title: Ephesus

text:
Ephesus (;  Ephesos; ), còn được phiên âm tiếng Việt là Êphêsô hoặc Ê-phê-sô, là một thành phố của Hy Lạp cổ đại trên vùng duyên hải Ionia, cách huyện Selçuk, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay 3 km về phía tây nam. Ephesus được xây dựng từ thế kỷ thứ 10 trước Công Nguyên trên nơi là thủ đô của vương quốc Arzawa cũ  bởi người Hy Lạp thuộc các bộ tộc ở vùng Attica và Ionia. Trong thời Hy Lạp cổ điển, đây là một trong 12 thành phố của Liên bang Ionia. Thành phố trở nên thịnh vượng sau khi thuộc quyền kiểm soát của Cộng hòa La mã trong năm 129 trước Công nguyên. Theo ước lượng, Ephesus có dân số từ 33.600 tới 56.000 người trong thời Cộng hòa La Mã, và là thành phố lớn thứ ba của vùng Tiểu Á thuộc La Mã, sau 2 thành phố Sardis và Alexandria Troas.

Thành phố này nổi tiếng vì có Đền Artemis (hoàn thành khoảng năm 550 trước Công nguyên), một trong số Bảy kỳ quan thế giới cổ đại. Năm 268 sau Công nguyên, ngôi đền này đã bị phá hủy hoặc hư hại nặng trong cuộc tấn công của những người Goth. Đền này có thể đã được xây dựng lại hoặc sửa chữa, nhưng điều này không chắc chắn, vì lịch sử sau đó của nó không được rõ ràng.

Hoàng đế Constantinus Đại đế đã xây dựng lại phần lớn thành phố và dựng lên các nhà tắm công cộng mới. Theo sắc chỉ Thessalonica của hoàng đế Theodosius I, thì những gì còn lại của ngôi đền đã bị phá hủy trong năm 401 sau Công nguyên bởi một đám đông do thánh Gioan Kim Khẩu lãnh đạo. Thành phố này đã bị phá hủy một phần bởi cuộc động đất năm 614 sau Công nguyên. Tầm quan trọng của thành phố như một trung tâm thương mại đã bị tàn tạ vì hải cảng đã dần dần bị phù sa của sông Cayster (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Küçük Menderes) bồi lên làm nghẽn.

Ephesus là một trong bảy giáo hội Tiểu Á được nêu trong Sách Khải Huyền. Phúc âm Gioan có thể đã được viết tại đây. Thành phố đã là nơi diễn ra nhiều Công đồng Kitô giáo ở thế kỷ thứ 5 (xem Công đồng Ephesus). Ephesus cũng là nơi có một sân lớn dành cho các đấu sĩ. Các phế tích của Ephesus là một điểm thu hút nhiều khách du lịch trong và ngoài nước, một phần do ở gần Sân bay quốc tế Adnan Menderes.

Lịch sử

Thời đại đồ đá mới
Khu vực xung quanh Ephesus đã có người cư ngụ trong thời đại đồ đá mới (khoảng 6.000 năm trước Công nguyên), như đã được tiết lộ bởi các cuộc khai quật ở gần höyük (gò khảo cổ nhân tạo) Arvalya và Cukurici.

Thời đại đồ đồng
Các cuộc khảo cổ trong những năm gần đây đã khai quật các khu định cư từ đầu thời đại đồ đồng ở đồi Ayasuluk. Theo các nguồn của dân tộc Hittites thì thủ đô của Vương quốc Arzawa (một nhà nước độc lập khác ở Tây và Nam Tiểu Á) là Apasa (hoặc Abasa). Một số học giả cho rằng đây là Ephesus của Hy Lạp sau này.

Năm 1954, một nghĩa địa từ thời kỳ Mycenae (1.500-1.400 năm trước Công nguyên) với những chậu gốm được phát hiện gần phế tích của vương cung thánh đường Thánh Gioan. Đây là thời kỳ Mycenae bành trướng khi người Achaean (tức người Hy Lạp, như họ được Homer gọi như vậy) định cư ở vùng Tiểu Á trong thế kỷ 14 và 13 trước Công nguyên. Các học giả tin rằng Ephesus được thành lập trên nơi định cư Apasa (hoặc Abasa), một thành phố ở thời đại đồ đồng được các nguồn ngôn ngữ Hittite ghi nhận trong thế kỷ 14 trước Công nguyên, dưới sự cai trị của người Ahhiyawan, rất có thể là tên của người Achaean được sử dụng trong nguồn Hittite.

Thời kỳ người nhập cư Hy Lạp

Ephesus được thành lập như là một thuộc địa của người Ionia vùng Attic trong thế kỷ 10 trước Công nguyên trên đồi Ayasuluk, cách trung tâm Ephesus cổ 3 km (như đã được chứng thực bởi các cuộc khai quật tại lâu đài của triều đại Seljuq trong thập niên 1990). Nhân vật huyền thoại sáng lập thành phố là một hoàng tử của Athena tên là Androklos, người đã phải rời khỏi đất nước của mình sau cái chết của người cha, vua Kadros. Androklos đã đuổi hầu hết các cư dân bản địa người Carian và Leleges ra khỏi thành phố và hợp nhất người dân của mình với phần còn lại. Ông là một chiến binh thành công, và với cương vị một ông vua, đã có thể tham gia Liên minh Ionia gồm 12 thành phố vùng Ionia. Trong triều đại của ông thành phố bắt đầu phát triển thịnh vượng. Ông qua đời trong một trận chiến chống lại người Carian khi ông đến trợ giúp thành phố Priene, một thành phố khác trong Liên minh Ionia. Androklos và con chó của ông được mô tả ở bức hoành phi trong đền thờ Hadrianus ở Ephesus, có niên đại từ thế kỷ thứ 2. Sau đó, các nhà sử học Hy Lạp như Pausanias, Strabo, nhà thơ Kallinos, và nhà sử học Herodotos lại quy việc thiết lập có tính huyền thoại của thành phố này cho Ephos, nữ hoàng của các chiến binh Amazon.

Nữ thần Hy Lạp Artemis và nữ thần lớn của vùng Tiểu Á Kybele đều được xác định là Artemis của Ephesus. "Lady of Ephesus" có nhiều vú - đồng nhất hóa với Artemis - được tôn kính trong Đền Artemis, một trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại và theo Pausanias là tòa nhà lớn nhất của thế giới cổ đại. Pausanias cho rằng ngôi đền được xây dựng bởi Ephesus, con trai của thần sông Caystrus trước khi người Ionia tới. Hiện nay kiến trúc này, chẳng còn lại dấu vết gì.

Thời cổ

Khoảng năm 650 trước Công nguyên, Ephesus bị những người Kimmerian tấn công và tàn phá bình địa, kể cả đền Artemis.
Sau khi người Kimmerian bị đuổi đi, thành phố được cai trị bởi một loạt các bạo chúa. Rồi sau một cuộc nổi dậy của nhân dân, Ephesus được cai trị bởi một hội đồng gọi là Kuretes. Thành phố lại trở nên thịnh vượng, sản sinh một số nhân vật lịch sử quan trọng, chẳng hạn như nhà thơ thể loại bi thương Callinus, nhà thơ thể loại Iambus Hipponax, triết gia Heraclitus, đại họa sĩ Parrhasius, nhà ngữ pháp học Zenodotos, các thầy thuốc Soranus và Rufus.

Khoảng năm 560 trước Công nguyên, Ephesus bị những người xứ Lydia dưới sự lãnh đạo của vua Kroisos chinh phục. Kroisos cai trị hà khắc, nhưng đối xử tôn trọng với dân Ephesus, và thậm chí còn là người góp công chủ yếu vào việc tái thiết đền Artemis. Chữ ký của ông ta đã được tìm thấy trên đế của một trong các cột của ngôi đền (nay được trưng bày trong viện Bảo tàng Anh). Kroisos tập hợp (synoikismos) cư dân từ các khu định cư khác nhau chung quanh Ephesus trong vùng lân cận của Đền Artemis, mở rộng thành phố này.

Cuối thế kỷ đó, người Lydia dưới quyền Kroisos xâm lăng Ba Tư. Các người Ionia từ chối một lời đề nghị hòa bình từ Cyrus Đại đế, thay vào đó họ đứng về phía người Lydia. Sau khi người Ba Tư đánh bại Kroisos, các người Ionia đề nghị giảng hòa nhưng Cyrus Đại Đế nhất quyết đòi họ phải đầu hàng và khu vực này trở thành một phần của đế quốc Ba Tư. Họ đã bị đánh bại bởi Harpagos, người chỉ huy quân đội Ba Tư trong năm 547 trước Công nguyên. Sau đó người Ba Tư sáp nhập các thành phố của Hy Lạp ở vùng Tiểu Á vào đế quốc của nhà Achaemenes. Những thành phố này sau đó được cai trị bởi các satrap

Ephesus đã thu hút sự tò mò của các nhà khảo cổ bởi vì đối với thời Cổ không có vị trí nhất định cho nơi định cư. Có rất nhiều nơi cho thấy sự dịch chuyển của một khu định cư giữa thời đại đồ đồng và thời kỳ La Mã, nhưng sự bồi bùn cát lên ở những hải cảng tự nhiên cũng như sự dịch chuyển của sông Cayster có nghĩa là vị trí của một nơi định cư không hề ở nguyên một chỗ.

Thời cổ điển
Ephesus tiếp tục thịnh vượng. Nhưng khi thuế tiếp tục tăng cao dưới thời Cambyses II và Darius, thì người dân Ephesus đã tham gia cuộc nổi dậy của người Ionia chống lại sự cai trị của Ba Tư trong trận Ephesus, một biến cố đã gây nên các cuộc chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư. Năm 479 trước Công nguyên, các người Ionia, cùng với người Athena, đã có khả năng đuổi người Ba Tư khỏi các vùng bờ biển của Tiểu Á. Năm 478 trước Công nguyên, các thành phố của Ionia cùng với Athena lập thành Liên minh Delos chống lại người Ba Tư. Ephesus đã không đóng góp tàu bè nhưng đã hỗ trợ tài chính cho Liên minh này.

Trong cuộc Chiến tranh Peloponnesus, ban đầu Ephesus liên minh với Athena nhưng sau đó đã về phe Sparta – phe này cũng đã nhận được sự hỗ trợ của người Ba Tư - trong cuộc chiến được gọi là "chiến tranh Decelean" (hoặc "chiến tranh Ionia"). Kết quả là, việc cai trị trong các thành phố của Ionia đã bị nhượng lại cho Ba Tư một lần nữa.

Những cuộc chiến tranh này đã không ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày ở Ephesus. Thật đáng ngạc nhiên là những người Ephesus khá hiện đại trong quan hệ xã hội của họ. Họ cho những người lạ hội nhập. Giáo dục được quý chuộng. Thông qua sự sùng bái nữ thần Artemis, thành phố cũng đã trở thành một cái nôi của nữ quyền. Ephesus thậm chí đã có các nữ nghệ sĩ.

Theo truyền thuyết, năm 356 trước Công nguyên, đền Artemis bị một người điên tên là Herostratus đốt cháy. Cư dân Ephesus đã gần như lập tức xây dựng lại ngôi đền, và thậm chí còn lên kế hoạch xây một đền lớn hơn và nguy nga hơn đền cũ.

Thời cổ Hy Lạp

Khi Alexandros Đại đế đánh bại các lực lượng Ba Tư tại Trận Granicus năm 334 trước Công nguyên, các thành phố Hy Lạp của vùng Tiểu Á được giải phóng. Bạo chúa Syrpax thân Ba Tư và gia đình bị ném đá đến chết, và Alexandros đã được chào đón nồng nhiệt khi ông đi vào Ephesus trong chiến thắng. Khi Alexandros thấy rằng ngôi đền Artemis vẫn chưa hoàn tất, ông đã đề nghị tài trợ cho việc xây dựng và muốn được ghi tên mình trên mặt tiền của ngôi đền. Nhưng các cư dân của Ephesus ngần ngại, cho rằng việc một vị thần xây một đền thờ cho vị thần khác là không phù hợp. Sau khi Alexandros Đại đế qua đời năm 323 trước Công nguyên thì Ephesus được đặt dưới sự cai trị của Lysimachos - một trong những vị tướng của Alexandros Đại đế - từ năm 290 trước Công nguyên.

Vì sông Cayster (tiếng Hy Lạp: Κάϋστρος) đã bồi phù sa làm nghẽn bến cảng, dẫn đến việc các đầm lầy gây ra bệnh sốt rét và nhiều người bị chết. Người dân Ephesus buộc phải di chuyển đến một nơi định cư mới cách đó 2 km, khi nhà vua làm cho thành phố cổ bị ngập lụt bằng cách chặn hệ thống cống rãnh. Nơi định cư mới này được chính thức gọi là Arsinoea ( hoặc Ἀρσινοΐα) theo tên người vợ thứ hai của nhà vua, Arsinoe II của Ai Cập. Sau khi Lysimachos đã phá hủy các thành phố lân cận Lebedos và Colophon trong năm 292 trước Công nguyên, ông ta chuyển cư dân của 2 thành phố này tới thành phố mới.

Dân Ephesus đã nổi dậy sau cái chết của Agathocles (con của Lysimachos), tạo cho vua Hy Lạp của Syria và Lưỡng Hà Seleukos I Nikator một cơ hội để loại bỏ và giết chết Lysimachos, đối thủ cuối cùng của ông ta, trong Trận Corupedium năm 281 trước Công nguyên. Sau cái chết của Lysimachos thành phố lại được đặt tên là Ephesus.

Do đó Ephesus đã trở thành một phần của vương quốc Seleukos. Sau cái chết của vua Antiochos II Theos và bà vợ người Ai Cập, thì pharaon Ptolemaios III Euergetes xâm lược vương quốc Seleukos và hạm đội Ai Cập càn quét bờ biển Tiểu Á. Ephesus bị đặt dưới sự cai trị của Ai Cập từ năm 263 tới 197 trước Công nguyên.

