title: Marjorie Estiano

text:
Marjorie Dias de Oliveira, được biết đên nhiều hơn với tên gọi Marjorie Estiano (sinh ngày 8 tháng 3 năm 1982), là một nữ ca sĩ và nữ diễn viên một truyền hình Brazil, điện ảnh. Cô sinh ra ở thành phố Curitiba, Marjorie Estiano đóng vai phản diện như Natasha Ferreira trong Malhação telenovela. Sau đó, cô đóng vai chính trong Rede Globo telenovela Duas Caras. vai trò của Maria Paula. Marjorie Estiano được chọn để đóng vai trò chính trong telenovela các Lado a Lado, trong đó cô thủ vai nhân vật Laura Assunção.

Danh sách phim tham gia

Truyền hình
 2003: Malhação... Fabiana
 2004 - 2005: Malhação... Natasha Ferreira (Lead antagonist)
2006: Páginas da Vida... Marina Andrade Rangel
2006: Sob Nova Direção... Nely Li
2007: Duas Caras... Maria Paula Fonseca do Nascimento (Vai chính)

2009: Caminho das Índias... Tônia (Antônia Cavinato)
2010: S.O.S. Emergência... Flávia Menezes
2011: Amor em Quatro Atos... Letícia
 2011: Cine Conhecimento... -
2011: A Vida da Gente... Manuela Fonseca (Co-lead role)
2012: Lado a Lado... Laura Assunção (Vai chính)
 2013: O Tempo e o Vento... Bibiana

Điện ảnh
 2011: "Malu de Bicicleta"... Sueli
 2012: "Apneia"... Giovanna
 2012: "O Tempo e o Vento"... Bibiana

CD
 2005: Marjorie Estiano
 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
 2013: Pre-production

DVD
 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1982
Nữ diễn viên điện ảnh Brasil
Nữ ca sĩ Brasil
Nữ diễn viên truyền hình Brasil
Nữ ca sĩ thế kỷ 21


title: Nguyễn Văn Giao

text:
Nguyễn Văn Giao (chữ Hán:  阮文交; 1811-1863), hiệu Quất Lâm (橘林), tự là Đạm Như, là một danh sĩ Việt Nam thế kỷ 19.

Cuộc đời và sự nghiệp
Theo Gia phả gia tộc, Nguyễn Văn Giao, húy là Tao, sinh vào giờ Sửu ngày 3 tháng 11 năm Tân Mùi (tức 18 tháng 12 năm 1811), người xã Trung Cần, tổng Nam Kim, huyện Thanh Chương, phủ Anh Sơn (nay là xã Nam Trung, huyện Nam Đàn), tỉnh Nghệ An. Thân phụ là ông Nguyễn Danh Học, là một thầy thuốc và thầy địa lý, từng làm quan trong Trấn Ty, triều Gia Long, sang triều Minh Mạng, nghỉ hưu về nhà dạy con cháu học và đọc sách thánh hiền, được triều định phong hàm Lục phẩm Hàn lâm viện trước tác. Thân mẫu là bà Trần Thị Khoan, người Thịnh Quả, được triều đình tặng hiệu "Quốc nhân vinh" và "Lục phẩm an nhân". Anh ông là Nguyễn Trọng Dực, cũng là một danh sĩ có tiếng.

Ông đậu Tú tài khoa Tân Mão 1831. Năm Giáp Ngọ niên hiệu Minh Mạng thứ 15 1834, đi đỗ Cử nhân (Hương cống), nhưng do cuối quyển có chữ viết phạm trường quy nên xét lại bị đánh hỏng, bị án "Chung thân bất đắc ứng thi" (suốt đời không được đi thi). Trong suốt 17 năm liền sau đó không được đi thi, ông về quê dạy học. Số người theo học rất đông, thành đạt nhiều.

Mãi đến năm Nhâm Tý 1852, niên hiệu Tự Đức thứ 5, ông mới được ân xá. Ông thi lần thứ hai và đỗ Giải nguyên ở trường Nghệ. Năm sau ông dự khoa thi Quý Sửu niên hiệu Tự Đức năm thứ 6 (1853), đậu Hội nguyên. Vào thi Đình, ông được chấm đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, Đệ tam danh (tức Thám hoa) khi đã 42 tuổi.

Sau khi thi đỗ, tháng 11 năm đó, ông được bổ thụ Hàn lâm viện Trước tác, nhận chức vụ Hành tẩu ở Nội các. Tháng 8 năm Ất Sửu 1855, được thăng thụ Hàn lâm viện Thừa chỉ. Năm Mậu Ngọ 1858, được thăng nhiệm Hàn lâm viện Thị giảng học sĩ kiêm chức Hành tẩu Nội các. Tháng 6 năm Kỷ Mùi 1859, thăng thực thụ Thị giảng học sĩ, tháng 1 năm Nhâm Tuất 1862, thăng thụ Thị độc học sĩ, vẫn kiêm chức Tham biện Nội các.

Ông mất ngày 18 tháng 3 năm Quý Hợi (tức 5 tháng 5 năm 1863). Thi hài ông được đưa về quê an táng. Triều đình truy tặng ông hàm Quan lộc Tự khanh, tòng Tam phẩm.

Giai thoại
Trong thời chịu án không được đi thi, ông đọc sách, làm thơ, trong đó có bài sau:
 Hay gù, hay gáy lại hay bay
 Lỡ bước sa cơ đến nỗi này
 Xin chúa thả lồng cho thử sức
 Rồi đây bay bổng chín tầng mây
(Con Cu Gáy)
Vua Tự Đức nghe bài thơ này, biết có sự uẩn khúc, đã ân xá cho ông thi lại. Nhờ vậy mà ông đã đỗ đầu thi Hội và thi Đình.

Khoa thi Quý Sửu 1853 có Nguyễn Đức Đạt và Nguyễn Văn Giao cùng quê ở tổng Nam Kim, cùng đỗ Tiến sĩ, cùng đậu Đình nguyên, Đệ nhất giáp Thám hoa. Sau khi vinh quy bái tổ, Nguyễn Đức Đạt đến thăm nhà Nguyễn Văn Giao, thấy nhà ông đồng khoa chỗ nào cũng có đậu (đúng mùa thu hoạch đậu) liền ra vế đối:
Trong nhà đậu, ngoài sân đậu, cha thi đậu, con thi đậu, thi vân: Đa đậu thử chi vi giã

Nguyễn Văn Giao trông ra hàng rào cây dâm bụt đang trổ nhiều hoa, liền đối:
Trên cây hoa, dưới gốc hoa, Bác vinh hoa, tôi thám hoa.Thi viết: Trùng hoa bất diệc nghi hồ.

Tác phẩm nổi bật
Ông có nhiều trước tác, nay còn lưu lại được 4 tác phẩm
 Quất Lâm di thảo (橘林遺草)
 Sử Lâm ký Yếu
 Tam Khoa Bị Lục
 Thưởng lãm Sách Thi Tập

Ngoài ra còn ghi nhận được một số trước tác của ông như:
 Nam sử lược thuyết (Lịch sử)
 Ngự Thiện tự thi tập (Văn - Giáo khoa)
 Vạn sự vịnh sử (Văn)
 Diệp tự văn (ngụ ngôn)
 Kim, Nguyên, Minh sử phú (sử văn)
 Sách học tân truyện (Văn dùng cho khoa cử).

