khu chợ đã cấm tất cả du khách không được tham quan các cuộc đấu giá cá ngừ một vài lần, bao gồm từ ngày 15 tháng 12 năm 2008 đến 17 tháng 1 năm 2009, 10 tháng 12 năm 2009 đến 23 tháng 1 năm 2010, và 8 tháng 4 năm 2010 đến 10 tháng 5 năm 2010. Sau khi lần cấm mới nhất kết thúc vào tháng 5 năm 2010, các cuộc đấu giá cá ngừ được tái mở cửa công khai với tối đa 120 du khách mỗi ngày, người đến trước được vào trước. Du khách bị cấm vào khu chợ trong cho đến sau 9 giờ sáng. Do sự kiện thảm hoạ kép động đất sóng thần tháng 3 năm 2011, tất cả các du khách bị cấm tham quan đấu giá cá ngừ cho tới ngày 26 tháng 7 năm 2011, khi hoạt động này được tái mở cửa.

Thanh tra của Chính quyền thủ đô Tokyo giám sát các hoạt động trên thị trường để thực thi Luật vệ sinh thực phẩm.

Lịch sử

Khu chợ cá đầu tiên ở Tokyo được thành lập bởi Tokugawa Ieyasu trong thời kỳ Edo để cung cấp thực phẩm cho lâu đài Edo (ngày nay là Tokyo). Tokugawa Ieyasu mời những ngư dân từ Tsukuda, Osaka tới Edo để cung cấp cá cho lâu đài. Cá không được lâu đài mua được bán gần cầu Nihonbashi, ở một khu chợ được gọi là uogashi (nghĩa đen là "cầu tàu cá"), là một trong nhiều khu chợ chuyên bán buôn nằm dọc các kênh rạch của Edo (là Tokyo sau thập niên 1870).

Tháng 8 năm 1918, sau sự kiện được gọi là "Cuộc bạo loạn lúa gạo" (Kome Sōdō), nổ ra tại hơn 100 thành phố và thị trấn để phản đối tình trạng thiếu lương thực và việc đầu cơ của các nhà bán buôn, chính phủ Nhật Bản buộc phải tạo ra tổ chức mới cho việc quản lý phân phối thực phẩm, đặc biệt là ở các khu vực đô thị. Một Bộ luật Thị trường bán buôn Trung ương được lập nên vào tháng 3 năm 1923.

Đại thảm họa động đất Kantō xảy ra ngày 1 tháng 9 năm 1923 đã tàn phá nhiều phần của trung tâm Tokyo, bao gồm khu chợ cá Nihonbashi. Để khắc phục hậu quả của trận động đất, chợ cá đã được chuyển đến huyện Tsukiji, và sau khi xây dựng một cơ sở chợ hiện đại hoàn thành vào năm 1935, khu chợ cá bắt đầu hoạt động theo các quy định của Bộ luật Thị trường bán buôn Trung ương năm 1923. Ba khu chợ chính ở Tsukiji, Kanda và Koto bắt đầu đi vào hoạt động năm 1935. Ba chi nhánh chợ nhỏ hơn được thành lập ở Ebara, Toshima và Adachi, cùng với những nơi khác. Hiện tại, hệ thống các khu chợ bán buôn của Chính phủ Thủ đô Tokyo bao gồm hơn một tá khu chợ lớn và các chi nhánh, buôn bán các mặt hàng hải sản, chế phẩm, thịt và phân phối hoa.

Xây dựng
Sau thảm họa động đất Kantō, các kiến trúc sư và kĩ sư từ Ban kiến trúc của Chính phủ Khu đô thị Tokyo đã được gửi sang châu Âu và Mỹ để nghiên cứu cho khu chợ mới. Tuy nhiên, do quy mô của thị trường và số lượng các mặt hàng giao dịch, họ buộc phải tìm tới thiết kế độc đáo của riêng mình. Khối dạng tròn hình rẻ quạt phần tư cho phép việc ra vào và xử lý các tàu chở hàng dễ dàng hơn, và cấu trúc bằng thép cho phép một không gian rộng và liên tục, tự do khỏi các cột trụ và phân khu.

Quá trình lên kế hoạch di dời đến Toyosu
Chợ cá Tsukiji nằm ở vị trí bất động sản có giá trị ở gần khu trung tâm thành phố. Nguyên Thị trưởng Tokyo Ishihara Shintaro từng nhiều lần kêu gọi di chuyển khu chợ đến Toyosu, Koto. Việc di chuyển đến một khu chợ mới đã được đồn đoán trong một thời gian dài dự kiến được thực hiện vào tháng 11 năm 2016, nhằm phục vụ cho công tác chuẩn bị cho Thế vận hội Mùa hè Tokyo 2020, nhưng vào ngày 31 tháng 8 năm 2016, việc di chuyển đã bị hoãn lại. Vị trí mới bị chỉ trí vì bị ô nhiễm nặng nề và cần được dọn dẹp khắc phục. Có những kế hoạch để giữ lại một chợ bán lẻ, khoảng một phần tư quần thể hiện tại, tại Tsukiji. Diện tích còn lại của khu chợ sẽ được xây dựng lại. Trong quá trình xây dựng ở vị trí mới, vẫn còn tồn tại những lo lắng về sự an toàn của vị trí này.

Trong văn hoá đại chúng
 Chợ cá Tsukiji được nhắc đến vào tập ngày 8 tháng 7 năm 2008 của chương trình truyền hình thực tế Mỹ I Survived a Japanese Game Show. Trong tập này, đội giành chiến thắng (Yellow Penguins) nhận được giải thưởng là một tour du lịch tới chợ cá này.
 Trong bộ phim tài liệu năm 2011 Jiro Dreams of Sushi, khu chợ được nhắc đến và thảo luận khi tham chiếu tới sự nghiệp trọn đời của Ono Jiro như một đầu bếp sushi nổi tiếng thế giới.
 Khu chợ được đề cập đến video âm nhạc của đĩa đơn năm 2014 "Rather Be" của ban nhạc Anh Clean Bandit.
 Chương trình truyền hình về văn hoá và lối sống Nhật Bản Begin Japanology phát sóng trên kênh NHK World đề cập đến chợ cá Tsukiji trong một tập trọn vẹn vào năm 2008.
 Chương trình truyền hình về du lịch Globe Trekker đề cập đến khu chợ Tsukiji trong chuyến đi tới Tokyo của người dẫn chương trình Ian Wright. Nó trình chiếu một cuộc đấu giá cá, sau đó là một chuyến tham quan ngắn những khung cảnh xung quanh và kết thúc với cảnh Wright đang ăn sushi tại một tiệm gần đó.
 Một bộ phim tài liệu về chợ cá Tsukiji do Endō Naotarō đạo diễn mang tên Tsukiji Wonderland đã được ra mắt vào ngày 15 tháng 10 năm 2016 nhân dịp kỉ niệm 80 năm thành lập chợ Tsukiji. Như một lời tạm biệt khu chợ trước kế hoạch di dời, bộ phim đã giới thiệu một cách tổng quát về chợ cá Tsukiji cũng như những hoạt động trong khu chợ và có liên quan đến khu chợ. Nhiều nhân vật đã xuất hiện trong bộ phim như một tham chiếu cho cảm nghĩ về khu chợ, như các chủ hàng hải sản, những chủ nhà hàng, đầu bếp, nhà đánh giá ẩm thực và những nhân vật nổi tiếng có liên quan, trong đó có cả Jiro Ono và hai người con trai, đầu bếp sushi Mizutani Hachiro, đầu bếp tempura Saotome Tetsuya, nhà phê bình ẩm thực Yamamoto Masuhiro, ban nhạc Clean Bandit,... Bộ phim đã được công chiếu tại Việt Nam trong Tuần lễ phim Nhật Bản 2016 do Japan Foundation tổ chức với tên Việt hoá là "Kỳ quan ẩm thực Tsukiji".

Chú thích

Tham khảo

" Tokyo's Tsukiji Fish Market Threatened By Globalization," Bloomberg News, ngày 28 tháng 9 năm 2005.
 Phim tài liệu 'The Cost of Sushi; Emptying the Seas' (2012) của đạo diễn Pedro Barbadillo.

Liên kết ngoài

Trang chủ chính thức của chợ
Trang chủ của hiệp hội thị trường
Guide to Tsukiji Market Tuna Auction - English

Chợ
Công trình ở Tokyo


title: Phạm Thu Hà

text:
Phạm Thu Hà tên khai sinh là Phạm Thị Thu Hà (sinh 09 tháng 10 năm 1982 tại Hải Phòng), là nghệ sĩ thanh nhạc biểu diễn chuyên nghiệp được đào tạo tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ngoài ra, cô đã từng giành được 2 đề cử và 1 giải Cống hiến.

Phạm Thu Hà còn phát triển sự nghiệp kinh doanh riêng. Cô từng đảm nhận cương vị Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty truyền thông TH Media & Communications. Tuy nhiên, gần đây cô nói đã tạm dừng kinh doanh để tập trung cho công việc ca hát.

Tiểu sử
Phạm Thu Hà sinh ra tại Hải Phòng. Cô là con út trong một gia đình có ba anh chị em, ngay từ nhỏ cô đã thể hiện mình có khả năng về âm nhạc.

Từ năm 2000 đến 2004, cô học hệ trung cấp chính quy (4 năm) khoa thanh nhạc Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam.

Năm 2005 đến 2010 học hệ đại học chính quy (5 năm) khoa biểu diễn thanh nhạc Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam.

Năm 2011 đến 2013 học và tốt nghiệp cao học chính quy (2 năm) khoa biểu diễn thanh nhạc Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam.

Ngày 7/10/2015, Phạm Thu Hà nhận bằng tốt nghiệp Thạc sĩ sau gần hai năm tốt nghiệp. Đây là đợt nhận bằng của toàn khóa tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Sự nghiệp
 Phạm Thu Hà xuất thân từ người học nhạc cổ điển, nên sự nghiệp của cô ban đầu nghiêng nhiều về màu sắc cổ điển. Với giọng nữ cao trữ tình được đào tạo bài bản và điêu luyện, Phạm Thu Hà bước chân vào thị trường âm nhạc năm 2012 và debut với album "Classic Meets Chillout". Album đã ghi dấu ấn với giọng hát cổ điển trên nền nhạc điện tử, mang về cho cô giải Cống hiến năm 2013.

 Từ đó, cô kiên trì theo đuổi con đường cổ điển giao thoa (classic crossover), mang âm nhạc cổ điển hòa quyện với các thể loại khác nhau, gần gũi với tai nghe của công chúng.

 Album thứ hai của cô "Tựa như gió phiêu du" là album mang đậm dấu ấn cá nhân của Phạm Thu Hà, giọng hát bán cổ điển, kỹ thuật nhưng không gồng cứng mà mềm mại uyển chuyển cùng cách truyền tải cảm xúc khiến album cũng thành công về mặt thương mại và được đánh giá tốt giống như album đầu tay của cô.

 Từ đó đến nay, Phạm Thu Hà vẫn tiếp tục cho ra những sản phẩm âm nhạc kết hợp cổ điển với mọi thể loại âm nhạc khác.

Ảnh hưởng
Phạm Thu Hà yêu thích âm nhạc của các nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, Phú Quang, Dương Thụ... cũng như yêu thích giọng ca Sarah Brightman, Hồng Nhung.

