title: Nguyễn Anh Đệ

text:
Nguyễn Anh Đệ (1925-1985), tên thật Nguyễn Văn Tí, là một sĩ quan cấp cao trong Quân đội nhân dân Việt Nam, hàm Trung tướng, nguyên Tham mưu trưởng Quân khu 4, Tư lệnh Mặt trận B5, Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Mặt trận B5 (sau khi mở rộng), Cục trưởng Cục Quân lực Bộ Tổng Tham mưu, Phó Tư lệnh Quân khu 3; Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 1, Tư lệnh Đặc khu Quảng Ninh, Tư lệnh Binh chủng Đặc công

Thân thế và sự nghiệp
Ông quê ở xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội). Tham gia Việt Minh từ năm 1942 ở Sơn Tây, Hà Nội, Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1945.

Trong Kháng chiến chống Pháp (1946-1954): trưởng thành từ chiến sĩ đến trung đoàn trưởng.

Trong Kháng chiến chống Mỹ: Trưởng ban Tác chiến Khu 3 sau là Quân khu Hữu ngạn (1955).

Năm 1963 đến năm 1968, Tham mưu phó Quân khu Hữu ngạn, Tham mưu phó rồi Tham mưu trưởng Quân khu 3.

Tháng 4 năm 1969, Phó Tư lệnh Mặt trận B5 Quảng Trị.

Từ tháng 4 năm 1970 đến năm 1971, Tham mưu trưởng Quân khu 4; Tư lệnh Mặt trận B5; Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Mặt trận B5 (sau khi mở rộng).

Tháng 12 năm 1972, Phó Tư lệnh Quân khu Hữu ngạn.

Tháng 3 năm 1974, Cục trưởng Cục Quân lực Bộ Tổng Tham mưu.

Tháng 1 năm 1977, Phó Tư lệnh Quân khu 3; Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 1.

Tháng 4 năm 1979, Tư lệnh Đặc khu Quảng Ninh.

Tháng 5 năm 1983, Tư lệnh Binh chủng Đặc công

Năm 1985, ông mất

Trung tướng (1984)

Khen thưởng
Huân chương Độc lập hạng Nhất

Huân chương Quân công (hạng Nhất, Nhì)

Huân chương Chiến thắng (chống Pháp) hạng Nhất

Huân chương Kháng chiến (chống Pháp) hạng Nhất

Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất

Huân chương Chiến sĩ vẻ vang (hạng Nhất, Nhì, Ba)

Huy chương Quân kỳ quyết thắng

Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng

Chú thích

Người Hà Nội
Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam
Tham mưu trưởng Quân khu 1, Quân đội nhân dân Việt Nam
Tham mưu trưởng Quân khu 4, Quân đội nhân dân Việt Nam
Phó Tư lệnh Quân khu 3, Quân đội nhân dân Việt Nam
Phó Tư lệnh Quân khu 1, Quân đội nhân dân Việt Nam
Tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam thụ phong thập niên 1980
Tư lệnh Binh chủng Đặc công, Quân đội nhân dân Việt Nam


title: Solsona

text:
Solsona có thể đề cập đến:

Solsona, Lleida, một đô thị trong tỉnh Lleida, Catalunya.

Solsona, Ilocos Norte, một đô thị hạng 4 ở tỉnh Ilocos Norte, Philippines.


title: Caracalla

text:
Caracalla (; 4 tháng 4 năm 188 – 8 tháng 4, 217) là Hoàng đế La Mã gốc Berber từ năm 198 đến 217. Là con trai cả của Septimius Severus, ông trị vì cùng với cha mình từ năm 198 cho đến khi Severus qua đời vào năm 211. Sau đó Caracalla cùng trị vì với thứ đệ Geta được ít lâu thì bị ông sát hại cùng năm đấy. Caracalla được nhớ đến như là một trong những hoàng đế có tiếng xấu khó ưa vì các vụ thảm sát và bách hại mà ông cho phép và phát động trên toàn đế quốc.

Triều đại của Caracalla cũng đáng chú ý hơn là về Constitutio Antoniniana (còn gọi là Sắc lệnh Caracalla), cấp quyền công dân La Mã cho tất cả người tự do trên khắp đế chế La Mã, mà theo nhà sử học Cassius Dio đã được thực hiện nhằm mục đích nâng cao doanh thu thuế. Ông còn là một trong những vị hoàng đế đã cho xây dựng một nhà tắm công cộng lớn (thermae) ở kinh thành Roma. Phần còn lại của Nhà tắm Caracalla vẫn là một trong những điểm du lịch chính của thủ đô nước Ý.

Thiếu thời

Caracalla có gốc lai giữa người Berber và Syria, được sinh ra với ấu danh Lucius Septimius Bassianus ở Lugdunum, Gaul (nay là Lyon, Pháp), con trai của Hoàng đế về sau Septimius Severus và Julia Domna. Năm lên bảy tuổi, tên của ông được đổi thành Marcus Aurelius Septimius Bassianus Antoninus nhằm tạo ra mối liên kết đến gia đình của vị hoàng đế triết gia Marcus Aurelius. Về sau ông được trao tên hiệu Caracalla, có đề cập đến thói quen mặc cái áo dài trùm đầu Gallic hợp mốt của ông.

Triều đại

Huynh đệ tương tàn (211)
Cha ông qua đời vào năm 211 tại Eboracum (nay là York) trong khi đang tiến hành chiến dịch quân sự ở miền Bắc nước Anh. Caracalla đã có mặt kịp thời và ngay sau đó liền được binh sĩ suy tôn làm hoàng đế cùng với người em trai Publius Septimius Antoninus Geta. Caracalla đã đình chỉ chiến dịch ở Caledonia và sớm kết thúc tất cả các hoạt động quân sự, khi cả hai anh em muốn trở thành người cai trị duy nhất do đó làm cho mối quan hệ giữa họ ngày càng rạn nứt. Khi họ cố gắng để cùng trị vì đế chế thì cuối cùng đã cân nhắc về việc chia toàn đế chế thành hai nửa lãnh thổ, nhưng bị mẹ của họ thuyết phục không nên làm như vậy.

Sau đó vào tháng 12 năm 211 trong một cuộc họp hòa giải được sắp xếp bởi Julia Domna, Caracalla đã bí mật phái các thành viên của đội Cấm vệ quân Praetorian Guard hết mực trung thành với ông ra tay ám sát Geta, Geta quằn quại hồi lâu rồi chết trong vòng tay của mẹ mình. Caracalla sau đó còn đàn áp và xử tử những người ủng hộ Geta và ra lệnh khắc damnatio memoriae được Viện nguyên lão phê chuẩn nhằm xóa sạch mọi ký ức về Geta.

Hình ảnh của Geta chỉ đơn giản là loại bỏ khỏi tất cả tiền đúc, tranh tượng, để lại một khoảng trống cạnh Caracalla. Trong số những người bị xử tử có người em vợ Fulvia Plautilla của mình, con gái vô danh của mình với Plautilla cùng với anh trai của mình và các thành viên khác trong gia đình của người cha nguyên là cha vợ của Gaius Fulvius Plautianus. Plautianus cũng bị đưa lên đoạn đầu đài với cáo buộc phản bội chống lại hoàng đế Severus vào năm 205.

Vào lúc kế thừa ngôi vị, ông đã ra lệnh giảm giá trị đồng tiền La Mã, độ tinh khiết bạc của denarius giảm từ 56,5% xuống 51,5%, trọng lượng bạc thực tế giảm từ 1,81 gram đến 1,66 gram - mặc dù trọng lượng tổng thể tăng nhẹ. Trong 215 ông đã giới thiệu loại tiền xu antoninianus, một "đôi denarius" có trọng lượng 5,1 gram và có chứa 2,6 gam bạc - độ tinh khiết 52%.

Thăm viếng các tỉnh
Năm 213, Caracalla đích thân ngự giá đi về phía bắc tới biên giới German để đối phó với bộ lạc Alamanni đã vượt qua phòng tuyến (limes) ở vùng Agri Decumates. Quân đội La Mã đã đánh bại người Alamanni trong trận chiến gần sông Main, nhưng không giành được chiến thắng quyết định. Sau khi đạt được thỏa thuận hòa bình và phải trả một khoản hối lộ lớn cho những kẻ xâm nhập, Viện Nguyên lão đã quyết định ban cho ông danh hiệu hư vô Germanicus Maximus, và còn gọi bằng cái tên họ Alemannicus vào lúc này. Vào năm sau, Caracalla tuần du sang phía đông, Syria và Ai Cập mà chẳng bao giờ quay trở về Roma.

Nhà sử học Gibbon trong tác phẩm của mình đã mô tả Caracalla là "kẻ thù chung của nhân loại". Ông rời thủ đô vào năm 213, khoảng một năm sau cái chết của Geta, và dành phần đời còn lại của triều đại mình tại các tỉnh thành, đặc biệt các tỉnh phương Đông. Ông theo dõi và kiểm soát Viện Nguyên lão và các gia tộc quyền quý khác bằng cách ép buộc họ phải lấy tiền túi của mình ra để xây dựng cung điện, đền đài, nhà hát và những khu vui chơi giải trí trên khắp bờ cõi của đế chế. Thuế mới và nặng nề đã được áp dụng đối với phần lớn dân chúng, lại thêm số gia sản và các khoản sung công nhắm vào những gia đình giàu sang.

Khi dân chúng thành Alexandria nghe những lời khẳng định của Caracalla rằng ông đã giết Geta nhằm tự vệ, họ liền châm biếm chế giễu hành động này cũng như những tham vọng khác của Caracalla. Năm 215, Caracalla đã đáp trả một cách man rợ sự xúc phạm này bằng cách tàn sát các đại biểu của những công dân đứng đầu đã bất ngờ tụ tập trước khi thành phố chào đón hoàng đế tới thăm, rồi sau đó Caracalla đã điều quân đội của ông tới đây một vài ngày để cướp bóc và đốt phá tại Alexandria mà theo sử gia Cassius Dio đã khiến hơn 20.000 người thiệt mạng.

Chính sách đối nội

Hòa đồng với quân đội

Trong suốt triều đại của mình khi làm hoàng đế, Caracalla đã tăng lương hàng năm của một người lính lê dương trung bình khoảng 675 denarii và tiêu xài hoang phí nhiều tiền trợ cấp cho quân đội mà ông vừa e ngại và ngưỡng mộ, như lời dặn dò của Septimius Severus với hai anh em ông lúc còn nằm trên giường bệnh rằng nên thường xuyên quan tâm đến binh sĩ và phớt lờ những kẻ khác. Caracalla đã giành được lòng tin của quân đội bằng việc trả lương hào phóng và những cử chỉ rất được lòng họ, như đi bộ hành quân cùng binh sĩ, ăn cùng thức ăn và thậm chí ngay cả việc ông tự mình xay bột mì cùng với họ.

Với binh lính, "Ông ta quên cả những phẩm giá quyền quý cao sang của mình mà khuyến khích những thói quen xấc láo của họ", và theo Gibbon. "Sức mạnh của quân đội, thay vì được xác nhận kỷ luật nghiêm minh trong quân ngũ, đã làm tan chảy đời sống xa hoa của các thành phố."

Để lưu giữ di sản của mình với hậu thế, Caracalla đã ra lệnh xây dựng một trong những thành tựu kiến trúc lớn nhất của Roma là Nhà tắm Caracalla, nhà tắm công cộng lớn thứ 2 từng được xây dựng dưới thời La Mã cổ đại. Phòng chính của nhà tắm còn lớn hơn Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, và có thể dễ dàng chứa đến hơn 2.000 công dân La Mã cùng một lúc. Nhà tắm được mở cửa vào năm 216, hoàn chỉnh với các thư viện, phòng riêng và đường đi ngoài trời. Bên trong nó được trang trí rực rỡ với những sàn bằng đá cẩm thạch, cột trụ, khảm và những bức tượng khổng lồ được lợp vàng.

Sắc lệnh Caracalla (212)

Constitutio Antoniniana (tiếng Latinh: "Hiến pháp [hay sắc lệnh] Antoninus") (còn gọi là Sắc lệnh Caracalla) là một sắc lệnh được Caracalla ban hành năm 212 tuyên bố rằng tất cả những người tự do trong Đế quốc La Mã đều được trao đầy đủ quyền công dân La Mã và tất cả phụ nữ tự do trong đế chế cũng được trao các quyền lợi như phụ nữ La Mã.

Trước năm 212, phần lớn chỉ có cư dân Ý mới có đầy đủ quyền công dân La Mã. Riêng số thuộc địa của người La Mã được thành lập ở các tỉnh khác gồm người La Mã (hoặc con cháu của họ) sống ở các tỉnh, dân cư các thành phố khác trên toàn đế quốc và một số nhỏ quý tộc địa phương (như các vua của những nước phụ thuộc) cũng có đầy đủ quyền công dân. Ngoài ra cư dân bản địa ở các tỉnh thành thường không phải là công dân, dù nhiều người có quyền công dân Latinh.

Nhà sử học La Mã Cassius Dio cho rằng động lực duy nhất của sắc lệnh là muốn gia tăng thu nhập từ việc đánh thuế cho nhà nước. cùng với sự giảm giá của đồng tiền, việc cần thiết phải chi trả những khoản lương mới ngày càng tăng và tiền trợ cấp dành cho quân đội. Vào lúc đó người nước ngoài không phải trả hầu hết các loại thuế được dành cho những ai có quyền công dân, vì vậy mặc dù Caracalla trên danh nghĩa là dùng để nâng cao địa vị pháp lý của họ, quan trọng hơn là ông đã mở rộng nền tảng thuế má của La Mã. Hiệu quả của việc này là để loại bỏ sự phân biệt quyền công dân có từ hồi thành lập thành Roma và đạo luật như vậy đã tác động sâu sắc đối với kết cấu của xã hội La Mã.

Chiến tranh với Parthia
Theo sử gia Herodianus, vào năm 216, Caracalla đã lừa gạt người Parthia vào tin tưởng rằng ông sẽ chấp nhận một cuộc hôn nhân và lời đề nghị cầu hòa của họ, nhưng sau đó cô dâu và đoàn khách mời đã bị thảm sát sau buổi hôn lễ. Từ đó các cuộc xung đột và những cuộc đụng độ liên tục mà sử sách thường gọi là cuộc chiến tranh Parthia của Caracalla.

Bị ám sát (217)
Trong chuyến đi từ Edessa để tiếp tục cuộc chiến với Parthia, Caracalla đã bị Julius Martialis, chỉ huy đội cận vệ của ông ám sát trong khi đi tiểu bên lề đường gần Carrhae vào ngày 8 tháng 4 năm 217 (4 ngày sau sinh nhật thứ 29 của mình). Herodianus nói rằng anh trai của Martialis đã bị Caracalla xử tử một vài ngày trước đó vì lời buộc tội không rõ ràng; riêng Cassius Dio thì lại cho rằng Martialis bất mãn vì không được thăng lên chức centurion. Thế rồi nhân dịp hộ tống hoàng đế, Martialis đã quyết định trút bỏ nỗi oán hận của mình bằng cách chạy về phía trước và giết chết Caracalla với một nhát kiếm duy nhất. Trong khi cố gắng chạy trốn, kẻ ám sát liều lĩnh đã bị một tay cung thủ Scythia trong đội vệ binh bắn chết ngay lập tức. Sau khi ông mất, viên chỉ huy Cấm vệ quân Praetorian Guard Macrinus đã lên kế thừa ngôi vị mà theo Herodianus có lẽ là người chịu trách nhiệm nhất về việc hoàng đế bị ám sát.

Biệt danh
Theo lời Aurelius Victor trong tác phẩm Epitome de Caesaribus của ông, tên hiệu "Caracalla" đề cập đến một chiếc áo choàng Gallic mà Caracalla ưa thích như là mốt cá nhân, rồi từ đó mới lây lan sang quân đội và triều đình của ông. Cassius Dio và bộ sử Historia Augusta đồng ý rằng biệt danh của ông bắt nguồn từ chiếc áo choàng của mình, nhưng không đề cập đến nguồn gốc xuất xứ của nó.

