title: Robert von Massow

text:
Robert August Valentin Albert Reinhold von Massow (26 tháng 3 năm 1839 tại Gumbin – 16 tháng 12 năm 1927 tại Wiesbaden) là một Thượng tướng Kỵ binh Phổ, đồng thời là Chủ tịch Tòa án Quân sự Đế quốc Đức. Ông đã từng tham chiến trong cuộc Chiến tranh Bảy tuần với Áo năm 1866 và cuộc Chiến tranh Pháp-Đức (1870 – 1871), và được nhận một số huân chương của Phổ vì những cống hiến của mình.

Tiểu sử

Thân thế
Robert là con trai của gia đình quý tộc cổ Massow vùng Pommern. Ông là con trai của chủ thái ấp và thị thần (Kammerherr) Phổ August Karl Valentin von Massow (1799 – 1882) với người vợ của ông này là bà Ehefrau Wilhelmine Marie, nhũ danh von Glasenapp (1816 – 1873). Ông sinh vào tháng 3 năm 1839 tại điền trang Gumbin ở Stolp.

Sự nghiệp quân sự
Thuở trẻ, Massow học tại trường Trung học Chính quy Realgymnasium ở Danzig, sau đó ông nhập học các trường thiếu sinh quân tại Kulm và Berlin. Về sau, vào ngày 2 tháng 5 năm 1857, ông nhập ngũ trong Trung đoàn Thương kỵ binh Cận vệ số 1 của quân đội Phổ với cấp hàm Danh dự (Charakter) Chuẩn úy. Sau khi được thăng quân hàm Thiếu úy, ông được đổi sang Trung đoàn Phóng lựu số 12. Bốn năm sau, vào mùa hè năm 1863, Massow, vốn đã chuyển sang lực lượng dân binh trước đó, xin được di cư đến Bắc Mỹ. Tại đây, ông muốn tham chiến cho phe Liên minh miền Nam trong cuộc Nội chiến Hoa Kỳ (1861 – 1865).

Sau khi ông đặt chân đến New York vào ngày 4 tháng 7 năm 1863, Massow hành trình đến miền Nam. Tuy nhiên, yêu cầu gia nhập quân đội Liên minh của ông bị khước từ. Duy chỉ có bức thư tiến cử do người đồng hương của ông là Heros von Borcke gửi tướng James Ewell Brown Stuart đã khiến cho Massow được sung vào một đơn vị do tướng John S. Mosby chỉ huy. Cùng với đơn vị này, ông đã chiến đấu trong nhiều trận đánh, cho đến khi bị bắn trọng thương vào phổi gầ Dransville vào ngày 22 tháng 2 năm 1864. Phải sau nửa năm chữa trị thì vết thương của ông mới lành lặn, và Massow, không còn được trở lại phục vụ tại ngũ cho Liên minh nữa, đã quay về Đức vào mùa xuân năm 1865.

Năm sau (1866), khi cuộc Chiến tranh Bảy tuần với Áo bùng nổ, Massow đã có sẵn ngay lập tức để phục vụ quân đội Phổ và được giao một chức vụ trong lực lượng kỵ binh dân quân của Quân đoàn III vào ngày 29 tháng 6 năm 1866. Chỉ ba ngày sau đó, ông được chuyển vào Trung đoàn Long kỵ binh Dân quân Trừ bị. Tuy nhiên, trong suốt cuộc chiến tranh, Massow không hề tham gia giao chiến. Vào ngày 14 tháng 7 năm 1866, theo ý nguyện của bản thân ông, Massow được đổi vào lực lượng phục vụ tại ngũ và được sung vào Trung đoàn Long kỵ binh số 11, đóng trại tại Belgard. Phục vụ được một năm, ông được lên chức sĩ quan phụ tá trung đoàn và được thăng cấp bậc Trung úy vào ngày 22 tháng 3 năm 1868. Với cấp hàm này, vào ngày 14 tháng 10 năm 1869, ông được điều đến Stettin để đảm nhiệm chức sĩ quan phụ tá của Lữ đoàn Kỵ binh số 3. Trong cuộc tổng động viên khởi đầu cuộc Chiến tranh Pháp-Đức (1870 – 1871), Massow ban đầu tham gia Bộ Tham mưu của Sư đoàn Kỵ binh số 1, nhưng ngay sau đó ông được cử vào Lữ đoàn Kỵ binh Trừ bị số 1 với chức vụ sĩ quan phụ tá vào ngày 13 tháng 8 năm 1870. Cùng với đơn vị này, ông chiến đấu trong các trận đánh và vây hãm ở Colombey, Strasbourg (Straßburg), Ognon, gần Longeau, Villersexel và Pontarlier. Đồng thời, do những thành tích của mình, vị Trung úy được trao tặng Huân chương Thập tự Sắt hạng II vào ngày 5 tháng 11 năm 1870. Đến tháng 3 năm 1871, ông được ủy nhiệm làm sĩ quan phụ tá của Lữ đoàn Kỵ binh số 31 mới được thành lập. Tuy nhiên, Massow chỉ giữ cương vị này có vài tuần, cho đến khi ông được lên cấp hàm Trưởng quan kỵ binh (Rittmeister) và đồng thời lãnh chức đội trưởng một đội kỵ binh trong Trung đoàn Long kỵ binh số 19 Oldenburg vào ngày 27 tháng 5 năm 1871 sau khi cuộc chiến tranh chấm dứt với đại thắng của Phổ và đồng minh Đức. Đến ngày 19 tháng 9 năm 1871, ông lại được phong tặng Huân chương Thập tự Sắt hạng I.

Gần 5 năm sau, vào ngày 8 tháng 1 năm 1876, Massow gia nhập Trung đoàn Thương kỵ binh số 9 Pommern số 2 và trong đơn vị này, ông được điều đi công tác ở Posen, nơi ông lãnh chức sĩ quan phụ tá của Bộ Tổng Chỉ huy ( Generalkommando) Quân đoàn V. Năm sau (1876), vào ngày 22 tháng 11, ông được đổi vào Bộ Tổng tham mưu ở kinh đô Berlin, nơi ông hoạt động trong Bộ phận Hỏa xa và tại đây, vào ngày 25 tháng 1 năm 1878, ông được thăng cấp hàm Thiếu tá. Kể từ tháng 12 năm 1879 cho tới tháng 4 năm 1882, Massow tham gia Bộ Tham mưu của Sư đoàn số 3, tiếp theo đó ông tham gia Bộ Tham mưu của Quân đoàn Vi kể từ giữa tháng 12 năm 1882 rồi gia nhập Bộ Tham mưu Quân đoàn III từ giữa tháng 4 năm 1884. Với hiệu lực kể từ ngày 15 tháng 4 năm 1884, ông trở lại phục vụ Bộ Tổng tham mưu, đồng thời được bổ nhiệm vào Trung đoàn Long kỵ binh Cận vệ số 2 "Hoàng hậu Alexandra của Nga". Tiếp sau đó, vào ngày 14 tháng 2 năm 1885, Massow được ủy nhiệm chức Trung đoàn trưởng Trung đoàn Long kỵ binh số 2 Brandenburg số 1, đóng quân tại Schwedt, và được lên chức Thượng tá vào ngày 14 tháng 7 năm 1885. Sau hai năm chỉ huy trung đoàn, ông từ bỏ chức vụ này, rồi trở thành Trưởng Bộ phận Kỵ binh trong Bộ Chiến tranh. Ngoài ra, kể từ ngày 24 tháng 2 năm 1887, Massow cũng là thành viên Ủy ban Xét duyệt và Quyết định ban hành một Điều lệ dã chiến (tiếng Đức: Kommission zur Prüfung und Feststellung einer Felddienstordnung). Năm sau, theo yêu cầu của bản thân ông, ông rời khỏi chức vụ của mình trong Bộ Chiến tranh vào ngày 16 tháng 4 năm 1888, rồi được giao quyền chỉ huy Trung đoàn Thương kỵ binh Cận vệ số 2. Đến ngày 4 tháng 8 năm 1888, ông được thăng hàm Đại tá, rồi được lĩnh tạm quyền chỉ huy Lữ đoàn Kỵ binh số 25 (Đại Công quốc Hessen) ở Darmstadt vào ngày 16 tháng 4 năm 1889 và được thụ phong Lữ đoàn trưởng vào ngày 14 tháng 7 năm 1889. Trong thời gian ông đóng quân tại Darmstadt, Massow được thăng quân hàm Thiếu tướng vào ngày 15 tháng 12 năm 1890. Gần 4 năm sau, vào ngày 14 tháng 5 năm 1894, ông được điều đến Strasbourg, đồng thời được lên cấp hàm Trung tướng, và tại đây ông trở thành Sư đoàn trưởng Sư đoàn số 30.

Kể từ ngày 5 tháng 4 năm 1898, Massow là Tướng tư lệnh Quân đoàn IX và trên cương vị này, ông được thăng chức Thượng tướng Kỵ binh vào ngày 22 tháng 3 năm 1899. Ngày 20 tháng 10 năm 1903, ông được điều đến Charlottenburg để đảm đương công việc cho viên Chủ tịch Tòa án Quân sự Đế chế đang lâm bệnh. Chỉ 9 ngày sau, ông được ủy nhiệm làm Chủ tịch Tòa án binh, đồng thời được chuyển vào ngạch Sĩ quan Trừ bị à la suite (Offizieren à la suite der Armee). Sau gần 3 năm làm Chủ tịch Tòa án binh, ông đã từ chức do Đức hoàng can thiệt vào một trong những phán quyết của ông. Vào ngày 21 tháng 9 năm 1906, Massow xuất ngũ (zur Disposition, rời ngũ nhưng sẽ được động viên khi có chiến tranh) với một khoản lương hưu, đồng thời được phong danh hiệu à la suite của Trung đoàn Long kỵ binh số 2 Brandenburg số 1.

Do những cống hiến lâu năm của ông, Massow được phong chức Kinh nhật giáo sĩ vùng Brandenburg an der Havel vào năm 1906 và được ủy nhiệm làm đại biểu Nhà thờ chính tòa Brandenburg trong Viện Quý tộc Phổ. Ông từ trần ở Wiesbaden vào tháng 12 năm 1927.

Gia quyến
Vào ngày 10 tháng 1 năm 1868, tại Berlin, Massow kết hôn lần thứ nhất với Martha von Loeper (18 tháng 10 năm 1848 tại điền trang Nessin – 5 tháng 9 năm 1872 tại Kolberg), con gái của địa chủ Johann von Loeper, chủ điền trang Nessin, với bà Emilie Steffenhagen. 3 năm sau khi bà von Loeper qua đời, ông tái giá tại Oldenburg (Oldenburg) vào ngày 18 tháng 11 năm 1875 với người phụ nữ góa chồng Elisabeth Luise Henriette Sophie, quả phụ von Trotta, nhũ danh Freiin von und zu Egloffstein (19 tháng 12 năm 1846 tại Oldenburg – 27 tháng 10 năm 1919 tại Wiesbaden), con gái của viên Thị thần (Kammerherr) Đại Công quốc Oldenburg Julius Freiherr von und zu Egloffstein, Trung tướng và Tướng phụ tá xứ Oldenburg, với bà Sophie Freiin von Pretlack. Trước cuộc hôn nhân, cả hai người đều đã có hai mụn con, và họ có với nhau ba người con. Một người con gái của Massow đã thành hôn với doanh nhân người Hamburg Alexander von Oesterreich. Người con trai út của họ là diễn viên, đạo diễn và tác giả Axel von Ambesser (tên khai sinh: Axel Eugen Alexander von Oesterreich).

Người con trai trưởng của ông trong cuộc hôn nhân đầu tiên là Ewald Robert Valentin von Massow (17 tháng 4 năm 1869 tại Belgard a. d. Persante – 12 tháng 10 năm 1942 tại Berlin), một Trung tướng Đế quốc Đức, sau này là Thiếu tướng SS (SS-Gruppenführer) và là Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Đế chế của Đảng Quốc xã.

Phong thưởng
 Huân chương Vương miện hạng I vào ngày 16 tháng 1 năm 1898
 Đại Thập tự của Huân chương Đại bàng Đỏ đính kèm Bó sồi vào ngày 18 tháng 1 năm 1901
 Huân chương Đại bàng Đen vào ngày 1 tháng 1 năm 1905.

Tham khảo
 Kurt von Priesdorff: Soldatisches Führertum Band 10, Hanseatische Verlagsanstalt Hamburg, S. 145–148
 Gwendolyn von Ambesser: Schauspieler fasst man nicht an! eine Axel von Ambesser Biographie (Kapitel: "Preußens Glanz - ohne Gloria"), Verlag Edition AV 2011, ISBN 978-3-86841-045-7
 Genealogisches Handbuch des Adels, Adelige Häuser A Band XVI, Seite 302, Band 76 der Gesamtreihe, C. A. Starke Verlag, Limburg (Lahn) 1981,
 Stefan Hartmann: Massow, von. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 16, Duncker & Humblot, Berlin 1990, ISBN 3-428-00197-4, S. 361 (Digitalisat).
 Wilhelm von Massow: Die Massows - Geschichte einer pommerischen Adelsfamilie, Buchdruckerei des Waisenhauses in Halle/Saale 1931, S. 320–323

Tham khảo

Tướng Phổ
Quân nhân Liên minh miền Nam
Nhân vật trong Chiến tranh Áo-Phổ
Quân nhân Đức trong Chiến tranh Pháp–Phổ
Tướng Đức
Chánh án (Lịch sử Đức)
Thành viên Viện Quý tộc Đức
Người nhận Huân chương Vương miện Phổ hạng I
Người nhận Đại Thập tự của Huân chương Đại bàng Đỏ
Người nhận Huân chương Đại bàng Đen
Kinh nhật giáo sĩ Brandenburg an der Havel
Sinh năm 1839
Mất năm 1927


title: Scotland Yard

text:
Scotland Yard (tên chính thức: New Scotland Yard, mặc dù không có Old Scotland Yard) là một cách nói hoán dụ để chỉ trụ sở Sở Cảnh sát Thủ đô, có trách nhiệm giữ trật tự cho phần lớn Luân Đôn.

Cái tên này bắt nguồn từ vị trí của trụ sở Cảnh sát Thủ đô trước đây tại số 4 Whitehall Place, có cổng sau quay ra phố Great Scotland Yard. Cổng Scotland Yard đã trở thành cổng công cộng để vào sở cảnh sát; qua thời gian tên phố được gọi thay cho sở Cảnh sát Thủ đô. The New York Times đã viết vào năm 1964 rằng cũng như phố Wall được dùng tên của nó đặt cho quận tài chính của New York, Scotland Yard cũng trở thành tên gọi cho cảnh sát Luân Đôn.

Năm 1890 sở cảnh sát này được di dời khỏi Scotland Yard và cái tên New Scotland Yard được sử dụng để gọi trụ sở mới. New Scotland Yard hiện nay đặt tại phố Broadway () ở Victoria và đây cũng là đại bản doanh của Cảnh sát Thủ đô từ năm 1967. Năm 2013 có thông báo rằng sở cảnh sát này sẽ chuyển đến một tòa nhà nhỏ hơn tại Victoria Embankment năm 2015 và sẽ được đổi tên thành Scotland Yard.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Metropolitan Police Branches
 Metropolitan Police Specialist & Crime Operations
Blumberg, Jess. "A Brief History of Scotland Yard", Smithsonian.com, ngày 28 tháng 9 năm 2007.

Công trình xây dựng tại Thành phố Westminster
Khởi đầu năm 1829 ở Anh


title: Ngày Sức khỏe Thế giới

text:
Ngày Sức khoẻ Thế giới hay là Ngày Y tế Thế giới, viết tắt là WHD (World Health Day) là được tổ chức vào ngày 7 tháng 4 hàng năm, dưới sự bảo trợ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Năm 1948, WHO lần đầu tiên tổ chức Hội nghị Y tế Thế giới. Hội nghị này đã quyết định bắt đầu từ năm 1950 lấy ngày 7 tháng 4 hàng năm làm ngày Sức khỏe Thế giới. Ngày Sức khỏe Thế giới ra đời để kỷ niệm việc thành lập WHO và được tổ chức này xem như một cơ hội để thu hút toàn thế giới hằng năm quan tâm đến sức khỏe toàn cầu, một chủ đề vô cùng quan trọng. Vào ngày này, WHO tổ chức các sự kiện quốc tế, khu vực và địa phương liên quan đến một chủ đề nhất định.

Ngày Sức khoẻ Thế giới là một trong tám chiến dịch y tế công cộng toàn cầu chính thức của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cùng với Ngày Lao Thế giới, Ngày Hiến Máu Thế giới, Tuần lễ Tiêm chủng Thế giới, Ngày Sốt rét Thế giới, Ngày Thế giới không thuốc lá, Ngày Viêm gan Thế giới và Ngày AIDS thế giới.

