title: Chủ quyền

text:
Chủ quyền là có quyền lực độc lập đối với một khu vực địa lý, ví dụ như lãnh thổ. Nó được thể hiện trong quyền lực lãnh đạo và thiết lập luật pháp. Các quốc gia có thể có chủ quyền toàn phần hoặc hạn chế hoặc không có chủ quyền đối với những khu vực được luật pháp quốc tế quy định là di sản chung của nhân loại.

Tham khảo

Đọc thêm

Chủ quyền
Thẩm quyền


title: Thirty Seconds to Mars

text:
Thirty Seconds to Mars (cũng thường cách điệu là 30 Seconds to Mars) là một ban nhạc rock người Mỹ đến từ Los Angeles, được thành lập vào năm 1998. Kể từ năm 2007, ban nhạc bao gồm nam ca sĩ Jared Leto (hát chính, guitar, bass, bàn phím, nhạc sĩ), Shannon Leto (trống, bộ gõ) và Tomo Miličević (lead guitar, bass, đàn organ, dây).

Cho đến nay, Thirty Seconds to Mars đã phát hành bốn abum phòng thu, gồm 30 Seconds to Mars (2002), A Beautiful Lie (2005), This Is War (2009) và Love, Lust, Faith and Dreams (2013) cùng các EP gồm AOL Sessions Undercover (2007), To the Edge of the Earth (2008) và MTV Unplugged: 30 Seconds to Mars (2011). Tính đến tháng 5 năm 2013, ban nhạc đã bán được hơn 10 triệu album trên toàn thế giới.

Danh sách đĩa nhạc
Album phòng thu
 30 Seconds to Mars (2002)
 A Beautiful Lie (2005)
 This Is War (2009)
 Love, Lust, Faith and Dreams (2013)
 America (2018)
 It's the End of the World but It's a Beautiful Day (2023)

Tham khảo

Thirty Seconds to Mars
Nghệ sĩ của Universal Music Group
Bộ ba âm nhạc
Nghệ sĩ của Virgin Records
Ban nhạc từ Los Angeles
Ban nhạc hai người Mỹ


title: Tường

text:
Tường là cấu trúc thẳng đứng, thường rắn chắc, xác định và bảo vệ một khu vực. Xây tường có một tác dụng chính: nó đỡ cho trần nhàvà mái nhà.

Tường trong văn hóa đại chúng
Tường thường được xem trong văn hóa đại chúng như là một đại diện cho một vật chắn chống lại sự tiến triển hay xâm nhập. Ví dụ nhóm nhạc rock Pink Loyd sử dụng tường ẩn dụ cho sự cô lập của nhân vật trong album concept  The Wall năm 1979 của họ. Một cách sử dụng khác xem tường như một bề mặt để viết lên. Ví dụ trang mạng xã hội Facebook sử dụng tường điện tử ("wall") trước khi áp dụng "timeline".

Tham khảo

Luật pháp sở hữu
Chỗ ở
Hệ thống kết cấu
Kỹ thuật kết cấu
Đặc điểm khảo cổ học
Thành phần kiến trúc


title: Mông

text:
Mông là hai phần tròn trên cơ thể người, nằm ở phía sau và bao bọc khu vực xương chậu của động vật linh trưởng bao gồm con người, và nhiều loài động vật khác. Các cơ mông ổn định khớp hông và là cơ lớn nhất trong toàn bộ cơ thể con người có vai trò đẩy toàn bộ cơ thể về phía trước khi chạy và đi bộ, đảm bảo hoạt động đúng của toàn bộ chân. Về sinh lý, mông phân tán trọng lượng cơ thể khi ngồi. Trong nhiều nền văn hóa, mông có ý nghĩa hấp dẫn tình dục. Nhiều nền văn hóa cũng sử dụng mông như vị trí trừng phạt thân thể vì lớp mỡ dưới da của mông bảo vệ trước các chấn thương trong khi vẫn cho phép gây ra đau đớn cho người bị trừng phạt. Mông có ý nghĩa trong nghệ thuật, văn hóa và hài hước.

Xem thêm
 Hông

Thư viện ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

 "The Muscles and Fasciæ of the Thigh" (by Henry Gray) at "Anatomy of the Human Body", 1918.

Giải phẫu học chi dưới
Xương chậu
Mông


Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca, CEFET-RJ là một cơ quan giáo dục Brasil thành lập năm 1917.

Chú thích

Tham khảo


title: James Gandolfini

text:
James Gandolfini (18 tháng 9 năm 1961 – 19 tháng 6 năm 2013) là một diễn viên và là nhà sản xuất người Mỹ. Ông được biết đến với công chúng rộng rãi hơn nhờ vào vai diễn ông trùm người Mỹ gốc Ý tại New Jersey "Tony Soprano" trong bộ phim truyền hình Mỹ nổi tiếng của HBO The Sopranos. Vai diễn này đã đưa James lên hàng sao hạng A, với ba giải thưởng chiến thắng tại Emmy Awards, ba giải thưởng Screen Actors Guild Awards, và một giải thưởng Golden Globe Award.

James đột ngột qua đời vào năm 2013 vì cơn đau tim khi đang nghỉ mát cùng gia đình tại Rome, nước Ý. Thi hài của ông được gia đình đưa về Mỹ và hỏa táng. Tro của ông được lưu giữ tại New York, Hoa Kỳ.

Phim

Tham khảo

Nam diễn viên điện ảnh Mỹ
Nam diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Nam diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nam diễn viên sân khấu Mỹ
Nam diễn viên truyền hình Mỹ
Nam diễn viên lồng tiếng Mỹ
Sinh năm 1961
Mất năm 2013
Người Mỹ gốc Ý
Nam diễn viên đến từ thành phố New York
Tín hữu Công giáo La Mã Hoa Kỳ
Người giành giải Quả cầu vàng cho Nam diễn viên phim chính kịch truyền hình xuất sắc nhất
Nam diễn viên New Jersey


title: Krishna

text:
Krishna (/ˈkrɪʃnə/, tiếng Phạn: कृष्ण; IAST: Kṛṣṇa) là vị thần chủ chốt trong Ấn Độ Giáo. Ngài được tôn thờ như một thế thân của Visnu và tự ngài cũng là vị thần lớn. Ngài là vị thần của lòng trắc ẩn, tình yêu, và trí tuệ và là một trong những vị thần được tôn kính và ca tụng rộng rãi trong các vị thần Ấn Độ. Krishna thường được miêu tả như có làn da xanh thẳm như vũ trụ và đi cùng với sợi lông chim công trên đầu và một cây sáo.

Tên và danh hiệu
Chữ Phạn của tên gốc  là một tính từ có nghĩa là "Đen" hoặc "Tối", thỉnh thoảng nó cũng được dịch là "tất cả hấp dẫn". Với tư cách là một tên của Vishnu, Krishna được liệt kê là tên thứ 57 trong Vishnu Sahasranama.

Ghi chú

Tham khảo

Đọc thêm

The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa, translated by Kisari Mohan Ganguli, published between 1883 and 1896
The Vishnu-Purana, translated by H. H. Wilson, (1840)
The Srimad Bhagavatam, translated by A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada, (1988) copyright Bhaktivedanta Book Trust

The Jataka or Stories of the Buddha's Former Births, edited by E. B. Cowell, (1895)

Garuda Pillar of Besnagar, Archaeological Survey of India, Annual Report (1908–1909). Calcutta: Superintendent of Government Printing, 1912, 129.

History of Indian Theatre By M. L. Varadpande. Chapter Theatre of Krishna, pp. 231–94. Published 1991, Abhinav Publications, ISBN 81-7017-278-0.

Ấn Độ giáo


title: Đường Paulista

text:
Đường Paulista là con đường quan trọng ở São Paulo, Brasil. Nó dài 2,8 km và có nhiều trụ sở tài chính và trung tâm văn hóa quan trọng.

Chú thích

Tham khảo

São Paulo, Brazil
Khu phố mua sắm
Khu vực trung tâm thành phố
Khu phố tài chính


title: Pagan giáo

text:
Đa thần giáo,  ngoại giáo hay pagan giáo (paganism) là một thuật ngữ được sử dụng lần đầu vào thế kỷ thứ tư bởi các tín hữu Kitô sơ khai để chỉ những nhóm dân cư có nguồn gốc từ Đế quốc La Mã thực hành theo tín ngưỡng đa thần giáo, cả vì bởi sự liên đới ngày càng tăng ở cả nông thôn và thành thị của họ với cộng đồng dân cư theo Kitô giáo, và vì họ không phải là milites Christi (hiệp sĩ của Chúa Kitô). Các thuật ngữ thay thế trong kinh điển Kitô giáo cho cùng nhóm người này là hellene, gentile, và heathen.

Pagan và pagan giáo, hay "ngoại giáo", là những thuật ngữ mang tính miệt thị cho cùng một nhóm đa thần giáo, ngụ ý chỉ sự thấp kém của nó. Pagan giáo có ý nghĩa bao hàm đại khái "tôn giáo của nông dân", và trong phần lớn lịch sử, nó là một thuật ngữ mang tính xúc phạm. Trong và sau thời Trung Cổ, pagan là một thuật ngữ mang tính miệt thị áp đặt cho bất kì tôn giáo phi Abraham hay không quen thuộc nào, và thuật ngữ này được cho là thể hiện một đức tin theo một (hoặc nhiều) vị thần dối trá.

Đã có nhiều tranh luận về mặt học thuật về nguồn gốc của thuật ngữ pagan. Trong thế kỷ 19, pagan giáo được chấp nhận như một thuật ngữ tự mô tả bản thân bởi một vài nghệ sĩ là thành viên của các nhóm nghệ thuật khác nhau lấy cảm hứng từ thế giới cổ đại. Trong thế kỷ 20, nó được áp dụng như một thuật ngữ tự mô tả bởi những tín đồ của Pagan giáo Hiện đại, các phong trào Tân Pagan và các phong trào tái thiết đa thần giáo. Các truyền thống pagan hiện đại thường kết hợp các tín ngưỡng hoặc thực hành, chẳng hạn như thờ cúng tự nhiên, khác với các tôn giáo lớn nhất trên thế giới.

Kiến thức đương đại về các tôn giáo pagan cổ đến từ nhiều nguồn, bao gồm các hồ sơ nghiên cứu thực địa về nhân loại học, bằng chứng về các cổ vật khảo cổ và các tài liệu lịch sử của các nhà văn cổ đại về các nền văn hóa cổ đại được gọi là Cổ đại cổ điển. Các hình thức của các tôn giáo này, chịu ảnh hưởng của các tín ngưỡng pagan khác nhau trong lịch sử của châu Âu tiền hiện đại, còn tồn tại tới ngày nay và được gọi là Pagan giáo Đương đại hoặc Hiện đại, còn được gọi là Neopaganism (Tân Pagan giáo).

Trong khi hầu hết các tôn giáo pagan thể hiện một thế giới quan theo thuyết phiếm thần, đa thần hoặc vật linh, thì có một số tôn giáo pagan cũng theo thuyết độc thần.

Danh pháp và từ nguyên

Pagan

Thuật ngữ pagan có nguồn gốc từ từ  trong thời Hậu Latin, và được hồi sinh trong thời kỳ Phục hưng. Bản thân từ đó bắt nguồn từ từ  trong thời Latin cổ điển, có nghĩa là 'khu vực được phân định bởi các điểm đánh dấu',  cũng có nghĩa là 'thuộc về hoặc liên quan đến nông thôn', 'người ở nông thôn', 'dân làng'; mở rộng ra có nghĩa 'quê mùa', 'vô học', 'người nhà quê', 'kẻ vụng về'; trong biệt ngữ quân sự La Mã là 'không phải quân lính', 'thường dân', 'lính không có kỹ năng'. Từ này có liên quan đến từ  ('buộc chặt', 'sửa chữa hoặc gắn chặt vào') và có nguồn gốc sâu xa nhất từ tiền tố Ấn-Âu nguyên thủy *pag- ('sửa chữa' với ý nghĩa tương tự).

Các nhà văn thời Trung cổ thường cho rằng paganus dưới dạng một thuật ngữ tôn giáo là kết quả của các kiểu mẫu chuyển đổi trong thời kỳ cải đạo Kitô giáo ở châu Âu, nơi người dân ở các thị trấn và thành phố được cải đạo một cách dễ dàng hơn so với những người ở vùng sâu vùng xa, nơi những cách thức cũ duy trì kéo dài. Tuy nhiên, ý tưởng này có nhiều vấn đề. Đầu tiên, việc sử dụng từ này như một tham chiếu cho những người ngoài Kitô giáo đã có niên đại trước giai đoạn đó trong lịch sử. Thứ hai, pagan giáo trong Đế chế La Mã tập trung tại các thành phố. Khái niệm về Kitô giáo ở thành thị, trái ngược với pagan giáo ở nông thôn, sẽ không xảy ra với người La Mã trong thời kỳ Kitô giáo sơ khai. Thứ ba, không giống như những từ như rusticitas, paganus vẫn chưa hoàn toàn mang đầy đủ những ý nghĩa này (sự lạc hậu không văn minh) được sử dụng để giải thích lý do tại sao nó sẽ được áp dụng cho những người ngoại giáo.

Paganus nhiều khả năng có được ý nghĩa của nó trong danh pháp Kitô giáo thông qua biệt ngữ quân sự La Mã (xem ở trên). Các Kitô hữu tiên khởi đã áp dụng các motif quân sự và tự coi mình là Milites Christi (hiệp sĩ của Chúa Kitô). Một ví dụ điển hình về các Kitô hữu vẫn sử dụng từ paganus trong bối cảnh quân sự thay vì tôn giáo là trong bộ De Corona Militis, cuốn XI.V của Tertullian, nơi Cơ đốc giáo được gọi là paganus (thường dân):

Paganus mang nghĩa về tôn giáo hiện tại vào khoảng giữa thế kỷ thứ 4. Ngay từ thế kỷ thứ 5, paganos đã được sử dụng một cách ẩn dụ để biểu thị những người nằm bên ngoài tầm ảnh hưởng của cộng đồng Kitô giáo. Sau khi người Visigoth công chiếm thành Roma chỉ hơn mười lăm năm sau cuộc đàn áp ngoại giáo của tín đồ Kitô giáo dưới thời Theodosius I, những lời đồn đại lan rộng rằng những vị thần cổ bảo hộ thành phố tốt hơn là Thiên Chúa Kitô. Để đáp lại, Augustine thành Hippo đã viết cuốn De Civitate Dei Contra Paganos ('Thành phố Thiên Chúa đối đầu lũ ngoại giáo'). Trong đó, ông đã đối chiếu "thành phố của con người" đã sụp đổ với "thành phố của Thiên Chúa" mà tất cả các Kitô hữu cuối cùng đều là các công dân. Do đó, những kẻ xâm lược ngoại bang trở thành "không phải người thành thị" hay "nhà quê".

Thuật ngữ pagan không có chứng cứ nào cho thấy xuất hiện trong ngôn ngữ tiếng Anh mãi cho đến thế kỷ 17. Cùng với infidel và heretic, nó được sử dụng như một trong nhiều bản sao mang tính miệt thị từ Kitô giáo của từ gentile ( / ) như dùng trong Do Thái giáo, và của kafir (, 'kẻ bất tín') và mushrik (, 'người sùng bái') trong Hồi giáo.

Định nghĩa
Xác định Pagan giáo là vấn đề. Hiểu rõ bối cảnh của thuật ngữ liên quan của nó là rất quan trọng. Kitô hữu sớm gọi các mảng đa dạng của các giáo phái xung quanh họ như một nhóm duy nhất cho lý do của sự thuận tiện và hùng biện. Trong khi ngoại giáo nói chung hàm ý tôn giáo đa thần, sự khác biệt chính giữa những người ngoại đạo cổ điển và các Kitô hữu không phải là một trong những độc thần so với tín ngưỡng đa thần. Không phải tất cả những người ngoại đạo đã nghiêm thờ đa thần. Trong suốt lịch sử, nhiều người trong số họ tin vào một vị thần tối cao. (Tuy nhiên, hầu hết những người ngoại đạo tin vào các vị thần cấp dưới). Với Kitô hữu, sự khác biệt quan trọng nhất là có hay không một người tôn thờ một vị thần thật sự. Những ai không (những người thờ đa thần, người theo thuyết độc thần, hoặc vô thần) là ngoại đạo và do đó được coi là dân ngoại đạo. Tương tự như vậy, những người ngoại đạo cổ điển sẽ tìm thấy nó đặc biệt để phân biệt nhóm số lượng các vị thần theo tôn kính. Họ muốn coi các học viện tư tế (như Học viện dành cho Giáo hoàng hoặc là Các bữa yến tiệc) và thực hành tôn giáo mang ý nghĩa tách biệt hơn.

Đề cập đến ngoại giáo như một tôn giáo bản địa trước Kitô giáo là không hề chính xác. Không phải tất cả các truyền thống ngoại giáo trong lịch sử là tiền Abrahamic hoặc là những người dân bản địa đến những nơi thờ phượng của họ.