Chân dung

Bức chân dung chính thức của ông khi là vị hoàng đế duy nhất đánh dấu sự đột phá với những hình ảnh khác hẳn vị hoàng đế triết gia tiền nhiệm: mái tóc cắt quá ngắn trông như một người lính, cái nhìn cau mày đầy vẻ khiêu khích cùng dáng điệu thực tế và dọa nạt của ông. Nguyên mẫu mang tính biểu tượng của vị hoàng đế quân nhân vạm vỡ đều được chấp nhận bởi hầu hết các hoàng đế sau này, mà phần lớn đều phụ thuộc vào sự ủng hộ của quân đội để cai trị đế chế, như người kế vị cuối cùng của ông Maximinus Thrax.

Herodianus đã mô tả vóc dáng của Caracalla không cao lớn nhưng lại cường tráng. Ông ưa thích quần áo kiểu German, Caracalla là tên chiếc áo choàng của người Gaul ngắn hợp mốt và ông thường đội một bộ tóc giả màu vàng hoe  Vgl. Cassius Dio 79 (78),9,3: Cassius Di còn nói rằng hoàng đế rất thích phô trương nét mặt "hoang dã" của mình trước quần thần mỗi khi thiết triều.

Theo bộ sử nước Anh Historia Regum Britanniae của Geoffrey xứ Monmouth: Chúng ta có thể thấy cách mà ông ấy muốn dân chúng ngắm nhìn mình qua nhiều bức tượng bán thân và đồng tiền xu còn tồn tại. Hình ảnh của chàng trai trẻ Caracalla khó mà phân biệt được với người em trai Geta. Trên các đồng tiền xu thì ông anh Caracalla được phô bày với hình ảnh của người đoạt giải kể từ khi trở thành Augustus vào năm 197 trong khi Geta thì lại để đầu trần cho đến khi trở thành Augustus vào năm 209. Đặc biệt là từ năm 209 cho đến cái chết của người cha vào tháng 2 năm 211 cả hai anh em đều được thể hiện như những người đàn ông trưởng thành, sẵn sàng tiếp nhận đế chế. Từ lúc người cha qua đời cho đến vụ ám sát Geta vào cuối năm 211, bức chân dung của Caracalla vẫn còn tĩnh với một bộ râu ngắn đầy đủ, trong khi Geta để một bộ râu dài với mái tóc giống như cha mình, một dấu hiệu mạnh mẽ cho nỗ lực để được xem như là người kế thừa "thực sự" cha họ. Vụ sát hại tàn bạo Geta đã khiến cho lời xác nhận về tư cách này trông lỗi thời.

Vị vua huyền thoại của nước Anh
Geoffrey xứ Monmouth trong bộ huyền sử Lịch sử các vị vua nước Anh đã biến Caracalla trở thành một vị vua nước Anh, có nhắc đến ông bằng tên thực "Bassianus", chứ không phải là biệt danh Caracalla. Trong câu chuyện, sau cái chết của Severus người La Mã đã muốn lập Geta thành vua nước Anh, nhưng người Briton lại thích chọn Bassianus vì ông có mẹ là người Anh. cả hai anh em đã lao vào cuộc chiến huynh đệ tương tàn với kết quả là Geta bại trận bị giết và Bassianus ung dung kế thừa ngôi vị. Ông đã trị vì cho đến khi ông bị đồng minh người Pict phản bội và bị lật đổ bởi Carausius, người mà theo lời Geoffrey thì đó là một người Briton chứ không phải là người Goth như lời khẳng định của nhà sử sau này Menapii.

Xem thêm
Gia phả nhà Severus
Septimia (thị tộc)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tiểu sử Caracalla (Historia Augusta at LacusCurtius: Văn bản Latinh và bản dịch tiếng Anh)

Sinh năm 188
Mất năm 217
Án mạng năm 217
Người Carthage
Người Syria
Triều đại Severus
Septimii
Aurelii
Người La Mã cổ đại ở Anh
Nhân vật đến từ Lugdunum
Hoàng đế La Mã bị Cấm vệ quân sát hại
Hoàng đế La Mã được phong thần
Hoàng đế La Mã thế kỷ 2
Hoàng đế La Mã thế kỷ 3
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã
Damnatio memoriae
Hoàng tộc Emesa
Hoàng đế La Mã chết bởi Praetorian


title: Zenobia

text:
Zenobia (240 – 275 Hy Lạp: Ζηνοβία Aramaic: בת זבי Bat-Zabbai Ả Rập: الزباء al-Zabbā’) là Nữ hoàng của Đế quốc Palmyra ở Syria thuộc La Mã, bà là người đã lãnh đạo một cuộc nổi dậy trứ danh chống lại Đế quốc La Mã vào thế kỷ 3. Là vợ thứ hai của vua Septimius Odaenathus, Zenobia trở thành nữ hoàng của đế chế Palmyra sau khi Odaenathus mất vào năm 267. Đến năm 269, Zenobia đã mở rộng đế chế, chinh phục Ai Cập và trục xuất viên thái thú La Mã Tenagino Probus, dù ông ta về sau có nỗ lực tái chiếm lại những vùng lãnh thổ bị mất nhưng thất bại và bị xử trảm. Zenobia cai trị Ai Cập cho đến năm 274 thì bị Hoàng đế Aurelianus đánh bại và bắt làm con tin đưa đến Roma sống nốt quãng đời còn lại cho đến khi qua đời.

Gia thế xuất thân

Zenobia được sinh ra và lớn lên ở Palmyra thuộc Syria. Các nhà văn Latinh và Hy Lạp đều gọi bà là Zenobia. Cái tên La Mã của bà Julia Aurelia Zenobia và trong tiếng Hy Lạp, bà được biết đến với tên gọi Zēnobía (ἡ Ζηνοβία) hoặc Septimia Zenobia, cái tên lót Septimia được thêm vào sau khi kết hôn với Odaenathus Septimius. Tên tiếng Aramaic của bà là Bat-Zabbai (בת זבי), và cũng được dùng để ký tên của mình. Với các nhà văn Ả Rập bà được biết đến với tên gọi al-Zabbā’ (الزباء).

Zenobia xuất thân từ một gia đình gốc Ả Rập. Chính bà cũng tuyên bố mình thuộc về dòng dõi Seleukos của Cleopatra và Ptolemaios. Athanasius thành Alexandria ghi lại rằng bà là "một môn đồ Do Thái của Paul thành Samosata", điều này giải thích mối quan hệ căng thẳng giữa bà với các giáo sĩ Do Thái. Các tài liệu sau này của Ả Rập cũng tỏ ra hoài nghi về dấu hiệu gốc gác Ả Rập của bà. Al-Tabari lấy ví dụ viết rằng bà thuộc về bộ lạc Amlaqi giống như người chồng tương lai của mình, có lẽ cũng là một trong bốn bộ tộc khởi thủy của Palmyra. Cũng theo ông thì cha của Zenobia, Amr ibn al-Ẓarib là tộc trưởng của Amlaqi. Sau khi ông bị những thành viên của liên minh bộ lạc đối địch Tanukh giết chết, Zenobia trở thành người đứng đầu Amlaqis rồi dẫn dắt các thành viên đang sống kiểu du canh du cư đến những đồng cỏ mùa hè và mùa đông.

Họ tên La Mã của cha bà là Julius Aurelius Zenobius, với tên lót Aurelius cho thấy tổ tiên của cha ông đã được nhận quyền công dân La Mã dưới thời các Hoàng đế La Mã Antoninus Pius (trị vì 138–161), Marcus Aurelius (trị vì 161–180) và Commodus (trị vì 180–192). Zenobius sau đó trở thành Thống đốc xứ Palmyra vào năm 229. Cái tên Hy Lạp của cha bà là Antiochus, theo các trích đoạn trong kinh thánh được tìm thấy ở Palmyra. Tuy nhiên, theo cuốn Historia Augusta (Aurel. 31.2), tên của ông là Achilleus và kẻ cướp ngôi của ông được đặt tên là Antiochus (Zos. 1.60.2). Có thể truy ngược đến sáu thế hệ về trước, tổ tiên bên nội của cha bà bao gồm Sampsiceramus, một tù trưởng người Syria, vốn là người đã sáng lập nên Hoàng tộc Emesa (nay thuộc Homs, Syria) và Gaius Julius Bassianus, một linh mục cấp cao từ Emesa và là cha của Hoàng hậu La Mã Julia Domna.

Zenobia tự xưng là hậu duệ của Dido, Nữ hoàng Carthage; Sampsiceramus, Vua xứ Emesa; và Nữ hoàng nhà Ptolemaios gốc Hy Lạp Cleopatra VII của Ai Cập. Mặc dù không có bằng chứng cụ thể về điều này, bà lại có hiểu biết về ngôn ngữ Ai Cập cổ đại, cho thấy một khuynh hướng thiên về văn hóa Ai Cập và có thể là một phần Ai Cập qua mẹ mình. Còn theo Historia Augusta, có lần bà đã gửi một tuyên bố trịnh trọng đến các công dân thành Alexandria, Ai Cập vào năm 269, mô tả thành phố như là "thành phố của tổ tiên ta". Tuyên bố này chỉ phù hợp với Vaballathus, con trai của Zenobia. Nhà sử học Callinicus đã dâng bộ sử Alexandria gồm mười tập cho "Cleopatra" mà có thể là Zenobia.

Zenobia được cho là hậu duệ của Sampsiceramus, Dido và Cleopatra VII đến Drusilla xứ Mauretania. Drusilla là con gái của vua Ptolemaios xứ Mauretania và hoàng hậu Julia Urania xứ Mauretania. Mẹ của Drusilla có lẽ xuất thân trong Hoàng gia Emesa và được gả cho Hoàng tộc Mauretania. Bà nội của Drusilla, Nữ hoàng xứ Mauretania Cleopatra Selene II, là con gái của Nữ hoàng Cleopatra VII nhà Ptolemaios gốc Hy Lạp của Ai Cập và một trong tam hùng La Mã Mark Antony. Ông nội của Drusilla, Vua châu Phi Juba II xứ Mauretania, tự xưng là hậu duệ của em gái viên Tướng Carthage, Hannibal (Lucan. Pharsalia 8.287). Thành viên trong gia đình của Hannibal, Barcid còn tự xưng là hậu duệ của em trai Dido.

Các nguồn sử liệu tiếng Ả Rập và Cổ điển đều mô tả Zenobia có ngoại hình xinh đẹp tuyệt trần và tài trì thông minh với nước da ngăm đen, hàm răng trắng như ngọc trai và đôi mắt đen sáng ngời. Bà được xem là thậm chí còn đẹp hơn cả Cleopatra, dù khác biệt về danh tiếng cực kỳ trong trắng của mình. Các nguồn sử liệu còn mô tả Zenobia có thể lực chẳng hề thua kém nam nhi trai tráng, biệt tài cưỡi ngựa, săn bắn và tửu lượng khá tốt khi uống rượu lúc rãnh rỗi với các triều thần của mình. Có học thức và thông thạo tiếng Hy Lạp, tiếng Aramaic và Ai Cập cùng những hiểu biết sâu rộng về tiếng Latinh, thậm chí bà còn được cho là đã tổ chức các buổi họp mặt văn nghệ sĩ ở nhà mình để bàn luận văn chương và có nhiều mối quan hệ với các triết gia và thi sĩ, nổi tiếng nhất trong số này là Cassius Longinus.

Nữ vương xứ Palmyra

Zenobia đã kết hôn với Septimius Odaenathus, Tiểu vương xứ Palmyra vào năm 258; bà là vợ thứ hai của ông. Zenobia còn có một con riêng là Hairan, con của Odaenathus với người vợ đầu tiên. Có một bảng khắc chữ, ‘ngài chấp chính quan lừng lẫy của chúng ta’ ở Palmyra, được Zenobia đề tặng cho Odaenathus. Khoảng năm 266, Zenobia và Odaenathus đã có với nhau một người con trai thứ hai là Lucius Julius Aurelius Septimius Vaballathus Athenodorus. Cái tên Vaballathus (tiếng Latin từ tiếng Aram והב אלת, Wahballat "Món quà của Nữ thần") được thừa hưởng từ tên của ông nội Odaenathus.

Năm 267, chồng và người con riêng của Zenobia đã bị ám sát. Người thừa kế ngôi vị Vaballathus chỉ mới có 5 tuổi, vì vậy mà bà phải nối ngôi chồng mình và thay con mình trị vì xứ Palmyra. Zenobia còn tự phong cho bản thân và con trai của mình các chức danh tôn kính là Augusta và Augustus. Kế đó bà mang quân chinh phục các vùng đất mới và mở rộng Đế chế Palmyra trong ký ức của người chồng quá cố và là di sản dành cho con mình. Mục tiêu ban đầu của Zenobia là bảo vệ bờ cõi phía Đông Đế quốc La Mã từ các cuộc tấn công của Đế quốc Sassanid đổi lấy sự bình an của Roma, thế nhưng những nỗ lực của bà đã góp phần tăng lên đáng kể uy quyền cho ngai vàng của mình.

Mở rộng bờ cõi

Năm 269, quân đội của Zenobia và đại tướng Zabdas đã dốc sức tiến chiếm Ai Cập với sự giúp đỡ từ đồng minh Ai Cập của họ là Timagenes. Viên thái thú Ai Cập thuộc La Mã là Tenagino Probus và quân của ông ta đã cố gắng đánh đuổi họ ra khỏi Ai Cập, nhưng thất bại sau đó ông ta còn bị quân lính của Zenobia bắt sống và chém đầu, rồi bà tự phong cho mình là Nữ hoàng Ai Cập. Sau những cuộc cướp phá ban đầu, Zenobia được binh sĩ xưng tụng như một "Nữ hoàng Chiến binh". Trong việc chỉ huy quân đội của mình, bà đã tỏ ra can đảm và thể hiện khí phách của một nữ anh hùng như khả năng cưỡi ngựa chiến lâm trận và đi bộ từ ba đến bốn dặm với những người lính bộ binh.

Zenobia cùng với đại quân của mình đã mở cuộc viễn chinh và chinh phục Anatolia đến tận Ancyra hoặc Ankara và Chalcedon, tiếp theo là Syria, Palestine và Liban. Với một đế chế tồn tại trong thời gian ngắn của mình, Zenobia đã nắm quyền kiểm soát các tuyến đường thương mại quan trọng ở khu vực này từ tay La Mã. Hoàng đế La Mã Aurelianus lúc này đang bận rộn chinh phạt với Đế quốc Gallia, nên tạm thời công nhận uy quyền của Zenobia và Vaballathus, về sau mối quan hệ này bắt đầu bị phá vỡ khi Aurelianus chuẩn bị một chiến dịch quân sự để thống nhất đế chế La Mã vào năm 272-273. Aurelianus dẫn đại quân của ông rời khỏi Đế quốc Gallia và tiến về phía Syria, Zenobia nghe được tin báo cũng mang binh tới chống cự. Quân đội hai bên gặp nhau và giao chiến gần Antioch. Sau khi bị giáng một đòn thua liểng xiểng, tàn quân Palmyra đã nhanh chóng rút về Antioch và sau đó là Emesa.

Zenobia không thể di dời số kho tàng của mình tại Emesa trước khi Aurelianus tiến quân vào thành công và bao vây thành phố. Cả hai mẹ con bà đều thoát khỏi Emesa bằng lạc đà với sự giúp đỡ từ người Sassanid, nhưng chẳng mấy chốc họ đã bị kỵ binh của Aurelianus bắt trên sông Euphrates. Vương quốc Ai Cập và Đế chế Palmyra tại trong thời gian ngắn đã chính thức cáo chung. Những binh lính Palmyra còn lại bị bắt sống mà từ chối đầu hàng đều bị Aurelianus ra lệnh xử tử. Trong số những người bị xử tử gồm có cố vấn trưởng của Zenobia và nhà triết học Hy Lạp Cassius Longinus.