Lưu Ngọc Quân trong công trình nghiên cứu của mình có đề cập trường hợp thư tịch Việt Nam sau khi truyền nhập Trung Quốc được các văn sĩ Trung Quốc in khắc rồi lại từ Trung Quốc quay về Việt Nam. Đó là tập Sử Luận của Nguyễn Đạm Như Phủ (tức Nguyễn Văn Giao).Vào năm Đồng Trị thứ 10 (1871), Nguyễn Hữu Lập, học sĩ Hàn Lâm Viện, được lệnh đi sứ Trung Quốc, khi qua sông Trường Sa, tình cờ gặp gỡ Tương Âm Lý Phụ Diệu mà ca tụng tập Sử Luận của bác ông là Nguyễn Đạm Như Phủ, viết về lịch sử Trung Quốc từ Thượng Cổ đến triều Minh, các câu trong bài luận đều là những câu có sẵn trong Thập Tam Kinh. Sách này sau được Từ Thụ Minh, Ngọc Khởi Vận, Tương Âm Lý Phụ Diệu đề tựa, do họ Lý vào năm Đồng Trị thứ 13 (1874) in khắc. Thư viện Quốc gia Trung Quốc có hai bản khắc in năm 1874 với tên Sử Luận ký hiệu 142429 và 72095, còn tại Viện nghiên cứu Hán Nôm Hà Nội lại là hai bản viết tay, một đề Nguyễn Thám Hoa Đạm Như Phủ Sử Luận Thập Tam Kinh Tập Cú (VNV.1728), một bản đề Sử Luận Tập Cú (A.234). Do hai bản lưu tại thư viện Quốc gia Trung Quốc là bản khắc in, còn hai bản lưu tại Viện nghiên cứu Hán Nôm là bản viết tay nhưng ở phần mục lục đều có bài đề tựa của Từ Thụ Minh, Ngọc Khải Vận và bài bạt của Lý Phụ cho nên Lưu Ngọc Quân cho rằng có thể bản chép lưu tại Viện nghiên cứu Hán Nôm là chép từ bản khắc Trung Quốc.

Di sản
Ngày nay tại xóm Tân Hoa, xã Nam Trung, huyện Nam Đàn Nghệ An có Nhà thờ Thám hoa Nguyễn Văn Giao. Tại đây còn lưu giữ nhiều di vật quý như: Bản sắc phong khảm trên gỗ tếch, phủ nhũ vàng; Tấm bia đá xanh nhỏ 25 cm x 25 cm, 2 tấm bia lớn ở phía trước nhà thờ trong đó có một tấm hình chữ nhật, tấm bia kia có hoa văn hình rồng, trên đỉnh có hình mặt trăng toả sáng và nhiều hoa văn sống động. Bia ở đây đều khắc chữ Hán cổ. Trong bàn thờ còn có mũ cánh chuồn Vua ban cho ông, nhưng lại bằng gỗ dổi, được khắc tạo rất công phu.

Chú thíchnhâm thân các năm 1572.1632.1692.1752.1812.1872.1932.1992.2052.2112.2172.2232.tân mùi 1631.1691.1751.1811.1871.nguyễn văn giao sinh năm tân mùi 1811.

Tham khảo
 Văn bia đề danh tiến sĩ khoa thi hội năm Quý Sửu niên hiệu Tự Đức năm thứ 6 (1853)
 Gia phả dòng họ Nguyễn Hữu ở Nam Trung, Nam Đàn, Nghệ An.
 Danh sĩ Nguyễn Văn Giao qua "Đạn như thi thảo"

Người Nghệ An
Thám hoa Việt Nam
Quan lại nhà Nguyễn
Song nguyên Việt Nam
Người họ Nguyễn tại Việt Nam
Tiến sĩ nhà Nguyễn


title: Mai Thế Quý

text:
Mai Thế Quý (hay Quí) (1822-?) là người đã đỗ đồng tiến sĩ xuất thân vào năm 1853, tức niên hiệu Tự Đức, ông là người của xã Phù Lưu Thượng, tổng Phù Lưu, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Phù Lưu, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh). Ông đỗ Cử nhân (Hương cống thời Nguyễn) năm Nhâm Tý 1852. Ông từng làm Tuần phủ Tuyên Quang, sau bị giáng làm Án sát.

Chú thích

Sinh năm 1822
Chưa rõ năm mất
Người Hà Tĩnh
Tiến sĩ nhà Nguyễn
Quan lại nhà Nguyễn


title: Vũ Nhự

text:
Vũ Nhự (1840-1886) là người phường Kim Cổ, tổng Thuận Mỹ. huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội (nay thuộc quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội). Ông đỗ Cử nhân năm Tân Dậu 1861, đời vua Tự Đức, sau đỗ Hoàng giáp vào 7 năm sau. Ông giữ các chức quan Tri phủ Từ Sơn, Đốc học Hà Nội, hàm Quang lộc Tự khanh sung làm ở Nội các, Tuần phủ Hà Nội, Tổng đốc, Hàn lâm viện Trực học sĩ, Toản tu Quốc sử quán, Tham tri Lễ bộ.

Chú thích

Sinh năm 1840
Mất năm 1886
Người Hà Nội
Hoàng giáp Việt Nam
Quan lại nhà Nguyễn
Thủ khoa Nho học Việt Nam


title: Phan Trọng Mưu

text:
Phan Trọng Mưu (, 1851-1904) là một nhà nho, người xã Đông Thái, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ tỉnh Hà Tĩnh). Ông là Hương cống (thời Nguyễn gọi là Cử nhân) năm Bính Tý 1876, đời vua Tự Đức. 3 năm sau, 1879, ông đỗ đồng tiến sĩ xuất thân. Ông từng làm Đốc học Quảng Ngãi, sau ông tham gia cuộc khởi nghĩa Hương Khê chống Pháp của Phan Đình Phùng, nên bị đục tên trên bia Tiến sĩ ở Huế..

Chú thích

Sinh năm 1851
Chưa rõ năm mất
Người Hà Tĩnh
Tiến sĩ nhà Nguyễn
Quan lại nhà Nguyễn


title: Giải bóng đá Ngoại hạng Campuchia

text:
Giải bóng đá Ngoại hạng Campuchia (tiếng Anh: Cambodian Premier League, viết tắt: CPL) là giải đấu cao nhất của Liên đoàn bóng đá Campuchia. Giải đấu hoạt động theo hệ thống thăng hạng và xuống hạng cùng với giải hạng Hai Campuchia. Kể từ mùa giải 2022, Giải Ngoại hạng Campuchia có sự góp mặt của 8 câu lạc bộ và được quản lý bởi Công ty Liên đoàn Bóng đá Campuchia (CFLC).