Chủ đề Ngày Sức khỏe Thế giới từng năm

 2019: Môi trường lành mạnh cho trẻ em
2018: Bảo hiểm y tế toàn dân
2017: "Hãy cùng trò chuyện" để phòng, chống trầm cảm.
2016: Ngăn chặn sự gia tăng: đánh bại bệnh tiểu đường
 2015: An toàn thực phẩm
 2014: bệnh Vector-borne (Vật trung gian truyền bệnh): vết cắn nhỏ, mối đe dọa lớn
 2013: Nhịp tim khỏe mạnh, huyết áp khỏe mạnh
 2012: Sức khỏe tốt kéo dài tuổi thọ
 2011: Kháng khuẩn: không hành động hôm nay, không thuốc trị ngày mai
 2010: Đô thị hóa và sức khỏe: làm thành phố mạnh khỏe hơn
 2009: Cứu sống, làm cho bệnh viện an toàn trong trường hợp khẩn cấp
 2008: Bảo vệ sức khỏe trước tác động của biến đổi khí hậu
 2007: An ninh y tế quốc tế
 2006: Hợp tác vì sức khỏe
 2005: Hãy quan tâm tới mỗi bà mẹ và trẻ em
 2004: An toàn giao thông đường bộ
 2003: Tạo dựng tương lai cuộc sống: Môi trường khỏe mạnh cho trẻ em
 2002: Đi tới sức khỏe
 2001: Sức khỏe tâm thần
 2000: Truyền máu an toàn bắt đầu từ mỗi cá nhân
 1999: Active Aging Makes the Difference
 1998: Bà mẹ an toàn
 1997: Các bệnh truyền nhiễm mới
 1996: Thành phố khỏe mạnh hơn cho cuộc sống tốt hơn
 1995: Thanh toán bệnh bại liệt trên toàn cầu

Tham khảo

Xem thêm
 UNESCO
 Ngày lễ quốc tế

Liên kết ngoài

Ngày Liên Hợp Quốc
Liên Hợp Quốc
Tổ chức Y tế Thế giới
Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Tư
Ngày nhận thức về sức khỏe
Giáo dục y tế công cộng


title: Bão Haiyan (2013)

text:
Bão Haiyan (), được biết đến ở Philippines với tên gọi Bão Yolanda, hay cơn bão số 14 ở Việt Nam, là một trong những xoáy thuận nhiệt đới mạnh nhất từng được ghi nhận; cơn bão đã tàn phá một phần Đông Nam Á, đặc biệt là Philippines trong khoảng thời gian đầu tháng 11 năm 2013. Haiyan là cơn bão chết chóc nhất tại Phillipines trong lịch sử hiện đại, với ít nhất 6.300 người đã chết do bão chỉ riêng tại quốc gia này. Xét về sức gió duy trì trong 1 phút lúc đổ bộ theo ước tính của JTWC, Haiyan được xếp ngang hàng với Meranti của năm 2016 hay Bão Rai của năm 2021 vì là xoáy thuận nhiệt đới đổ bộ mạnh thứ hai trong lịch sử, chỉ sau bão Goni năm 2020 (tuy nhiên việc này là không chắc chắn vì không có một dụng cụ thời tiết nào tồn tại để đo được sức gió lúc bão đổ bộ). Đến thời điểm tháng 1 năm 2014, thi thể các nạn nhân vẫn còn đang được tìm kiếm.

Là cơn bão nhiệt đới thứ 30 được đặt tên của Mùa bão Tây Bắc Thái Bình Dương 2013, Haiyan có nguồn gốc từ một vùng áp suất thấp nằm tại vị trí cách Pohnpei vài trăm km về phía Đông - Đông Nam trong ngày 2 tháng 11 năm 2013. Di chuyển chủ yếu về phía Tây, nhờ những điều kiện môi trường thuận lợi, hệ thống đã phát triển thành một áp thấp nhiệt đới trong ngày mùng 3. Sau khi trở thành một cơn bão nhiệt đới thời điểm 00:00 UTC ngày mùng 4, Haiyan bắt đầu trải qua giai đoạn tăng cường độ nhanh chóng, điều này giúp nó mạnh lên thành một cơn bão cuồng phong vào lúc 18:00 UTC ngày mùng 5. Sang ngày mùng 6, Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC) đã đánh giá cường độ cơn bão lúc này tương đương với siêu bão cấp 5 trong thang bão Saffir-Simpson, và Haiyan đã di chuyển qua hòn đảo Kayangel thuộc Palau không lâu sau thời điểm nó đạt được cường độ cực kì cao.

Sau đó, Haiyan tiếp tục mạnh lên; đến thời điểm 12:00 UTC ngày 7 tháng 11, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) đã nâng sức gió duy trì liên tục trong 10 phút tối đa của cơn bão lên thành 230 km/h (145 mph), giá trị cao nhất trong mối tương quan với xoáy thuận. Đài Quan sát Hong Kong đặt vận tốc gió duy trì liên tục trong 10 phút tối đa ở mức 285 km/h (180 mph) trước khi cơn bão đổ bộ vào miền Trung Philippines, trong khi Cơ quan Khí tượng Trung Quốc ước tính vận tốc gió duy trì trong hai phút tối đa vào thời điểm đó vào khoảng 280 km/h (175 mile/h, 150 knot). Tại tời điểm 18:00 UTC, Đồng thời, JTWC ước tính sức gió duy trì trong một phút của hệ thống là 315 km/h (195 mile/h), không chính thức khiến Haiyan trở thành xoáy thuận nhiệt đới mạnh nhất từng được quan sát dựa trên tốc độ gió, kỷ lục này quá mạnh đã bị bão này phá hủy ở Đông Bắc Thái Bình Dương vượt qua trong 2015 ở tốc độ 345 km/h (215 mile/ h). Haiyan cũng xếp ngang hàng cùng với bão Meranti của năm 2016 và bão Goni của năm 2020 với tư cách là xoáy thuận nhiệt đới dữ dội nhất ở Đông bán cầu bởi gió kéo dài 1 phút; một số người khác đã ghi lại các chỉ số áp suất trung tâm thấp hơn. Vài giờ sau, mắt bão đã đổ bộ lần đầu tiên vào Philippines tại Guiuan, Đông Samar. Trong quá trình suy yếu, cơn bão đã đổ bộ thêm năm lần vào đất nước này trước khi đi vào Biển Đông. Tại đây, nó đã chuyển hướng Đông Bắc và cuối cùng đổ bộ vào miền Bắc Việt Nam với cường độ bão nhiệt đới dữ dội trong ngày 10 tháng 11. Haiyan được ghi nhận lần cuối bởi JMA khi nó là một áp thấp nhiệt đới trong ngày hôm sau.

Cơn bão đã gây ra một sự tàn phá thảm khốc tại các khu vực Visayas, đặc biệt tại Samar, Leyte, Cebu, Capiz, Negros, và Bắc Iloilo. Theo báo cáo chính thức của Liên hợp quốc, đã có khoảng 11 triệu người chịu ảnh hưởng - rất nhiều người trong số đó bị mất nhà cửa.

"Haiyan" là cái tên được Trung Quốc đề xuất, có nghĩa là chim hải yến. Năm 2014, tên bão này bị khai tử và đổi lại thành "Bailu".

Lịch sử khí tượng

Vào ngày 2 tháng 11, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) theo dõi một vùng áp thấp hình thành ở phía Đông của đảo Kosrae. Sau đó, vùng áp thấp này mạnh lên thành áp thấp nhiệt đới vào ngày 3 tháng 11.. Trung tâm của áp thấp nhiệt đới xoáy ở mức độ thấp cùng với vùng đối lưu sâu, Trung tâm cảnh báo bão Liên hợp cũng theo dõi và nâng cấp thành áp thấp nhiệt đới vào buổi trưa 3 tháng 11. Cuối ngày 3 tháng 11, áp thấp nhiệt đới mạnh lên thành bão và được đặt tên là Haiyan lúc 00:00 UTC ngày 4 tháng 11.

Trong khi đó, JTWC cũng nâng cấp vùng áp thấp thành bão nhiệt đới, trong khi xoáy thuận này tăng cường độ một cách ổn định trong một vùng gió giật yếu đến trung bình và có hướng về phía tây dọc theo rìa phía nam của dải áp cao cận nhiệt đới. Ngay sau khi JMA nâng Haiyan thành bão nhiệt đới vào sáng sớm 5 tháng 11, JTWC cũng nâng cấp thành bão, bởi một đám mây dày đặc và đặc điểm của mắt bão với các dải mây cong chặt chẽ. 18 giờ sau, JMA nâng Haiyan thành typhoon, khi nó hình thành mắt bão và bắt đầu mạnh lên. JTWC tiếp tục nâng Haiyan thành siêu bão vào sáng ngày 6 tháng 11. Sau đó, mắt bão đi qua đảo Kayangel ở Palau.

Khoảng 12:00 UTC vào ngày 7 tháng 11, bão đã đạt được mức tàn phá đỉnh điểm với sức gió mạnh nhất duy trì trong 10 phút là  và áp suất khí quyển là . Sáu giờ sau đó, JTWC đo được bão Haiyan có sức gió duy trì 1 phút là . Bão Haiyan được xếp hạng không chính thức là cơn bão nhiệt đới mạnh thứ tư theo kỷ lục, chỉ dựa trên tốc độ gió. Cơn bão thể hiện nhiều đặc tính của một cơn bão nhiệt đới hình khuyên, mặc dù một dải đối lưu mạnh vẫn hiện được duy trì ở dọc theo phía tây của hệ thống bão. Vệ tinh đo được tại thời điểm đó, sử dụng phương pháp Dvorak, bão đạt tới mức tối đa trên thang đo là T#8,0.

Công tác phòng tránh bão

Micronesia và Palau

Theo tuyên bố của JTWC về áp thấp nhiệt đới 31W vào ngày 3 tháng 11, một thông điệp cảnh báo và theo dõi bão nhiệt đới được phát đi tới các nơi như Chuuk, Losap, and Poluwat trong Liên bang Micronesia. Xa hơn về phía tây, Faraulep, Satawal, và Woleai, được đặt dưới thông điệp cảnh báo và theo dõi bão cuồng phong trong khi Fananu và Ulul được đặt dưới thông điệp cảnh báo và theo dõi bão nhiệt đới.

Philippines

Các nhà chức trách đã huy động lực lượng cảnh sát ở vùng Bicol để phòng chống cơn bão. Ở hai tỉnh Samar và Leyte, các lớp học bị hủy bỏ, và những người dân trong khu vực ngập lụt và lở đất bị buộc phải đi sơ tán. Một số khu vực bị bão đe dọa bị ảnh hưởng bởi trận động đất xảy ra trước đó ở Bohol. Tổng thống Philippines đã yêu cầu quân đội triển khai máy bay và trực thăng tới các vùng bị ảnh hưởng. Khi bão Haiyan đang di chuyển với tốc độ rất nhanh, PAGASA đã phát đi tín hiệu cảnh báo tới nhiều khu vực nước này. Khoảng 60 tỉnh bao gồm thủ đô Manila bị đặt dưới tình trạng báo động. Khoảng gần 1 triệu người đã được sơ tán đến các khu trú bão trên khắp 20 tỉnh của Philippines. 3 máy bay vận tải, 20 tàu hải quân, 32 máy bay quân sự và trực thăng đã được lệnh sẵn sàng tham gia công tác cứu trợ khi cần thiết.

Việt Nam
Theo đánh giá, bão Haiyan có khả năng trở thành cơn bão mạnh nhất trong lịch sử đổ bộ vào Việt Nam. Theo ông Bùi Minh Tăng, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Trung ương, đây là một hiện tượng chưa từng xảy ra tại Việt Nam, do đó có thể cần xem xét công bố tình trạng khẩn cấp tại một số địa phương bão ảnh hưởng. Tất cả tàu thuyền đang hoạt động trong vùng biển bắc vĩ tuyến 8 đến nam vĩ tuyến 16 và đông kinh tuyến 112 được kêu gọi rời khỏi khu vực này trước 19 giờ ngày 8 tháng 11. Khu vực sơ tán dân sẽ là từ Thừa Thiên Huế đến Quảng Ngãi, có thể một phần phía bắc tỉnh Bình Định. Việc sơ tán dân tại khu vực ven biển được thực hiện trong ngày 9 tháng 11 với quy mô lớn chưa từng có: tại Thừa Thiên Huế thực hiện di dời 113.000 người, tại Quảng Ngãi di dời 80.000 hộ dân với hơn 400.000 nhân khẩu, tại Đà Nẵng đã hoàn thành việc di dời 133.000 hộ với 494.000 nhân khẩu, tại Bình Định đã di dời xong 811 hộ ven biển với 2.300 nhân khẩu. Tỉnh Hà Tĩnh cũng đã lên kế hoạch sơ tán 15.000 hộ dân với 50.000 người. Nghệ An đã có phương án sơ tán cho 26.000 hộ dân ven biển. Tính đến 6 giờ ngày 9 tháng 11, lực lượng bộ đội biên phòng các tỉnh từ Quảng Ninh đến Kiên Giang đã hướng dẫn, thông báo cho 85.245 tàu thuyền với 383.599 người về hướng đi của bão để chủ động phòng tránh.

Thiệt hại

Micronesia và Palau
Ở Kayangel trên đảo Palau, sóng cao đã phá hủy nhiều ngôi nhà, còn gió mạnh làm đổ nhiều cây cối.  Koror, Babeldaob và Kayangel bị cúp nước và điện. Ở Koror, tốc độ gió đạt 120 km/h (75 mph) thổi tung mái nhà, làm đổ cây cối và các cột điện. Đường đê đắp cao nối liền hòn đảo với một bệnh viện ngoài biển bị đóng cửa tạm thời do ngập lụt. Koror ít bị thiệt hại do tâm bão quét qua phía bắc, nhưng đường sá bị ngập. Ở phía bắc của Babeldaob, bão Haiyan làm hư hại các trường học và tòa nhà. Do nằm gần Haiyan, cơn bão đi qua đã làm cho Kayangel bị ngập lụt toàn diện, và tất cả ngôi nhà đều bị phá hủy. Tuy không có người nào thiệt mạng, nhưng 69 người đã được di dời.

Philippines

Đầu tiên, Haiyan đổ bộ vào đảo Guiuan, Đông Samar vào lúc 4 giờ 45 phút (giờ địa phương; 20 giờ 45 phút UTC) với tốc độ gió lên đến 196 mph (315 km/h), Haiyan trở thành siêu bão mạnh nhất trên thế giới từng đổ bộ vào đất liền.

Lúc 8 giờ 44 phút GMT, có hơn 100.000 người phải sống trong các trung tâm sơ tán và hàng trăm chuyến bay bị hủy bỏ, thông tin liên lạc với Tacloban, một thành phố có khoảng 200.000 người, đã bị gián đoạn sau khi cơn bão xảy ra.
PAGASA ghi nhận lở đất xảy ra 6 lần ở quần đảo Visayas. Có khoảng 3 người chết theo thông báo của Hội đồng Kiểm soát và Giảm nhẹ Thiên tai Philippines (NDRRMC) và 7 người bị thương. Sóng lớn do bão cũng xuất hiện nhiều nơi. Trên đảo Leyte và Samar, PAGASA đo được sóng cao 4–5 m. Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC) của Hải quân Mỹ thậm chí còn ghi nhận được những đợt sóng cao tới 15 m. Đảo Leyte và thành phố Tacloban là những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, nhà cửa tại đây gần như bị san phẳng hoàn toàn. Sự tàn phá của cơn bão được mô tả là "giống như một trận sóng thần".

Ngày 9 tháng 11, một ngày sau khi cơn bão quét qua Philippines, Hội Chữ Thập Đỏ ước tính thiệt hại nhân mạng có thể lên đến 1.200 người.

Tính đến 10 giờ ngày 9 tháng 11 (giờ GMT), Hội đồng Kiểm soát và Giảm nhẹ Thiên tai Philippines đã chính thức xác nhận có 138 người đã chết do bão Haiyan và 350.000 người khác phải đi sơ tán.

Ngày 10 tháng 11, ông Tescon Lim, lãnh đạo Tacloban, thủ phủ của tỉnh Leyte, cho biết số người thiệt mạng chỉ tính riêng tại thành phố này "có thể lên đến 10.000 người". Số người rơi vào cảnh không gia cư ước tính khoảng 620.000 người và 9,5 triệu người bị ảnh hưởng. Thiệt hại kinh tế ước tính ban đầu có thể lên đến 14 tỷ USD.

Việt Nam
Do bão liên tục đổi hướng và đã mạnh lên nhanh chóng rất nhiều. trong quá trình hoạt động trên Biển Đông nên đã không gây ra thiệt hại quá lớn tại Việt Nam như dự kiến ban đầu. Tại các tỉnh miền Trung Việt Nam bão không đổ bộ, nhưng theo thống kê chính thức đã có chín người chết, chủ yếu do các nguyên nhân gián tiếp như một số các tai nạn khi người dân trèo lên mái nhà chằng chống nhà cửa. 3 giờ sáng ngày 11 tháng 11, bão Haiyan đã đổ bộ vào Quảng Ninh và Hải Phòng. Tại Quảng Ninh bão không gây thiệt hại về người, nhưng đã làm tốc mái gần 500 căn nhà, làm chìm 20 tàu thuyền và 5 nhà bè, gây mất điện tại 6/8 huyện của tỉnh. Cột ăng ten cao 52 m của Đài Truyền thanh - Truyền hình thành phố Uông Bí đã bị gió bão quật đổ.