Thất bại và kết cục
Zenobia và Vaballathus đã bị Aurelianus bắt làm con tin đến Roma. Vaballathus được cho là đã chết trên đường đến Roma. Năm 274, Zenobia theo như sử sách ghi chép đã xuất hiện với bộ dây chuyền bằng vàng trong cuộc diễu hành quân sự mừng chiến thắng của Aurelianus tại Roma, trước sự hiện diện của nguyên lão nghị viên Marcellus Petrus Nutenus. Nhiều nguồn sử liệu đã tranh cãi về số phận của Zenobia: Một số tài liệu còn cho rằng bà đã mất sớm sau khi đến Roma, có thể do lâm trọng bệnh, tuyệt thực hoặc bị xử trảm. Tuy vậy có chuyện kể lại với cái kết hạnh phúc nhất về Aurelianus, ấn tượng bởi vẻ đẹp và phẩm giá của bà và tỏ ý muốn khoan dung, bèn tha bổng Zenobia và cấp cho bà một biệt thự sang trọng ở Tibur (nay là Tivoli, Ý).

Sử liệu kể rằng từ sau khi được hoàng đế tha mạng sống, Zenobia được chu cấp tiền bạc đủ để sống trong cảnh phú quý giàu sang và sớm trở thành một nhà triết học nổi tiếng, giao thiệp rộng và được thiên hạ gọi là mệnh phụ La Mã. Bà được cho là đã kết hôn với một thống đốc và nguyên lão nghị viên La Mã không rõ tên, dù có lý do để nghĩ rằng người đó có thể là Marcellus Petrus Nutenus. Họ có với nhau một vài đứa con gái không rõ tên, nhưng cũng có tài liệu khác nói rằng bà được gả cho một gia đình quý tộc La Mã. Thậm chí Zenobia còn có đám con cháu tiếp tục sống vào thế kỷ 4 và 5, một trong số đó có viên Giám mục Zenobius xứ Florence sống vào thế kỷ 5.

Ảnh hưởng văn hóa

Ca kịch
Zenobia (1694) bởi Tomaso Albinoni
Zenobia ở Palmira (1789) của Pasquale Anfossi
Zenobia ở Palmira (1790) của Giovanni Paisiello
Aureliano ở Palmira (1813) của Gioachino Rossini
Zenobia (2007) bởi Mansour Rahbani

Văn học
Chaucer kể một câu chuyện súc tích về cuộc đời của Zenobia từ một loạt bi kịch trong The Monk's Tale (Truyện ông tu sĩ).
La gran Cenobia (1625) của Pedro Calderón de la Barca
The Living Wood (1947) của Louis de Wohl chứa nhiều tài liệu tham khảo về Zenobia
The Queen of the East (1956) của Alexander Baron
Beloved (1986) của Bertrice Small
Haley Elizabeth Garwood
The Chronicle of Zenobia: the Rebel Queen (2006) của Judith Weingarten
The Book of the City of Ladies của Christine de Pisan
Zenobia - Birth of a Legend (2011) của Russ Wallace www.geodepress.com
Souviens-toi de Palmyre (2003) của Myriam Antaki

Điêu khắc
Zenobia, Nữ hoàng Palmyra (1857) của Harriet Hosmer, Viện Nghệ thuật Chicago
Zenobia bị xiềng xích (1859) của Harriet Hosmer, Viện Nghệ thuật Chicago

Truyền thông
Một chương trình truyền hình được gọi là Al-ababid do Đài Truyền hình Syria khởi quay kể về cuộc đời và cái chết của Zenobia trong việc bành trướng đế chế của mình. Chương trình đã và vẫn là một trong những tác phẩm lớn nhất của thể loại phim truyền hình Syria và có những diễn viên xuất sắc nhất từng xuất hiện trên kênh truyền hình Syria.
Trong bộ phim hoạt hình đầu thập niên 1970 Vòng quanh thế giới trong 80 ngày, trong tập 10, hồn ma của Zenobia được mô tả kiểu như đội chiếc mũ sắt màu vàng và áo choàng lụa màu tím, cưỡi con lạc đà trắng.
Trong bộ phim Người Amazon và các Đấu Sĩ (2002), nữ chiến binh gợi cảm Xena trong lịch sử, vừa có đặc điểm của một Zenobia hơi hư cấu; theo đó bà không phải là Nữ hoàng xứ Palmyra ở Syria vào thế kỷ 3, mà là một vị vua của người Amazon vào thế kỷ 1 trước Công nguyên, mang tước vị 'công chúa', người đã che chở cho các nữ hiệp sau khi trốn thoát từ những ông chủ La Mã của họ. Rồi sau Bà lãnh đạo họ chiến đấu chống lại một viên chỉ huy La Mã độc ác và tàn nhẫn, Marcus Crassius (được cho là giống với nhân vật có thực trong lịch sử Marcus Licinius Crassus) - trong trận Greyhaven và là một trong hai người bị giết trong trận chiến hoặc bị bắt và bị quân La Mã xử trảm vì tội mưu phản.

Nhân vật có tên Zenobia
Zenobia đã trở thành tên gọi phổ biến cho các nhân vật nữ quyền quý và ngoại lai trong nhiều tác phẩm khác, bao gồm The Blithedale Romance của Nathaniel Hawthorne, Joy in the Morning của P.G. Wodehouse, Rites of Passage của William Golding, Stranger in a Strange Land của Heinlein, Zenobia của nhà văn siêu hiện thực Gellu Naum và loạt truyện Conan của Robert E. Howard, "Fletcher and Zenobia" của Edward Gorey và Zenobia/Zeena trong cuốn tiểu thuyết Ethan Frome của Edith Wharton.

Trong Deathtrap của Ira Levin, nhân vật chính Sidney Bruhl đã đặt tên cho máy đánh chữ mà ông viết vở kịch kinh dị của mình là "Zenobia". Trong bộ game cổ điển Dungeons and Dragons module B4: The Lost City, cái tên Zenobia được đặt cho một nữ hoàng lịch sử.

Bà còn là một yêu tinh Valkyrie trong loạt truyện tranh Ragnarok và là tên của một con tàu chở khách trong trò chơi điện tử Resident Evil: Revelations. Đóng vai trò như là bối cảnh chính yếu của tựa game. Zenobia cũng là tên của lục địa chính của loạt game Ogre Battle và một trong những kẻ thù "Bất tử" của Cie'th trong Final Fantasy XIII.

Chú thích

Tham khảo

Đọc thêm
Scriptores Historiae Augustae, Historia Augusta
The Monkes Tale – Geoffrey Chaucer, Notes to the Canterbury Tales
Zenobia of Palmyra. Agnes Carr Vaughn, 1967, Garden City, NY: Doubleday & Company, Inc.
Zenobia of Palmyra: History, Myth and the Neo-Classical Imagination, Rex Winsbury, 2010, Duckworth, ISBN 978-0-7156-3853-8

Liên kết ngoài

Zenobia và Longinus
Vaballathus và Zenobia
Zenobia: Nữ hoàng xứ Palmyra (267–272)
Zenobia khi là Nữ hoàng xứ Palmyra vào thế kỷ 3
Pháo đào Zenobia-Halabiya trên sông Euphrates

Người Syria
Nhiếp chính nữ
Khủng hoảng thế kỷ thứ Ba
Ba mươi bạo chúa
Loạn quân La Mã
Sinh vào thế kỷ 3
Năm mất không rõ
Palmyra
Nhà lãnh đạo nữ thế kỷ 3
Phụ nữ trong chiến tranh thế kỷ 3
Nhà lãnh đạo phụ thế kỷ 3
Hoàng tộc Emesa
Iulii
Aurelii
Septimii
Phụ nữ trong chiến tranh ở châu Á
Sinh thế kỷ 3
Nữ tướng
Sinh năm 240
Mất thập niên 270


title: Elagabalus

text:
Elagabalus (Marcus Aurelius Antoninus Augustus, khoảng 203 – 11 tháng 3 năm 222), còn gọi là Heliogabalus, là Hoàng đế La Mã gốc Syria từ năm 218 đến 222. Là một thành viên của nhà Severus, ông vốn là con thứ hai của Julia Soaemias và Sextus Varius Marcellus. Từ thuở thiếu thời ông từng giữ chức tư tế vốn là cha truyền con nối thờ phụng thần Elagabal (trong tiếng Latinh là Elagabalus) ở quê mẹ tại Emesa. Vốn một công dân ẩn dật, ban đầu ông được gia đình đặt tên là Sextus Varius Avitus Bassianus. Sau khi trở thành hoàng đế thì lấy tên mới là Marcus Aurelius Antoninus Augustus. Cái tên Elagabalus chỉ được gọi sau khi hoàng đế qua đời.

Năm 217, Hoàng đế Caracalla bị ám sát và được thay thế bởi viên Pháp quan thái thú Marcus Opellius Macrinus. Người cô bên ngoại của Caracalla là Julia Maesa đã thành công trong việc phát động Binh đoàn Lê dương thứ ba nổi loạn nhằm ủng hộ cho đứa cháu trai trưởng của bà (và là em họ của Caracalla), Elagabalus lên ngôi hoàng đế ở tư dinh của mình. Macrinus đã bị quân của Elagabalus đánh bại trong trận Antioch vào ngày 8 tháng 6 năm 218. Elagabalus lúc đó chỉ mới mười bốn tuổi và đã trở thành hoàng đế, bắt đầu một triều đại được biết đến chủ yếu là nhờ các vụ bê bối tình dục và tranh cãi tôn giáo.

Các nhà sử học sau này đều đưa ra giả thuyết rằng Elagabalus đã cho thấy sự coi thường truyền thống tôn giáo La Mã và những điều cấm kỵ tình dục của ông. Ông đã thay thế người đứng đầu truyền thống của đền Pantheon là thần Jupiter với vị thần Elagabal mà ông là giáo chủ. Elagabalus còn buộc các thành viên cao cấp của chính quyền La Mã phải tham gia vào nghi lễ tôn giáo kỷ niệm vị thần này do đích thân mình chủ trì. Elagabalus đã kết hôn tới năm lần, thiên vị quá nhiều cho các triều thần cùng giới mà thiên hạ đồn là một trong những tình nhân của ông, sử dụng nguyên mẫu cái lót nệm vui nhộn tại các bữa tiệc tối, có những tư liệu còn cho rằng hoàng đế đã tự mình bán dâm trong hoàng cung. Lối sống đồi trụy xa hoa của ông ngày càng xa lánh Cấm vệ quân Praetoriani, Viện Nguyên lão và nhân dân La Mã. Giữa sự phản đối ngày càng tăng thì Elagabalus đã bị ám sát lúc mới 18 tuổi và được thay thế bằng người anh em họ của ông Alexander Severus vào ngày 11 tháng 3 năm 222, trong một âm mưu thay đổi ngôi vị của bà ngoại mình Julia Maesa và được thực hiện bởi các thành viên bất mãn của Đội Cận vệ Praetoriani.

Elagabalus khá nổi tiếng đương thời vì tính rất lập dị, suy đồi và cuồng tín. Truyền thống này đã kéo dài, và trong số nhà văn đầu thời hiện đại thì ông bị mắc tiếng xấu là một trong những vị hoàng đế tồi tệ nhất. Sử gia người Anh Edward Gibbon, trong một ví dụ đã viết rằng Elagabalus "bỏ mặc bản thân mình vào những lạc thú thô tục và ham mê vô độ". Theo B.G. Niebuhr, "Cái tên Elagabalus là một thương hiệu trong lịch sử đứng trên tất cả những người khác" bởi vì "cuộc đời ghê tởm khôn tả" của ông.

Gia thế

Elagabalus sinh vào khoảng năm 203, là con của Sextus Varius Marcellus và Julia Soaemias Bassiana. Cha ông lúc đầu là một thành viên thuộc tầng lớp kị sĩ (Equestrian), nhưng về sau thăng quan tiến chức lên tới cấp bậc nguyên lão. Bà ngoại Julia Maesa của ông là góa phụ của chấp chính quan Gaius Julius Avitus Alexianus, em gái của Julia Domna và là em dâu của Hoàng đế Septimius Severus. Ông còn có một người anh trai không rõ tên tuổi. Mẹ ông Julia Soaemias là em họ của Hoàng đế La Mã Caracalla. Những người họ hàng khác bao gồm người dì Julia Avita Mamaea và ông chú Marcus Julius Gessius Marcianus cùng đứa con trai trong bầy con của họ là Alexander Severus. Gia tộc của Elagabalus đã đời đời nối nhau giữ chức tư tế thờ thần mặt trời Elagabal mà Elagabalus là giáo chủ tại Emesa (nay thuộc Homs) ở Syria.

Vị thần Elagabalus ban đầu được tôn kính tại Emesa. Cái tên của vị thần là một kiểu Latinh hóa từ cái tên Syria Ilāh mụ-Gabal, mà xuất phát từ Ilāh ("thần") và Gabal ("núi" (so sánh tiếng Do Thái: גבל gəbul và tiếng Ả Rập: جبل Jabal)), kết quả là sự biểu thị "Vị Thần của Núi non" Emesene của vị thần này. Sự sùng bái vị thần lan ra các vùng khác của Đế chế La Mã vào thế kỷ thứ 2; một sự hiến dâng đã được tìm thấy ở tận Woerden (Hà Lan). Vị thần này sau đó đã được đưa vào và đồng hóa với thần mặt trời La Mã được gọi là Sol Indiges vào thời cộng hòa và Sol Invictus trong suốt thế kỷ thứ 2 và 3. Trong tiếng Hy Lạp tên của thần Mặt Trời là Helios, do đó "Heliogabalus" cũng là một biến thể của "Elagabalus".

Nắm quyền

Khi Hoàng đế Macrinus lên nắm quyền, để tránh các mối đe dọa từ gia đình của người tiền nhiệm bị ám sát Caracalla ảnh hưởng tới lại triều đại của ông, bằng cách trục xuất cả nhà gồm Julia Maesa, hai cô con gái, và cháu đích tôn của bà là Elagabalus tới điền trang của họ tại Emesa ở Syria. Ngay khi vừa đặt chân đến nơi ở Syria, bà đã bắt đầu bày mưu tính kế cùng với cố vấn và gia sư của Elagabalus là Gannys, tiến hành binh biến lật đổ Macrinus và đưa Elagabalus mới mười bốn tuổi lên ngôi hoàng đế.

Mẹ ông đã công khai tuyên bố rằng ông là con trai ngoài giá thú của Caracalla, cũng nhờ vào lòng trung thành của những người lính La Mã và nguyên lão nghị viên đã thề trung thành với Caracalla. Julia Maesa lợi dụng sự giàu sang của mình nhằm mua chuộc Binh đoàn Lê dương thứ ba ở Raphana để họ thề trung thành với Elagabalus. Vào lúc bình minh ngày 16 tháng 5 năm 218, Publius Valerius Comazon Eutychianus, chỉ huy của binh đoàn đã tuyên bố ông là Hoàng đế La Mã. Để tăng cường tính hợp pháp của mình thông qua công tác tuyên truyền hơn nữa, Elagabalus đã lấy tên Caracalla là Marcus Aurelius Antoninus. Đáp lại Macrinus đã phái viên Pháp quan thái thú của ông là Ulpius Julianus tới đó với một đạo quân đông đảo mà ông cho là đủ mạnh để đè bẹp cuộc bạo loạn. Tuy nhiên, lực lượng này đã sớm theo về phe của Elagabalus khi xảy ra chiến sự bằng cách giết chết viên chỉ huy và các sĩ quan của họ rồi gửi đầu của Julianus về triều dâng công.