Khi Antiochos III Đại đế của vương quốc Seleukos đã cố gắng đoạt lại các thành phố Hy Lạp ở vùng Tiểu Á, ông đã xung đột với Cộng hòa La Mã. Sau một loạt các trận đánh, ông bị đánh bại bởi Lucius Cornelius Scipio Asiaticus tại trận Magnesia trong năm 190 trước Công nguyên. Kết quả là Ephesus bị đặt dưới sự cai trị của vua Eumenes II (197-133 trước Công nguyên) thuộc nhà Attalos của xứ Pergamum. Khi người cháu trai Attalos III của ông ta chết mà không có con trai nối dõi, ông để lại vương quốc của mình cho Cộng hòa La Mã.

Thời La Mã

Ephesus, một lãnh thổ theo truyền thống vốn thuộc về Hy Lạp, đã trở thành vùng phụ thuộc của Cộng hòa La Mã. Thành phố cảm thấy ngay ảnh hưởng của La Mã. Thuế má tăng đáng kể, và những kho tàng của thành phố đều bị lấy đi một cách có hệ thống. Năm 88 trước Công nguyên, Ephesus hoan nghênh Archelaus, một viên tướng của Mithradates VI của Pontos, vua xứ Pontos, khi ông ta chinh phục châu Á (tên người La Mã gọi vùng tây Tiểu Á).

Việc này dẫn đến Asiatic Vespers, cuộc tàn sát 80.000 công dân La Mã hoặc mọi người nói giọng Latin ở Tiểu Á, trong đó nhiều người đã sống ở Ephesus. Nhưng khi họ thấy người dân Chios bị Zenobius - một viên tướng của Mithridates VI - đối xử tệ bạc như thế nào, họ đã từ chối gia nhập vào quân đội của ông ta. Zenobius được mời vào thành phố để thăm viếng Philopoemen – (cha của Monime, người vợ được yêu thích của Mithridates VI) – và là đốc công ở Ephesus. Vì dân chúng không trông đợi điều gì tốt ở Zenobius, nên họ đã quẳng ông ta vào nhà giam rồi giết ông ta. Mithridates VI đã trả thù bằng những sự trừng phạt khủng khiếp. Tuy nhiên, các thành phố Hy Lạp đã được tự do và có được một số quyền lợi đáng kể. Ephesus đã được tự quản trong một thời gian ngắn. Khi Mithridates VI bị quan chấp chính La Mã Lucius Cornelius Sulla đánh bại ở chiến tranh Mithridatic lần thứ nhất thì Ephesus trở lại dưới sự cai trị của La Mã từ năm 86 trước Công nguyên. Sulla áp đặt một khoản bồi thường lớn với 5 năm truy thu tiền thuế, khiến cho các thành phố vùng Tiểu Á này bị nợ nần chồng chất trong một thời gian dài.

Khi Augustus trở thành hoàng đế năm 27 trước Công nguyên, ông ta nâng Ephesus lên thành thủ phủ của tỉnh tỉnh châu Á (bao gồm miền tây của vùng Tiểu Á) thay vì Pergamum. Ephesus từ đó bước vào kỷ nguyên của sự thịnh vượng, vừa trở thành trụ sở của thống đốc lẫn trung tâm thương mại lớn. Theo Strabo, Ephesus có tầm quan trọng thứ nhì, chỉ sau Rome.

Cho đến gần đây, dân cư Ephesus trong thời La Mã được ước tính lên đến 225.000 người. Nhiều học giả gần đây coi những ước tính này là không thực tế. Một ước tính lớn như vậy đòi hỏi mật độ dân số chỉ có thể có trong thời hiện đại, hoặc ở nơi định cư rộng rãi bên ngoài các bức tường thành phố. Điều này sẽ không thể có ở Ephesus vì nơi dây có các dãy núi, bờ biển và các mỏ đá bao quanh thành phố.

Các bức tường do Lysimachos cho xây bao quanh một khu vực được ước tính là rộng 415 hecta. Tuy nhiên, không phải tất cả khu vực này đều có người cư ngụ vì trong đó có các sườn dốc của núi Bulbul Dagh. Ước tính gần đây nhất cho rằng khu vực Ephesus trong thời La Mã rộng nhất cũng chỉ có 224 hec-ta. Con số này bao gồm cả các khu vực không có người ở như đường giao thông, khu vực công cộng. Nếu mật độ dân số thực tế là 150 hoặc 250 người cho mỗi hec-ta thì dân số Ephesus chỉ có thể từ 33.600 đến 56.000 người. Nhưng ngay cả với những ước lượng dân số thấp hơn nhiều, thì Ephesus vẫn là một trong những thành phố lớn nhất của Tiểu Á trong thời kỳ La Mã, chỉ sau các thành phố Sardis và Alexandria Troas.

Thành phố rất nổi tiếng với đền Artemis (Diana),, thư viện Celsus, và nhà hát lộ thiên có khả năng chứa tới 25.000 khán giả. Nhà hát lộ thiên này ban đầu được sử dụng để diễn kịch, nhưng trong thời La Mã cũng được sử dụng để tổ chức các cuộc đấu của đấu sĩ, với những bằng chứng khảo cổ đầu tiên là một nghĩa trang đấu sĩ tìm thấy trong tháng 5 năm 2007. Cư dân của Ephesus cũng có nhiều phòng tắm phức hợp lớn, được xây dựng tại các địa điểm khác nhau khi thành phố dưới sự cai trị của người La Mã. Thành phố đã có một trong những hệ thống cống dẫn nước tiên tiến nhất trong thế giới cổ đại, với nhiều cống dẫn nước có kích cỡ khác nhau để cung cấp nước cho các khu vực khác nhau của thành phố, trong đó có 4 cống dẫn nước chính. Đã có nhiều máy xay vận hành bằng nước, một trong số đó đã được xác định là một máy cưa đá cẩm thạch.

Thành phố và đền thờ Artemis đã bị phá hủy bởi người Goths trong năm 263 sau Công nguyên. Biến cố này đã đánh dấu sự suy giảm vẻ huy hoàng của thành phố.

Thời đế quốc Byzantine (395–1308)
Hoàng đế Constantinus Đại đế đã xây dựng lại phần lớn thành phố và dựng lên một phòng tắm công cộng mới. Trong thế kỷ thứ 5 và thứ 6 sau Công nguyên, Ephesus vẫn là thành phố quan trọng nhất của đế quốc Byzantine ở châu Á sau thành phố Constantinopolis. Hoàng đế Flavius Arcadius nâng cao đường phố giữa nhà hát và bến cảng. "Vương cung thánh đường Thánh Gioan" đã được xây dựng trong triều đại của hoàng đế Justinian I trong thế kỷ thứ 6.

Năm 614 sau Công nguyên, thành phố một lần nữa bị phá hủy một phần bởi một trận động đất.

Tầm quan trọng của thành phố như trung tâm thương mại bị suy tàn vì bến cảng đã dần dần bị sông Cayster bồi bùn cát phù sa lên (nay là sông Küçük Menderes) mặc dù có các cuộc nạo vét lặp đi lặp lại trong lịch sử của thành phố. (ngày nay, bến cảng ăn sâu vào nội địa 5 km). Sự mất bến cảng khiến cho Ephesus không có lối thông ra biển Aegea, ảnh hưởng nghiêm trọng đối với thương mại. Người dân bắt đầu rời khỏi vùng đất thấp của thành phố lên cư ngụ ở các ngọn đồi chung quanh. Những mảng tàn tích của các ngôi đền đã được sử dụng làm các khối xây dựng cho những ngôi nhà mới. Các tác phẩm điêu khắc bằng đá cẩm thạch được xay thành bột để làm vôi cho thạch cao.

Những cuộc xâm nhập cướp phá bởi người Ả Rập do khalip Muawiyah I lãnh đạo đầu tiên trong năm 654-655, và sau đó trong các năm 700 và 716 đã làm cho Ephesus càng suy sụp nhanh hơn.

Khi người Thổ Nhĩ Kỳ thuộc triều đại Seljuk chinh phục Ephesus năm 1090, thì Ephesus chỉ còn là một ngôi làng nhỏ. Đế quốc Byzantine chiếm lại quyền kiểm soát Ephesus trong năm 1097 và đổi tên thành phố là "Hagios Theologos". Họ tiếp tục kiểm soát khu vực cho đến năm 1308. Các quân Thập tự chinh đi qua đây đã rất ngạc nhiên vì chỉ có một ngôi làng nhỏ, được gọi là "Ayasalouk", thay vì một thành phố nhộn nhịp với một hải cảng lớn như họ trông đợi. Ngay cả đền thờ Artemis cũng đã hoàn toàn bị người dân địa phương lãng quên. Quân Thập Tự chinh của cuộc Thập tự chinh thứ hai đã chiến đấu với quân của nhà Seljuk trong Trận Ephesus (1147) ngay bên ngoài thành phố trong tháng 12 năm 1147.

Thời Thổ Nhĩ Kỳ

Thành phố đầu hàng Sasa Bey - một lãnh chúa Thổ Nhĩ Kỳ của công quốc Menteşe (1260–1424) - ngày 24.10.1304. Dù vậy, trái với các điều khoản của sự đầu hàng, người Thổ Nhĩ Kỳ đã cướp phá Vương cung thánh đường thánh Gioan và trục xuất hầu hết người dân địa phương khi nghe tin sẽ nổ ra một cuộc nổi dậy. Trong những biến cố này nhiều người dân còn lại đã bị tàn sát.

Ngay sau đó, Ephesus đã được nhượng lại cho công quốc Aydinid và công quốc này đã đưa một lực lượng hải quân mạnh tới đóng ở hải cảng Ayasuluğ (ngày nay là Selçuk, bên cạnh Ephesus). Ayasuluğ đã trở thành một hải cảng quan trọng, để từ đây lực lượng hải quân tổ chức các cuộc tấn công vào những khu vực chung quanh.

Thành phố lại có một thời kỳ hưng thịnh ngắn trong thế kỷ 14 dưới sự cai trị của các triều đại Seljuq mới. Họ đã xây dựng thêm các công trình kiến trúc quan trọng như Thánh đường Hồi giáo Isa Bey, các nhà trọ có sân rộng (caravansaries) và các nhà tắm Thổ Nhĩ Kỳ (hamam).

Thành phố đã được sáp nhập như là chư hầu vào Đế quốc Ottoman lần đầu tiên năm 1390. Lãnh chúa vùng Trung Á Tamerlane đánh bại người Ottoman ở Anatolia năm 1402, và vua Ottoman Bayezid I đã qua đời trong khi bị giam cầm. Khu vực này đã được khôi phục lại thành công quốc Anatolia. Sau một thời kỳ bất ổn, khu vực này một lần nữa được sáp nhập vào Đế quốc Ottoman năm 1425.

Ephesus cuối cùng đã hoàn toàn bị bỏ rơi trong thế kỷ 15. Thị trấn lân cận Ayasuluğ được đổi tên thành Selçuk năm 1914.

Ephesus và Kitô giáo

Ephesus là một trung tâm quan trọng đối với Kitô giáo thời sơ khai từ những năm 50 sau Công nguyên. Từ năm 52-54 sau Công nguyên, sứ đồ Phaolô đã sống ở Ephesus, làm việc với các giáo đoàn và dường như đã tổ chức hoạt động truyền giáo vào sâu vùng nội địa. Ông bị lôi kéo vào một vụ tranh cãi với các nghệ nhân, những người có sinh kế phụ thuộc vào việc bán các tượng nữ thần Artemis trong Đền Artemis (sách Công vụ Tông đồ 19:23-41). Giữa năm 53 và năm 57 sau Công nguyên, ông đã viết Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô từ Ephesus (có thể từ "tháp Phaolô" gần bến cảng, nơi ông bị giam cầm trong một thời gian ngắn). Sau đó Phaolô đã viết Thư gửi tín hữu Êphêsô trong khi ông bị cầm tù ở Rome (khoảng năm 62 sau Công nguyên).

Tỉnh châu Á của La Mã (tức vùng Tiểu Á) có liên quan với thánh Gioan, Tông đồ Thánh sử - một trong những tông đồ trưởng - và Phúc âm thánh Gioan có thể đã được viết ở Ephesus. Ephesus là một trong "bảy giáo hội châu Á" được đề cập tới trong Sách Khải Huyền (Khải Huyền 2.: 1-7), Giáo hội Ephesus được cho là khá mạnh.

Một truyền thuyết, lần đầu tiên được đề cập bởi Epiphanius của Salamis trong thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên, cho rằng Đức Maria có thể đã sống những năm cuối đời ở Ephesus. Truyền thuyết bắt nguồn từ luận cứ về việc thánh Gioan Tông đồ có mặt ở thành phố này, và những lời trăn trối của chúa Giêsu khi bị đóng đinh trên thập giá đã gửi gấm Mẹ Maria cho Gioan chăm sóc sau khi Ngài qua đời. Tuy nhiên, Epiphanius đã tinh ý chỉ ra rằng, trong Kinh Thánh nói Gioan Tông đồ đã di chuyển sang châu Á, nhưng đã không nói rằng Đức Maria đi cùng Gioan. Sau đó, ông nói rằng Đức Maria được chôn cất tại Jerusalem Từ thế kỷ thứ 19 - theo truyền thuyết Công gìáo dựa trên những thị kiến của nữ tu sĩ Anne Catherine Emmerich – thì ở khu vực gần Ephesus cách thị trấn Selçuk khoảng 7 km, có một ngôi nhà bằng đá bị hư hỏng được cho là ngôi nhà mà thánh Gioan Tông đồ đã xây cho Đức Maria cư ngụ những năm cuối đời gọi là Nhà Đức Trinh nữ Maria. Ngôi nhà này là nơi thường được các tín hữu Công giáo tới hành hương, và đã từng được 3 vị giáo hoàng tới thăm trong những năm gần đây.