Đài Loan
Tại thành phố Tân Bắc, Đài Loan, sóng biển lớn do ảnh hưởng của bão Haiyan đã cuốn trôi và làm 8 người thiệt mạng.

Trung Quốc
Tại cảng Tam Á trên đảo Hải Nam, Trung Quốc, một chiếc tàu hàng đang neo đậu đã bị cuốn trôi ra biển, làm 6 thủy thủ trên tàu mất tích.

Kỷ lục
Haiyan là cơn bão đổ bộ vào đất liền mạnh nhất trong lịch sử. Ở cường độ mạnh nhất, Haiyan có tốc độ gió tối đa duy trì trong 10 phút (JMA đánh giá) là 230 km/h (145 mph hay 125 hải lý trên giờ) tương đương với bão Megi (2010) với 230 km/h (về áp suất thì nó vẫn kém Megi 10 hPa) và tốc độ gió tối đa duy trì trong 1 phút là 315 km/h (195 mph hay 170 hải lý/h) (tốc độ gió cao nhất từng được ghi nhận kể từ năm 1966, đứng thứ tư không chính thức trong kỷ lục các cơn bão có sức gió mạnh nhất sau Siêu bão Ida năm 1958 (325 km/h), Siêu bão Violet năm 1961 (335 km/h) và Siêu bão Nancy năm 1961 (345 km/h), cao hơn cả Siêu bão Tip mạnh nhất thế giới và cả bão Megi (2010) (305 km/h)), gió giật 315 km/h (170 mph hay 195 hải lý/h) cùng với áp suất thấp kỉ lục  (thấp nhất trong 3 năm qua chỉ sau bão Megi (2010) với áp suất ). Vì áp suất của siêu bão Haiyan chỉ được ước tính qua ảnh vệ tinh nên không chính xác và có khả năng Haiyan có áp suất thấp kỉ lục là 858 hPa giống siêu bão Angela năm 1995 cũng được coi là xoáy thuận mạnh nhất với áp suất thực tế dự đoán 855 hPa. Ở Philippines sức gió mạnh 350 km/h, sóng cao 10–15 m (cao nhất nhiều năm qua)

Hình ảnh

Xem thêm
Bão Bopha (2012) - cơn bão tàn phá Philippines cuối năm 2012, 1149 người thiệt mạng
Bão Xangsane (2006) - Cơn bão tàn phá miền Trung Việt Nam năm 2006
Bão Sơn Tinh (2012) - Cơn bão đi dọc ven biển từ miền Trung ra miền Bắc Việt Nam năm 2012
Bão Ketsana (2009) - cơn bão tàn phá cả Philippines và Việt Nam năm 2009
Bão Parma (2009) - cơn bão tàn phá Philippines đầu tháng 10 năm 2009
Bão Tip (1979) - Siêu bão có áp suất khí quyển thấp nhất, 870 milibar (hectopascal) và sức gió lên đến 260 km/h (10 phút) và 305 km/h (1 phút)
Bão Wayne (1986)
Bão Lekima (2013)
Bão Soudelor (2015) - Siêu bão được xem là mạnh nhất năm 2015
Bão Hagupit (2014)
Bão Vongfong (2014)
Bão Meranti (2016)
Bão Megi (2010)
Bão Mangkhut (2018)
Bão Katrina (2005)
Bão Molave (2020) - Một trong những cơn bão liên tiếp tàn phá miền Trung trong đợt mưa lũ lịch sử năm 2020

Ghi chú
 Bão mạnh nhất không thiết phải là bão có sức gió cao nhất, là bão có áp suất thấp nhất. Siêu bão Tip năm 1979 là cơn bão mạnh nhất vì có áp suất thấp nhất là . Trong 2 cơn bão có cùng áp suất, bão có sức gió cao hơn sẽ mạnh hơn. Trong 2 cơn bão có cùng sức gió, bão có áp suất thấp hơn sẽ mạnh hơn. Trong 2 cơn bão bất kì, bão có sức gió cao hơn nhưng lại có áp suất cao hơn sẽ không mạnh bằng bão có sức gió thấp hơn nhưng lại có áp suất thấp hơn.
 Bão có tốc độ gió duy trì trong 1 phút (theo đánh giá của JTWC) từ 240 km/h (150 mph hay 130 hải lý trên giờ) trở lên được xem là siêu bão (Super typhoon).

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tropical Cyclone Information of TY 1330 (Haiyan)  Dự báo bão của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản
Tropical Cyclone Information  Dự báo bão của Trung tâm Cảnh báo bão Liên hợp
General information of Typhoon 201330 (Haiyan) Ảnh vệ tinh và số liệu bão từ Digital Typhoon
Super Typhoon Haiyan Ảnh vệ tinh của bão Haiyan khi ở cường độ cao nhất từ CIMSS Satellite Blog
Haiyan (Northwestern Pacific Ocean) trang phân tích bão của Nasa
Super Typhoon Haiyan trang dự báo thời tiết Weather Underground

Mùa bão Tây Bắc Thái Bình Dương 2013
Philippines năm 2013
Việt Nam năm 2013
Bão tại Philippines
Bão tại Việt Nam
Bão tại Trung Quốc
Trung Quốc năm 2013
Đài Loan năm 2013
Bão tại Hồng Kông
Typhoon
Bão tại Đài Loan


title: Phương Thị Thanh (đại biểu Quốc hội)

text:
Phương Thị Thanh (sinh 21 tháng 3 năm 1967), người Nùng, là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 12, thuộc đoàn đại biểu Bắc Kạn.

Tham khảo

Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XII
Người Nùng
Người Bắc Kạn


title: Demons (bài hát của Imagine Dragons)

text:
"Demons" là một bài hát của ban nhạc người Mỹ Imagine Dragons nằm trong EP đầu tay chính thức của họ Continued Silence (2012) cũng như album phòng thu đầu tay của nhóm, Night Visions (2012). Nó được phát hành như là đĩa đơn thứ tư trích từ album trên toàn cầu và thứ ba ở Hoa Kỳ vào ngày 28 tháng 1 năm 2013 bởi KidinaKorner và Interscope Records. Bài hát được đồng viết lời bởi Adam Baachaoui, Josh Mosser và bốn thành viên của Imagine Dragons (Ben McKee, Daniel Platzman, Dan Reynolds và Wayne Sermon) với nhà sản xuất nó Alex da Kid, cộng tác viên quen thuộc xuyên suốt sự nghiệp của nhóm và chịu trách nhiệm điều hành sản xuất cho Night Visions. Được đánh giá là một trong những bản nhạc tăm tối nhất từ album (bên cạnh "Radioactive"), "Demons" là một bản indie rock ballad mang nội dung đề cập đến một người đàn ông cảnh báo người yêu của anh về những sai sót của bản thân bởi việc bị ngự trị bởi một "con quỷ bên trong", trong đó anh nhận thức rõ về sự không hoàn hảo của mình và muốn bảo vệ người thân trước khi anh có thể làm hại đến chính họ.

Sau khi phát hành, "Demons" nhận được những phản ứng tích cực từ các nhà phê bình âm nhạc, trong đó họ đánh giá cao giai điệu có chiều sâu, chất giọng nội lực của Reynolds cũng như quá trình sản xuất nó, đồng thời gọi đây là một điểm nhấn nổi bật từ Night Visions. Ngoài ra, bài hát còn gặt hái nhiều giải thưởng và đề cử tại những lễ trao giải lớn, bao gồm chiến thắng tại giải thưởng âm nhạc iHeartRadio năm 2014 cho Bài hát Alternative Rock của năm và đề cử tại giải thưởng âm nhạc Billboard năm 2014 cho Top Bài hát Rock. "Demons" cũng gặt hái những thành công lớn về mặt thương mại với việc lọt vào top 10 ở nhiều quốc gia trên thế giới, bao gồm những thị trường lớn như Áo, Brazil, Canada, Ý, Ba Lan, Thụy Điển và Thụy Sĩ, cũng như vươn đến top 20 ở nhiều nơi khác. Tại Hoa Kỳ, nó đạt vị trí thứ sáu trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100, trở thành đĩa đơn thứ hai của Imagine Dragons vươn đến top 10 cũng như tiêu thụ được hơn 4.6 triệu lượt tải nhạc số tại đây. Tính đến nay, nó đã bán được hơn 8 triệu bản trên toàn cầu, trở thành một trong những đĩa đơn bán chạy nhất mọi thời đại.

Video ca nhạc cho "Demons" được đạo diễn bởi Isaac Halasima, trong đó bao gồm những cảnh Imagine Dragons hát trong một buổi biểu diễn của ban nhạc tại The Joint ở Las Vegas, Nevada vào ngày 9 tháng 2 năm 2013, xen kẽ với câu chuyện về những con người với những khó khăn khác nhau, bao gồm một cô gái đang đau buồn, một người đàn ông mắc hội chứng Marfan, một nạn nhân của sự ngược đãi bởi cha mẹ và một cựu quân nhân. Nó đã chiến thắng một hạng mục tại giải thưởng Video của MuchMusic năm 2014 cho Video quốc tế của năm – Nhóm nhạc cũng như một đề cử tại giải Video âm nhạc của MTV năm 2014 cho Video Rock xuất sắc nhất. Để quảng bá bài hát, nhóm đã trình diễn "Demons" trên nhiều chương trình truyền hình và lễ trao giải lớn, bao gồm Saturday Night Live, giải thưởng Âm nhạc Mỹ năm 2013 và giải thưởng Video của MuchMusic năm 2014, cũng như trong nhiều chuyến lưu diễn của họ. Kể từ khi phát hành, nó đã được hát lại và sử dụng làm nhạc mẫu bởi nhiều nghệ sĩ, như Chris Daughtry, Jencarlos Canela, Halsey, Sam Tsui, Masha, Jasmine Thompson, Boyce Avenue và Tyler Ward.

Ngày 20 tháng 7 năm 2022, bài hát đạt 1 tỷ lượt xem trên nền tảng Youtube.

Danh sách bài hát
 Tải kĩ thuật số
 "Demons" (Imagine Dragons phối lại) – 3:16
 "Demons" (KIDinaKORNER phối lại) – 3:19
 "Demons" (Acoustic Trực tiếp ở London) – 3:07

 Tải kĩ thuật số - Phối lại
 "Demons" (Imagine Dragons phối lại) – 3:16
 "Demons" (KIDinaKORNER phối lại) – 3:19
 "Demons" (Dzeko & Torres phối lại) – 3:51
 "Demons" (Acoustic Trực tiếp ở London) – 3:07
 "Demons" (video ca nhạc) – 3:56

Xếp hạng

Xếp hạng tuần

Xếp hạng cuối năm

Xếp hạng mọi thời đại

Chứng nhận

!scope="col" colspan="3"| Streaming
|-

Xem thêm
 Danh sách đĩa đơn bán chạy nhất thế giới
 Billboard Hot 100 cuối năm 2013
 Billboard Hot 100 cuối năm 2014

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đĩa đơn năm 2013
Bài hát năm 2012
Bài hát của Imagine Dragons
Đĩa đơn quán quân Billboard Mainstream Top 40 (Pop Songs)
Rock ballad
Đĩa đơn của Interscope Records
Đĩa đơn của Universal Music Group


title: Marie-Adélaïde của Luxembourg

text:
Marie-Adelaide, Nữ Đại Công tước Luxembourg (Luxembourg: Maria Adelheid; Marie Thérèse Adelheid Hilda Wilhelmine, ngày 14 tháng 6 năm 1894 - ngày 24 tháng 1 năm 1924), trị vì 1912-1919. Bà là Nữ Đại công tước đầu tiên tại vị của Luxembourg, và là nữ quân chủ đầu tiên kể từ Maria Theresa (1740-1780), là vị quân chủ Luxembourg đầu tiên được sinh ra tại trên lãnh thổ kể từ Johann của Bohemia (sinh năm 1296).

Tham khảo

Đọc thêm

 O'Shaughnessy, Edith. Marie Adelaide, Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau. New York: Jonathan Cape and Robert Ballou, 1932.
 Schous, Marie. Marie Adelheid van Nassau, Groothertogin van Luxemburg. 's Hertogenbosch: G. Mosmans, 1931.
 Zenner, Theodor. Marie Adelheid: Lebensbild der verstorbenen Grossherzogin von Luxemburg. 1925
 Marburg, Theodor. The Story of a Soul. Philadelphia: Dorrance, 1938.
 Leighton, Isabel, and Bertram Bloch. Marie-Adelaide: A Play. New York: Rialto Service Bureau.
 Marie-Adélaïde (bằng tiếng Pháp) at the official website of the Luxembourg royal family

Nữ Đại công tước Luxembourg
Vua theo đạo Công giáo Rôma


title: Danh sách vườn quốc gia tại Thổ Nhĩ Kỳ

text:
Vườn quốc gia là một trong năm loại hình khu bảo tồn tại Thổ Nhĩ Kỳ, chiếm 1% diện tích của quốc gia này. Hiện nay, tại Thổ Nhĩ Kỳ có năm loại hình khu bảo tồn là: vườn quốc gia (danh sách), công viên tự nhiên (danh sách), khu bảo tồn thiên nhiên (danh sách), khu bảo tồn động vật hoang dã (danh sách) và tượng đài tự nhiên (danh sách). Ngoài ra, Thổ Nhĩ Kỳ còn có 135 vùng đất ngập nước với diện tích 1.919.893 ha, 13 địa điểm trong số đó là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo công ước Ramsar. Một số khu Ramsar được phân loại như là một vườn quốc gia (ví dụ như Hồ Kus vừa là một khu Ramsar, đồng thời là vườn quốc gia).

Dưới đây là danh sách 40 vườn quốc gia tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Danh sách

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia của Thổ Nhĩ Kỳ

Vườn quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ
Thổ Nhĩ Kỳ


title: Phùng hoàng hậu (Bắc Ngụy Văn Thành Đế)

text:
Văn Minh Phùng Hoàng hậu (chữ Hán: 文明馮皇后, 441 - 17 tháng 10, 490), thường gọi là Văn Minh Thái hậu (文明太后) hoặc Bắc Ngụy Phùng Thái hậu (北魏冯太后), là Hoàng hậu của Bắc Ngụy Văn Thành Đế, đồng thời cũng là một nhà nhiếp chính, một nữ cải cách gia trong lịch sử Trung Quốc.

Với tư cách Hoàng thái hậu, rồi Thái hoàng thái hậu, bà đã lâm triều xưng chế, tiến hành nhiếp chính dưới thời Bắc Ngụy Hiến Văn Đế Thác Bạt Hoằng và Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế Thác Bạt Hoành. Bằng quyền lực cao nhất bấy giờ, Phùng Thái hậu đã thúc đẩy mạnh mẽ Hán hóa, tạo nên một tiền đề cho rất nhiều cải cách Hán hóa của Bắc Ngụy về sau. Tuy nhiên, bà cũng bị chỉ trích vì thói dâm đãng, có những hành vi dâm loạn trong hậu cung (tư thông với nhiều nhân tình khi đã là Thái hậu) và việc tàn nhẫn ám sát Hiến Văn Đế, người con nuôi mà bà đã nuôi dưỡng từ nhỏ.

Thân thế
Văn Minh Hoàng hậu Phùng thị, không rõ tên và ngày sinh, nguyên quán ở huyện Tín Đô, quận Trường Lạc, Trường An; xuất thân trong từ hoàng tộc Trường Lạc Phùng thị (長樂馮氏) của Bắc Yên, một quốc gia tồn tại dưới thời Ngũ Hồ thập lục quốc, thời đại tiền kỳ của Bắc Ngụy. Tổ phụ của bà là Chiêu Thành Đế Phùng Hoằng, Hoàng đế của nhà Bắc Yên.

Phùng Hoằng có người con thứ là Phùng Lãng (馮朗), sau khi Bắc Yên diệt vong đã phục vụ cho Bắc Ngụy, làm quan đến chức Tán kỵ thường thị, Tư mã Đô úy, Thứ sử hai châu Tần Ung, thụ tước Tây Thành quận công (西城郡公); và một người con gái là Phùng Chiêu nghi của Bắc Ngụy Thái Vũ Đế. Phùng Lãng lấy vợ là Vương thị sinh được hai con. Con trai trưởng là Phùng Hi (馮熙), về sau cũng là đại thần giữ nhiều quyền lực, và con gái chính là Văn Minh Hoàng hậu.

Hoàng thái hậu Bắc Ngụy

Tấn tôn Thái hậu
Khi Phùng thị còn chưa lên 10 tuổi, nhà họ Phùng xảy ra biến cố. Phùng Lãng bị Bắc Ngụy Thái Vũ Đế giáng tội và giết chết. Phùng thị khi đó còn rất nhỏ đã phải nhập cung. Bà được người cô trong cung là Phùng Chiêu nghi quan tâm dạy dỗ. Năm bà 14 tuổi (454), sau cuộc nội chiến trong triều đình, hoàng tôn Thác Bạt Tuấn được lập làm Hoàng đế, tức Bắc Ngụy Văn Thành Đế. Văn Thành Đế tuyển Phùng thị vào cung làm Quý nhân.

Năm Thái An thứ 2 (456), Văn Thành Đế lập bà làm Hoàng hậu và hoàng tử trưởng Thác Bạt Hoằng, con trai của Lý Quý nhân, làm Hoàng thái tử. Theo quy định ["Tử quý mẫu tử"; 子貴母死] trong hậu cung Bắc Ngụy, Lý Quý nhân bị ép phải tự sát, Phùng Hoàng hậu được giao cho nuôi dưỡng Thác Bạt Hoằng ở trong cung của mình.

Năm Hòa Bình thứ 6 (465), tháng 5, ngày Quý Mão, Văn Thành Đế qua đời ở Thái Hoa điện (太華殿), trong nước đều để tang. Đến 3 ngày sau khi Hoàng đế mất, triều đình đưa nhiều vật dụng của ông khi còn sống rất thích đem đi thiêu đi. Phùng Hoàng hậu cũng vô cùng đau lòng, định nhảy vào đống lửa tự tử theo nhưng tả hữu cứu thoát được. Ngày hôm sau (Giáp Thìn), Thái tử Thác Bạt Hoằng nối ngôi, tức là Bắc Ngụy Hiến Văn Đế. Tấn tôn Phùng Hoàng hậu làm Hoàng thái hậu.

Lâm triều lần đầu
Khi Hiến Văn Đế vừa lên ngôi, Thái Nguyên vương Ất Phất Hồn (乙弗浑) giết chết nhiều quan lại trong triều đình như Thượng thư Dương Bảo Niên, Dương Bình công Giả Ái Nhân, Nam Dương công Trương Thiên Độ, Thị trung Tư đồ Bình Nguyên vương Lục Lệ Tự, tự phong mình làm Thừa tướng, nắm quyền trong triều, uy hiếp đến Hiến Văn Đế. Phùng Thái hậu trong cung, mật định mưu kế diệt trừ Ất Phất Hồn. Sang tháng 1 năm sau (466), Phùng Thái hậu tiến hành chính biến, bắt giữ Ất Phất Hồn rồi tự mình lâm triều nhiếp chính, bắt đầu lần nhiếp chính thứ nhất của mình.

Phùng Thái hậu đã nhận được sự giúp đỡ của Giả Tú (賈秀), Cao Doãn (高允), và Cao Lư (高閭) trong việc nhiếp chính. Sau đó, bà cũng đưa một người anh là Phùng Hi vào nhóm đưa ra quyết định. Thái hậu ngay sau đó đã được trao cho một cơ hội lớn để mở rộng cương vực Bắc Ngụy vì cũng vào năm này, triều đại kình địch là Lưu Tống ở phía Nam xảy ra một cuộc đấu tranh giành quyền kế vị sau khi Hoàng đế Lưu Tử Nghiệp bị ám sát vào năm 465. Thúc phụ của Lưu Tử Nghiệp là Lưu Úc xưng Đế ở kinh thành Kiến Khang, tức Lưu Tống Minh Đế; còn em trai của Lưu Tử Nghiệp là Tấn An vương Lưu Tử Huân lại xưng Đế vào đầu năm 466 tại Tầm Dương.

Sau khi quân của Lưu Tống Minh Đế đánh bại và giết chết Lưu Tử Huân vào mùa thu năm 466, tướng Lưu Tống Tiết An Đô (薛安都), thứ sử Từ Châu, là người ban đầu đã đứng về phía Lưu Tử Huân, e ngại rằng sẽ bị Minh Đế trừng phạt, và vì vậy quyết định đầu hàng Bắc Ngụy. Ngay sau đó, thứ sử Duyện Châu Tất Chúng Kính (畢眾敬) và thái thú quận Nhữ Nam Thường Trân Kỳ (常珍奇) đã làm theo Tiết An Đô. Phùng thái hậu cử tướng Uất Trì Nguyên (尉遲元) đến để tiếp nhận sự đầu hàng của các hàng tướng Lưu Tống này và để bảo vệ khu vực phía bắc Hoài Hà, Uất Trì Nguyên sau đó đánh bại hai nỗ lực của Minh Đế nhằm tái chiếm các châu quận này. Thái hậu cũng cử tướng Mộ Dung Bạch Diệu (慕容白曜) đi đánh và cố gắng chiếm Thanh Châu và Ký Châu, là hai châu bị tách khỏi phần còn lại của Lưu Tống sau vụ đầu hàng của Tiết An Đô, và đến năm 469, cả hai châu đều rơi vào tay Bắc Ngụy, và tất cả các khu vực ở phía bắc của Hoài Hà nay đã trở thành lãnh thổ Bắc Ngụy.

Năm Thiên An thứ 2 (467), Lý phu nhân trong hậu cung hạ sinh cho Hiến Văn Đế Hoàng tử trưởng Thác Bạt Hoành. Phùng Thái hậu chiếu theo quy định Tử quý mẫu tử trong hậu cung Bắc Ngụy, ép Lý thị tự sát. Bản thân bà đưa Thác Bạt Hoành về cung của mình đích thân nuôi dưỡng. Cùng trong năm đó, Hiến Văn Đế đã 13 tuổi, Phùng Thái hậu trao trả quyền lực cho Hiến Văn Đế và lui về hậu cung.

Giết chết Thái thượng hoàng
Sau khi về hậu cung, Phùng Thái hậu mới 26 tuổi, không chịu cảnh cô đơn lẻ bóng nên đã tư thông với đại thần trong triều là Lý Dịch (李奕). Hai người ăn ở cùng nhau, chuyện này đã gây xôn xao dư luận, khiến Hiến Văn Đế rất tức giận.

Năm Hoàng Hưng thứ 4 (470), viên quan Lý Hân (李訢), là người bạn thân của Lý Phu (李敷, anh em của Lý Dịch), bị buộc tội tham ô, còn Hiến Văn Đế biết về cáo trạng ngay cả khi Lý Phu cố giữ kín các tấu chương. Ông biết về mối quan hệ giữa mẹ kế của mình với Lý Dịch, mặc dù phản đối song ông cũng không có hành động nào để chống lại. Ông phán Lý Hân tội chết, song sau đó lại nói với Lý Hân rằng nếu ông ta có thể khai các tội mà Lý Phu và Lý Dịch đã phạm phải, ông ta sẽ được tha. Sau do dự ban đầu, Lý Hân đã khai, và một người khác tên là Phạm Phiêu (范標) cũng làm như vậy. Hiến Văn Đế sau đó đã xử tử Lý Phu và Lý Dịch. Từ sau sự kiện này, Phùng Thái hậu trở nên bực bội với Hiến Văn Đế.. Sang năm sau (471), Hiến Văn Đế thoái vị, nhường ngôi cho thái tử Thác Bạt Hoành (Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế), còn Hiến Văn Đế trở thành Thái thượng hoàng đế khi ông mới 17 tuổi.

Năm Thừa Minh nguyên niên (476), tháng 6, ngày Tân Mùi, do vẫn còn mâu thuẫn với Thái thượng hoàng, Phùng Thái hậu đã sát hại ông. Hầu hết các sử gia, bao gồm cả Tư Mã Quang, cho rằng bà đã đầu độc Hiến Văn Đế, song một phiên bản khác lại chỉ ra rằng Phùng Thái hậu hạ lệnh sát thủ, khi Hiến Văn Đế đến cung để thỉnh an bà, bà đã sai thích khách bắt và làm ông ngạt thở. Năm đó, Thượng hoàng mới 23 tuổi.

Trở lại nhiếp chính
Sau cái chết của Thượng hoàng, vào ngày Mậu Dần, Phùng Thái hậu được tôn làm Thái hoàng thái hậu và trở lại lâm triều xưng chế, nắm quyền nhiếp chính cho Hiếu Văn Đế mới được 9 tuổi, bắt đầu lần nhiếp chính thứ hai của mình. Lần này bà nắm giữ quyền nhiếp chính 14 năm đến tận khi qua đời. Sang năm sau, Thái hoàng thái hậu hạ lệnh đổi niên hiệu mới, là năm Thái Hòa nguyên niên. Chiếu viết:

Sau khi Phùng Thái hoàng quay trở lại nhiếp chính, bà đã trở nên độc đoán hơn trước, song lại anh minh trong giải quyết vấn đề và có cách sống thanh đạm. Bà là người có học thức cao, cũng giỏi về toán học. Phùng Thái hoàng cũng đẩy nhanh chính sách Hán hóa, trong đó bao gồm cả vấn đề phân tầng xã hội. Trong một chiếu chỉ vào năm 478, Phùng Thái hoàng có quy định người dân hãy kết hôn theo tầng lớp xã hội, tức môn đăng hộ đối.

Năm Thái Hòa thứ 3 (479), ở phương nam, sau khi Tiêu Đạo Thành lật đổ Lưu Tống và lập ra triều Nam Tề, Bắc Ngụy ủy thác cho Đan Dương vương Lưu Xưởng (劉昶) đi đánh Nam Tề (Lưu Xưởng là một thân vương của Lưu Tống song chạy trốn đến Bắc Ngụy vào năm 465, Bắc Ngụy hứa hẹn sẽ ủng hộ Lưu Xưởng tái lập Lưu Tống). Tuy nhiên, Lưu Xưởng không hoàn thành nhiệm vụ, không thu được nhiều vùng đất ở vùng biên giới để có thể làm bàn đạp tái lập Lưu Tống. Năm thứ 5 (481), chiến dịch kết thúc. Sử sách đánh giá rất cao về Phùng Thái hậu, cho rằng bà là người thông minh, có học thức có tính quyết đoán và tôn sùng đạo Phật. Trong năm 481, hòa thượng Pháp Tú (法秀) mưu nổi dậy tại Bình Thành, song bị phát giác rồi bị bắt giết. Một số quan lại chủ trương xử tử tất cả các sư tăng Phật giáo, song Phùng thái hoàng thái hậu từ chối. Sau đó, một bộ luật mới mà Thái hoàng thái hậu ủy thác cho Cao Lư (高閭) viết đã hoàn thành, bộ luật có 832 mục, 16 mục quy định về hình phạt tru di gia tộc, 235 mục quy định về hình phạt xử tử cá nhân, và 377 mục quy định về các hình thức trừng phạt khác.

Cũng trong năm 481, Thái hoàng Thái hậu cùng Hiếu Văn Đế đến kinh lý vùng Phương Sơn, thấy vùng đất này là nơi tốt để sau này chôn cất mình, nên bà bảo quần thần sau khi bà mất không cần hợp táng bà với Văn Thành Đế mà nên chôn mình ở Phương Sơn. Hiếu Văn Đế nghe lời, bèn sai Hữu ti chuẩn bị xây Thọ Lăng cho bà ở vùng Phương Sơn. Công trình bắt đầu xây dựng vào năm thứ 6 (482) và hoàn thành năm thứ 9 (485) niên hiệu Thái Hòa. Trên núi còn cho lập bia đá xưng tụng công lao của Thái hoàng thái hậu. Ngoài ra, Phùng Thái hoàng còn có lần hạ lệnh tu sửa miếu của Văn Tuyên vương ở Trường An và lập điện thờ Phật tại Long Thành. Cũng trong năm 485, sau khi Hiếu Văn Đế phong vương cho các hoàng đệ, Thái hoàng thái hậu lập học đường để giảng dạy cho các Thân vương này.

Dâm loạn trong hậu cung
Phùng Thái hoàng thái hậu (lúc này 36 tuổi) vẫn tiếp tục những hành vi dâm loạn trong hậu cung. Sau khi trở lại nhiếp chính, bà lại tiếp tục tư thông với nhiều người khác và thăng chức quan rất cao cho họ. Quan Thái bốc lệnh Vương Duệ (王叡, 434 - 481) và Bí thư lệnh Lý Lý Xung (李沖, 450 - 498) là 2 người được sủng ái nhất. Duệ được phong làm Thị trung, Thượng thư bộ lại, tước Thái Nguyên công, ban khoán sắt miễn tội chết; còn Xung cũng được làm chức quan to. Hai người này cũng được Phùng thái hậu ban thưởng rất nhiều vàng bạc. Tuy hai người này có tài năng, nhưng chức quan vẫn quá cao so với tài năng và những đóng góp của họ cho quốc gia, nên nhiều người phản đối. Bà không hài lòng và cho giết chết hết những người phản đối. Để lấy lại danh tiếng, Phùng Thái hoàng cũng trọng dụng một số đại thần không phải là người tình của mình. Ví dụ như sau khi lâm triều xưng chế không lâu, Thái hoàng thái hậu liền mệnh Nhữ Âm vương Thác Bạt Thiên Tứ (拓跋天賜) làm Chinh Tây đại tướng quân, nghi đồng Tam ty. Đông Dương vương Thác Bạt Phi (拓跋丕) làm Chính vương, Thái úy An Lạc vương Thác Bạt Trường Lạc (拓跋長樂) thụ Thứ sử Định Châu.

Thậm chí còn có nghi vấn rằng bà đã sinh ra một đứa con gái ngoài giá thú với nhân tình là Vương Duệ. Khi Vương Duệ gả con gái, đích thân Phùng thái hoàng thái hậu chủ trì hôn lễ, nghi thức và hộ tống tân nương giống như đối với công chúa, thời đó nhiều người còn tưởng là "Thái hậu gả con gái". Do nghi thức ban tặng quá long trọng, người dân thời đó bàn tán, nghi ngờ rằng con gái của Vương Duệ rất có thể là con gái ngoài giá thú của Phùng Thái hậu với Vương Duệ.

Ngoài Vương Duệ và Lý Xung, có những nghi vấn là Phùng Thái hậu còn có thêm nhiều nhân tính khác như Vương Cư, Trương Hỗ, Kỉ Nghi, Vương Ngộ, Phù Thừa Tổ, Vương Chất. Trương Hỗ được phong tới chức Thượng thư tả bộc xạ, tước Tân Bình Vương, Vương Cư được phong làm Chinh Nam tướng quân, Cao Bình Vương; Kỷ Nghi làm Thị trung, Thượng thư bộ lại, thứ sử và được ban tiền bạc và khoán sắt để được miễn chết.

Do lo ngại rằng mình sẽ bị chỉ trích vì hành vi dâm loạn vô đạo (có nhiều người tình dù đã là Thái hậu), Phùng Thái hoàng trừng phạt nghiêm những người mà bà nhận thấy đang chỉ trích hoặc có hành vi nhạo báng tư cách đạo đức của bà, bao gồm cả việc xử tử. Một trong các nạn nhân là Lý Hân (李訢) - là một trong những người đã khiến người tình Lý Dịch của bà bị xử tử dạo trước. Lo ngại rằng gia tộc của mẹ Hiếu Văn Đế sẽ cố đoạt lấy quyền lực, Phùng Thái hoàng vu cáo ngoại tổ phụ của Hiếu Vũ Đế là Nam Quận vương Lý Huệ (李惠) phạm tội phản nghịch vào năm 478 và thảm sát ông cùng với gia tộc. Tổng cộng trong hai vụ án đó, có hơn cả 100 người đã bị giết.

Phùng Thái hậu dâm loạn tới mức vì mê nam sắc mà bỏ qua danh dự đất nước và triều đình, đã tư thông với Lưu Diên, sứ thần của triều Nam Tề. Lưu Diên cao ráo đẹp trai, lại có tính cách lôi cuốn, Phùng Thái hậu vừa gặp đã yêu thích nên đã cho bày tiệc chiêu đãi trong cung và sau đó tư thông, coi Lưu Diên như một sủng nam yêu thích.

Mối quan hệ với Hiếu Văn Đế
Phùng Thái hoàng thái hậu còn được coi là có tính tiết kiệm, không xa hoa và thường không dùng những trang sức quý giá để tránh lãng phí. Sách Ngụy thư chép lại việc có lần Thái hoàng thấy không khỏe trong người, có người đến coi bệnh cho bà rồi bất thần rút dao ra định sát hại. Hiếu Văn Đế biết chuyện, định trừng phạt, nhưng Phùng Thái hoàng chỉ cười và cho qua.

Hiếu Văn Đế đối với Phùng Thái hoàng nhìn chung thường tỏ ra rất tôn kính, nên việc triều chính ít tham gia, để cho Thái hoàng thái hậu một mình quyết định. Nhân đó, Thái hoàng có ý coi thường Hoàng đế, mỗi lần đưa ra quyết định gì cũng không cần xem thái độ của ông. Thời gian trôi qua, Hiếu Văn Đế trưởng thành hơn, ông từng bước nắm giữ được nhiều quyền lực hơn. Một khoảng thời gian nào đó trong quá trình chuyển giao này, Phùng Thái hoàng đã trở nên lo sợ về khả năng của ông và do đó đã giam giữ Hiếu Văn Đế và tính đến việc phế truất ông rồi đưa hoàng đệ là Thác Bạt Hi (拓拔禧) lên thay, song sau khi được các thân cận thuyết phục, Thái hoàng thái hậu không thực hiện việc này. Mặc dù Phùng Thái hoàng chưa từng chính thức trao trả lại quyền lực cho ông, song đến khoảng năm Thái Hòa thứ 7 (483) thì ông đã hoàn toàn thật sự kiểm soát triều chính, dù Thái hoàng thái hậu vẫn tiếp tục giữ lại quyền lực đáng kể. Cũng trong năm đó, Lâm Quý nhân hạ sinh người con trai trưởng cho Hiếu Văn Đế là hoàng tử Thác Bạt Tuân, Thái hoàng thái hậu ép quý nhân phải tự sát theo đúng quy chế "Tử quý mẫu tử" trong triều đình Bắc Ngụy, mặc dù Hiếu Văn Đế lại không nỡ thực hiện việc này. Bản thân Phùng Thái hoàng đích thân nuôi dưỡng Thác Bạt Tuân. Để củng cố mối quan hệ của Hiếu Văn Đế với nhà họ Phùng, Phùng Thái hoàng đưa hai người cháu gái của mình, tức con gái của anh trai bà Phùng Hi, vào cung làm phi. Một người là Hoàng hậu sau bị phế truất, người còn lại cũng trở thành Hoàng hậu kế tiếp, tức U Hoàng hậu.

Năm Thái Hòa thứ 10 (486), có lẽ là một dấu hiệu của quá trình Hán hóa và để biểu dương quyền lực, Hiếu Văn Đế bắt đầu mặc Hán phục dành cho hoàng đế, bao gồm một long bào. Phùng Thái hoàng thường cùng Hiếu Văn Đế đến Thường Trì cung, mở tiệc thết đãi cho sứ giả các nước. Hiếu Văn Đế suất quần thần đến chúc thọ bà, Thái hoàng đứng lên hát một bài, vua và các quan cùng hát theo, tổng cộng 90 cùng hòa ca.

Việc chia sẻ quyền lực giữa Thái hoàng thái hậu và Hoàng đế có thể thấy được trong một sự cố vào năm 489, tức niên Thái Hòa thứ 13. Khi đó, các hoàng đệ của Văn Thành Đế là Nhữ Âm Linh vương Thác Bạt Thiên Tứ (拓拔天賜) và Nam An Huệ vương Thác Bạt Trinh (拓拔楨) bị cáo buộc phạm tội tham nhũng, một tội sẽ bị xử tử. Phùng Thái hoàng và Hiếu Văn Đế cùng triệu tập một hội nghị để thảo luận về sự trừng phạt dành cho họ. Thái hoàng mở đầu với câu hỏi dành cho các đại thần:"Các ngươi có cho rằng chúng ta nên chú ý đến các mối quan hệ gia đình và phá tan luật pháp, hay bỏ các qua mối quan hệ gia đình và làm theo luật pháp?". Các đại thần phần lớn đều xin tha mạng cho hai vị Thân vương. Sau khi Phùng Thái hoàng im lặng, Hiếu Văn Đế nói rằng:"Những gì hai vị thân vương phạm phải là không thể tha thứ, song Thái hoàng thái hậu xét theo tình huynh đệ của Cao Tông (tức Văn Thành Đế). Hơn nữa, Nam An vương là người con hiếu thảo với mẫu thân của mình. Do đó, hai người sẽ được tha tội chết, song họ sẽ bị tước bỏ quan tước, bị giáng xuống làm thường dân".

Năm Thái Hòa thứ 14 (490), tháng 9, ngày Quý Sửu, Thái hoàng thái hậu Phùng thị qua đời ở Thái Hòa điện, hưởng thọ 49 tuổi, thụy hiệu là Văn Minh Hoàng hậu (文明皇后), thường thêm hai chữ ["Văn Thành"] vào, nên có gọi là Văn Thành Văn Minh Hoàng hậu. Tháng 11 cùng năm, ngày Quý Dậu, bà được an táng ở Vĩnh Cố lăng (永固陵). Hiếu Văn Đế nghe tin vô cùng thương tiếc, tự mình nhịn ăn 5 ngày và giành ba năm để tang bà, bất chấp thỉnh cầu của các đại thần rằng ông nên rút ngắn thời gian để tang để phù hợp với các quy tắc mà Hán Văn Đế đặt ra khi xưa.

Trong phim ảnh

Xem thêm
 Phùng Hoằng
 Phùng Hi
 Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế
 Hán hóa

Tham khảo
 Ngụy thư
 Bắc sử
 Tư trị thông giám

Chú thích

Hoàng hậu Bắc Ngụy
Bắc Ngụy
Hoàng thái hậu Bắc Ngụy
Sinh năm 441
Mất năm 490
Sinh năm 442
Nhiếp chính Bắc Ngụy


title: Scophthalmus

text:
Scophthalmus là một chi cá bơn nguồn gốc ở Đại Tây Dương.

Loài
Hiện đang có bốn loài được công nhận trong chi này:
 Scophthalmus aquosus (Mitchill, 1815) (Windowpane flounder)
 Scophthalmus maeoticus (Pallas, 1814) (Black-Sea Turbot)
 Scophthalmus maximus (Linnaeus, 1758) (Turbot)
 Scophthalmus rhombus (Linnaeus, 1758) (Brill)

Tham khảo

Chi cá


title: Gonimbrasia belina

text:
Gonimbrasia belina là một loài bướm đêm ở phía nam châu Phi. Sâu bướm là thực phẩm của dân địa phương. Người ta ăn sau sâu bướm khi đun trong nước muối và sấy khô.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Gonimbrasia
Côn trùng Angola
Côn trùng Ethiopia
Ẩm thực Nam Phi
Côn trùng ăn được


title: Bothus pantherinus

text:
Cá bơn báo (Bothus pantherinus) là một cá thân bẹt tìm thấy tại Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.

Phạm vi
Bothus pantherinus được tìm thấy trong Biển Đỏ và vịnh Ba Tư đến Nam Phi, xa về phía đông như nam Úc và Nhật Bản.

Môi trường sống

Cá bơn báo là một loài sinh vật đáy sống ở đáy biển. Nó sinh sống ở đáy cát hoặc bùn. Nó thường được chôn vùi mình một phần trong hoặc trên cát, vịnh và các rạn san hô, ở độ sâu 3–150 m (9,8–490 ft).

Tham khảo

Bothus
Cá Hawaii
Cá Ấn Độ Dương
Cá biển Đỏ


title: Dust Bowl

text:
Sự kiện Dust Bowl, còn gọi là Thập niên Ba mươi Dơ bẩn (Dirty Thirties) hay Sự kiện Cơn bão Đen là một giai đoạn lịch sử ở Hoa Kỳ và Canada, nổi bật với hiện tượng rất nhiều cơn bão và lốc cuốn theo nhiều cát bụi hoành hành ở các đồng cỏ tại khu vực Bắc Mỹ, gây ra nhiều thiệt hại nghiêm trọng cho hệ sinh thái và nông nghiệp trong khu vực. Hạn hán nghiêm trọng cũng như việc thiếu khả năng áp dụng các biện pháp canh tác trên đất khô hạn được cho là đã gây ra tình trạng này. Cũng cần phải kể đến việc canh tác sai lầm tại vùng Đại Bình nguyên Bắc Mỹ trong thập kỷ trước đó, ví dụ như cày bừa quá kỹ ở tầng đất mặt đã tiêu diệt các loài cây cỏ bản địa vốn có hệ thống rễ sâu rông giúp giữ đất và nước ngay cả trong điều kiện hạn hán và nhiều gió bão. Quá trình cơ khí hóa diễn ra mạnh mẽ và việc ứng dụng sâu rộng các công cụ canh tác tiên tiến, đặc biệt là máy kéo cỡ nhỏ chạy bằng xăng và máy gặt đập liên hợp đã ảnh hưởng mạnh tới quyết định chuyển đổi các vùng đồng cỏ khô hạn (phần lớn chúng nằm trong khu vực có lượng mưa không quá  hàng năm) thành đất canh tác.

Trong những đợt hạn hán trong thập niên 1930, lớp đất mặt không được giữ chặt vào nền đất phía dưới đã bị gió thổi tung lên và trở thành bụi bay khắp nơi thành từng đám lớn trông như mây, có khi làm đen kín cả bầu trời. Những cụm bụi đen đó - được gọi là "cơn bão đen" (black blizzard) hay "cơn sóng đen" (black roller) - có khi bay tới tận các khu dân cư vùng duyên hải phía Đông Hoa Kỳ tỉ như Thành phố New York hay Washington, D.C., và thường làm giảm tầm nhìn của cư dân xuống còn một mét hay thậm chí còn thấp hơn. Ở Oklahoma, những trận bão đen kín trời làm tầm nhìn giảm xuống con số không đúng nghĩa, và mọi thứ bị bụi phủ kín. Số đất bị gió thổi bay mất được cho là còn nhiều hơn so với số bùn đất bị sông Mississippi cuốn ra biển. Phóng viên của hãng tin Associated Press, Robert E. Geiger trong bài phóng sự ở Thành phố Boise, Oklahoma về cơn bão bụi ngày 14 tháng 4 năm 1935, gọi ngày hôm ấy là "Chủ Nhật Đen" (Black Sunday); Edward Stanley, biên tập viên của Associated Press tại thành phố Kansas đã dùng thuật ngữ "Dust Bowl" khi biên tập lại bài phóng sự của Geiger.

Nạn hạn hán và xói mòn đất trong sự kiện Dust Bowl đã gây ảnh hưởng đến  tại vùng cán xoong của các bang Texas, Oklahoma và lan sang các vùng lân cận tại các bang New Mexico, Colorado, Kansas. Hàng vạn gia đình nông dân đã buộc phải rời bỏ trang trại và ruộng đất của mình vì sự kiện này. Nhiều người trong số họ có gốc gác từ vùng Oklahoma (được gọi là những người Okie) di tản xuống vùng California và các bang khác mong tìm được cơ hội sống tốt hơn, nhưng thất vọng vì tình trạng sống ở những vùng này - vốn đang hứng chịu cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong giai đoạn 1929-33 - cũng chẳng khá gì hơn mấy. Nhà văn John Steinbeck đã viết các cuốn tiểu thuyết Chùm nho uất hận và Của Chuột và Người nói về cuộc sống cùng cực của các di dân này. Đó là còn chưa kể hàng trăm hay hàng nghìn cư dân địa phương bị chết do ngộp bởi khói và bụi. Hậu quả nặng nề của sự kiện này đã góp phần làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng kinh tế, và Walter Schmitt đã gọi những sự kiện này là "cú đánh kép bất ngờ" của hạn hán và khủng hoảng.

Sự kiện Dust Bowl cùng với cuộc Đại Khủng hoảng kinh tế đã phơi bày khía cạnh đen tối của chủ nghĩa thầu khoán, khi mà người kinh doanh chỉ biết đến lợi ích cá nhân và ngắn hạn, bỏ mặc lợi ích lâu dài của cả cộng đồng và của môi trường, sinh thái. Những hệ quả to lớn của nó đã khiến chính phủ Hoa Kỳ thực thi chương trình cải tổ "Chính sách mới" (New Deal), trong đó có những biện pháp nhằm thay đổi phương pháp canh tác và bảo tồn đất đai trong vùng, ngăn chặn một thảm họa mới có thể xảy ra khi thị trường kinh tế và môi trường một lần nữa lại sụp đổ.

Bối cảnh và nguyên nhân

Tóm tắt
Nói ngắn gọn, nguyên nhân của sự kiện bão bụi trong giai đoạn này bắt nguồn từ phương pháp làm nông cũ kỹ và việc canh tác ồ ạt, vô tội vạ khiến đất bị cày cuốc quá mức, thảm thực vật bản địa bị tiêu diệt làm cho lớp đất mặt quá khô, không còn được cây cối giữ chặt xuống nền đất khiến cho các cơn gió mạnh thổi tung lớp đất mặt đi khắp nơi gây ra những trận bão bụi quy mô khổng lồ. Đợt hạn hán lớn trong thập niên 1930 đã châm ngòi cho những cơn bão bụi đó, khi hạn hán làm đất càng thêm khô và dễ bị thổi bay hơn.

Phải nói người dân đã không hiểu biết kỹ về những khó khăn của vùng Đại Bình nguyên, về điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của nó và những sai lầm, khuyết điểm trong phương pháp làm nông truyền thống vốn thích hợp hơn với các vùng đất ở phía Đông. Các báo cáo chính thức về tiềm năng nông nghiệp rất ít ỏi và thường dẫn đến kết luận tiêu cực về khả năng kinh tế của vùng, tuy nhiên những tin đồn thổi phóng đại và sai sự thực thì có rất nhiều nhằm mục đích "quảng cáo" và khuyến khích người dân di cư sang miền Tây. Những giai đoạn ẩm ướt và mưa nhiều bất thường cũng khiến người dân lờ đi các nguy cơ và khó khăn do khí hậu khô hạn trong vùng, và gây nên ảo tưởng kéo dài về việc thời tiết sẽ khá hơn và mưa sẽ dần nhiều lên. Thiệt hại do giá sản phẩm giảm và chi phí do việc cơ khí hóa cũng khiến người dân ồ ạt khai hoang vỡ hóa vô tội vạ - ngay cả ở những thửa đất xấu và "khó nhằn" - cũng như sử dụng các phương pháp canh tác gây hại cho đất - nhưng lại rẻ tiền hơn. Hệ quả là đất đai trong vùng đã bị suy kiệt, bào mòn bởi những phương pháp làm nông sai lầm, và trở thành một trong những nguyên nhân chính khiến đất bị khô, dễ bị xói mòn và gây ra các cơn bão bụi khổng lồ.

Chi tiết
Trong quá trình khai phá vùng Đại Bình nguyên Bắc Mỹ trước đây, khu vực xảy ra sự kiện Dust Bowl vốn được cho là không phù hợp với cách canh tác nông nghiệp kiểu châu Âu. Vùng đất đó được gọi là Đại Hoang mạc Mỹ với nguồn nước và lượng gỗ có sẵn rất ít ỏi cộng với mùa đông lạnh, mùa hè nóng và lượng mưa cực kì thấp, khiến cho nó ít tỏ ra hấp dẫn hơn các vùng lân cận đối xét trong lãnh vực nông nghiệp và lập đồn điền. Tuy nhiên, trong những giai đoạn sau đó, có nhiều nguyên nhân khiến vùng Đại Bình nguyên trở thành điểm đến mong muốn của nhiều nông dân và việc canh tác diễn ra ồ ạt ở mức độ chưa từng thấy. Có thể tóm tắt một số yếu tố đó là các đạo luật cấp đất đai cho nông dân với giá rẻ, giai đoạn ẩm ướt bất thường tạo điều kiện thuận lợi cho canh tác, kết hợp với thị trường ngũ cốc trở nên hấp dẫn trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, và việc cơ khí hóa làm năng suất tăng vọt lên rất cao.

Việc khai khẩn và lập các khu dân cư tại đây đã được khuyến khích bởi Đạo luật Cấp đất cho người di cư (Homestead act) ban hành năm 1862. Năm 1865, Nội chiến Hoa Kỳ kết thúc và bốn năm sau, Tuyến Đường sắt Liên lục địa Thứ nhất được hoàn thành, các sự kiện đó đã khơi mào cho những đợt sóng di dân ồ ạt vào vùng Đại Bình nguyên và dĩ nhiên, việc canh tác đất nông nghiệp diễn ra mạnh mẽ. Giai đoạn ẩm ướt bất thường diễn ra trong thời gian đó tại vùng Đại Bình nguyên khiến dân di cư và chính quyền Liên bang nảy sinh ảo tưởng về "trời sẽ mưa sau khi cày" (rain follows the plow, một câu nói thông dụng trong giới bảo trợ bất động sản) và ảo tưởng về việc khí hậu trong vùng sẽ vĩnh viễn khá lên. Trong khi việc canh tác ban đầu chủ yểu diễn ra dưới dạng lập các trại chăn nuôi gia súc, năm 1886 mùa đông trở nên khắc nghiệt gây ảnh hưởng xấu đến vật nuôi, rồi cộng thêm một đợt hạn hán ngắn năm 1890 và hậu quả của việc chăn thả quá mức kéo dài khiến cho cán cân dần nghiêng về việc sử dụng đất làm nơi trồng trọt, cày cấy.

Nhận thức được những khó khăn trong việc canh tác tại khu vực đất khô hạn ở vùng biên, chính quyền Hoa Kỳ tiến hành những sửa đổi trong việc cấp 160 mẫu Anh đất ruộng theo điều khoản của đạo luật cấp đất: Đạo luật Kinkaid ban hành năm 1994 cấp 640 mẫu cho dân di cư ở 37 quận Tây Bắc Nebraska, và đạo luật cấp đất mở rộng năm 1909 cấp 320 mẫu cho các di dân định cư ở những vùng khác của khu vực Đại Bình nguyên, mục tiêu áp dụng là các vùng đất canh tác khô. Làn sóng dân nhập cư từ châu Âu tới khu vực này bắt đầu diễn ra từ đầu thế kỷ 20, và một giai đoạn ẩm ướt bất thường khác trong thập niên 1910 và 1920 tại Đại Bình nguyên một lần nữa củng cố ảo tưởng về việc: các khu vực nửa khô hạn tại đó từ nay hoàn toàn có thể phù hợp cho việc canh tác nông nghiệp quy mô lớn - lần này được sự hỗ trợ mạnh mẽ bởi các tiến bộ lớn lao về kỹ thuật, thí dụ việc cơ khi hóa trong quá trình canh tác tỉ như sự xuất hiện của máy cày và máy gặt đập liên hợp. Ảnh hưởng của Cách mạng Nga và Chiến tranh thế giới thứ nhất khiến cho giá nông sản tăng vọt và kích thích các nông dân tăng cường canh tác ồ ạt hơn nữa. Ví dụ, như tại vùng Đồng bằng Cọc rào (Llano Estacado hay Staked Plain) tại phía Đông New Mexico và Tây Bắc Texas, diện tích đất nông nghiệp tăng gấp đôi trong giai đoạn 1900-20 và gấp ba trong giai đoạn 1925-30.

Có điều, phương pháp canh tác thời bấy giờ khiến cho đất đai dễ bị xói mòn nghiêm trọng trong một số điều kiện môi trường nhất định. Việc chuyển đổi đất hoang thành đất nông nghiệp diễn ra rộng khắp bằng phương pháp cày sâu cuốc bẫm và các phương pháp làm đất khác khiến các loài cây cỏ bản địa bị hủy diệt gần như toàn bộ, mà các cây cỏ này lại có tác dụng quan trọng trong việc giữ đất và giữ nước trong mùa khô hạn. Thêm vào đó, chủ các đồn điền trồng bông gần như "bỏ không" đất trong suốt mùa đông - mà đây lại là thời điểm gió bão thổi mạnh nhất ở vùng Đại Bình nguyên - cộng với việc đốt bỏ rơm rạ trên ruộng sau khi thu hoạch - nhằm mục đích trừ cỏ dại - khiến lớp đất mặt, thảm cây cỏ bề mặt và hàm lượng chất hữu cơ trong đất ngày càng hao hụt nghiêm trọng.

Thế rồi một đợt hạn hán nặng giáng xuống vùng Đại Bình nguyên trong thập niên 1930, đây được cho là giai đoạn hạn hán nghiêm trọng nhất và kéo dài nhất từng được biết đến với 80 phần trăm diện tích nước Mỹ chịu điều kiện thời tiết cực kì khô hạn trong năm 1934. Trong điều kiện hạn hán, phương pháp canh tác cũ trở nên càng ngày càng gây nhiều rủi ro và tác hại. Hạn hán làm lớp đất mặt trở nên khô giòn, dễ bở vụn và ở vài nơi nó trở thành bột mịn đúng nghĩa đen. Lúc này thảm thực vật bản địa không còn để mà giữ đất, và các cơn gió mạnh quét qua vùng bình nguyên đã mặc sức thổi tung lớp đất mặt này lên, gây ra các cơn bão bụi khổng lồ, mở màn cho thời kỳ "Dust Bowl". Rõ ràng, đất bị cày bừa quá kỹ là nơi phát sinh bụi lớn hơn rất nhiều so với đồng cỏ chưa được canh tác.

Vị trí và diễn biến

Những cơn bão bụi diễn ra chủ yếu ở phía Tây của 100 độ Kinh Tây tại vùng Bình nguyên Cao (High Plains) - một khu vực thuộc Đại Bình nguyên Bắc Mỹ, nơi có địa hình đồi núi ở phía Bắc và bằng phẳng hơn ở vùng Đồng bằng Cọc rào Llano Estacado, với độ cao từ  ở pía Tây cho tới  tại chân của dãy Rocky. Khu vực có khí hậu nửa khô hạn, lượng mưa hàng năm dưới  vừa đủ để cung cấp môi trường sống cho các đồng cỏ mọc thấp trong khu vực. Vùng này cũng thường bị các đợt hạn hán kéo dài xen kẽ với những giai đoạn ẩm ướt bất thường. Trong thời kỳ ẩm ướt, đất đai màu mỡ ở đây cho phép sản lượng nông nghiệp tăng lên rất cao, nhưng thời kỳ khô hạn thì năng suất sụt xuống rất thấp. Vùng Đại Bình nguyên cũng là nơi có rất nhiều gió mạnh. Chính vì vậy, khi hạn hán giáng xuống trong thập niên 1930, các thửa ruộng đào xới quá kỹ và bị bỏ không là mục tiêu dễ ngắm của gió bão. Chất đất mịn của Đại Bình nguyên cực kì dễ bị xói mòn và dễ bị thổi bay đi xa bởi các cơn gió mạnh trong khu vực. Bụi tích tụ trong các cơn gió như thế trở thành các cơn bão khổng lồ, mỗi năm càng lúc càng mạnh, thổi bay hàng triệu tấn đất, phủ đất cát đầy các trang trại và nhà cửa trong khu vực và mang bụi đi khắp cả nước Mỹ.

Sự kinh khủng của những cơn bão bụi trong sự kiện này được cho là ở mức độ chưa từng thấy trong lịch sử Hoa Kỳ. Năm 1932 có 14 cơn bão ở cấp độ địa phương, năm 1933 có 38 cơn bão, 1934 có 22 cơn, 1935 có 40 cơn, 1936 có 68 cơn, 1937 có 72 cơn, 1938 có 61 cơn, 1939 có 30 cơn, 1940 và 41 mỗi năm có 17 cơn. 100 mẫu Anh ruộng đất đã bị ảnh hưởng bởi bão trong năm 1935. Nhà cửa chìm ngập trong hàng đống đất cát, máy móc bị đá sạn làm cho hư hỏng hết, các cửa nẻo đều phải bịt kín bởi giẻ rách. Trong số những đợt gió bụi, có trường hợp khá nhẹ chỉ cuốn cát thành đụn đóng trong các hàng rào và mương hào, nhưng có những cơn "bão đen" khổng lồ cao tới  đi kèm với sấm sét. Ngày 11 tháng 11 năm 1933, một cơn bão cực mạnh cuốn phăng lớp đất bề mặt quá khô của các trang trại bang Dakota Nam. Tiếp đến, ngày 9 tháng 5 năm 1934, một trong những trận bão kinh khủng nhất, kéo dài hai ngày, đã cuốn đi vô số đất đai của vùng Đại Bình nguyên. Khói bụi bay tới tận Chicago và ném xuống đây  đất cát. Hai ngày sau, cơn bão đó mang bụi mù đến các thành phố ở tận duyên hải phía Đông, tỉ như Buffalo, Boston, Cleveland, New York, và cả thủ đô Washington, D.C. Mùa đông 1934-35, tuyết đỏ rơi xuống New England Ở Amarillo, Texas, năm 1935 là thời khắc tồi tệ nhất với tổng cộng 908 giờ bão bụi. Trong bảy lần, tầm nhìn giảm xuống con số không, trong đó có một lần bão bụi che phủ bầu trời suốt 11 giờ liền. Một cơn bão khác hoành hành suốt 3 ngày rưỡi. Ngày 14 tháng 4 năm 1935, ngày được gọi là "Chủ Nhật đen tối", 20 "cơn bão đen" tồi tệ nhất quét qua toàn bộ vùng Đại Bình Nguyên từ miền Nam Canada tới tận Texas, gây thiệt hại nghiêm trọng cho khu vực và biến ngày thành đêm; những người chứng kiến nói rằng đôi khi tầm nhìn của họ giảm xuống không tới năm foot. Phóng viên của Associated Press tại Denver, Robert E. Geiger đã tường thuật lại sự kiện đó tại Thành phố Boise, Oklahoma. Bài viết của ông xuất hiện trên báo với thuật ngữ "Dust Bowl" do biên tập viên Edward Stanley ở thành phố Kansas sử dụng để miêu tả những cơn bão bụi mà Geiger tường thuật.

Hậu quả

Thảm họa của Dust Bowl làm trầm trọng thêm tai vạ mà cuộc Đại Khủng hoảng giáng xuống khu vực. Nó được mô tả như là một trong những thiên tai kinh khủng nhất trong vòng 350 năm.

Ảnh hưởng đến kinh tế và nông nghiệp
Những cơn bão của sự kiện Dust Bowl đã gây xói mòn dữ dội ở đất nông nghiệp tại những vùng nó quét qua. Hơn 30 triệu hécta đất ở Texas, Kansas, Oklahoma, Colorado bị hư hại nặng nề. Ở nhiều vùng, hơn 75% lượng đất ở tầng mặt đã bị cuốn đi tính đến thập niên 1930. Ở những vùng khác có những con số mất mát khác hơn và thiệt hại giữa các vùng cũng khác nhau khá nhiều. Trong thời gian ngắn, xói mòn đất làm giảm năng suất nông nghiệp và kéo theo đó là giảm giá trị của đất đai, tuy nhiên việc phân bổ đất đai có thể thay đổi theo thời gian, trong đó bao hàm các yếu tố chuyển đổi mục đích sử dụng đất và dân số trong vùng suy giảm, dẫn đến sự phục hồi về giá thuê đất và giá trị đất.

Các thiệt hại ở những vùng bị xói mòn nhiều thì có tác động lâu dài hơn. Cho tới năm 1940, giá trị đất nông nghiệp những vùng bị xói mòn nhiều nhất đã sụt giảm mạnh (và vĩnh viễn), cụ thể giá trị đất nông nghiệp trên một mẫu Anh tại các vùng xói mòn nặng giảm 28%, tại các vùng xói mòn vừa giảm 17%, so với sự thay đổi giá trị đất ở các vùng ít xói mòn. Đồng thời, sự sụt giảm năng suất và hoa lợi ở những vùng xói mòn nghiêm trọng không những nặng nề mà còn rất dai dẳng: các thống kê cho thấy ngay cả việc điều chỉnh canh tác ở các vùng xói mòn nặng chỉ có thể phục hồi chưa tới 25% tổn thất nguyên thủy về nông nghiệp tại những nơi đó.

Một nguyên nhân khiến thiệt hại kinh tế kéo dài là do người nông dân chậm thay đổi phương pháp canh tác để phù hợp với điều kiện xói mòn nặng, tỉ như chuyển từ trồng ngũ cốc sang chăn nuôi và trồng cỏ, ít nhất là trong giai đoạn Đại Khủng hoảng cho đến tận thập niên 1950 thì việc điều chỉnh canh tác vẫn còn chậm. Người ta nhiều nguyên nhân cho sự chậm trễ này, có thể là do các trại chủ chưa ý thức được lợi ích của việc thay đổi cách làm nông, nhưng cũng có thể là do việc thiếu hụt vốn để chuyển đổi cơ cấu sản xuất, gây ra bởi tỉ lệ phá sản và làm ăn thất bát rất cao của các ngân hàng trong khu vực này khiến người dân không thể tiếp cận được với nguồn vốn để thay đổi phương pháp canh tác. Đồng thời, lợi nhuận thu được do việc thay đổi cây trồng và canh tác không khác bao nhiêu so với trước đó, vì vậy cho dù người nông dân nhận thức được lợi ích thật sự của công cuộc "cải tổ", họ cũng không có mấy động lực để tiến hành chương trình này.

Hạn hán trong thời gian diễn ra Dust Bowl được cho là sự kiện thiên tai gây thiệt hại kinh tế đứng hàng thứ hai trong lịch sử nước Mỹ, chỉ đứng sau đợt hạn hán nặng trong giai đoạn 1988-89. Do thiệt hại diễn ra ở quy mô quá lớn, ảnh hưởng cộng hưởng với cuộc Đại Khủng hoảng, giai đoạn phục hồi kinh tế nhanh chóng sau đó khi Chiến tranh thế giới thứ hai bắt đầu, và các phương pháp thống kê thiệt hại kinh tế thời đó còn sơ khai, việc định lượng chính xác những hậu quả kinh tế của Dust Bowl là rất khó khăn. Tuy nhiên, một điều chắc chắn là sự kiện này đã góp phần đáng kể gây ra tình trạng hỗn loạn quy mô lớn ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế cả nước Mỹ. Thiệt hại nặng nề do những trận hạn hán liên quan đến Dust Bowllà nguyên nhân chính khiến chính phủ Hoa Kỳ gấp rút thi hành gói cứu trợ kinh tế cho vùng Đại Bình nguyên trong thập niên 1930.

Ảnh hưởng cộng hưởng của sự kiện Dust Bowl và Đại khủng hoảng cho thấy mặt trái của chủ nghĩa thầu khoán, khi người kinh doanh chỉ chăm chăm chú ý đến lợi ích nhỏ lẻ, cá nhân, ngắn hạn và bỏ mặc nguy cơ về thiệt hại lâu dài cho cả cộng đồng do mình gây ra.

Ảnh hưởng đến cư dân

Năm 1935, nhiều gia đình buộc phải rời bỏ ruộng đất vì hạn hán kéo dài (đến 4 năm) và di cư đến nhiều nơi khác tìm kế sinh nhai. Người dân ở các vùng Texas, Oklahoma và các vùng khác của Đại Bình nguyên phải bồng bế nhau đến các vùng lân cận. Hơn 500.000 người trở nên vô gia cư. Hơn 350 ngôi nhà bị phá hủy sau mỗi trận bão. Nhiều người phá sản, nợ nần phải thế chấp nhà cửa, nhiều người khác bỏ nhà ra đi vì không thể nào sinh sống được tại địa phương. Trong giai đoạn đỉnh cao của việc "mất nhà cửa" năm 1933-34, một phần 10 số trang trại phải chuyển đổi người sở hữu, một nửa trong số trường hợp đó là do bị bắt buộc. Ngay cả gói cứu trợ của chính phủ hầu trong nhiều trường hợp cũng không giúp họ bám trụ lại được. Nhiều người di cư về miền Tây để tìm việc làm, trong số đó có những người di cư trên những chiếc xe cũ nát chứa vài món đồ tùy thân cùng với vợ con. Nhiều người khác, nhất là cư dân vùng Kansas và Oklahoma, chết vì suy dinh dưỡng hoặc viêm phổi do bụi, đặc biệt là những trường hợp dễ thương tổn như người già, trẻ em hay người có tiền sử bị hen suyễn. Ngay cả gia súc và thú hoang cũng bị ngộp thở và bị mù do bão. Các biện pháp cứu trợ chỉ mang tính tạm thời và rất thô thiển, tỉ như phân phát mặt nạ chống độc hay bịt kín các khe cửa bằng giẻ lau.

Sự kiện Dust Bowl đã gây ra cuộc di cư lớn nhất lịch sử Hoa Kỳ, khiến dân số nhiều nơi sụt xuống một cách thê thảm: vùng ngoại ô xung quan Boise, Oklahoma mất đến 40% dân cư do hậu quả của sự kiện này. Cho đến năm 1940, 2,5 triệu người phải di tản khỏi vùng Đại Bình nguyên; trong đó 200.000 người di tản đến California. Chỉ trong vòng 1 năm, bang này đã phải tiếp nhận 86.000 người di cư. Con số này thậm chí còn lớn hơn số di dân đến Cali vào năm 1849 do ảnh hưởng của cơn sốt tìm vàng. Nhiều gia đình phải bỏ quê hương vì nhà cửa và ruộng đất của họ đã bị ngân hàng tịch thu để thế nợ. Người di cư thường bị gọi dưới các biệt danh "Okie" (người gốc Oklahoma), "Arkie" (Arkansas), "Texies" (Texas), mặc dù nhiều người trong số họ cũng có nguồn gốc từ các bang khác như Missouri, Iowa, Nebraska, Kansas, Colorado, New Mexico. Những cái biệt hiệu như vậy cũng được dùng trong thập niên 1930 để chỉ những người bị tán gia bại sản và phải vật lộn để sinh tồn trong cuộc Đại Khủng hoảng kinh tế. Tất nhiên, một phần trong số dân di cư chỉ phải di chuyển đến các thành phố lân cận hay các vùng gần đó mà thôi. Dầu sao, đợt di cư khổng lồ này khiến tỉ lệ dân "bản địa" so với dân nhập cư ở các bang vùng Đại Bình nguyên trở nên gần bằng nhau.

James N. Gregory đã nghiên cứu các số liệu ghi nhận bởi Cục Thống kê Hoa Kỳ cùng nhiều khảo sát khác và ông phát hiện ra nhiều điều bất ngờ. Ví dụ, năm 1939 khi Cục Kinh tế Nông nghiệp khảo sát về nơi ở của 116.000 gia đình di cư đến California trong thập niên 1930, họ nhận thấy chỉ có 43 phần trăm của những cư dân miền Tây Nam bắt tay vào canh tác nông nghiệp ngay khi họ đặt chân tới vùng đất mới. Gần một phần ba dân di cư là các chuyên gia hoặc các "công nhân cổ trắng" tay nghề cao. Thật vậy, kinh tế suy sụp khiến nhiều thành phần cư dân khác đi cùng những nông dân phá sản tới California, trong đó có nhiều thầy giáo, luật sư, doanh nhân nhỏ cùng với gia đình của họ. Sau khi kinh tế phục hồi, nhiều người trở về nguyên quán, nhưng nhiều người khác đã định cư hẳn tại nơi ở mới. Khoảng 1/8 dân số California là người "gốc Oklahoma".

Cuộc sống của những di dân này vô cùng khó khăn ở nơi ở mới. Ví dụ, các điền trang ở California đều thuộc quyền sở hữu của các công ty lớn, sử dụng các công nghệ rất hiện đại và các loại cây trồng mới mà người di dân chưa thể quen cách sử dụng, vì vậy việc làm nông, canh tác ở nơi ở mới là điều gần như không tưởng. Họ đi làm thuê trong các vườn nho và bông với mức lương bèo bọt, khoảng từ 0,75 đến 1,25 Mỹ kim mỗi ngày, sống trong các túp lều tạm bợ với giá thuê 0,25 Mỹ kim/ngày, và phải mua thực phẩm với giá cắt cổ. Số di dân nhiều mà công việc thì ít, và họ còn phải cạnh tranh với các nhân công gốc México, khiến 120.000 người Mễ phải hồi hương trong thập niên 1930. Thêm vào đó, giới chủ đồn điền còn phái cảnh sát tới đánh đập, đàn áp, đốt phá nhà cửa của dân di cư, vu khống họ là cộng sản. Điện là con số không, nước bẩn thỉu, hệ thống xử lý rác rưởi không có, môi trường sống mất vệ sinh, các loại thương hàn, sốt rét, đậu mùa, lao mặc sức hoành hành. Về sau, người di dân đã tự dựng được các lán lều ọp ẹp từ rác và phế liệu, và dần dần xây được các căn nhà tử tế, tìm cách hòa nhập vào cộng đồng địa phương, tuy nhiên họ vẫn tiếp tục chịu sự kì thị và bất công trong một thời gian tiếp theo nữa.

Phản ứng của Chính phủ Hoa Kỳ
Trong 100 ngày cầm quyền đầu tiên của Tổng thống Franklin D. Roosevelt trong năm 1933, chính phủ Hoa Kỳ đã thực thi các đề án nhằm bảo tồn đất trồng và phục hồi cân bằng sinh thái trên toàn quốc. Bộ trưởng Nội vụ Harold L. Ickes đã thành lập Cục Dịch vụ Xói mòn Đất (Soil Erosion Service) vào năm 1933 do Hugh Hammond Bennett đứng đầu, sang năm 1935 nó được đổi tên thành Cục Bảo tồn Đất trồng (Soil Conservation Service) và đặt dưới quyền quản lý của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ. Ngày nay, đây là cơ quan mang tên Cục Bảo tồn Tài nguyên Quốc gia (Natural Resources Conservation Service - NRCS). Theo khung kế hoạch của chương trình Chính sách Mới (New Deal), Quốc hội thông qua Đạo luật Cấp phát đất Nội địa và Bảo tồn Đất trồng (Soil Conservation and Domestic Allotment Act) vào năm 1936, yêu cầu các chủ đất chia sẻ phụ cấp của nhà nước với những công nhân làm việc trong ruộng vườn của họ, và việc trả phụ cấp sẽ do đích thân Quốc hội quyết toán nhằm bảo đảm cho việc bảo tồn đất trồng. Theo đạo luật, sự bình đẳng về giá cả nông sản và các mặt hàng mà người nông dân mua sẽ bị thay thế bởi sự bình đẳng về thu nhập của nông dân so với những người không làm nông. Như vậy, mục tiêu chính ở đây là tái cơ cấu lại tỉ lệ giữa sức mua của thu nhập thực trên đầu người trong lãnh vực nông nghiệp với thông số tương tự của những người không làm nông vốn tồn tại trong giai đoạn 1909-14.

Ngoài ra, Tập đoàn Điều chỉnh Thặng dư Liên bang (Federal Surplus Relief Corporation - FSRC) được thành lập vào năm 1933, khi dư luận phản ứng dữ dội về việc cơ quan chức năng cho tiêu hủy 6 triệu con heo và nhiều nông sản khác để tạo tình trạng khan hiếm nông sản nhằm nâng giá các mặt hàng này lên. Những vật nuôi kể trên thay vì tiêu hủy thì sẽ được giết mổ, rồi thịt của chúng được phân phối cho những người nghèo và những người đang chịu nạn đói:

FSRC đã phân phối các nông sản tới các tổ chức cứu trợ. Táo, đậu, thịt bò hộp, bột mì và thịt lợn đã được chia cho người dân thông qua các kênh cứu trợ, về sau có cả thêm các sản phẩm từ vải sợi bông. Ngoài ra, 3 triệu tấn than đá cũng đã được chuyển tới người thất nghiệp ở Wisconsin vào tháng 12 năm 1933 và vào tháng 9 năm 1934 có  lương thực được phân phối cho người thất nghiệp ở 30 bang.

Năm 1934, 525 triệu Mỹ kim được chi ra để cho vay khẩn cấp cho nông dân gặp nạn, bao gồm các gói cứu trợ như chi phí lương thực cho gia súc, cung cấp việc làm cho nông dân (xây hồ chứa nước, trồng cây chắn bão,...), vay vốn để mua giống cây trồng mới và xây dựng ruộng bậc thang chống xói mòn. Năm 1935, chính phủ liên bang thành lập Cục Dịch vụ Cứu trợ Hạn hán (Drought Relief Service - DRS) để phối hợp các hoạt động cứu trợ. Cục tiến hành thu mua vật nuôi ở những vùng được xác định là "khẩn cấp" với giá 14-20 Mỹ kim một con. Vật nuôi không thích hợp để tiêu thụ (chiếm đến hơn một nửa trong giai đoạn đầu thu mua) đều bị tiêu hủy, phần còn lại được chuyển cho FSRC để phân phát cho người dân trên toàn quốc. Mặc dù người nông dân khó từ bỏ đàn vật nuôi của mình, hành động thu mua này đã cứu nhiều nông dân thoát khỏi phá sản, vì thực chất người dân khó có khả năng giữ đàn vật nuôi của mình lâu hơn trong khi giá thu mua của chính phủ thì cao hơn so với giá ở thị trường địa phương.

Tổng thống Roosevelt cũng đã cho cơ quan bảo tồn tài nguyên tên là Binh đoàn Bảo tồn Dân sự (Civilian Conservation Corps - CCC) xây dựng Vành đai chắn gió Đại Bình nguyên một vành đai sinh thái quy mô cực lớn bao gồm hơn 200 triệu cây trồng chạy từ Canada tới Abilene, Texas nhằm ngăn chặn gió bụi, giữ nước và giữ đất không bị thất thoát đi. CCC cũng bắt đầu hướng dẫn nông dân các biện pháp canh tác mới nhằm bảo tồn đất trồng và chống xói mòn, tỉ như luân canh, trồng dải bao, cày bao, xây dựng ruộng bậc thang và một số phương pháp khác. Năm 1937, chính quyền liên bang bắt đầu tiến hành các biện pháp cưỡng ép người nông dân trong vùng bị ảnh hưởng phải sử dụng các biện pháp canh tác mới, và trợ cấp 1 Mỹ kim/mẫu Anh cho những nông dân gặp khó khăn trong việc thay đổi canh tác. Đến năm 1938, nỗ lực bảo tồn đất đai quy mô lớn đã gặt hái được thành quả khi số đất đai bị thổi bay giảm đến 65 phần trăm. Tuy nhiên, các trang trại vẫn không đủ khả năng cho ra một lượng nông sản lớn để cung cấp đời sống khấm khá. Cuối cùng, vào mùa thu năm 1939, mưa quay trở lại vùng Đại bình Nguyên, chấm dứt một thập kỉ hạn hán và gió bụi.

Những chương trình cải tổ áp dụng trong thời gian khó khăn đó đã giúp duy trì mối quan hệ tốt giữa nông dân với chính phủ Liên bang.

Một báo cáo năm 1935 của Ủy ban Hạn hán Tổng thống đã trình bày về gói cứu trợ của chính phủ trong thời gian 1934-35, bao gồm điều kiện địa phương, phương pháp cứu trợ, tổ chức, tài chính, và kết quả.<ref>United States. Agricultural Adjustment Administration and Murphy, Philip G., (1935), Drought of 1934: The Federal Government's Assistance to Agriculture". Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2012.</ref> Nhiều hiện vật cũng được ghi nhận trong báo cáo này.

Ảnh hưởng trong văn hóa, nghệ thuật

Thảm họa Dust Bowl được nhiều nhà văn, nhạc sĩ, nhiếp ảnh gia ghi nhận lại. Nhiều người trong số đó được các cơ quan chính phủ Hoa Kỳ tuyển dụng trong thời kỳ Đại Khủng hoảng kinh tế. Cục Quản trị An ninh Nông trại đã tuyển mộ nhiều nhiếp ảnh gia để ghi nhận lại những sự kiện xảy ra trong thời gian đó, điều này khiến sự nghiệp của nhiều nghệ sĩ được thăng tiến mạnh mẽ, tỉ như Dorothea Lange. Dorothea đã chụp lại những hình ảnh mang tính biểu tượng về những cơn bão bụi cũng như những người di dân, trong đó bức ảnh nổi tiếng nhất tên là Destitute Pea Pickers in California. Mother of Seven Children. miêu tả bà Florence Owens Thompson, một người phụ nữ với cái nhìn lo lắng và mệt mỏi đang ôm ba đứa con nhỏ của mình trong tay. Bức ảnh này đã gi nhận lại sự kinh hoàng của những cơn bão bụi và khiến nhiều người chú ý đến thảm họa này của quốc gia.

Đời sống cùng cực của người di dân trong sự kiện Dust Bowl đã được tiểu thuyết gia John Steinbeck miêu tả trong hai tiểu thuyết "của Chuột và Người" (Of Mice and Men - 1937) và "Chùm nho uất hận" (The Grapes of Wrath - 1939).. Nhạc sĩ nhạc đồng quê Woody Guthrie, cũng sáng tác các nhạc phẩm lấy cảm hứng từ sự kiện Dust Bowl và Đại Khủng hoảng.

Những di dân gốc vùng Đại Bình nguyên đã đem âm nhạc của họ tới những vùng đất mới. Đặc biệt, những du dân gốc Oklahoma xuất thân từ vùng thôn quê miền Nam đã mang những điệu nhạc đồng quê tới các khu vực khác, tỉ như California. Dòng nhạc Bakersfield hình thành khi nhạc đồng quê vùng Đại Bình nguyên du nhập vào các khu vực khác và thúc đẩy sự bùng nổ của các phòng khiêu vũ nhạc đồng quê cho tới tận thành phố Los Angeles ở miền Nam.

 Xem thêm
 Đại Khủng hoảng
 Đường 66 Hoa Kỳ (con đường diễn ra các hoạt động di dân chủ yếu từ Đại Bình nguyên tới California)
 Đợt nóng tại Bắc Mỹ năm 1936
 Vành đai chắn gió Đại Bình nguyên
 Tầng ngậm nước OgallalaThe Plow That Broke the Plains (phim tài liệu năm 1936)The Dust Bowl (phim) (phim tài liệu năm 2012 bởi Ken Burns)
 Tam giác Palliser (vùng nửa khô hạn ở Canada)
 Tam giác Goyder (vùng nửa khô hạn ở Australia)
 Hoang mạc hóa
 Độc canh
 Khí hậu nửa khô hạn

Chú thích

Tham khảo

 Allison Lassieur, (2009) The Dust Bowl: An Interactive History Adventure Capstone Press, ISBN 1-4296-3455-3
Ronald A. Reis (2008) The Dust Bowl Chelsea House ISBN 978-0-7910-9737-3
Donald Worster, 2004 (1979)Dust Bowl: The Southern Plains in the 1930s (25. anniversary ed) Oxford University Press. ISBN 0-19-517489-5
Woody Guthrie, (1963) The (Nearly) Complete Collection of Woody Guthrie Folk Songs, Ludlow Music, New York.
 Alan Lomax, Woody Guthrie, Pete Seeger, (1967) Hard-Hitting Songs for Hard-Hit People, Oak Publications, New York.
C. Vann Woodward, (1967) The Origins of the New South, Louisiana State University Press. ISBN 0-8071-0019-6
Timothy Egan (2006) The Worst Hard Time, Houghton Mifflin Company, New York, hardcover. ISBN 0-618-34697-X.
Katelan Janke, (1935) Survival in the Storm: The Dust Bowl Diary of Grace Edwards, Dalhart, Texas, Scholastic (September 2002). ISBN 0-439-21599-4.
Karen Hesse (paperback January 1999) Out of the Dust, Scholastic Signature. New York First Edition, 1997, hardcover. ISBN 0-590-37125-8.
Sanora Babb (2004) Whose Names Are Unknown, University of Oklahoma Press, ISBN 978-0-8061-3579-3.
 Sylvester, Kenneth M., and Eric S. A. Rupley, "Revising the Dust Bowl: High above the Kansas Grassland", Environmental History'', 17 (July 2012), 603–33.

Liên kết ngoài

 NASA Explains "Dust Bowl" Drought
 The Dust Bowl photo collection
 "The Dust Bowl", a PBS television series by filmmaker Ken Burns
 The Dust Bowl (EH.Net Encyclopedia)
 Black Sunday, ngày 14 tháng 4 năm 1935, Dodge City, KS
 The Bibliography of Aeolian Research
 Surviving the Dust Bowl, Black Sunday (ngày 14 tháng 4 năm 1935)
 Voices from the Dust Bowl: The Charles L. Todd and Robert Sonkin Migrant Worker Collection, 1940–1941 Library of Congress, American Folklife Center Online collection of archival sound recordings, photographs, and manuscripts
 YouTube Video: "The Great Depression, Displaced Mountaineers in Shenandoah National Park, and the Civilian Conservation Corps (C.C.C.)"
 Farming in the 1930s  (Wessels Living History Farm)
 Out of the Dust (The Modesto Bee)
 Africa Data Dissemination Service, part of the Famine Early Warning Systems Network, U.S. Geological Service
 Encyclopedia of Oklahoma History and Culture – Dust Bowl
 Oklahoma Digital Maps: Digital Collections of Oklahoma and Indian Territory
Dust Bowl Migration Archive  at Sonoma State University Library

Thảm họa môi trường
Nông nghiệp Hoa Kỳ
Hoa Kỳ năm 1930
Hoa Kỳ thập niên 1930
Nông nghiệp Canada
Lịch sử Hoa Kỳ (1918–45)


title: Blaberidae

text:
Blaberidae là họ gián lớn thứ hai.

Một số loài điển hình
 Aptera fusca: Gián núi Cape
 Blaberus fusca: Gián hang lùn
 Blaptica dubia: Gián Dubia
 Panchlora nivea: Gián xanh chuối
 Gromphadorhina portentosa: Gián huýt sáo Madagascar
 Nauphoeta cinerea: Gián lốm đốm
 Pycnoscelus surinamensis: Gián Surinam

Chi

Siêu họ Blaberinae
Achroblatta
Anchoblatta
Antioquita
Archimandrita
Aspiduchus
Cacoblatta
Capucinella
Cariacasia
Bionoblatta
Blaberus
Blaptica
Brachycola
Byrsotria
Eublaberus
Glomerexis
Glyptopeltis
Gromphadorhina
Hemiblabera
Hiereoblatta
Hormetica
Hyporhicnoda
Kemneria
Lucihormetica
Mesoblaberus
Minablatta
Mioblatta
Monachoda
Monastria
Neorhicnoda
Oxycercus
Paradicta
Parahormetica
Petasodes
Phoetalia
Pseudogyna
Sibylloblatta
Styphon
Siêu họ Diplopterinae
Calolampra
Diploptera

Siêu họ Epilamprinae
Acroporoblatta
Anisolampra
Aptera (chi)
Apsidopis
Ataxigamia
Audreia
Blepharodera
Calolamprodes
Colapteroblatta
Compsolampra
Cyrtonotula
Derocardia
Dryadoblatta
Elfridaia
Epilampra
Galiblatta
Haanina
Homalopteryx
Litopeltis
Miroblatta
Molytria
Morphna
Nauclidas
Notolampra
Opisthoplatia
Phlebonotus
Phoraspis
Pinaconota
Placoblatta
Poroblatta
Phortioeca
Pseudophoraspis
Pseudoplatia
Rhabdoblatta
Rhicnoda
Stictolampra
Stictomorphna
Thorax
Ylangella

Siêu họ Gyninae
Alloblatta
Evea
Gyna
Paraprincisaria
Paraplecta
Princisaria
Pseudocalolampra
Progonogamia
Thliptoblatta
Siêu họ Panchlorinae
Achroblatta
Anchoblatta
Biolleya
Panchlora
Pelloblatta
Siêu họ Panesthiinae
Ancaudellia
Annamoblatta
Caeparia
Microdina
Miopanesthia
Panesthia
Salganea
?Dicellonotus
?Dolichosphaeria
?Hemipanesthia
?Heteroblatta
?Geoscapheus
?Macropanesthia
?Mylacrina
?Neogeoscaphus
?Parapanesthia
?Phortioecoides
?Proscratea
Siêu họ Oxyhaloinae
Aeluropoda
Ateloblatta
Coleoblatta
Griffiniella
Gromphadorhina
Heminauphoeta
Henschoutedenia
Jagrehnia
Leucophaea
Nauphoeta
Oxyhaloa
Pelloblatta
Pronauphoeta

Siêu họ Perisphaeriinae
Bantua
Compsagis
Cyrtotria
Derocalymma
Ellipsica
Elliptoblatta
Gymnonyx
Hostilia
Laxta
Neolaxta
Perisphaeria
Perisphaerus
Pilema (Pronaonota)
Platysilpha
Poeciloblatta
Pronaonota
Pseudoglomeris
Trichoblatta
Zuluia
Siêu họ Pycnoscelinae
Pycnoscelus
Stilpnoblatta
Siêu họ Zetoborinae
Capucina
Lanxoblatta
Parasphaeria
Phortioeca
Schizopilia
Schultesia
Thanatophyllum
Tribonium
Zetobora
Zetoborella
Subfamily uncertain
(see Taxonomy note)
Africalolampra
Apotrogia
Diplopoterina
Eustegasta
Gynopeltis
Hedaia
Isoniscus
Phenacisma
Cryptocercus

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

1


title: Nauphoeta cinerea

text:
Nauphoeta cinerea là một loài gián nhiệt đới, có nguồn gốc từ Đông Bắc châu Phi, và phân bố rộng khắp do mối tương hợp của nó với con người.