Macrinus bèn vội gửi thư cho Viện Nguyên lão tố giác Elagabalus là một Antoninus Giả và tuyên bố rằng ông đã mất trí. Cả quan chấp chính tối cao và các thành viên cao cấp khác trong chính phủ ở Roma đều lên án Elagabalus. Rồi sau đó Viện Nguyên lão đã quyết định tuyên chiến với cả Elagabalus và Julia Maesa. Lực lượng của hai cha con Macrinus dần suy yếu bởi sự đào ngũ của Binh đoàn Lê dương thứ hai do các khoản hối lộ và những lời hứa hẹn được Julia Maesa lan truyền, đã sớm bị quân đội của Gannys chỉ huy đánh bại vào ngày 8 tháng 6 năm 218 trong trận Antioch. Macrinus trốn thoát tới Ý, cải trang thành người đưa thư, nhưng sau đó đã bị chặn lại gần Chalcedon và bị triều đình mới đem xử tử ở Cappadocia. Riêng đứa con trai của ông Diadumenianus đã được gửi gắm an toàn sang phía Parthia nhưng cũng bị bắt chém chết ở Zeugma.

Elagabalus tuyên bố ngày chiến thắng tại Antioch là sự khởi đầu triều đại của ông và cho rằng tước hiệu đế chế không cần sự chấp thuận trước của Viện Nguyên lão, vốn đã vi phạm truyền thống nhưng dù sao đi nữa đó cũng là một thực tế phổ biến trong số các hoàng đế thế kỷ 3. Thư hòa giải đã được gửi đi đến Roma mở rộng lệnh ân xá cho Viện Nguyên lão và công nhận pháp luật, trong khi cũng lên án chính quyền của hai cha con Macrinus. Các nguyên lão nghị viên đã đáp lại bằng cách thừa nhận Elagabalus là hoàng đế hợp pháp và chấp nhận lời tuyên bố mình là con trai của Caracalla. Caracalla và Julia Domna đều được Viện Nguyên lão phong thần, cả Julia Maesa và Julia Soaemias đều được phong đến thứ bậc Augustae, hồi ức về triều đại của Macrinus và Diadumenianus đã bị Viện Nguyên lão kết án. Nguyên chỉ huy Quân đoàn thứ ba Comazon thì được bổ nhiệm làm chỉ huy của quân cấm vệ  Praetoriani.

Triều đại (218-222)

Elagabalus và đoàn tùy tùng của ông đã trải qua mùa đông năm 218 ở Bithynia tại Nicomedia, nơi tín ngưỡng tôn giáo của hoàng đế lần đầu tiên được giới thiệu tự nó đã có vấn đề. Nhà sử học cùng thời Cassius Dio cho biết Gannys đã bị vị hoàng đế mới xử tử bởi vì ông dám buộc Elagabalus phải sống "có chừng mực và thận trọng". Để giúp người La Mã điều chỉnh ý tưởng có một thầy tế phương Đông làm hoàng đế, Julia Maesa đã gửi một bức tranh của Elagabalus trong màu áo thầy tế đến Roma và treo trên một bức tượng của nữ thần Victoria trong Nhà Nghị Viện. Điều này đặt các nguyên lão vào tình huống khó xử phải thờ cúng Elagabalus bất cứ khi nào họ thờ cúng cho Victoria.

Các binh đoàn đã rất thất vọng trước hành vi của Elagabalus và sớm trở nên hối tiếc vì đã ủng hộ ông lên ngôi. Trong khi Elagabalus vẫn còn trên đường đến Roma, đạo quân Lê dương thứ tư đã tiến hành nổi dậy trong một thời gian ngắn do sự xúi giục của Gellius Maximus và quân đoàn thứ ba, vốn chịu trách nhiệm về việc đưa Elagabalus lên ngôi hoàng đế, dưới sự chỉ huy của nguyên lão nghị viên Verus. Cuộc nổi loạn đã nhanh chóng được dập tắt và binh đoàn thứ ba bị giải tán.

Khi đoàn tùy tùng tới Roma vào mùa thu năm 219, Comazon và các đồng minh khác của Julia Maesa và Elagabalus được trao những vị trí đầy quyền lực và hấp dẫn, trước sự phẫn nộ của nhiều nguyên lão nghị viên vốn không coi họ xứng đáng với đặc quyền này. Sau khi hết nhiệm kỳ Pháp quan thái thú của mình, Comazon tiếp tục giữ chức thị trưởng Roma tới ba lần và quan chấp chính hai lần. Ngoài ra Elagabalus đã sớm làm mất giá đồng tiền La Mã khiến nền kinh tế ngày càng suy thoái. Ông cho giảm độ tinh khiết bạc của denarius từ 58% lên 46,5% - trọng lượng bạc thực tế giảm từ 1,82 gram đến 1,41 gram. Ông còn hủy bỏ loại tiền xu antoninianus trong thời kỳ này ở Roma.

Elagabalus còn cố gắng để cho người mà ông coi là tình nhân của mình, gã đánh xe ngựa Hierocles được phong làm Caesar bất chấp sự phản đối của Viện Nguyên lão, trong khi một người bị coi là tình nhân khác của ông, vận động viên Aurelius Zoticus, cũng được bổ nhiệm vào vị trí phi hành chính nhưng rất có thế lực trong cung là Cubicularius (Tổng quản). Lời đề nghị của ông về ân xá cho tầng lớp thượng lưu La Mã phần lớn đều được hoan nghênh, cho dù luật gia Ulpianus vẫn bị đi đày.

Mối quan hệ giữa Julia Maesa, Julia Soaemias và Elagabalus vẫn êm đềm lúc đầu. Mẹ và bà ngoại của ông đã trở thành những người phụ nữ đầu tiên được cho phép gia nhập Viện Nguyên lão, cả hai đều nhận được danh hiệu nguyên lão nghị viên: Soaemias cho lập chức danh Clarissima và Maesa thì không chính thống hơn Mater Castrorum et Senatus ("Người mẹ của quân doanh và của Viện Nguyên lão"). Trong khi Julia Maesa cố gắng khẳng định chính mình như là người nắm quyền đằng sau ngai vàng và do đó trở thành người phụ nữ quyền lực nhất trên thế giới, Elagabalus cũng chứng minh tính độc lập cao khi quyết định tự mình sẽ trị vì và càng về sau thì ông chẳng còn để mẹ và bà mình chi phối nữa.

Tranh cãi tôn giáo

Kể từ thời Septimius Severus, sự thờ phụng Mặt Trời đã gia tăng trên toàn đế chế. Elagabalus thấy đây là một cơ hội để đưa Elagabal làm vị thần đứng đầu của đền Pantheon. Vị thần được đổi tên thành Deus Sol Invictus, có nghĩa là vị Thần Mặt Trời bất khả chiến bại và được tôn vinh trên cả thần Jupiter.

Là một dấu hiệu của sự tôn trọng tôn giáo La Mã, vậy mà Elagabalus lại đưa cả Astarte, Minerva, Urania, hoặc một số sự kết hợp cả ba người để làm vợ cho Elagabal. Trước khi xây dựng một ngôi đền nhằm dâng lên cho Elagabal, Elagabalus đã đặt viên thiên thạch của Elagabal sát bên ngôi vị của Jupiter tại đền thờ Jupiter Optimus Maximus.

Ông còn gây bất mãn nhiều hơn nữa khi tự mình kết hôn với một Trinh nữ Vesta Aquilia Severa, tuyên bố trước thần dân của đế chế cuộc hôn nhân này sẽ sinh ra một "đứa con thần thánh". Đây là một sự vi phạm trắng trợn luật lệ và phong tục truyền thống La Mã, theo đó nếu bất kỳ Trinh nữ Vesta nào bị phát hiện đã tham gia vào quan hệ tình dục sẽ bị chôn sống.

Một ngôi đền xa hoa lộng lẫy gọi là Elagabalium được xây dựng trên mặt phía đông của đồi Palatine cho nhà Elagabal, người được đại diện bởi một thiên thạch hình nón đen từ Emesa. Herodianus viết "hòn đá này được tôn thờ như thể nó được gửi từ trên trời xuống. Trên nó có vô số mảnh nhỏ nhô ra và dấu hiệu được chỉ ra, tại nơi mà mọi người muốn tin là một hình ảnh thô sơ của mặt trời, bởi vì đây là cách họ nhìn thấy chúng."

Để trở thành thầy tư tế cấp cao cho tôn giáo mới của mình, Elagabalus đã tự cắt bao quy đầu. Ông buộc các vị nguyên lão phải ngồi xem mình nhảy múa xung quanh bàn thờ của Deus Sol Invictus với tiếng đệm của trống và chũm chọe. Mỗi khi hạ chí thì ông lại tổ chức một lễ hội dành riêng cho các vị thần, đã trở nên phổ biến với dân chúng vì thức ăn miễn phí được phân phối vào những dịp như vậy. Trong lễ hội này, Elagabalus đã đặt viên đá Emesa trên một chiếc xe ngựa được trang trí bằng vàng và đồ trang sức rồi diễu hành khắp phố:

Các di tích thiêng liêng nhất trong tôn giáo La Mã đã được chuyển từ đền thờ của họ sang Elagabalium, bao gồm cả các biểu tượng của Bà Mẹ Vĩ đại, ngọn lửa của nữ thần Vesta, tấm khiên của Salii và Palladium, do đó không có vị thần nào khác có thể được tôn thờ ngoại trừ cùng hội cùng thuyền với Elagabal.

Tranh cãi giới tính

Khuynh hướng tình dục và bản chất giới tính của Elagabalus đã là chủ đề của nhiều cuộc tranh cãi kịch liệt. Elagabalus từng kết hôn và ly dị với năm phụ nữ, mà người ta chỉ biết được danh tính của ba người trong số họ. Người vợ đầu tiên của ông là Julia Cornelia Paula; người thứ hai là Trinh nữ thờ thần Vesta Julia Aquilia Severa.

Trong vòng một năm, ông đã bỏ rơi cô và kết hôn với Annia Aurelia Faustina, một hậu duệ của Marcus Aurelius và vợ góa của một người đàn ông mới bị Elagabalus xử tử. Ông từng trở lại với người vợ thứ hai Severa vào cuối năm đó. Theo lời Cassius Dio, mối quan hệ ổn định nhất của ông dường như là với người đánh xe tứ mã và là nô lệ tóc vàng từ Caria tên Hierocles, người mà ông hay gọi là chồng mình.

Bộ sử Historia Augusta tuyên bố rằng Elagabalus còn kết hôn với một người đàn ông tên Zoticus, một vận động viên đến từ Smyrna, trong một buổi lễ công cộng tại Roma. Cassius Dio kể lại rằng Elagabalus đã vẽ mi mắt, nhổ lông tóc và đội tóc giả cho Zoticus trước khi bán dâm chính mình cho các quán rượu, nhà thổ và ngay cả trong cung đình:

Herodianus nhận xét rằng Elagabalus đã tăng cường vẻ đẹp tự nhiên của mình bằng cách sử dụng mỹ phẩm thường xuyên. Ông được mô tả là đã "vui mừng khi được gọi là tình nhân, người vợ, nữ hoàng của Hierocles" và nghe đồn rằng đã chi trả một khoản tiền lớn cho bất kỳ vị bác sĩ có thể tái tạo một cơ quan sinh dục nữ cho ông. Elagabalus được một số nhà văn hiện đại mô tả đặc điểm kiểu như thuộc dạng hoán tính hoặc chuyển đổi giới tính.

Suy yếu

Đến năm 221, tính lập dị của Elagabalus, đặc biệt là mối quan hệ của ông với Hierocles, ngày càng bị kích thích bởi đám lính Cấm vệ quân  Praetoriani. Khi bà của Elagabalus là Julia Maesa cảm thấy sự ủng hộ của dân chúng với hoàng đế đã suy giảm trầm trọng, bà quyết định rằng cả hai mẹ con vốn sùng tín tôn giáo mới phải được thay thế. Như một sự lựa chọn xen kẽ, bà quay sang cô con gái khác, Julia Avita Mamaea và con trai của mình mới mười ba tuổi là Severus Alexander trở thành ứng viên sáng giá cho ngôi vị hoàng đế sau Elagabalus.

Vốn dĩ Elagabalus đã đánh mất sự tôn kính của nhân dân và Viện Nguyên lão nên bà đã sắp đặt người mà ông chọn Alexander, người em họ sẽ là người thừa kế chính thức của mình và được trao danh hiệu Caesar. Alexander chia sẻ chức quan chấp chính tối cao với hoàng đế năm đó. Tuy nhiên, Elagabalus xem xét lại sự sắp xếp này khi ông bắt đầu nghi ngờ rằng đội Cấm vệ quân Praetoriani muốn người em họ của ông phải ở thứ bậc cao hơn mình.

Sau thất bại từ những nỗ lực khác nhau nhằm hạ bệ Alexander, Elagabalus đã hạ lệnh thu hồi danh hiệu của người em họ, hủy bỏ chức quan chấp chính tối cao và tung tin rằng Alexander sắp lìa đời, với ý định xem thử phản ứng của Cấm vệ quân. Một cuộc nổi loạn xảy ra sau đó khiến đám vệ binh phải khẩn khoản Elagabalus và Alexander mau chóng rút về quân doanh của họ để bảo toàn tính mạng.

Bị giết
Ngày 11 tháng 3 năm 222, ông công khai giới thiệu người em họ với mẹ mình Julia Soaemias. Trên đường đi bất chợt đám đông binh sĩ bắt đầu cổ vũ Alexander trong khi tỏ ra phớt lờ Elagabalus, khiến hoàng đế tức giận đã ra lệnh bắt giữ sơ sài và xử tử bất kỳ ai can dự có dấu hiệu bất phục tùng. Đáp lại, các thành viên của đội Cấm vệ quân Praetoriani đã xông vào tấn công cả hai mẹ con Elagabalus:

Sau khi ông bị giết, nhiều thủ hạ của Elagabalus đã bị giết hoặc lật đổ, bao gồm Hierocles và Comazon. Sắc lệnh tôn giáo của ông đã bị hủy bỏ và hòn đá Elagabal được gửi trở lại Emesa. Phụ nữ lại bị cấm không được tham dự các cuộc họp của Viện Nguyên lão. Việc thực hiện damnatio memoriae bị xóa khỏi các bản tài liệu lưu trữ một nhân vật bị thất sủng trước đây trong phần ghi chú đã được áp dụng một cách hệ thống trong trường hợp của Elagabalus.

Nguồn sử liệu

Historia Augusta

Nguồn gốc của rất nhiều câu chuyện về sự suy đồi của Elagabalus là từ bộ sử Historia Augusta, trong đó có những lời tuyên bố gây tranh cãi trong giới sử học. Historia Augusta rất có thể được viết vào cuối thế kỷ thứ 4 dưới thời trị vì của Hoàng đế Theodosius I. Cuộc đời của Elagabalus như được mô tả trong Historia Augusta có giá trị lịch sử không chắc chắn. Các tiết đoạn từ 13 đến 17 liên quan đến sự sụp đổ của Elagabalus, ít nhiều gây ra sự tranh cãi giữa các nhà sử học.

Cassius Dio
Các nguồn tài liệu thường được cho là đáng tin cậy hơn Historia Augusta bao gồm tác phẩm của các nhà sử học đương thời như Cassius Dio và Herodianus. Cassius Dio sống từ nửa sau thế kỷ thứ 2 cho tới năm 235. Sinh ra trong một gia đình thuộc tầng lớp quý tộc, ông đã dành phần lớn đời mình làm quan ra sức phò tá triều đình. Hơn nữa ông còn là một nguyên lão dưới thời Hoàng đế Commodus và thống đốc xứ Smyrna sau cái chết của Septimius Severus. Về sau ông được bổ nhiệm làm chấp chính quan vào năm 205 và kiêm nhiệm chức thống đốc tỉnh châu Phi và Pannonia.

Alexander Severus cực kỳ quý mến Dio nên đã phong cho ông làm chấp chính quan một lần nữa. Cuốn Lịch sử La Mã của Cassius Dio trải dài suốt gần một thế kỷ, từ sự xuất hiện của Aeneas ở Ý cho đến năm 229. Vì sống cùng thời với Elagabalus nên tác phẩm của Cassius Dio về triều đại của ông thường được coi là đáng tin cậy hơn so với bộ sử Historia Augusta dù do chính ông thú nhận tự viết. Dio đã dành phần lớn thời kỳ có liên quan bên ngoài của Roma và phải dựa vào các bản tài liệu chép tay thứ hai.