Trước đó, giải đấu có tên gọi Giải bóng đá vô địch quốc gia Campuchia (Metfone C-League), với 13 đội bóng. Do các quy định mới của CFLC, 5 đội sẽ bị giáng xuống hạng Hai, tám đội còn lại thi đấu theo thể thức vòng tròn ba lượt với 21 vòng đấu. Tổng cộng toàn giải có tất cả 168 trận, khởi tranh từ đầu tháng 3 tới tháng 9, với các trận đấu diễn ra vào ngày thứ bảy và chủ nhật.

Đội vô địch giải đấu sẽ đại diện cho Campuchia tham dự vòng bảng AFC Cup cùng với đội vô địch Cúp Hun Sen. Trong trường hợp một câu lạc bộ vô địch cả CPL và HSC, đội á quân của CPL sẽ được tham dự vòng play-off AFC Cup.

Lịch sử
Giải bóng đá vô địch quốc gia đầu tiên ở Campuchia bắt đầu vào năm 1982, chủ yếu dựa trên mô hình bóng đá Liên Xô gồm các câu lạc bộ nghiệp dư do các bộ, cảnh sát, quân đội và các doanh nghiệp nhà nước thành lập. Vào những năm 2000, bóng đá Campuchia đã trải qua một cuộc tái cấu trúc nhằm nâng cao các tiêu chuẩn chung của môn thể thao này. Điều này dẫn đến sự ra đời của C-League, sau đó được đổi tên thành Metfone Campuchia League hoặc Metfone C-League vào đầu mùa giải 2005 vì lý do tài trợ. Trong những năm tiếp theo, tiêu chuẩn chuyên nghiệp thay đổi với việc các câu lạc bộ được thành lập và được tài trợ bởi các tổ chức doanh nghiệp. Vào tháng 10 năm 2021, Satoshi Saito, cựu nhà tiếp thị quốc tế cho FC Barcelona của La Liga, được bổ nhiệm làm Giám đốc điều hành của Công ty Liên đoàn Bóng đá Campuchia (CFLC). Công ty này sẽ tiếp quản các nhiệm vụ hành chính và tài chính của Metfone C-League và thành lập giải đấu với tư cách là Giải Ngoại hạng Campuchia bắt đầu từ mùa giải 2022.

Kể từ khi ra đời với tư cách là một giải đấu chuyên nghiệp chính thức vào năm 2005, đã có tổng cộng 36 câu lạc bộ tham gia thi đấu. 6 đội bóng đã từng vô địch giải đấu, trong đó Phnom Penh Crown là đội bóng thành công nhất với 7 lần lên ngôi.

Tên gọi

Mùa giải 2022

Các đội vô địch
:

 1982: Ministry of Commerce FC
 1983: Ministry of Commerce FC
 1984: Ministry of Commerce FC
 1985: National Defense Ministry
 1986: National Defense Ministry
 1987: Ministry of Health
 1988: Kampong Cham Province
 1989: Ministry of Transports
 1990: Ministry of Transports
 1991: Municipal Constructions
 1992: Municipal Constructions
 1993: National Defense Ministry
 1994: Civil Aviation
 1995: Civil Aviation

 1996: Body Guards Club
 1997: Body Guards Club
 1998: Royal Dolphins
 1999: Royal Dolphins
 2000: National Police FC (Nokorbal Cheat)
 2001: không diễn ra
 2002: Samart United
 2003: không diễn ra
 2004: không diễn ra
 2005: Khemara Keila
 2006: Khemara Keila
 2007: Nagacorp FC
 2008: Phnom Penh Empire

 2009: Nagacorp FC
 2010: Phnom Penh Crown
 2011: Phnom Penh Crown
 2012: Boeung Ket Rubber Field
 2013: Svay Rieng
 2014: Phnom Penh Crown
 2015: Phnom Penh Crown
 2016: Boeung Ket Angkor
 2017: Boeung Ket Angkor
 2018: Nagaworld FC
 2019: Svay Rieng
 2020: Boeung Ket Rubber Field
 2021: Phnom Penh Crown

Xếp hạng vô địch theo câu lạc bộ

Giải thưởng

Tiền thưởng

 Vô địch: 150.000.000 riels
 Á quân: 60.000.000 riel
 Hạng ba: 50.000.000 riel
 Hạng tư: 40.000.000 riel

Vua phá lưới

Cầu thủ xuất sắc nhất giải

Thủ môn xuất sắc nhất giải

Huấn luyện viên xuất sắc nhất giải

Chú thích

Liên kết ngoài
 FFC, Liên đoàn bóng đá Campuchia

Bóng đá Campuchia
Campuchia


title: Vũ Tuấn

text:
Vũ Tuấn (1825-?) là nhà nho đã đỗ đồng tiến sĩ xuất thân năm Kỷ Mão 1879. Quê ông ở xã Hữu Can Lộc, tổng Nội Ngoại, huyện Can Lộc, phủ Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh). Tuy chỉ là tú tài nhưng Vũ Tuấn lại được chọn vào học trường Quốc tử giám (Huế). Ông từng làm quan Tri phủ Thuận Thành

Chú thích

Sinh năm 1825
Chưa rõ năm mất
Người Hà Tĩnh
Tiến sĩ nhà Nguyễn
Quan lại nhà Nguyễn


title: Giải bóng đá ngoại hạng Lào

text:
Giải bóng đá ngoại hạng Lào (,) là giải bóng đá chuyên nghiệp cấp cao nhất của Lào. Giải có sự tham dự của 14 câu lạc bộ sau lần mở rộng năm 2015.

Thể thức thi đấu
Các đội bóng thi đấu vòng tròn 2 lượt đi và về trên sân nhà - sân khách. Điểm số được tính cho mỗi trận thắng là 3 điểm, hòa 1 điểm và thua không có điểm. Bảng xếp hạng căn cứ theo các chỉ số lần lượt là: điểm số, hiệu số bàn thắng, tổng số bàn thắng và cuối cùng là thành tích đối đầu trực tiếp. Sau khi kết thúc mùa giải, đội xếp đầu bảng xếp hạng sẽ được nhận cúp vô địch, tiền thưởng và vé tham dự giải bóng đá châu lục dành cho các câu lạc bộ AFC Cup.

Các đội tham dự và sân vận động mùa giải 2022

Những nhà vô địch theo thời gian

1990: Lao Army FC (Viêng Chăn)
1991: Lao Army FC (Viêng Chăn)
1992: Lao Army FC (Viêng Chăn)
1993: Savannakhet (Savannakhet) / Lao Army FC (Vientiane)
1994: Lao Army FC (Vientiane)
1995: Pakse (Pakse) / Education Team
1996: Lao Army FC (Vientiane)
1997: Sayaboury (Sayaboury) / Lao Army FC (Vientiane)
1998: Khammouan Province Team
2000: Vientiane Municipality (national games)
2001: Lao Bank FC
2002: MCTPC FC (Ministry of Communication, Transportation and Construction)
2003: MCTPC FC (Ministry of Communication, Transportation and Construction)
2004: MCTPC FC (Ministry of Communication, Transportation and Construction)
2005: Vientiane FC
2006: Vientiane FC
2007: Lao-American College FC
2008: Lao Army FC (Viêng Chăn)
2009: Not held
2010: Lao Bank FC
2011: YOTHA FC
2012: Lao Police Club
2013: SHB Champasak
2014: Hoang Anh Attapeu
2015: Lao Toyota FC (Now F.C Chanthabouly)
2016: Lanexang United
2017: Lao Toyota FC (Now F.C Chanthabouly)
2018: Lao Toyota FC (Now F.C Chanthabouly)
2019: Lao Toyota FC (Now F.C Chanthabouly)
2020: Lao Toyota FC (Now F.C Chanthabouly)
2021: Cancelled
2022: Young Elephant
2023: Young Elephant

Danh sách những đội vô địch nhiều nhất

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang chính thức

Lào

1


title: Phan Huy Nhuận

text:
Phan Huy Nhuận (chữ Hán: 潘輝潤; 1847-1912) là một danh sĩ Nho học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20.

Cuộc đời và sự nghiệp
Phan Huy Nhuận là người thôn Đông Thái, xã Yên Đồng, tổng Việt Yên, huyện La Sơn, phủ Đức Thọ (nay thuộc xã Đức Châu, huyện Đức Thọ), tỉnh Hà Tĩnh. Theo gia phả họ Phan Ung Dinh thì ông tên húy là Hoán, thuộc đời thứ 12, chi thứ nhất. Ông sinh vào năm Đinh Mùi 1847 (văn bia Tiến sĩ ghi ông sinh năm Giáp Thìn 1844), song thân ông là Tú tài Phan Huy Tế (có tài liệu chép là Phan Nhật Chương) và bà Phan Thị Phương, người xã Việt Yên, con Tiến sĩ Phan Bá Đạt. Bác ruột ông là Tiến sĩ Tổng đốc Phan Tam Tĩnh.

Ông đỗ Cử nhân năm Mậu Dần 1878. Năm Kỷ Mão 1879, niên hiệu Tự Đức thứ 23, ông đỗ Đồng tiến sĩ xuất thân, đứng thứ 5/6 Tiến sĩ lúc 33 tuổi. Người anh họ ông là Phan Trọng Mưu (con Phan Tam Tĩnh) đỗ đồng khoa, trên ông 3 bậc. Trước đó 2 năm, một người anh bên ngoại ông (anh con dì) là Phan Đình Phùng đỗ Đình nguyên Tiến sĩ.

Quan nghiệp của ông từng làm đến Bố chính tỉnh Phú Yên rồi làm Công bộ Thị lang. Năm Thành Thái thứ 10 (Mậu Tuất 1898), do tranh chấp với Án sát Nguyễn Đốc Nhuận nên bị triều đình phạt giáng xuống 4 cấp rồi về hưu.

Ông mất ngày 14 tháng 1 năm Tân Hợi (tức 2 tháng 1 năm 1912), thọ 65 tuổi.

Chú thích

Tham khảo
 Văn bia đề danh tiến sĩ ân khoa Kỷ Mão niên hiệu Tự Đức năm thứ 32 (1879)

Người Hà Tĩnh
Tiến sĩ nhà Nguyễn
Quan lại nhà Nguyễn


title: Nguyễn Đình Dương

text:
Nguyễn Đình Dương (1844-1886) là một nhà khoa bảng Việt Nam. Quê ông là thôn Thư Trai, xã Lạc Nghiệp, tổng Lạc Trị, huyện Thạch Thất, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây (nay là thị trấn Phúc Thọ, huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội). Nguyễn Đình Dương là Cử nhân (tức Hương cống) năm Canh Ngọ 1870, niên hiệu Tự Đức thứ 23 và làm Hậu bổ tỉnh Bắc Ninh. Sau khi thi đỗ Hoàng giáp vào năm 1880, ông làm Án sát Hưng Hoá, Biện lý Hộ bộ, Bố chánh Quảng Bình. Khi nghĩa quân Cần Vương tấn công Quảng Bình, ông bị chết tại trận.

Chú thích

Người Sơn Tây
Sinh năm 1844
Mất năm 1886
Người Hà Nội
Hoàng giáp Việt Nam
Quan lại nhà Nguyễn
Thủ khoa Nho học Việt Nam


title: Khiếu Năng Tĩnh

text:
Khiếu Năng Tĩnh (chữ Hán: 叫能靜; 1835-1915) là học giả uyên thâm, nhà giáo dục lỗi lạc của Việt Nam thời cận đại.

Tiểu sử
Ông sinh ra tại xã Chân Mỹ, tổng Tử Vinh, huyện Đại An, phủ Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định (nay thuộc xã Yên Cường, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định). Năm 1878, ông đỗ Cử nhân (Hương cống). 2 năm sau, ông đỗ đồng tiến sĩ xuất thân. Ông làm quan Đốc học Hà Nội, Tế tửu Quốc tử giám.

Ông đã được các sĩ phu đương thời ca ngợi là người có tấm lòng bao dung, biết trọng dụng và góp công đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước. Chính Khiếu Năng Tĩnh đã phát hiện và góp phần nuôi dưỡng cho tài năng của Phan Bội Châu. Bên cạnh sự nghiệp, Khiếu Năng Tĩnh còn để lại cho đời những tác phẩm văn thơ và địa chí đồ sộ như "Minh Mạng chính yếu", "Luận ngữ diễn âm", "Hà Nội tỉnh chí", "Tỉnh địa dư chí lược" v.v...

Làm Chánh chủ khảo tại trường thi Nghệ An
Năm Canh Tý 1900, Khiếu Năng Tĩnh là Chánh chủ khảo tại Nghệ An. Ở đó, ông cùng với nhiều vị quan giám khảo khác rất bất ngờ trước hình ảnh một cụ già râu tóc bạc phơ đi thi cùng với biết bao người trẻ. Đó chính là Đoàn Tử Quang, một nho sinh độc nhất vô nhị trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Vì đây là chuyện hiếm thấy nên Khiếu Năng Tĩnh đã viết bài ký Nghệ trường giai sự (Việc đáng nói ở trường thi Nghệ An) để mô tả những hành động mà Đoàn Tử Quang đã làm trong buổi thi ấy. Hết ngạc nhiên rồi cảm phục, Khiếu Năng Tĩnh đã thảo tờ chiếu lên vua Thành Thái xin cho thí sinh độc nhất vô nhị này được đỗ, dù có mắc một số lỗi khi phạm một số quy định của trường thi ngày ấy, nên Đoàn Tử Quang đã đỗ ở tuổi 82, nhưng bị xếp thứ 29 trong 30 người trúng tuyển.

Vinh danh
Sau khi Khiếu Năng Tĩnh qua đời, con cháu dòng họ và học trò đã tu sửa ngôi nhà của ông thành nơi thờ tự. Hằng năm tại từ đường còn diễn ra lễ kỵ Tiến sĩ Khiếu Năng Tĩnh vào ngày mùng 6 tháng tư âm lịch và nhiều sinh hoạt văn hoá của con, cháu trong họ.

Để vinh danh ông, chính quyền đã đặt tên ông cho trường trung học cơ sở ở quê nhà ông tại xã Yên Cường, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định.

Ở quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh có một con đường mang tên Khiếu Năng Tĩnh toạ lạc tại phường An Lạc A.