Nhà thờ Đức Bà gần bến cảng Ephesus từng là nơi diễn ra Công đồng Êphêsô trong năm 431, mà kết quả là việc lên án Nestorius. Một "Công đồng Êphêsô thứ hai" được tổ chức năm 449, nhưng các kết luận gây tranh cãi của Công đồng này không bao giờ được Giáo hội Công giáo chấp thuận. Công đồng này đã bị những người chống đối gọi là Công đồng Êphêsô kẻ cướp.

Những di tích

Ephesus là nơi có rất nhiều di tích cổ La Mã ở phía đông Địa Trung Hải. Mới chỉ ước tính có khoảng 15% đã được khai quật. Các di tích hữu hình này cho ta một số ý tưởng về vẻ huy hoàng nguyên thủy của thành phố, và những cái tên gắn liền với các di tích gợi nhiều liên tưởng về sự tồn tại trước đây của chúng. Nhà hát lộ thiên vượt lên cảnh nhìn xuống đường bến cảng, dẫn đến bến cảng đã bị cát bùn phù sa bồi lên.

Thư viện Celsus - mà mặt tiền của nó đã được tái thiết lại một cách cẩn thận từ tất cả các mảng nguyên thủy - đã được xây dựng từ năm 125 sau Công nguyên để tưởng niệm Tiberius Julius Celsus Polemaeanus, một nhân vật Hy Lạp cổ đại, người từng là thống đốc La Mã ở tỉnh châu Á (năm 105-107) trong đế quốc La Mã. Celsus đã trả tiền cho việc xây dựng thư viện này bằng tài sản cá nhân của mình, và được chôn trong một cái quách bên dưới nền thư viện. Thư viện chủ yếu được xây dựng bởi con trai ông là Gaius Julius Aquila và đã từng chứa gần 12.000 cuộn sách. Được thiết kế với một lối vào quá lớn — theo nhiều nhà sử học suy đoán là để tăng cường kích thước nhận thức về nó — tòa nhà quay mặt về hướng đông để phòng đọc có thể tận dụng tối đa ánh sáng buổi sáng.

Vương cung thánh đường Thánh Gioan được xây dựng vào thế kỷ thứ 6 sau Công nguyên dưới triều hoàng đế Justinian I trên nơi được cho là của ngôi mộ của vị tông đồ này.

Đền Artemis, một trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại, chỉ còn lại một cây cột không dễ thấy, được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ của viện Bảo tàng Anh trong thập niên 1870. Một số mảnh vỡ của bức hoành phi (không đủ để hình dung ra hình dạng của bức hoành phi gốc) và các vật nhỏ tìm thấy khác, đã được lấy đi - một số mang sang Viện Bảo tàng Anh ở London và một số đến viện "Bảo tàng khảo cổ học" ở Istanbul.

Odeon là một nhà hát nhỏ có mái che được xây dựng bởi vợ chồng Vedius Antonius vào khoảng năm 150 sau Công nguyên. Đó là một phòng nhỏ để diễn kịch và trình diễn âm nhạc, có chỗ ngồi cho khoảng khoảng 1.500 người. Có 22 bậc cầu thang trong nhà hát. Phần trên của nhà hát được trang trí bằng những cây cột đá granite màu đỏ theo phong cách Corinthian. Các lối vào ở cả hai bên sân khấu chỉ một vài bước đi.

Đền Hadrian có từ thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên nhưng đã trải qua các sửa chữa trong thế kỷ thứ 4 và đã được xây dựng lại từ các mảnh vỡ kiến trúc còn sót lại. Các bức tượng nổi ở các phần trên là tượng đúc, các tượng gốc nay được trưng bày tại nhà Bảo tàng khảo cổ Ephesus. Một số nhân vật được mô tả trong các bức tượng đúc nổi, trong đó có hoàng đế Theodosius I với vợ và người con trai cả. Ngôi đền được mô tả ở mặt sau của tờ tiền giấy 20 triệu lira năm 2001-2005 và trong tờ tiền giấy 20 lira mới năm 2005-2009

Đền Sebastoi (đôi khi cũng gọi là Đền Domitianus), được cung hiến cho triều đại Flavius, là một trong số những ngôi đền lớn nhất ở thành phố. Đền được dựng lên trên một mặt bằng giả 2 hàng cột (pseudodipteral) với 8 × 13 cột. Ngôi đền và tượng của nó là những di tích ít ỏi còn sót lại có liên quan tới Domitianus.

Nhà hát có sức chứa ước tính khoảng 24.000 chỗ ngồi được cho là một nhà hát lộ thiên lớn nhất ở thế giới cổ đại.

Ngôi mộ/Đài phun nước Pollio do Offilius Proculus dựng lên năm 97 sau Công nguyên để vinh danh C. Sextilius Pollio, người đã xây dựng các cống dẫn nước Marnas. Nó có một mặt tiền lõm.

Có hai quảng trường (agora), một dành cho việc buôn bán và một dành cho việc kinh doanh của nhà nước.

Bảy người ngủ
Ephesus được cho là thành phố nơi có truyện bảy người ngủ. Câu chuyện về 7 người ngủ - những người được giáo hội Công giáo và Chính thống giáo coi là thánh - và câu chuyện này cũng được đề cập trong Kinh Qur’an, nói rằng họ đã bị bách hại vì niềm tin vào Thiên Chúa và họ ngủ trong một hang động gần Ephesus trong nhiều thế kỷ.

Khảo cổ
Lịch sử nghiên cứu khảo cổ ở Ephesus được tính từ năm 1863, khi kiến trúc sư người Anh John Turtle Wood - được viện Bảo tàng Anh tài trợ - bắt đầu tìm kiếm Đền Artemis. Năm 1869, ông phát hiện ra mặt lát của ngôi đền, nhưng vì những khám phá được mong đợi thêm nữa đã không xảy ra nên các cuộc khai quật dừng lại vào năm 1874. Năm 1895 nhà khảo cổ người Đức Otto Benndorf, được người Áo Karl Ritter von Mautner Markhof tài trợ 10.000 guilder - đã tái tục các cuộc khai quật. Năm 1898 Benndorf thành lập Viện Khảo cổ Áo, cơ quan đóng một vai trò hàng đầu trong việc khảo cổ ở Ephesus ngày nay.

Các di vật phát hiện từ Ephesus được trưng bày tại viện bảo tàng Ephesos ở Vienne, viện Bảo tàng khảo cổ Ephesus ở thị trấn Selçuk và trong viện Bảo tàng Anh.

Các nhân vật nổi tiếng
Heraclitus, triết gia
 Zeuxis, họa sĩ (thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên)
 Parrhasius, họa sĩ (thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên)
 Agasias, nhà điêu khắc Hy Lạp (thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên)
Tiberius Julius Celsus Polemaeanus, người sáng lập thư viện Celsius (khoảng năm 45 sau CN –khoảng năm 120 sau CN)
Manuel Philes, thi sĩ Byzantine (khoảng 1275 – 1345)

Tham khảo và Ghi chú

Liên kết ngoài

Official website
Official website of the terrace houses of Ephesus
Coinage of Ephesus
The Theatre at Ephesus
Buildings of Ephesus

Thuộc địa Athens
Thành phố Hy Lạp cổ đại
Địa điểm khảo cổ Thổ Nhĩ Kỳ
Thành phố Tân Ước
Di sản thế giới tại Thổ Nhĩ Kỳ
Thành phố thánh địa
Lịch sử tỉnh Izmir

Châu Á thuộc La Mã
Điểm tham quan ở tỉnh Izmir
Liên minh Delos
Khu dân cư cũ ở Thổ Nhĩ Kỳ


title: Billy Joel

text:
William Martin "Billy" Joel (sinh ngày 9 tháng 5 năm 1949) là một nghệ sĩ dương cầm, ca sĩ và nhạc sĩ người Mỹ. Kể từ ngày phát hành ca khúc đầu tiên, "Piano Man", vào năm 1973, Joel sở hữu số lượng album được tiêu thụ kỷ lục, đứng thứ 6 trong danh sách các nghệ sĩ và thứ 3 trong danh sách các nghệ sĩ solo bán được nhiều album nhất tại Hoa Kỳ.  Album "Greatest Hits Vol 1&2" đứng thứ 3 trong danh sách các album bán chạy nhất tính đến thời điểm phát hành.

Có 33 ca khúc của Joel lọt vào bảng xếp hạng Top 40 hits vào thập niên 70, 80 và 90, tất cả đều do chính ông sáng tác. Trong sự nghiệp của mình, Joel đã giành được 6 giải Grammy trên tổng số 23 đề cử. Tính đến nay, đã có 150 triệu album của Joel được tiêu thụ trên toàn thế giới.

Joel đã vinh dự được ghi danh vào Đại sảnh Danh vọng nhạc sĩ (1992) (Songwriters Hall of Fame), Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll (1999), và Đại sảnh danh vọng Long Island (2006). Năm 2001, Joel đã nhận giải thưởng Johnny Mercer từ Đại sảnh Danh vọng nhạc sĩ. Năm 2013, Joel được vinh danh tại trung tâm Kennedy Center Honors, niềm vinh dự cao quý nhất đối với mỗi nghệ sĩ sự vì những ảnh hưởng tới văn hóa Mỹ thông qua nghệ thuật. Ngoại trừ 2 ca khúc "All My Life" và "Christmas in Fallujah", Joel đã ngừng việc sáng tác và phát hành các sản phẩm âm nhạc từ năm 1993 với album "River of Dreams". Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục đi tour và trình diễn các ca khúc đã tạo dựng lên tên tuổi mình tại các buổi hòa nhạc cá nhân.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Billy Joel – Official Website

 Billy Joel at Rolling Stone.com

 History of Live Performances by Billy Joel
 Interview  at TonyAwards.com

Sinh năm 1949
Nhân vật còn sống
Người đoạt giải Grammy
Người Mỹ gốc Anh
Ca sĩ Mỹ thế kỷ 21
Ca sĩ nhạc pop rock Mỹ
Ca sĩ nhạc rock Mỹ
Người viết bài hát nhạc rock Mỹ
Ca sĩ Mỹ thế kỷ 20
Nghệ sĩ của Columbia Records
Giải Grammy Huyền thoại
Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll
Nghệ sĩ dương cầm thế kỷ 20
Nghệ sĩ dương cầm thế kỷ 21
Nam ca sĩ tự sáng tác Mỹ
Nghệ sĩ dương cầm pop Mỹ
Người viết bài hát New York
Ca sĩ nhạc pop Mỹ
Người được vinh danh tại Trung tâm Kennedy


title: Quốc vụ viện Kinh tế

text:
Quốc vụ viện Kinh tế (tiếng Ý: Segreteria per l'Economia) là một cơ quan của Giáo triều Rôma có thẩm quyền đối với tất cả các hoạt động kinh tế của Tòa Thánh và Thành phố Vatican. Giáo hoàng Phanxicô đã thiết lập cơ quan này qua tự sắc Fidelis dispensator et prudens ("Người quản gia trung tín và khôn ngoan") công bố ngày 24 tháng 2 năm 2014.

Quốc vụ viện Kinh tế là cơ quan theo sau Quốc vụ khanh, do một hồng y cao cấp lãnh đạo, ông sẽ báo cáo trực tiếp công việc với giáo hoàng mà không qua trung gian, cho thấy đây là một cơ quan có tầm quan trọng hơn so với các cơ quan khác của Giáo triều Rôma.

Chú thích

Liên kết
Tự Sắc: Fidelis Dispensator Et Prudens (tiếng Việt)
Apostolic Letter issued Motu Proprio Fidelis Dispensator et Prudens of His Holiness Pope Francis (tiếng Anh)

Giáo triều Rôma
Kinh tế Thành Vatican


title: Quang Bình (xã)

text:
Quang Bình là một xã thuộc huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Xã Quang Bình có diện tích 7 km², dân số năm 2009 là 9.624 người, mật độ dân số đạt 1.375 người/km².

Xã Quang Bình nằm ở phía Tây Nam của huyện Kiến Xương, cách trung tâm huyện 6 km, cách trung tâm thành phố Thái Bình 7 km. Địa phương có tổng diện tích tự nhiên 700,16 ha trong đó đất canh tác 454 ha. Phía Bắc giáp xã Quang Lịch, Hoà Bình; phía Nam giáp xã Vũ Công; Vũ Hoà, và Quang Minh; phía Tây giáp xã Vũ Trung, Vũ Quý. Phía Đông giáp thị trấn Kiến Xương và xã Bình Minh. Quang Bình có 9 thôn bao gồm: Ngái Đông; Ngái; Đông; Kim Thịnh; Bắc Sơn; Đoàn Kết; Hưng Tiến; Hoa Thám và Đại Thành. Toàn xã có 3449 hộ và 11.154 nhân khẩu.

Lịch sử
Tháng 4-1946, sau ngày bầu cử HĐND 3 cấp căn cứ vào tình hình thực tế, huyện uỷ, UB hành chính huyện Kiến Xương quyết định hợp nhất các thôn của xã Thân Thượng gồm thôn Quán, Ngái, Trung, Tiền, Đông cùng với thôn Lai Vè nay thuộc xã Quang Minh và thôn Thái Công nay thuộc xã Vũ Công để thành lập xã Ngô Quyền. Đến tháng 4/1949, xã Ngô Quyền lại được chia tách thôn Xuân Vũ trả về xã Vũ Hoà, thôn Thái Công hợp nhất để thành lập xã Vũ Công, xã Ngô Quyền còn lại 7 thôn và được đổi tên thành xã Quang Bình và được sử dụng cho đến ngày nay.