Ngoài ra, không khí chính trị do hậu quả của triều đại Elagabalus cũng như vị trí của Dio trong chính phủ của Alexander, rất có thể ảnh hưởng đến sự thật này vốn là một phần của bộ sử tệ hại của ông. Dio thường xuyên nhắc đến tên của Elagabalus là Sardanapalus, một phần để phân biệt hoàng đế với tên gọi thiêng liêng của mình, nhưng chủ yếu là để làm một phần của ông trong việc duy trì bản damnatio memoriae được thi hành sau cái chết của hoàng đế và kết hợp nó với một vị vua chuyên quyền nổi tiếng với đời sống xa hoa trụy lạc.

Herodianus
Một nhà sử học khác sống cùng thời với Elagabalus là Herodianus, vốn là một viên quan nhỏ La Mã sống từ năm 170 đến 240. Trong bộ Lịch sử Đế quốc La Mã từ thời Marcus Aurelius của ông, thường được viết tắt là Lịch sử La Mã, được xem là nguồn sử liệu chứng kiến về triều đại của Commodus cho đến đầu thời Gordianus III. Tác phẩm của ông phần lớn là trùng lặp với bộ Lịch sử La Mã của Dio, nhưng cả hai bộ sử xem chừng độc lập phù hợp với nhau.

Mặc dù tác phẩm của Herodianus không được xem là đáng tin cậy như Cassius Dio, vì ông không có tham vọng văn chương và học thuật nên khiến ông ít thành kiến hơn các sử gia nguyên lão khác. Herodianus được coi là nguồn sử liệu quan trọng nhất về các cuộc cải cách tôn giáo diễn ra dưới thời Elagabalus, đã được xác nhận từ việc nghiên cứu tiền tệ và các bằng chứng khảo cổ học.

Edward Gibbon và các sử gia sau khác
Đối với độc giả thời hiện đại, bộ Lịch sử suy tàn và sụp đổ của Đế quốc La Mã của sử gia người Anh Edward Gibbon (1737–1794) tiếp tục củng cố tiếng xấu của Elagabalus. Gibbon không chỉ chấp nhận và bày tỏ sự phẫn nộ trước những lời cáo buộc của các nhà sử học cổ đại, mà có thể đã thêm một số chi tiết của riêng mình, ông là nhà sử học đầu tiên được biết rõ rằng Gannys là một thái giám như trong một ví dụ. được Gibbon viết sau đây:

Một số nhà sử học gần đây đã tranh cãi nhằm xây dựng hình ảnh có phần thiện chí hơn về cuộc đời và triều đại của Elagabalus. Đơn cử như Martijn Icks trong cuốn Images of Elagabalus (2008, được tái bản là The Crimes of Elagabalus vào năm 2012) nghi ngờ độ tin cậy của các tài liệu cổ xưa và cho rằng đó là do chính sách tôn giáo không chính thống của hoàng đế làm xa lánh các tầng lớp quyền lực của Roma, đến mức bà ngoại của ông đã thấy cần phải loại bỏ ông và thay thế bằng một người em họ. Leonardo de Arrizabalaga y Prado trong The Emperor Elagabalus: Fact of Fiction? (2008), còn chỉ trích các nhà sử học cổ đại và phỏng đoán rằng có thể là tôn giáo hay giới tính cùng đóng một vai trò trong sự sụp đổ của vị hoàng đế trẻ tuổi, người chỉ đơn giản là kẻ thất bại trong một cuộc đấu tranh quyền lực trong nội bộ hoàng gia của đế chế; sự trung thành của đội Cấm vệ quân Praetoriani đã bị mua chuộc và Julia Maesa có đủ tài lực để lôi kéo và vận động người cháu của bà. Theo phiên bản này, một lần Elagabalus, mẹ ông và những tùy tùng bên cạnh hoàng đế đều bị sát hại, một cuộc chiến tuyên truyền quy mô lớn nhằm bôi nhọ những hồi ức về ông dẫn đến một bức tranh biếm họa đồi trụy đã kéo dài đến hiện tại, lặp đi lặp lại và thường các sử gia về sau thêm thắt vào nhằm thể hiện những định kiến riêng của họ chống lại sự ẻo lả và những thói xấu khác mà Elagabalus là hình ảnh thu nhỏ của nó.

Di sản

Do truyền thuyết từ xưa về ông, Elagabalus đã trở thành thứ gì đó kiểu như một hình tượng trong phong trào Suy đồi ở châu Âu cuối thế kỷ 19. Ông thường xuất hiện trong văn học và phương tiện truyền thông sáng tạo khác như hình ảnh thu nhỏ của một thanh niên duy mĩ phi luân lý. Cuộc đời và tính cách của ông đã cung cấp chất liệu hoặc ít nhất là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng của những văn nghệ sĩ thuộc trường phái Suy đồi, thậm chí ngay cả các nghệ sĩ đương đại. Những tác phẩm nổi bật nhất bao gồm:

Văn học
À rebours của Joris-Karl Huysmans (1884), một trong những tác phẩm tiêu biểu của phong trào Suy đồi, những đoạn mô tả trong chương 2 về sự khéo léo đằng sau một bữa yến tiệc được dàn dựng bởi nhân vật chính Des Esseintes, chỉ bao gồm thực phẩm toàn màu đen, được dùng như một vật kỷ niệm cho sự tráng dương bị mất của mình. Những tình tiết trong chương này một phần lấy cảm hứng từ những bữa tiệc đơn sắc rất giả tạo mà người ta cho là do chính Elagabalus nghĩ ra (Historia Augusta, Tiểu sử Elagabalus, chương 18)
L'Agonie (1888), cuốn tiểu thuyết nổi tiếng nhất của nhà văn Pháp Jean Lombard, có Elagabulus là nhân vật chính.
Năm 1903, Georges Duviquet cho xuất bản tác phẩm được coi là một tiểu sử trung thành của hoàng đế: Héliogabale: Raconté par les historians Grecs et Latins, [avec] dix-huit gravures d'après les monuments original
Cả hai tác phẩm trước đây đều truyền cảm hứng cho nhà văn người Hà Lan Louis Couperus để ông viết nên cuốn tiểu thuyết De Berg van Licht (Núi sáng) (1905), trong đó giới thiệu Elagabalus với một cái nhìn thông cảm
Algabal (1892-1919), tuyển tập thi ca của nhà thơ Đức Stefan George
The Sun God (1904), cuốn tiểu thuyết của nhà văn người Anh Arthur Westcott
The Amazing Emperor Heliogabalus (1911), cuốn tiểu sử của Oxford don John Stuart Hay
Héliogabale ou l'Anarchiste couronné (Heliogabalus hoặc nhà vô chính phủ đăng quang) (1934) của Antonin Artaud, kết hợp gồm tiểu luận, tiểu sử và tiểu thuyết
Family Favourites (1960), cuốn tiểu thuyết của nhà văn người Anh gốc Argentina Alfred Duggan trong đó Heliogabalus được quan sát thông qua góc nhìn của một vệ sĩ trung thành người Gaul và được mô tả như một nhà thẩm mỹ quyến rũ và hòa nhã, cá nhân đáng yêu nhưng thiếu các kỹ năng chính trị.
Child of the Sun (1966), cuốn tiểu thuyết của Lance Horner và Kyle Onstott, được biết đến là nhờ lấy cảm hứng từ bộ phim Mandingo
Super-Eliogabalo (1969), cuốn tiểu thuyết của nhà văn Ý Alberto Arbasino
Boy Caesar (2004), cuốn tiểu thuyết của nhà văn người Anh Jeremy Reed
Roman Dusk (2008), cuốn tiểu thuyết trong loạt truyện về Bá tước ma cà rồng Saint-Germain của nhà văn Mỹ Chelsea Quinn Yarbro

Kịch nghệ
Zygmunt Krasiński. Irydion (1836), trong đó Elagabalus được miêu tả như một tên bạo chúa tàn bạo
Mencken, H.L. và Nathan, George Jean. Heliogabalus A Buffoonery in Three Acts.. New York: Alfred A. Knopf, 1920
de Escobar Fagundes, C.H. Heliogabalo: O Sol é a Pátria. Ed. Devir. Rio de Janeiro, 1980
Gilbert, S. Heliogabalus: A Love Story. Toronto, Cabaret Theatre Company, 2002
Ferreyra, Shawn. Elagabalus, Emperor of Rome, 2008
Arelis. Heliogabalus (2008)

Hội họa

Heliogabalus, High Priest of the Sun (1866) của họa sĩ trường phái suy đồi người Anh Simeon Solomon
Một trong những kiệt tác nổi tiếng nhất có tầm quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông chính là bức tranh bất hủ thế kỷ 19 Những đóa hồng của Heliogabalus (1888), của viện sĩ người Hà Lan gốc Anh là Ngài Lawrence Alma-Tadema. Nó khắc họa những vị khách tại một trong những bữa tiệc xa hoa của Elagabalus được phủ dưới một đống "hoa tím và những loài hoa khác" rơi từ trên cao xuống.
Lui  (1906), tranh của Gustav-Adolf Mossa
Heliogabalus (1974), tranh của Anselm Kiefer
Antonin Artaud Heliogabalus (2010–11), tranh của Anselm Kiefer

Âm nhạc
Eliogabalo, một vở opera của nhà soạn nhạc Baroque Venetian Francesco Cavalli (1667)
Heliogabale, một vở opera của nhà soạn nhạc Pháp Déodat de Severac (1910)
Heliogabalus Imperator (Hoàng đế Heliogabalus), một tác phẩm hợp tấu của nhà soạn nhạc người Đức Hans Werner Henze (1972)
Six Litanies for Heliogabalus, nhạc phẩm của nhà soạn nhạc và nghệ sĩ kèn saxophone John Zorn (2007)
Eliogabalus là album chính thức thứ hai của ban nhạc rock Ý/Slovenia Devil Doll, phát hành ngày 1 tháng 5 năm 1990.

Ca vũ
Héliogabale, một vở múa đương đại biên đạo bởi Maurice Béjart

Điện ảnh
Héliogabale, một bộ phim câm năm 1909 của đạo diễn người Pháp André Calmettes
Héliogabale, ou L'orgie romaine, một đoạn phim câm ngắn năm 1911 của đạo diễn người Pháp Louis Feuillade

Từ vựng
Từ heliogábalo trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là "một người bị choáng ngợp bởi ham mê ăn uống".

Chú thích

Tham khảo

Nguồn chính

Cassius Dio, Lịch sử La Mã cuốn 79, và 80, Bản tiếng Anh.
Herodian, Lịch sử La Mã, cuốn 5 , Bản tiếng Anh.
Lịch sử Augusta, Cuộc đời của Elagabalus Phần 1 và 2, Văn bản Latin với bản dịch tiếng Anh.

Nguồn phụ

Andrade, Nathanael. "Bao phủ Hoàng đế trong hình ảnh", xem các Tội ác của Elagabalus bởi Martijn Icks. Truy cập 2012-07-16.

"Hoạn quan tại Tòa án của Elagabalus: The Riddle của Gannys, Eutychianus, và Comazon", Các giấy tờ thu thập trong danh dự của Chín lăm kỷ niệm của Ueno Gakuen, Tokyo, 1999, pp. 117–41.
"Varian Studies: a Definition of the Subject" , opening address to the Varian Symposium, Trinity College, Cambridge, 30–ngày 31 tháng 7 năm 2005.
Free, Alexander. Review of The Emperor Elagabalus: Fact or Fiction?, Ancient History Bulletin Online Reviews 1 (2011), pp. 98–100.
Frey, Martin. Untersuchungen zur Religion und der Religionspolitik des Kaisers Elagabalus. Stuttgart, 1989.

 A.R. Birley, Septimius Severus: The African Emperor, Routledge, 2002

 Reissued as The Crimes of Elagabalus: The Life and Legacy of Rome's Decadent Boy Emperor by Harvard University Press, 2012.
 "Heliogabalus, a Monster on the Roman Throne: The Literary Construction of a 'Bad' Emperor," in Ineke Sluiter and Ralph M. Rosen (eds), Kakos: Badness and Anti-value in Classical Antiquity (Leiden/Boston: Brill, 2008) (Mnemosyne: Supplements. History and Archaeology of Classical Antiquity, 307.
"Leonardo de Arrizabalaga y Prado: The Emperor Elagabalus".
"The 'Vices and Follies' of Elagabalus in Modern Historical Research" , paper delivered at the Varian Symposium, Trinity College, Cambridge, 30–ngày 31 tháng 7 năm 2005.
Krengel, Elke. "Varius' Priestly Vestments" , paper delivered at the Varian Symposium, Trinity College, Cambridge, 30–ngày 31 tháng 7 năm 2005.
Krumeich, R. "Der Kaiser als syrischer Priester: Zur Repräsentation Elagabals als sacerdos dei Solis Elagabali," Boreas, 23–24, 2000–2001, 107–112.
Meckler, Michael J. "Elagabalus", published online ngày 26 tháng 8 năm 1997.
Varian Symposium  Acta and links for a conference held at Trinity College, Cambridge, 30–ngày 31 tháng 7 năm 2005.
Weingarten, Judith. "The Curious Case of Elagabalus' Beard", published online ngày 13 tháng 3 năm 2007.

Hình ảnh
Kho lưu trữ ảnh Đồng tiền: Elagabalus. Kho lưu trữ lớn của đồng tiền La Mã và tỉnh cổ mang hình ảnh của Elagabalus. Truy cập 2008/05/03.
Lưu trữ Tiền xu: Elagabalus. Kho lưu trữ lớn của đồng tiền La Mã và cấp tỉnh ban hành theo cổ Elagabalus, bao gồm cả tiền xu của các thành viên gia đình. Truy cập 2008/05/03.

Liên kết ngoài

 Bộ sử Historia Augusta (tiếng Anh) của LacusCurtius

Sinh năm 203
Mất năm 222
Án mạng năm 222
Hoàng đế La Mã thế kỷ 3
Ấu đế cổ đại
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã
Lịch sử LGBT ở Ý
Hoàng gia lưỡng tính
Người từ Homs
Hoàng đế La Mã bị Cấm vệ quân ám sát
Hoàng đế La Mã bị phỉ báng sau khi chết hoặc damnatio memoriae
Hoàng tộc Emesa
Triều đại Severus
Aurelii
Avitii
Varii
Người Syria
Người LGBT
Người đứng đầu chính phủ là LGBT
Hoàng đế La Mã chết bởi Praetorian
Lịch sử Đế quốc La Mã
Tội phạm
Hoàng đế La Mã
Vua chết trẻ
Vua bị ám sát
Người song tính luyến ái
Người song tính nam
Người LGBT Ý


title: Randy Schekman

text:
Randy Wayne Schekman (sinh 30 tháng 12 năm 1948) là một nhà sinh học tế bào làm việc tại Đại học California, Berkeley và từng là trưởng ban biên tập của Kỷ yếu Viện hàm lâm khoa học Hoa Kỳ (Proceedings of the National Academy of Sciences). Năm 2011 ông là biên tập viên của eLife, một tạp chí mới do Viện Y học Howard Hughes, Hiệp hội Max Planck và Wellcome Trust bất đầu xuất bản năm 2012. Ông được bầu vào Viện hàm lâm Khoa học Hoa Kỳ năm 1992.

Schekman là một trong ba người cùng nhận giải Nobel Sinh lý học và Y khoa năm 2013.

Tham khảo

Người Mỹ gốc Do Thái
Nhà hóa sinh Hoa Kỳ
Người đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa
Giáo sư Đại học California tại Berkeley
Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Cựu sinh viên Đại học California tại Los Angeles
Cựu sinh viên Đại học Stanford


title: Apistogramma nijsseni

text:
Apistogramma nijsseni là một loài cá cichlid, loài đặc hữu của môi trường sống nước đen trong hệ thống thoát nước sông Carahuayte, Peru. Nó đạt đến chiều dài tối đa là 8 cm (3).

Loài này được đặt theo tên của nhà ngư loại học người Hà Lan Han Nijssen.