Chú thích

Sinh năm 1835
Chưa rõ năm mất
Người Nam Định
Tiến sĩ nhà Nguyễn
Quan lại nhà Nguyễn


title: Nguyễn Đức Quý

text:
Nguyễn Đức Quý (1849-1887) là nhà khoa bảng đã đỗ Hoàng giáp trong khoa thi duy nhất của đời vua Kiến Phúc, khoa thi năm 1884. Nguyễn Đức Quý là người thôn Hoành Sơn, xã Nam Kim Thượng, tổng Nam Kim, huyện Thanh Chương, phủ Anh Sơn, tỉnh Nghệ An (nay thuộc xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An). Năm Bính Tý 1876, niên hiệu Tự Đức thứ 30, ông đỗ Hương cống (Cử nhân). Ông làm quan Hàn lâm viện Biên tu. Sau theo phong trào Cần Vương, được vua Hàm Nghi phong Tán tương quân vụ, nhưng kẻ xấu hại và ông bị bắn chết trong đợt đi lấy lương thực.

Chú thích

Người Nghệ An
Hoàng giáp Việt Nam
Quan lại nhà Nguyễn
Thủ khoa Nho học Việt Nam


title: Volusianus

text:
Volusianus (; ? – 253), là Hoàng đế La Mã từ năm 251 đến 253. Ông là con trai của Gaius Vibius Trebonianus Gallus với người vợ Afinia Gemina Baebiana. Ngoài ra Volusianus còn có thêm một người em gái nữa tên là Vibia Galla.

Sau khi Decius mất vào đầu tháng 6 năm 251 đã dẫn đến việc bầu chọn Trebonianus Gallus lên ngôi báu. Gallus còn nhận nuôi con của Decius là Hostilianus và lập ông làm đồng hoàng đế. Volusianus được phong làm Caesar và Princeps Juventutis. Đến cuối năm 251 Hostilianus chết vì bệnh dịch hạch và Volusianus thay thế ông làm Augustus và đồng hoàng đế. Cả hai cha con về sau đều bị đám loạn quân giết chết vào năm 253 ở Interamna.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Mất năm 253
Năm sinh không rõ
Hoàng đế La Mã thế kỷ 3
Quan chấp chính Đế quốc La Mã
Hoàng đế La Mã bị sát hại
Khủng hoảng thế kỷ 3
Volusianus, Gaius
Hoàng đế La Mã bị giết
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã


title: Hostilianus

text:
Hostilianus (; khoảng 230 – 251) là Hoàng đế La Mã vào năm 251. Hostilianus được sinh ra tại Sirmium (nay là Sremska Mitrovica, Serbia) ở Illyricum vào khoảng năm 230 hoặc hơn nữa, là con trai của hoàng đế tương lai Decius với vợ là Herennia Cupressenia Etruscilla. Cậu còn là em trai của Hoàng đế Herennius Etruscus.

Sau khi cha kế thừa ngôi vị, Hostilianus nhận được sự đối đãi như một vị hoàng tử nhưng luôn ở vị trí thứ yếu dưới cái bóng của người anh Herennius, vốn được hưởng đặc ân của người con trưởng và sẽ kế vị trong tương lai. Vào đầu năm 251, Decius tấn phong Herennius làm đồng hoàng đế và Hostilianus nối giữ danh hiệu Princeps Iuventutis (tiểu hoàng tử). Decius và Herennius sau đó liền phát động chiến dịch thảo phạt vua Cniva của người Goth để trừng trị vị chúa rợ vì tội dám xâm phạm tuyến biên giới sông Danube. Hostilianus vẫn ở lại Roma do thiếu kinh nghiệm quân sự nên hoàng hậu Herennia phải đóng vai trò nhiếp chính.

Tuy nhiên chiến dịch này bị các sử gia coi là một thảm bại trong lịch sử quân sự Đế quốc La Mã, do cả hai cha con Hoàng đế Herennius và Decius đều chết trong trận Abrittus và trở thành hai vị hoàng đế đầu tiên bị quân ngoại tộc giết chết trong trận chiến. Quân đội La Mã trú đóng ở sông Donau liền tôn Trebonianus Gallus làm hoàng đế mới, nhưng Roma vẫn công nhận ngôi vị hợp pháp của Hostilianus. Do Trebonianus là một vị tướng có uy tín nên phần lớn đều lo ngại sẽ nổ ra một cuộc nội chiến khác để tranh giành quyền kế vị, mặc dù thực tế rằng ông đã tôn trọng ý muốn của Roma và quyết định nhận Hostilianus làm con nuôi. Nhưng đến cuối năm 251, nạn dịch hạch Cyprian đã bùng phát trong Đế quốc, gây tử vong trên quy mô lớn và vị hoàng đế trẻ tuổi Hostilianus yểu mệnh cũng tử vong trong đại dịch này. Cậu là vị hoàng đế đầu tiên trong 40 năm chết vì nguyên nhân tự nhiên và một trong số 13 người khác. Cái chết của Hostilianus đã mở đường cho sự cai trị của Hoàng đế Trebonianus và đứa con hoang của ông là Volusianus.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 230
Mất năm 251
Năm sinh không chắc
Nhân vật từ Sremska Mitrovica
Hoàng đế La Mã thế kỷ 3
Khủng hoảng thế kỷ thứ Ba
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã


title: Herennius Etruscus

text:
Herennius Etruscus (; 227 – 251), là Hoàng đế La Mã vào năm 251 và là đồng hoàng đế với cha mình Decius. Ngoài ra hoàng đế Hostilianus chính là em trai của ông.

Herennius được sinh ra gần Sirmium ở Pannonia (nay là Sremska Mitrovica, Serbia) trong thời kỳ cha ông đang giữ nhiều trọng trách quân sự tại triều. Mẹ ông là Herennia Cupressenia Etruscilla, một phụ nữ xuất thân từ gia đình Nguyên lão nghị viên có vai vế trong triều. Herennius có quan hệ thân mật với cha mình và từng tháp tùng ông từ hồi còn làm bảo dân quan quân sự vào năm 248, rồi khi Decius được hoàng đế Marcus Julius Philippus bổ nhiệm làm tướng để đối phó với cuộc nổi dậy của Pacatianus ở phòng tuyến sông Danube. Decius đã thành công trong việc đánh bại kẻ tiếm ngôi này và cảm thấy tự tin để bắt đầu một cuộc nổi loạn của riêng mình vào năm sau. Được đám binh sĩ tôn phò làm hoàng đế, Decius tiến quân vào Ý và đánh bại Philip gần khu vực ngày nay là Verona. Trong khi đó tại Roma, Herennius chính thức tuyên bố thừa kế ngôi vị và tiếp nhận danh hiệu Princeps Iuventutis (tiểu hoàng tử).

Kể từ lúc Herennius lên ngôi, các bộ tộc người Goth đã tiến hành đột kích qua tuyến biên giới sông Donau và các tỉnh Moesia và Dacia. Vào đầu năm 251, Decius phong Herennius là Augustus và lập ông làm đồng hoàng đế. Ngoài ra, Herennius được chọn là một trong những chấp chính quan của năm. Hai cha con giờ đây đều đồng trị vì, sau đó lao vào một cuộc viễn chinh chống lại vua Cniva của người Goth để trừng phạt những kẻ xâm lược vì tội xâm phạm cương thổ của Đế quốc La Mã. Hostilianus thì để ở lại Roma và hoàng hậu Herennia Etruscilla đóng vai trò nhiếp chính. Cniva và quân của ông đã trở về vùng đất của họ với những chiến lợi phẩm thu được khi giao tranh với quân La Mã. Nhằm thể hiện một chiến thuật quân sự rất phức tạp, Cniva chia quân của ông thành nhiều toán nhỏ hơn và dễ quản lý hơn rồi bắt đầu đẩy lùi quân La Mã vào một cái đầm lầy chật hẹp. Đôi lúc trong hai tuần đầu tiên của tháng 6, quân đội hai bên đều tham chiến trong trận Abrittus. Kết quả là Herennius tử trận dưới làn mưa tên của quân thù. Decius thì may mắn sống sót sau cuộc đối đầu ban đầu và chỉ bị giết chết cùng đám tàn quân trước khi kết thúc một ngày. Herennius và Decius là hai vị hoàng đế đầu tiên tử trận khi giao chiến với quân ngoại tộc.

Với những tin tức về cái chết của các vị hoàng đế, quân đội liền suy tôn Trebonianus Gallus làm hoàng đế nhưng ở Roma thì Hostilianus lại được kế thừa ngôi vị hoàng đế hợp pháp từ cha và anh, rồi chính Hostilianus cũng chết ngay sau đó trong một đợt bùng phát bệnh dịch hạch.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 227
Mất năm 251
Hoàng đế La Mã thế kỷ 3
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã
Khủng hoảng thế kỷ thứ Ba
Hoàng đế La Mã tử trận
Hoàng đế La Mã được vinh danh


title: Irene thành Athena

text:
Irene thành Athena hay Irene người Athena () (752 – 803) là tên thường gọi của Irene Sarantapechaina (), là Nữ hoàng Đông La Mã đương vị từ năm 797 đến 802. Trước khi trở thành Nữ hoàng đương vị, Irene là Hoàng hậu từ năm 775 đến 780 và Hoàng thái hậu từ năm 780 đến 797. Đôi lúc bà thường tự gọi mình là basileus (βασιλεύς) tức 'Hoàng đế'. Trong thực tế, bà thường gọi mình là basilissa (βασίλισσα) tức 'Nữ hoàng', mặc dù có ba trường hợp cá biệt tước vị basileus được bà sử dụng.

Thiếu thời
Irene sinh ra trong một gia đình quý tộc Hy Lạp ở Athena là gia tộc Sarantapechos. Dù bà là một đứa trẻ mồ côi nhưng lại có người chú Konstantinos Sarantapechos là một quý tộc và có thể giữ chức strategos (tướng quân) của một tỉnh tại Hy Lạp. Bà được Hoàng đế Konstantinos V đưa đến Constantinoplis vào ngày 1 tháng 11 năm 769 và kết hôn với con trai của ông là Leo IV vào ngày 17 tháng 12. Vào ngày 14 tháng 1 năm 771, Irene đã hạ sinh một đứa con trai sau này là Hoàng đế Konstantinos VI. Khi Konstantinos V mất vào tháng 9 năm 775, Leo mới 25 tuổi kế thừa ngôi vị.

Mặc dù Leo là một người bài trừ thánh tượng và cố theo đuổi một chính sách điều tiết đối với sự bài trừ thánh tượng, thế nhưng chính sách của ông ngày càng trở nên khắc nghiệt hơn vào tháng 8 năm 780, khi một số triều thần bị trừng phạt vì biểu lộ lòng tôn kính các tượng thánh. Theo truyền thuyết, một hôm ông chợt phát hiện ra các tượng thánh bị che giấu trong đống đồ của Irene và từ chối ngủ chung giường với bà sau đó. Tuy nhiên, khi Leo qua đời vào ngày 8 tháng 9 năm 780, Irene đóng vai trò nhiếp chính cho đứa con trai mới lên chín vương hiệu Konstantinos V.

Nắm quyền
Irene đã gần như ngay lập tức phải đối mặt với một âm mưu mà bà nghe ngóng được là có một nhóm triều thần sẽ đưa Nikephoros, một người em cùng cha khác mẹ của Leo IV lên ngôi Caesar. Để loại trừ khả năng thâu tóm quyền hành của nhóm mưu phản, bà đã lập tức buộc Nikephoros và đồng đảng phải thụ phong linh mục và ra lệnh cho họ quản lý Thánh lễ vào ngày Giáng Sinh.

Ngay từ năm 781, Irene bắt đầu tìm kiếm một mối quan hệ thân mật hơn với nhà Carolingia và Đức Giáo hoàng. Bà tiến hành đàm phán hôn lễ cho con trai bà với Rotrude, con gái của Charlemagne với người vợ thứ ba của ông Hildegard nhằm kết tình thông gia. Irene còn thận trọng gửi một viên quan tới dạy tiếng Hy Lạp cho công chúa người Frank. Rồi đột nhiên Irene đã tự hủy bỏ việc hứa hôn vào năm 787 để chống lại mong muốn của Konstantinos V.

Kế đến Irene phải khuất phục cuộc nổi loạn của Elpidius, viên trấn thủ đảo Sicilia có gia đình đã bị tra tấn và bỏ tù khi một hạm đội được phái đi đã thành công trong việc đánh bại người Sicilia. Elpidius trốn sang châu Phi, rồi từ đó đào thoát sang Ả Rập. Sau thành công của viên tướng quân dưới thời Konstantinos V là Michael Lachanodrakon, người đã đánh lui một cuộc tấn công của người Ả Rập trên tuyến biên giới phía Đông, một đội quân Ả Rập đông đảo dưới sự thống lĩnh của vua Harun al-Rashid đã tiến chiếm vùng Anatolia vào mùa hè năm 782. Viên tướng giữ thành Bucellarian Theme là Tatzates thấy khó chống cự nổi bèn đào thoát sang Ả Rập đã buộc Irene đồng ý thỏa thuận đình chiến ba năm đổi lại bà phải trả một khoản cống nạp hàng năm là 70.000 hoặc 90.000 dinar vàng cho người Ả rập, lại còn cấp cho họ 10.000 bộ quần áo bằng lụa và chuẩn bị chu cấp đầy đủ mọi trong thời gian họ rút quân.