Với lịch sử danh pháp của nó, ngoại giáo theo truyền thống hoàn thiện các nền văn hóa tiền Cơ Đốc giáo và các nền văn hoá không thuộc Cơ Đốc giáo bên trong và xung quanh các thế giới cổ đại; bao gồm các bộ lạc Hy Lạp-La Mã, Celtic, Đức, Slav. Tuy nhiên, theo ý kiến của chuyên gia hiện nay về văn học dân gian và người ngoại giáo đương đại nói riêng đã mở rộng mốc nguồn gốc hình thành lên bốn nghìn năm, được sử dụng bởi tiền Cơ Đốc giáo, để tổng hợp các truyền thống tôn giáo tương tự được kéo dài tới thời tiền sử.

Ý niệm
Pagan giáo được những tín đồ Cơ Đốc cho là có sự tương đồng với Epicureanism, đại diện cho những người thuộc về xác thịt, vật chất, bê tha, không quan tâm tới tương lai và những tôn giáo phức tạp/tinh tế. Tín đồ pagan thường được miêu tả theo một cách khuôn mẫu, đặc biệt là trong những sự quan tâm tới những gì họ cho là giới hạn của pagan giáo. Do đó, G. K. Chesterton đã viết: "Tín đồ pagan bắt đầu, với một tâm thế đáng ngưỡng mộ, để làm anh ta thoả mãn. Cho đến cuối nền văn minh anh ta đã phát hiện ra được rằng một người đàn ông không thể tự thưởng thức và tiếp tục sống để có thể tận hưởng tất cả mọi thứ khác." Theo một cách đối nghịch sắc bén, Swinburne, nhà thơ, đã bình luận trên cùng một chủ đề: "Ngài đã chinh phục, Ôi, Galilean nhợt nhạt; thế giới đã trở thành một màu ghi từ hơi thở của Ngài; Chúng tôi đã say bởi những vật Lethean, và bị bón trên sự đầy ự của cái chết."

Nhận thức và việc sử dụng từ pagan của tín đồ Cơ Đốc tương tự với tín đồ Hồi giáo dùng từ kafir (, "người không tin", "infidel") và mushrik ().

Lịch sử

Thời kỳ đồ đồng đến đầu thời kỳ đồ sắt

 Tôn giáo Cận Đông Cổ đại
 Tôn giáo Ai Cập Cổ đại
 Tôn giáo Semit Cổ đại
 Tôn giáo Lưỡng Hà Cổ đại

Cổ đại cổ điển

Hậu cổ đại

Cận đại

Chủ nghĩa lãng mạn

Duy trì trong văn hóa dân gian

Pagan giáo đương đại

Xem thêm
Thuyết vật linh

Chú thích

Lịch sử tôn giáo
Thuật ngữ Kitô giáo


title: Ngôn sứ

text:
Trong tôn giáo, ngôn sứ hay nhà tiên tri là người được cho là tiếp xúc với thần linh hoặc các lực lượng siêu nhiên, và là người phát ngôn, truyền đạt thông điệp của thần linh cho mọi người. Thông điệp mà nhà tiên tri truyền đạt được gọi là một lời tiên tri. Trong đạo Do Thái, một thông điệp chỉ đơn thuần là đoán mò, lễ bái, bói toán hoặc dự báo, và điểm nổi bật nhất ở các lời tiên tri trong Tanakh thường liên quan đến những vấn đề về cân bằng tự nhiên. Chức vụ ngôn sứ đã xuất hiện trong nhiều nền văn hóa xuyên suốt dòng lịch sử, trong đó có Do Thái giáo, Cơ Đốc giáo, Hồi giáo, cũng như trong Hy Lạp cổ đại, Hỏa giáo. Theo truyền thống, các ngôn sứ được coi là có vai trò thúc đẩy sự thay đổi trong xã hội do các thông điệp và hành động của họ.

Chú thích

Liên kết ngoài

Bói toán
Tiên tri
Giáo lý và đức tin tôn giáo
Thần học Hồi giáo


title: Tư Mã Đạo Tử

text:
Tư Mã Đạo Tử (chữ Hán: 司馬道子, 364 - 3 tháng 2 năm 403), tự là Đạo Tử (道子), là tông thất và đại thần dưới thời nhà Tấn trong lịch sử Trung Quốc. Xuất thân là hoàng tử của Tấn Giản Văn Đế, Tư Mã Đạo Tử được ban tước hiệu Lang Nha vương và sau đó là Cối Kê vương. Dưới thời anh trai Tấn Hiếu Vũ Đế, Tư Mã Đạo Tử lần lượt đảm nhận các chức vụ quan trọng trong triều đình như Hội Kê nội sử, Tán kị thường thị, Trung quân tướng quân, Phiêu kị tướng quân, Tư đồ, Lục thượng thư sự, thứ sử Dương châu, Giả tiết, Đô đốc trung ngoại chư quân sự... rồi Từ châu thứ sử, Thái tử thái phó... Sang đời cháu là Tấn An Đế, Tư Mã Đạo Tử nắm quyền nhiếp chính trong triều. Trong thời gian nhiếp chính, ông thường say xỉn liên miên và tin dùng gian thần, làm cho triều chính hủ bại, kết quả dẫn đến hai cuộc binh biến trong cung thất vào các năm 397 và 398, cuối cùng quyền lực lọt vào tay người con trai của ông, Tư Mã Nguyên Hiển. Đến năm 403, quân nổi loạn do Hoàn Huyền tiến vào chiếm được kinh thành Kiến Khang, Hoàn Huyền ra lệnh sát hại Tư Mã Nguyên Hiển và đày Tư Mã Đạo Tử sang quận An Thành, sau cùng ông bị thủ hạ là Đỗ Trúc Lâm đầu độc chết, thọ 39 tuổi. Sau này khi Hoàn Huyền bị dẹp tan, triều đình nhà Tấn quyết định phục hồi danh dự cho Tư Mã Đạo Tử, truy tôn ông làm Thừa tướng và ban thụy hiệu là Cối Kê Văn Hiếu vương (會稽文孝王).

Sớm nắm quyền lớn

Tư Mã Đạo Tử nguyên là con trai út của Tấn Giản Văn Đế Tư Mã Dục, vua thứ 12 của nhà Tấn, em trai của Tấn Hiếu Vũ Đế, vua thứ 13 của nhà Tấn. Do những người anh trước đó của ông đều mất sớm, nên Tư Mã Dục, lúc đó đang mang tước hiệu Cối Kê vương đã lấy tì nữ Lý Lăng Dung làm thiếp. Lý Lăng Dung hạ sinh Tư Mã Diệu (Tức Tấn Hiếu Vũ Đế) vào năm 363 và sang năm 364 thì hạ sinh Tư Mã Đạo Tử.

Năm 371, Tư Mã Dục được Hoàn Ôn lập làm vua, tức là Tấn Giản Văn Đế, Tư Mã Đạo Tử trở thành hoàng tử. Đến tháng 7 ÂL năm 372 (tức 12 tháng 9), Tư Mã Đạo Tử được ban tước hiệu Lang Nha vương và đồng thời được lãnh chức Cối Kê sử, trông coi công việc ở Cối Kê quốc.

Cùng năm 372, Tấn Giản Văn Đế băng hà, Tư Mã Diệu nối ngôi, trở thành Tấn Hiếu Vũ Đế. Những năm đầu thời Hiếu Vũ Đế, Tư Mã Đạo Tử được phong chức Tán kị thường thị và Trung quân tướng quân, sau được thăng làm Phiêu kị tướng quân. Sang tháng 6 năm 380, ông được mở phủ đệ và lĩnh chức Tư Đồ.

Tháng 9 năm 383, Tư Mã Đạo Tử được phong chức Lục thượng thư điều sự. Như vậy, trong vòng hơn 10 năm từ 372 đến 383, Tư Mã Đạo Tử liên tục được thăng chức và dần nắm được quyền lực trong triều. Vào thời điểm đó, ông chỉ khoảng 20 tuổi. Nắm được nhiều quyền hành, Tư Mã Đạo Tử được nhiều người kính phục và đi theo. Do anh vợ của Vương Quốc Bảo có hiềm khích với cha vợ là Tạ An vì Tạ An không đề bạt mình, nên bỏ theo Tư Mã Đạo Tử và gièm pha Tạ An với ông. Cuối cùng Đạo Tử biếm chức Tạ An, đày đi khỏi trấn.

Năm 385, Tạ An qua đời. Từ lúc này, Tư Mã Đạo Tử trở thành vị quan tối cao trong triều đình, được phong lên chức Thứ sử Dương châu, Lục Thượng thư sự, Giả tiết, Đô đốc trung ngoại chư quân sự. Các văn thần võ tướng dưới quyền Tạ An đều chuyển sang phục vụ Tư Mã Đạo Tử. Sang năm 387, ông lại được phong thêm chức Thứ sử Từ châu và làm Thái phó cho thái tử.

Mâu thuẫn với vua anh

Tư Mã Đạo Tử rất ham mê tửu sắc, y hệt vua anh của mình. Nhiều đều ông cùng Tấn Hiếu Vũ Đế thườnh uống rượu xem hát với nhau. Đến cuối thời Hiếu Vũ Đế, quyền lực của Tư Mã Đạo Tử đã lớn mạnh, lấn át đến vua. Ông thân cận tăng ni và tin dùng tiểu nhân quá mức. Nhiều tên sủng thần của Tư Mã Đạo Tử nhân chủ nhân có quyền lực, bèn giở trò mua quan bán tước, làm chính trị, hình luật hỗn loạn, cộng thêm việc ông quá tôn sùng Phật giáo, bắt người dân nộp nhiều tiền của xây đền chùa, làm nhiều người căm phẫn. Trung thư lang Phạm Ninh cũng bất bình, bèn báo chuyện này lại với Tấn Hiếu Vũ Đế, khiến hoàng đế bất mãn với Tư Mã Đạo Tử, tuy nhiên chưa biểu lộ ra ngoài. Về sau, Vương Quốc Bảo ghét Phạm Ninh, bèn bảo Tư Mã Đạo Tử tìm cớ vu khống và khuyên hoàng đế biếm truất Ninh. Phạm Ninh cuối cùng bị đầy làm Thái thủ Dự Chương. Tiếp theo, lại có người do hối lộ cho tả hữu của Tư Mã Đạo Tử là Triệu Nha và Nhữ Thiên Thu để dễ dàng ăn bớt vật tư hay mua quan bán tước.

Tư Mã Đạo Tử được mẹ là Lý Lăng Dung che chở, thường mỗi khi uống rượu lại nói lời vô lễ với Hiếu Vũ Đế. Hiếu Vũ Đế cũng biết Tư Mã Đạo Tử không phải năng thần trị quốc. Sau đó lại xảy ra việc Vương Quốc Bảo bất hòa với Vương Nhã, thân cận của Hiếu Vũ Đế. Hiếu Vũ Đế bèn tìm cách hạn chế quyền lực của Đạo Tử, dùng ngoại thích Vương Cung làm thứ sử hai châu Thanh, Duyện; Ân Trọng Kham làm đô đốc quân sự ba châu Kinh, Ninh, Ích; Thứ sử Kinh châu, Sĩ Khôi làm thứ sử Ung châu, tạo thế lực ở bên ngoài nhằm trấn áp Tư Mã Đạo Tử. Đồng thời, hoàng đế càng tín nhiệm Vương Nhã. Tư Mã Đạo Tử cũng không chịu thua kém, liền thăng Vương Quốc Bảo làm Trung thư lệnh, Trung lĩnh quân, và thu dụ em họ là Vương Tự. Mẫu thuẫn với Tấn Hiếu Vũ Đế và Tư Mã Đạo Tử bùng nổ và ngày càng quyết liệt.

Năm 392, Tấn Hiếu Vũ Đế lập con nhỏ là Tư Mã Đức Văn làm Lang Nha vương, dời Tư Mã Đạo Tử làm Cối Kê vương, thực chất là nhằm tước bớt phong địa của ông Tuy nhiên về sau do sự can thiệp của Lý Thái hậu nên Hiếu Vũ Đế không loại bỏ Tư Mã Đạo Tử.

Dẹp loạn Vương Cung

Năm 396, Tấn Hiếu Vũ Đế bị Trương Quý nhân giết chết. Thái tử Tư Mã Đức Tông lên kế vị, xưng là Tấn An Đế. An Đế nhỏ tuổi lại bị dị tật, không thể nói được nên Tư Mã Đạo Tử nắm quyền mọi quyền lực trong ngoài, được thăng lên chức Thái phó, Dương châu mục. Ông lại cho trục xuất Vương Nhã khỏi triều đường và dùng Vương Quốc Bảo và Vương Tự, quản lý triều chính.

Thấy Vương Quốc Bảo bất tài được trong dụng, thứ sử hai Thanh, Duyện là Vương Cung không bằng lòng, thường dâng lời khuyên gián, làm Tư Mã Đạo Tử ghét. Sang năm 397, Vương Cung liên kết cùng Ân Trọng Kham thảo phạt Vương Quốc Bảo. Tư Mã Đạo Tử lo sợ, bèn quyết tâm hi sinh Quốc Bảo, sai Tư Mã Thượng Chi tịch thu ấn quan của Quốc Bảo, rồi ép Quốc Bảo tự tử và giết chết Vương Tự. Vương Cung mới rút về Kinh Khẩu.

Tư Mã Đạo Tử bất bình với hành động của Vương Cung, bèn nghe theo lời của Tư Mã Thượng Chi, quyết định tăng cường quyền lực của Thừa tướng (tức chính Đạo Tử) và phái Tư mã Vương Du của mình làm Giang Châu thứ sử, cắt 4 quận thuộc Dự Châu của Dữu Giai giao cho Du. Dữu Gia tức giận, sai con trai là Hồng đưa thư khuyên Cung cất quân tiêu diệt Tư Mã Thượng Chi.

Năm 398, Vương Cung liên kết với Dữu Giai, Hoàn Huyền và Ân Trọng Kham tiến quân về Kiến Khang nhằm tiêu diệt Vương Du và Tư Mã Thượng Chi. Tư Mã Đạo Tử phong cho con là Tư Mã Nguyên Hiển làm Chinh thảo đô đốc, cùng Tạ Diễm đưa quân chống trả, đồng thời sai Tư Mã Thượng Chi thảo phạt Dữu Giai. Giai bỏ trốn theo Hoàn Huyền.

Trong lúc đó, Tư Mã Nguyên Hiển dùng kế thuyết phục tướng dưới quyền của Vương Cung là Lưu Lao Chi, cuối cùng ông ta chấp nhận đầu hàng và đưa quân bắt được Vương Cung. Tư Mã Đạo Tử nghe được, muốn gặp mặt để chế giễu, nghe tin bọn Hoàn Huyền đã đến Thạch Đầu, vội xử chém ông ở Nghê Đường, Kiến Khang.

Tuy Vương Cung bị diệt nhưng thế lực của Hoàn Huyền, Ân Trọng Kham vẫn còn. Tả vệ tướng quân Hoàn Tu hiến kế nên gây hiền khích giữa Ân Trọng Kham với Hoàn Huyền và Dương Thuyên Kì. Đạo Tử nghe theo, bèn phong Hoàn Huyền là Thứ sử Giang châu, Ung châu, biếm Ân Trọng Kham làm Thứ sử Quảng châu. Về sau, Ân Trọng Kham rút quân, mối đe dọa đối với triều đình được hóa giải.

Mất quyền lực

Từ sau khi dẹp được Vương Cung, Tư Mã Đạo Tử ngày càng tin tưởng Tư Mã Nguyên Hiển, giao quân quyền cho Nguyên Hiển còn mình thì suôt ngày say sưa. Năm 398, do nghi có mưu đồ phản nghịch, Tư Mã Đạo Tử lệnh cho Tư Mã Nguyên Hiển bắt giữ và hành quyết Tôn Thái. Cháu trai của Tôn Thái, Tôn Ân chạy trốn đến đảo Chu San và lập kế hoạch phục thù.

Tư Mã Nguyên Hiển thấy cha mình không lo việc triều chính bèn nảy sinh ý định đoạt lấy quyền lực. Năm 399, nhân Tư Mã Đạo Tử bị bệnh và tiếp tục say xỉn suốt ngày, Tư Mã Nguyên Hiển bèn tự phong cho mình chức Dương Châu thứ sử và lợi dụng hoàng đế để đoạt lấy quyền chấp chính. Tư Mã Đạo Tử khi biết được việc này, rất tức giận, song không thể phản kháng. Đương thời, tuy vẫn là người nhiếp chính trên danh nghĩa, nhưng Tư Mã Đạo Tử thường uống rượu suốt ngày, còn hoàng đế thì bị dị tật không thể nói được nên mọi việc trong triều đều do Tư Mã Nguyên Hiển quyết đoán. Nguyên Hiển được tôn xưng là Tây lục, trong khi Tư Mã Đạo Tử được gọi là Đông lục. Từ thời điểm đó, Tư Mã Nguyên Hiển đoạt được quyền điều hành triều chính.