Sinh sản
Con cái của loài này có khả năng sinh sản đơn tính (nghĩa là không cần con đực).

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1789


title: Affogato

text:
Affogato (tiếng Ý, "ngập nước") là một loại đồ uống làm từ cà phê. Nó thường được pha chế bằng một muỗng vani gelato hay kem lạnh cho lên phía trên một tách espresso nóng. Một số cách pha chế khác bao gồm sử dụng một tách Amaretto hay rượu hương vị khác.

Xem thêm
Macchiato (định hướng)

Tham khảo

Kem lạnh
Ẩm thực Ý


title: Cung La Mã

text:
Cung La Mã là một loại cung phức hợp được bộ binh La Mã sử dụng phổ biến trong suốt thời kì Đế quốc La Mã.Các học giả vẫn còn tranh cái về sự xuất hiện của nó.Có những học giả coi những cây cung có hình dạng và thành phần giống nhau tìm thấy phổ biến trên lãnh thổ cũ của người La Mã là một loại cung đặc trưng của họ,nhưng cũng có những học giả cho rằng chúng được du nhập từ các bộ lạc du mục phương Đông.

Thành phần
Là cung phức hợp,thành phần của nó cơ bản bao gồm gỗ,da,sừng và gân.Tuy nhiên,các cây cung được tìm thấy có thành phần rất phức tạp và hiện nay vẫn không có nhà khoa học nào có thể khẳng định chính xác các thành phần người La Mã dùng để tạo ra nó.Tuy nhiên,thành phần chính của nó là gỗ và sừng hươu là một thành phần bắt buộc của cung.Chưa ai giải thích được công dụng của sừng hươu và việc xuất hiện của vật liệu này thay cho sừng trâu hay sừng dê-những loại sừng làm cung thông thường cũng gây ra những tranh luận.

Những ghi chép thời Cổ
Có lẽ cuốn sách "Trong huấn luyện" viết về quân sự của Cato già là cuốn sách đầu tiên viết về các cung thủ La Mã nhưng nó đã hoàn toàn bị thất lạc. Cicero, trong các bức thư của mình, cũng nhắc đến các cung thủ La Mã trong các cuộc chiến ở châu Á. Cuốn sách "Chiến tranh Jugurtha" của Sallust là cuốn sách cổ nhất còn lại nói đến sự xuất hiện của các cung thủ La Mã trong các đội bổ trợ của Marius. Livius thì khẳng định kị binh và cung thủ xuất hiện khoảng cuối thế kỉ 4 TCN trong thời kì chiến tranh Samnite. Trong tác phẩm "Punica" (những cuộc chiến tranh Punic), Italicus mô tả những cung thủ La Mã tấn công các thành bang Tây Ban Nha trong thời gian giữa chiến tranh Punic lần 1 và lần 2.

Vai trò của cung thủ trong quân đội La Mã tăng lên đáng kể trong thời kì đế quốc, nhà sử học Cassius Dio kể rằng hoàng đế Trajan đã mang theo nhiều cung thủ và bộ binh nặng trong chiến dịch chinh phục châu Á của mình, Tacitus mô tả rằng:

Đến thế kỉ thứ 4, cung thủ đã chiếm 1/4 đến 1/3 tổng số quân đội như báo cáo của Vegetius. Lúc này, cung thủ đóng vai trò quan trọng trong quân đội và với tầm bắn tương đương với dây quăng nhưng sử dụng tiện lợi hơn rất nhiều, nó đã dần dần khiến dây quăng đá - một vũ khí mạnh thời Cổ đại - biến mất trên chiến trường. Các cung thủ thường luyện tập ở khoảng cách 600 pes La Mã (180 m), nhưng cây cung có thể mang những mũi tên đi tối đa 300 bước (450 m), tương đương tầm ném tối đa của dây quăng và những ballista cỡ nhỏ.

Tham khảo
:

Vũ khí bắn


title: Quốc huy Liên Xô

text:
Biểu tượng quốc gia của Liên Xô (, Gosudarstvenny gerb Sovetskogo Soyuza) được lựa chọn vào năm 1923 và được sử dụng cho đến khi Liên Xô tan rã vào năm 1991. Mặc dù về mặt kỹ thuật thì đây là một biểu tượng hơn là một phù hiệu, vì nó không tuân theo các quy tắc văn chương học. Các Cộng hòa Xô viết và Cộng hòa tự trị của Liên Xô đều có quốc huy riêng.

Lịch sử

Phiên bản đầu tiên (1923–1936)
Đề án về mẫu biểu tượng quốc gia đầu tiên được chấp thuận vào ngày 6 tháng 7 năm 1923 trong kỳ họp thứ hai của Ủy ban Chấp hành Trung ương và mẫu hình đầu tiên được hoàn thành vào ngày 22 tháng 12 cùng năm đó. Thiết kế này được mô tả trong Hiến pháp Liên Xô 1924: "Biểu tượng quốc gia của Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết bao gồm một cái liềm và một cái búa trên một quả địa cầu được vẽ trong các tia nắng Mặt Trời và khung là các bông lúa mì, với dòng chữ "giai cấp vô sản thế giới, đoàn kết lại!" bằng sáu thứ tiếng: Nga, Ukraina, Belarus, Gruzia, Armenia, Azerbaijan (chữ cái Ả Rập-Ba Tư). Trên đỉnh biểu tượng là một ngôi sao năm cánh." Họa sĩ Ivan Dubasov được mời tham gia đề án vào giai đoạn cuối, ông là người hoàn thành bản vẽ cuối cùng.

Phiên bản thứ hai (1936–1946)
Theo Hiến pháp Liên Xô 1936, Liên Xô bao gồm 11 nước cộng hòa. Phiên bản quốc huy mới do vậy có 11 ruy băng thể hiện khẩu hiệu quốc gia của Liên Xô trong 11 thứ tiếng, thêm 5 ngôn ngữ Trung Á là Turkmen, Uzbek, Tajik, Kazakh, Kyrgyz.

Phiên bản thứ ba (1946–1956)
Số nước cộng hòa của Liên Xô tăng lên 16 sau tháng 9 năm 1939, trước khi Chiến tranh Xô-Đức bắt đầu vào tháng 6 năm 1941, song biểu tượng quốc gia chỉ được thay đổi sau chiến tranh. Theo một Quyết định của Đoàn chủ tịch Xô viết Tối cao vào ngày 26 tháng 6 năm 1946, toàn bộ 16 cộng hòa hợp thành đều được thể hiện trên biểu tượng. Khẩu hiệu quốc gia của Liên Xô được thể hiện bằng 16 thứ tiếng trên 16 ruy băng. Các ngôn ngữ được thêm vào là Estonia, Latvia, Litva, Moldova, và Phần Lan. Câu văn bằng các thứ tiếng Azerbaijan, Turkmen, Uzbek, Tajik, Kazakh, Kyrgyz được viết bằng chữ cái Kirin. Trong đó, tiếng Nga được viết trên rải duy bằng bên dưới cùng.

Phiên bản thứ tư (1956–1991)
Năm 1956, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Karelia-Phần Lan chuyển đổi thành Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Karelia thuộc CHXHCNXV Liên bang Nga, việc này sớm được thể hiện trên biểu tượng quốc gia của Liên Xô. Theo một quyết định của Đoàn chủ tịch Xô viết Tối cao vào ngày 12 tháng 9 năm 1956, ruy băng ghi biểu tượng quốc gia Liên Xô bằng tiếng Phần Lan bị loại bỏ. Ngày 1 tháng 4 năm 1958, Đoàn chủ tịch Xô viết Tối cao quyết định tiến hành một thay đổi nhỏ trong câu văn bằng tiếng Belarus.

Câu văn "Vô sản toàn thế giới, đoàn kết lại!" trên các ruy băng:

Hình ảnh

Tham khảo

Biểu tượng quốc gia Liên Xô
Liên Xô


title: The Temptations

text:
The Temptations là ban nhạc huyền thoại người Mỹ, được biết tới nhiều qua những thành công với Motown Records trong suốt thập niên 60 và 70 của thế kỷ 20. Nổi tiếng về cách bố trí trình diễn, hòa âm đặc trưng và cách ăn vận hoàng nhoáng, ban nhạc trở thành những người có ảnh hưởng nhất với dòng nhạc R&B và soul, tương tự như The Beatles với nhạc pop và rock.

Luôn được cấu thành từ 5 thành viên đều là ca sĩ - vũ công, ban nhạc ra đời vào năm 1960 ở Detroit, Michigan với tên gọi The Elgins. Với khoảng 10 triệu đĩa từng được bán, họ sớm trở thành một trong những nghệ sĩ thành công nhất lịch sử. Tính tới năm 2013, họ vẫn tiếp tục trình diễn cho Universal Music Group trong đó có 1 thành viên sáng lập duy nhất còn sống là Otis Williams.

5 thành viên sáng lập nhóm bao gồm Otis Williams, Elbridge "Al" Bryant, Melvin Franklin, Eddie Kendricks, và Paul Williams. Họ ban đầu tới từ 2 nhóm nhạc đối đầu nhau là The Distants và The Primes. Cũng giống như ban nhạc "chị em" của mình là The Supremes, The Temptations thay đổi thành viên rất thường xuyên. Năm 1964, Bryant bị thay thế bởi David Ruffin, chỉ 4 năm sau, Ruffin bị thay thế bởi Dennis Edwards. Năm 1971, Paul Williams và Kendricks ra đi và Ricky Owens và Richard Street tới thay thế. Damon Harris là người thay thế gần đây nhất.

Suốt sự nghiệp của mình, The Temptations có tổng cộng 4 đĩa đơn quán quân Billboard Hot 100 và 14 đĩa đơn quán quân tại Hot R&B. Họ cũng có trong tay 3 giải Grammy. The Temptations cũng là nghệ sĩ đầu tiên của Motown giành được giải Grammy và vào năm 2013, họ được trao Giải Grammy Thành tựu trọn đời. 6 người trong số các thành viên (Edwards, Franklin, Kendricks, Ruffin, Otis Williams và Paul Williams) đã được vinh danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll vào năm 1989. 3 ca khúc kinh điển của nhóm là "My Girl", "Just My Imagination (Running Away with Me)" va "Papa Was a Rollin' Stone" được có tên trong danh sách "500 ca khúc thay đổi lịch sử nhạc Rock and Roll". The Temptations cũng được tạp chí Rolling Stone xếp hạng 68 trong danh sách "100 nghệ sĩ vĩ đại nhất mọi thời đại".

Danh sách đĩa nhạc

Đĩa đơn quán quân tại Anh và Mỹ
Đây là danh sách các đĩa đơn quán quân tại các bảng xếp hạng Pop ở Anh và Mỹ. Nó cũng bao gồm các đĩa đơn quán quân tại các bảng xếp hạng R&B.

Album top 10
Danh sách bao gồm các album nằm trong Top 10 Pop ở Anh và Mỹ, cũng như Top 10 R&B tại Mỹ.
 1965: The Temptations Sing Smokey (R&B #1)
 1965: The Temptin' Temptations (R&B #1)
 1966: Gettin' Ready (R&B #1)
 1966: Greatest Hits (R&B #1) (US #5)
 1967: Temptations Live! (R&B #1) (US #10)
 1967: The Temptations with a Lot o' Soul (R&B #1) (US #7)
 1967: The Temptations in a Mellow Mood (R&B #1)
 1968: The Temptations Wish It Would Rain (R&B #1)
 1968: The Temptations Show (R&B #2)
 1968: Diana Ross & the Supremes Join The Temptations (cùng Diana Ross & The Supremes) (R&B #1) (US #2)
 1968: TCB (cùng Diana Ross & The Supremes) (R&B #1) (US #1)
 1968: Live at the Copa (R&B #2)
 1969: Cloud Nine (R&B #1) (US #4)
 1969: Puzzle People (R&B #1) (US #5)
 1969: Together (R&B #6)
 1969: On Broadway (R&B #4)
 1970: Psychedelic Shack (R&B #1) (US #9)
 1970: Live at London's Talk of the Town (R&B #5)
 1970: Greatest Hits, Vol. 2 (R&B #2)
 1971: Sky's the Limit (R&B #2)
 1972: Solid Rock (R&B #1)
 1972: All Directions (R&B #1) (US #2)
 1973: Masterpiece (R&B #1) (US #7)
 1973: Anthology (R&B #5)
 1973: 1990 (R&B #2)
 1975: A Song for You (R&B #1)
 1975: Wings of Love (R&B #3)
 1976: The Temptations Do The Temptations (R&B #10)
 1982: Reunion (R&B #2)
 1984: Truly for You (R&B #3)
 1986: To Be Continued (R&B #4)

Phim
 1973: Save the Children
 1987: Happy New Year
 2007: Walk Hard: The Dewey Cox Story

Truyền hình
 1985: The Fall Guy (tập "Rockabye Baby", 13 tháng 2 năm 1985)
 1985: The Love Boat (tập "Your Money or Your Wife/Joint Custody/The Temptations", 5 tháng 10 năm 1985)
 1986: Moonlighting (tập "Symphony in Knocked Flat", 21 tháng 10 năm 1986)
 1986: 227 (tập "Temptations", 15 tháng 11 năm 1986)
 1990: Murphy Brown (tập "Goin' to the Chapel, Part 2", 21 tháng 5 năm 1990)
 1990: trình diễn chương trình Get Ready trên sóng đài CBS (1990-91)
 1993: Getting By (tập "Reach for the Stars", 23 tháng 11 năm 1993)
 1996: New York Undercover (tập "Deep Cover", 2 tháng 5 năm 1996)
 2008: Friday Night with Jonathan Ross, 7 tháng 3 năm 2008
 2012: Dancing with the Stars – Motown, 23 tháng 4 năm 2012

Video và DVD
 1991: The Temptations – Live in Concert
 2004: 20th Century Masters – The Best of the Temptations
 2006: Get Ready: The Definitive Performances - 1965–1972
 2007: The Temptations – Live In London (1987)

 Tham khảo

 Thư mục
 George, Nelson. "Cool as They Wanna Be". The Temptations: Emperors of Soul [CD Box Set]. New York: Motown Record Co., L.P.
 Posner, Gerald (2002). Motown: Music, Money, Sex, and Power. New York: Random House. ISBN 0-375-50062-6.
 Weinger, Harry (1994). "Sunshine on a Cloudy Day". The Temptations: Emperors of Soul [CD Box Set]. New York: Motown Record Co., L.P.
 Williams, Otis and Romanowski, Patricia (1988, updated 2002). Temptations. Lanham, MD: Cooper Square. ISBN 0-8154-1218-5.
 George, Nelson (1985, rev. 2003). Where Did Our Love Go: The Rise and Fall of the Motown. London: Omnibus Press. ISBN 0-7119-9511-7.
Ribowsky, Mark (2010). Ain't Too Proud to Beg: The Troubled Lives and Enduring Soul of the Temptations''. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons.ISBN 978-0-470-26117-0.

Liên kết ngoài

 The Temptations official website
 Otis Williams' official website (includes current tour schedule)
 Ron Tyson's official website
 Official homepage for Glenn Leonard
 Classic Temptations page at Classic Motown website
 'The Temptations' Vocal Group Hall of Fame page

The Temptations
Ban nhạc Mỹ
Ban nhạc thập niên 1960
Ban nhạc thập niên 1970
Ban nhạc thập niên 1980
Ban nhạc thập niên 1990
Ban nhạc thập niên 2000
Người đoạt giải Grammy
Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll
Ban nhạc disco
Nghệ sĩ của Atlantic Records
Nghệ sĩ của Motown Records
Nhóm nhạc Mỹ gốc Phi
Người đoạt giải Grammy Thành tựu trọn đời