Triều đại

Vấn đề tôn giáo

Hành động đáng chú ý nhất Irene là khôi phục lại tôn kính các tượng thánh Chính Thống giáo (hình ảnh của Chúa Kitô hay các Thánh). Rồi để bầu Tarasios, một trong những quý tộc của bà làm Thượng phụ vào năm 784, Irene đã cho triệu tập hai công đồng Giáo hội. Công đồng đầu tiên được tổ chức vào năm 786 ở Constantinoplis đã thất bại do sự phản đối của binh lính. Công đồng thứ hai được triệu tập tại Nicaea vào năm 787, chính thức phục hồi việc tôn kính các tượng thánh và thống nhất Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương với Tòa Thánh La Mã. (Xem thêm Công đồng Ecumenical thứ bảy)

Trong khi việc này giúp cải thiện mối quan hệ với Giáo hoàng thì nó lại không ngăn chặn được sự bùng nổ của một cuộc chiến tranh với người Frank, lúc này đã cất quân đánh chiếm Istria và Benevento vào năm 788. Bất chấp vận rủi, những nỗ lực quân sự của Irene đã gặp một số thành công: năm 782 viên sủng thần của bà là Staurakios đã khuất phục được người Slav vùng Balkan và đặt nền tảng cho sự bành trướng của Đông La Mã và tái Hy Lạp hóa trong khu vực. Tuy nhiên, Irene vẫn hay bị người Ả Rập quấy phá và vào năm 782 và 798 đã phải chấp nhận các điều khoản của các vị Khalip Al-Mahdi và Harun al-Rashid.

Khuynh đảo triều chính
Khi Konstantinos gần trưởng thành, ông bắt đầu dần dần trở nên không muốn cam chịu dưới sự thống trị độc đoán của mẹ mình. Để tự giải thoát chính mình, ông đã tiến hành binh biến nhưng không may bị Irene phát hiện và dẹp tan không mấy khó khăn, kể từ lúc đó nữ hoàng đã yêu cầu quân thần phải thề sẽ trung thành mỗi mình bà. Sự bất mãn nhân dịp này tăng lên vào năm 790 đã mở ra một cuộc chống đối và đám binh sĩ dẫn đầu bởi Armeniacs, chính thức tuyên bố Konstantinos VI là người cai trị duy nhất.

Mối quan hệ thân hữu có vẻ giả dối được duy trì giữa Konstantinos và Irene mà tước vị nữ hoàng đã được xác nhận vào năm 792, thế nhưng các phe phái đối thủ còn lại, với Irene do sự tác động của những mưu đồ khéo kéo với các giám mục và các triều thần, đã tổ chức một âm mưu hùng cường nhân danh nữ hoàng. Konstantinos chỉ có thể lẩn tránh để viện trợ cho các tỉnh nhưng ngay cả giới quý tộc cũng bày mưu tính kế vây quanh lấy ông. Không may ông bị đám người hầu thân cận bắt giữ trên bờ biển ở Bosphorus châu Á và đưa trở lại cung điện ở Constantinoplis. Nữ hoàng ra lệnh khoét mắt ông chảy máu và chết vài ngày sau đó. Hiện tượng nhật thực và bóng tối kéo dài 17 ngày sau đó được những người mê tín cho là do sự ghê tởm của trời đối với sự kiện này.

Dù đôi lúc có ý kiến cho rằng bà hành xử như một vị vua, hơn nữa Irene còn tự gọi mình là "basileus" (βασιλεύς), 'hoàng đế', chứ không phải là "basilissa" (βασίλισσα), 'nữ hoàng', trên thực tế chỉ có ba trường hợp mà bà sử dụng danh hiệu "basileus": hai tài liệu về pháp luật mà bà đã ký tên mình là "Hoàng đế người La Mã" và một đồng tiền vàng của bà được tìm thấy ở Sicilia mang danh hiệu "basileus". Trong mối quan hệ với các đồng tiền, dòng chữ có chất lượng kém và vì thế việc quy ra các đồng tiền này là của bà có vấn đề. Trên thực tế, bà đã sử dụng danh hiệu "basilissa" này trong tất cả các chiếu chỉ, văn thư, tiền xu và con dấu khác.

Di sản
Irene ở ngôi được năm năm từ 797 đến 802. Giáo hoàng Leo III lúc này đang cần sự giúp đỡ chống lại kẻ thù chính trị ở Roma và là người chứng kiến ngôi vị Hoàng đế Đông La Mã gần như bỏ trống đã làm lễ đăng quang cho Charlemagne làm Hoàng đế La Mã vào năm 800. Điều này được xem như là một sự xúc phạm đến Đế quốc Đông La Mã. Tuy nhiên, Irene được cho là đã cố gắng thương lượng một cuộc hôn nhân giữa bà với Charlemagne nhưng theo chính Theophanes the Confessor cho biết, kế hoạch đã bị thất bại cũng do sự can thiệp của Aetios, một trong những sủng thần của nữ hoàng.

Năm 802, giới quý tộc tiến hành binh biến bắt giữ bà và đưa Nikephoros, trưởng quan tài chính (logothetēs tou genikou) lên ngôi hoàng đế. Irene bị lưu đày đến đảo Lesbos và buộc phải tự xoay xở lấy. Do phải sống khổ cực cộng với sức khỏe suy nhược nên sang năm sau (803) thì bà qua đời.

Lòng nhiệt thành của Irene trong việc khôi phục sự thờ phụng tượng thánh và tu viện đã được Theodore the Confessor ca ngợi bà như một vị thánh của Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương, nhưng bà vẫn không được phong thánh. Lời tuyên bố về việc phong thánh cho bà chủ yếu là từ các nguồn sử liệu của phương Tây. Lời tuyên bố như vậy cũng không có cơ sở từ quyển Menaion (cuốn sách về nghi thức tế lễ cung cấp những điều hợp lệ cho các thánh của Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương), cuốn "Cuộc đời các Thánh" của nhà thần học Nikodemos the Hagiorite hoặc bất kỳ cuốn sách nào khác của Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương.

Gia đình
Qua cuộc hôn nhân với Hoàng đế Leo IV, Irene chỉ có một đứa con trai duy nhất là Konstantinos VI sẽ kế thừa ngôi vị sau này. Một người bà con của Irene là Theophano đã được Hoàng đế Nikephoros I chọn làm con dâu cho cậu con trai và người kế vị của mình là Staurakios vào năm 807. Một người họ hàng nữ khác không rõ tên được gia tộc gả cho Telerig, thủ lĩnh rợ Bulgar vào năm 776. Ngoài ra, Irene còn có một đứa cháu trai khác.

Tham khảo

Liên kết ngoài

De Imperatoribus Romanis – Konstantinos VI (780–797 SCN) và Irene (797–802 SCN)

Nguồn sơ cấp
Anastasius Bibliothecarius Chronographia tripartita
Theophanes Chronographia
Nguồn thứ cấp
The Từ điển Oxford về Byzantium, Oxford University Press, 1991.
 Alexander, Archibald, and André Lagarde, Joseph Turmel. The Latin Church in the Middle Ages, C. Scribner's Sons, 1915.
 Barbe, Dominique. Irène de Byzance: La femme empereur, Paris, 1990.
 Sir Steven Runciman. "The Empress Irene." Conspectus of History 1.1 (1974): 1–11.

 Wace, Henry and William Smith, A Dictionary of Christian Biography, Literature, Sects and Doctrines, J. Murray, 1882.