Đương thời Lại bộ thượng thư Xa Dận bất mãn việc Tư Mã Nguyên Hiển kiêu ngạo làm bại hoại triều đình, bèn đến gặp Tư Mã Đạo Tử, khuyên Tư Mã Đạo Tử nên tìm cách lấy lại quyền lực. Tư Mã Nguyên Hiển biết chuyện, đến hỏi Tư Mã Đạo Tử, rồi lấy việc Xa Dận li gián mình với cha, bức Xa Dận tự sát.

Qua đời

Từ sau khi mất quyền lực, Tư Mã Đạo Tử lại tiếp tục lún sâu vào con đường nghiệp ngập và không còn thiết gì đến việc triều chính. Trong khi đó, Tư Mã Nguyên Hiển bắt đầu thực hiện kế hoạch diệt trừ các thế lực địa phương, trong đó có Hoàn Huyền ở Kinh Khẩu. Năm 401, Tư Mã Nguyên Hiển cùng Lưu Lao Chi dẫn quân tiến đánh Hoàn Huyền, không may thất bại. Hoàn Huyền nhân đó tiến quân vào thành Kiến Khang. Lưu Lao Chi bỏ sang đầu hàng Hoàn Huyền. Trước tình thế sắp thua cuộc, Tư Mã Nguyên Hiển đến cầu cứu Tư Mã Đạo Tử nhưng ông cũng không còn kế sách gì, chỉ biết khóc mà thôi.

Hoàn Huyền nhanh chóng chiếm được thành Kiến Khang vào năm 402. Ông ta sát hại Tư Mã Nguyên Hiển cùng các đại thần là Đông Hải vương Tư Mã Ngạn Chương (con của Nguyên Hiển), Quan Quân tướng quân Mao Thái và Du kích tướng quân Mao Thúy, còn Tư Mã Đạo Tử bị đày sang An Thành. Từ đó triều đình nhà Tấn rơi vào tay Hoàn Huyền.

Đến ngày Canh Thân tháng 12 cùng năm (tức 3 tháng 2 năm 403), Tư Mã Đạo Tử bị thủ hạ cũ là Ngự sử Đỗ Trúc Lâm dùng thuốc độc giết chết theo lệnh của Hoàn Huyền. Năm đó ông được 39 tuổi. Tấn An Đế nghe tin thúc phụ qua đời, thân hành đến Tây Đường khóc tang ba ngày.

Hậu sự

Hoàn Huyền về sau cướp ngôi nhà Tấn, lập ra nhà Sở rồi bị đánh bại và bị giết chết. Triều đình nhà Tấn khi ấy quyết định phục hồi danh dự cho Tư Mã Đạo Tử, truy tôn là Thái phó, Thừa tướng; còn Tư Mã Nguyên Hiển được truy phong làm Thái úy. Đến năm 405, triều đình lại xuống chiếu truy tôn thụy hiệu cho ông là Cối Kê Văn Hiếu vương, và cho hợp táng cùng với Cối Kê vương phi; Tư Mã Nguyên Hiển cũng được truy tặng thụy là Cối Kê Trung thế tử; đồng thời cử người trong tôn thất là Tư Mã Tu Chi đến kế thừa tước vị Cối Kê vương.

Về sau có người tự xưng là con trai thứ của Tư Mã Nguyên Hiển tên là Tú Hi. Cối Kê Thái phi thấy thế bèn xin rước Tú Hi về để lập làm Cối Kê vương và cho chuyển Tu Chi đi nơi khác. Tuy nhiên Lưu Dụ (người kiểm soát triều chính) phát hiện ra chỉ là người nô bộc giả danh bèn giết chết. Tư Mã Tú Chi về sau mất, thụy là Cối Kê Điệu vương, không có con nối dòng, nước bị trừ.

Gia quyến
Cha: Tấn Giản Văn Đế Tư Mã Dục
Mẹ: Thái phi Lý Lăng Dung
Anh chị
Tư Mã Đạo Sinh (anh)
Tư Mã Du Sinh (anh)
Tư Mã Úc (anh)
Tư Mã Chu Sinh (anh)
Tư Mã Thiên Lưu (anh)
Tấn Hiếu Vũ Đế Tư Mã Diệu (anh)
Bà Dương công chúa (em gái)
Tân An công chúa (em gái)
Vũ Xương công chúa (em gái)
Tầm Dương công chúa (em gái)
Con cái
Tư Mã Nguyên Hiển, tức Cối Kê Trung thế tử, người được Tư Mã Đạo Tử lập làm thế tử kế vị, làm quan đến chức Phiêu kị tướng quân, sau bị sát hại
Cháu
Tư Mã Ngạn Chương, con Tư Mã Nguyên Hiển được phong tước vị Đông Hải vương, sau bị giết cùng với Tư Mã Nguyên Hiển
Tư Mã Tú Hi, tự xưng là con của Tư Mã Nguyên Hiển, bị Lưu Dụ giết chết
Tư Mã Thiên Trợ, tự xưng là con của Tư Mã Nguyên Hiển, sau này trốn sang nhà Bắc Ngụy, được Bắc Ngụy phong làm Đông Hải công, Thị trung, Thứ sử các châu Thanh, Duyện, Chinh Đông tướng quân
Tư Mã Nguyên Bá, chắt, con Tư Mã Thiên Trợ, được Bắc Ngụy phong làm Kiến Uy tướng quân, Thái thú Thái Sơn

Xem thêm
Tấn Giản Văn Đế
Tấn Hiếu Vũ Đế
Tư Mã Nguyên Hiển
Hoàn Huyền

Tham khảo
Tấn thư
Tư trị thông giám

Chú thích

Nhân vật chính trị nhà Tấn
Tể tướng Trung Quốc
Nhiếp chính nhà Tấn
Sinh năm 364
Mất năm 403


title: Tiếng Scotland

text:
Tiếng Scots hay tiếng Lallan (tiếng Gael Scotland: Albais/Beurla Ghallda) là một ngôn ngữ German được nói tại vùng Đất thấp Scotland và một phần của Ulster (nơi có một phương ngữ gọi là Scots Ulster). Nó đôi khi được gọi là tiếng Scots Đất thấp để phân biệt với tiếng Gael Scotland, một ngôn ngữ Celt từng hiện diện trên đa phần vùng Cao nguyên, nhóm đảo Hebrides và Galloway. Tiếng Scots phát triển từ tiếng Anh trung đại.

Vì không có sự thống nhất chung để phân biệt phương ngữ và ngôn ngữ, những học giả thường bất đồng ý kiến về tình trạng và mối quan hệ giữa tiếng Scots và tiếng Anh. Có thể xem tiếng Scots nằm ở một đầu một dãy phương ngữ, với tiếng Anh Scotland chuẩn đầu kia. Tiếng Scots nhiều khi được xem là một dạng cổ của tiếng Anh, nhưng nó đồng thời lại phương ngữ riêng. Ngược lại, tiếng Scots cũng thường được xem như một ngôn ngữ riêng biệt, tương tự như việc tiếng Na Uy rất giống, nhưng vẫn tách biệt, với tiếng Đan Mạch.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Scots-online
The Scots Language Society
Scots Language Centre
The Linguist List, Eastern Michigan University and Wayne State University
Scots at Omniglot
a phonetic description of Scottish Language and Dialects at Dictionary of the Scots Language
Words Without Borders Peter Constantine: Scots: The Auld an Nobill Tung
Scots in Schools
Emily SJE Kilborn (2007), The Politics of Language in Europe Case Studies in Scots, Occitan, Moldovan, & Serbo‐Croatian

Từ điển và thông tin ngôn ngữ
The Dictionary of the Scots Language
Scottish Language Dictionaries Ltd.
Dialect Map
SAMPA for Scots
Scottish words – illustrated
Abstract: Vowel height harmony and blocking in Buchan Scots, Mary Paster, University of California, Phonology Vol. 21, Issue 3
Scots Language Recordings

Bộ sưu tập các văn bản
ScotsteXt – books, poems and texts in Scots
Scots Threap
Scottish Corpus of Texts & Speech – Multimedia corpus of Scots and Scottish English
BBC Voices, Scots section – The BBC Voices Project is a major though informal look at UK language and speech
Scots Syntax Atlas

Scots


title: Tiếng Corse

text:
Tiếng Corse (corsu  hay lingua corsa ) là một ngôn ngữ Ý-Dalmatia nói ở Corse (Pháp). Corse gần gũi với phương ngữ Tuscan và do vậy cũng gần gũi với tiếng Ý chuẩn. Một số phương ngôn nam tiếng Corse có mặt trên đảo Sardegna (Ý).

Tiếng Corse từng đóng vai trò ngôn ngữ nói chính trên đảo Corse, cùng với tiếng Ý (ngôn ngữ chính thức ở Corse cho đến năm 1859, khi nó bị tiếng Pháp thế chỗ). Trong hai thế kỷ tiếp theo, việc dùng tiếng Pháp lan rộng đến mức, vào lúc Giải phóng năm 1945, mọi người dân trên đảo đều biết ít nhiều tiếng Pháp. Đến thập niên 1960, không còn người đơn ngữ tiếng Corse nào. Năm 1995, ước tính 65% người đảo Corse biết tiếng Corse ở mức nào đó, và thiểu số, chừng 10%, dùng tiếng Corse làm ngôn ngữ thứ nhất.

Chú thích

Ngôn ngữ tại Sardegna
Ngôn ngữ tại Pháp
Tiếng Corse
Nhóm ngôn ngữ gốc Ý


title: Eid al-Fitr

text:
Eid al-Fitr, còn gọi là Bayram (Bajram) hay "lễ nhịn ăn", "lễ ăn chay", là ngày lễ tôn giáo quan trọng của người Hồi giáo, vào ngày 1 Shawwal (tháng thứ 10 theo lịch Hồi giáo). Ngày lễ đánh dấu sự kết thúc của Ramadan mà người Hồi giáo tham dự hàng năm để đền đáp việc thánh Allah mặc khải kinh Koran đối với nhà tiên tri Muhammad.

Thời gian
Không có một ngày chính xác cho Eid-al-Fitr vì các nhà cầm quyền tôn giáo ở nhiều quốc gia khác nhau sẽ dựa vào việc nhìn thấy mặt trăng lưỡi liềm Eid xuất hiện để thông báo với người dân khi nào thì lễ hội sẽ chính thức bắt đầu. Nó có thể bị trì hoãn nếu bầu trời quá sáng, khi mặt trăng khuất, hoặc nếu mây cản trở. Đây cũng là lý do Ramadan có thể bắt đầu vào những ngày khác nhau ở những nơi khác nhau trên thế giới. Mọi người không được phép ăn chay vào dịp này trong năm, ngay cả khi họ muốn tiếp tục lễ hội Ramadan trước đó

Sự thể
Như một sự cảm tạ, người Hồi giáo sẽ đưa ra một khoản tiền nhất định dành cho từ thiện (zakat al-Fitr). Đây là một khoản quyên góp nhỏ hơn 2,5% so với khoản thông thường mà người Hồi giáo giàu có bị đánh thuế và cũng là một trong năm quy tắc trụ cột của đạo Hồi cần tuân theo. Ngoài các khoản này, một số người Hồi giáo còn chủ động làm việc tự nguyện tại những bếp nấu súp và quyên tặng thức ăn của họ cho những người cần cứu trợ. Các quốc gia trên thế giới thường tổ chức nhiều sự kiện lớn để chào mừng ngày lễ Eid-al-Fitr. Những buổi trình diễn pháo hoa đặc biệt phổ biến ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Ả Rập Saudi, khi mọi người có cơ hội để dành thời gian quây quần bên nhau và tận hưởng kỳ nghỉ.

Chú thích

Tham khảo
Sự thật về lễ hội Eid-al-Fitr có thể bạn chưa biết

Văn hóa Hồi giáo
Lễ hội Hồi giáo


title: Mikhail Aleksandrovich Bakunin

text:
Mikhail Aleksandrovich Bakunin (tiếng Nga: Михаи́л Алекса́ндрович Баку́нин; 30 tháng 5 [lịch cũ 18 tháng 5], 1814 – 1 tháng 7 năm 1876) là nhà chủ nghĩa xã hội tự do cá nhân, nhà cách mạng người Nga. Ông được xem là một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất của chủ nghĩa vô trị.

Chú thích

Tham khảo

Nhà cách mạng Nga
Nhà triết học Nga
Nhà triết học vô thần


title: Tổ

text:
Tổ là cấu trúc do động vật tạo ra để giữ trứng, con của chúng hoặc thỉnh thoảng là bản thân chúng. Mặc dù tổ thường có liên quan đến các loài chim, một vài lớp khác của động vật có xương sống và động vật không xương sống cũng xây tổ.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Công trình theo loại
Gia cầm
Động vật học
Tập tính học


title: Phi (chữ cái)

text:
Phi (viết hoa Φ, viết thường φ, ký hiệu toán học  là chữ cái thứ 21 trong bảng chữ cái Hy Lạp.

Sử dụng
Trong kỹ thuật thiết kế và xây dựng, nó thường được dùng để biểu thị đường kính của hình tròn là mặt cắt của 1 vật có dạng cầu hay trụ (ví dụ như đường kính ống nước).

Trong vật lý, nó thường được dùng để chỉ pha ban đầu của 1 vật dao động điều hòa, hay từ thông qua 1 đơn vị diện tích.

Ngoài ra còn được thấy trong các môn điện học có cos Φ

Tham khảo

Ký tự Hy Lạp


title: Rho

text:
Rho (viết hoa Ρ, viết thường ρ hoặc ) là chữ cái thứ 17 trong bảng chữ cái Hy Lạp.

Trong Nhiêt động học còn được gọi là khối lượng riêng ( hay mật độ ) là đại lượng nghịch đảo của thể tích riêng được tính theo công thức

ρ = G / V [kg/m3 ], với G là khối lượng của mỗi chất tính theo kg

V là thể tích tính theo m3

Trong vật lí, ρ là kí hiệu của điện trở suất (Ωm)

Tham khảo

Ký tự Hy Lạp


title: Tiber

text:
Tiber (tiếng Latinh: Tiberis, tiếng Ý: Tevere) là dòng sông chính ở thủ đô Roma, là con sông dài thứ ba ở Ý cũng như là con sông dài nhất tại miền Trung của quốc gia này. Sông bắt nguồn từ dãy núi Appennini ở Emilia-Romagna, có chiều dài 406 km (252 dặm) từ Umbria và Lazio, hợp với sông Aniene ở khu vực hạ lưu và đổ ra biển Tyrrhenum tại cửa sông nằm giữa khu vực Ostia và Fiumicino.

Đây chính là con sông quan trọng nhất gắn liền với lịch sử, văn hóa, và kinh tế của cư dân thành Roma, nuôi dưỡng và định hình nên nền Văn minh La Mã cổ đại rực rỡ. Ngoài vai trò cơ bản là cung cấp nguồn nước sạch để sinh hoạt và phát triển nông nghiệp trù phú, Tiber đã từng là tuyến thủy lộ "cửa ngõ" sơ khởi quan trọng nhất cho phép thành Roma tham gia vào tuyến giao thương hàng hải, từ đó làm bàn đạp để quân đội La Mã tiến hành những cuộc chiến tranh chinh phạt và bành trướng lãnh thổ tạo lập nên Đế quốc La Mã hùng mạnh, bá chủ khắp khu vực Địa Trung Hải lúc bấy giờ.

Con sông bắt nguồn từ đỉnh Fumaiolo ở miền trung nước Ý và chảy theo hướng Nam đi qua Perugia và Roma và gặp biển tại Ostia, với lưu vực khoảng 17.375 km vuông. Cổ xưa được gọi với cái tên flavus trong tiếng Latinh có nghĩa là "vàng óng", chỉ đến màu sắc của nước sông này, dòng Tiber được gia cố mạnh tại cửa sông khoảng 3 cây số (2 dặm) từ thời La Mã, rời khỏi thành cảng cổ đại Ostia 6 cây số (4 dặm) trong đất liền. Tuy vậy, Tiber không tạo thành một vùng đồng bằng theo tỷ lệ cân xứng, do dòng biển chảy từ phía bắc mạnh sát bờ biển, bờ biển dốc đứng và quá trình sụt lún kiến tạo chậm.

Bên cạnh vai trò lịch sử, dòng Tiber nổi tiếng và được biết đến nhiều nhất ở đoạn chảy xuyên qua trung tâm lịch sử thành Roma cùng đầy rẫy những di tích và công trình nổi tiếng dọc theo xung quanh hai bên bờ với nhiều cây cầu quan trọng bắt ngang, tiêu biểu nhất có thể kể đến là Cầu Thiên Thần, Lâu đài Thiên Thần, Đại vương cung thánh đường Thánh Phêrô Vatican, đảo Tiberina (khúc cạn tự nhiên duy nhất của dòng sông) và phố cổ Trastevere, trở thành một trong những đề tài cảm hứng quan trọng cho thơ văn, hội họa và nghệ thuật ở Thành phố vĩnh hằng xuyên suốt nhiều thế kỷ.