Đánh giá

Liveshow
 Davines Hair show 2012 20/9/2012
 Phạm Thu Hà và "Lụa" tham gia "Bài hát yêu thích" 04/11/2012
 Hội nghị khách hàng phía Bắc của Vietnam Airlines 25/12/2012
 Chương trình "Giao Thừa" cùng VTV 08/01/2013
 Mick moloney & Friends 14/01/2013
 Giao thừa 2013: Đón Tết cùng VTV 09/2/2013
 Gala Gặp Gỡ Đầu Xuân – Today TV 11/2/2013
 Ca sĩ Phạm Thu Hà – Talkshow Văn hóa sự kiện nhân vật 16/2/2013
 Hội Thảo Đầu tư châu Á Schroders 14/3/2013
 Sự kiện Thời trang và Phong cách 31/3/2013
 Giải Cống hiến 2013 24/4/2013
 Show Những giấc mộng đêm hè 15/8/2013
 Lưu diễn tại Bắc Kinh – Trung Quốc 26/9/2013
 Họp báo ra mắt Album mới "Khi màu nắng tắt" 15/10/2013
 Talkshow Văn hóa, Sự Kiện và Nhân vật – Phạm Thu Hà 16/10/2013
 Lễ Trao giải ABU Prizes 2013 (Live) – Phạm Thu Hà 29/10/2013
 "Cơn bão" concert 31/10/2013
 Lễ trao giải Nhân tài đất Việt 2013
 Bài hát yêu thích 12/2013
 Luala Concert Thu Đông 2013
 Game show dành cho các ca sĩ chuyên nghiệp: Tuyệt đỉnh tranh tài 2014
 Elle Women In Music
 Tình Ơi concert
 Đêm nghệ thuật "Hair Sonata – Bản giao hưởng của âm nhạc & mái tóc"
 Kỷ niệm 20 năm UNESCO công nhận vịnh Hạ Long là Di sản Thế giới
 Sắc Màu Tình Ca
 Giai điệu tự hào chủ đề “Vì nhân dân quên mình”
 ‘Khát vọng trẻ 8’ – Tổ quốc gọi tên mình
 Duyên dáng Việt Nam số 28 với chủ đề Xuân
 Liveshow Về nhà năm 2019
 Liveshow Con đường âm nhạc 2022
 Hòa nhạc Điều còn mãi 2022

Hoạt động từ thiện
Phạm Thu Hà đã tham gia các hoạt động từ thiện:
- Một ngày cùng các trẻ em làng trẻ SOS Hà Nội
- Thương về miền Trung

Đời tư
 Cô có một đời chồng và hai người có với nhau một người con trai, tuy nhiên cả hai đã ly hôn. Hiện cô vẫn chưa tái hôn với bất kỳ ai.

Danh sách đĩa nhạc

Album phòng thu

Classic Meets Chillout (2012)
Tựa như gió phiêu du (2014)
Hà Nội... yêu! (2015)
Giai điệu tự hào (2018)
Chạm (2019)

LP/Đĩa than

Đường em đi (tình khúc Phạm Duy) (2017)

EP

 Tình thu (2011)
 Habanera (New Mix) (2012)

Album trực tiếp

 Chân dung âm nhạc (2019)
 Live Studio Session (2023)

Đĩa đơn

Album tuyển tập

Khúc ca ly biệt – The Classical Phạm Duy (Vol.1) (2013)
Ôi giàn thiên lý đã xa – The Classical Phạm Duy (Vol.2) (2014)

Giải thưởng
Giải Cống Hiến của năm 2013 cho "Album của năm" do báo Thể thao và Văn hóa tổ chức
Đề cử Giải Cống Hiến của năm 2013 cho "Nghệ sĩ mới của năm" do báo Thể thao và Văn hóa tổ chức

Chú thích

Ca sĩ Hải Phòng
Người Hải Phòng
Người giành giải Âm nhạc Cống hiến
Sinh năm 1982
Người họ Phạm tại Việt Nam
Nhân vật còn sống
Nữ ca sĩ Việt Nam
Ca sĩ opera Việt Nam
Cựu sinh viên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
Nữ ca sĩ pop Việt Nam
Ca sĩ nhạc đỏ Việt Nam


title: Đoàn Phùng

text:
Đoàn Phùng (sinh năm 1962 tại Huế) là cựu cầu thủ Đội tuyển Quốc gia Việt Nam, là huấn luyện viên bóng đá chuyên nghiệp ở Việt Nam.

Sự nghiệp thể thao

Cầu thủ
Ông là một cầu thủ đa năng. Khởi đầu sự nghiệp cầu thủ, ông thi đấu cho đội bóng quê nhà Thừa Thiên Huế từ 1978-1982.

Huấn luyện viên
Ông là người dẫn dắt Lâm Đồng giành được thành tích ấn tượng ở thập niên 90 và trở thành huấn luyện viên trẻ tuổi nhất ở tuổi 28.

Đến năm 2000 ông trở lại Huế làm huấn luyện viên và Giám đốc kỹ thuật Câu lạc bộ bóng đá Thừa Thiên Huế. Hiện ông là trưởng đoàn bóng đá Thừa Thiên Huế.

Chú thích

Liên kết ngoài

Huấn luyện viên bóng đá Việt Nam
Người Huế


title: Ninh Văn Bảo

text:
Ninh Văn Bảo (1945- 23 tháng 9 năm 2002) là một huấn luyện viên bóng đá Việt Nam. Ông là một trong những huấn luyên viên xuất sắc của Việt Nam trong thập niên 90. Ông từng dẫn dắt các đội bóng Nam Định, Thừa Thiên Huế giành ngôi á quân quốc gia và là huấn luyện viên xuất sắc nhất giải vô địch quốc gia Việt Nam mùa bóng 2000-2001.

Ông qua đời vào ngày 23 tháng 9 năm 2002 sau một tai nạn giao thông.

Sự nghiệp
Thời còn thi đấu, Ninh Văn Bảo là một tiền vệ xuất sắc của đội Thanh niên Nam Hà và Dệt Nam Định, từng vô địch giải A1 toàn quốc trong màu áo Công nghiệp Hà Nam Ninh năm 1985.

Năm 1988, sau khi tốt nghiệp lớp chuyên tu HLV khoá 3 Đại học Thể dục Thể thao Từ Sơn (Bắc Ninh), ông trở về dẫn dắt đội bóng cũ Dệt Nam Định. Năm 1993, ông cùng với đội bóng Long An giành hạng ba chung cuộc tại giải các đội mạnh toàn quốc.

Năm 1995, huấn luyện viên Ninh Văn Bảo đã gây ngạc nhiên cho giới chuyên môn khi đưa đội bóng vừa thăng hạng Thừa Thiên Huế tiến đến trận chung kết giải các đội mạnh toàn quốc và chỉ chịu dừng lại trước Công an Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, ngay ở mùa bóng kế tiếp, ông đã phải nói lời chia tay với đội bóng Cố đô sau khi Thừa Thiên Huế xuống hạng.

Năm 1997, ông trở lại Nam Định nắm quyền cho đội bóng quê hương và giúp Nam Định trụ hạng trong hai mùa giải liên tiếp. Mùa giải 2000-2001, với việc dẫn dắt câu lạc bộ Nam Định giành ngôi á quân giải vô địch quốc gia, Ninh Văn Bảo được bình chọn là huấn luyện viên xuất sắc nhất mùa. Ông cũng có những vai trò đáng kể đối với thành tích của đội bóng khi dẫn dắt đội trở thành một trong những đối thủ cạnh tranh cho chức vô địch hai mùa giải chuyên nghiệp đầu tiên của V-League.

Thành tích huấn luyện viên
Với Thừa Thiên Huế
 Á quân (1) 1995.
Với Nam Định
 Á quân (1) 2000-01.

Chú thích

Tham khảo
 Ước mơ của cố HLV Ninh Văn Bảo đã thành hiện thực

Câu lạc bộ bóng đá Nam Định
Câu lạc bộ bóng đá Huế
Huấn luyện viên bóng đá Việt Nam
Huấn luyện viên câu lạc bộ bóng đá Nam Định


title: Lao hạch

text:
Lao hạch là một thể lao ngoài phổi còn gặp khá phổ biến ở nước ta. Lao hạch có thể gặp là các hạch ở ngoại biên như hạch cổ, hạch nách, hạch bẹn và các hạch ở nội tạng như hạch trung thất, hạch mạc treo...Trong đó lao hạch ngoại biên là thể lao thường gặp nhất.

Dịch tễ học
Theo thống kê tại phòng khám Viện lao và bệnh phổi năm 1985, lao hạch ở người lớn chiếm 20% tổng số lao ngoài phổi, ở trẻ em lao hạch chiếm 13% trong các thể lao và đứng thứ 3 sau lao sơ nhiễm và lao màng não. Theo số liệu của trung tâm lao thành phố Hà Nội, từ năm 1989-1990 lao hạch chiếm 83,58% và đứng hàng đầu trong các thể lao ngoài phổi. Trước đây lao hạch gặp chủ yếu ở trẻ em nhưng ngày nay lao hạch cũng hay gặp ở người lớn tuổi và gặp ở nữ nhiều hơn 2 lần so với nam.

Nguyên nhân gây bệnh
Vi khuẩn gây bệnh lao hạch: Mycobacterium tuberculosis, M.bovis, M.africannun, chủ yếu là M.tuberculosis.

Cơ chế bệnh sinh

Lao hạch tiên phát
Vi khuẩn BK xâm nhập qua vùng họng, amidan lan tràn đến hạch. Ví dụ: BK gây một ổ lao tiên phát ở amidan rồi từ đó gây viêm hạch góc hàm. Hạch này được gọi là lao hạch tiên phát.

Lao hạch hậu tiên phát
Do BK lan đến hạch từ một ổ lao có từ thời kỳ tiên phát. BK lan tràn theo 3 đường: máu, bạch huyết, tiếp cận. Cơ chế bao gồm: tái hoạt động nội lai và tái nhiễm ngoại lai.

Triệu chứng lâm sàng

Triệu chứng toàn thân
Bệnh nhân thường ít sốt: sốt nhẹ về chiều hoặc gai gai rét, sốt không rõ nguyên nhân, dùng kháng sinh thông thường không hết sốt.
Người mệt mỏi, gầy sút cân, ra mồ hôi đêm.

Triệu chứng tại chỗ
Vị trí tổn thương: phần lớn là lao hạch ở vùng cổ (khoảng 80%), hạch ở nách chiếm khoảng 77%, lao hạch toàn thân gặp khoảng 10-15%.
Biểu hiện lâm sàng: hạch không lớn lắm, đường kính khoảng một đến vài centimet, chắc, di động, có thể hơi đau, đôi khi có viêm ở xung quanh hạch.
Thường là một nhóm hạch bị sưng to. Hạch sưng to dần, không đau, không nóng, không tấy đỏ. Nếu không điều trị, hạch bị viêm nhũn ở giữa. Sau đó toàn thể hạch bị nhuyễn hóa, da bên ngoài bị phù nề, màu đỏ, tím rồi vỡ mủ màu vàng.
Sau một thời gian, do được điều trị hay không điều trị, hạch có thể tự liền sẹo nhưng sẹo này xấu xí, dúm dó, thỉnh thoảng lại có đợt rò mủ.

Tiến triển
– Tiến triển từng đợt: đợt trước cách đợt sau nhiều năm (5-10 năm)
– Hạch rò ra ngoài rất lâu khỏi và để lại từng chỗ sẹo dúm dó, xấu xí
– Nếu được điều trị tốt, bệnh nhân có thể khỏi sớm, ngăn chặn được di chứng.

Chẩn đoán

Chẩn đoán xác định
Dựa vào đặc điểm lâm sàng và một số xét nghiệm như:
– Phản ứng Mantoux
– Sinh thiết hạch chẩn đoán mô bệnh
– Cấy BK
– Chọc hạch làm hạch đồ
– X quang

Chẩn đoán phân biệt
– Viêm hạch cấp hoặc mạn tính do vi khuẩn hoặc virus
– Bệnh Hodgkin và Non-Hodgkin: xét nghiệm huyết-tủy đồ và sinh thiết hạch.
– Hạch di căn ung thư: sinh thiết hạch và biểu hiện lâm sàng của ung thư nguyên phát
– Các u lành tính: u mỡ, u xơ, u thần kinh, u nang bạch huyết,...