Sinh năm 752
Mất năm 803
Hoàng hậu đương vị
Hoàng hậu Đông La Mã
Nhiếp chính Đông La Mã
Thánh nữ Đông La Mã
Thánh nữ Thiên Chúa giáo thế kỷ 8
Nhiếp chính nữ
Nhà Isauria
Thánh nữ Đông La Mã thành Athena
Thánh nữ Thiên Chúa giáo thế kỷ 9
Nữ vương thế kỷ 8
Nữ vương thế kỷ 9
Phụ nữ được đăng quang
Hoàng đế Đông La Mã thế kỷ 8
Hoàng đế Đông La Mã thế kỷ 9
Bài trừ tượng thánh Đông La Mã
Quân chủ Chính Thống giáo


title: Đế quốc Trung Phi

text:
Đế quốc Trung Phi (tiếng Pháp: Empire centrafricain) (1976-1979) là một chế độ quân chủ chuyên chế tự phong trong thời gian ngắn (tự xưng như một "đế quốc") thay thế cho tên gọi Cộng hòa Trung Phi, chế độ này bị thay thế khi tái lập nền Cộng hòa. Đế quốc được thành lập khi tổng thống nước Cộng hòa Jean-Bédel Bokassa tự phong là Hoàng đế Bokassa I vào ngày 4 tháng 12 năm 1976. Về sau chế độ quân chủ bị bãi bỏ khi Bokassa bị cựu tổng thống David Dacko lật đổ với sự hỗ trợ của Pháp và quốc hiệu "Cộng hòa Trung Phi" được khôi phục vào ngày 21 tháng 9 năm 1979.

Thành lập
Vào tháng 9 năm 1976, Bokassa giải tán chính phủ và thay thế bằng Conseil de la Revolution Centrafricaine ("Hội đồng Cách mạng Trung Phi"). Đến ngày 4 tháng 12 năm 1976 tại hội nghị Đảng MESAN, Bokassa cho soạn thảo một hiến pháp mới và tuyên bố nước cộng hòa là một chế độ quân chủ với tên gọi chính thức "Đế quốc Trung Phi". Sau đó ông ban hành hiến pháp đế quốc, tuyên bố cải đạo sang Công giáo La Mã và tự mình lên ngôi lấy đế hiệu "SMI Bokassa 1er ", S.M.I. nghĩa là Sa Majesté Impériale tức "Hoàng đế Bệ hạ" vào ngày 4 tháng 12 năm 1977. Tước vị đầy đủ của Bokassa là Empereur de Centrafrique par la volonté du peuple Centrafricain, uni au sein du parti politique national, le MESAN ("Hoàng đế Trung Phi từ ý nguyện của nhân dân Trung Phi, đoàn kết trong Đảng Chính trị Quốc gia, MESAN"). Bộ hoàng bào, nghi trượng tráng lệ và lễ đăng quang xa hoa cùng việc gầy dựng chế độ phần lớn đều lấy cảm hứng từ Napoleon I, người khi còn là Đệ nhất Tổng tài đã chuyển đổi nền Cộng hòa Cách mạng Pháp sang Đế chế thứ nhất. Lễ đăng quang của ông ước tính chi phí quốc gia ngốn khoảng 22 triệu USD, chiếm một phần tư ngân sách của chính phủ năm đó, và phần lớn do Pháp tài trợ.

Mặc dù Bokassa tuyên bố với thế giới rằng đế quốc mới sẽ mang hình thức quân chủ lập hiến, trên thực tế quốc gia này vẫn duy trì chế độ độc tài quân sự. Hoàng đế Bokassa giữ lại quyền hạn độc tài của mình từ hồi còn làm tổng thống. Những vụ đàn áp bất đồng chính kiến vẫn còn khá phổ biến. Tra tấn được cho là đặc biệt tràn lan, với cáo buộc rằng thậm chí ngay cả chính Bokassa thỉnh thoảng còn tham gia đánh đập những người biểu tình và chống đối chế độ của ông.

Đàn áp

Cho đến tháng 1 năm 1979, Pháp đã hỗ trợ tất cả những gì có cho Bokassa nhưng điều này bị xói mòn sau cuộc bạo loạn ở thủ đô Bangui dẫn đến một cuộc thảm sát dân thường. Từ ngày 17 tháng 4 đến ngày 19 tháng 4, một trăm học sinh trung học đã bị giết chết sau khi họ từ chối mua bộ đồng phục đắt tiền có mang hình ảnh của hoàng đế Bokassa I. Bokassa bị cáo buộc tham gia vào vụ thảm sát, đánh đập một số trẻ em đến chết bằng cây gậy của mình. Tuy nhiên, các báo cáo ban đầu được Tổ chức Ân xá Quốc tế tiếp nhận cho thấy các học sinh trung học bị bắt giữ và đem nhốt vào một xà lim nhỏ rồi bị bóp nghẹt hoặc bị đánh đập dã man cho đến chết.

Giới truyền thông từ sau cái chết của các học sinh đã mở đường cho một cuộc đảo chính thành công này dưới sự tiếp tay của Pháp (trong chiến dịch Barracuda) đưa David Dacko khôi phục lại quyền hành trong khi Bokassa đang trốn tới Libya vào ngày 20 tháng 9 năm 1979.

Bị lật đổ

Chiến dịch Barracuda
Kế hoạch lật đổ Bokassa của chính phủ Pháp còn gọi là "Cuộc viễn chinh thuộc địa cuối cùng của Pháp" (la dernière expédition Coloniale française) do nhà ngoại giao kỳ cựu của Pháp là ông Jacques Foccart thực hiện với tên gọi Chiến dịch Barracuda. Chiến dịch bắt đầu vào đêm ngày 20 tháng 9 và kết thúc vào sáng sớm hôm sau. Một đội biệt kích bí mật từ Cục tình báo Pháp SDECE (giờ là DGSE), cùng với Trung đoàn Nhảy dù Thủy quân lục chiến số 1 của Lực lượng đặc biệt Pháp hoặc 1er RPIMa dưới sự chỉ huy của Đại tá Brancion-Rouge, đổ bộ từ vận tải cơ Transall và tìm cách chiếm sân bay Mpoko ở Bangui. Khi có sự xuất hiện của hai máy bay vận tải, một thông báo đã được gửi đến Đại tá Degenne cùng với phi đội Barracuda của mình (mật danh cho tám trực thăng Puma và máy bay vận tải Transall) cất cánh từ sân bay quân sự N'Djamena ở nước láng giềng Chad chuẩn bị tiến hành cuộc đảo chính.

Đế quốc sụp đổ
Vào 12:30 ngày 21 tháng 9 năm 1979, cựu tổng thống thân Pháp David Dacko đã tuyên bố sự sụp đổ của Đế quốc Trung Phi. David Dacko vẫn giữ chức tổng thống cho đến khi ông bị André Kolingba lật đổ vào ngày 1 tháng 9 năm 1981.

Xem thêm
 Đảo chính Saint-Sylvestre

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tem của Jules Verne
Tem của Luigi Pirandello
Mẫu tem Đế quốc Trung Phi
Tiền mẫu Đế quốc Trung Phi
Quốc kỳ Đế quốc Trung Phi

Lịch sử Cộng hòa Trung Phi
Nhà nước đơn đảng
Cựu đế quốc
Chấm dứt năm 1979
Cựu quốc gia châu Phi
Độc tài quân sự