Nguồn chảy

Đầu nguồn sông Tiber bao gồm 2 mạch nước suối cách nhau 10 mét nằm trên đỉnh Fumaiolo. Hai mạch nước này được gọi là "Le Vene" có nghĩa là "tĩnh mạch" trong tiếng Ý, tọa lạc bên trong khu rừng dẻ gai có độ cao 1.286 mét so với mặt nước biển. Trong những năm 1930, Benito Mussolini dựng một cột cẩm thạch cổ La Mã ngay nơi mà sông nguồn đổ ra và khắc dòng chữ QUI NASCE IL FIUME SACRO AI DESTINI DI ROMA nghĩa là "Tại chốn này sinh ra dòng sông linh thiêng tạo nên vận mệnh thành Roma". Có biểu tượng một con đại bàng trên đỉnh cột đá, tượng trưng cho biểu tượng phát xít. Những cây số đầu tiên của dòng sông chảy xuyên qua thung lũng Valtiberina trước khi tiến vào vùng Umbria.

Từ nguyên học

Có thể cái tên Tiber có nguồn gốc tiền-Latinh, giống như cái tên La Mã Tibur (hiện đại là Tivoli) và có thể là đặc thù của nhóm ngôn ngữ gốc Ý. Chữ mang gốc tương tự có thể được tìm thấy trong tiếng Latinh là từ tên riêng Tiberius. Các biến thể Etrusca của tên riêng này là Thefarie (mượn từ tiếng Faliscan *Tiferios, có nghĩa là "(người) từ vùng Tiber" < *Tiferis nghĩa là "Tiber") và Teperie (thông qua tên thủy văn "Tiber" của Latinh).

Vị vua truyền thuyết Tiberinus, thứ 9 trong danh sách các vua Alba Longa, được cho là đã chết đuối ở sông Albula, sau này được gọi là Tiberis. Truyền thuyết này có thể đã giải thích cho ký ức về một cái tên trước đó, có lẽ là tiếng Ấn-Âu nguyên thủy cho dòng sông, "trắng" (alba) với trầm tích, hoặc "từ những ngọn núi" từ núi "alba, albion" thời tiền Ấn-Âu, chỉ khu vực trên cao. Tiberis/Tifernus có thể là một từ phụ có gốc tiền Ấn-Âu liên quan đến "nước tĩnh" tifos trong tiếng Aegea, hay τύφη trong tiếng Hy Lạp một loại cỏ dại ở đầm lầy và bờ sông (Typha angustifolia), từ Tibilis và Tebro trong tiếng Iberia cổ, và từ Aquae Tibilitanae trong tiếng Numidia. Tuy nhiên, một từ nguyên khác là từ *dubri- (nước) trong tiếng tộc Sicel cổ ở Sicilia, có dạng Θύβρις và sau này trở thành Tiberis. Gốc *dubri- này phổ biến ở Tây Âu, ví dụ các chữ: Dover, Portus, Dubris.

Lịch sử
Theo thần thoại, thành phố Roma được thành lập vào năm 753 trước Công nguyên trên bờ sông Tiber cách biển Ostia khoảng 25 km. Đảo Tiberina, một cồn "đảo" tự nhiên trên sông, giữa khu vực Trastevere và trung tâm thành phố cổ đại, là địa điểm đặt một pháo đài cổ quan trọng và sau đó đã được bắc cầu sang. Truyền thuyết kể rằng những người sáng lập Roma, hai anh em sinh đôi Romulus và Remus đã bị bỏ rơi bên bờ sông và hai đứa trẻ này được sói cái tên Lupa cưu mang.

Con sông đánh dấu ranh giới giữa các vùng đất của người Etrusca ở phía tây, tộc Sabine ở phía đông và người Latin ở phía nam. Benito Mussolini nguyên sinh ra ở Romagna, đã điều chỉnh ranh giới giữa Toscana và Emilia-Romagna, để các mạch nước của Tiber nằm ở Romagna.

Tiber cực kỳ quan trọng đối với giao thương và buôn bán của người La Mã, vì các con tàu có thể vươn xa tới 100 km (60 dặm) ở thượng nguồn; có bằng chứng cho thấy nó đã được sử dụng để vận chuyển ngũ cốc từ Thung lũng Teverina từ rất lâu trước đây vào thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên. Sau đó nó được sử dụng để vận chuyển đá, gỗ và thực phẩm đến Roma.

Trong các cuộc Chiến tranh Punic vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, bến cảng tại Ostia đã trở thành một căn cứ hải quân chủ chốt. Sau đó nó trở thành thương cảng quan trọng nhất của Roma, nơi lúa mì, dầu ô liu và rượu vang được nhập khẩu từ các thuộc địa của La Mã xung quanh vùng Địa Trung Hải. Các cầu cảng cũng được xây dựng dọc theo bờ sông ở chính Roma, tại các bờ sông xung quanh khu vực Campus Martius. Người La Mã đã kết nối sông với hệ thống cống rãnh (Cloaca Maxima) và với một mạng lưới đường hầm ngầm và các kênh khác, để đưa nước của nó vào giữa thành phố.

Những người La Mã giàu có đã có vườn hoa công viên hoặc "horti" tại hai bên bờ sông Roma từ thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Chúng có thể đã được rao bán và phát triển quy hoạch mở rộng sau đó khoảng một thế kỷ.

Sự bồi lắng nặng nề của dòng sông đã gây khó khăn cho việc duy trì Ostia, khiến các hoàng đế Claudius và Trajan thành lập một cảng mới tại Fiumicino vào thế kỷ 1 sau Công nguyên. Họ xây dựng một con đường mới, Via Portuensis (hay Via Portuense trong tiếng Ý), nối Roma với Fiumicino, rời thành phố bằng Porta Portuensis (hay Porta Portese - có nghĩa 'cổng thành cảng'). Cả hai cảng cuối cùng đã bị bỏ hoang do lắng ủ bùn.

Một số giáo hoàng đã cố gắng cải thiện hàng hải trên sông Tiber vào thế kỷ 17 và 18, với việc nạo vét mở rộng tiếp tục vào thế kỷ 19. Thương mại đã được thúc đẩy trong một khoảng thời gian cho đến đến thế kỷ 20, khi sự bồi lấp đã dẫn đến việc con sông chỉ có thể đi lại được xa như chính Roma mà thôi.

Tiber từng được biết đến với những trận lũ lụt - Campus Martius là một vùng đồng ngập lụt và thường xuyên ngập đến độ sâu 2 mét (6 ft 7 in). Con sông bây giờ được giới hạn giữa các kè đá cao được xây dựng vào năm 1876. Trong thành phố, các bờ sông được bao quanh bởi các đại lộ được gọi là lungotevere, có nghĩa "dọc theo dòng Tiber" trong tiếng Ý.

Bởi vì danh tính con sông mang nghĩa gắn liền với Roma, các thuật ngữ "bơi sang sông Tiber" hoặc "băng qua sông Tiber" đã trở thành thuật ngữ viết tắt của Tin lành để cải đạo sang Công giáo Rôma. Điều này thường phổ biến nhất nếu người chuyển đổi là người Anh giáo, ngược lại của nó được gọi là "bơi sang sông Thames" hoặc "băng qua sông Thames".

Ở La Mã cổ đại, những tội phạm bị hành quyết đều bị ném xuống sông Tiber. Những người bị hành quyết ở bậc thang Gemonia (bậc thang Tang tóc) bị ném xuống Tiber trong hồi sau của triều đại hoàng đế Tiberius. Việc này được tiếp tục trong nhiều thế kỷ. Ví dụ, xác của Giáo hoàng Formôsô đã bị ném xuống Tiber sau Công đồng xác chết khét tiếng được tổ chức vào năm 897.

Cầu
Ngoài rất nhiều cây cầu sau này bắc qua Tiber ở trung tâm Roma, vẫn còn một số cây cầu cổ (hiện chủ yếu chỉ dành cho người đi bộ) vẫn tồn tại một phần (ví dụ: Cầu Milvius và Cầu Thiên Thần) hoặc toàn bộ (Cầu Fabricius - cây cầu La Mã cổ đại lâu đời nhất còn tồn tại cho đến ngày nay từ năm 62 trước Công nguyên).

Ngoài những cây cầu dân dụng trên, còn có cầu phục vụ cho đường hầm mà tàu điện ngầm sử dụng.

Nhân cách hóa
Theo mô tả tiêu chuẩn của người La Mã về các dòng sông như những nam thần nằm nghiêng được xây dựng đầy quyền năng, Tiber, cũng được hiểu là một vị thần tên là Tiberinus, được thể hiện với những dòng nước chảy từ tóc và râu của ông.

Chú thích

Roma
Địa lý Ý
Sông của Ý


title: HMS Forester (H74)

text:
HMS Forester (H74) là một tàu khu trục lớp F được Hải quân Hoàng gia Anh Quốc chế tạo vào đầu những năm 1930. Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, nó chủ yếu hoạt động bảo vệ các đoàn tàu vận tải, truy tìm và tiêu diệt tàu ngầm đối phương tại Địa Trung Hải, Đại Tây Dương và Bắc Cực cũng như tham gia cuộc Đổ bộ Normandy. Sau chiến tranh nó bị tháo dỡ vào năm 1946.

Thiết kế và chế tạo
Lớp tàu khu trục F có đặc tính tương tự như Lớp tàu khu trục C và D dẫn trước vào năm 1931, nhưng có dáng lườn tàu và cầu tàu được cải tiến, được bố trí ba phòng nồi hơi thay vì hai, và pháo QF  có thể nâng đến góc 40° thay vì 30° như ở lớp trước.

Forester được đặt hàng trong Chương trình Chế tạo Hải quân 1932. Nó được đặt lườn tại xưởng tàu của vào hãng J. Samuel White ở Cowes ngày 15 tháng 5 năm 1933; được hạ thủy vào ngày 28 tháng 6 năm 1934 như là chiếc tàu chiến thứ mười một của Hải quân Hoàng gia mang cái tên này, và hoàn tất vào ngày 19 tháng 4 năm 1935 với phí tổn 284.898 Bảng Anh, không tính đến những thiết bị do Bộ Hải quân Anh cung cấp như vũ khí, đạn dược, thiết bị thông tin liên lạc.

Lịch sử hoạt động

Trước chiến tranh
Sau khi nhập biên chế để phục vụ vào tháng 4 năm 1935, Forester gia nhập Chi hạm đội Khu trục 4 trực thuộc Hạm đội Nhà vào tháng 6. Đến tháng 9, Forester và  được gửi đến Địa Trung Hải như lực lượng tăng cường trong cuộc Chiến tranh Ý-Abyssinia thứ hai. Vào tháng 2 năm 1936, nó tham gia cuộc tập trận phối hợp hàng năm tại Gibraltar với các tàu chiến của Hạm đội Nhà và Hạm đội Địa Trung Hải, rồi đến tháng 3 quay trở lại vùng biển nhà tiếp tục phục vụ cùng chi hạm đội. Vào tháng 6 năm 1937, nó tham gia Duyệt binh Hạm đội tại Spithead nhân lễ Đăng quang của Vua George VI. Forester tiếp tục phục vụ cùng Hạm đội Nhà, tham gia kế hoạch thực tập và viếng thăm các cảng, cũng như cuộc tập trận phối hợp hàng năm tại Gibraltar. Đến tháng 4 năm 1939, Chi hạm đội Khu trục 4 được đổi tên thành Chi hạm đội Khu trục 8.

1939-1941
Vào ngày 7 tháng 4 năm 1940, Forester cùng với tàu tuần dương  và ba tàu khu trục khác hình thành nên lực lượng hộ tống cho Đoàn tàu vận tải NP1 chuyển binh lính đến Na Uy như một phần của Kế hoạch R 4. Tuy nhiên, dự định của phía Anh bị ngăn trở do Đức bất ngờ xâm chiếm Na Uy vào ngày 9 tháng 4 trong Chiến dịch Weserübung.

Forester tiếp tục hoạt động cùng Chi hạm đội Khu trục 8 tại khu vực Tây Địa Trung Hải cho đến cuối năm 1941, tham gia nhiều hoạt động nhằm chuyển giao binh lính và thiết bị tăng cường, đặc biệt là máy bay tiêm kích cho Malta vốn đang bị phong tỏa, cũng như tấn công các căn cứ của Ý. Vào tháng 11, trong Chiến dịch Collar, một chuyến đi tiếp vận đến Malta, nó đã tham gia Trận chiến mũi Spartivento, một cuộc đụng độ ngắn với các tàu chiến Ý nhưng bất phân thắng bại.

Đầu năm 1941, Forester được tạm thời điều sang nhiệm vụ bảo vệ các đoàn tàu vận tải vượt Đại Tây Dương đặt căn cứ tại Freetown, Sierra Leone, và đến tháng 5 đã tham gia vào việc truy lùng thiết giáp hạm Đức Bismarck trước khi nó bị phát hiện và đánh chìm. Vào tháng 6, đang khi tuần tra chống tàu ngầm về phía Tây Gibralta, nó đã tham gia đánh chìm tàu ngầm U-boat Đức U-138, và sau đó chặn bắt tàu tiếp liệu Đức Alstertor. Đến tháng 7 năm 1941, trong quá trình Chiến dịch Substance, một đoàn tàu vận tải chở lực lượng tăng cường và tiếp liệu đến Malta, Forester đã cứu vớt những người sống sót trên chiếc tàu chị em , vốn bị hỏng nặng do trúng ngư lôi phóng từ máy bay ném bom-ngư lôi Ý, rồi sau đó đánh đắm nó bằng ngư lôi. Vào cuối tháng 10 năm 1941, Forester được điều trở lại Lực lượng Hộ tống Freetown cho nhiệm vụ bảo vệ các đoàn tàu vượt đại dương, và quay trở về Anh vào cuối tháng 11 để được tái trang bị và cải biến thành một tàu khu trục hộ tống chống tàu ngầm.

Vận tải Bắc Cực, 1942
Forester quay trở lại hoạt động vào ngày 11 tháng 4 năm 1942, khi nó tham gia thành phần hộ tống cho PQ 14, một đoàn tàu vận tải Bắc Cực đi sang Murmansk. Vào ngày 18 tháng 4, nó được cho tách ra khỏi PQ 14 để ngăn chặn một cuộc tấn công có thể có của các tàu khu trục Đức đặt căn cứ tại Kirkenes; cuộc tấn công của Đức bị hủy bỏ do thời tiết xấu. Đến ngày 28 tháng 4, nó tham gia lực lượng hộ tống cho Đoàn tàu QP 11 quay trở về; và hai ngày sau đó, khi  bị trúng ngư lôi, nó đã nỗ lực cứu chiếc tàu tuần dương. Vào ngày 1 tháng 5, Edinburgh và các tàu hộ tống bị các tàu khu trục Đức Z24, Z25 và Z7 Hermann Schoemann tấn công. Forester tìm cách tấn công Z25 bằng ngư lôi, nhưng bị hải pháo bắn trúng và bị hư hại đáng kể; mười hai thành viên thủy thủ đoàn tử trận, trong đó có hạm trưởng, và chín người khác bị thương. Ngày hôm sau, Edinburgh bị Foresight đánh đắm; Forester cố lếch quay trở lại Murmansk để được sửa chữa tạm thời nhằm có thể quay trở về Anh.

Nó lên đường vào ngày 13 tháng 5 cùng các tàu khu trục Foresight,  và  hộ tống cho tàu tuần dương , vốn cũng bị hư hại do đụng độ với tàu khu trục Đức. Ngày hôm sau, các con tàu chịu đựng các cuộc không kích ác liệt, và Trinidad chịu thêm những hư hại. Forester đón nhận những người bị thương cùng những người sống sót khác, và Trinidad bị Matchless đánh đắm. Forester về đến Scapa Flow vào ngày 18 tháng 5 và lập tức được chuyển đến một xưởng tàu ở Tyne để sửa chữa. Đến tháng 10, Forester gia nhập trở lại chi hạm đội và tiếp tục các chuyến đi vận tải Bắc Cực. Vào tháng 4 năm 1943, nó được tái trang bị tại Leith, được bổ sung vũ khí phòng không tầm gần.

Đại Tây Dương và cuộc đổ bộ Normandy, 1943-1945
Vào tháng 6 năm 1943 Forester gia nhập Đội hộ tống Canada 1 cho nhiệm vụ hộ tống vận tải vượt Đại tây Dương, trở thành soái hạm của đội vào tháng 3 năm 1944. Ngày 10 tháng 3 năm 1944, đang khi hộ tống Đoàn tàu vận tải SC 154, Forester cùng với tàu khu trục HMCS St. Laurent và các tàu corvette HMCS Swansea và HMCS Owen Sound đã đánh chìm tàu ngầm U-845; 45 người sống sót đã được cứu vớt.

Nhiệm vụ hộ tống vận tải và tuần tra tại vùng eo biển Manche tiếp tục cho đến tháng 8, và vào ngày 20 tháng 8, Forester,  và  đã đánh chìm tàu ngầm U-413 ngoài khơi Beachy Head. Ngày hôm sau, nó đụng độ và đẩy lui các tàu tuần tra E-boat Đức trong khi bảo vệ đoàn tàu vận tải cùng với  và . Trong tháng 10 và tháng 11, đội của nó được bố trí hộ tống vận tải đặt căn cứ tại Derry.

Ngày 1 tháng 12 năm 1944, Forester đi đến Liverpool để sửa chữa, và quay trở lại phục vụ vào tháng 5 năm 1945, gia nhập Lực lượng Hộ tống Rosyth làm nhiệm vụ hộ tống vận tải. Nó được cho ngừng hoạt động vào tháng 9 năm 1945 và đưa về lực lượng dự bị tại Dartmouth vào ngày 2 tháng 11. Forester được đưa vào danh sách loại bỏ vào tháng 1 năm 1946; con tàu được đưa đến Rosyth và bắt đầu tháo dỡ từ ngày 26 tháng 2 năm đó.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Lớp tàu khu trục E và F
Tàu khu trục của Hải quân Hoàng gia Anh
Tàu khu trục trong Thế Chiến II


title: Luis Federico Leloir

text:
Luis Federico Leloir (1906-1987) là nhà hóa học
người Argentina. Ông giành Giải Nobel Hóa học năm 1987 nhờ những khám phá về các nucleotide đường và vai trò của chúng trong tổng hợp các cacbonhidrat. Ông trở thành nhà hóa học Mỹ Latin đầu tiên nhận giải thưởng cao quý này. Để tưởng nhớ, tên ông được dùng để đặt cho tiểu hành tinh 2548 Leloir.

Chú thích

Sinh năm 1906
Mất năm 1987
Nhà hóa học Argentina
Người Paris
Nhà khoa học Argentina
Người Argentina đoạt giải Nobel
Người đoạt giải Nobel Hóa học


title: 399 TCN

text:
300 TCN là một năm trong lịch Roman.

Sự kiện

Sinh

Mất
15 tháng 2: Socrates, triết học gia Hy Lạp

Tham khảo

Năm 399 TCN


title: Tiếng Hy Lạp cổ đại

text:
Tiếng Hy Lạp cổ đại là hình thức tiếng Hy Lạp được sử dụng trong thế kỷ 15 TCN đến thế kỷ 3 TCN. Được nói bởi người Hy Lạp cổ ở nhiều giai đoạn khác nhau: thời kỳ sơ khai (thế kỷ 15 TCN – thế kỷ 12 TCN), thời kỳ tăm tối (thế kỷ 12 TCN – thế kỷ 8 TCN), thời kỳ cổ phong (thế kỷ 8 TCN – thế kỷ 5 TCN), và thời kỳ cổ điển (thế kỷ 5 TCN – thế kỷ 3 TCN).

Tiếng Hy Lạp cổ là ngôn ngữ bản địa của Hómēros và của những nhà hiền triết và sử gia Hy Lạp cổ vào thế kỷ 5 TCN. Ảnh hưởng của người La Mã cũng đóng góp nhiều từ mượn vào từ vựng tiếng Anh và đã được coi là tiêu chuẩn trong  hệ thống giáo dục và kiến thức Thế giới phương Tây vào thời kỳ Phục hưng. Bài viết này chủ yếu chứa thông tin về các Sử thi và thời kỳ Cổ đại về ngôn ngữ này.

Trong thời kỳ Hy Lạp hóa (300 TCN) Người Hy Lạp cổ đã bắt đầu thông dụng tiếng phổ thông, được coi như là một giai đoạn lịch sử riêng biệt, mặc dù dạng cổ nhất có sự tương đồng với phương ngữ Attic và dạng gần đây nhất sáp nhập vào tiếng Hy Lạp trung đại. Có một số khu vực còn nói tiếng Hy Lạp cổ, trong khi tiếng Attic phát triển thành tiếng Koine phổ thông.

Phương ngữ
Xem thêm: Nhóm ngôn ngữ Hy Lạp
Tiếng Hy Lạp cổ là một ngôn ngữ đa tâm, chia thành nhiều phương ngữ khác nhau. Gồm những phương ngữ khác nhau như tiếng Attica và tiếng Ionia, tiếng Aeolia, tiếng Nam Akhaia, và tiếng Dōrismos, và nhiều tiếng khác. Một vài phương ngữ được tìm thấy trong các tài liệu cổ được sử dụng trong văn thơ, các tiếng còn lại chỉ được chứng thực trong chữ khắc.

Tiếng Hy Lạp của Homeros nổi bật nhất trong các phương ngữ Hy Lạp cổ là dạng văn học của tiếng Hy Lạp thời cổ phong (chủ yếu lấy nhiều từ ở Ionia và Aeolia) được dùng nhiều trong các sử thi như Iliad và Odyse, và nhiều bài văn thơ của nhiều nhà thơ khác. Tiếng Hy Lạp Homeros có sự khác biệt đáng biệt đáng kể về ngữ pháp và cách phát âm từ tiếng Attica cổ và những phương ngữ cổ khác.

Nguồn gốc và hình thái của hệ ngôn ngữ Hy Lạp chưa được hiểu rõ vì không có nhiều bằng chứng chứng minh. Một số giả thuyết nói về cách mà các nhóm phương ngữ Hy Lạp có thể đã  tách ra từ nhiều từ ngôn ngữ gần giống tiếng Hy Lạp từ nguồn gốc chung tiền Ấn-Âu và thời kỳ cổ đại, tiếng có rất nhiều điểm chung nhưng có sự khác biệt ở một vài chi tiết. Phương ngữ duy nhất được chứng thực từ thời kỳ này là tiếng Hy Lạp Mykenai, nhưng liệu có liên quan hay không với các phương ngữ  và các hoàn cảnh trong lịch sử có thể đã tồn tại ở một dạng khác.

Các học giả tin rằng nhóm các ngôn ngữ Hy Lạp thời cổ đại đã tồn tại đâu đó vào khoảng năm 1120 TCN, vào thời kỳ Dorian xâm lược - và sự xuất hiện đầu tiên của chúng dưới dạng chữ cái viết chính xác bắt đầu vào thế kỷ thứ 8 trước Công nguyên. Cuộc xâm lược sẽ không phải là "Dorian" trừ khi những kẻ xâm lược có một số mối quan hệ văn hóa với người Dorian lịch sử. Cuộc xâm lược được biết là đã di dời dân cư đến các vùng Attic-Ionic sau này, những người tự coi mình là hậu duệ của dân cư đã di dời hoặc tranh giành với người Dorian.

Người Hy Lạp vào thời điểm này tin rằng có 3 nhóm người chính ở Hy Lạp - Doris, Aeolis và Ionis (và người Athens), mỗi người có phương ngữ xác định và đặc trưng của họ. Cho phép họ giám sát Arcadian, một phương ngữ miền núi khó hiểu, và Síp, xa trung tâm của học thuật Hy Lạp, sự phân chia người và ngôn ngữ này khá giống với kết quả điều tra khảo cổ học-ngôn ngữ hiện đại.

Các vùng phân bố tiếng Hy Lạp cổ:
 Nhóm Tây
 Dorismos Tây Bắc
Epirus
Elis
 Dōrismós Nam
 Peloponnesos
 Crete
 Rhodes
 Bắc Akhaios
 Achaea
 Magna Graecia
 Nhóm Trung
 Nhóm Aeolikos
 Aeolia
Aeolis
Lesbos
 Boeotia
 Thessaly
 Nam Akhaios
 Arcadia
 Síp
 Nhóm Đông
 Attica
 Attika
 Lemnos
 Skyros
 Ionia
 Ionia
 Euboea
 Chalkidiki

Âm vị

Phụ âm

/z/ là tha âm vị của /s/, dùng trước các phụ âm kêu, và đặc biệt trong tổ hợp /zd/ được viết như zêta (ζ). Âm // (r không kêu) được viết như rho với hơi mạnh () có thể là một tha âm vị của /r/.

Vào thế kỷ 4 TCN, /oː/ được đọc sang /uː/

Hình thái

Tham khảo

Cổ_đại
Hy_Lạp_cổ_đại
Hy Lạp cổ đại


title: Tiếng Asturias

text:
Tiếng Asturias (asturianu , từng được gọi là bable ), một ngôn ngữ Rôman được nói tại Asturias, Tây Ban Nha. Tiếng Asturias là một phần của nhóm ngôn ngữ Asturias-León. Số người nói ngôn ngữ này được ước tính là 100.000 người bản ngữ và 450.000 người nói như ngôn ngữ thứ hai. Academia de la Llingua Asturiana là tổ chức quy định của tiếng Asturias. Dù không phải ngôn ngữ chính thức tại Tây Ban Nha nó được bảo vệ và công nhận dưới Đạo luật Tự quản (Estatuto de Autonomía) và được dạy trong trường học.

Tham khảo

Ngôn ngữ tại Tây Ban Nha


title: Ngữ tộc Berber

text:
Ngữ tộc Berber hay ngữ tộc Amazigh (tên Berber: ) Tamaziɣt /tæmæˈzɪɣt/ hay Tamazight /θæmæˈzɪɣθ/ là một nhóm gồm các ngôn ngữ và phương ngữ liên quan chặt chẽ đến nhau, nguồn gốc tại Bắc Phi.

Ngôn ngữ Berber có một lượng người nói lớn ở Algérie và Maroc, và một lượng người nói nhỏ hơn tại Libya, Tunisia, bắc Mali, bắc Niger, bắc Burkina Faso, Mauritanie, và ở ốc đảo Siwa thuộc Ai Cập. Ngoài ra, còn có những cộng đồng người nhập cư nói ngôn ngữ Berber tại châu Âu. Năm 2001, Berber trở thành ngôn ngữ quốc gia của Algérie, và năm 2011, trở thành ngôn ngữ chính thức của Maroc. Năm 2016, nó được công nhận là ngôn ngữ chính thức của Algérie, sau nhiều năm bị xem nhẹ.

Ngữ tộc Berber là một nhánh của ngữ hệ Phi-Á, đã được ghi nhận từ thời kỳ cổ đại. Số người Berber cao hơn nhiều so với số người nói ngôn ngữ Berber. Phần lớn người dân vùng Maghreb có tổ tiên Berber. Ví dụ như tại Algérie, đa phần dân cư là người Berber bị Ả Rập hóa.

Có một phong trào nhằm chuẩn hóa các ngôn ngữ Bắc Berber thành một ngôn ngữ chuẩn. Cái tên Tamazight, ban đầu là tên của vùng Atlas và Rif, nay thường được dùng để chỉ thứ tiếng Berber chuẩn hóa này, hay thậm chí cả nhóm Berber, gồm cả Tuareg-Berber.

Tham khảo

Maghreb
Ngữ hệ Phi-Á
Ngôn ngữ tại Algérie

Ngôn ngữ tại Tunisia
Ngôn ngữ tại Niger
Ngôn ngữ tại Mauritanie
Ngôn ngữ tại Maroc
Ngôn ngữ tại Mali
Ngôn ngữ tại Gibraltar


title: Chi (chữ cái)

text:
Chi (chữ hoa Χ, chữ thường χ; ) là chữ cái thứ 22 trong bảng chữ cái Hy Lạp.

Chi thường được sử dụng trong chữ cái Hy Lạp hiệu hóa học chữ chi được biết trong độ âm điện hóa học

Chi cũng được dùng để đếm số lần tôi quan hệ với mẹ bạn.

Tham khảo
pornhub.com

Ký tự Hy Lạp
Văn hóa Hy Lạp


title: Paul Flory

text:
Paul John Flory (1910-1985) là nhà hóa học người Mỹ. Ông giành Giải Nobel Hóa học năm 1974 nhờ tìm ra lý thuyết và thực nghiệm về phương diện hóa lý của các đại phân tử. Ngoài ra, ông còn nghiên cứu tính chất của polyme, một trong những vật liệu mới quan trọng nhất đối với thế giới.

Chú thích

Sinh năm 1910
Mất năm 1985
Nhà hóa học Hoa Kỳ
Nhà khoa học Hoa Kỳ
Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Người đoạt giải Nobel Hóa học


title: Môi trường tự nhiên

text:
Môi trường tự nhiên bao gồm tất cả các sinh vật sống và không sống có trong tự nhiên, có nghĩa là không phải là nhân tạo. Thuật ngữ này thường được áp dụng cho Trái Đất hoặc một số phần của Trái Đất. Môi trường này bao gồm sự tương tác của tất cả các loài sống, khí hậu, thời tiết và tài nguyên thiên nhiên có ảnh hưởng đến sự tồn tại của con người và hoạt động kinh tế. Khái niệm môi trường tự nhiên có thể được phân biệt thành các thành phần:

 Các đơn vị sinh thái hoàn chỉnh hoạt động như các hệ thống tự nhiên mà không có sự can thiệp lớn của con người văn minh, bao gồm tất cả thảm thực vật, vi sinh vật, đất, đá, khí quyển và các hiện tượng tự nhiên xảy ra trong ranh giới và bản chất của chúng.
 Các nguồn tài nguyên thiên nhiên phổ biến và các hiện tượng vật lý thiếu ranh giới rõ ràng, chẳng hạn như không khí, nước và khí hậu, cũng như năng lượng, bức xạ, điện tích và từ tính, không bắt nguồn từ hành động văn minh của con người.

Đối lập với môi trường tự nhiên là môi trường được xây dựng. Ở những khu vực mà con người đã biến đổi cảnh quan một cách cơ bản như thiết lập đô thị và chuyển đổi đất nông nghiệp, môi trường tự nhiên được biến đổi rất nhiều thành môi trường đơn giản hóa của con người. Ngay cả những hành động có vẻ ít cực đoan hơn, chẳng hạn như xây dựng một túp lều bằng bùn hoặc một hệ thống quang điện trên sa mạc, môi trường đã được biến đổi sẽ trở thành một môi trường nhân tạo. Mặc dù nhiều loài động vật xây dựng mọi thứ để cung cấp một môi trường tốt hơn cho chúng, chúng không phải là con người, do đó đập hải ly và các công trình của mối xây gò, được coi là tự nhiên.

Con người hiếm khi tìm thấy môi trường hoàn toàn tự nhiên trên Trái Đất, và tính tự nhiên thường thay đổi liên tục, từ 100% tự nhiên ở một cực đến 0% tự nhiên ở thái cực khác. Chính xác hơn, chúng ta có thể xem xét các khía cạnh hoặc thành phần khác nhau của môi trường và thấy rằng mức độ tự nhiên của chúng không đồng nhất. Ví dụ, trong một lĩnh vực nông nghiệp, thành phần khoáng vật và cấu trúc của đất của nó tương tự như của đất rừng nguyên sinh, nhưng cấu trúc hoàn toàn khác.

Chẳng hạn, môi trường tự nhiên thường được dùng làm từ đồng nghĩa với môi trường sống khi chúng ta nói rằng môi trường tự nhiên của hươu cao cổ là xavan.

Thành phần

Khoa học Trái Đất nhìn chung công nhận bốn quyển là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển, sinh quyển tương ứng với đá, không khí, nước, sự sống. Một số nhà khoa học còn xem băng quyển (tương ứng với nước đá) như một quyển của Trái Đất để phân biệt với thủy quyển, và thổ quyển (tương ứng với đất) như một thành phần hay thay đổi và bao gồm nhiều quyển. Khoa học Trái Đất (hay địa học) là một thuật ngữ bao gồm nhiều môn khoa học có liên quan đến hành tinh Trái Đất. Có bốn môn trong khoa học Trái Đất, cụ thể là vị trí địa lý, địa chất, địa vật lý và trắc địa. Những ngành chính này sử dụng vật lý, hóa học, sinh học, niên đại và toán học để xây dựng sự hiểu biết định tính và định lượng về các khu vực hoặc quyển của Trái Đất.

Hoạt động địa chất
Vỏ Trái Đất, hay thạch quyển, là bề mặt rắn ngoài cùng của hành tinh và khác về mặt hóa học và cơ học với lớp phủ bên dưới. Nó đã được tạo ra rất nhiều bởi các quá trình lửa trong đó magma nguội đi và đông đặc lại để tạo thành đá rắn. Bên dưới thạch quyển là lớp phủ được đốt nóng bởi sự phân rã của các nguyên tố phóng xạ. Lớp phủ mặc dù rắn là trong tình trạng rheic đối lưu. Quá trình đối lưu này làm cho các tấm thạch quyển chuyển động, mặc dù chậm. Quá trình kết quả được gọi là kiến tạo mảng. Núi lửa chủ yếu là kết quả của sự tan chảy của vật liệu vỏ chìm hoặc lớp phủ trồi lên ở các rặng núi giữa đại dương và các chùm manti.

Nước trên Trái Đất

Hầu hết nước được tìm thấy trong các loại thủy vực trong tự nhiên.

Đại dương
Đại dương là một vùng nước mặn chính và là một thành phần của thủy quyển. Khoảng 71% bề mặt Trái Đất (diện tích khoảng 362 triệu km vuông) được bao phủ bởi đại dương, một khối nước liên tục thường được chia thành nhiều đại dương chính và biển nhỏ hơn. Hơn một nửa diện tích này là hơn 3.000 mét (9.800   ft) sâu. Độ mặn trung bình của đại dương là khoảng 35 phần nghìn (ppt) (3,5%), và gần như tất cả nước biển có độ mặn trong khoảng 30 đến 38 ppt. Mặc dù thường được công nhận là một số đại dương riêng biệt, những vùng nước này bao gồm một khối nước mặn toàn cầu, liên kết với nhau thường được gọi là Đại dương Thế giới hoặc đại dương toàn cầu. Đáy biển sâu chiếm hơn một nửa bề mặt Trái Đất và là một trong những môi trường tự nhiên ít bị biến đổi nhất. Các phân chia đại dương chính được xác định một phần theo lục địa, các quần đảo khác nhau và các tiêu chí khác: các phân chia này là (theo thứ tự kích thước giảm dần) Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Nam Đại Dương và Bắc Băng Dương.

Sông
Sông là nguồn nước tự nhiên, thường là nước ngọt, chảy về phía đại dương, hồ, biển hoặc sông khác. Một vài con sông chỉ đơn giản là chảy vào lòng đất và khô cạn hoàn toàn mà không đến vùng nước khác.

Nước sông thường ở dạng kênh, được tạo thành từ lòng suối giữa các bờ. Ở các con sông lớn hơn thường có một vùng ngập lụt rộng hơn được hình thành bởi các vùng nước tràn qua kênh. Đồng bằng ngập lũ có thể rất rộng so với kích thước của luồng sông. Sông là một phần của chu trình thủy văn. Nước trong sông thường được thu thập từ lượng mưa thông qua dòng chảy bề mặt, quá trình nạp lại nước ngầm, suối và giải phóng nước được lưu trữ trong các sông băng và băng tuyết.

Các sông nhỏ cũng có thể được gọi bằng một số tên khác, bao gồm suối, lạch và suối. Dòng điện của chúng được giới hạn trong lòng suối và bờ suối. Các dòng suối đóng một vai trò hành lang quan trọng trong việc kết nối các sinh cảnh bị chia cắt và do đó trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Nghiên cứu về suối và đường nước nói chung được gọi là thủy văn bề mặt.

Hồ

Hồ (từ lacus trong tiếng Latinh) là một đặc điểm địa hình, một khối nước được bản địa hóa ở đáy lưu vực. Một vùng nước được coi là hồ khi nó nằm trong đất liền, không phải là một phần của đại dương và lớn hơn và sâu hơn ao.

Các hồ tự nhiên trên Trái Đất thường được tìm thấy ở các vùng núi, vùng rạn nứt và các khu vực có băng hà đang diễn ra hoặc gần đây. Các hồ khác được tìm thấy trong các lưu vực nội sinh hoặc dọc theo các dòng sông trưởng thành. Ở một số nơi trên thế giới, có rất nhiều hồ do các mô hình thoát nước hỗn loạn còn sót lại từ Kỷ Băng hà cuối cùng. Tất cả các hồ là tạm thời theo thang thời gian địa chất, vì chúng sẽ từ từ lấp đầy trầm tích hoặc tràn ra khỏi lưu vực chứa chúng.

Ao
Một ao là một vùng của nước đọng, hoặc là tự nhiên hay nhân tạo, và thường nhỏ hơn so với một hồ. Nhiều loại vùng nước nhân tạo được phân loại thành ao, bao gồm vườn nước được thiết kế để trang trí thẩm mỹ, ao cá được thiết kế để nuôi cá thương phẩm và ao năng lượng mặt trời được thiết kế để lưu trữ năng lượng nhiệt. Ao và hồ được phân biệt với suối bằng tốc độ hiện tại của chúng. Trong khi các dòng chảy trong suối có thể dễ dàng quan sát được, các ao và hồ có các dòng vi mô điều khiển nhiệt và các dòng chảy hướng gió vừa phải. Những đặc điểm này giúp phân biệt ao với nhiều đặc điểm địa hình thủy sinh khác, chẳng hạn như hồ suối và hồ thủy triều.

Tác động của con người đối với nước
Con người tác động đến nước theo nhiều cách khác nhau như chỉnh sửa các con sông (thông qua các đập và kênh dẫn dòng), đô thị hóa và phá rừng. Những tác động này đến mực nước hồ, điều kiện nước ngầm, ô nhiễm nước, ô nhiễm nhiệt và ô nhiễm biển. Con người sửa đổi các con sông bằng cách sử dụng thao tác kênh trực tiếp. Chúng tôi xây dựng các đập và hồ chứa nước và điều khiển hướng của các con sông và đường dẫn nước. Các con đập có thể tạo ra các hồ chứa và năng lượng thủy điện một cách hữu ích. Tuy nhiên, các hồ chứa và đập có thể tác động tiêu cực đến môi trường và động vật hoang dã. Các con đập ngăn chặn sự di cư của cá và sự di chuyển của các sinh vật ở hạ nguồn. Đô thị hóa ảnh hưởng đến môi trường vì phá rừng và thay đổi mực nước hồ, điều kiện nước ngầm, v.v. Phá rừng và đô thị hóa song hành với nhau. Phá rừng có thể gây ra lũ lụt, giảm dòng chảy và thay đổi thảm thực vật ven sông. Thảm thực vật thay đổi xảy ra do khi cây cối không được cung cấp đủ nước, chúng bắt đầu xấu đi, dẫn đến nguồn cung cấp thức ăn cho động vật hoang dã trong khu vực bị giảm sút.

Khí quyển, khí hậu và thời tiết

Bầu khí quyển của Trái Đất đóng vai trò là nhân tố quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái hành tinh. Lớp khí mỏng bao quanh Trái Đất được giữ cố định bởi lực hấp dẫn của hành tinh. Không khí khô bao gồm 78% nitơ, 21% oxy, 1% argon và các khí trơ khác, và carbon dioxide. Các khí còn lại thường được gọi là khí vết. Bầu khí quyển bao gồm các khí nhà kính như carbon dioxide, methane, nitrous oxide và ozon. Không khí đã được lọc bao gồm một lượng nhỏ của nhiều hợp chất hóa học khác. Không khí cũng chứa một lượng hơi nước thay đổi và huyền phù của các giọt nước và các tinh thể băng được xem như những đám mây. Nhiều chất tự nhiên có thể tồn tại với lượng nhỏ trong mẫu không khí chưa được lọc, bao gồm bụi, phấn hoa và bào tử, nước biển phun, tro núi lửa và thiên thạch. Công nghiệp khác nhau gây ô nhiễm cũng có thể có mặt, chẳng hạn như clo (tiểu học hoặc trong các hợp chất), flo hợp chất, nguyên tố thủy ngân, và lưu huỳnh hợp chất như lưu huỳnh dioxide (SO2).

Tầng ôzôn của bầu khí quyển Trái Đất đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm lượng bức xạ cực tím (UV) chiếu tới bề mặt. Vì DNA dễ bị tia UV làm hỏng, điều này giúp bảo vệ sự sống trên bề mặt. Bầu khí quyển cũng giữ nhiệt vào ban đêm, do đó làm giảm nhiệt độ hàng ngày.

Các lớp của khí quyển

Các lớp chính
Bầu khí quyển của Trái Đất có thể được chia thành năm lớp chính. Các lớp này chủ yếu được xác định bởi nhiệt độ tăng hay giảm theo độ cao. Từ cao nhất đến thấp nhất, các lớp này là:

 Tầng ngoài: Lớp ngoài cùng của khí quyển Trái Đất kéo dài từ exobase lên trên, chủ yếu bao gồm hydro và heli.
 Tầng nhiệt: Phía trên cùng của tầng nhiệt là đáy của tầng ngoài, được gọi là đỉnh tầng nhiệt. Chiều cao của nó thay đổi theo hoạt động mặt trời và dao động trong khoảng . Trạm vũ trụ quốc tế quay quanh trong lớp này, giữa .
 Tầng trung lưu: Tầng này kéo dài từ trạng thái tạm dừng đến . Nó là lớp mà hầu hết các thiên thạch bốc cháy khi đi vào bầu khí quyển.
 Tầng bình lưu: Tầng bình lưu kéo dài từ nhiệt đới đến khoảng . Khoảng dừng, là ranh giới giữa tầng bình lưu và tầng trung lưu, thường ở mức .
 Tầng đối lưu: Các tầng đối lưu bắt đầu từ bề mặt và kéo dài đến giữa  ở các cực và  tại đường xích đạo, với một số thay đổi do thời tiết. Tầng đối lưu chủ yếu được làm nóng bằng cách truyền năng lượng từ bề mặt, vì vậy trung bình phần thấp nhất của tầng đối lưu là ấm nhất và nhiệt độ giảm theo độ cao. Tầng đới nhiệt là ranh giới giữa tầng đối lưu và tầng bình lưu.

Các lớp khác
Trong năm lớp chính được xác định bởi nhiệt độ, có một số lớp được xác định bởi các đặc tính khác.

 Tầng ôzôn được chứa trong tầng bình lưu. Nó chủ yếu nằm ở phần dưới của tầng bình lưu từ khoảng , mặc dù độ dày thay đổi theo mùa và theo địa lý. Khoảng 90% ôzôn trong bầu khí quyển của chúng ta được chứa trong tầng bình lưu.
 Tầng điện ly, một phần của khí quyển bị ion hóa bởi bức xạ mặt trời, trải dài từ  và thường chồng lên cả ngoại quyển và nhiệt quyển. Nó tạo thành rìa bên trong của từ quyển.
 Khí quyển và dị quyển: Khí quyển bao gồm tầng đối lưu, tầng bình lưu và tầng trung lưu. Phần trên của dị quyển được cấu tạo gần như hoàn toàn bởi hydro, nguyên tố nhẹ nhất.
 Lớp ranh giới hành tinh là phần của tầng đối lưu gần bề mặt Trái Đất nhất và chịu tác động trực tiếp của nó, chủ yếu thông qua sự khuếch tán hỗn loạn.

Ảnh hưởng của sự nóng lên toàn cầu

Các mối nguy hiểm của sự nóng lên toàn cầu đang ngày càng được nghiên cứu bởi một nhóm các nhà khoa học toàn cầu. Các nhà khoa học này ngày càng lo ngại về những tác động lâu dài có thể xảy ra của sự nóng lên toàn cầu đối với môi trường tự nhiên và hành tinh của chúng ta. Quan tâm đặc biệt là cách biến đổi khí hậu và sự nóng lên toàn cầu do con người gây ra, hoặc phiên bản nhân tạo của khí nhà kính, đáng chú ý nhất carbon dioxide, có thể hoạt động tương tác, và có ảnh hưởng bất lợi trên hành tinh, môi trường tự nhiên của nó và sự tồn tại của con người. Rõ ràng là hành tinh đang ấm lên và nóng lên nhanh chóng. Điều này là do hiệu ứng nhà kính, gây ra bởi các khí nhà kính, giữ nhiệt bên trong bầu khí quyển của Trái Đất vì cấu trúc phân tử phức tạp hơn của chúng cho phép chúng dao động và lần lượt giữ nhiệt và giải phóng nó trở lại Trái Đất. Sự nóng lên này cũng là nguyên nhân dẫn đến sự tuyệt chủng của các môi trường sống tự nhiên, từ đó dẫn đến giảm số lượng động vật hoang dã. Báo cáo gần đây nhất của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (nhóm các nhà khoa học khí hậu hàng đầu trên thế giới) kết luận rằng Trái Đất sẽ ấm lên ở bất cứ nơi nào từ 2,7 đến gần 11 độ F (1,5 đến 6 độ C) trong khoảng thời gian từ 1990 đến 2100. Các nỗ lực ngày càng tập trung vào việc giảm thiểu các khí nhà kính gây ra những thay đổi về khí hậu, vào việc phát triển các chiến lược thích ứng với sự nóng lên toàn cầu, để hỗ trợ con người, các loài động thực vật khác, các hệ sinh thái, các khu vực và quốc gia trong việc điều chỉnh các tác động của hiện tượng nóng lên toàn cầu. Một số ví dụ về sự hợp tác gần đây để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu và sự nóng lên toàn cầu bao gồm:

 Công ước khung của Liên hợp quốc và công ước về Biến đổi khí hậu, nhằm ổn định nồng độ khí nhà kính trong khí quyển ở mức có thể ngăn chặn sự can thiệp nguy hiểm của con người vào hệ thống khí hậu.
 Nghị định thư Kyoto, là giao thức của Hiệp ước khung quốc tế về Biến đổi khí hậu, một lần nữa với mục tiêu giảm khí nhà kính trong nỗ lực ngăn chặn biến đổi khí hậu do con người gây ra.
 Sáng kiến Khí hậu Phương Tây, nhằm xác định, đánh giá và thực hiện các cách thức tập thể và hợp tác để giảm khí nhà kính trong khu vực, tập trung vào hệ thống thương mại vốn hóa dựa trên thị trường.

Một thách thức sâu sắc đáng kể là xác định các động lực môi trường tự nhiên trái ngược với những thay đổi môi trường không nằm trong các phương sai tự nhiên. Một giải pháp phổ biến là điều chỉnh một chế độ xem tĩnh bỏ qua các phương sai tự nhiên để tồn tại. Về mặt phương pháp, quan điểm này có thể được bảo vệ khi xem xét các quá trình thay đổi chậm và chuỗi thời gian ngắn, trong khi vấn đề xuất hiện khi các quá trình nhanh trở thành yếu tố cần thiết trong đối tượng nghiên cứu.

Khí hậu

Khí hậu xem xét các số liệu thống kê về nhiệt độ, độ ẩm, áp suất khí quyển, gió, lượng mưa, số lượng hạt khí quyển và các yếu tố khí tượng khác trong một khu vực nhất định trong thời gian dài. Mặt khác, [ cần dẫn nguồn ] Thời tiết là điều kiện hiện tại của những yếu tố tương tự trong khoảng thời gian lên đến hai tuần.

Khí hậu có thể được phân loại theo phạm vi trung bình và điển hình của các biến số khác nhau, phổ biến nhất là nhiệt độ và lượng mưa. Sơ đồ phân loại được sử dụng phổ biến nhất là sơ đồ do Wladimir Köppen phát triển ban đầu. Hệ thống Thornthwaite, sử dụng từ năm 1948, sử dụng sự thoát hơi nước cũng như thông tin về nhiệt độ và lượng mưa để nghiên cứu sự đa dạng của các loài động vật và các tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu.

Thời tiết

Thời tiết là một tập hợp tất cả các hiện tượng xảy ra trong một khu vực khí quyển nhất định tại một thời điểm nhất định. Hầu hết các hiện tượng thời tiết xảy ra ở tầng đối lưu, ngay dưới tầng bình lưu. Nói chung, thời tiết đề cập đến nhiệt độ hàng ngày và hoạt động lượng mưa, trong khi khí hậu là thuật ngữ chỉ các điều kiện khí quyển trung bình trong khoảng thời gian dài hơn. Khi sử dụng mà không cần trình độ, "thời tiết" được hiểu là thời tiết của Trái Đất.

Thời tiết xảy ra do sự khác biệt về mật độ (nhiệt độ và độ ẩm) giữa nơi này và nơi khác. Những khác biệt này có thể xảy ra do góc mặt trời tại bất kỳ điểm cụ thể nào, thay đổi theo vĩ độ so với vùng nhiệt đới. Sự tương phản nhiệt độ mạnh mẽ giữa không khí vùng cực và nhiệt đới làm phát sinh dòng phản lực. Các hệ thống thời tiết ở vĩ độ trung bình, chẳng hạn như xoáy thuận ngoại nhiệt đới, là do sự không ổn định của dòng phản lực. Vì trục của Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo của nó, nên ánh sáng Mặt trời chiếu tới ở các góc khác nhau vào các thời điểm khác nhau trong năm. Trên bề mặt Trái Đất, nhiệt độ thường dao động trong khoảng ± 40 °C (100  °F đến −40 °F) hàng năm. Trải qua hàng nghìn năm, những thay đổi trong quỹ đạo Trái Đất đã ảnh hưởng đến lượng và sự phân bố năng lượng Mặt trời mà Trái Đất nhận được và ảnh hưởng đến khí hậu lâu dài

Sự chênh lệch nhiệt độ bề mặt lần lượt gây ra chênh lệch áp suất. Độ cao cao hơn mát hơn độ cao thấp hơn do sự khác biệt về nhiệt nén. Dự báo thời tiết là ứng dụng của khoa học và công nghệ để dự đoán trạng thái của khí quyển trong một thời gian tương lai và một địa điểm nhất định. Bầu khí quyển là một hệ thống hỗn loạn, và những thay đổi nhỏ đối với một phần của hệ thống có thể phát triển để tạo ra những ảnh hưởng lớn đến toàn bộ hệ thống. Những nỗ lực của con người để kiểm soát thời tiết đã xảy ra trong suốt lịch sử loài người, và có bằng chứng cho thấy hoạt động của con người văn minh như nông nghiệp và công nghiệp đã vô tình sửa đổi các kiểu thời tiết.

Sự sống

Các bằng chứng cho thấy sự sống trên Trái Đất đã tồn tại khoảng 3,7 tỷ năm. Tất cả các dạng sống đã biết đều có chung các cơ chế phân tử cơ bản, và dựa trên những quan sát này, các lý thuyết về nguồn gốc của sự sống cố gắng tìm ra cơ chế giải thích sự hình thành của một sinh vật đơn bào nguyên thủy mà từ đó mọi sự sống đều bắt nguồn. Có nhiều giả thuyết khác nhau liên quan đến con đường có thể được lấy từ các phân tử hữu cơ đơn giản thông qua đời sống tiền tế bào đến tế bào nguyên mẫu và trao đổi chất.

Mặc dù không có sự thống nhất chung nào về định nghĩa sự sống, nhưng các nhà khoa học thường chấp nhận rằng biểu hiện sinh học của sự sống được đặc trưng bởi tổ chức, sự trao đổi chất, sự tăng trưởng, sự thích nghi, sự đáp ứng với các kích thích và sự sinh sản. Sự sống cũng có thể được nói đơn giản là trạng thái đặc trưng của các sinh vật. Trong sinh học, khoa học về sinh vật sống, "sự sống" là điều kiện phân biệt sinh vật hoạt động với vật chất vô cơ, bao gồm khả năng phát triển, hoạt động chức năng và sự thay đổi liên tục trước khi chết.

Có thể tìm thấy nhiều loại sinh vật sống (dạng sống) khác nhau trong sinh quyển trên Trái Đất và các đặc tính chung của các sinh vật này — thực vật, động vật, nấm, sinh vật nguyên sinh, vi khuẩn cổ và vi khuẩn — là một dạng tế bào carbon — và nước với tổ chức phức tạp và thông tin di truyền di truyền. Các sinh vật sống trải qua quá trình trao đổi chất, duy trì cân bằng nội môi, có khả năng phát triển, phản ứng với kích thích, sinh sản và thông qua chọn lọc tự nhiên, thích nghi với môi trường của chúng ở các thế hệ kế tiếp. Các sinh vật sống phức tạp hơn có thể giao tiếp thông qua nhiều phương tiện khác nhau.

Hệ sinh thái

Hệ sinh thái (còn gọi là môi trường) là một đơn vị tự nhiên bao gồm tất cả các loài thực vật, động vật và vi sinh vật (nhân tố sinh học) trong một khu vực cùng hoạt động với tất cả các nhân tố phi vật lý (phi sinh học) của môi trường.

Trọng tâm của khái niệm hệ sinh thái là ý tưởng cho rằng các sinh vật sống liên tục tham gia vào một tập hợp các mối quan hệ có liên quan chặt chẽ với nhau với mọi yếu tố khác cấu thành môi trường mà chúng tồn tại. Eugene Odum, một trong những người sáng lập ra khoa học sinh thái, đã tuyên bố: "Bất kỳ đơn vị nào bao gồm tất cả các sinh vật (tức là:" quần xã ") trong một khu vực nhất định tương tác với môi trường vật chất để một dòng năng lượng dẫn đến rõ ràng cấu trúc dinh dưỡng xác định, đa dạng sinh vật và chu trình vật chất (nghĩa là: trao đổi vật chất giữa các bộ phận sống và không sống) trong hệ thống là một hệ sinh thái. "

Sau đó, khái niệm hệ sinh thái con người là có căn cứ trong giải cấu trúc của con người / tính chất phân đôi, và tiền đề nổi rằng tất cả các loài được tích hợp sinh thái với nhau, cũng như với các thành phần phi sinh của sinh cảnh.

Một số lượng lớn hơn hoặc đa dạng các loài hoặc đa dạng sinh học của hệ sinh thái có thể góp phần vào khả năng phục hồi cao hơn của hệ sinh thái, bởi vì có nhiều loài hơn có mặt tại một địa điểm để phản ứng với sự thay đổi và do đó "hấp thụ" hoặc giảm tác động của nó. Điều này làm giảm tác dụng trước khi cấu trúc của hệ sinh thái bị thay đổi cơ bản sang một trạng thái khác. Đây không phải là trường hợp phổ biến và không có mối quan hệ nào được chứng minh giữa tính đa dạng loài của hệ sinh thái và khả năng cung cấp hàng hóa và dịch vụ ở mức độ bền vững.

Thuật ngữ hệ sinh thái cũng có thể liên quan đến môi trường do con người tạo ra, chẳng hạn như hệ sinh thái của con người và hệ sinh thái do con người tác động, và có thể mô tả bất kỳ tình huống nào có mối quan hệ giữa sinh vật sống và môi trường của chúng. Ngày nay có ít khu vực hơn trên bề mặt Trái Đất tồn tại mà không có sự tiếp xúc của con người, mặc dù một số khu vực hoang dã thực sự vẫn tiếp tục tồn tại mà không có bất kỳ hình thức can thiệp nào của con người.

Quần xã sinh vật

Quần xã sinh vật tương tự về mặt thuật ngữ với khái niệm hệ sinh thái, là các khu vực được xác định về mặt khí hậu và địa lý của các điều kiện khí hậu tương tự về mặt sinh thái trên Trái Đất, chẳng hạn như quần xã thực vật, động vật và sinh vật đất, thường được gọi là hệ sinh thái. Quần xã sinh vật được xác định trên cơ sở các yếu tố như cấu trúc thực vật (chẳng hạn như cây cối, bụi rậm và cỏ), loại lá (như lá rộng và lá kim), khoảng cách giữa các cây (rừng, rừng, xavan) và khí hậu. Không giống như các khu sinh thái, quần xã sinh vật không được xác định bởi các điểm tương đồng về di truyền, phân loại hoặc lịch sử. Quần xã sinh vật thường được xác định với các kiểu diễn thế sinh thái đặc biệt và thảm thực vật đỉnh cao.

Các chu trình sinh địa hóa

Các chu trình sinh địa hóa toàn cầu rất quan trọng đối với sự sống, đặc biệt là các chu trình của nước, oxy, carbon, nitơ và phosphor.

 Chu trình nitơ là sự biến đổi của nitơ và các hợp chất chứa nitơ trong tự nhiên. Nó là một chu trình bao gồm các thành phần khí.
 Vòng tuần hoàn của nước, là sự chuyển động liên tục của nước trên, trên và dưới bề mặt Trái Đất. Nước có thể thay đổi trạng thái giữa chất lỏng, hơi và băng ở những vị trí khác nhau trong chu trình nước. Mặc dù sự cân bằng của nước trên Trái Đất không đổi theo thời gian, các phân tử nước riêng lẻ có thể đến và đi.
 Chu trình carbon là chu trình sinh địa hóa trong đó carbon được trao đổi giữa sinh quyển, pedosphere, địa quyển, thủy quyển và khí quyển của Trái Đất.
 Chu trình oxy là sự di chuyển của oxy bên trong và giữa ba hồ chứa chính của nó: khí quyển, sinh quyển và thạch quyển. Yếu tố thúc đẩy chính của chu trình oxy là quang hợp, nó chịu trách nhiệm về thành phần khí quyển và sự sống của Trái Đất hiện đại.
 Chu trình phosphor là sự di chuyển của phosphor qua thạch quyển, thủy quyển và sinh quyển. Bầu khí quyển không đóng một vai trò đáng kể trong chuyển động của phosphor, bởi vì phosphor và các hợp chất của phosphor thường là chất rắn ở phạm vi nhiệt độ và áp suất điển hình được tìm thấy trên Trái Đất.

Hoang dã

Vùng hoang dã thường được định nghĩa là một môi trường tự nhiên trên Trái Đất chưa bị biến đổi đáng kể bởi hoạt động của con người. Tổ chức WILD đi vào chi tiết hơn, định nghĩa vùng hoang dã là: "Các khu vực tự nhiên hoang dã nguyên vẹn nhất, không bị xáo trộn còn sót lại trên hành tinh của chúng ta - những nơi thực sự hoang dã cuối cùng mà con người không kiểm soát và chưa phát triển bằng đường xá, đường ống hoặc cơ sở hạ tầng công nghiệp khác."  Các khu vực hoang dã và công viên được bảo vệ được coi là quan trọng đối với sự tồn tại của một số loài, nghiên cứu sinh thái, bảo tồn, cô độc và giải trí. Sự hoang dã có giá trị sâu sắc vì các lý do văn hóa, tinh thần, đạo đức và thẩm mỹ. Một số tác giả về thiên nhiên tin rằng các khu vực hoang dã rất quan trọng đối với tinh thần và sự sáng tạo của con người.

Từ, "hoang dã", bắt nguồn từ khái niệm hoang dã; nói cách khác mà con người không thể kiểm soát được. Từ nguyên của từ này là từ tiếng Anh cổ wildeornes, lần lượt bắt nguồn từ wildeor có nghĩa là con thú hoang dã (wild + deor = thú, hươu). Theo quan điểm này, chính sự hoang sơ của một nơi đã khiến nó trở thành một vùng đất hoang vu. Sự hiện diện hoặc hoạt động đơn thuần của con người không làm cho một khu vực trở thành "vùng hoang dã". Nhiều hệ sinh thái đang, hoặc đã từng là nơi sinh sống hoặc bị ảnh hưởng bởi các hoạt động của con người vẫn có thể được coi là "hoang dã". Cách nhìn về vùng hoang dã này bao gồm các khu vực trong đó các quá trình tự nhiên hoạt động mà không có sự can thiệp của con người.

Động vật hoang dã bao gồm tất cả các loài thực vật, động vật và các sinh vật khác chưa được thuần hóa. Việc thuần hóa các loài động thực vật hoang dã vì lợi ích của con người đã diễn ra nhiều lần trên khắp hành tinh, và có tác động lớn đến môi trường, cả tích cực và tiêu cực. Động vật hoang dã có thể được tìm thấy trong tất cả các hệ sinh thái. Các sa mạc, rừng mưa, đồng bằng và các khu vực khác — kể cả các khu đô thị phát triển nhất — tất cả đều có các dạng động vật hoang dã riêng biệt. Trong khi thuật ngữ trong văn hóa đại chúng thường dùng để chỉ những loài động vật không bị tác động bởi các yếu tố văn minh của con người, thì hầu hết các nhà khoa học đều đồng ý rằng động vật hoang dã trên khắp thế giới (hiện nay) đang bị tác động bởi các hoạt động của con người.

Thách thức

Chính sự hiểu biết chung về môi trường tự nhiên là nền tảng của chủ nghĩa môi trường - một phong trào chính trị, xã hội và triết học rộng rãi ủng hộ các hành động và chính sách khác nhau nhằm bảo vệ những gì thiên nhiên còn lại trong môi trường tự nhiên, hoặc khôi phục hoặc mở rộng vai trò của tự nhiên trong việc này Môi trường. Trong khi thiên nhiên hoang dã thực sự ngày càng hiếm, thiên nhiên hoang dã (ví dụ như rừng không có người quản lý, đồng cỏ hoang, động vật hoang dã, hoa dại) có thể được tìm thấy ở nhiều địa điểm trước đây con người sinh sống.

Các mục tiêu vì lợi ích của con người và các hệ thống tự nhiên, thường được các nhà khoa học môi trường và các nhà môi trường thể hiện bao gồm:

 Loại bỏ ô nhiễm và chất độc hại trong không khí, nước, đất, tòa nhà, hàng hóa sản xuất và thực phẩm.
 Bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ các loài có nguy cơ tuyệt chủng.
 Bảo tồn và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên như nước, đất, không khí, năng lượng, nguyên liệu thô và tài nguyên thiên nhiên.
 Chấm dứt sự nóng lên toàn cầu do con người gây ra, điều này gây ra ô nhiễm, mối đe dọa đối với đa dạng sinh học và mối đe dọa đối với dân số loài người.
 Chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo trong điện, sưởi ấm và làm mát, và giao thông vận tải nhằm giải quyết ô nhiễm, sự nóng lên toàn cầu và tính bền vững. Điều này có thể bao gồm giao thông công cộng và phát điện phân tán, có lợi cho việc tắc nghẽn giao thông và độ tin cậy của điện.
 Chuyển từ chế độ ăn thâm canh thịt sang chế độ ăn chủ yếu dựa vào thực vật để giúp giảm thiểu mất đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu.
 Thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên với mục đích giải trí và bảo tồn hệ sinh thái.
 Quản lý chất thải bền vững và ít gây ô nhiễm bao gồm giảm thiểu chất thải (hoặc thậm chí không có chất thải), tái sử dụng, tái chế, làm phân trộn, chuyển chất thải thành năng lượng và phân hủy kỵ khí bùn thải.
 Giảm tiêu thụ thô và hạn chế đánh bắt và khai thác gỗ bất hợp pháp.
 Làm chậm và ổn định gia tăng dân số.

Sự chỉ trích
Trong một số nền văn hóa, thuật ngữ môi trường là vô nghĩa bởi vì không có sự tách biệt giữa con người và những gì họ coi là thế giới tự nhiên, hoặc môi trường xung quanh họ. Cụ thể là ở Hoa Kỳ và các nước Ả Rập, nhiều nền văn hóa bản địa không công nhận "môi trường", hoặc xem mình là những người bảo vệ môi trường.

Liên kết mở rộng
·        Bài viết liên quan về Môi trường tại Wikimedia Commons.

·        UNEP- Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc.

·        BBC- Khoa học và Tự nhiên.

·        Science.gov- Môi trường & Chất lượng Môi trường.

Tham khảo

Môi trường
Môi trường tự nhiên toàn cầu
Sinh thái học
Thuật ngữ môi trường


title: Dịch châu chấu Madagascar 2013

text:
Lịch sử
Nạn châu chấu thường xảy ra ở các nước châu Phi nhưng tại Madagascar năm 2013 là tai họa nặng nề nhất trong hơn nửa thế kỷ. Từ cuối năm 2012 vùng Tây Phi báo động vì sự xuất hiện của hàng đàn châu chấu sa mạc. Bắt đầu sinh sôi nảy nở từ Tchad, Mali, Niger những đàn châu chấu bay tới những nước Bắc Phi. Đúng vào ngày Chủ Nhật Lễ Lá vào tháng 3 năm 2013, như chuyện của thời Kinh Thánh 2.000 năm trước, hàng triệu con châu chấu từ Sudan, Ai Cập tràn qua Israel và Palestine.

Madagascar là một nước rất nghèo, 90% trong dân số 22 triệu sống ở mức dưới $2 một ngày, tính đến năm 2013.

Kiểm soát dịch hại
Ngày 26 tháng 3 năm 2013, Cơ quan Lương Nông quốc tế (FAO) đưa ra báo động về tình trạng trầm trọng của nạn châu chấu ở Madagascar và cho biết cần nhiều triệu dollar cho công cuộc cứu đói. Hàng tỷ con châu chấu tràn ngập trên phân nửa quốc gia này. Hàng đàn châu chấu bay như những đám mây, đáp xuống đâu ăn trụi hết cây cối hoa cỏ. FAO dự đoán nạn châu chấu sẽ gây thiếu lương thực và đói cho 60% dân chúng Madagascar với 2/3 mùa màng bị tiêu hủy, và cho đến tháng 9 cần phải có $41.5 triệu cho công cuộc cứu trợ khẩn cấp.

Theo tài liệu của FAO, châu chấu mỗi ngày có thể bay xa tới 50 dặm và các đàn châu chấu trải ra trên mỗi dặm vuông khoảng 200 triệu con, đồng thời tiếp tục sinh đẻ và nở ra những con nhỏ. Một tấn châu chấu - chỉ là phần rất nhỏ trong một đàn - mỗi ngày tiêu thụ hay phá hoại một lượng lương thực cần dùng của 2.500 người. Tuy nhiên nhiều dân tộc, kể cả dân Do Thái, cũng ăn châu chấu và coi là một món thực phẩm hợp khẩu vị.

Ông Alexandre Huynh, nhân viên FAO làm việc tại thủ đô Antananarivo, Madagascar, nói rằng ở đâu cũng thấy châu chấu, lái xe đi hàng dặm vẫn chưa ra khỏi một đàn châu chấu và chúng bám lên kính xe không còn nhìn thấy đường. Theo lời ông: "Ngoài lương thực và phẩm vật cứu trợ, FAO cần có $22 triệu từ nay đến tháng 6 để mở chiến dịch rộng lớn phun thuốc trừ sâu".

Tham khảo

Xem thêm
Dịch châu chấu Palestine 1915
Dịch châu chấu châu Phi 2014

Madagascar 2013
Thiên tai năm 2013


title: Hội nghị hòa bình Paris, 1919

text:
Hội nghị Hòa bình Paris diễn ra năm 1919 là cuộc gặp mặt của các nước thắng trận sau chiến tranh thế giới thứ nhất để thiết lập các điều khoản hòa bình cho các nước bại trận tiếp sau thỏa thuận ngừng bắn ký năm 1918. Hội nghị được tổ chức ở Paris có sự tham dự của những nhà ngoại giao thuộc hơn 32 quốc gia và dân tộc. Họ đã gặp nhau, thảo luận các lựa chọn khác nhau và phát triển hàng loạt các hiệp ước cho thế giới thời hậu chiến. Những hiệp ước này đã làm thay đổi bản đồ châu Âu với những quốc gia và đường biên giới mới. Các lãnh thổ của các nước bại trận thuộc Liên minh Trung tâm tại châu Phi, Đông Nam Á và Thái Bình Dương bị phân chia hoặc ủy thác cho các đế quốc thực dân thắng trận. Hội nghị hòa bình Paris cũng dẫn đến sự ra đời của Hội Quốc Liên.

Giữ vai trò trung tâm hội nghị là các nhà lãnh đạo của bốn cường quốc: Tổng thống Woodrow Wilson của Hoa Kỳ, Thủ tướng David Lloyd George của Anh, George Clemenceau của Pháp và Thủ tướng Vittorio Orlando của Ý (ít quan trọng nhất trong bốn người); Orlando cuối cùng đã rút khỏi hội nghị và không đóng một vai trò gì trong việc xây dựng dự thảo cuối cùng cho Hiệp ước Versailles. Nước Đức và nước Nga Xô viết không được mời tới hội nghị nhưng rất nhiều quốc gia khác đã cử phái đoàn tham gia. Những vị vua, thủ tướng, và ngoại trưởng cùng với các đoàn cố vấn của họ đã tiếp xúc gần gũi với các nhà báo và những nhà vận động hành lang vì hàng trăm lý do khác nhau, từ độc lập cho các nước ở Nam Kavkaz cho đến bình đẳng chủng tộc.

Tham khảo

Quan hệ quốc tế năm 1919
Hội nghị năm 1919
Georges Clemenceau
Nhiệm kỳ tổng thống Woodrow Wilson
Hội nghị ở Paris
Paris năm 1919
Hội nghị ngoại giao thế kỷ 20
Hội nghị ngoại giao ở Pháp


title: HMS Fortune (H70)

text:
HMS Fortune (H70) là một tàu khu trục lớp F được Hải quân Hoàng gia Anh Quốc chế tạo vào đầu những năm 1930. Sau các hoạt động ban đầu trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, bao gồm việc đánh chìm một tàu ngầm U-boat Đức vào năm 1939, nó được chuyển giao cho Hải quân Hoàng gia Canada và hoạt động như một chiếc thuộc lớp River dưới tên gọi HMCS Saskatchewan (H70) từ năm 1944 đến năm 1946.

Thiết kế và chế tạo
Lớp tàu khu trục F có đặc tính tương tự như Lớp tàu khu trục C và D dẫn trước vào năm 1931, nhưng có dáng lườn tàu và cầu tàu được cải tiến, được bố trí ba phòng nồi hơi thay vì hai, và pháo QF  có thể nâng đến góc 40° thay vì 30° như ở lớp trước.

Fortune được đặt hàng trong Chương trình Chế tạo Hải quân 1932. Nó được đặt lườn vào ngày 25 tháng 7 năm 1933 tại xưởng tàu của hãng John Brown Shipbuilding & Engineering Company Ltd. ở Clydebank; được hạ thủy vào ngày 29 tháng 8 năm 1934 và hoàn tất vào ngày 27 tháng 4 năm 1935.

HMS Fortune
Vào ngày 20 tháng 9 năm 1939, đang khi tuần tra về phía Bắc khu vực tiếp cận phía Tây, Fortune cùng với tàu chị em  được ghi nhận đã đánh chìm tàu ngầm U-boat Đức U-27. Trong mùa Xuân tiếp theo, đang khi hộ tống các đơn vị thuộc Hạm đội Nhà về phía Tây Bắc Shetlands, Fortune được ghi công đã đánh chìm tàu ngầm U-44, cho dù các nghiên cứu sau này cho biết chiếc tàu ngầm bị đắm do đi vào bãi mìn do các tàu khu trục Anh khác rải vào đêm 13 tháng 3 năm 1940. Đến tháng 4, nó hộ tống các tàu sân bay  và  khi những chiếc này hỗ trợ trên không cho cuộc triệt thoái lực lượng Anh khỏi Åndalsnes và Namsos trong Chiến dịch Na Uy.

Vào tháng 9 năm 1940, Fortune tham gia Chiến dịch Menace hộ tống cho Lực lượng M trong kế hoạch đổ bộ lực lượng Pháp Tự do lên Dakar, một căn cứ quan trọng tại Tây Phi còn do phe Vichy Pháp chiếm giữ. Vào ngày 24 tháng 9, trong cuộc bắn phá xuống Dakar, nó đã đánh chìm tàu ngầm Ajax của phe Vichy, nhưng cứu vớt được 76 người sống sót. Đến tháng 5 năm 1941, nó bị hư hại do không kích ngoài khơi Algérie; sau khi được sửa chữa tạm thời tại Gibraltar trước khi quay trở về Anh, nó được sửa chữa triệt để tại xưởng tàu Chatham. Công việc chỉ hoàn tất vào tháng 2 năm 1942, khi nó tham gia vào các đoàn tàu vận tải Malta. Sau đó nó gia nhập Hạm đội Đông.

Vào tháng 1 năm 1943, Fortune được tái trang bị tại một xưởng tàu tư nhân tại Anh sau khi có thỏa thuận chuyển giao nó cho Hải quân Hoàng gia Canada.

HMCS Saskatchewan
Nó được cho xuất biên chế khỏi Hải quân Hoàng gia vào ngày 31 tháng 5 năm 1943 để chuyển cho Canada, và được nhập biên chế Hải quân Hoàng gia Canada cùng ngày hôm đó dưới tên gọi HMCS Saskatchewan (H70). Công việc bàn giao chính thức hoàn tất vào tháng 6 năm 1943, và đến tháng 7, HMCS Saskatchewan gia nhập Đội hộ tống Canada 3 và được đặt làm soái hạm của đội. Nó tiếp tục nhiệm vụ này cho đến hết năm 1943. Từ ngày 6 đến ngày 30 tháng 6 năm 1944, nó được bố trí cùng Đội hộ tống làm nhiệm vụ chống tàu ngầm hỗ trợ cho Chiến dịch Overlord. Saskatchewan được cho xuất biên chế khỏi Hải quân Hoàng gia Canada vào ngày 28 tháng 1 năm 1946.

Di sản

Chiếc chuông của HMCS Saskatchewan hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Quân sự Vancouver Island ở Nanaimo British Columbia.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài
 HMCS Saskatchewan (H70) - uboat.net
 River-class destroyers - hazegrey.org

Lớp tàu khu trục E và F
Tàu khu trục của Hải quân Hoàng gia Anh
Tàu khu trục của Hải quân Hoàng gia Canada
Tàu khu trục trong Thế Chiến II


title: Gary Oldman

text:
Gary Leonard Oldman (sinh 21 tháng 3 năm 1958) là một diễn viên và nhà làm phim người Anh. Được biết đến với sự linh hoạt và phong cách diễn xuất mãnh liệt, ông đã nhận được nhiều giải thưởng khác nhau, bao gồm một giải thưởng Viện hàn lâm, một giải Quả cầu vàng và ba giải thưởng Điện ảnh Viện hàn lâm Anh. Các bộ phim của ông đã thu về hơn 11 tỷ đô la trên toàn thế giới, khiến ông trở thành một trong những diễn viên có doanh thu cao nhất mọi thời đại.

Oldman bắt đầu tham gia diễn xuất ở nhà hát vào năm 1979 và có bộ phim đầu tay trong Remembrance (1982). Anh tiếp tục theo đuổi sự nghiệp sân khấu tại Tòa án Hoàng gia London và là thành viên của Công ty Royal Shakespeare, với các tác phẩm như Cabaret, Romeo and Juliet, Entertaining Mr Sloane, Saved, The Country Wife và Hamlet. Anh trở nên nổi tiếng trong phim Anh với các vai diễn Sid Vicious trong Sid and Nancy (1986), Joe Orton trong Prick Up Your Ears (1987) và Rosencrantz trong Rosencrantz & Guildenstern Are Dead (1990), đồng thời thu hút sự chú ý với vai thủ lĩnh của một băng nhóm côn đồ bóng đá trong bộ phim truyền hình The Firm (1989). Được coi là thành viên của "Brit Pack", ông đạt được sự công nhận lớn hơn với tư cách là một tay xã hội đen ở New York trong State of Grace (1990), Lee Harvey Oswald trong JFK (1991) và Bá tước Dracula trong Bram Stoker's Dracula (1992).

Oldman đã thể hiện những nhân vật phản diện trong các bộ phim như True Romance (1993), The Fifth Element (1997), Air Force One (1997) và The Contender (2000); đặc vụ tham nhũng Norman Stansfield của DEA, người mà anh đóng trong Léon: The Professional (1994), được gọi là một trong những nhân vật phản diện hay nhất của điện ảnh. Ông cũng đóng vai Ludwig van Beethoven trong Immortal Beloved (1994) và sau đó xuất hiện trong các vai nhượng quyền thương mại như Sirius Black trong loạt phim Harry Potter, James Gordon trong The Dark Knight Trilogy (2005–2012) và một nhà lãnh đạo con người, Dreyfus trong Dawn of the Planet of the Apes (2014). Ông đã giành được Giải Oscar cho Nam diễn viên chính xuất sắc nhất cho vai diễn Winston Churchill trong Darkest Hour (2017) và được đề cử cho vai diễn George Smiley trong Tinker Tailor Soldier Spy (2011) và Herman J. Mankiewicz trong Mank (2020).

Oldman là nhà sản xuất điều hành của các bộ phim như The Contender , Plunkett & Macleane (1999) và Nil by Mouth (1997), những bộ phim sau này do ông viết kịch bản và đạo diễn. Anh đã góp mặt trong các chương trình truyền hình như Slow Horses, Fallen Angels, Tracey Takes On... and Friends, lồng tiếng cho Ignitius và Viktor Reznov lần lượt trong các trò chơi điện tử The Legend of Spyro và Call of Duty , và xuất hiện trong các video âm nhạc của David Bowie, Guns N 'Roses và Annie Lennox.

Tuổi thơ
Oldman sinh ra tại New Cross, London, con trai của Kathleen (họ Cheriton; sinh ngày 28 tháng 11 năm 1919), là nội trợ, và Leonard Bertram Oldman (sinh ngày 21 tháng 5 năm 1921 – mất tháng 10 năm 1985), là thủy thủ và cũng là thợ hàn. Ông đã một lần nói rằng bố ông Leonard là một người nghiện rượu và bỏ đi khi Oldman mới 11 tuổi. Oldman theo học trường West Greenwich ở Deptford và bỏ học ở tuổi 16 để làm việc trong một cửa hàng bán đồ thể thao. Ông là nghệ sĩ piano khi còn nhỏ, và sau đó là ca sĩ, nhưng đã từ bỏ ca nhạc để theo đuổi nghiệp diễn sau khi xem diễn xuất của Malcolm McDowel trong bộ phim năm 1971 The Raging Moon. Trong một buổi phỏng vấn năm 1995 với Charlie Rose, Oldman nói: "Một điều gì đó ở Malcolm đã ảnh hưởng đến tôi và tôi nói, mình cũng muốn làm điều đó'."

Chú thích

Liên kết ngoài

Sinh năm 1958
Nhân vật còn sống
Người đoạt giải BAFTA
Đạo diễn phim Anh
Nam diễn viên điện ảnh Anh
Nam diễn viên sân khấu Anh
Nam diễn viên truyền hình Anh
Nam diễn viên Anh thế kỷ 20
Nam diễn viên Anh thế kỷ 21
Phim và người giành giải Oscar cho nam diễn viên xuất sắc nhất
Người giành giải BAFTA cho Nam diễn viên xuất sắc nhất


title: Thanh quản

text:
Thanh quản là cơ quan trong cổ của lưỡng cư, bò sát và thú tham gia vào quá trình hít thở, tạo âm thanh và bảo vệ khỏi quá trình hít phải thức ăn. Nó là một phần của hệ hô hấp nối yết hầu với khí quản trong phần trước của cổ.

Vị trí giải phẫu
Ở người lớn, thanh quản ở vị trí của đốt sống C3-C6. Ở trẻ em, thanh quản bắt đầu ở vị trí đốt sống C2–C3.

Cấu tạo
Thanh quản được cấu tạo bởi các sụn nối với nhau bằng các khớp, các màng, các dây chằng và các cơ. Trong đó có 2 dây thanh âm sẽ rung chuyển và phát ra âm thanh dưới tác động của luồng không khí đi qua. Bên trong, thanh quản được phủ bởi niêm mạc liên tục với niêm mạc hầu, niêm mạc khí quản và tạo nên các xoang cộng hưởng âm thanh.

Khàn tiếng
Bị khàn tiếng thường do vì viêm thanh quản, tình trạng sưng thanh quản từ kích thích, lạm dụng hoặc nhiễm trùng. Bên trong thanh quản là dây thanh - hai nếp gấp của niêm mạc bao phủ cơ và sụn. Thông thường dây thanh mở và đóng êm, tạo thành âm thanh thông qua chuyển động và rung động. Nhưng trong viêm thanh quản, dây thanh bị sưng. Điều này gây ra biến dạng của các âm thanh bởi không khí đi qua chúng. Kết quả là, giọng nói âm thanh khàn. Trong một số trường hợp viêm thanh quản, giọng nói có thể trở thành gần như không phát hiện được (mất tiếng).

Viêm thanh quản có thể ngắn ngủi (cấp tính) hoặc lâu dài (mãn tính).

Viêm thanh quản cấp tính

Nguyên nhân

Nhiễm trùng vi rút, như cảm lạnh.
Phát âm căng thẳng, gây ra do la hét hoặc sử dụng quá mức giọng nói.
Virus như bệnh sởi hoặc quai bị.
Nhiễm trùng do vi khuẩn như bạch hầu, mặc dù điều này là rất hiếm.

Triệu chứng
Khàn tiếng. Giọng yếu hoặc mất giọng nói. Cảm giác buồn cổ họng. Đau họng. Khô họng. Ho khan.

Điều trị
Hầu hết các trường hợp viêm thanh quản cấp tính sẽ tự lành, nhưng cần nghỉ ngơi và uống nhiều chất lỏng. Nên đi bác sĩ, nếu khàn tiếng kéo dài hơn hai tuần.

Cách phòng bệnh
Để phòng viêm thanh quản cấp thông thường, cần lưu ý không để bị lạnh, ẩm kéo dài.
Không được hút thuốc lá, thuốc lào và tránh hít phải khói thuốc; khói thuốc làm khô họng và gây kích ứng dây thanh âm. Uống nhiều nước, nước giúp giữ cho niêm mạc thanh quản được trơn nhẵn và sạch. Hạn chế rượu và cà phê để đề phòng khô họng.

Viêm thanh quản mạn tính
Viêm thanh quản kéo dài hơn ba tuần được gọi là viêm thanh quản mạn tính. Đây là loại viêm thanh quản thường được gây ra bởi chất kích thích theo thời gian. Viêm thanh quản mạn tính có thể gây ra căng dây thanh âm và thương tích hoặc tăng trưởng trên các dây thanh âm (khối u hay bướu).

Nguyên nhân
Hít chất kích thích, chẳng hạn như khí thải hóa chất, chất gây dị ứng hoặc hút thuốc.
Acid reflux, trào ngược dạ dày thực quản bệnh (GERD).
Viêm xoang mãn tính.
Sử dụng quá nhiều rượu.
Thói quen lạm dụng giọng nói (chẳng hạn như với các ca sĩ hoặc cheerleaders).
Hút thuốc.

Ít phổ biến hơn:

Vi khuẩn hoặc nhiễm nấm.
Nhiễm trùng với một số ký sinh trùng.
Ung thư.
Tê liệt dây thanh âm, có thể là kết quả của chấn thương, đột quỵ, khối u phổi hoặc điều kiện sức khỏe khác.
Dây thanh âm ở tuổi già.

Điều trị
Phương pháp điều trị viêm thanh quản mạn tính là nhằm mục đích điều trị các nguyên nhân tiềm ẩn, chẳng hạn như chứng ợ nóng, hút thuốc hoặc sử dụng quá nhiều rượu.

Thuốc được sử dụng trong một số trường hợp bao gồm:

Thuốc kháng sinh Trong hầu hết các trường hợp viêm thanh quản, thuốc kháng sinh sẽ không có tác dụng bất kỳ bởi vì nguyên nhân là do virus. Nhưng nếu có một nhiễm trùng do vi khuẩn - một nguyên nhân hiếm gặp của viêm thanh quản - bác sĩ có thể khuyên nên thuốc kháng sinh.

Corticosteroid: Đôi khi, corticoid có thể giúp giảm viêm dây thanh âm. Tuy nhiên, điều trị này chỉ được sử dụng khi có một nhu cầu cấp thiết để điều trị viêm thanh quản - ví dụ, khi cần sử dụng giọng nói để hát hoặc đưa ra một bài trình bày, bài phát biểu hoặc bằng miệng, hoặc trong một số trường hợp khi trẻ đã viêm thanh quản kết hợp.

Chú thích

Hệ hô hấp
Đầu và cổ
Thanh quản