Điều trị

Điều trị nội khoa
Tuân thủ nguyên tắc điều trị bệnh lao nói chung
– Phối hợp các thuốc chống lao, ít nhất từ 3 thuốc trở lên.
– Thời gian điều trị lao hạch nên kéo dài từ 9-12 tháng.
– Đối với bệnh nhân HIV/AIDS: nên dùng phối hợp 4 thuốc RHZE ở giai đoạn tấn công (2-3 tháng), sau đó dùng 2 thuốc chống lao ở giai đoạn củng cố (9-12 tháng).
Hầu hết các thuốc kháng sinh điều trị lao đều gây tổn thương gan, làm tăng men gan do đó nên dùng kết hợp với các thuốc hay sản phẩm có tác dụng bảo vệ gan, hạ men gan (diệp hạ châu, BDD, Phế đan).

Điều trị ngoại khoa
– Mổ lấy toàn bộ hạch: đối với hạch rò mủ hoặc áp xe lạnh, ít đáp ứng điều trị. cần điều trị lao từ trước khi phẫu thuật để tránh lan tràn.
– Mổ nạo sạch mủ bã đậu và đắp kháng sinh chống lao.

Phòng ngừa
Tăng cường sức đề kháng của cơ thể (nhàu, sói rừng, sữa ong chúa), ức chế hoạt động của vi khuẩn lao (xuyên tâm liên, Phế đan)

= Tham khảo
=
Bệnh học lao, Trường ĐH Y Hà Nội,2006
Bệnh Phổi và Lao, Học viện Quân y, 2008


title: Nguyễn Kim Hằng

text:
Nguyễn Kim Hằng (1955 – 5 tháng 2 năm 2019) là Trung vệ, huấn luyện viên bóng đá người Việt Nam. Ông sinh ra tại Cái Bè, Tiền Giang, Việt Nam.

Sự nghiệp
Giai đoạn 1976–1977, ông là trung vệ cho câu lạc bộ Cảng Sài Gòn và Hải Quan sau đó nghỉ hưu và trở thành huấn luyện viên bóng đá.
Ông là người dẫn dắt nhiều đội bóng khác nhau như Hải Quan, Đà Nẵng, Quân khu 7, Thừa Thiên Huế, An Giang, Tiền Giang, Quảng Ngãi

Qua đời
Ông qua đời ngày 5 tháng 2 năm 2019 nhằm mùng 1 Tết Kỷ Hợi, thọ 65 tuổi.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Huấn luyện viên bóng đá Việt Nam
Huấn luyện viên câu lạc bộ bóng đá An Giang
Huấn luyện viên câu lạc bộ bóng đá Tiền Giang
Sơ khai tiểu sử
Sinh năm 1955
Mất năm 2019


title: Sấm

text:
nhỏ|Mây vũ tích là loại mây hình thành ra dông sét.

Sấm hay sấm sét là âm thanh gây ra bởi tia sét và là một hiện tượng thiên nhiên. Tùy thuộc vào khoảng cách và bản chất của những tia chớp, âm thanh sấm nghe được có thể vào dạng một tiếng nổ lớn đột ngột cho tới một tràng âm trầm kéo dài. Sự tăng đột ngột của áp suất và nhiệt độ từ sét gây ra sự giãn nở tức thì trong không khí, và sự giãn nở này tạo ra một sóng xung kích âm thanh, chính là hiện tượng thường được gọi là "tiếng sấm đùng đùng". Âm thanh sấm đến nơi người quan sát sau ánh sáng của tia chớp lóe lên. Ngành khoa học nghiên cứu về sấm được gọi là brontology.

Nguyên nhân
Nguyên nhân của sấm sét trong hàng thế kỷ đã là một chủ đề đáng để suy đoán và truy vấn khoa học. Thời thượng cổ người ta cho rằng nó được gây ra bởi thần thánh, nhưng tới thời Hy Lạp cổ các triết gia đã bắt đầu giải thích rằng nó có nguyên nhân tự nhiên, ví dụ như nó là tiếng động khi gió va chạm vào các đám mây (Anaximander, Aristotle), hay là chuyển động mạnh của không khí bên trong những đám mây (Democritus). Triết gia La Mã Lucretius lại có quan điểm đấy là âm thanh của mưa đá va chạm trong các đám mây.

Đến giữa thế kỷ 19, lý thuyết được chấp nhận phổ biến thời bấy giờ là tia sét tạo ra một môi trường chân không, sự sụp đổ của chân không này tạo ra tiếng sấm.

Vào thế kỷ 20 mới bắt đầu có quan điểm được đồng thuận rằng sấm phải được bắt đầu từ sóng xung kích trong không khí. Do sét là sự phóng điện hay sự di chuyển cực nhanh của các điện tử ma sát vào không khí làm nó trở nên cực nóng có thể hình thành plasma giãn nở trong kênh sét. Nhiệt độ plasma bên trong kênh sét, đo được bằng phép phân tích quang phổ, biến thiên trong thời gian tồn tại chỉ 50 μs của kênh, ban đầu tăng mạnh từ nhiệt độ ban đầu khoảng 20.000 K lên tới 30.000 K, rồi cuối cùng giảm dần đi xuống còn 10.000 K. Trung bình nhiệt độ vào khoảng . Theo thuyết động học thì không khí sẽ bị giãn nở rất mạnh do nhiệt độ và áp suất tăng cao một cách quá nhanh và đột ngột, nó sẽ tác động vào không khí mát hơn ở xung quanh tia sét với tốc độ nhanh hơn tốc độ âm thanh truyền đi. Xung được tạo ra di chuyển ra ngoài xung quanh được gọi là một sóng xung kích, tương tự như sóng xung kích từ một vụ nổ hay phía trước một máy bay siêu thanh, nó lan rộng kèm theo tiếng động. Ở gần nguồn phát là tia sét, mức cường độ âm của sấm vào cỡ 120 dB còn mức áp suất âm thường đạt tới ngưỡng 165-180 dB, nhưng có thể vượt quá 200 dB trong một số trường hợp.

Vì có rất nhiều sóng chấn động được tạo ra liên tiếp nhau khi sét hình thành do có rất nhiều tia sét trên cùng một đường đi nên nó không chỉ có một tiếng mà rền vang trong một khoảng thời gian tùy theo chiều dài của sét và khoảng cách đến người nghe nó. Các đặc tính của sấm rất phức tạp tùy theo yếu tố hình học của sét như chiều dài, có bao nhiêu nhánh, có bao nhiêu các vệt sét trên cùng một đường đi và độ vọng âm thanh từ mặt đất. Các nghiên cứu thực nghiệm mô phỏng sét đã cho kết quả phần lớn phù hợp với mô hình này, mặc dù vẫn còn tranh luận về cơ chế vật lý chính xác của quá trình. Một số nguyên nhân khác đã được đề xuất, dựa trên hiệu ứng điện động lực học của dòng điện rất lớn tác động lên plasma trong tia sét.

Hậu quả
Sóng xung kích sấm là đủ mạnh để gây tổn hại đến tài sản và thương tích, chẳng hạn như gây bầm tím dưới da cho người đứng ở gần tia sét. Sấm có thể gây thủng màng nhĩ của người đứng xung quanh, dẫn đến thính giác bị suy giảm vĩnh viễn. Thậm chí nếu không thủng màng nhĩ, sấm vẫn có thể làm người bị điếc tạm thời.

Nhận thức và tính toán khoảng cách
nhỏ|Sấm là một kết quả của tia sét, và nó đến người quan sát chậm hơn sét.
Khi tia chớp lóe lên, theo sau một khoảng thời gian là tiếng sấm, điều này rõ ràng là hệ quả của tốc độ âm thanh chậm hơn so với tốc độ ánh sáng khi truyền trong không khí từ nơi có sét đến nơi quan sát (phân biệt với tốc độ của chính tia sét khi nó hình thành từ đám mây, bằng xấp xỉ 1/3 lần tốc độ ánh sáng). Vì sự khác biệt này, người ta có thể tính toán được tia chớp cách bao xa bằng đo thời gian giữa việc nhìn thấy tia chớp lóe lên và âm thanh sấm nghe được. Tốc độ của âm thanh trong không khí khô xấp xỉ 343 m/s hay 1127 ft/s hay  tại 20 °C (68 °F). Điều này có thể tính toán được xấp xỉ 4s trên 1 dặm (mile) (hay 3 s/km). Tốc độ ánh sáng rất cao cho nên được xem là vô cùng trong việc tính toán này vì khoảng cách ánh sáng đi được trong hiện tượng này là khá ngắn.  Đây là một phương pháp hữu ích, chỉ bằng cách đếm số giây giữa nhận thức về một tia chớp nhất định và nhận thức về tiếng sấm của nó, ta có thể sử dụng số giây để đánh giá khoảng cách của tia chớp và cơn dông để đảm bảo an toàn.

Một vệt chớp rất sáng kèm theo một tiếng sét nổ ngắn sắc gần như ngay tức thì chỉ ra rằng sét đánh ở ngay rất gần người quan sát.nhỏ|Tiếng sấm ở khoảng cách rất gầnSấm sinh ra bởi sét đánh gần đã được miêu tả chi tiết đầu tiên là có những tiếng lách cách hay như tiếng vải bị xé rách, sau đó là một tiếng nổ lớn ngắn như đại bác bắn, theo sau là một tiếng sấm rền liên tục. Các âm thanh sấm ban đầu đến từ các phần kênh dẫn của tia sét, sau đó là các phần gần của vệt sét phản hồi sau khi nó được hình thành, và cuối cùng đến các phần xa hơn của vệt sét.

Các loại sấm
Vavrek và các cộng sự báo cáo rằng các âm thanh của sấm được chia thành các loại dựa theo độ to, thời lượng và độ cao của âm. Tiếng sấm nổ (clap, crack) hay tiếng sét là các âm thanh đơn cực kỳ to và ngắn, chỉ từ 0,2 đến 2 giây và có âm vực cao hơn, đến từ các tia chớp CG đánh từ đám mây xuống đất ở khoảng cách gần. Hồi hay tràng sấm (peal) là các âm thay đổi cả về cao độ và độ to. Tiếng sấm lăn (roll) là sự kết hợp không đều giữa cường độ và cao độ âm. Tiếng sấm rền (rumble) nhỏ hơn, nhưng kéo dài hơn (lên tới trên 30 giây) và có âm vực thấp, thường đến từ các tia chớp ở xa hoặc hình thành tại các đám mây trên cao (CC và IC).

Sấm nghịch nhiệt xảy ra khi một tia sét CG hình thành giữa quá trình nghịch nhiệt. Khi đó âm thanh mà nó tạo ra mang năng lượng âm cao hơn rất nhiều so với âm ở cùng khoảng cách trong điều kiện không nghịch nhiệt. Khi nghịch nhiệt, lớp khí ở gần mặt đất lạnh hơn khối khí phía trên; nghịch nhiệt thường xảy ra khi một khối khí nóng ẩm đi qua một frông lạnh. Trong điều kiện nghịch nhiệt, sự phân tán của năng lượng âm thanh theo phương thẳng đứng (xảy ra ở điều kiện thường) bị cản trở và do đó năng lượng được tập trung ở lớp gần mặt đất.

Sét CG thường bao gồm 2 hoặc nhiều hơn các vệt sét phản hồi trở lại từ phía mặt đất lên. Các vệt thứ phát tạo ra năng lượng âm cao hơn vệt đầu.

Xem thêm
 Sấm sét
Sét nhiệt
 Giông
Hình tia chớp
Brontophobia (chứng sợ tiếng sấm)
Hiệu ứng tiếng sấm Castle
Danh sách các thần sấm sét
Mistpouffers

Tham khảo

Liên kết ngoài

 The science of thunder
 Thunder: A Child of Lightning
 Wikibooks: Engineering Acoustics/Thunder acoustics
 Storm: Thunder sounds in binaural audio

Vật lý học
Thời tiết
Tia sét
Tiếng ồn
Hiện tượng khí tượng học
Hiện tượng Trái Đất


title: Hoài hoàng hậu

text:
Hoài Hoàng Hậu (chữ Hán:懷皇后) là thụy hiệu của một số vị hoàng hậu trong lịch sử các triều đại phong kiến Trung Quốc.