Chú thích

Tham khảo

N
Cá cảnh
Động vật được mô tả năm 1979


title: Biotodoma cupido

text:
Biotodoma cupido là một loài cá hoàng đế ở Nam Mỹ. Nó có nguồn gốc sông ở lưu vực sông Amazon và Essequibo. Đôi khi nó được tìm thấy trong các thị trường cá cảnh.

Chú thích

Tham khảo

 {{FishBase species | genus = Biotodoma | species = cupido | year = 2007 |C]]
Động vật được mô tả năm 1840
Cá Nam Mỹ


title: Cichla orinocensis

text:
Cichla orinocensis, là một loài cichlid rất lớn. Nó có nguồn gốc ở lưu vực sông Rio Negro và Orinoco ở miền bắc Nam Mỹ, và đạt chiều dài khoảng 62 cm (24 in).

Chú thích

Tham khảo

O
Động vật được mô tả năm 1821


title: Cá sặc trân châu

text:
{{Bảng phân loại
| name = Cá sặc trân châu
| image = Trichogaster Leeri.jpg
| status = NT
| status_system = iucn3.1
| status_ref =
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Actinopterygii
| ordo = Perciformes
| familia = Osphronemidae
| genus = Trichopodus
| species = T. leerii| binomial = Trichopodus leerii| binomial_authority = (Bleeker, 1852)
| synonyms =
 Trichopus leerii Bleeker, 1852
 Trichogaster leerii (Bleeker 1852)
}}

Cá sặc trân châu, cá sặc ngọc trai hay cá mã giáp(tên khoa học là Trichopodus leerii'), là một loài cá trong họ Cá tai tượng bản địa của vùng Đông Nam Á. Loài này thường được sủ dụng làm cá cảnh.

 Mô tả

Cá sặc trân châu trưởng thành có chiều dài trung bình khoảng 12 cm. Giống như các loài cá sặc khác, chúng có cơ thể thuôn dài hình bầu dục, miệng nhỏ hướng lên trên, và cặp vây bụng đặc biệt biến đổi thành râu xúc giác. Màu sắc chủ đạo của chúng biến đổi từ nâu đỏ đến cam và màu trắng nhạt, với thân mình được bao phủ bởi các hoa văn tròn sáng (giống ngọc trai) kéo dài từ sau mang đến hết đuôi, nổi bật một sọc đen chạy dọc từ miệng qua mắt, nhạt dần và kết thúc với chấm đen ở gốc vây đuôi.

Loài này cũng có dị hình giới tính khá rõ nét. Con đực thường lớn hơn và có màu sắc sặc sỡ hơn con cái. Trong mùa sinh sản, màu cam ở con đực có thể trở nên đậm hơn. Và chúng cũng phát triển các tia kéo dài ở vây hậu môn và vây lưng - điều hiếm xuất hiện ở con cái.

Phân bố và môi trường sống
Cá sặc trân châu có nguồn gốc từ Thái Lan, Malaysia, Sumatra và Borneo. Nó thường được tìm thấy trong vùng đất thấp đầm lầy với nước có tính axit; cá ưa thích các tần nước trên và giữa. Giống như các loài cá có mê lộ khác, loài này cũng có cơ quan hô hấp phụ (mê lộ'') trong mang, cho phép chúng lấy oxy trực tiếp từ không khí và tồn tại ở những nơi nước tù đọng, thiếu oxy.

Sinh thái học
Cá là loài ăn tạp thiên về động vật, thức ăn chủ yếu trong môi trường tự nhiên là các loại côn trùng, giáp xác, thân mềm nhỏ. Trong môi trường nuôi nhốt, chúng chấp nhận hầu hết mọi loại thức ăn cho cá.

Con đực thường trở nên hung dữ hơn trong mùa sinh sản, mặc dù chúng vẫn có thể sống chung với các con đực khác. Đây là loài làm tổ bọt, cá đực sẽ tạo một đám bọt khí từ chất nhờn trong miệng bám vào thực vật thủy sinh, đây sẽ là nơi cung cấp oxy và chỗ bám cho trứng và cá con trong thời gian đầu.

Do màu sắc đẹp, bản tính hiền lành, ít phá hoại, cá sặc trân châu thường được nuôi làm cá cảnh trong các hồ thủy sinh cộng đồng.

Chú thích

Tham khảo

L
Cá Thái Lan
Cá Malaysia
Cá Indonesia
L
L
Động vật được mô tả năm 1852
Cá Đông Nam Á


title: Thung lũng vàng

text:
Thung lũng vàng là khu du lịch thuộc địa phận thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Nằm cách trung tâm thành phố 15 km về hướng Tây Bắc, thung lũng vàng nằm trên Cao nguyên Lâm Viên với khí hậu nơi đây khá mát mẻ và trong lành.

Lịch sử
Năm 1999: một khu vườn rộng 3ha, dành cho những công nhân Công ty cấp nước Lâm Đồng thư giãn sau những giờ làm việc.
Ông Trần Đình Lãnh, giám đốc Công ty cấp nước Lâm Đồng ban đầu chỉ muốn sử dụng khoảnh đất trống 3ha xây dựng thành một vườn tiểu cảnh nhỏ cho các nhân viên của mình có nơi tham quan, thư giãn.Dần lâu, nhờ vào sự giúp đỡ của các nhân viên mà khu du lịch Thung Lũng Vàng được hình thành. Khu du lịch chính thức khai trương vào ngày 9 tháng 2 năm 2005, đón tiếp nhiều lượt khách hàng năm,trở thành điểm thu hút du lịch.

Cảnh quan
Thung Lũng Vàng có rừng thông với những cây thông đặc chủng cao tầm 5-15m. Mảng thực bì đa dạng, địa hình đồi núi uốn nếp độc đáo. Điểm tạo nên sự khác biệt cho Thung Lũng Vàng chính là các khu vườn với nghệ thuật sắp đặt khéo léo, độc đáo. Bên cạnh đó dễ dàng bắt gặp các loài hoa đặc trưng của vùng Đà Lạt như mimosa, cẩm tú cầu, thạch thảo.

Chú thích

Liên kết ngoài
Thung lũng Vàng ở xứ Đà Lạt mộng mơ
Khu du lịch Thung Lũng Vàng

Du lịch Đà Lạt


title: Irina Korschunow

text:
Irina Korschunow (31 tháng 12 năm 1925 – 31 tháng 12 năm 2013) là một nhà văn, dịch giả người Đức, và là thành viên của Trung tâm PEN Đức.

Tiểu sử
Irina Korschunow sinh ngày 31 tháng 12 năm 1925 tại Stendal, bang Sachsen-Anhalt, trong một gia đình mà mẹ là người Đức, còn cha là người Nga. Thời thơ ấu dưới chế độ Đức Quốc xã, bà bị coi là kẻ ngoài lề xã hội. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, bà học tiếng Đức, tiếng Anh và Xã hội học ở Göttingen và München.

Bà bắt đầu viết báo và viết văn từ thập niên 1950, và là tác giả của nhiều sách thiếu nhi, sách thanh thiếu niên, tiểu thuyết và kịch bản phim. Bà cũng là một dịch giả. Sinh thời bà cư ngụ ở München.

Giải thưởng
Giải Tukan (1977)
Giải Roswitha (1987)
Giải văn học Hertha Koenig (2004).

Tác phẩm

Sách thiếu nhi
 Die Wawuschels mit den grünen Haaren (1967)
 Neues von den Wawuschels mit den grünen Haaren (1969)
 Wenn ein Unugunu kommt (1976)
 Eigentlich war es ein schöner Tag. Tinas aufregende Erlebnisse (1977)
 Hanno malt sich einen Drachen (1978)
 Tim und Großvaters Pferd (1979)
 Deshalb heiße ich Starker Bär (1981), als Ravensburger Taschenbuch: Mit Illustrationen von Hansjörg Langenfass, Otto Maier Verlag, Ravensburg, 1983, ISBN 3-473-38883-1.
 Der Findefuchs (1982)
 Fränzchen Dudel sucht einen Schatz, mit Zeichnungen von Sandy Nightingale. Parabel Verlag, Schwäbisch Hall 1985, ISBN 3-7898-0245-X.
 Originaltext Hamnet and the Pig Afloat von Tony Nightingale, Zeichnungen von Sandy Nightingale. Pumkin Press, London 1983.
 Kleiner Pelz (1984)
 Töktök und der blaue Riese (Neuauflage 1985)
 Kleiner Pelz will größer werden (1986)
 Wuschelbär (1990)
 Der bunte Hund, das schwarze Schaf und der Angsthase (1992)
 Steffis roter Luftballon (1994)
 Benni und die Mumpshexe mit Bildern von Regina Kehn. Arena Verlag, 1994. ISBN 978-3-401044958.
 Der kleine Clown Pippo (Neuauflage 1996)
 Es muss auch kleine Riesen geben (1997)
 Niki aus dem 10. Stock (Originalausgabe erschien 1973, Neuauflage 1997)

Sách thanh thiếu niên
 Die Sache mit Christoph (1978)
 Er hieß Jan (1979)
 Ein Anruf von Sebastian (1981)

Tiểu thuyết
 Glück hat seinen Preis, Roman. Hoffmann und Campe Verlag (1983), als dtv-Großdruck-Taschenbuch, München 1988, ISBN 3-455-04006-3.
 Der Eulenruf, Hoffmann und Campe Verlag (1985)
 Malenka, Hoffmann und Campe Verlag (1987)
 Fallschirmseide, Hoffmann und Campe Verlag (1990)
 Das Spiegelbild, Hoffmann und Campe Verlag (1992)
 Ebbe und Flut, Hoffmann und Campe Verlag (1995)
 Von Juni zu Juni, Hoffmann und Campe Verlag (1999)
 Das Luftkind, Hoffmann und Campe Verlag (2003)
 Langsamer Abschied, Hoffmann und Campe Verlag (2009)

Kịch bản phim
 Der Führerschein (TV, 1978)
 Der Urlaub (TV, 1980)
 Wie es geschah (TV, 1983)
 Der Hochzeitstag (TV, 1985)
 Michas Flucht (TV, 1988)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Interview in LeseZeichen (BR) Video, ca. 7 min
Irina Korschunow auf lyrikwelt.de
Goethe Institute bio

Sinh năm 1925
Nữ nhà văn
Văn học Đức
Nhà văn Đức
Mất năm 2013
Nữ biên kịch gia
Nữ nhà văn thế kỷ 20


title: Núi Tà Pạ

text:
Núi Tà Pạ còn gọi là đồi Tà Pạ thuộc xã Núi Tô, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang.
Từ chợ Tri Tôn đi hết đường Nguyễn Trãi một đoạn ngắn (theo hướng về Khu du lịch đồi Tức Dụp), sẽ bắt gặp cây lâm vồ to lớn. Đối diện với gốc cây cổ thụ này là cổng chùa, người dân hay gọi là chùa Núi, nơi bắt đầu con đường chính dẫn lên đồi Tà Pạ.

Cấu trúc
Núi Tà Pạ cao 120m, chu vi 10 225m nhưng do sau thời gian dài khai thác đá chỉ còn lại độ cao khiêm tốn là đồi Tà Pạ cao 45m. Đồi Tà Pạ mang vẻ đẹp hoang sơ với những vách đá cao như bức tường thành cùng nhiều vạch ngang vạch dọc, nhiều cột đá cao lêu nghêu, những tảng đá đỏ quạch màu gan gà. Trong khoảng đất hoang sơ này có một hố sâu 7m lúc nào cũng có nước xanh màu ngọc bích.
Đường lên đồi được xây dựng bằng phẳng với chiều ngang từ 4 – 7m bằng những viên đá hình chữ nhật dài khoảng 20 – 30 cm, người ta sắp xếp những viên đá nằm xen kẽ và đổ bê tong kết dính.

Địa điểm tham quan

• Chùa Núi: ngôi chùa được xây theo kiểu "tàm thực" nghĩa là bổn đạo quyên tiền đến đâu thì tiến hành xây đến đó. Toàn bộ công trình được lát bằng đá granit và xây dựng theo kiến trúc của người Khơ-me, chính giữa là tượng Phật Thích Ca uy nghiêm.

• Hồ Tà Pạ: xuất hiện cách đây khoảng 28 năm, là dấu vết còn xót lại của khu vực khai thác đá của một công ty cách đây gần 30 năm trước. Hồ nước tạo nên cảnh quang lạ mắt vì luôn luôn trong xanh với những vách đá, cột đá soi bóng xuống hồ, nước hồ xanh trong vắt có thể nhìn sâu tận đáy hồ.

• Cánh đồng Tà Pạ: còn được xem là ruộng bậc thang độc nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đứng trên mé đồi sẽ được ngắm màu xanh mượt của cánh đồng lúa đương thì con gái cũng như màu vàng ươm của cây lúa chờ gặt. Vì khai thác nông nghiệp nên Tà Pạ trở thành ruộng bậc thang quanh năm.

Chú thích

Tham khảo

Du lịch An Giang
Tri Tôn
Bảy Núi


title: Mít trộn

text:
Mít trộn là một món ăn đặc sản của hai tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng. Mít trộn là mít non được luộc chín vừa tới, xé tơi để trộn với gỏi thịt ba rọi hoặc tôm thẻ hay da heo cắt sợi. Mít trộn làm ngon nhất là vào mùa mít non (Tháng 2 đến tháng 4 Âm lịch). Mít trộn là món ăn không thể bỏ qua ở Đà Nẵng vì ở đây trái mít có vị rất thơm và đậm mùi. Nhưng muốn cho món Mít Trộn chân chất Xứ Quảng thì phải thêm đậu phộng giã dập, hành phi, nước mắm chua ngọt với ít rau răm và húng lủi.

Tham khảo

Ẩm thực miền Trung Việt Nam


title: Alice Munro

text:
Alice Ann Munro (nhũ danh Laidlaw) sinh ngày 10 tháng 7 năm 1931, là nhà văn nữ người Canada. Bà đã đoạt Giải Nobel Văn học năm 2013, Giải Man Booker quốc tế năm 2009 cho toàn bộ tác phẩm trọn đời, và đã 3 lần đoạt Giải của Toàn quyền Canada cho văn học hư cấu.

Trọng tâm các tác phẩm hư cấu của Munro là Huron County, vùng tây nam Ontario, quê hương của bà. Những "truyện cảm động, dễ hiểu" của bà đề cập tới những phức tạp của con người trong một văn phong dường như dễ dàng thoải mái. Tác phẩm của Munro đã làm cho bà trở thành "một trong các nhà văn đương thời lớn nhất về văn học hư cấu", hoặc – như Cynthia Ozick nói - là "Chekhov của chúng ta". Năm 2013, Munro được trao Giải Nobel Văn học như là "bậc thầy về truyện ngắn hiện đại".

Cuộc đời
Munro có tên khai sinh là Alice Ann Laidlaw, sinh tại Wingham, Ontario. Cha bà, Robert Eric Laidlaw, là chủ một nông trại nuôi chồn và chồn vizon, còn mẹ bà, Anne Clarke Laidlaw (nhũ danh Chamney), là một nữ giáo viên. Munro bắt đầu viết văn từ tuổi thanh thiếu niên; bà xuất bản truyện đầu tiên của mình, "The Dimensions of a Shadow," vào năm 1950 khi đang học tiếng Anh và nghề báo tại Đại học Tây Ontario. Trong thời gian này, bà làm việc như người hầu bàn, người hái thuốc lá và thư ký ở thư viện. Năm 1951, bà rời trường đại học nơi bà chuyên học môn ngôn ngữ Anh từ năm 1949, để kết hôn với sinh viên bạn học James Munro. Năm 1963, cặp vợ chồng này di chuyển tới Victoria nơi họ mở tiệm sách Munro's Books vẫn còn đang hoạt động.