Dù ở bất cứ thời kỳ lịch sử nào của dân tộc, mảnh đất, con người Quang Bình cũng luôn để lại những dấu ấn tốt đẹp, góp phần vào công cuộc xây dựng quê hương, sự nghiệp vẻ vang của Đảng và bảo vệ Tổ quốc. Theo đó,  Đảng bộ xã  luôn củng cố tổ chức và lớn mạnh không ngừng; hiện nay đã có 332 đảng viên, sinh hoạt tại 13 chi bộ. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp và các đế quốc xâm lược; toàn Đảng toàn quân và toàn dân Quang Bình đã đoàn kết vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, giữ đất, rào làng, chiến đấu chống kẻ thù xâm lược. Trong các cuộc kháng chiến bảo vệ tổ quốc với khẩu hiệu: "Không có gì quý hơn độc lập tự do", "Tất cả vì Miền Nam ruột thịt", "Tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", Đảng bộ và nhân dân phát huy truyền thống cách mạng củng cố hậu phương vững chắc, chi viện sức người sức của cho đồng bào Miền Nam đánh thắng giặc Mỹ xâm lược, thống nhất Tổ quốc với khẩu hiệu "Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người". Trải qua các cuộc kháng chiến toàn xã có 23 mẹ VNAH; 208 thương binh, liệt sỹ.
Quang  Bình có 3 ngôi chùa bao gồm Đoài Lâm; Chùa Đông và Chùa Tây An Tự. Địa phương có 1 xứ họ đạo với 332 giáo dân và 5 nhà thờ.

Phát huy truyền thống cách mạng của địa phương, hàng năm Quang Bình luôn hoàn thành các nhiệm vụ phát triển kinh tế; văn hóa xã hội; an ninh -quốc phòng ở địa phương. Theo đó, tốc độ phát triển kinh tế trên 10,5%; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 3,7%; thu nhập đầu người bình quân đạt 42 triệu đồng/người/năm. Hưởng ứng Chương trình Mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới  với phương châm"Nhà nước và nhân dân cùng làm", 5 năm qua người dân trong xã đã đóng góp hàng nghìn ngày công làm giao thông thủy lợi, hiến hàng trăm m2 đất, đóng góp trên 17 tỷ đồng để xây dựng nông thôn mới. Toàn xã đã làm được trên 42 km giao thông nông thôn và giao thông nội đồng, trên 7 km kênh mương, cơ sở vật chất được đầu tư xây mới đáp ứng đầy đủ nhu cầu sản xuất và đời sống dân sinh của người dân trong xã.

Tham khảo


title: Vũ An (xã)

text:
Vũ An là một xã thuộc huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Xã Vũ An có diện tích 3,09 km², dân số năm 2009 là 3.971 người, mật độ dân số đạt 1.285 người/km².

Chú thích

Tham khảo


title: Vũ Bình, Kiến Xương

text:
Vũ Bình là một xã ven sông Hồng thuộc huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Xã Vũ Bình có diện tích 4,2 km², dân số năm 2009 là 4.710 người, mật độ dân số đạt 1.122 người/km².

Chú thích

Tham khảo


title: Vũ Công (xã)

text:
Vũ Công là một xã thuộc huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Xã có diện tích 4,95 km², dân số năm 2009 là 5.195 người, mật độ dân số đạt 1.050 người/km².

Chú thích

Tham khảo


title: Trần Ngọc Ninh

text:
Trần Ngọc Ninh (sinh năm 1923) là một nhà y khoa và nhà văn hoá người Việt, ông là Tổng trưởng Văn hoá Xã hội, đặc trách Giáo dục trong nội các chính phủ Việt Nam Cộng Hoà (1966-1967).

Tiểu sử và sử nghiệp
Giáo sư Trần Ngọc Ninh sinh năm 1923 tại Hà Nội.

Ông theo học Y khoa tại Hà Nội, rồi sang Pháp tiếp tục học, đỗ Thạc sĩ Y khoa tại Pháp (1961).

Về nước, ông thành lập hai khoa giải phẫu xương và giải phẫu trẻ em: Phẫu nhi (Pediatric Surgery) và Phẫu khoa trực nhi (Orthopedic Surgery): đầu tiên tại Việt Nam, được xem là “khúc xương sống” của Y khoa miền Nam.

Ông cũng đã từng giữ chức vụ Tổng trưởng Văn hoá Xã hội, đặc trách Giáo dục, trong chính phủ Việt Nam Cộng Hoà (1966-1967).

Không những vừa giảng dạy vừa hành nghề y khoa, ông còn giảng dạy bộ môn Văn hoá và Văn minh Đại cương tại Viện Đại học Vạn Hạnh (1968-1975).  Ông còn có nhiều công trình khảo cứu thuộc Văn hoá, Văn minh, Ngôn ngữ và Văn chương như Những Vấn Đề Văn Hoá, Giáo Dục, Xã Hội (1966), Văn Hoá Dân Tộc Trước Những Nhu Cầu Của Đất Nước (1969), Đức Phật và Sự Cải Tạo Xã Hội (1971), Đức Phật Giữa Chúng Ta (1972). Năm 1974, ông in xong quyển thứ ba của bộ Cơ Cấu Việt Ngữ đồ sộ (dự trù là 8 quyển) thì miền Nam sụp đổ. Bộ sách này khảo cứu ngữ pháp Việt ngữ bằng cơ-cấu-pháp (structuralism), lúc ấy hãy còn là một trào lưu mới mẻ đối với ngữ lí học (linguistics) Việt Nam. Trong lãnh vực này, ông là người đi tiên phong (khai sơn phá thạch). Cho đến nay, cả trong lẫn ngoài nước, vẫn chưa có một công trình về ngữ pháp Việt Nam thứ hai dựa trên cơ-cấu-pháp, ít nhất với tầm vóc tương xứng với bộ Cơ Cấu Việt Ngữ.

Năm 1977, ông cùng gia đình vượt biên sang tị nạn tại Hoa Kỳ. Ngoài việc hành nghề y sĩ, ông vẫn tiếp tục khảo cứu về y khoa.

Năm 2000, ông tham gia Ban Cố Vấn Viện Việt-Học (Westminster, CA) do GS Nguyễn Đình Hoà thành lập. Từ 03/2003 đến 1/2008, ông đảm nhiệm chức vụ Viện trưởng Viện Việt Học.

Chú thích

Bộ trưởng Việt Nam Cộng hòa


title: Rutil

text:
Rutil là một loại khoáng vật gồm chủ yếu là titan dioxide, TiO2. Rutil là loại TiO2 tự nhiên phổ biến nhất. Hai biến thể đồng hình hiếm gặp hơn của TiO2 là anatas (đôi khi được gọi là "octahedrit"), và brookit.

Phân bố
Rutil là một khoáng vật phụ phổ biến trong đá biến chất nhiệt độ cao và áp suất cao, và trong đá mácma. Về mặt nhiệt động lực học, rutil là đa hình ổn định nhất của TiO2 ở mọi nhiệt độ, thể hiện tổng mức năng lượng tự do thấp hơn so với giai đoạn siêu bền của anatas hoặc brookit. Do đó, sự chuyển đổi trạng thái kích thích của dạng thù hình TiO2 thành rutile là không thể đảo ngược. Vì nó có thể tích phân tử thấp nhất trong ba dạng thù hình chính; nó thường là giai đoạn mang titan chính trong hầu hết các đá biến chất áp suất cao, chủ yếu là eclogit.

Xem thêm
Danh sách khoáng vật

Tham khảo

Liên kết ngoài

Khoáng vật titan
Khoáng vật oxide
Khoáng vật hệ bốn phương


title: Giao hưởng số 2

text:
Giao hưởng số 2 có thể là:
 Giao hưởng số 2 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 2 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 2 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 2 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 2 của Felix Mendelssohn
 Giao hưởng số 2 của Robert Schumann
 Giao hưởng số 2 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 2 của Johannes Brahms
 Giao hưởng số 2 của Camille Saint-Saëns
 Giao hưởng số 2 của Pyotr Ilyich Tchaikovsky
 Giao hưởng số 2 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 2 của Edward Elgar
 Giao hưởng số 2 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 2 của Richard Strauss
 Giao hưởng số 2 của Jean Sibelius
 Giao hưởng số 2 của Vasily Kalinnikov
 Giao hưởng số 2 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 2 của Sergei Rachmaninoff
 Giao hưởng số 2 của Igor Stravinsky
 Giao hưởng số 2 của Sergei Prokofiev
 Giao hưởng số 2 của Arthur Honegger
 Giao hưởng số 2 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 3

text:
Giao hưởng số 3 có thể là:
 Giao hưởng số 3 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 3 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 3 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 3 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 3 của Felix Mendelssohn
 Giao hưởng số 3 của Robert Schumann
 Giao hưởng số 3 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 3 của Johannes Brahms
 Giao hưởng số 3 của Camille Saint-Saëns
 Giao hưởng số 3 của Pyotr Ilyich Tchaikovsky
 Giao hưởng số 3 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 3 của Edward Elgar
 Giao hưởng số 3 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 3 của Jean Sibelius
 Giao hưởng số 3 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 3 của Sergei Rachmaninoff
 Giao hưởng số 3 của Sergei Prokofiev
 Giao hưởng số 3 của Arthur Honegger
 Giao hưởng số 3 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 4

text:
Giao hưởng số 4 có thể là:
 Giao hưởng số 4 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 4 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 4 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 4 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 4 của Felix Mendelssohn
 Giao hưởng số 4 của Robert Schumann
 Giao hưởng số 4 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 4 của Johannes Brahms
 Giao hưởng số 4 của Pyotr Ilyich Tchaikovsky
 Giao hưởng số 4 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 4 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 4 của Jean Sibelius
 Giao hưởng số 4 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 4 của Sergei Prokofiev
 Giao hưởng số 4 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 5

text:
Giao hưởng số 5 có thể là:
 Giao hưởng số 5 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 5 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 5 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 5 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 5 của Felix Mendelssohn
 Giao hưởng số 5 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 5 của Pyotr Ilyich Tchaikovsky
 Giao hưởng số 5 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 5 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 5 của Jean Sibelius
 Giao hưởng số 5 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 5 của Sergei Prokofiev
 Giao hưởng số 5 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 6

text:
Giao hưởng số 6 có thể là:
 Giao hưởng số 6 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 6 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 6 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 6 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 6 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 6 của Pyotr Ilyich Tchaikovsky
 Giao hưởng số 6 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 6 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 6 của Jean Sibelius
 Giao hưởng số 6 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 6 của Sergei Prokofiev
 Giao hưởng số 6 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Lý Tín

text:
Lý Tín (chữ Hán: 李信) là một danh tướng nước Tần cuối thời Chiến Quốc. Lý Tín được biết tới chủ yếu qua việc hỗ trợ Tần Thủy Hoàng trong công cuộc thống nhất Trung Hoa. Ông còn được biết tới là tổ tiên của "Phi tướng quân" thời nhà Hán Lý Quảng.

Sự nghiệp chinh chiến
Thời còn trẻ, ông được cho là vô cùng khỏe mạnh và dũng cảm. Ông cũng là một trong những vị tướng trẻ thời đó được Tần vương Chính tin tưởng.

Xâm chiếm nước Triệu
Năm 228 TCN, cùng với đội quân do Vương Tiễn chỉ huy, Lý Tín cùng quân của mình chiếm được hai thành ở Thái Nguyên và Vân Trung, tiến tới tiêu diệt nước Triệu.

Xâm chiếm nước Yên
Năm 227 TCN, sau khi bị Kinh Kha ám sát hụt, Tần vương Chính hạ lệnh cho quân Tần dưới sự chỉ đạo của Vương Tiễn và phó tướng Mông Vũ tấn công vào đất Yên. Tại Dịch Thủy, quân Yên đại bại, lãnh thổ nước Yên bị quân Tần chiếm quá nửa. Sau đó quân Tần công phá Kế Thành, Yên vương Hỉ cùng thái tử Đan dẫn quân lui về Liêu Đông, Lý Tín xuất hơn 1000 quân truy đuổi và giành thắng lợi lớn, diệt một số lượng lớn quân Yên. Yên vương trong thế bị dồn ép đã giết thái tử Đan (người đã ra lệnh cho Kinh Kha ám sát Doanh Chính), dâng thủ cấp để cầu hòa. Quân Tần chấp nhận lời cầu hòa và không xâm lược Yên trong vòng 3 năm tiếp theo.

Năm 222 TCN, Lý Tín tham gia vào chiến dịch tiêu diệt Yên. Quân Tần dưới sự chỉ huy của Vương Bí tấn công vào Liêu Đông, tiêu diệt phần tàn dư của quân Yên từ trận chiến trước, bắt giữ Yên vương Hỉ và đặt dấu chấm hết cho sự tồn tại của nước Yên.

Xâm chiếm nước Sở
Năm 225 TCN, sau khi tham gia vào chiến dịch tiêu diệt nước Ngụy, Lý Tín được thăng cấp thành đại tướng quân. Trước khi bắt đầu chiến dịch xâm chiếm nước Sở, Tần vương hỏi các tướng cần bao nhiêu quân. Lý Tín tin rằng chỉ 20 vạn quân là đủ, nhưng Vương Tiễn nói cần phải có 60 vạn quân mới đủ. Tần vương cho rằng Vương Tiễn đã già nên quá cẩn trọng, đặt niềm tin vào sức trẻ của Lý Tín, giao cho Tín thống lãnh 20 vạn quân, và cử Mông Điềm làm phó tướng. Ban đầu, đội quân 50 vạn quân của Hạng Yên dụ quân Lý Tín bằng cách cho họ chiến thắng vài trận đầu. Sau đó, quân của Lý Tín bất ngờ bị đánh úp bởi đội quân của Xương Bình quân, nguyên thừa tướng nước Tần. Quân Sở đốt cháy 2 trại đóng quân lớn của Tần và giết chết 7 chỉ huy. Lý Tín thất bại và cùng Mông Điềm rút quân về Tần. Đây được coi là thất bại lớn nhất trong tất cả các chiến dịch xâm chiếm của Tần cuối thời Chiến Quốc.

Không lâu sau đó, Vương Tiễn và Mông Vũ chỉ huy đội quân 60 vạn người tấn công và đánh bại Hạng Yên và Xương Bình quân, nước Sở mất từ đó.

Thất bại này, tiếc thay, là dấu ấn được nhớ đến nhiều nhất trong sự nghiệp Lý Tín. Tư Mã Thiên sau đó khi viết Sử ký đã phóng đại thất bại của Tín với mục đích làm nổi bật cho chiến thắng của Vương Tiễn sau này. Tuy vậy thất bại của Tín không hoàn toàn do lỗi của ông mà phần nhiều do sự phản bội của Xương Bình quân.

Xâm chiếm nước Tề
Năm 221 TCN, để tránh đối đầu trực tiếp với các lực lượng địch đóng ở biên giới phía tây của nước Tề, Lý Tín tham gia cùng quân Tần do Vương Bí lãnh đạo tiến vào trung tâm của Tề thông qua một đường vòng phía nam từ Yên. Quân Tần gặp rất ít kháng cự khi họ đi qua lãnh thổ Tề và cuối cùng tiến đến kinh đô Lâm Truy của Tề. Vua Tề bị bất ngờ, sau khi bị tướng quốc Hậu Thắng thuyết phục đã quyết định không nghênh chiến và đầu hàng quân Tần.

Sau chiến tranh
Sau khi Trung Hoa thống nhất, Lý Tín được phong tước bá và đất phong ở Lũng Tây (nay thuộc tỉnh Cam Túc) và lui về nghỉ hưu.

Trong văn hóa
Lý Tín là hình mẫu của nhân vật chính trong bộ manga Vương giả thiên hạ của tác giả Hara Yasuhisa. Sự lựa chọn Lý Tín cho nhân vật chính thay vì những vị danh tướng khác như Vương Tiễn hay Vương Bí xuất phát từ việc không có nhiều thông tin về vị tướng này trong lịch sử. Điều này cho phép tác giả có thể phóng tác câu chuyện xoay quanh nhân vật này mà không sợ gây ảnh hưởng quá lớn tới những sự kiện lịch sử.

Tham khảo

Nhân vật quân sự nhà Tần
Nhân vật quân sự Chiến Quốc


title: Giao hưởng số 7

text:
Giao hưởng số 7 có thể là:
 Giao hưởng số 7 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 7 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 7 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 7 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 7 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 7 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 7 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 7 của Jean Sibelius
 Giao hưởng số 7 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 7 của Sergei Prokofiev
 Giao hưởng số 7 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 8

text:
Giao hưởng số 8 có thể là:
 Giao hưởng số 8 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 8 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 8 của Ludwig van Beethoven
 Giao hưởng số 8 của Franz Schubert
 Giao hưởng số 8 của Anton Bruckner
 Giao hưởng số 8 của Antonín Dvořák
 Giao hưởng số 8 của Gustav Mahler
 Giao hưởng số 8 của Ralph Vaughan Williams
 Giao hưởng số 8 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 10

text:
Giao hưởng số 10 có thể là:
 Giao hưởng số 10 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 10 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 10 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Giao hưởng số 11

text:
Giao hưởng số 11 có thể là:
 Giao hưởng số 11 của Joseph Haydn
 Giao hưởng số 11 của Wolfgang Amadeus Mozart
 Giao hưởng số 11 của Dmitri Shostakovich

Giao hưởng


title: Lào thuộc Pháp

text:
Xứ Bảo hộ Lào (), hoặc Lào thuộc Pháp () là một vùng đất bảo hộ thuộc Đế quốc thực dân Pháp, bao gồm hầu hết lãnh thổ Vương quốc Lan Xang trước đây. Lãnh thổ này là một phần của Liên bang Đông Dương từ năm 1893 cho tới khi được trao quyền tự trị nằm trong Liên hiệp Pháp vào năm 1946.

Lịch sử

Giai đoạn 1893 - 1916
Không thực hiện được đại kế hoạch sáp nhập nước Xiêm, Pháp không còn chú ý đến Lào và trong năm mươi năm tiếp sau nó vẫn là một vùng tù túng bên trong đế chế Đông Dương của Pháp. Về mặt chính thức, Vương quốc Luang Phrabang và Champāsak vẫn là những vùng bảo hộ với quyền tự trị bên trong, nhưng trên thực tế chúng bị cai quản bởi các công sứ Pháp. Vua Sīsavāngvong, người lên làm vua Luang Phrabang năm 1904, vẫn giữ sự trung thành rõ ràng với người Pháp trong 55 năm cai trị của mình. Phần còn lại của đất nước ban đầu được chia làm hai vùng, Thượng Lào và Hạ Lào, mỗi vùng được một sĩ quan chỉ huy, và đóng đô tại Luang Phrabang và Pākxē. Sau đó nước này được chia thành mười một tỉnh, mỗi tỉnh có một vị công sứ người Pháp. Năm 1898 toàn bộ lãnh thổ Lào bị đặt dưới sự tổng giám sát của một Tổng công sứ, đóng đô ở Viêng Chăn (người Pháp đánh vần là Vientiane) chịu trách nhiệm với Toàn quyền pháp ở Hà Nội. An ninh, phong tục và thông tin liên lạc được kiểm soát từ Hà Nội, và vì thế bị sao nhãng ở trên lãnh thổ Lào, nơi có ít ưu tiên về ngân sách. Các chính quyền địa phương chịu trách nhiệm về sức khoẻ, giáo dục và pháp luật, và tự kiếm lấy tiền ở địa phương mà chi dùng.

Người Pháp thừa hưởng một lãnh thổ ít dân và bị đồi phong bại tục trong nhiều năm chiến tranh và mất trật tự: năm 1910 chỉ có khoảng 600.000 người sống ở Lào, gồm nhiều người Trung Quốc và Việt Nam. Để lập lại trật tự, một quân đội địa phương, Garde Indigène, được thành lập gồm một hỗn hợp các đội quân Lào và Việt Nam dưới sự chỉ huy của sĩ quan Pháp. Cướp bóc bị áp chế, nô lệ bị bãi bỏ, và chế độ quan liêu Lào-Lum ưu việt hơn so với Lào-Theong và Lào-Sūng bị ngăn lại. Các nhân viên người Việt được đưa vào trong bộ máy hành chính để giúp đỡ cho số lượng nhân viên người Pháp ít ỏi – năm 1910 chỉ có khoảng 200 người Pháp trên toàn bộ nước Lào. Các thương nhân Trung Hoa và Việt Nam tới những thành phố đang hồi phục (đặc biệt là Viêng Chăn) và hồi sinh thương nghiệp.

Người Pháp nắm lấy quyền thu thuế vốn trước kia do người Xiêm đảm nhiệm, nhưng bởi vì các quan chức Pháp ít tham nhũng hơn quan chức Xiêm nên số thuế thu được tăng lên. Người Lào nói chung cũng có trách nhiệm phải đi phu phen, quy định là mười ngày một năm, dù có thể xin miễn bằng cách trả tiền. Người Lào-Lum hay phải đi phu nhất, có lẽ bởi vì họ bị coi là chỉ thích hợp với những vùng núi ở Lào và những công việc kiểu nô lệ. Người Việt Nam và Trung Quốc không phải đi phu (không đúng sự thực, ít nhất là đối với người Việt Nam), nhưng phải chịu một mức thuế theo đầu người bằng tiền mặt lớn hơn. Những khoản thu khác từ việc buôn bán thuốc phiện, rượu và độc quyền muối của nhà nước. Tuy nhiên, chính quyền hành chính ở Lào luôn thiếu tiền, và sự phát triển, đặc biệt ở vùng núi cao rất chậm chạp.

Nói chung, người Lào coi sự cai trị của Pháp là dễ chịu hơn so với người Xiêm, và nó bảo đảm rằng thỉnh thoảng không có những cuộc nổi dậy có tổ chức chống lại họ. Tuy nhiên, năm 1901, một cuộc nổi loạn nổ ra ở phía nam do một người Lào-Theong tên là Ong Kaeo lãnh đạo, ông tự coi mình là phū mī bun (người thần thánh) và tôn thờ chúa cứu thế. Cuộc nổi loạn này về tính chất không phải là chống lại pháp hay những người Lào theo chủ nghĩa quốc gia, nhưng lôi cuốn được nhiều người ủng hộ và chỉ tới năm 1910 mới bị đàn áp triệt để khi Ong Kaeo bị giết. Tuy nhiên, một trong những chỉ huy dưới quyền Ong Kaeo, Ong Kommadam, vẫn sống sót và trở thành nhà lãnh đạo những người Lào theo chủ nghĩa quốc gia những năm sau đó. Sau cuộc cách mạng Trung Quốc năm 1911, có những rắc rối xảy ra ở phía bắc Lào khi các vị lãnh chúa và bọn kẻ cướp Trung Quốc đem chiến tranh sang phía bên kia biên giới (vốn chưa được xác định rõ ràng) và bởi vì những người Lào-Sūng có quan hệ với Trung Quốc bị lôi kéo vào cuộc xung đột. Pháp cố gắng điều chỉnh việc buôn thuốc phiện cũng dẫn tới nổi loạn ở một số vùng. Trong những năm 1914-16 có một cuộc nổi loạn của người H'Mông được gọi là "cuộc nổi loạn của người điên" theo lãnh đạo của nó, một pháp sư được gọi là Pāchai. Lịch sử chính thức của Lào sau này gọi tất cả những cuộc nổi loạn đó là "những cuộc chiến đấu chống thực dân" nhưng đây là một sự cường điệu.

Giai đoạn 1916 - 1945

Sự so sánh giữa cách cai trị của người Pháp và người Xiêm đã dẫn tới việc nhiều người Lào ở Isan di cư quay về trong nước, làm tăng dân số và phục hồi thương mại. Những thành phố ở châu thổ sông Cửu Long như Viêng Chăn, Savannakhēt và Paksē bắt đầu phát triển, dù người Việt và người Trung Quốc vẫn chiếm số đông ở đó. Nông nghiệp và thương mại phục hồi. Người Pháp hy vọng hướng thương mại Lào về phía hạ lưu sông Cửu Long tới Sài Gòn, nhưng họ không thể cạnh tranh với con đường thương mại nhanh chóng và rẻ hơn qua Bangkok, đặc biệt khi những đường sắt của người Xiêm đã tiến tới sông Cửu Long trong thập kỷ 1920. Điều này khiến cho Xiêm vẫn đóng một vị trí quan trọng trong kinh tế Lào sau khi ảnh hưởng chính trị của Xiêm đã chấm dứt: một sự thực hiện vẫn không thay đổi. Người Pháp đề nghị xây dựng một tuyến đường sắt xuyên qua vùng núi tới Việt Nam, nhưng vốn cho dự án này không bao giờ được Paris duyệt chi. Tuy nhiên người Pháp đã xây dựng tuyết đường quan trọng nhất ở Lào, Quốc lộ 13 từ Viêng Chăn tới Paksē (gần đây hơn nó đã được kéo dài về phía bắc tới Luang Phrabang). Nhưng phát triển kinh tế vẫn còn chậm chạp. Có một số mỏ thiếc và một số vùng trồng cà phê, nhưng tình trạng cô lập của quốc gia này và địa hình không thích hợp có nghĩa là nó không bao giờ được chính quyền bảo hộ coi là một nơi để kiếm ra tiền. Hơn 90% người Lào vẫn là nông dân, với thặng dư lương thực chỉ vừa đủ để bán lấy tiền nộp thuế.

Đa số người Pháp tới Lào là các viên chức, người định cư hay truyền giáo đã phát triển ảnh hưởng mạnh tới đất nước và dân chúng Lào, và nhiều người đã bỏ ra hàng thập kỷ để làm những việc mà họ cho là giúp cải thiện đời sống của dân Lào. Một số lấy vợ người Lào, học tiếng, theo Phật giáo và "trở thành giống dân địa phương" – một điều được chấp nhận nhiều hơn ở đế chế thuộc địa Pháp so với Anh. Tuy nhiên, với những thói quen căn bản đặc trưng của người Âu ở thời gian đó, họ có coi người Lào là hiền lành, tử tế, ngây thơ, khờ dại và lười biếng, coi họ theo điều mà một nhà văn đã gọi là "một sự pha trộn của ảnh hưởng và exasperation." Họ không tin rằng người Lào sẽ có thể tự cai quản lấy mình, và rất đủng đỉnh trong việc lập ra một hệ thống giáo dục kiểu phương Tây ở Lào. Trường trung học đầu tiên ở Viêng Chăn mãi tới năm 1921 mới mở cửa, và chỉ trong thập kỷ 1930 những sinh viên Lào mới được tiếp cận với giáo dục ở mức cao hơn tại Hà Nội hay Paris. Dần dần một mạng lưới các trường tiểu học phát triển ra khắp những vùng đất thấp, và tới những năm 1930 tỷ lệ biết chữ trong cộng đồng Lào-Lum đã tăng khá nhiều. Nhưng ở những vùng cao, nơi người dân nói tiếng Lào thổ ngữ hay tiếng không phải Lào, vẫn còn chưa được tiếp cận với giáo dục.

Trong số những người Lào đầu tiên được tiếp thu nền giáo dục tiên tiến phương Tây là ba anh em thuộc tầng lớp trên, con trai (khác mẹ) của Chau Bunkhong, vị uparāt (phó vương có quyền thế tập) ở Luang Phrabang: gồm Hoàng tử Phetxarāt (1890-1959), Hoàng tử Suvannaphūmā (1901-84) và Hoàng tử Suphānuvong (1909-95), những người này sau đó đã lãnh đạo chính trị Lào trong nhiều năm. Phetxarāt tốt nghiệp Trường thuộc địa ở Paris và là người Lào đầu tiên tới học ở Đại học Oxford. Cả Suvannaphūmā và Suphānuvong đều tốt nghiệp kỹ sư ở Pháp. Suvannaphūmā cũng học những môn kinh điển, tiếng Latinh, tiếng Hy Lạp và Pali: trở thành một hình mẫu một nhà chính trị học giả kiểu Pháp. Có một sự quan sát tiêu chuẩn của lịch sử hậu thuộc địa rằng những học giả được giáo dục kiểu phương tây sau này sẽ trở thành lãnh đạo của các phong trào chống chủ nghĩa thực dân. Những người được Pháp giáo dục như Phetxarāt, Suvannaphūmā và Suphānuvong có lẽ sẽ xác định trường hợp này ở Lào, nhưng trên thực tế tất cả họ đầu tiên đều là những quan chức Lào và sau đó mới là những trí thức có tinh thần quốc gia, thậm chí Suphānuvong cuối cùng trở thành nhà lãnh đạo bù nhìn của nước Lào cộng sản. Lào không bao giờ sản sinh ra một con người kiểu Pol Pot, một người được đào tạo ở Pháp và hoàn toàn chủ trương tư tưởng Mác xít. Sự đóng góp thực tế của Pháp cho chủ nghĩa quốc gia Lào, tách ra khỏi sự thành lập nước Lào, được thực hiện bởi những chuyên gia đông phương học của Trường viễn đông bác cổ Pháp (École Française d'Extrême-Orient), những người đã thực hiện các công việc khảo cổ chính, tìm kiếm và xuất bản những văn bản lịch sử Lào, tiêu chuẩn hoá chữ viết trong ngôn ngữ Lào, phục hồi những đền chùa và lăng tẩm đa hư hại và năm 1931 lập ra Viện Phật giáo Lào độc lập ở Viêng Chăn, nơi Pali từng được dạy dỗ và nhờ thế người lào có thể nghiên cứu lịch sử cổ đại của riêng nước mình. Sự khôi phục và giữ gìn những vinh quang văn hoá cũ của Luang Phrabang là một đặc tính và sự nỗ lực của văn minh Pháp.

Sự khuyến khích văn hóa và nghiên cứu lịch sử Lào của người Pháp đã tạo ra một tầng lớp trí thức Lào mới, họ nhanh chóng tập hợp dưới sự lãnh đạo của Phetxarāt, một học giả tài năng. Phetxarāt hiện được coi là một người theo chủ nghĩa quốc gia, nhưng ở vị trí số một ông phải là người dẫn đầu sự hợp tác của Lào với pháp. Năm 1923 ông được chỉ định làm Giám sát bản xứ về những công việc chính trị và hành chính, khiến ông trở thành người Lào có chức vị cao nhất nước. Ông làm việc để tăng số vị trí người Lào trong bộ máy hành chính và giảm bớt vai trò của người Việt Nam, là giống người mà người Lào ghét nhất, còn hơn cả họ ghét người Pháp. Phetxarāt và những nhà lãnh đạo Lào khác thích kiểu cai trị của Pháp bởi vì nó bảo vệ họ khỏi người Xiêm và người Việt Nam. Chỉ khi người Pháp mất đi quyền lực và uy tín thì tầng lớp trí thức Lào mới quay sang chống lại họ.

Giai đoạn 1945 - 1946
Ngày 9 tháng 3 năm 1945, hoàng quân Nhật Bản đảo chính và gạt Pháp khỏi Đông Dương. Chính phủ Đế quốc Nhật Bản đột ngột tuyên bố trao quyền cho các chính quyền bản xứ và ra lệnh tống giam nhiều viên chức Pháp. Ngày 11 tháng 3, đại sứ Yokoyama Masayuki vào Hoàng thành Huế yết kiến hoàng đế Bảo Đại và chứng kiến lời tuyên cáo độc lập của Đế quốc Việt Nam. Ngày 13 tháng 3, vua Cao Miên cũng theo gương Bảo Đại rồi đến ngày 8 tháng 4 thì quốc vương Lào (Luang Prabang) cũng tuyên bố độc lập. Nhưng sau khi Đế quốc Nhật Bản đầu hàng Đồng Minh (14 tháng 8 năm 1945, một cao trào độc lập dấy lên mạnh mẽ tại các xứ Đông Dương. Ngày 27 tháng 8 năm 1946, chính phủ Pháp tuyên bố Lào tự trị và trao cho quốc gia này những quyền hạn lớn hơn trong Liên bang Đông Dương. Ngày 11 tháng 5 năm 1947, Hiến pháp Vương quốc Lào được công bố, qua đó kết thúc tình trạng bảo hộ tại Lào.

Danh sách Thống sứ Pháp tại Lào

Khu vực Viêng Chăn
 Marie Auguste Armand Tournier: Tháng 4 năm 1899 - tháng 4 năm 1903
 Georges Mahé (một thời gian) (tạm thời): Tháng 8 năm 1903 - tháng 5 năm 1906
 Louis Saturnin Laffont (tạm thời): Tháng 5 năm 1906 - tháng 4 năm 1907
 Georges Mahé (lần 2): Tháng 4 năm 1907 - 1912
 Ernest Outrey (tạm thời) (1863 - 1941): Tháng 8 năm 1910 - tháng 7 năm 1911
 Louis Antoine Aubry de la Noe (Tạm thời): Tháng 1 năm 1912 - tháng 7 năm 1913
 Claude Léon Garnier (một thời gian): Tháng 7 năm 1913 - tháng 10 năm 1913
 Jean Édouard Bourcier Saint-Chaffray (tạm thời)(1870 - ?): Tháng 10 năm 1913 - tháng 2 năm 1914
 Claude Léon Garnier (2 lần): Tháng 5 năm 1914 - tháng 5 năm 1918
 Jules Bosc: Tháng 6 năm 1918 - tháng 3 năm 1931
 Joël Darrousin (tạm thời): Tháng 4 năm 1921 - 1923
 Jean-Jacques Dauplay (tạm thời) (1878 - ?): Tháng 5 năm 1925 - tháng 1 năm 1926
 Paul Raymond Octane Le Boulanger: Tháng 5 năm 1928 - Tháng 12 năm 1928
 Paul Raymond Octane Le Boulanger (một thời gian) (tạm thời); tháng 3 năm 1931
 Pierre André Michel Pages (1893 - 1980): tháng 3 năm 1931
 Yves Chatel (1885 - 1944): Tháng 3 năm 1931 - tháng 6 năm 1931
 Paul Raymond Octane Le Boulanger (Thời gian 2) (tạm thời): Tháng 6 năm 1931 - tháng 10 năm 1931
 Jules Nicolas Thiebaut (tạm thời): Tháng 10 năm 1931 - 1932
 Aristide Eugène Le Fol: Tháng 2 năm 1932 - 1933
 Anthony Adrien Maurice Roques: 1933 - tháng 1 năm 1934
 Louis Frédéric Eckert (tạm thời): Tháng 1 năm 1934 - Tháng 7 năm 1934
 Anthony Adrien Maurice Roques (Thời gian 2): Tháng 7 năm 1934 - tháng 8 năm 1934
 Eugène Henri Roger Eutrope: Tháng 8 năm 1934 - 1938
 Louis Frédéric Claire Guillaume Marty (tạm thời): Tháng 11 năm 1934 - 1935
 André Touzet: Tháng 4 năm 1938 - Tháng 11 năm 1940
 Adrien Anthony Maurice Roques (Thời gian 3) (tạm thời): Tháng 11 năm 1940 - Tháng 12 năm 1941
 Louis Antoine Marie Brasey (1891 - 1957): Tháng 12 năm 1941 - Tháng 3 năm 1945
 Hans Imfeld (1902 - 1947): 25 tháng 8 năm 1945 - tháng 4 năm 1946

Khu vực Luang Prabang
 Joseph Vacle (một thời gian)(tạm thời): Tháng 6 năm 1895 - 1897
 Paul Louis Luce (tạm thời): Tháng 5 năm 1897 - Tháng 10 năm 1898
 Joseph Vacle (2 lần)(tạm thời): Tháng 10 năm 1898 - 1899
 Léon Jules Pol Boulloche (1855 - ?): Tháng 9 năm 1895 - tháng 3 năm 1896

Khu vực Champasak
 Auguste Pavie (1847 - 1925): 5/6/1894 - 1895
 Marie Auguste Armand Tournier: Tháng 5/1895 - tháng 4/1899

Xem thêm
 Vương quốc Lào
 Liên bang Đông Dương

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Jon Fernquest (2005) "Chuyến bay của những kẻ bắt giữ chiến tranh Lào từ Miến Điện trở lại Lào vào năm 1596: So sánh các nguồn lịch sử," Bản tin của SOAS về nghiên cứu Miến Điện, Vol. 3, No. 1, Spring 2005, ISSN 1479-8484

Lịch sử Lào
Cựu bảo hộ
Cựu thuộc địa ở Châu Á
Quan hệ Pháp-Thái Lan
Cựu thuộc địa của Pháp
Lịch sử dân tộc Thái
Quan hệ Lào-Pháp
Lào thế kỷ 20
Lào thế kỷ 19
Viêng Chăn thế kỷ 19
Viêng Chăn thế kỷ 20
Phe Trục
Liên bang Đông Dương
Khởi đầu năm 1893 ở Liên bang Đông Dương


title: Siderit

text:
Siderit (tiếng Anh: Siderite) là một khoáng vật chứa thành phần chính là sắt(II) cacbonat (FeCO3). Tên gọi của nó có từ tiếng Hy Lạp σίδηρος, sideros, nghĩa là sắt. Đây là quặng có giá trị, với 48% là sắt và không chứa lưu huỳnh hay phosphor. Cả magiê và mangan thông thường được thay thế cho sắt.

Siderit có độ cứng Mohs khoảng 3,75-4,25, với trọng lượng riêng là 3,96 và là khoáng vật có ánh kim.

Thành tạo
Siderit được tìm thấy phổ biến trong các mạch nhiệt dịch, và cộng sinh với các khoáng vật khác như barit, fluorit, galena, và các loại khác. Nó cũng là một khoáng vật tạo đá trong các đá phiến sét và sa thạch, đôi khi chúng tồn tại ở dạng kết hạch. Trong các đá trầm tích, siderit chủ yếu hình thành ở các độ sâu chôn vùi nông và thành phần nguyên tố của nó thường liên quan đến môi trường trầm tích đóng kín. Thêm vào đó, một số nghiên cứu gần đây sử dụng thành phần đồng vị oxy của sphaerosiderit (loại cộng sinh với đất) khi sự thay thế thành phần đồng vị của nước khí quyển diễn ra ngay sau khi nó lắng dọng.

Hình ảnh

Tham khảo

Khoáng vật sắt
Khoáng vật carbonat
Nhóm canxit
Muối carbonat
Khoáng vật hệ ba phương
Hợp chất sắt


title: Lý Di Ân

text:
Lý Di Hưng () (?- 20 tháng 10, 967), nguyên danh Lý Di Ân (李彝殷), là một quân phiệt người Đảng Hạng vào thời Ngũ Đại Thập Quốc và đầu thời nhà Tống, cai trị Định Nan từ năm 935 đến khi qua đời vào năm 967, với chức vụ tiết độ sứ.

Thân thế
Lý Di Ân là con của Lý Nhân Phúc- người giữ chức Định Nan tiết độ sứ từ năm 909/910 đến năm 933, và là đệ của Định Nan tiết độ sứ Lý Di Siêu (cai trị 933-935) theo Tư trị thông giám hoặc là huynh theo Cựu Ngũ Đại sử, Tân Ngũ Đại sử, và Tống sử. Nếu như ông là huynh của Lý Di Siêu, ông có thể là một tướng lĩnh của Định Nan được nhắc đến trong sử sách với biệt danh "A La vương" (阿囉王) vào năm 933, khi Lý Di Siêu chống lại nỗ lực của Hậu Đường nhằm đẩy mình ra khỏi Định Nan, do Lý Di Siêu được ghi là thứ tử của Lý Nhân Phúc. Dù sao, trong thời gian Lý Di Siêu cai trị, Lý Di Ân giữ chức Hành quân tư mã. Ngày Đinh Sửu (12) tháng 2 năm Ất Mùi (19 tháng 3 năm 935), Lý Di Siêu thượng ngôn rằng do bệnh tật, xin cho Hành quân tư mã Lý Di Ân tạm quyền cai quản quân châu sự. Sau khi Lý Di Siêu mất, đến tháng 3 ÂL, Hoàng đế Hậu Đường là Lý Tòng Kha bổ nhiệm Lý Di Ân làm tiết độ sứ.

Thời Hậu Tấn
Đầu niên hiệu Thiên Phúc (936-944) thời Hậu Tấn, Lý Di Ân được thăng làm Kiểm hiệu thái úy, Đồng bình chương sự. Sau khi Thạch Trọng Quý tự vị thì được thăng làm Kiểm hiệu thái sư. Năm Quý Mão (943), Nha nội chỉ huy sứ Thác Bạt Sùng Bân âm mưu làm loạn, Tuy châu  thứ sử Lý Di Mẫn tương trợ. Khi âm mưu bị phát hiện, ngày Tân Mùi (25) tháng 8 (27 tháng 9), Lý Di Mẫn cùng 5 đệ chạy đến Diên châu. Ngày Giáp Ngọ (19) tháng 9 (20 tháng 10), Lý Di Ân dâng tấu cho Hoàng đế Hậu Tấn Thạch Trọng Quý nói Lý Di Mẫn làm loạn, Thạch Trọng Quý hạ chiếu bắt Lý Di Mẫn giải về Hạ châu (夏州)- thủ phủ của Định Nan, và Lý Di Mẫn bị xử trảm.

Đương thời Hậu Tấn và kình địch là Khiết Đan có các đối kháng quân sự lớn, và Khiết Đan đang viện trợ cho Dương Quang Viễn- một tướng Hậu Tấn nổi dậy tại Bình Lô. Ngày Tân Hợi (8) tháng 2 năm Giáp Thìn (5 tháng 3 năm 944), Lý Di Ân dâng tấu cho hoàng đế của Hậu Tấn đề xuất để mình cầm 4 vạn quân từ Lân châu vượt Hoàng Hà xâm nhập và cương giới Khiết Đan. Đến ngày Nhâm Tý hôm sau, Thạch Trọng Quý bổ nhiệm Lý Di Hưng làm Khiết Đan tây nam diện chiêu thảo sứ.

Thời Hậu Hán
Đến tháng 3 năm Mậu Thân (948), thời Hậu Hán Ẩn Đế Lưu Thừa Hựu, có một sự kiện mà trong đó Lý Di Ân phát binh và dâng tấu nói rằng muốn tiến công chống lại tù trưởng Khương tộc là Da Mưu (㖡母), nói rằng ba năm trước, Dạ Mưu giết Tuy châu thứ sử Lý Nhân Dụ (李仁裕). Khánh châu thượng ngôn khuyên triều đình tăng binh để phòng bị (có vẻ không tin và mục đích của Lý Di Ân). Lưu Thừa Hựu ban chỉ, thúc giục Lý Di Ân dừng lại, dựa vào việc 'ty thiên' nói rằng năm nay bất lợi trong việc quân sự. Cũng trong năm này, Lý Di Ân được kiêm Thị trung.

Cùng năm, tướng Hậu Hán là Hộ Quốc tiết độ sứ Lý Thủ Trinh nổi dậy. Biết rằng giữa Lý Di Ân và Chương Vũ tiết độ sứ Cao Doãn Quyền (高允權) có hiềm khích, đến tháng 10 ÂL, Lý Thủ Trinh bí mật cử người cầu viện Lý Di Ân tấn công Chương Vũ. Lý Di Ân phát binh và cử họ đến biên giới với Chương Vũ, song sau đó, khi hay tin quan quân dưới quyền chỉ huy của Quách Uy bao vây thành Hà Trung của Hộ Quốc, Lý Di Ân cho binh sĩ triệt thoái. Ngày Giáp Thìn tháng 10 (2 tháng 12), Cao Doãn Quyền tố cáo Lý Di Ân với triều đình Hậu Hán, Lý Di Ân cũng tự tố, triều đình chỉ yêu cầu hòa giải giữa hai trấn. Để tiếp tục xoa dịu Lý Di Ân, năm Kỉ Dậu (949), triều đình Hậu Hán cho Tĩnh châu phụ thuộc Định Nan quân, sang tháng 2 ÂL thì Lý Di Ân thượng biểu cảm tạ. Lý Di Ân thấy Trung Nguyên có nhiều biến cố, có ý khinh ngạo, mỗi khi có trấn xảy ra phản loạn ông thường ngầm giúp đỡ [lực lượng nổi dậy] để mong thu được nhiều lợi ích. Triều đình biết được vấn đề nên dùng ân huệ để rằng buộc. Sau khi Quách Uy chiếm được Hà Trung và Lý Thủ Trinh tự sát, theo đề xuất của Quách Uy, Lưu Thừa Hựu ban thêm vinh dự cho nhiều tiết độ sứ, trong đó Lý Di Ân được nhận chức Trung thư lệnh vào ngày Tân Dậu tháng 9 (15 tháng 10).

Thời Hậu Chu/Bắc Hán
Nắm 951, Quách Uy soán vị Hậu Hán, thiết lập Hậu Chu. Thúc của Lưu Thừa Hựu là Lưu Sùng (sau cải thành Lưu Mân) tự xưng là người kế thừa hợp pháp hoàng vị Hậu Hán tại Hà Đông — nước này thường được gọi là Bắc Hán. Lý Di Ân ban đầu khiển sứ dâng biểu cho Bắc Hán. Tuy nhiên, đến giữa niên hiệu Hiển Đức (954-963), Lý Di Ân có lẽ quy phục làm chư hầu của Hậu Chu, vì ông mang các chức vụ danh dự mà Hậu Chu ban cho là Thái phó, kiêm Trung thư lệnh, và được phong làm Tây Bình vương.

Thời Tống
Năm 960, tướng Hậu Chu là Triệu Khuông Dận soán vị Hậu Chu, khởi đầu triều Tống. Ngày Quý Hợi tháng 1 năm Canh Thân (22 tháng 2 năm 960), Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dận ban cho Lý Di Ân chức Thái úy. Sau đó, Lý Di Ân đổi tên thành Lý Di Hưng do húy kị Triệu Hoằng Ân (趙弘殷)- phụ thân của Tống Thái Tổ. Trong năm đó, Bắc Hán dụ các bộ lạc ở Đại Bắc xâm lược Hà Tây; Lý Di Hưng khiển đô tướng Lý Di Ngọc (李彝玉) tiến viện Lân châu, quân Bắc Hán triệt thoái.

Năm 962, Lý Di Hưng khiến sứ cống 300 con ngựa cho Tống Thái Tổ. Tống Thái Tổ mệnh ngọc công làm một đai lưng để tặng cho Lý Di Hưng. Khi Tống Thái Tổ hỏi sứ thần về cỡ eo của Lý Di Hưng, sứ giả đáp rằng eo của Lý Di Hưng rất rộng. Tống Thái Tổ đáp lại: "Thống lĩnh của ngươi là người chân phúc." Lý Di Ân được mô tả là cảm phục.

Lý Di Hưng mất ngày Canh Tý (15) tháng 9 năm Đinh Mão (20 tháng 10 năm 967). Tống Thái Tổ truy phong ông là Hạ vương, cho kì tử Hành quân tư mã Lý Quang Duệ tạm quyền quản lý Định Nan.

Ghi chú

Tham khảo

Mất năm 967
Hậu Lương (Ngũ đại)
Hậu Đường
Hậu Tấn
Hậu Hán
Bắc Hán
Hậu Chu
Người nhà Tống
Hoàng tử Trung Quốc
Năm sinh không rõ


title: Walther Meissner

text:
Fritz Walther Meissner (Tiếng Đức: Meißner) (16 tháng 12 năm 1882 – 16 tháng 10 năm 1974) là một nhà vật lý kĩ thuật người Đức.

Meissner sinh ra tại Berlin, cha ông là Waldemar Meissner, mẹ ông là Johanna Greger. Ông theo học ngành kỹ sư cơ khí và ngành vật lý tại trường Đại học Kỹ thuật Berlin, người hướng dẫn luận án tiến sĩ của ông là Max Planck. Sau này ông công tác tại học viện Physikalisch-Technische Bundesanstalt tại Berlin. Từ năm 1922 đến năm 1925, ông đã tạo ra máy hóa lỏng heli lớn thứ 3 thế giới, và khám phá ra hiệu ứng Meissner vào năm 1933,. Một năm sau, ông được mời giữ chức giáo sư khoa vật lý kỹ thuật thuộc trường Đại học Kỹ thuật München.

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, ông trở thành chủ tịch của Bayerische Akademie der Wissenschaften. Năm 1946, ông được bổ nhiệm làm giám đốc ủy ban nghiên cứu về nhiệt độ thấp đầu tiên của học viện. Phòng thí nghiệm tọa lạc tại Herrsching đến năm 1965, sau đó người ta chuyển nó đến Garching bei München. Meißner sống một mình cùng với 2 chú chó suốt những năm cuối đời. Meißner qua đời năm 1974 tại Munich.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Học viện Walther Meissner

Kỹ sư Đức
Sinh năm 1882
Mất năm 1974
Nhà vật lý Đức


title: Mắt đền mắt, răng đền răng

text:
Mắt đền mắt, răng đền răng,xấu hổ đền xấu hổ, hay lấy mắt đổi mắt, lấy răng đổi răng, hay theo kiểu thường nghe là mạng đền mạng,  xấu hổ đền xấu hổ, là một nguyên tắc bất cứ ai làm cho người khác bị thương vì lý do gì thì cũng phải bị trừng phạt y như vậy. Nguyên lý này đôi khi nhắc đến cách dùng thuật ngữ latin lex talionis nghĩa là sự trả đũa theo pháp luật tùy theo mức độ nặng nhẹ việc làm ai đó bị thương. Đây là tàn dư của tập quán nguyên thủy "trả thù sòng phẳng". Tại một số địa phương trên thế giới hiện nay vẫn còn áp dụng một thứ luật lệ truyền thống khắc nghiệt này.

Lịch sử
Nguyên tắc này từng tồn tại trong luật pháp của nền văn minh cổ Babylon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 .
 .

 : the author of "Eye for an Eye", about the Lex talionis.
 .
  & Part 2
 .

Luật hình sự
Bộ quy tắc ứng xử
Lịch sử luật pháp
Luật pháp và đạo đức
Cụm từ trong Kinh Thánh
Thuật ngữ Hồi giáo
Thuật ngữ Kitô giáo
Trả thù


title: Migmatit

text:
Migmatit là một loại đá hỗn hơp của đá biến chất và đá mácma. Nó được tạo ra khi đá biến chất như gneiss bị tan chảy từng phần, và khi đó sự tái kết tinh tạo thành một loại đá mác ma, tạo ra một hỗn hợp của một phần đá biến chất chưa tan chảy với một phần các đá mác ma tái kết tinh. Loại đá này cũng được gọi là diatexit (hai kiến trúc).

Migmatit hình thành trong các điều kiện nhiệt độ cựcu kỳ cao của quá trình biến chất, khi có sự tan chảy từng phần của các đá có trước. Migmatit không được kết tinh hoàn toàn từ vật liệu nóng chảy, và nhìn chung không là sản phẩm của các phản ứng ở trạng thái rắn. Thông thường, migmatit xuất hiện trong các đá bị biến dạng mạnh có mặt ở chân của các dãy núi bị bào mòn, đặc biệt trong các khối núi nền cổ tưổi tiền Cambri.

Migmatit thường xuất hiện ở dạng các đai mạch bị uốn nếm, kết cấu chặt, và các tổ hợp granit sáng màu được gọi là leucosome, bênt rong các vật liệu sẫm màu giàu amphibole và biotit được gọi là melanosome. Nếu gặp loại mesosome, thì loại này có màu sắc trung gian giữa leucosome và melanosome, chúng chủ yếu là tàn dư chưa bị biến đổi ít nhiều của các đá ban đầu.

Sự sắp xếp và dải màu
Leucosome là thành phần sáng màu nhất của megmatit. Melanosome là thành phần sẫm màu hơn, và nằm giữa hai leucosomes, hoặc nếu có các thành phần tàn dư của đá có trước bị biến đổi ít nhiều thì chúng cũng có mặt, nó được sắp xếp thành những vầng xung quanh các thành phần tàn dư này. Khi có mặt, mesosome co màu trung gian giữa leucosome và melanosome.

Kiến trúc
Kiến trúc của migmatit là sản phẩm của sự mềm hóa do nhiệt của các đá biến chất. Kiến trúc Schlieren đặc biệt phổ biến về sự hình thành granit trong migmatit, và được quan sát trong các thể tù tàn dư (restite) và xung quanh rìa của khối granit kiểu S.

Các nếp uốn ptygmatic được hình thành bởi sự biến dạng dẻo cao tạo ra các dải gneiss, và sự biến dạng này có ít hoặc không có mối quan hệ nào với sự phân phiến của đá, không giống như các nếp uốn thường gặp khác. Các nếp nuốn ptygmatic có thể xuất hiện hạn chế trong các đới thành phần của migmatit, ví dụ các đá phiến sét protolith hạt mịn so với các đá cát protolith hạt thô.

Khi đá trải qua quá trình tan chảy từng phần một số khoáng vật sẽ tan chảy (neosome, hình thành khoáng vật mới), trong khi các khoáng vật khác vận tồn tại ở dạng rắn (paleosome, thành tạo cổ hơn). Neosome tạo thành các khu vực sáng màu (leucosome), sẫm màu (melanosome) trên đá. Leucosome nằm ở trung tâm của các lớp và được cấu tạo chủ yếu là thạch anh và feldspar. Melanosome bao gồm các khoáng vật như cordierit, hornblend và biotit và tạo nên các vùng rìa của neosome.

Tham khảo

Blatt, Harvey and Tracy, Robert J.; 1996, Petrology: Igneous, Sedimentary, and Metamorphic, 2nd ed., p. 463-466, W. H. Freeman, ISBN 0-7167-2438-3
Sawyer, Edward W. 2008. ''Atlas of Migmatites.'' The Canadian Mineralogist Special Publication 9." Mineralogical Association of Canada, Quebec; NRC Research Press, Ottawa. ISBN 978-0-660-19787-6

Liên kết ngoài

Recommendations by the IUGS Subcommission on the Systematics of Metamorphic Rocks, 6. Migmatites and related rocks
R. V. Dietrich - Migmatites
North Cascades National Park: Orthogneisses and Migmatites
Cooma Complex, SE Australia

Đá biến chất
Đá mácma
Thạch luận
Thạch luận đá biến chất


title: USS Monaghan

text:
Hai tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ từng được đặt cái tên USS Monaghan, được đặt theo tên Thiếu úy John R. Monaghan (1873-1899), sĩ quan Hải quân Hoa Kỳ tử trận trong cuộc Nội chiến Samoa thứ hai:

  là một tàu khu trục được cải biến lớp Paulding hạ thủy năm 1911, và chuyển sang phục vụ cùng Tuần duyên Hoa Kỳ từ năm 1924 đến năm 1930
  là một tàu khu trục lớp Farragut hạ thủy năm 1935 và bị đắm do một cơn bão ngoài khơi Philippines năm 1944

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoa Kỳ


title: USS Monaghan (DD-354)

text:
USS Monaghan (DD-354) là một tàu khu trục lớp Farragut được Hải quân Hoa Kỳ chế tạo vào giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến. Nó là chiếc tàu chiến thứ hai của Hải quân Hoa Kỳ được đặt tên theo Thiếu úy John R. Monaghan (1873-1899), sĩ quan Hải quân Hoa Kỳ tử trận trong cuộc Nội chiến Samoa thứ hai. Monaghan đã có mặt tại Trân Châu Cảng vào lúc diễn ra cuộc tấn công Trân Châu Cảng châm ngòi chiến tranh, đánh chìm một tàu ngầm bỏ túi đối phương trong trận này, và đã tiếp tục phục vụ trong Chiến tranh Thế giới thứ hai cho đến khi bị đắm trong một cơn bão ngoài khơi Philippines vào cuối năm 1944. Nó được tặng thưởng 12 Ngôi sao Chiến trận do thành tích hoạt động trong chiến tranh.

Thiết kế và chế tạo
Monaghan được đặt lườn vào ngày 21 tháng 11 năm 1933 tại Xưởng hải quân Boston. Nó được hạ thủy vào ngày 9 tháng 1 năm 1935, được đỡ đầu bởi cô Mary F. Monaghan, cháu gái Thiếu úy Monaghan; và được đưa ra hoạt động vào ngày 19 tháng 4 năm 1935 dưới quyền chỉ huy của Hạm trưởng, Trung tá Hải quân R. R. Thompson.

Lịch sử hoạt động
Sau khi được đưa vào hoạt động, Monaghan hoạt động chủ yếu tại khu vực Bắc Đại Tây Dương, làm nhiệm vụ huấn luyện học viên mới.

Đang khi làm nhiệm vụ tại Trân Châu Cảng vào ngày 7 tháng 12 năm 1941, Monaghan nhận được mệnh lệnh lúc 07 giờ 51 phút gia nhập cùng tàu khu trục , vốn vừa đánh chìm một tàu ngầm không rõ lai lịch ngoài khơi lối ra vào cảng. Bốn phút sau, trước khi nó có thể khởi hành, máy bay của Hải quân Đế quốc Nhật Bản bắt đầu tấn công. Nó khai hỏa dàn hỏa lực phòng không, và đến 08 giờ 27 phút đã đang trên đường đi để gia nhập cùng Ward khi nó phát hiện một tàu ngầm bỏ túi lớp Ko-hyoteki trong cảng. Monaghan hướng mũi đến kẻ xâm nhập, húc sượt qua đối phương rồi tiêu diệt nó bằng hai quả mìn sâu. Sau đó nó đi ra bên ngoài cảng, và đã tuần tra ngoài khơi trong tuần lễ tiếp theo trước khi gia nhập cùng tàu sân bay  trong một nỗ lực giải vây cho đảo Wake; tuy nhiên Wake thất thủ trước khi lực lượng của Lexington có thể trợ giúp. Trên đường quay trở về, nó đã cùng các tàu chị em  và , tấn công liên tiếp vào một tàu ngầm đối phương, buộc đối thủ phải trồi lên mặt nước và để lại những vệt dầu loang lớn.

Sau khi tuần tra và trinh sát ngoài khơi Trân Châu Cảng cùng đội của Lexington, Monaghan làm nhiệm vụ hộ tống các đoàn tàu vận tải đi và về từ vùng bờ Tây trước khi gia nhập Lực lượng đặc nhiệm 11, và đã hộ tống cho Lexington khởi hành từ Trân Châu Cảng vào ngày 15 tháng 4 năm 1942 hướng sang khu vực Nam Thái Bình Dương. Vào lúc quân Nhật đang đe dọa chiếm đóng Port Moresby, Papua New Guinea, các tuyến đường giao thông hàng hải đến Australia và New Zealand cũng gặp mối nguy hiểm tương tự; vì vậy hải quân Mỹ đã phải phản ứng nhanh chóng và quyết liệt để ngăn chặn. Hoạt động đầu tiên diễn ra vào ngày 4 tháng 5, khi máy bay từ tàu sân bay  đã đánh phá tàu bè Nhật tại Tulagi và Gavutu. Giờ đây lực lượng kết hợp của hai tàu sân bay sẽ phải đối đầu với một lực lượng tấn công tàu sân bay đối phương đang tiến vào vùng biển Coral. Vào ngày 7 tháng 5, máy bay trinh sát Mỹ phát hiện lực lượng tấn công đổ bộ, gồm nhiều tàu vận chuyển được chiếc tàu sân bay hạng nhẹ Shōhō bảo vệ. Máy bay cất cánh từ Lexington và Yorktown đã đánh chìm Shōhō. Ngày hôm sau, trước khi diễn ra cuộc đối đầu chính giữa hai lực lượng không quân tàu sân bay, Monaghan được cho tách ra để chuyển những thông điệp quan trọng, nhắm giúp cho lực lượng chính duy trì việc giữ im lặng vô tuyến. Nó sau đó được phái đi tìm kiếm và cứu giúp những người sống sót của chiếc tàu chở dầu hạm đội  và tàu khu trục , vốn bị phía Nhật Bản đánh chìm vào ngày 7 tháng 5. Tuy nhiên, do địa điểm bị đánh chìm được báo cáo nhầm, nó đã không thể cứu vớt được người nào, và đã tiếp tục mang thông điệp đến Nouméa trước khi gia nhập Lực lượng đặc nhiệm 16 kịp lúc để quay trở về Trân Châu Cảng vào ngày 26 tháng 5.

Hai ngày sau, Monaghan lên đường cho trận chiến mang tính quyết định, trận Midway. Phía Nhật Bản quyết định chiếm đảo san hô Midway bằng một kế hoạch phức tạp, nhưng Tình báo Hải quân Hoa Kỳ đã phát hiện được kế hoạch cho các chỉ huy phía Mỹ, vốn biết rõ khi nào và tại đâu mà lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay Nhật sẽ tấn công. Cho dù kém ưu thế về lực lượng, phía Hoa Kỳ đã đánh chìm bốn tàu sân bay cùng một tàu tuần dương hạng nặng đối phương trong một trận chiếc bắt đầu từ đêm 3 tháng 6. Trong hai ngày đầu tiên của trận đánh, Monaghan đã hộ tống cho tàu sân bay , và vào cuối buổi sáng ngày 5 tháng 6 đã nhận lệnh cứu vớt đội bay một chiếc thủy phi cơ bị rơi. Lúc 18 giờ 30 phút, nó tiếp cận mạn chiếc Yorktown đang bị hư hại nặng, tham gia cùng các tàu khu trục khác tìm cách cứu chiếc tàu sân bay và bảo vệ nó không bị hư hại thêm. Một tàu ngầm Nhật đã xâm nhập vòng rào bảo vệ, đánh chìm cả Yorktown cùng tàu khu trục ; chiếc tàu sân bay tiếp tục nổi trong 16 giờ tiếp theo trước khi đắm. Monaghan,  và  đã tấn công và làm hư hại nặng tàu ngầm đối phương.

Sau chiến thắng, lực lượng quay trở về Trân Châu Cảng vào ngày 13 tháng 6. Monaghan được gửi lên phía Bắc để trợ giúp cho việc đối phó mối đe dọa của quân Nhật tại khu vực quần đảo Aleut. Bị hư hại do tai nạn va chạm trong hoàn cảnh sương mù dày đặc phía Bắc, chiếc tàu khu trục được sửa chữa tại Dutch Harbor và Trân Châu Cảng, rồi hộ tống một đoàn tàu vận tải đi về vùng bờ Tây trên đường quay trở về Xưởng hải quân Mare Island ở Vallejo, California để tiếp tục được sửa chữa. Nó quay trở lại khu vực Nam Thái Bình Dương, đi đến Nandi, Fiji, vào ngày 17 tháng 11. Trong cảng Nouméa, nó bị hư hại chân vịt do một chướng ngại vật dưới nước, nên lại phải quay về Trân Châu Cảng để được thay chân vịt, hoàn tất vào ngày 21 tháng 2 năm 1943.

Một lần nữa tại quần đảo Aleut, Monaghan gia nhập Đội đặc nhiệm 16.69, một lực lượng tuần tiễu được hình thành chung quanh các tàu tuần dương  and . Vào ngày 26 tháng 3, nhóm tác chiến này đã đụng độ với lực lượng Nhật Bản trong Trận chiến quần đảo Komandorski. Cho dù bị áp đảo lực lượng, phía Hoa Kỳ đã bắn pháo và phóng ngư lôi có hiệu quả, buộc đối phương phải rút lui. Các nhiệm vụ tuần tra và thỉnh thoảng bắn phá bờ biển trong suốt quần đảo Aleut, cùng với các nhiệm vụ hộ tống, được tiếp nối trong suốt mùa Hè. Đáng ghi nhận bao gồm một cuộc đụng độ dẫn hướng bằng radar với một mục tiêu không xác định vào ngày 20 tháng 6, và cuộc săn đuổi một tàu ngầm Nhật Bản hai ngày sau đó vốn đưa đến kết quả tàu ngầm đối phương bị mắc cạn trên đá ngầm và phải bị bỏ lại. Đối thủ được xác định sau đó là chiếc I-7 đang tham gia vào việc triệt thoái binh lính khỏi Kiska.

Sau một chuyến hộ tống vận tải đến Trân Châu Cảng và San Francisco, Monaghan lên đường đi San Pedro, California để hộ tống ba tàu sân bay hộ tống mới tham gia chiến dịch quần đảo Gilbert. Chúng khởi hành từ Espiritu Santo vào ngày 13 tháng 11, và các tàu sân bay hộ tống đã tung máy bay ra tấn công các mục tiêu trên bờ và bảo vệ các đoàn tàu vận tải ngoài khơi trong suốt quá trình chiếm đóng Tarawa. Quay trở lại vùng bờ Tây làm nhiệm vụ hộ tống vận tải, nó lại tham gia cùng các tàu sân bay hộ tống trong các cuộc thực tập rộng rãi ngoài khơi San Diego, California, nhằm chuẩn bị cho việc chiếm quần đảo Marshall, nơi nó bảo vệ các tàu sân bay về phía Tây Bắc Roi trong lúc thực hiện các phi vụ tấn công và hỗ trợ cuộc đổ bộ tại đây. Vào ngày 7 tháng 2 năm 1944, nó đi đến Majuro, rồi hộ tống cho thiết giáp hạm  đi Kwajalein, nơi nó tham gia thành phần hộ tống các tàu vận chuyển cho việc chiếm đóng Eniwetok. Trong đêm 21-22 tháng 2, nó tham gia cuộc bắn phá suốt đêm xuống đảo Parry, rồi trải qua một tháng làm nhiệm vụ tuần tra và hộ tống tại khu vực quần đảo Marshall.

Vào ngày 22 tháng 3, Monaghan ra khơi làm nhiệm vụ bảo vệ chống tàu ngầm cho các tàu sân bay nhanh, tung ra các đợt không kích nhắm vào Palau, Woleai và Yap, và quay trở về Majuro vào ngày 6 tháng 4. Đợt xuất quân tiếp theo từ ngày 13 tháng 4 đến ngày 4 tháng 5 là nhằm bảo vệ cho cuộc đổ bộ lên Hollandia và không kích nhắm vào Satawan, Truk và Ponape. Sau khi chuẩn bị tại Majuro, lực lượng lên đường cho cuộc chiếm đóng Saipan, nơi các cuộc không kích đầu tiên diễn ra vào ngày 11 tháng 6. Khi các phi công hải quân thuộc Lực lượng Đặc nhiệm 58 đánh bại không lực hải quân Nhật Bản trong Trận chiến biển Philippine, đội của Monaghan tuần tra ngoài khơi Saipan đề phòng khả năng đối phương đột phá. Họ sau đó đi đến Eniwetok để chuẩn bị cho cuộc tấn công lên Guam, và khởi hành vào ngày 14 tháng 7. Chiếc tàu khu trục một lần nữa phụ trách bảo vệ chống tàu ngầm cho các tàu sân bay; và khi được phân công bảo vệ hoạt động của các đội phá hoại dưới nước ngoài khơi Agat trong đêm 17-18 tháng 7, nó đã bắn pháo quấy rối cho đến sáng, bắn phá vào sáng sớm ngày 19 tháng 7, và tiếp tục nhiệm vụ bắn phá và bảo vệ cho đến ngày 25 tháng 7, khi nó lên đường đi Trân Châu Cảng, và được đại tu tại Xưởng hải quân Puget Sound.

Sau khi được huấn luyện ngoài khơi California và Hawaii, Monaghan lên đường đi Ulithi vào ngày 11 tháng 11. Tại đây nó gia nhập lực lượng hộ tống cho ba tàu chở dầu hạm đội hướng đến một điểm hẹn vào ngày 17 tháng 12 cùng với Lực lượng Đặc nhiệm 38, mà máy bay của họ đã tấn công miền Trung Luzon nhằm hỗ trợ cho việc chiếm đóng Mindoro. Con tàu dự kiến sẽ được tiếp nhiên liệu, và bắt đầu bỏ bớt các đồ dằn nhằm tiếp nhiên liệu, khi cơn bão "Cobra" bất ngờ ập đến. Cơn cuồng phong này đã làm thiệt mạng 790 người thuộc Đệ Tam hạm đội, và đánh chìm ,  cùng Monaghan. Sáu người đã sống sót sau khi Monaghan chìm, và được tàu khu trục  hoặc  cứu vớt. Sau khi trôi nổi trên một chiếc bè cứu sinh trong ba ngày, những người này cho biết Monaghan đã bị lật nghiêng nhiều lần trước khi lật úp hẳn.

Phần thưởng
Monaghan được tặng thưởng mười hai Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Tham khảo

 Bài này có các trích dẫn từ nguồn Dictionary of American Naval Fighting Ships thuộc phạm vi công cộng: http://www.history.navy.mil/danfs/m13/monaghan-ii.htm

Liên kết ngoài
 USS Monaghan, Report of Pearl Harbor Attack
 Typhoons and Hurricanes: Pacific Typhoon, 18 tháng 12 , 1944

Lớp tàu khu trục Farragut (1934)
Tàu khu trục của Hải quân Hoa Kỳ
Tàu khu trục trong Thế Chiến II
Tàu hiện diện trong cuộc tấn công Trân Châu Cảng
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Thái Bình Dương
Sự cố hàng hải năm 1944