Danh sách
Đông Hán Hiếu Linh Đế Linh Hoài hoàng hậu (truy tôn, thụy hiệu thực tế chỉ là Hiếu Linh Vương mỹ nhân)
Đông Ngô Đại Đế Kính Hoài hoàng hậu (truy tôn, đương thời chỉ là Ngô vương phu nhân)
Tào Ngụy Phế Đế Hoài hoàng hậu
Tây Tấn Cảnh Đế Cảnh Hoài hoàng hậu (truy tôn)
Tống Chân Tông Trang Hoài hoàng hậu (truy tôn, có thụy hiệu khác là Chương Hoài thái hậu, thực tế sinh thời chỉ là Cử Quốc phu nhân)
Tống Triết Tông đệ nhị nhiệm Chiêu Hoài hoàng hậu (có tôn hiệu là Nguyên Phù hoàng hậu, do sau này lui về Sùng Ân cung mà được gọi là Sùng Ân thái hậu)
Tống Khâm Tông Nhân Hoài hoàng hậu (được Kim Thế Tông đặt thụy hiệu là Tĩnh Khang quận Trinh Tiết phu nhân)
Kim Chương Tông Khâm Hoài hoàng hậu (truy tặng, đương thời chỉ là Kim Nguyên quận vương phu nhân, sau được tiến phong Kim Nguyên quận vương phi)

Xem thêm
 Hoài Tông
 Hoài thái hậu
 Hiếu Hoài Đế
 Hoài Đế
 Hoài Vương
 Hoài Công
 Hoài Hầu
 Hoài thái tử

Thụy hiệu


title: Cương vương

text:
Cương Vương (chữ Hán 剛王) là thụy hiệu của một số vị quân chủ chư hầu trong lịch sử Trung Quốc.

Danh sách
 Tây Sở Tề Cương Vương
 Tây Hán Đại Cương Vương
 Tây Hán Hà Gian Cương Vương
 Tây Tấn Tiều Cương Vương Tư Mã Tốn (thời Tào Ngụy ban đầu gọi là Thành Dương Cương Hầu, sau đó cải phong thành Kinh Dương Cương Nam)

Xem thêm
 Cương Dũng bá
 Cương Hầu
 Cương nam
 Bá Vương
 Bình Đế
 Bình Công
 Bình Hầu
 Quốc vương
 Quốc vương
 Chiêu Vương
 Dịch Vương
 Thương Vương
 Xung Vương

Thụy hiệu


title: Dịch vương

text:
Dịch Vương (chữ Hán 易王) là thụy hiệu của một số vị quân chủ và chư hầu.

Danh sách
 Yên Dịch vương (trước khi xưng vương gọi là Yên Dịch Công)
 Tây Hán Giang Đô Dịch Vương Lưu Phi
 Bắc Tống Định Vinh Dịch Vương Triệu Doãn Lương

Xem thêm
 Dịch công
 Bá Vương
 Bình Đế
 Bình Công
 Bình Hầu
 Quốc Vương
 Chiêu Vương
 Khoảnh Vương
 Thương Vương
 Xung Vương

Thụy hiệu


title: Xương Vương

text:
Xương Vương (chữ Hán 昌王) là thụy hiệu của một số vị quân chủ.

Danh sách
 Cơ Tử Triều Tiên Cảnh Xương Vương
 Cơ Tử Triều Tiên Đức Xương Vương
 Cao Ly Xương Vương

Xem thêm
 Tuyên Đế
 Tuyên Công
 Xung Vương
 Cương Vương
 Tĩnh Công
 Tĩnh Vương
 Thương Vương

Thụy hiệu


title: Tuyên Huệ Vương

text:
Tuyên Huệ Vương (chữ Hán: 宣惠王) là thụy hiệu của một số vị quân chủ và chư hầu hoặc phiên vương trong lịch sử khu vực Á Đông thời phong kiến.

Danh sách
 Cơ Tử Triều Tiên Tuyên Huệ Vương
 Chiến Quốc Hàn Tuyên Huệ vương (có các thụy hiệu khác là Tuyên Vương và Uy Hầu)
 Cao Ly Tuyên Huệ Vương (gọi tắt theo thụy hiệu dài Anh Minh Tĩnh Hiến Tuyên Huệ Đại Vương)
 Minh triều Gia Định Tuyên Huệ Vương
 Minh triều Bao Thành Tuyên Huệ Vương
 Minh triều Lộ Thành Tuyên Huệ Vương

Xem thêm

 Tuyên Vương
 Huệ Vương
 Điệu Huệ Vương
 Trang Huệ Vương
 Vinh Huệ Vương
 Cung Huệ Vương
 Đoan Huệ Vương
 Ôn Huệ Vương
 An Huệ Vương
 Khang Huệ Vương
 Văn Huệ Vương
 Huệ Văn Vương
 Vũ Huệ Vương
 Huệ Vũ vương
 Kỳ Huệ vương
 Tĩnh Huệ Vương
Xung Huệ Vương
Trung Huệ Vương
Chu Huệ Vương
Tần Huệ Vương
Hàn Huệ Vương
Triệu Huệ Vương

Thụy hiệu


title: Cá tầm mũi xẻng

text:
Cá tầm mũi xẻng, Scaphirhynchus platorynchus, là loài cá tầm nhỏ nhất có nguồn gốc từ Hoa Kỳ. Cá tầm mũi xẻng là loài cá tầm phong phúng nhất, được tìm thấy trong các hệ thống sông Missouri và sông Mississippi. Cá tầm mũi xẻng bị đánh bắt thương mại chỉ ở Hoa Kỳ (Pflieger 1997).

Tham khảo

Thông tin bổ sung

 {{FishBase_species|genus=Scaphirhynchus|species=platorynchus|year=2006|P]]
P
Cá tầm


title: Vũ Thành vương

text:
Vũ Thành Vương (chữ Hán 武成王) là thụy hiệu hoặc tước hiệu của một số vị quân chủ hoặc tướng lĩnh quan lại ở khu vực Đông Á thời phong kiến.

Thụy hiệu
 Cơ Tử Triều Tiên Vũ Thành Vương
 Đông Chu Yên Vũ Thành vương
 Bắc Tề Trường Quảng Vũ Thành Vương (sau đăng cơ trở thành Bắc Tề Vũ Thành Đế)

Tước hiệu
 Vũ Thành Vương là tước hiệu của Hoàng Phi Hổ trong cuốn tiểu thuyết Phong thần diễn nghĩa
 Vũ Thành Vương là tước hiệu do nhà Đường truy phong cho Tề Thái Công Khương Tử Nha
 Vũ Thành Vương là tước hiệu do Minh Thái Tổ truy phong cho Quan Vũ
 Việt Nam Trần triều Vũ Thành Vương

Xem thêm
 Thành Đế
 Vũ Thành Đế
 Thành Công
 Thành Hầu
 Trường Sa Thành Vương
 Hiếu Thành vương
 Đông Thành vương
 Huệ Thành vương
 Trung Thành vương
 Văn Thành Vương
 An Thành Vương
 Thành Vương
 Vũ Vương
 Vũ Công

Thụy hiệu


title: Porichthys

text:
Porichthys là một chi cá. Các loài trong chi này là động vật ăn đêm. Ban ngày, chúng vùi mình trong bùn hoặc cát. Trong những đêm mùa hè, chúng kêu râm ran để thu hút con cái và khuyến khích cá cái đẻ trứng. Tiếng kêu được phát ra từ vùng cơ xung quanh bóng hơi của chúng. Não của những con cá này đã điều chỉnh tiếng kêu sao cho chúng không bị điếc và có thể nghe thấy kẻ thù hoặc con cái đang bơi tới ngay cả khi chúng đang kêu to - một cơ chế tương tự như con người.

Danh sách loài
Chi này có 14 loài được công nhận.
 Porichthys analis C. L. Hubbs & L. P. Schultz, 1939 (Darkedge midshipman)
 Porichthys bathoiketes C. R. Gilbert, 1968
 Porichthys ephippiatus H. J. Walker & Rosenblatt, 1988 (Saddle midshipman)
 Porichthys greenei C. H. Gilbert & Starks, 1904 (Greene's midshipman)
 Porichthys kymosemeum C. R. Gilbert, 1968
 Porichthys margaritatus (J. Richardson, 1844) (Daisy midshipman)
 Porichthys mimeticus H. J. Walker & Rosenblatt, 1988 (Mimetic midshipman)
 Porichthys myriaster C. L. Hubbs & L. P. Schultz, 1939 (Specklefin midshipman)
 Porichthys notatus Girard, 1854 (Plainfin midshipman)
 Porichthys oculellus H. J. Walker & Rosenblatt, 1988 (Smalleye midshipman)
 Porichthys oculofrenum C. R. Gilbert, 1968
 Porichthys pauciradiatus D. K. Caldwell & M. C. Caldwell, 1963
 Porichthys plectrodon D. S. Jordan & C. H. Gilbert, 1882 (Atlantic midshipman)
 Porichthys porosissimus (G. Cuvier, 1829)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

NPR News Story on Midshipman Fish Calls
 Nature Story on Humming Toadfish - Turning down ear sensitivity could help humans retain their hearing.
 News story about the humming toadfish

Batrachoididae
Sinh vật phát quang


title: Cá tầm thìa Trung Quốc

text:
Cá tầm thìa Trung Quốc, Psephurus gladius (), còn được gọi là Cá kiếm Trung Quốc, là một trong những cá nước ngọt lớn nhất. Đây là một trong hai loài cá tầm thìa còn tồn tại, loài còn lại là cá tầm thìa Mỹ (Polyodon spathula). Nó cũng được gọi là "cá voi" () vì mõm của nó giống như một cái vòi voi. Nó đôi khi được ghi lại trong cổ điển Trung Quốc như "vị" (). Chất thơ hơn, nó đôi khi được gọi là "gấu trúc của các con sông", không phải vì bất kỳ sự tương đồng vật lý tới gấu trúc, nhưng vì sự hiếm có của nó và tình trạng được bảo vệ.

Bụng của nó là màu trắng và màu xám. Chúng sống chủ yếu ở phần trung hoặc hạ lưu của sông Dương Tử (Trường Giang), đôi khi trong hồ lớn. Chúng ăn các loài cá khác, cũng như một lượng nhỏ cua và tôm. Cá tầm thìa Trung Quốc thành thục khi bảy hay tám tuổi, với chiều dài cơ thể điển hình 2 mét và trọng lượng 25 kg.

Người ta nói rằng nhà động vật học Bỉnh Chí () ghi lại vào những năm 1950, một số ngư dân đã bắt được một con cá tầm thìa dài 7 mét, mặc dù tính xác thực của câu chuyện chưa được xác nhận. Người ta nói rằng cá tầm thìa Trung Quốc có thể tăng trưởng đến 7 mét (23 ft) và nặng 500 cân (1,100 lb), nhưng rất ít nghiên cứu về kích thước tối đa có thể được tiến hành do sự khan hiếm của chúng.

Do đánh bắt quá mức, cá tầm thìa Trung Quốc đã bị tuyệt chủng trong tự nhiên. Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận tình trạng cực kì nguy cấp vào năm 1983 để ngăn chặn đánh bắt cá non và trưởng thành. Nó cũng bị đe dọa bởi các đập (như đập Tam Hiệp) bị phân chia dân số thành các nhóm bị cô lập. Cá rất hiếm thấy, gần đây đã dấy lên lo ngại rằng loài này có thể đã bị tuyệt chủng. Trong quá trình tìm kiếm ba năm thực hiện từ 2006-2008 một nhóm nghiên cứu từ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc Thủy sản tại Kinh Châu không tìm thấy ngay cả một mẫu. Xác nhận trông thấy cuối cùng của cá sống xảy ra ngày 24 tháng 1 năm 2003 trên sông Dương Tử. Tuy nhiên, một con cá 3,6 mét, 250 kg bị bắt do đánh bắt cá bất hợp pháp vào ngày 08 tháng 1 năm 2007, tại vùng quê Gia Ngư. Người dân địa phương đã liên lạc với các quan chức, mọi người đổ xô đến vùng đó. Zeb Hogan của Monster Fish trên National Geographic Channel và các nhà bảo tồn khác chuyển cá đến một hồ giữ, hy vọng rằng nó sẽ tồn tại. Nhưng ngay sau đó nó đã chết do chấn thương không thể phục hồi.

Đầu năm 2020. Loài cá này bị tuyệt chủng sau khi cá thể cuối cùng đã chết. Loài này chính thức được IUCN liệt kê là đã tuyệt chủng vào tháng 7 năm 2022.

Tham khảo

  Listed as Critically Endangered (CR A2cd v2.3)

Liên kết ngoài
 The Chinese Paddlefish Website  – containing many photographs of Psephurus.

G
Động vật Đông Á
Động vật được mô tả năm 1862
Động vật đặc hữu Trung Quốc


title: Allenbatrachus

text:
Allenbatrachus là một chi cá mao ếch được tìm thấy ở Ấn Độ Dương và tây Thái Bình Dương.

Các loài
Có ba loài được công nhận trong chi này:
 Allenbatrachus grunniens (Linnaeus, 1758) (Cá mao ếch, cá mặt quỷ)
 Allenbatrachus meridionalis D. W. Greenfield & W. L. Smith, 2004
 Allenbatrachus reticulatus (Steindachner, 1870)

Chú thích

Tham khảo


title: Cá nhiều vây bụi sậy

text:
Cá chình bụi sậy (tên khoa học Erpetoichthys calabaricus) là một loài cá nước ngọt trong họ Cá nhiều vây. Nó là thành viên duy nhất của chi Erpetoichthys. Nó có nguồn gốc Tây Phi, với môi trường sống tự nhiên của nó trải dài từ Nigeria đến lưu vực sông Congo.

Nó có tổng chiều dài tối đa 40 cm (16 in). Nó di chuyển chậm, sống tại nước lợ hoặc ngọt ấm (22-28 °C), và nó có thể hít thở không khí trong khí quyển (có nghĩa là nó có thể tồn tại trong nước với ít oxy hòa tan) sử dụng một cặp phổi. Cơ quan này có nghĩa là nó có thể tồn tại một số lượng trung gian của thời gian trong nước. Cá chình bụi sậy sống về đêm, và ăn ấu trùng annelid, động vật giáp xác và côn trùng. Đôi khi nó được xuất hiện trong bể nuôi cá. Tên chi của nó xuất phát từ tiếng Hy Lạp từ erpeton (leo) và Ichthys (cá). Chi còn được gọi bằng tên Calamoichthys.

Đặc điểm
Cá chình bụi sậy có thể dễ dàng phát triển đến chiều tối đa 3 feet trong điều kiện thuận lợi.

Cá chình bụi sậy là tò mò, hiền lành, và có một số "cá tính". Vì cá chình bụi sậy có một bản chất hiền lành, các loài cá khác có thể 'bắt nạt' chúng, mặc dù kích thước lớn của nó, đặc biệt là trong cuộc cạnh tranh về thức ăn hay không gian. Chúng đã được biết đến nhảy ra khỏi bể cá và bị trượt xung quanh, bởi vì nó có phổi cùng với mang của chúng. Mặc dù sống về đêm, chúng sẽ đôi khi đi ra vào ban ngày. Một số cá chình bụi sậy cũng có một khuynh hướng ở gần mặt nước, nơi chúng sẽ được an toàn với các loài cá khác và thậm chí sẽ cho phép hầu hết các cơ quan của chúng rời khỏi nước vào các thời gian.

Thức ăn
Là loài cá dữ ăn thịt, cá chình bụi sậy có thể ăn được các loại thức ăn từ tôm, cá, ếch nhái, côn trùng, giáp xác hay nhuyễn thể. Dù có nguồn thức ăn đa dạng trong tự nhiên, nhưng giống như nhiều loài cá quý hiếm khác, chúng từng đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, do môi trường sống bị xâm phạm. Sau này, cá chình bụi sậy được bảo vệ thông qua dự án phát triển nuôi nhốt, và từ đó trở thành giống cá cảnh được ưa thích trên thế giới.

Xem thêm
Danh sách các loài cá cảnh nước ngọt

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1865
C
Cá nước ngọt châu Phi


title: Cá mao ếch

text:
Cá mao ếch, cá mang ếch hay cá cóc sạo (Allenbatrachus grunniens) là một loài cá trong chi Allenbatrachus, họ Batrachoididae. Loài cá này phân bố ở Ấn Độ, Philippines, Thái Lan, Campuchia và hạ lưu sông Cửu Long, Việt Nam. Là một loài cá nước lợ, thường sống tại khu vực cửa sông và các bờ biển, là một loài cá ăn thịt thức ăn của chúng đa số là các loài tôm, cá nhỏ, chúng thường có xu hướng ẩn mình giữa các lớp đá hoặc san hô để phục kích con mồi. Kích thước tối đa của loài này có thể đạt đến 30cm. Nên cẩn trọng khi bắt cá vì gai lưng loài này có độc, có thể gây đau buốt và dị ứng. Chúng có thể phát ra âm thanh giống ếch khi bị bắt lên bờ

Tham khảo

G


title: Giuse Lê Quý Thanh

text:
Giuse Lê Quý Thanh (1900–1974) là một giám mục người Việt Nam của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông từng đảm trách vai trò Giám mục phó Giáo phận Phát Diệm trong suốt hơn 10 năm từ năm 1963 đến năm 1974. Khẩu hiệu Giám mục của ông là: Chúc tụng Chúa.

Giám mục Thanh quê tại Hà Nam, từ nhỏ theo con đường tu trì. Năm 34 tuổi, ông được truyền chức linh mục của Địa phận Phát Diệm. Thời kỳ làm linh mục, ông đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng khác nhau tại địa phận: Giáo sư Tiểu chủng viện Phúc Nhạc, giám đốc trường Thầy giảng Phát Diệm và giáo sư trường Thần học Thượng Kiệm sau đó trở thành linh mục Tổng đại diện địa phận năm 1959.

Giáo phận Phát Diệm thành lập nhờ việc thiết lập hàng giáo phẩm Công giáo tại Việt Nam. Mồng 1 Tết Nguyên Đán năm 1964, giám mục chính tòa Bùi Chu Tạo tấn phong tân giám mục phó tại Nhà thờ chính tòa Phát Diệm. Trong khoảng thời gian làm giám mục, ông không thể rời Phát Diệm do hoàn cảnh.

Giám mục Lê Quý Thanh được ghi nhận có những bài giảng trở thành tư liệu văn học Công giáo quý giá và sống tư cách giám mục nhưng phải thực hiện nhiều vai trò khác nhau do thiếu nhân sự.

Thân thế
Giám mục Giuse Lê Quý Thanh sinh ngày 19 tháng 3 năm 1900 tại An Hòa, nay thuộc phường Châu Giang, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, thuộc Tổng giáo phận Hà Nội. Ông là cháu ba đời của bác học Lê Quý Đôn, theo thông tin từ gia đình. Tuy vậy, theo Kỷ yếu Giáo phận Phát Diệm, thông tin này không thể kiểm chứng.

Thuở thiếu thời, cậu Thanh là nghĩa tử của linh mục Đinh, cựu giám đốc Trường Trung Tiểu học “Cụ Đinh” của địa phận.

Thời kỳ linh mục
Theo đuổi con đường tu tập từ nhỏ, ngày 17 tháng 3 năm 1934, Phó tế Giuse Lê Quý Thanh tiến đến việc được thụ phong chức vị linh mục. Tân linh mục trở thành thành viên linh mục đoàn Hạt Đại diện Tông Tòa Phát Diệm. Sau khi được truyền chức, tân linh mục được bổ nhiệm làm giáo sư lớp 3 Tiểu chủng viện Phúc Nhạc và giữ chức vụ này đến năm 1943. Thời gian ngắn từ năm 1944 đến năm 1945, ông là Giám đốc trường Thầy Giảng.

Năm 1945, linh mục Lê Quý Thanh được chọn làm giám đốc Trường Thử tại Trì Chính. Năm 1947, ông được thuyên chuyển đảm nhận vai trò linh mục chính xứ giáo xứ Hiếu Thuận. Sau khoảng thời gian hơn một thập niên tại giáo xứ này, ông được chọn làm giáo sư chủng sinh chủng viện Phúc Nhạc cũ, đã dời về Thượng Kiệm. Ông chỉ đảm nhận vai trò giáo sư này trong thời gian ngắn từ năm 1958 đến năm 1959.

Ngày 7 tháng 9 năm 1959, linh mục Lê Quý Thanh được bổ nhiệm làm linh mục Tổng quyền (Tổng Đại diện) Hạt Đại diện Tông Tòa Phát Diệm. Do thiếu linh mục, ông được điều chuyển làm linh mục chính xứ Văn Hải và đảm nhận vai trò này trong giai đoạn từ năm 1960 đến năm 1964.

Thời kỳ giám mục
Sau đó khi được chọn làm tổng đại diện ít năm, năm 1963, Tòa Thánh loan báo tuyển chọn linh mục Tổng đại diện Lê Quý Thanh làm Giám mục Phó Giáo phận Phát Diệm, với danh hiệu giám mục hiệu tòa Septimunicia.

Ngày 13 tháng 2 năm 1964 đồng thời cũng là ngày Mồng Một tết Nguyên Đán, lễ tấn phong tân giám mục Giuse Lê Quý Thanh được tổ chức, với vị giám mục chủ phong là Giám mục chính tòa Giáo phận Phát Diệm Phaolô Bùi Chu Tạo. Lễ tấn phong cử hành tại nhà thờ chính tòa Phát Diệm với các nghi lễ được đơn giản hóa. Đồng tế với giám mục  Bùi Chu Tạo còn có hai linh mục khác và đông đảo giáo dân tham dự. Sau lễ tấn phong, giám mục Bùi Chu Tạo mới công bố về việc giáo phận có tân giám mục phó cho tất cả giáo dân giáo phận. Tân giám mục có tầm vóc to cao và khỏe mạnh. Lễ tấn phong được tổ chức sau khi bổ nhiệm giám mục được khá lâu, theo trích dẫn từ tờ The Florida Catholic.

Trong khoảng thời gian làm giám mục phó, giám mục Lê Quý Thanh chỉ định cư tại Phát Diệm. Vì hoàn cảnh thiếu linh mục, ông phải thực hiện mọi nghĩa vụ của giám mục, đồng thời các công việc của những vai trò khác của linh mục quản xứ, thầy giảng, người quản lý sổ sách. Ông cũng phải thực hiện các công việc nội trợ như tự giặt quần áo, quét dọn nhà cửa,... Trong thời gian làm giám mục phó, ông sống tại Tòa giám mục và hỗ trợ giám mục Bùi Chu Tạo do giám mục này đã ốm yếu. Ông từng đến tản cư tại giáo xứ Phát Ngoại trong năm 1972 và sinh sống tại đây hơn một năm, do Nhà thờ chính tòa Phát Diệm bị Mỹ ném bom.

Những bài giảng lễ của giám mục Lê Quý Thanh soạn kỹ lượng và tham khảo sách báo tiếng Việt, tiếng Pháp. Những bài soạn này hiện đang lưu trữ tại Nhà Chung (Tòa giám mục) Phát Diệm và được đánh giá là những tài liệu quý giá trong kho tàng văn học Công giáo Việt Nam. Ông có tài hùng biện, thông thạo tiếng Pháp.

Die Apostolische Nachfolge cho rằng giám mục Lê Quý Thanh được biết đến là vị giám mục được tấn phong bí mật đầu tiên của Giáo hội Công giáo Việt Nam.

Giai đoạn cuối đời, Giám mục Lê Quý Thanh mắc bệnh cao huyết áp, vài lần ngất xỉu giữa nhà thờ. Sau ba tuần bệnh liệt giường, giám mục Thanh qua đời ngày 7 tháng 5 năm 1974 tại Ninh Bình, hưởng thọ 74 tuổi. Thi hài cố giám mục được an táng trong gian cung thánh nhà thờ chính tòa Phát Diệm.

Lời kể

Tông truyền
Giám mục Giuse Lê Quý Thanh được tấn phong giám mục năm 1964, dưới thời Giáo hoàng Phaolô VI, bởi:
 Giám mục chủ phong: Phaolô Bùi Chu Tạo, giám mục chính tòa Tiên khởi Giáo phận Phát Diệm.

Tóm tắt chức vụ

Chú thích

Nguồn dẫn

Sách

 Báo Công giáo và Dân tộc.

Sinh năm 1900
Mất năm 1974
Giám mục Công giáo người Việt
Người Hà Nam
Người họ Lê tại Việt Nam


title: Cá nhiều vây vạch sọc

text:
Cá nhiều vây vạch sọc (tên khoa học Polypterus delhezi) là một loài cá giống rắn từ sông Congo, đặc biệt trong các phần trung và thượng lưu. Loài này là một trong những loài thường được tìm thấy trong các cửa hàng vật nuôi thương mại.

Mô tả
P. delhezi có lưng và hai bên màu xám, với các vệt màu vàng hoặc màu xanh lá cây. Bề mặt bụng có xu hướng nhạt màu hơn, gần hơn với màu kem hơn màu xám. P. delhezi có miệng nhỏ hơn so với cơ thể của mình và các loài cá khác trong họ chúng, và phân biệt với các loài khác bởi 7-8 dải dọc tối màu, có thể khác nhau về độ dày giữa các cá thể. Nó có 10-13 vây phụ lưng.

Chế độ ăn uống
Giống như hầu hết polypterids, P. delhezi sẽ dễ dàng ăn thịt bò thăn, nhuyễn thể, Mysida, và thịt viên cá thương mại trong điều kiện nuôi nhốt.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1899


title: Kiệt Vương

text:
Kiệt Vương (chữ Hán: 桀王 hoặc 傑王) là thụy hiệu của một số vị quân chủ.

Danh sách
 Hạ Kiệt Vương (do vua Thang nhà Thương đặt)
 Cơ Tử Triều Tiên Anh Kiệt Vương
 Chiến Quốc Tống Kiệt Vương (thụy hiệu là Khang Vương hoặc Hiến Vương, do tàn ác không kém vua Kiệt nhà Hạ nên dân chúng thường gọi là Kiệt Tống)
 Yến Kiệt Vương Lưu Thủ Quang thời Ngũ Đại Thập Quốc, dân gian thường gọi là Kiệt Yên cũng bởi quá tàn ác chẳng thua Hạ Kiệt, sử sách thì chép là Yến Mạt Đế.

Xem thêm
 Huệ Đế
 Huệ Công
 Văn Đế
 Văn Công
 Văn Hầu
 Văn Vương

Thụy hiệu


title: Lão Vương

text:
Lão Vương (chữ Hán: 老王) là thụy hiệu của một số vị quân chủ.

Danh sách
 Cơ Tử Triều Tiên Thiên Lão Vương
 Cơ Tử Triều Tiên Tam Lão Vương

Xem thêm
 Ai Đế
 Ai Công
 Ai Hầu
 An Đế
 Ai Vương
 An Vương

Thụy hiệu


title: Đa Minh Đinh Huy Quảng

text:
Đa Minh Đinh Huy Quảng (1921 – 1992) là một Giám mục của Giáo hội Công giáo tại Việt Nam. Ông từng đảm nhận vai trò Giám mục phụ tá Giáo phận Bắc Ninh trong khoảng thời gian 17 năm, từ năm 1975 đến năm 1992. Khẩu hiệu Giám mục của ông là: Đức mến tha thứ tất cả, tin tưởng tất cả, hy vọng tất cả, chịu đựng tất cả.

Thời niên thiếu và tu trì
Giám mục Đinh Huy Quảng sinh ngày 15 tháng 3 năm 1921 tại giáo xứ Tử Nê, Giáo phận Bắc Ninh (thuộc địa phận xã Tân Lãng, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh). Gia đình ông là một gia đình đạo đức. Từ thuở nhỏ, cậu bé Quảng đã có ý hướng tu trì. Cậu siêng năng thực hiện các hoạt động tôn giáo như tham dự các buổi lễ, buổi nguyện ngắm, cầu nguyện trước khi ngủ và dâng mình sau khi thức dậy. Nhận thấy chí hướng của con mình, gia đình ông quan tâm động viên và cầu nguyện cho cậu bé Quảng đi theo con đường tu trì. Cậu bé Quảng có trí nhớ tốt, dễ thuộc các kinh sách và có thể tóm nội dung trang sách khi chỉ đọc lướt qua.

Quyết định đi theo con đường tu trì, cậu bé Đinh Huy Quảng rời khỏi gia đình và giáo xứ để nhập học tại tiểu chủng viện Antôn Ninh Đạo Ngạn tu học. Sau đó, chủng sinh Quảng tiếp tục con đường tu học bằng cách đến học tại chủng viện Anbertô ở Nam Định. Ở chủng viện, các linh mục giảng dạy và các chủng sinh quý mến cậu vì sự thông minh, hóm hỉnh, tính tình  hiền hòa, thật thà.

Thời kỳ linh mục
Từ trẻ, ông đã theo con đường tu tập và được xem là một chủng sinh xuất sắc, được truyền chức linh mục vào ngày 21 hoặc 24 tháng 12 năm 1945 tại Bắc Ninh, khi mới 24 tuổi. Chủ sự nghi thức truyền chức là Đại diện Tông Tòa Hạt Đại diện Tông Tòa Bắc Ninh Eugenio Artaraz Emaldi.

Sau khi được truyền chức linh mục, Tân linh mục Đinh Huy Quảng được bổ nhiệm làm linh mục phó xứ Thái Nguyên giúp trợ giúp linh mục Trọng – người Tây Ban Nha. Sau đó, chính quyền Việt Minh bắt giữ ông. Linh mục Quảng ngồi tù trong khoảng thời gian 7 năm ngồi tù. Sau khi được trả tự do một thời gian, linh mục Quảng được bổ nhiệm làm linh mục chính xứ Thiết Nham và kiêm nhiệm giáo xứ Bắc Giang.

Sau Hiệp định Genève 1954, nhiều giáo sĩ và giáo dân di cư vào Nam, trong đó có nhiều linh mục trẻ thuộc Hạt Đại diện Tông Tòa Bắc Ninh. Tuy nhiên, ông vẫn ở lại cùng với Giám mục Đa Minh Hoàng Văn Đoàn coi sóc giáo phận. Ông cũng nhiều lần kêu gọi giáo dân bình tĩnh. Giám mục Hạt Đại diện Tông Tòa Hoàng Văn Đoàn quyết định bổ nhiệm ông làm linh mục chính xứ chính tòa Bắc Ninh, kiêm nhiệm thêm nhiều giáo họ xung quanh và hỗ trợ các công việc quan trọng của giáo phận. Giám mục Đoàn sau đó bị gãy chân và đi Hồng Kông chữa bệnh, không thể trở về Việt Nam sau đó. Chính vì vậy, linh mục Quảng đã hỗ trợ giám mục Giám quản Tông Tòa Phêrô Maria Khuất Văn Tạo coi sóc Hạt đại diện Tông Tòa. Ông thay mặt Giám mục Tạo gửi các linh mục trẻ đi du học.

Năm 1963, Tòa Thánh bổ nhiệm linh mục Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng làm Giám mục chính tòa Bắc Ninh, linh mục Đinh Huy Quảng được chọn làm Tổng đại diện.

Linh mục Đinh Huy Quảng đặc biệt quan tâm đến việc đào tạo nhân sự cho ban hành giáo và chủng sinh linh mục giáo phận trong những giai đoạn khó khăn. Chính nhờ có ông, mà một lớp 7 linh mục được truyền chức thầm lặng vào đêm 16 tháng 9 năm 1974, trong đó có linh mục trẻ Giuse Nguyễn Quang Tuyến, sau này trở thành vị Giám mục thứ 9 của Giáo phận Bắc Ninh.

Giám mục

Mật phong
Ngày 4 hoặc 7 tháng 5 năm 1975, Giám mục Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng đang đảm nhiệm vai trò Giám mục chính tòa Bắc Ninh sức khỏe kém dần, lo sợ có thể qua đời bất kỳ lúc nào. Vì thế, Giám mục Tụng quyết định phong chức Giám mục cho Linh mục Tổng đại diện Đa Minh. Ông lấy khẩu hiệu Giám mục trích từ thư của Thánh Phaolô: "Đức mến tha thứ tất cả, tin tưởng tất cả, hy vọng tất cả, chịu đựng tất cả" (1Cr 13,7). Tham dự buổi lễ ngoài giám mục Tụng, giám mục Quảng còn có linh mục Giuse Trần Đăng Can. Buổi lễ diễn ra trong căn phòng nguyện có diện tích chưa đến 8 m².

Ngày 20 tháng 7 năm 1975, chỉ sau hơn 2 tháng được tấn phong chức Giám mục, ông bị trục xuất khỏi tòa Giám mục Bắc Ninh và bị quản chế tại giáo xứ Đại Lãm, Lục Nam, Bắc Giang.

Ngày 28 tháng 1 năm 1992, sau gần 3 năm bị tai biến não, Giám mục Đa Minh Đinh Huy Quảng qua đời tại Giáo xứ Đại Lãm, sau 17 năm bị quản chế và cư trú bắt buộc. Phần mộ của ông hiện đang tọa lạc tại nghĩa trang giáo xứ Đại Lãm.

Công bố
Giám mục Đinh Huy Quảng được tấn phong Giám mục thầm lặng nên ít người biết đến. Mọi người chỉ được biết rõ khi năm 2007, Tổng Giám mục Giuse Ngô Quang Kiệt làm Giám quản Tông Tòa giáo phận Bắc Ninh công bố công khai tại Nhà thờ chính tòa.

Hiện ông đã chính thức có tên trong Danh sách Giám mục Việt Nam trong cuốn sách Dấu ấn 350 năm Giáo hội Công giáo Việt Nam do Ủy ban Văn hóa thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam xuất bản nhân dịp 350 năm thành lập hai giáo phận tông tòa đầu tiên tại Việt Nam (9/9/1659 – 9/9/2009).

Nhận định

Tông truyền
Giám mục Đa Minh Đinh Huy Quảng được tấn phong giám mục năm 1975, thời Giáo hoàng Phaolô VI, bởi:
 Giám mục Chủ phong: Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng, giám mục chính tòa Giáo phận Bắc Ninh.

Tóm tắt chức vụ

Chú thích

Tham khảo
 Sách "Dấu ấn 350 năm Giáo hội Công giáo Việt Nam".

Giám mục Công giáo người Việt
Người Bắc Ninh
Người họ Đinh tại Việt Nam


title: Mansa Musa

text:
Musa I (k. 1280 – k. 1337) là Mansa (nghĩa là "Sultan" hay "hoàng đế") thứ 10 của Đế quốc Mali giàu có ở Tây Phi. Tại thời điểm Mansa Musa lên ngôi, đế quốc Mali kiểm soát những lãnh thổ trước đây thuộc Đế quốc Ghana ở miền nam Mauritanie và Melle (Mali) ngày nay cùng các vùng đất xung quanh nó. Musa mang nhiều tước hiệu, bao gồm: Êmia của Melle, Chúa các mỏ Wangara và Người chinh phục Ghanata và ít nhất cả tá tước hiệu khác. Trong suốt triều đại của mình, Mansa Musa đã cho mở rộng đáng kể lãnh thổ Mali sau khi xâm chiếm 24 thành phố và những khu vực khác. Khi qua đời vào năm 1337, ông tích lũy số của cải lớn đến mức khó có thể tính chi tiết và "nhiều hơn bất cứ ai có thể mô tả". Theo tài liệu ghi chép lại, chỉ riêng số vàng mà vua Musa tiêu xài trong chuyến đi đến Ai Cập khiến thị trường vàng nước này tuột dốc mất 12 năm mới có thể phục hồi.

Vào thế kỷ 14, tên tuổi của Mansa Musa và Đế quốc Mali đã lan rộng khắp thế giới Ả-rập và thu hút sự chú ý cực lớn của những người vẽ bản đồ ở châu Âu, tới mức trong tấm bản đồ ra đời năm 1375, Mansa Musa xuất hiện ở chính giữa Tây Phi với hình ảnh ngồi trên ngai vàng và cầm một thỏi vàng trên tay như để tượng trưng cho sự giàu có của ông.

Tên gọi
Tên của Musa Keita thường được viết là Mansa Musa trong bản thảo và tài liệu Tây phương. Ngoài ra, tên của ông cũng được viết là Kankou Musa, Kankan Musa hay Kanku Musa. 'Kankou' là một tên nữ giới phổ biến của người Mandinka, do đó có thể hiểu 'Kankou Musa' là "Musa có mẹ tên là Kankou".

Ngoài ra, còn có nhiều cách viết khác như Mali-koy Kankan Musa, Gonga Musa hay Sư tử xứ Mali.

Dòng dõi và lên ngôi

Tất cả những gì được biết đến về các vị vua của đế quốc Mali được lấy từ các tác phẩm của các học giả Ả Rập, trong đó có Al-Umari, Abu-Sa'id Uthman ad-Dukkali, Ibn Khaldun và Ibn Battuta. Theo Đại cương lịch sử các vua Mali của Ibn-Khaldu, ông nội của Mansa Musa là Abu-Bakr Keita (tên tương đương trong tiếng Ả Rập của tên Bakari hoặc Bogari. Không rõ tên gốc nhưng rõ ràng không phải sahabiyy Abu Bakr), một người anh em của Sundiata Keita, người sáng lập nên Đế quốc Mali theo như những gì được ghi lại thông qua lịch sử truyền miệng. Abu-Bakr chẳng hề lên ngôi và Faga Laye con trai của ông cũng như cha của Musa cũng không có ý nghĩa trong lịch sử Mali.

Mansa Musa Keita lên ngôi sau khi được nhà vua giao triều chính khi ông hành hương về Mecca hay làm điều gì đó khác. Sau đó Musa Keita được nhà vua phong làm thái tử. Theo chính sử, Mansa Musa được tiên vương Abubakari Keita II chỉ định làm người điều hành việc nước trong những lúc nhà vua vắng mặt. Sau đó, ông được kế thừa ngai vàng khi nhà vua Abubakari, người luôn ấp ủ dự định khám phá Đại Tây Dương đích thân dẫn đầu 2000 tàu bè trong cuộc hành trình khám phá đã mãi mãi không quay trở về, chỉ vì ông không tin 199 tàu thuyền do mình điều đi trước đó đã biến mất một cách bí ẩn trong xoáy nước lớn giữa đại dương và chỉ còn duy nhất một con tàu đi cuối đoàn quay lại báo tin. Học giả người Ả Rập Ai Cập Al-Umari đã trích dẫn lời của Mansa Musa như sau:

Con trai và người thừa tự của Musa, Mansa Magha Keita, về sau đã được Musa trao quyền triều chính khi ông hành hương đến Mecca.

Hồi giáo và chuyến hành hương đến Mecca

Mansa Musa là một vị vua sùng đạo và luôn tin rằng đạo Hồi chính là cửa ngõ để bước vào "thế giới văn hóa của vùng Đông Địa Trung Hải", vì vậy, ông đã ra sức phát triển đạo Hồi trong đế chế của mình. Chuyến hành hương về Thánh địa Mecca vào năm 1324 đã gây được tiếng vang lớn nhất cho ông trong thời gian tại vị.

Chuyến hành hương của Mansa Musa được coi là chuyến đi xa hoa và hoành tráng nhất của một bậc đế vương. Nó diễn ra trong khoảng thời gian từ năm 1324-1325. Tất cả 60.000 tùy tùng của nhà vua, trong đó có 12.000 nô lệ, 500 sứ giả mặc áo lụa và một hàng dài lạc đà đều phải mang theo vàng thỏi hoặc những chiếc túi chứa đầy vàng để Mansa Musa có thể dễ dàng phân phát cho bất cứ người dân nghèo nào mà ông bắt gặp trên đường đi. Chính điều này đã khiến người ta biết đến ông như là một vị vua rộng lượng và hào phóng. Thậm chí, người dân còn đứng dọc theo các con phố dẫn tới Mecca để chờ đợi sự xuất hiện của Mansa Musa.

Chuyến hành trình của vua Musa đã được ghi chép lại bởi nhiều nhân chứng dọc theo tuyến đường ông đi, những người này đều đã rất ngạc nhiên về sự giàu có cũng như sự hoành tráng của đám rước. Những ghi chép này tồn tại trong nhiều tài liệu khác nhau, bao gồm các nhật ký, lịch sử truyền miệng. Musa được biết là đã đến thăm vua Mamluk Al-Nasir Muhammad của Ai Cập trong tháng 7 năm 1324.

Những hành động hào phóng của Mansa Musa đã vô tình tàn phá nền kinh tế ở những nơi mà ông đi qua. Giá cả hàng hóa và đồ gốm bị thổi phồng lên cao ngất ngưỡng. Tất cả các cửa hàng, các chợ ở Cairo tràn ngập người Mali và việc mua bán đều trả bằng vàng. Thoạt đầu thương nhân Ai Cập rất vui mừng nhưng rồi càng ngày, số vàng do người Mali tung ra càng nhiều mà hàng hóa thì thiếu, dẫn đến vàng xuống giá. Phải mất 12 năm, thị trường vàng Ai Cập mới phục hồi. Theo ước tính của các sử gia, đoàn hành hương đã chi tiêu ở Cairo hết 12,3 tấn vàng.

Sau đó, để sửa chữa sai lầm của mình, Mansa Musa đã mua lại vàng từ những người cho vay nặng lãi ở Cairo. Đây có lẽ là lần đầu tiên và cũng là duy nhất trong lịch sử tính tới thời điểm này, một cá nhân có thể kiểm soát giá cả của vàng bạc trên khắp vùng Địa Trung Hải rộng lớn.

Khi đến thánh địa Mecca, vua Musa đã dâng tặng 20 tấn vàng để góp phần trùng tu, nâng cấp những đền thờ trong thánh địa. Tại Majisid al-Haram, trung tâm thánh địa, tất cả các hoa văn ở những cây cột trong hang đá, nơi nhà tiên tri Muhammad lần đầu tiên được Thượng đế truyền cho Kinh Qur'an, đều được nạm vàng.

Cuối đời

Trong chuyền hành trình trở về từ Mecca năm 1325, Musa được tin rằng quân đội của ông đã chiếm lại Gao. Sagmandia, một trong những tướng lĩnh của ông, đã dẫn quân tái chiếm thành phố. Thành phố Gao đã trở thành một phần của đế quốc từ trước đó, dưới triều vua Sakoura Mansa và là một trung tâm thương mại quan trọng nhưng thường hay tạo phản. Musa làm một đường vòng và đến thăm thành phố nơi ông nhận được hai người con trai của vua Gao, Ali Kolon và Suleiman Nar là con tin. Ông quay về Nyeni, đem theo hai người và cho đào tạo trong hoàng cung của mình. Khi Mansa Musa trở về, ông đã mang về nhiều học giả và các kiến trúc sư Ả Rập.

Xây dựng ở Mali
Sau chuyến hành hương đến Mecca, nhà vua Mansa Musa bắt đầu xây dựng nhiều nhà thờ Hồi giáo lớn, cùng các thư viện khổng lồ, cung điện hoàng gia, và những trường học đạo Hồi trên khắp Đế quốc của mình. Dù luôn chú trọng phát triển đạo Hồi, nhưng trong chính sách cai trị của mình, Mansa Musa lại thiết lập nên một nền tự do tôn giáo, tự do tín ngưỡng. Một số học giả Hồi giáo đến thăm Mali đã không khỏi bất ngờ khi thấy cách ăn mặc đầy màu sắc của người dân địa phương, thậm chí phụ nữ ở đây cũng không cần phải đeo mạng che mặt. Nền giáo dục dưới thời Mansa Musa được miễn phí hoàn toàn và nhận được rất nhiều chính sách khuyến khích, vị vua giàu có còn thành lập trường đại học danh tiếng Sankore Madsarah. Chính những điều này đã thu hút người dân từ khắp mọi nơi trên thế giới đổ về đây để trau dồi kiến thức.

Trong thời gian này, những đô thị lớn của Mali đã có mức sống cao. Sergio Domian, một học giả nghệ thuật và kiến trúc người Ý đã viết về giai đoạn này: "Nó đã đặt nền móng cho một nền văn minh đô thị. Trong thời kỳ đỉnh cao, Mali đã có ít nhất 400 thành phố và khu vực nội địa châu thổ sông Niger tập trung rất đông dân cư."

Kinh tế và giáo dục
Sử ghi lại rằng Mansa Musa đi qua các thành phố Timbuktu và Gao trên đường đến Mecca và ông đã biến chúng trở thành một phần của đế chế khi ông trở về năm 1325. Ông đã mang kiến trúc sư từ Andalusia, một vùng ở Tây Ban Nha, và Cairo để xây dựng các cung điện lớn ở Timbuktu và Đại giáo đường Djinguereber mà nó vẫn đứng đến ngày hôm nay.

Timbuktu sớm trở thành một trung tâm thương mại, văn hóa, và của Hồi giáo; thương nhân từ Hausaland, Ai Cập, và các vương quốc khác ở Châu Phi đến giao dịch. Một trường đại học được thành lập trong thành phố (cũng như ở các thành phố Mali khác như Djenné và Segou) và đức tin Hồi giáo đã truyền bá thông các khu chợ và các trường đại học. Tin tức về một thành phố giàu có của đế quốc Mali thậm chí lan qua Địa Trung Hải đến Nam Âu, nơi thương nhân từ Venezia, Granada và Genoa sớm bổ sung Timbuktu vào bản đồ thương mại của họ để giao dịch đổi hàng lấy vàng.

Dưới triều đại của Mansa Musa, trường đại học Timbuktu có rất nhiều luật gia, nhà thiên văn học và toán học. Trường đại học trở thành một trung tâm học tập và văn hoá, thu hút nhiều học giả Hồi giáo từ khắp châu Phi và Trung Đông đến Timbuktu.

Năm 1330, vương quốc Mossi xâm lăng và chiếm thành phố Timbuktu. Gao thì đã được tướng của Musa chiếm lại và Musa cũng đã nhanh chóng lấy lại Timbuktu. Ông cho xây dựng một thành lũy và pháo đài bằng đá và đặt một đội quân thường trực để có thể bảo vệ thành phố khỏi những kẻ xâm lược trong tương lai.

Trong khi cung điện của Musa đã biến mất từ lâu nhưng các trường đại học và nhà thờ Hồi giáo hiện vẫn còn hiện diện ở Timbuktu.