Sự nghiệp
Tập truyện đầu tiên của bà rất được hoan nghênh là Dance of the Happy Shades (1968), đoạt Giải của Toàn quyền Canada cho văn học, giải văn học cao nhất của Canada. Tiếp theo thành công này là tập Lives of Girls and Women (1971), một tuyển tập các truyện kết nối với nhau, đôi khi thường được mô tả sai là một tiểu thuyết. Năm 1978, tuyển tập các truyện kết nối với nhau Who Do You Think You Are? của bà được xuất bản (nhan đề The Beggar Maid: Stories of Flo and Rose khi xuất bản ở Hoa Kỳ). Quyển này mang lại cho bà "Giải của Toàn quyền Canada" về văn học lần thứ hai. Từ năm 1979 tới năm 1982, bà du hành sang Úc, Trung Quốc và vùng Scandinavia. Năm 1980 bà giữ vai trò "Writer-in-Residence" (nhà văn viết tại nơi cư trú) ở cả Đại học British Columbia và Đại học Queensland. Suốt thập niên 1980 và 1990, bà xuất bản khoảng mỗi 4 năm một tuyển tập truyện ngắn.

Các truyện của Alice Munro thường xuyên xuất hiện trên các báo như The New Yorker, The Atlantic Monthly, Grand Street, Mademoiselle, và The Paris Review. Trong những cuộc phỏng vấn để quảng bá tuyển tập The View from Castle Rock năm 2006 của bà, Munro nói rằng có thể bà sẽ không xuất bản thêm một tuyển tập nào nữa. Nhưng sau đó bà đã rút lại ý kiến này và xuất bản tiếp tác phẩm của mình. Tuyển tập Too Much Happiness của bà được xuất bản trong tháng 8 năm 2009. Truyện "The Bear Came Over the Mountain" của bà được chuyển thể thành phim dưới tên Away from Her, do Sarah Polley đạo diễn với diễn xuất của Julie Christie và Gordon Pinsent. Phim này được khởi chiếu ở Liên hoan phim quốc tế Toronto năm 2006. Kịch bản chuyển thể của Polley được đề cử cho Giải Oscar cho kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất, nhưng đã thua (kịch bản) phim No Country for Old Men.

Trong lần xuất hiện ở Toronto tháng 10 năm 2009, Munro cho biết là bà đã được điều trị bệnh ung thư và bệnh tim, bệnh sau đòi phải "phẫu thuật để gắn máy trợ tim". Vào thời điểm đó, bà cho biết là tác phẩm sắp tới của bà sẽ đề cập tới đề tài mâu thuẫn tình dục (sexual ambivalence).

Ngày 10.10.2013, Munro được trao Giải Nobel Văn học, trong đó bà được kể là "bậc thầy của truyện ngắn hiện nay". Munro là người Canada đầu tiên được trao giải này, và là phụ nữ thứ 13 đoạt được giải Nobel Văn học.

Văn phong
Nhiều truyện của Munro có bối cảnh ở Huron County, Ontario. Việc tập chú mạnh vào địa phương của mình là một trong các nét đặc trưng trong tác phẩm hư cấu của bà. Bà dùng bút pháp của một người kể chuyện biết hết mọi sự để tạo ra ý thức về thế giới. Nhiều người so sánh khung cảnh thị trấn nhỏ của Munro với miền Nam Hoa Kỳ của các nhà văn Mỹ, dù rằng các nhân vật nữ của bà phúc tạp hơn. Phần lớn tác phẩm của Munro minh họa cho thể loại văn học gọi là Southern Ontario Gothic.

Tác phẩm của Munro thường được so sánh với những truyện ngắn của các nhà văn lớn. Trong các truyện của Munro – cũng như trong truyện của Chekhov - cốt truyện là thứ yếu và ít tình tiết. Garan Holcombe nhận xét: Như với Chekhov, "mọi sự đều dựa trên epiphanic moment (sự đột nhiên sáng tỏ), chi tiết ngắn gọn, tinh vi, mặc khải". Tác phẩm của Munro đề cập tới "tình yêu, công việc, và nhược điểm của cả hai thứ nêu trên. Bà chia sẻ nỗi ám ảnh của Chekhov với thời gian và sự bất lực rất đáng thương của chúng ta nhằm trì hoãn hoặc ngăn chặn sự chuyển động không ngừng của nó về phía trước".

Một chủ đề thường xuyên trong tác phẩm của bà—đặc biệt rõ ràng trong các truyện ban đầu của bà—là tình thế khó xử của một cô gái tới tuổi trưởng thành và phải chấp nhận lề thói của gia đình và của thị trấn nhỏ mà cô lớn lên. Trong các tác phẩm mới đây như Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage (2001) và Runaway (2004) bà đã chuyển sự tập chú của mình vào những công việc vất vả của giới trung niên, vào riêng phụ nữ và vào những người già. Đây là dấu chỉ văn phong của bà dành cho các nhân vật để trải nghiệm một sự phát hiện làm sáng tỏ và đem lại ý nghĩa cho một sự kiện.

Văn xuôi của Munro phát hiện những mơ hồ của cuộc sống: "mỉa mai và nghiêm trọng cùng một lúc", "phương châm của sự tin kính và danh dự và sự cố chấp quá đáng", " kiến thức đặc biệt, vô dụng", "giọng phẫn nộ chói tai và hạnh phúc", "sở thích xấu, sự vô tâm, niềm vui của nó". Văn phong của bà đặt sự tuyệt vời bên cạnh sự bình thường, với mỗi việc làm suy yếu cái khác trong cách gợi lên cuộc sống dễ dàng và đơn giản. Như Robert Thacker nhận xét:

"Tác phẩm của Munro tạo ra... một sự hợp nhất đồng cảm trong các độc giả, các nhà phê bình, rõ ràng nhất trong số họ. Chúng ta bị tác phẩm của bà hấp dẫn bởi vẻ thật của nó– chứ không bởi mimesis<, cái gọi là, và... 'chủ nghĩa hiện thực' – mà bởi cảm giác là chính nó... là chính một con người".

Nhiều nhà phê bình đã khẳng định rằng các truyện của Munro thường có chiều sâu cảm xúc và văn học của các tiểu thuyết. Một số người đã thường hỏi liệu Munro thực sự viết truyện ngắn hay tiểu thuyết. Alex Keegan, viết trong Eclectica, đã đưa ra một câu trả lời đơn giản: ". Ai quan tâm ? Trong hầu hết các truyện của Munro có nhiều như trong nhiều tiểu thuyết".

Đời tư
Bà kết hôn với James Munro năm 1951. Họ có ba người con gái là Sheila sinh năm 1953, Catherine sinh năm 1955 (chết 15 giờ sau khi sinh), và Jenny sinh năm 1957
Năm 1963, gia đình Munro di chuyển tới Victoria nơi họ mở tiệm sách "Munro's Books", một tiệm sách được ưa chuộng hiện vẫn còn đang kinh doanh. Năm 1966, họ có thêm một người con gái là Andrea. Alice và James Munro ly dị năm 1972.

Bà trở lại Ontario để làm Writer-in-Residence (nhà văn viết tại nơi cư trú) tại Đại học Western Ontario. Năm 1976 bà được trường này trao bằng "tiến sĩ luật danh dự". Năm 1976, bà tái hôn với Gerald Fremlin, nhà địa lý học và vẽ bản đồ địa lý. Họ di chuyển tới một nông trại ở ngoài Clinton, Ontario, rồi sau đó tới một ngôi nhà ở Clinton, nơi Fremlin từ trần ngày 17.4.2013, thọ 88 tuổi.

Năm 2002, người con gái Sheila Munro đã xuất bản một quyển hồi ký tuổi thơ: Lives of Mothers and Daughters: Growing Up With Alice Munro.

Tác phẩm

Tuyển tập truyện ngắn gốc
Dance of the Happy Shades – 1968 (đoạt Giải Toàn quyền Canada 1968), 15 truyện
Lives of Girls and Women – 1971, 8 truyện
Something I've Been Meaning to Tell You – 1974, 13 truyện
Who Do You Think You Are? – 1978 (đoạt giải Toàn quyền Canada (1978); cũng xuất bản dưới tên The Beggar Maid), 10 truyện
The Moons of Jupiter – 1982 (được đề cử cho Giải Toàn quyền Canada 1982), 12 truyện
The Progress of Love – 1986 (đoạt giải Toàn quyền Canada 1986), 11 truyện
Friend of My Youth – 1990 (đoạt giải thưởng Sách Trillium), 10 truyện
Open Secrets – 1994 (đề cử cho giải Toàn quyền Canada 1994), 8 truyện
The Love of a Good Woman – 1998 (đoạt giải Giller 1998), 8 truyện
Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage (Ghét, thân, thương, yêu, cưới) - 2001 (mới tái bản dưới tên "Away From Her"), 9 truyện
Runaway – 2004 (đoạt giải Giller Prize 2004), 8 truyện
The View from Castle Rock – (2006), 11 truyện
Too Much Happiness – (2009)
Dear Life – 2012

Tập truyện ngắn
Selected Stories – 1996, 29 truyện
No Love Lost – 2003, 10 truyện
Vintage Munro – 2004, 5 truyện
Carried Away: A Selection of Stories – 2006
New Selected Stories - 2011

Giải thưởng và Vinh dự

Giải thưởng
 Giải Toàn quyền Canada cho tác phẩm hư cấu tiếng Anh - các năm 1968, 1978, 1986
 Giải của các nhà kinh doanh sách Canada, cho quyển Lives of Girls and Women (1971)
 Vào chung kết giải Booker cho tác phẩm hư cấu (nay là giải Man Booker (1980), quyển The Beggar Maid
 Giải Marian Engel (1986)
 Giải Sách Trillium cho quyển Friend of My Youth (1991), The Love of a Good Woman (1999) và Dear Life (2013)
 Giải văn học WH Smith (1995) cho quyển Open Secrets
 Giải PEN/Malamud cho truyện hư cấu ngắn xuất sắc (1997)
 Giải của Hội các nhà phê bình sách quốc gia (Hoa Kỳ 1998) cho quyển The Love of a Good Woman
 Giải Giller (1998 và 2004)
 Giải Rea cho truyện ngắn (2001) dành cho một tác giả Hoa Kỳ hoặc Canada còn sống.
 Giải Libris
 Giải O. Henry cho thành tựu liên tiếp về tác phẩm hư cấu ngắn ở Hoa Kỳ, với quyển "Passion" (2006) và "What Do You Want To Know For" (2008)
 Giải Man Booker quốc tế (2009)
 Giải văn học Canada-Úc
 Giải của các nhà văn Khối Thịnh vượng chung, giải địa phương cho Canada và vùng Caribe.
 Giải Nobel Văn học (2013) với nhận xét "là bậc thầy của truyện ngắn hiện đại".

Vinh dự
 1992 Viện sĩ nước ngoài danh dự của Viện hàn lâm Nghệ thuật và Văn chương Hoa Kỳ (American Academy of Arts and Letters)
 1993 Huy chương Lorne Pierce của Hội Hoàng gia Canada
 2005 Huy chương danh dự về Văn học của Câu lạc bộ Nghệ thuật quốc gia (Hoa Kỳ)
2010 Huân chương Nghệ thuật và Văn chương hạng Hiệp sĩ

Tham khảo

Xem thêm

Sách
Besner, Neil Kalman. Introducing Alice Munro's Lives of Girls and Women: a reader's guide. (Toronto: ECW Press, 1990.)
Blodgett, E. D. Alice Munro. (Boston: Twayne Publishers, 1988.)
Carrington, Ildikó de Papp. Controlling the Uncontrollable: the fiction of Alice Munro. (DeKalb: Northern Illinois University Press, 1989.)
Carscallen, James. The Other Country: patterns in the writing of Alice Munro. (Toronto: ECW Press, 1993.)
Cox, Alisa. Alice Munro. (Tavistock: Northcote House, 2004.)
Hallvard, Dahlie. Alice Munro and Her Works. (Toronto: ECW Press, 1984.)
Hebel, Ajay. The Tumble of Reason: Alice Munro's discourse of absence. (Toronto: University of Toronto Press, 1994.)
Hooper, Brad The Fiction of Alice Munro: An Appreciation (Westport, Conn.: Praeger, 2008), ISBN 978-0-275-99121-0
Howells, Coral Ann. Alice Munro. (New York: Manchester University Press, 1998), ISBN 978-0-7190-4558-5
MacKendrick, Louis King. Some Other Reality: Alice Munro's Something I've Been Meaning to Tell You. (Toronto: ECW Press, 1993.)
Martin, W.R. Alice Munro: paradox and parallel. (Edmonton: University of Alberta Press, 1987.)
Mazur, Carol and Moulder, Cathy. Alice Munro: An Annotated Bibliography of Works and Criticism. (Toronto: Scarecrow Press, 2007.) ISBN 978-0-8108-5924
McCaig, JoAnn. Reading In: Alice Munro's archives. (Waterloo: Wilfrid Laurier University Press, 2002.)
Miller, Judith, ed. The Art of Alice Munro: saying the unsayable: papers from the Waterloo conference. (Waterloo: Waterloo Press, 1984.)
Munro, Sheila. Lives of Mother and Daughters: growing up with Alice Munro. (Toronto: McClelland & Stewart, 2001.)
Pfaus, B. Alice Munro. (Ottawa: Golden Dog Press, 1984.)
Rasporich, Beverly Jean. Dance of the Sexes: art and gender in the fiction of Alice Munro. (Edmonton: University of Alberta Press, 1990.)
Redekop, Magdalene. Mothers and Other Clowns: the stories of Alice Munro. (New York: Routledge, 1992.)
Ross, Catherine Sheldrick. Alice Munro: a double life. (Toronto: ECW Press, 1992.)
Smythe, Karen E. Figuring Grief: Gallant, Munro and the poetics of elegy. (Montreal: McGill-Queen's University Press, 1992.)
Steele, Apollonia and Tener, Jean F., editors. The Alice Munro Papers: Second Accession. (Calgary: University of Calgary Press, 1987.)
Thacker, Robert. Alice Munro: writing her lives: a biography. (Toronto: McClelland & Stewart, 2005.)
Thacker, Robert. Ed. The Rest of the Story: critical essays on Alice Munro. (Toronto: ECW Press, 1999.)

Tạp chí định kỳ

Awano, Lisa Dickler. "An Interview With Alice Munro." Virginia Quarterly Review 89/2 (Spring 2013):180-184. Interview with Alice Munro about her latest collection of stories, Dear Life, her writing life and loves, and her relationship with her parents.
Awano, Lisa Dickler. "Kindling The Creative Fire: Alice Munro's Two Versions of ‘Wood.'" New Haven Review (ngày 30 tháng 5 năm 2012). Examining overall themes in Alice Munro's fiction through a study of her two versions of "Wood."
Awano, Lisa Dickler. "The Tremendous Importance of Ordinary Events: An interview with Alice Munro about two versions of 'Wood',"  New Haven Review, Issue 009 (Winter 2011): 46-67. Munro discusses her first version of "Wood," which appeared in The New Yorker in 1980; and her second version, which appears in her collection Too Much Happiness and is reprinted in this NHR issue alongside this interview; and she speaks about the craft of writing.
 Awano, Lisa Dickler. "Appreciations of Alice Munro." Virginia Quarterly Review 82.3 (Summer 2006): 91-107. Interviews with various authors (Margaret Atwood, Russell Banks, Michael Cunningham, Charles McGrath, Daniel Menaker and others) presented in first-person essay format. Munro's story "Home," which appears in her collection The View from Castle Rock, is printed in this VQR issue alongside this interview.
Awano, Lisa Dickler. "An Interview with Alice Munro." Virginia Quarterly Review (ngày 22 tháng 10 năm 2010). Interview with Alice Munro about Too Much Happiness and the craft of writing.
Awano, Lisa Dickler. "Alice Munro's Too Much Happiness."  Virginia Quarterly Review (ngày 22 tháng 10 năm 2010). Long-form book review of Too Much Happiness in the context of Alice Munro's canon.
Awano, Lisa Dickler. "An Interview with Alice Munro," Virginia Quarterly Review (Summer 2006). Interview with Alice Munro about The View from Castle Rock and the craft of writing.
de Papp Carrington, Ildiko."What's in a Title?: Alice Munro's 'Carried Away.'" Studies in Short Fiction. 20.4 (Fall 1993): 555.
Elliott, Gayle. "A Different Track: Feminist meta-narrative in Alice Munro's 'Friend of My Youth.'" Journal of Modern Literature. 20.1 (Summer 1996): 75.
Fowler, Rowena. "The Art of Alice Munro: The Beggar Maid and Lives of Girls and Women." Critique. 25.4 (Summer 1984): 189.
Garson, Marjorie. "Alice Munro and Charlotte Bronte." University of Toronto Quarterly. 69.4 (Fall 2000): 783.
Genoways, Ted. "Ordinary Outsiders." Virginia Quarterly Review 82.3 (Summer 2006): 80-81.
Gittings, Christopher E.. "Constructing a Scots-Canadian Ground: Family history and cultural translation in Alice Munro." Studies in Short Fiction 34.1 (Winter 1997): 27
Hiscock, Andrew. "Longing for a Human Climate: Alice Munro's 'Friend of My Youth' and the culture of loss." Journal of Commonwealth Literature 32.2 (1997): 18.
Houston, Pam. "A Hopeful Sign: The making of metonymic meaning in Munro's 'Meneseteung.'" Kenyon Review 14.4 (Fall 1992): 79.
Hoy, H. "'Dull, Simple, Amazing and Unfathomable': Paradox and Double Vision In Alice Munro's Fiction." Studies in Canadian Literature/Études en littérature canadienne (SCL/ÉLC), Volume 5.1. (1980).
Lynch, Gerald. "No Honey, I'm Home." Canadian Literature 160 (Spring 1999): 73.
Levene, Mark. "It Was About Vanishing: A Glimpse of Alice Munro's Stories." University of Toronto Quarterly 68.4 (Fall 1999): 841.