Vào cuối triều đại Mansa Musa, đại học Sankoré đã trở thành một trường đại học đầy đủ bộ phận với bộ sưu tập sách lớn nhất ở châu Phi kể từ thời Thư viện Alexandria. Đại học Sankoré có khả năng làm nhà ở cho 25.000 sĩ tử và sở hữu một trong những thư viện lớn nhất trên thế giới với khoảng hơn 1.000.000 bản thảo.

Qua đời

Ngày chết của Mansa Musa là một đề tài gây tranh cãi giữa các nhà sử hiện đại và các học giả Ả Rập, những người đã ghi chép lại lịch sử Mali. Khi đối chiếu với triều đại của người kế nhiệm ông, con trai Mansa Maghan (cai trị: 1332-1336) và Mansa Suleyman (cai trị: 1336-1360) và khoảng thời gian 25 năm cai trị của Musa được ghi chép lại, thì ngày mất của ông là vào khoảng năm 1332. Các tài liệu khác tuyên bố Musa đã lên kế hoạch thoái vị nhường ngôi cho con trai của ông là Maghan, nhưng ông đã chết ngay sau khi ông quay trở về từ Mecca trong năm 1325. Theo ghi chép của Ibn-Khaldun, Mansa Musa vẫn còn sống khi thành phố Tlemcen ở Algeria bị chinh phục năm 1337, khi ông đã gửi một sứ giả đến Algeria để chúc mừng người thắng trận.

Lịch sử ghi nhận Mansa Musa là người giàu có nhất mọi thời đại với giá trị tài sản tương đương 400 tỉ $ (quy đổi về giá trị hiện tại), một con số khổng lồ vượt xa tổng tài sản của 3 tỷ phú Bill Gates, Warren Buffett và Amancio Ortega cộng lại. Dù hơn 700 năm đã trôi qua, nhưng so về mức độ giàu có và tầm ảnh hưởng thì chưa một ai có thể sánh ngang hàng với Mansa Musa. Cho đến nay, Mansa Musa vẫn được coi là một trong những người quyền lực nhất trong lịch sử, đồng thời cũng là người giàu có nhất thế giới.

Nếu quy đổi tài sản của ông sang hiện vật ông có thể sở hữu toàn bộ đất đai và tài sản ở Châu Phi thời bấy giờ. Gấp 12 lần tổng số cổ phiếu của Bill Gates. Mua lại được bốn lần tài sản của Apple và ba lần Microsoft. Ông có thể nắm được hơn 40% trữ lượng vàng của thế giới.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục
 .
 De Villiers, Marq and Hirtle, Sheila. Timbuktu: Sahara’s Fabled City of Gold. Walker and Company: New York. 2007.
 .
 .
 .
 .
 . First published in 1981.

Liên kết ngoài

 History Channel: Mansa Moussa: Pilgrimage of Gold at archive.org
 African Legends page
 Al-Umari's description of Mansa Musa's 1324 visit to Cairo
 Mansa Musa , from Black History Pages

Mất năm 1337
Sinh thập niên 1280
Lịch sử Hồi giáo


title: Z8 GND 5296

text:
z8_GND_5296, được phát hiện vào năm 2013, là thiên hà xa nhất từ trước đến nay được tìm thấy. Nó được sinh ra "chỉ 700 triệu năm sau vụ nổ Big Bang, khi vũ trụ chỉ khoảng 5 phần trăm của tuổi hiện tại (13,8 tỷ năm)". Thiên hà có dịch chuyển đỏ 7,51, và nó là láng giềng với thiên hà xa nhất thứ hai với dịch chuyển đỏ 7,2. Thiên hà này có tốc độ sản sinh sao rất lớn, tương đương với số lượng khoảng 300 mặt trời mỗi năm. Thiên hà này cách Trái Đất khoảng 13,1 tỷ năm ánh sáng theo quãng đường ánh sáng di chuyển, và 30 tỷ năm ánh sáng theo khoảng cách ngoại suy đồng chuyển động hiện tại, theo mô hình giãn nở của vũ trụ .

Nghiên cứu được công bố vào ngày 24 tháng 10 năm 2013 trên tạp chí Nature do một nhóm các nhà thiên văn học từ Đại học California, Riverside do Bahram Mobasher và Naveen Reddy phối hợp với các nhà thiên văn học tại Đại học Texas tại Austin, Đại học Texas A & M, Đài quan sát thiên văn học quang học quốc gia phát hiện thiên hà xa nhất này bằng hình ảnh quang học sâu và hình ảnh hồng ngoại do kính viễn vọng không gian Hubble. Khám phá của họ đã được xác nhận bởi kính viễn vọng Keck tại Hawaii có MOSFIRE (một công cụ mới trên kính viễn vọng Keck cực kỳ nhạy cảm với ánh sáng hồng ngoại).

Khoảng cách theo quãng đường ánh sáng

Những gì đang quan sát được theo ánh sáng đến từ z8_GND_5296 là đã diễn ra cách đây khoảng hơn 13,1 tỷ năm ánh sáng. Khoảng cách theo quãng đường ánh sáng được tính bằng tốc độ ánh sáng nhân với thời gian mà ánh sáng đi từ z8_GND_5296 ở trạng thái khoảng 13,1 tỷ năm trước đến được người quan sát trên Trái Đất hiện nay. Như vậy khoảng cách này khoảng 13,1 tỷ năm ánh sáng.

Khoảng cách đồng chuyển động

Thực tế vào cùng thời điểm hiện tại, z8_GND_5296 đã ở trạng thái khác (so với trạng thái mà chúng ta đang quan sát được, vì những gì chúng ta đang quan sát được diễn ra cách đây 13,1 tỷ năm). Cụ thể, do vũ trụ giãn nở và do chuyển động của z8_GND_5296 so với hệ quy chiếu đồng chuyển động, vị trí của z8_GND_5296 hiện tại khác với vị trí đang quan sát được, và khoảng cách riêng hay khoảng cách đồng chuyển động từ z8_GND_5296 đến Trái Đất khác với khoảng cách theo quãng đường ánh sáng. Có thể ước lượng khoảng cách đồng chuyển động theo mô hình giãn nở vũ trụ và bỏ qua chuyển động bất thường của z8_GND_5296 lệch khỏi hệ quy chiếu đồng chuyển động. Một ước lượng  cho thấy khoảng cách đồng chuyển động của z8_GND_5296 so với Trái Đất khoảng 30 tỷ năm ánh sáng.

Xem thêm

Danh sách thiên hà
Lỗ đen siêu khối lượng

Chú thích

Thiên hà
Thiên thể phát hiện năm 2013
Thiên hà xa
Thiên hà lùn
Chòm sao Đại Hùng
Thiên hà bùng nổ sao


title: Cá Betta

text:
Cá Betta  là một chi cá nước ngọt nhỏ, thường có màu sắc thuộc lớp Cá vây tia nằm trong họ (Osphronemidae). Loài đặc trưng là Betta Samurai

., tuy nhiên loài nổi tiếng trong chi này lại là nhóm cá xiêm (Betta splendens, Betta imbellis, Betta mahachaiensis, Betta smaragdina).

Đặc điểm
Tất cả các loài các Betta là loài cá nhỏ nhưng chúng rất khác nhau về kích thước, từ dưới 3.5 cm (1 inch) ở loài B. chanoides đến 12.5 cm (5 inch) ở loài B. akarensis.

Phân loại
Chi Betta ước có khoảng 73 loài, phần lớn chúng lại hợp thành những nhóm loại lân cận với nhau. Dưới đây là một số nhóm loài chính.

Nhóm B. akarensis
 Betta akarensis Regan, 1910
 Betta antoni H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2006
 Betta aurigans H. H. Tan & K. K. P. Lim, 2004
 Betta balunga Herre, 1940
 Betta chini P. K. L. Ng, 1993
 Betta ibanorum H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2004
 Betta obscura H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005
 Betta pinguis H. H. Tan & Kottelat, 1998

Nhóm B. albimarginata
 Betta albimarginata Kottelat & P. K. L. Ng, 1994
 Betta channoides Kottelat & P. K. L. Ng, 1994

Nhóm B. anabatoides
 Betta anabatoides Bleeker, 1851
 Betta midas H. H. Tan, 2009

Nhóm B. bellica
 Betta bellica Sauvage, 1884
 Betta simorum H. H. Tan & P. K. L. Ng, 1996

Nhóm B. coccina
 Betta brownorum K. E. Witte & J. Schmidt, 1992
 Betta burdigala Kottelat & P. K. L. Ng, 1994
 Betta coccina Vierke, 1979
 Betta hendra I. Schindler & Linke, 2013
 Betta livida P. K. L. Ng & Kottelat, 1992
 Betta miniopinna H. H. Tan & S. H. Tan, 1994
 Betta persephone Schaller, 1986
 Betta rutilans K. E. Witte & Kottelat, 1991
 Betta tussyae Schaller, 1985
 Betta uberis H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2006

Nhóm B. dimidiata
 Betta dimidiata T. R. Roberts, 1989
 Betta krataios H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2006

Nhóm B. edithae
 Betta edithae Vierke, 1984
Nhóm B. foerschi
 Betta dennisyongi H. H. Tan, 2013
 Betta foerschi Vierke, 1979
 Betta mandor H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2006
 Betta rubra Perugia, 1893
 Betta strohi Schaller & Kottelat, 1989

Nhóm B. picta
 Betta falx H. H. Tan & Kottelat, 1998
 Betta picta (Valenciennes, 1846)
 Betta simplex Kottelat, 1994
 Betta taeniata Regan, 1910

Nhóm B. pugnax
 Betta apollon I. Schindler & J. Schmidt, 2006
 Betta breviobesus H. H. Tan & Kottelat, 1998
 Betta cracens H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005
 Betta enisae Kottelat, 1995
 Betta ferox I. Schindler & J. Schmidt, 2006
 Betta fusca Regan, 1910
 Betta kuehnei I. Schindler & J. Schmidt, 2008
 Betta lehi H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005
 Betta pallida I. Schindler & J. Schmidt, 2004
 Betta prima Kottelat, 1994
 Betta pugnax (Cantor, 1849)
 Betta pulchra H. H. Tan & S. H. Tan, 1996
 Betta raja H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005
 Betta schalleri Kottelat & P. K. L. Ng, 1994
 Betta stigmosa H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005

Nhóm B. splendens
 Betta imbellis Ladiges, 1975
 Betta mahachaiensis Kowasupat, Panijpan, Ruenwongsa & Sriwattanarothai, 2012
 Betta siamorientalis Kowasupat, Panijpan, Ruenwongsa & Jeenthong, 2012
 Betta smaragdina Ladiges, 1972
 Betta splendens Regan, 1910
 Betta stiktos H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005

Nhóm B. unimaculata
 Betta compuncta H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2006
 Betta gladiator H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005
 Betta ideii H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2006
 Betta macrostoma Regan, 1910
 Betta ocellata de Beaufort, 1933
 Betta pallifina H. H. Tan & P. K. L. Ng, 2005
 Betta patoti M. C. W. Weber & de Beaufort, 1922
 Betta unimaculata (Popta, 1905)

Nhóm B. waseri
 Betta chloropharynx Kottelat & P. K. L. Ng, 1994
 Betta hipposideros P. K. L. Ng & Kottelat, 1994
 Betta pardalotos H. H. Tan, 2009
 Betta pi H. H. Tan, 1998
 Betta renata H. H. Tan, 1998
 Betta spilotogena P. K. L. Ng & Kottelat, 1994
 Betta tomi P. K. L. Ng & Kottelat, 1994
 Betta waseri Krummenacher, 1986

Hình ảnh

Xem thêm
 Cá lia thia

Chú thích

Tham khảo

 Kiếm tiền từ bán cá ngoại giá rẻ
 Cận cảnh cá betta 'đẹp, lạ' sặc sỡ sắc màu
http://www.israquarium.co.il/Fish/Betta/BettaABC.html

B
Động vật Đông Nam Á

Cá Thái Lan