Liên kết ngoài

 Alice Munro won Nobel Prize in Literature 2013

Alice Munro collected book reviews at The New York Times
Alice Munro's papers (fonds) held at the University of Calgary
Các bài báo
"A Beginner's Guide to Alice Munro" by Ben Dolnick. The Millions. Truy cập 2013-10-10
British Council Biography of Munro. Truy cập 2010-09-22

A Biocritical Essay of Munro's early work by Thomas E. Tausky (1986) The University of Calgary Library Special Collections, Retrieved 2010-09-22
A Quiet Genius Review by Mona Simpson (2001) The Atlantic Online. Retrieved 2010-09-22
An excerpt  from Douglas Gibson's book, "Stories About Storytellers," on his experience with Alice Munro.

Press release for 2013 Nobel Prize

Người đoạt giải Nobel Văn học
Người Canada đoạt giải Nobel
Nữ nhà văn
Nhà văn thế kỷ 20
Nhà văn thế kỷ 21
Sinh năm 1931
Nhân vật còn sống
Phụ nữ đoạt giải Nobel
Nữ nhà văn thế kỷ 20
Nữ nhà văn thế kỷ 21
Người đoạt giải Man Booker quốc tế
Nhân vật The New Yorker


title: Rượu chuối hột

text:
Rượu chuối hột là loại rượu Việt Nam ngâm quả của loài chuối (gọi là "chuối hột" hay "chuối chát") có danh pháp khoa học được cho là Musa barjoo. Một số người sử dụng loại rượu này như thuốc chữa bệnh.

Cách làm
Để có được rượu chuối hột ngon thì trước tiên phải lựa chon loại chuối phải thật chín, thái mỏng rồi đem phơi nắng cho thật khô. Rượu ngâm phải dùng loại rượu cốt nguyên chất, cứ 1 kg chuối hột thì ngâm khoảng 2-2,5 lít rượu nguyên chất. Đồ ngâm rượu phải là dùng lọ thủy tinh, rửa sạch. Bỏ chuối vào,chuôi chiếm 1/3 lọ, rượu chiếm 2/3 lọ rồi đậy nắp kỹ, ngâm 100 ngày sau là sử dụng được.

Công dụng

Rượu chuối hột trong dân gian được dùng để trị bệnh sỏi thận, đau dạ dày.Uống rượu chuối hột giúp kích thích tiêu hóa, bổ thận lợi tiểu, chữa đau lưng mệt mỏi, trị biếng ăn, mất ngủ. Ngoài ra rượu chuối hột kết hợp với các vị thuốc khác có công dụng chữa được các loại bệnh như cảm sốt, táo bón, hắc lào... còn có tác dụng tăng cường sinh lý.

Chú thích

chuối hột


title: Mẻ

text:
Mẻ hay cơm mẻ là một gia vị truyền thống trong ẩm thực Việt Nam có vị chua gắt và thơm đặc trưng, thường được làm từ cơm nguội hoặc bún và có xuất xứ từ miền Tây Nam Bộ Việt Nam. Cơm mẻ bổ dưỡng, giàu đạm, vitamin, acid lactic, không chỉ tương trợ cho một số món ăn trở nên thơm ngon, đặc biệt, mà còn có những lợi ích nhất định đối với sức khỏe con người.

Mẻ được bày bán theo dạng làm sẵn ở chợ tại các hàng bán đủ thứ đồ khô, rau dưa, gia vị; hoặc như một gia vị kèm theo khi người đi chợ mua thịt chó sơ chế về nấu nhựa mận hay thịt chân giò lợn thui. Người nội trợ cũng không quá khó khăn để có thể làm một hũ mẻ và nuôi tại nhà cho sử dụng lâu dài. Là một vị trong 5 vị cơ bản của ẩm thực người Việt, mẻ luôn khẳng định được giá trị khác biệt của nó so với những thứ gia vị quả chua khác.

Thành phần và đặc điểm

Mẻ là cơm hoặc bún được ủ lên men có vị chua. Quá trình len men này nhờ một loại vi khuẩn kị khí, biến tinh bột và đường thành acid lactic. Chính loại acid này tạo nên vị chua của mẻ.

Trong cơm mẻ sẽ bao gồm các thành phần như con mẻ, vi khuẩn lên men, nấm men, acid lactic.

Trong đó, con mẻ là một loại tuyến trùng hữu ích có tên khoa học Panagrellus redivivus, kích thước rất nhỏ nhưng vẫn có thể quan sát bằng mắt thường. Chúng bò ngọ nguậy trên bề mặt cơm trong hũ cũng như thành hũ và các dụng cụ. Thức ăn của con mẻ sẽ là nấm men. Con mẻ có hàm lượng protein cao, có chức năng hỗ trợ dinh dưỡng cho con người. Tuy nhiên, con mẻ thực chất không đóng vai trò cốt yếu trong quá trình lên men của cơm hay bún, mà chỉ báo hiệu cho con người biết chất lượng của cơm mẻ có đạt chuẩn hay không.

Làm mẻ và nuôi mẻ
Gây mẻ không cần nhiều công đoạn nhưng đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm. Mẻ thường được nuôi trong các hũ mẻ, là các lọ thủy tinh hay hũ sành, sứ, vừa đảm bảo sạch sẽ vừa thẩm mỹ. Tuy nhiên, lọ thủy tinh được ưa chuộng hơn do dễ dàng kiểm tra mẻ bằng mắt thường. Nếu chọn hũ sành, sứ thì phải múc lên mỗi lần kiểm tra, dễ khiến mẻ nhiễm khuẩn, bị hư, mốc và không bảo quản được lâu.

Có rất nhiều cách gây mẻ:

1- Cho một chén cơm nguội và một ít nước đường vào một lọ thủy tinh sạch, rồi đậy thật kín. Sau hơn một tuần là có mẻ để sử dụng.

2- Dùng nước cơm. Khi nấu cơm, chắt lấy một bát nước cơm, để nguội. Sau đó cho vào lọ, đậy kín lại.

Cũng giống như muối dưa cải, nếu muốn mẻ nhanh chua, có thể cho một ít mẻ có sẵn vào lọ mẻ mới gây. Điều cần phải nhớ là đóng nắp lọ thật kín vì đây là loại vi khuẩn kị khí.

Mẻ có thể được làm với bún. Cách làm mẻ từ bún có thể nói là nhanh nhất và cho thành phẩm ngon, khó hư vì tự bản thân bún là bột gạo để trở chua nhẹ rồi lại được làm chín trong nước sôi. Tuy nhiên do nhiều lý do (có thể cả vấn đề cảm giác, nếu nhìn sợi bún chưa phân hủy hết trong cơm mẻ), việc làm mẻ bằng bún không được thông dụng như bằng cơm nguội.

Để mẻ tồn lại được lâu, cần phải cung cấp thức ăn cho vi khuẩn trong dụng cụ nuôi mẻ, nhất là sau khi lấy một phần mẻ để sử dụng. Thường thì cho thêm một chén cơm nguội vào. Nhớ là phải phủ kín cơm bằng mẻ có trong dụng cụ nuôi.

Ứng dụng

Các món ăn sử dụng cơm mẻ

Cơm mẻ được lấy ra khỏi hũ đựng, tán mịn, lọc qua rây để loại bỏ những hạt cơm chưa được phân hủy (có thể thêm chút nước khuấy lên trước cho dễ lọc) để lấy được thành phẩm dạng nước sánh đặc, trắng đục, chua thơm, sử dụng trong vô số các món ăn của ẩm thực Việt Nam trải khắp ba miền. Một danh sách có thể không bao giờ đầy đủ thường được biết đến bao gồm các món thịt chó, các món om, lẩu, chả nướng, canh chua v.v.

Trong ẩm thực người Việt, thịt chó với công thức gia vị nổi tiếng gồm riềng-mẻ-mắm tôm được sử dụng tẩm ướp hoặc pha chế bát nước chấm cho hầu hết các món như nhựa mận, chả chó, xáo chó, chân chó hầm, thịt chó hấp. Các biến thể giả thịt chó (giả cầy) cũng sử dụng những gia vị này có thể kể đến gồm thịt chân giò nấu giả cầy, vịt/ngan nấu giả cầy, thịt bò giả cầy.

Riềng và mẻ là hai loại gia vị có tính đối ngược trong đó riềng thì thơm, cay nồng thuộc tính nóng; mẻ lại thanh, chua thuộc tính mát, khi kết hợp với nhau chúng lại tạo ra một sự hòa quyện bất ngờ, được dùng trong nhiều món ăn khác nhau như các món chả nướng, món om, món gỏi. Điển hình trong đó là chả cá kiểu chả cá Lã Vọng, chả thịt heo nướng riềng mẻ, vịt nướng riềng mẻ, cá trắm, cá quả nướng riềng mẻ, lươn om riềng mẻ.

Các món lẩu, canh lấy mùi vị chua thơm của cơm mẻ có thể kể đến tôm càng nhúng lẩu chua cơm mẻ, lẩu cua đồng, lẩu ốc bươu cơm mẻ, ốc nấu đậu phụ chuối xanh (ốc nấu giả ba ba), thịt trâu cơm mẻ, chuột đồng nấu chua cơm mẻ, lẩu gà cơm mẻ, canh mồng tơi nấu chua.

Các món canh cá nấu chua sử dụng cơm mẻ, rất thường được biết đến với tên gọi canh cá giấm mẻ, canh chua cá linh, canh cá dọc mùng, canh chua cơm mẻ bông so đũa, cá lóc nấu mẻ, canh chua cá rô cơm mẻ, canh chua cá đuối cơm mẻ.

Mẻ cũng được sử dụng để pha chế thành nước chấm cho các món ăn, thường kết hợp với sả, ớt, riềng, tỏi. Các món sử dụng nước chấm cơm mẻ phổ biến bao gồm gỏi nhệch chấm cơm mẻ, cá lăng nướng chấm cơm mẻ dầm ớt, cá chạch nướng chấm cơm mẻ, ốc luộc trong nước cơm mẻ hoặc luộc chấm cơm mẻ sả ớt.

Ứng dụng khác
Mẻ còn thường được sử dụng làm thức ăn nuôi cá bột (nhưng không sử dụng cơm mẻ mà chỉ lấy con mẻ), kết hợp với một vài nguyên liệu khác làm mồi câu cá tra) v.v.

Sản phẩm thay thế
Trong những thời điểm bất khả kháng (chẳng hạn tại cộng đồng người Việt hải ngoại) khi không thể có cơm mẻ làm gia vị cho các món ăn đặc trưng cần cơm mẻ (như món giả cầy), sữa chua không đường có thể được sử dụng để thay thế.

Hình ảnh

Chú thích

Gia vị Việt Nam
Ẩm thực Việt Nam
Mẻ
Gạo


title: Martin Karplus

text:
Martin Karplus là một nhà hóa học người Áo, ông là giáo sư danh dự tại Đại học Harvard và là Giám đốc Phòng thí nghiệm Hóa lý sinh, một phòng thí nghiệm hợp tác giữa Trung tâm nghiên cứu khoa học Quốc gia Pháp và Đại học Strasbourg. Ông đã được nhận được Giải Nobel Hóa học năm 2013".

Sự nghiệp
Ông sinh ngày 15 tháng 3 năm 1930, năm 1950 Martin Karplus lấy bằng cử nhân tại Đại học Harvard. sau khi tốt nghiệp, Karplus tiếp tục theo đuổi các nghiên cứu sau đại học tại Viện Công nghệ California.

Năm 1953, Karplus hoàn thành luận án Tiến sĩ. Ông làm luận án sau tiến sĩ tại Đại học Oxford từ năm 1953 đến 1955. Karplus đã giảng dạy tại Đại học Illinois và Đại học Columbia trước khi chuyển đến Đại học Harvard vào năm 1967.

Karplus đã góp công lớn cho sự phát triển trong lĩnh vực vật lý, bao gồm các nghiên cứu về phổ cộng hưởng từ hạt nhân, động lực học hóa học, hóa học lượng tử. Trong đó, phần đáng chú ý nhất là động lực học phân tử mô phỏng của các đại phân tử sinh học. Ông cũng nghiên cứu, đóng góp ở lĩnh vực quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân, đặc biệt là sự hiểu biết về hạt nhân khớp nối quay spin và điện tử quay quang phổ cộng hưởng. Các phương trình Karplus mang tên ông mô tả mối tương quan giữa khớp nối các hằng số và góc nhị diện trong quang phổ cộng hưởng hạt nhân protein.

Nghiên cứu hiện nay của Martin Karplus liên quan chủ yếu tới các thuộc tính của các phân tử sinh học. Nhóm của ông hiện đang điều phối sự phát triển của CHARMM, chương trình mô phỏng động học phân tử. Ông đã giám sát hơn 200 sinh viên đại học và các nhà nghiên cứu sau tiến sĩ trong sự nghiệp của mình (từ năm 1955) ở các trường Đại học Illinois, Đại học Columbia và Đại học Harvard.

Gia đình
Khi còn nhỏ, Martin Karplus cùng gia đình đã phải chạy trốn Đức quốc xã sang Áo. Sau đó ông theo gia đình đến nhập cư tại Hoa Kỳ. Ông nội của Karplus là Johann Paul Karplus (1866-1936), một giáo sư về tâm thần học của Đại học Viên. Ông cũng là cháu trai của nhà xã hội học nổi tiếng, nhà triết học và âm nhạc học Theodor W. Adorno. Anh trai của ông, Robert Karplus, là một nhà vật lý học nổi tiếng tại Đại học California, Berkeley..

Giải thưởng
Ông đã được nhận nhiều giải thưởng danh giá:
 Giải thưởng B. Anfinsen Christian, năm 2001.
 Giải Nobel Hóa học, năm 2013.

Xem thêm
 Danh sách người đoạt giải Nobel Hóa học

Ghi chú

Liên kết ngoài
 Publications
 Karplus research group at Harvard University
 Biophysical Chemistry Laboratory at University of Strasbourg
 Biography at Michigan State University website
 Martin Karplus photography website

Người Áo đoạt giải Nobel
Người đoạt giải Nobel Hóa học
Nhà hóa học Áo
Nhà hóa học Hoa Kỳ
Cựu sinh viên Đại học Harvard
Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel