title: Oxalis triangularis

text:
Oxalis triangularis, tên tiếng Anh là false shamrock, tên tiếng Việt là bướm đêm, cỏ ba lá tía, cỏ ba lá giả, cây tình yêu, là một loài cây lâu năm trong họ Chua me đất Oxalidaceae. Cây có nguồn gốc từ một số quốc gia thuộc phía nam Nam Mỹ. Loài cây này thường được dùng làm cây cảnh trồng trong nhà nhưng vẫn có thể được đem trồng ngoài trời với nhiệt độ tối thấp từ -12,2 đến 10°C, tốt nhất là đặt cây trong bóng râm.

Mỗi lá của cây có 3 lá chét nhỏ đính nhau ở đỉnh, khá giống với các loài trong chi Cỏ ba lá Trifolium, vốn được gọi là shamrock, do đó mà O. triangularis mới có tên là “false shamrock” (tức 'cỏ ba lá giả'). Lá chét thường sẽ gập xuống vào ban đêm, khi bị stress hoặc khi ánh nắng quá gay gắt. Hoa năm cánh màu trắng hoặc hồng nhạt cũng có xu hướng khép lại vào ban đêm.

Mô tả
Cây phát triển cao và rộng tới 50 cm (20 in), phân loài O. triangularis subsp. papilionacea hay purpleleaf false shamrock, thường sống khỏe ở các vùng có khí hậu ôn hòa và ven biển của Anh, nhất là khi nhiệt độ xuống tới -5°C (23 °F), đã vinh dự giành được Giải thưởng Công trạng Làm vườn (Award of Garden Merit) của Hiệp hội Làm vườn Hoàng gia (Royal Horticultural Society). O. triangularis là một loài cây lâu năm không hình thành thân trên mặt đất, bộ phận chủ yếu phía trên mặt đất là những chiếc lá có cuống dài phát sinh từ một thân rễ (rhizome) có dạng củ (dài 5 cm, đường kính trên 10 - 15 mm, được bọc hoàn toàn bằng nhiều lớp vảy). Lá có cấu tạo từ ba lá chét không cuống, hình tam giác đến hình tam giác-trứng ngược, nhẵn, xếp trên cùng một mặt phẳng vuông góc với cuống lá.

Lá đài 5, có lông dày, dài từ 5 đến 5,5 mm, hẹp và hơi ửng đỏ ở đỉnh. Tràng 5 rời, màu trắng dài khoảng 2 inch (~ 5.08 cm), hình mũi mác dài. Nhị và nhụy có nhiều lông. Cuống lá mềm, màu trắng, dài từ 15 đến 25 cm. Cây ra hoa từ mùa xuân đến mùa thu.

Chuyển động
Lá của O. triangularis chuyển động tương ứng với mức độ ánh sáng. Cụ thể, lá sẽ xòe rộng ra ở điều kiện ánh sáng xung quanh cao (vào ban ngày) và khép lại hết cỡ ở mức độ ánh sáng yếu (vào ban đêm). Trong suốt quá trình tương tác động, các lá chét sẽ gấp lại với gân giữa mỗi lá làm trọng tâm. Chuyển động này được biết không phải do tác động của quá trình sinh trưởng mà thay vào đó được dẫn động bởi các thay đổi về áp suất trương (turgor pressure) trong các tế bào ở gốc lá. Một ví dụ khá hay về tính quang ứng động (thuật ngữ được dùng trong tiếng Anh là photonasty).

Trồng trọt
O. triangularis yêu cầu ánh sáng mặt trời gián tiếp tươi sáng đi kèm với nhiệt độ mát mẻ nơi không gian nhà ở khoảng 15°C (59°F). Cây có thể chịu được nhiệt độ trong nhà cao hơn một chút nhưng sẽ chuyển sang trạng thái ngủ nghỉ sớm hoặc bắt đầu có biểu hiện "mệt mỏi" nếu nhiệt độ vượt quá 27°C (81°F) trong thời gian dài.

Cây trưởng thành được cắt trụi lá (chừa phần thân rễ) sau từ 3 đến 5 năm vào đầu mùa hè hoặc đang trong thời kỳ ngủ nghỉ. Cây con cũng được thực hiện tương tự như trên cho đến khi chúng trưởng thành. Cây rất sợ sương giá nên chúng thường được trồng trong nhà. Đất trồng thích hợp nên là đất giàu mùn và thoát nước tốt. Cây chỉ nên được tưới khi thấy lớp đất mặt khô. Quả của cây khi chín sẽ nứt ra khiến hạt văng ra một khoảng cách đáng kể, bởi vậy mà không nên trồng O. triangularis hoặc các cây cùng chi gần luống rau.

Hình ảnh

Tham khảo

T
Thực vật Brasil
Thực vật vườn
Cây trồng trong nhà


title: Jean Dujardin

text:
Jean Dujardin (sinh ngày 19 tháng 6 năm 1972) là một diễn viên điện ảnh Pháp. Anh đã tham gia diễn xuất trong phim The Artist. Tại lễ trao giải Oscar lần thứ 84, The Artist chiến thắng ở hạng mục phim hay nhất và Jean Dujardin giành Giải Oscar cho nam diễn viên chính xuất sắc nhất, cùng Meryl Streep giành Giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất.

Tham khảo

Nam diễn viên điện ảnh Pháp
Sinh năm 1972
Phim và người giành giải Oscar cho nam diễn viên xuất sắc nhất
Đạo diễn điện ảnh Pháp
Nhân vật còn sống
Người giành giải BAFTA cho Nam diễn viên xuất sắc nhất
Phim và người giành giải Quả cầu vàng cho Nam diễn viên phim ca nhạc hoặc phim hài xuất sắc nhất


title: Cầu Cổng Tokyo

text:
Cầu Cổng Tokyo (tiếng Nhật: 東京ゲートブリッジ, trong đó ゲート là phiên âm của gate trong tiếng Anh nghĩa là "cổng" và ブリッジ là phiên âm của từ bridge cũng trong tiếng Anh nghĩa là "cầu"), tên khác là Cầu Khủng long (恐竜橋), là một cây cầu trên vịnh Tokyo, nối Wakasu của Koto, Tokyo với vùng lấn biển ngoài đê trung ương. Cầu Cổng Tokyo là kiểu cầu khung, dài 2618 mét, rộng 24 mét, gầm cầu chỗ cao nhất là 24 mét, đỉnh cầu chỗ cao nhất là 87,8 mét. Việc thi công cây cầu kéo dài từ năm 2002 đến năm 2011. Ngày 12 tháng 2 năm 2012, cầu được thông xe.

Hình ảnh

Tham khảo

T
Giao thông ở Tokyo
Cầu giàn


title: Chu Phật Hải

text:
Chu Phật Hải (tiếng Hoa: 周佛海; 29 tháng 5 năm 1897 – 28 tháng 2 năm 1948) là chính trị gia Trung Hoa, nhân vật thứ 2 trong Hành chính viện Chính phủ Quốc dân Nam Kinh thân Nhật của Uông Tinh Vệ.

Tiểu sử

Chu sinh ra tại Hồ Nam, nhà Thanh, cha ông là một viên quan nhà Thanh. Sau Cách mạng Tân Hợi, ông được cử sang Nhật du học, tại trường sĩ quan dự bị số 7 (sau là Đại học Kagoshima), rồi Đại học Đế quốc Kyoto. Trong thời gian ở Nhật, ông bắt đầu tìm hiểu Chủ nghĩa Marx, và sau khi trở về Trung Hoa trở thành một trong những sáng lập viên của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Ông tham dự Đại hội lần thứ nhất của đảng tại Thượng Hải vào tháng 7 năm 1921, nhưng bỏ Đảng Cộng sản vào năm 1924 để gia nhập Quốc dân đảng. Ông được bổ nhiệm làm Bí thư Cục Quan hệ công chúng trong chính phủ trung ương, nhưng vẫn giữ quan hệ với phe tả của đảng do Uông Tinh Vệ và Liêu Trọng Khải lãnh đạo. Ông chống đối mạnh mẽ quyết định tiến hành Chiến tranh Bắc phạt và Chiến tranh Trung-Nhật của Tưởng Giới Thạch.

Sau khi Uông Tinh Vệ rời bỏ hàng ngũ Quốc dân đảng và thành lập Chính phủ Quốc dân Nam Kinh bù nhìn, Chu theo về. Trong chính phủ mới, Chu giữ chức Bộ trưởng Tài chính, Ngân khố, Ngoại giao và kiểm soát một phần quân đội. Ông cũng là Bộ trưởng Công an, Kế toán trưởng và Thị trưởng Thượng Hải kế nhiệm Trần Công Bác. Cuối Thế chiến II, Chu bị bắt giải về Trùng Khánh rồi bị giam giữ gần một năm. Sau đó ông bị đưa về Nam Kinh, Giang Tô để xét xử tội phản bội trong chiến tranh. Ông bị kết án tử hình nhưng sau được Tưởng Giới Thạch hạ xuống án chung thân, do vợ ông đã xin tha bổng cho ông. Ông bị bệnh tim mạch và dạ dày trong tù và chết ngày 28 tháng 2 năm 1948, thọ 50 tuổi.

Tham khảo

 David P. Barrett and Larry N. Shyu, eds.; Chinese Collaboration with Japan, 1932-1945: The Limits of Accommodation Stanford University Press 2001
 John H. Boyle, China and Japan at War, 1937–1945: The Politics of Collaboration (Harvard University Press, 1972).
 James C. Hsiung and Steven I. Levine, eds., China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945 (Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe, 1992)
 Ch'i Hsi-sheng, Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945 (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1982).
 Frederick W. Mote, Japanese-Sponsored Governments in China, 1937–1945 (Stanford University Press, 1954).

Liên kết ngoài
11 tháng 4 năm 2005/17006354825.shtml 周佛海 with photo
 A traitor's love nest

Sinh năm 1897
Mất năm 1948
Người Hồ Nam
Thị trưởng Thượng Hải
Nhân vật trong Thế chiến thứ hai
Chính khách Trung Hoa Dân Quốc


title: Hàn Phúc Củ

text:
Hàn Phúc Củ () (1890 tại Bá Huyện, Hà Bắc - 24 tháng 1 năm 1938 tại Hán Khẩu) là một vị tướng Quốc dân đảng đầu thế kỷ 20. Ông thăng tiến trong hàng ngũ Quốc dân quân của Phùng Ngọc Tường thời quân phiệt nhưng sau đó theo về Quốc dân đảng, giữ chức Tỉnh trưởng Sơn Đông từ năm 1930 - 1938. Hàn có một vợ, hai người người thiếp và bốn con trai.

Tiểu sử

Hàn Phúc Củ sinh ra tại làng Đông Sơn Đài (), Bá huyện (Trung: 霸县; bính âm: Bà xiàn), Hà Bắc. Ông vốn không thích học hành. Lúc trẻ, ông là một người bán hàng trong huyện tới khi thói cờ bạc khiến ông mắc nợ phải bỏ trốn rồi gia nhập quân đội của Phùng Ngọc Tường. Hàn thăng tiến nhanh, từ thông sự lên thông sự trưởng, rồi trung úy, đại úy, và sau một cuộc chính biến, lên thiếu tá. Trong giai đoạn hỗn chiến quân phiệt những năm 1920, ông trở thành Tư lệnh Tập đoàn quân 1 của Phùng.

Tỉnh trưởng

Năm 1928, ông được Phùng bổ nhiệm làm Tỉnh trưởng Hà Nam, và năm 1929 chính thức giữ chức Tư lệnh Sư đoàn 11. Khi vị tướng đạo Cơ Đốc nổi dậy sau đó cùng năm, Hàn tuyên bố trung thành với chính phủ trung ương của Tưởng Giới Thạch. Trong Đại chiến Trung Nguyên năm 1930, Hàn giao chiến với quân của Diêm Tích Sơn và chủ cũ là Phùng Ngọc Tường tại Sơn Đông và được ban thưởng chức Tỉnh trưởng.

Quân phiệt

Ông thay chân Trương Tông Xương trở thành quân phiệt tại Sơn Đông. Mùa thu năm 1932, ông khống chế toàn tỉnh sau khi đánh bại quân phiệt Lưu Trân Niên, kiểm soát miền Đông Sơn Đông (bao gồm cảng Yên Đài) và có biệt danh "Tế Đông Vương". Là Tỉnh trưởng, Hàn cai trị rất nghiêm khắc cả về dân sự và quân sự. Ông gần như quét sạch thổ phỉ và nạn buôn lậu thuốc phiện trong tỉnh qua các chiến dịch trấn áp. Thông qua các hoạt động thương mại, chủ yếu là vải vóc, thuốc lá và đất đai, ông trở nên giàu có và đóng góp rất hào phóng để thiết lập các trường học, bệnh viện cũng như các công trình công cộng.

Giữa những năm 1930, người Nhật muốn lôi kéo ông đem Sơn Đông theo về các chính quyền bù nhìn ở Hoa Bắc mà họ lập nên. Sau khi Chiến tranh Trung-Nhật mở màn, ông chỉ huy Tập đoàn quân 3 rồi năm 1937 là Phó tổng tư lệnh Quân khu 5 chịu trách nhiệm phòng thủ hạ lưu Hoàng Hà. Hàn bị nghi ngờ là đã bí mật đàm phán với người Nhật để bảo toàn thế lực và lãnh thổ. Khi quân Nhật vượt Hoàng Hà, ông rút quân khỏi căn cứ địa ở Tế Nam. Hàn bỏ quân đội chạy trốn đến Khai Phong, nhưng bị bắt vào ngày 11 và bị đưa đến Vũ Xương rồi bị Tưởng Giới Thạch ra lệnh xử tử vì tội bất tuân thượng lệnh và tự ý rút lui.

Tưởng làm thế để làm gương cho các tướng lĩnh. Theo một nguồn tư liệu, Hàn Phúc Củ bị giết tại Trường Xuân quán (长春观), một đền thờ Đạo giáo ở ngoại ô Vũ Xương (nằm gần trung tâm thành phố Vũ Hán ngày nay) bởi một viên đạn thẳng vào sau gáy từ súng của Tướng Hồ Tông Nam, Tham mưu trưởng của Tưởng Giới Thạch. Những nguồn khác chỉ là thông qua người khác kể lại.

Sự nghiệp

1928 - 1930 Chủ tịch Chính phủ tỉnh Hà Nam
1930 - 1938 Tỉnh trưởng Sơn Đông
1937 Tư lệnh Lộ quân 3
1937 - 1938 Tổng tư lệnh Tập đoàn quân 3
1938 Phó tổng tư lệnh Quân khu 5
1938 Bị bắt và bị xử tử tại hội nghị quân sự ở Hán Khẩu do để mất Sơn Đông

Chú thích

Sinh năm 1890
Mất năm 1938
Người Sơn Đông
Thượng tướng Trung Hoa Dân Quốc
Quân phiệt Trung Hoa Dân Quốc


title: Trần Công Bác

text:
Trần Công Bác (giản thể: 陈公博; phồn thể: 陳公博; bính âm: Chén Gōngbó; Wade-Giles: Ch'en Kung-po, 19 tháng 10 năm 1892 – 3 tháng 6 năm 1946) là một chính trị gia Trung Hoa, từng là Tổng thống thứ 2 và cuối cùng của chính phủ Quốc dân Nam Kinh thân Nhật trong Thế chiến II.

Tiểu sử
Trần Công Bác quê ở Thượng Hàng, Phúc Kiến, nhưng sinh tại Quảng Đông, nhà Thanh năm 1892. Cha ông là một quan viên nhà Thanh. Khi học tại Đại học Bắc Kinh, ông tham gia phong trào Ngũ Tứ và nghiên cứu Chủ nghĩa Marx cùng Trần Độc Tú. Trần Công Bác là một trong những sáng lập viên của Đảng Cộng sản Trung Quốc và tham gia Hội nghị lần thứ nhất của đảng tại Thượng Hải vào tháng 7 năm 1921, nhưng bỏ đảng vào năm sau. Sau đó ông sang Hoa Kỳ, nhận học vị Thạc sĩ Kinh tế học tại Đại học Columbia năm 1925. Về đến Trung Hoa, ông gia nhập Quốc dân đảng và được bổ nhiệm là Cục trưởng Cục Công nông dưới quyền Liêu Trọng Khải, thuộc phe cánh tả cùng Uông Tinh Vệ, 2 người về sau phát triển mối quan hệ gần gũi về chính trị cũng như cá nhân. Dù đóng vai trò quan trọng trong Chiến tranh Bắc phạt của Tưởng Giới Thạch, ông tích cực ủng hộ Uông chống lại Tưởng khi Tưởng bắt đầu tỏ ra lộng quyền. Ông bất mãn với việc Tưởng lật đổ Uông giành quyền lãnh đạo Quốc Dân đảng thông qua một cuộc chính biến quân sự năm 1926. Tuy nhiên, trong thời kỳ Tưởng-Uông hợp tác, ông được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Thương nghiệp từ năm 1932-36. Một số chính sách kinh tế quốc gia quan trọng ông giúp thiết lập trong giai đoạn này vẫn được thực hiện tới tận những năm 1970. Là Chủ tịch Đảng bộ Quốc dân tại Tứ Xuyên, ông tham gia tổ chức sơ tán Chính phủ Quốc dân đến Trùng Khánh sau khi Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2 bắt đầu.

Tuy nhiên, Trần vẫn giữ khoảng cách với Tưởng Giới Thạch, và sau khi Uông Tinh Vệ bỏ Quốc Dân đảng đứng ra thành lập chính phủ Quốc dân Nam Kinh bù nhìn, Trần nhanh chóng theo chân dù ban đầu phản đối hành động này của Uông. Trong chính phủ mới, Trần là phát ngôn viên Lập pháp viện. Sau khi chủ quyền tại Thượng Hải (danh nghĩa) được Nhật trao trả cho Chính phủ Quốc dân Nam Kinh vào tháng 11 năm, Trần được bổ nhiệm làm Thị trưởng. Giữa năm 1944, khi Uông đi Nhật chữa bệnh, Trần được giao giữ chức Quyền Viện trưởng Hành chính viện, rồi trở thành Tổng thống chính phủ Quốc dân Nam Kinh sau khi Uông chết vào tháng 11 năm 1944.

Cuối Thế chiến II, Trần bỏ trốn sang Nhật, và ngay sau khi Nhật Bản chính thức đầu hàng ngày 9 tháng 9 năm 1945, đại diện Trung Hoa là Tướng Hà Ứng Khâm yêu cầu đại diện Nhật Bản, Tướng Yasuji Okamura, dẫn độ Trần Công Bác về Trung Hoa để xét xử tội phản quốc. Yêu cầu được lực lượng chiếm đóng Hoa Kỳ chấp nhận, và Trần bị giải về Trung Hoa ngày 3 tháng 10. Tại tòa, ông cố gắng tự bào chữa, rằng với tư cách Tổng thống, ông đã từ chối hợp tác với người Nhật trong một vài vấn đề quan trọng và chỉ hành động như vậy vì tình bạn với Uông Tinh Vệ. Khi bị kết án tử hình, ông chỉ bình thản nói "Tôi sẽ gặp lại Uông Tinh Vệ dưới suối vàng sớm thôi". Trần bị một đội hành quyết xử tử tại Tô Châu, Giang Tô ngày 3 tháng 6 năm 1946.

Chú thích

Tham khảo
 David P. Barrett and Larry N. Shyu, eds.; Chinese Collaboration with Japan, 1932-1945: The Limits of Accommodation Stanford University Press 2001
 John H. Boyle, China and Japan at War, 1937–1945: The Politics of Collaboration (Harvard University Press, 1972).
 James C. Hsiung and Steven I. Levine, eds., China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945 (Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe, 1992)
 Ch'i Hsi-sheng, Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945 (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1982).
 Frederick W. Mote, Japanese-Sponsored Governments in China, 1937–1945 (Stanford University Press, 1954).
 Margherita Zanasi, "Chen Gongbo and the Construction of a Modern Nation in 1930s China," in Timothy Brook and Andre Schmid, eds.; Nation Work: Asian Elites and National Identities (University of Michigan Press, 2000).

Liên kết ngoài

 Rulers:Chen Gongbo
Blog of Kan Chen, son of Chen Gongbo: https://sites.google.com/site/kanblog8/home

Sinh năm 1892
Mất năm 1946
Người sáng lập Đảng Cộng sản Trung Quốc
Thị trưởng Thượng Hải
Đảng viên Quốc dân đảng Trung Quốc
Người Quảng Châu
Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc
Cựu sinh viên Đại học Columbia


title: Nghệ sĩ (phim)

text:
Nghệ sĩ (tên gốc tiếng Anh: The Artist là một bộ phim câm Pháp hài lãng mạn phát hành năm 2011 của đạo diễn Michel Hazanavicius, với sự tham gia diễn xuất của hai diễn viên Jean Dujardin và Bérénice Bejo. Câu chuyện của bộ phim lấy bối cảnh ở Hollywood trong khoảng thời gian 1927 đến 1932, tập trung vào mối quan hệ giữa một nam diễn viên ngôi sao của thời kỳ phim câm đang xuống dốc và một nữ diễn viên trẻ mới nổi nhờ sự xuất hiện của phim nói, cả hai đã trải qua một mối quan hệ vừa hài hước, vừa xúc động nhưng cũng vô cùng lãng mạn. Bản thân Nghệ sĩ cũng là một bộ phim câm đen trắng với tỷ lệ khung hình 4:3. Nghệ sĩ được công chiếu lần đầu tại Liên hoan phim Cannes năm 2011 và nhận được rất nhiều những phản hồi tích cực từ giới phê bình. Tại lễ trao giải Oscar lần thứ 84, phim giành chiến thắng ở năm hạng mục bao gồm Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất, Nam diễn viên chính xuất sắc nhất, Nhạc phim hay nhất và Thiết kế phục trang xuất sắc nhất. Trước đó, bộ phim cũng đoạt danh hiệu phim hay nhất tại các giải BAFTA và César cùng nhiều giải thưởng điện ảnh khác. Tại Việt Nam, Nghệ sĩ nằm trong danh sách những phim điện ảnh Pháp được giới thiệu trong chương trình "Phim Pháp tại MegaStar" và được công chiếu vào ngày 16 tháng 8 năm 2013.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Orange Studio (Studio 37) official site

Phim hài Pháp
Phim lãng mạn của Pháp
Phim năm 2011
Phim giành Giải Quả cầu vàng cho phim ca nhạc hoặc phim hài hay nhất
Phim của Công ty Weinstein
Phim của Warner Bros.
Phim giành giải BAFTA
Phim giành giải Oscar cho nhạc phim hay nhất
Phim giành giải Oscar cho thiết kế phục trang đẹp nhất
Phim hài-chính kịch thập niên 2010
Phim hài lãng mạn thập niên 2010
Phim trắng đen
Phim về quá trình làm phim
Phim chính kịch lãng mạn thập niên 2010
Phim giành giải Oscar cho phim hay nhất
Phim lấy bối cảnh năm 1927
Phim lấy bối cảnh năm 1928
Phim lấy bối cảnh năm 1929
Phim lấy bối cảnh năm 1930
Phim lấy bối cảnh năm 1931
Phim lấy bối cảnh năm 1932
Phim lấy bối cảnh ở Los Angeles
Phim quay tại Los Angeles
Phim Pháp
Phim về diễn viên
Phim có diễn xuất giành giải Oscar cho Nam diễn viên xuất sắc nhất
Phim có đạo diễn giành giải Oscar cho Đạo diễn xuất sắc nhất
Phim có biên kịch giành giải BAFTA cho kịch bản gốc xuất sắc nhất
Phim có diễn xuất giành giải Quả cầu vàng cho Nam diễn viên phim ca nhạc hoặc phim hài xuất sắc nhất
Phim giành giải BAFTA cho phim hay nhất
Phim có đạo diễn giành giải BAFTA cho đạo diễn xuất sắc nhất


title: Đại Nguyên Nghĩa

text:
Đại Nguyên Nghĩa (mất năm 794, trị vì 793 – 794) là vị quốc vương thứ tư của Vương quốc Bột Hải.

Đại Nguyên Nghĩa (Dae Won-ui) là vương tử thứ 4 của Bột Hải Vũ Vương Đại Vũ Nghệ, người trị vì thứ hai của Bột Hải, và là em trai của vị quốc vương trước đó là Văn Vương Đại Khâm Mậu.

Thời Bột Hải Vũ Vương
Đại Nguyên Nghĩa sinh ra vào khoảng cuối thời kỳ cai trị của vua Bột Hải Vũ Vương. Năm Nhân An thứ 14 (năm 732) Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Nguyên Nghĩa) cử một đoàn sứ giả Bột Hải đến triều đình nhà Đường yêu cầu vua Đường Huyền Tông xử tử Đại Môn Nghệ (chú của Đại Nguyên Nghĩa). Đáp lại, nhà Đường đã bí mật gửi Đại Môn Nghệ đến Trung Á trong khi thông báo cho Bột Hải Vũ Vương rằng em trai của ông ta đã bị đày đến miền nam nhà Đường. Tuy nhiên, sự thật của các sự kiện đã bị rò rỉ ra ngoài, khiến Bột Hải Vũ Vương vô cùng tức giận.

Sau đó Bột Hải Vũ Vương phái Trương Văn Hưu (장문휴, 張文休) dẫn hải quân Bột Hải đi tấn công Đăng Châu (nay là Yên Đài) thuộc bán đảo Sơn Đông nhà Đường cùng năm 732. Hải quân Bột Hải của Trương Văn Hưu đã giết chết quan thái thú nhà Đường ở bán đảo Sơn Đông là Vĩ Tuấn (偉俊), chiếm đóng Đăng Châu và tiếp tục đi đánh chiếm các thành trì nhà Đường khác ở Sơn Đông, bắt rất nhiều thủy thủ và thường dân nhà Đường giải về Bột Hải..

Một thời gian ngắn sau, Trương Văn Hưu cho rút quân chiến thuật ra khỏỉ thành Đăng Châu nhưng quân Bột Hải của Trương Văn Hưu vẫn còn chiếm đóng nhiều thành trì thuộc Sơn Đông nhà Đường.

Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Nguyên Nghĩa) thân chinh dẫn bộ binh Bột Hải tiến đến Mã Đô Sơn (馬都山) tại Du Quan của nhà Đường và tiến hành đánh chiếm nhiều quận huyện của nhà Đường gần đó. Bột Hải Vũ Vương cho quân đi cướp phá thị trấn Matoushan (phía tây bắc Sơn Hải quan ngày nay), và giết chết 10.000 binh lính nhà Đường. Quân Bột Hải còn đột kích và cướp bóc biên giới nhà Đường dọc theo Liêu Hà và bờ biển của Tiểu Cao Câu Ly ở bán đảo Liêu Đông cũng bị quân Bột Hải đột kích.

Cùng năm 732, tướng Đường là Cát Phúc Thuận đánh bại quân Bột Hải một trận lớn ở Sơn Đông khiến hải quân Bột Hải của Trương Văn Hưu phải rút khỏi Sơn Đông theo đường biển về nước.

Năm Nhân An thứ 15 (năm 733), vua Đường Huyền Tông lệnh cho Đại Môn Nghệ (大門藝, Dae Mun-ye, chú của Đại Nguyên Nghĩa) dẫn quân Đường tấn công vương quốc Bột Hải cùng với các lực lượng của nước Tân La (đời vua Tân La Thánh Đức Vương), song đã không thành công. Liên quân Đường - Tân La gặp tuyết lớn chặn mọi con đường. Bão tuyết đã giết chết một nửa trong số 100.000 quân Đường - Tân La nên buộc bọn họ phải lui quân. Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Nguyên Nghĩa) chớp thời cơ xua quân đánh tan liên quân Đường - Tân La. Đại Môn Nghệ theo quân Đường rút về nhà Đường. Bột Hải Vũ Vương tiếp tục cố giết em trai Đại Môn Nghệ của mình. Bột Hải Vũ Vương cử một thích khách đến Lạc Dương nhà Đường để ám sát Đại Môn Nghệ. Đại Môn Nghệ bị tấn công vào ban ngày gần cầu Tianjin bên ngoài hoàng cung Lạc Dương nhưng không hề hấn gì.

Năm Nhân An thứ 16 (năm 734), vua Tân La Thánh Đức Vương phái quân Tân La tấn công vương quốc Bột Hải của Bột Hải Vũ Vương nhưng bị Bột Hải Vũ Vương đánh bại. Sau đó Bột Hải Vũ Vương liên tục tấn công Tân La của vua Tân La Thánh Đức Vương từ năm 734 đến năm 735, đánh cho nước Tân La tan tác.

Bối cảnh bất lợi về chiến lược bắt đầu chuyển sang vương quốc Bột Hải vào năm 734 – 735, khi thủ lĩnh người Khiết Đan là Khả hãn Khuất Liệt, Khả hãn Lý Qua Chiết và Khả Đột Vu và đồng minh Hãn quốc Hậu Đột Quyết (các đời Bì Gia Khả hãn A Sử Na Mặc Cức Liên, Y Nhiên Khả hãn A Sử Na Y Nhiên) của Khả Đột Vu bị quân đội nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) đánh bại. Ngoài ra, một lực lượng gồm 5.000 kỵ binh Khố Mạc Hề (Kumo Xi) đã đầu hàng nhà Đường. Sự thất bại của người Khiết Đan và người Đột Quyết trước nhà Đường, và sự phục tùng của Khố Mạc Hề với nhà Đường đã loại bỏ vùng đệm đã hình thành giữa vương quốc Bột Hải và nhà Đường. Cảm nhận được sự thay đổi trong diễn biến chiến lược, Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Nguyên Nghĩa) quyết định cầu hòa với nhà Đường. Hai nước Bột Hải và nhà Đường đã ký hòa ước, với điều kiện Bột Hải phải cống nạp cho nhà Đường.

Năm Nhân An thứ 19 (năm 737), các thủy thủ và thường dân nhà Đường bị giam giữ ở Bột Hải từ năm 732 được Bột Hải Vũ Vương cho hồi hương về lại nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông). Trong năm 737 Bột Hải Vũ Vương (Đại Vũ Nghệ, cha của Đại Nguyên Nghĩa) qua đời, hưởng thọ 55 tuổi. Con trai thứ ba của Bột Hải Vũ Vương là Đại Khâm Mậu (Dae Heummu, anh của Đại Nguyên Nghĩa) lên kế vị, tức là vua Bột Hải Văn Vương.

Thời Bột Hải Văn Vương
Bột Hải Văn Vương (Đại Khâm Mậu, anh của Đại Nguyên Nghĩa) đổi niên hiệu Nhân An của Bột Hải Vũ Vương sang Đại Hưng (대흥 大興, Daeheung) cùng năm 737. Bột Hải Văn Vương đã mở rộng lãnh thổ của Bột Hải đến lưu vực Hắc Long Giang ở phía Bắc và khu vực phía Bắc của bán đảo Liêu Đông (nơi vương quốc Tiểu Cao Câu Ly đang cai trị) ở phía Nam.

Trong thời kỳ trị vì của Bột Hải Văn Vương, quan hệ ngoại giao với nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) đã được thiết lập. Năm Đại Hưng thứ hai (năm 738), một đoàn sứ giả từ vương quốc Bột Hải đã yêu cầu nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) thực hiện các quy tắc nghi lễ và lịch sử triều đại trong một cử chỉ mang tính biểu tượng hướng tới hòa bình giữa Bột Hải và nhà Đường. Đồng thời, rắc rối với Thổ Phiên ở phía tây đã buộc nhà Đường phải rút toàn bộ lực lượng quân sự khỏi mảnh đất Cao Câu Ly cũ và áp dụng thế phòng thủ trước Bột Hải (trước đó nhà Đường luôn áp dụng thế tấn công trước Bột Hải).

Bột Hải Văn Vương cũng cử nhiều du học sinh sang nhà Đường để học tập (giống như nước Tân La đang làm) và nhiều người thậm chí đã vượt qua kỳ thi khoa cử của Trung Quốc. mở rộng ảnh hưởng của Phật giáo và Nho giáo tại Bột Hải. Bột Hải đã tích cực tiếp nhận văn hóa và hệ thống chính trị của nhà Đường tại Trung Quốc. Các nghiên cứu khảo cổ về cách bố trí của các thành phố Bột Hải đã đưa ra kết luận rằng chúng có chức năng tương tự như các thành phố Cao Câu Ly, đồng thời cũng cho thấy Bột Hải có duy trì sự tương dồng văn hóa với nhà Đường sau khi được thành lập.

Bột Hải Văn Vương cũng củng cố quan hệ với Tân La (đời vua Tân La Hiếu Thành Vương, Tân La Cảnh Đức Vương, Tân La Huệ Cung Vương, Tân La Tuyên Đức Vương, Tân La Nguyên Thánh Vương), thế lực đã thống nhất bán đảo Triều Tiên phía nam Bột Hải. Trong thời kỳ trị vì của Bột Hải Văn Vương, Tân La đạo (Sillado), con đường giao thương buôn bán giữa Bột Hải với Tân La đã được thiết lập. Bột Hải Văn Vương giám sát sự phát triển của tuyến thương mại được gọi là Tân La đạo (Hangul: 신라도, Hanja: 新羅道) này.

Bột Hải cũng tăng cường ngoại giao và thương mại với Nhật Bản (đời Thiên hoàng Shōmu, Thiên hoàng Kōken, Thiên hoàng Junnin, Thiên hoàng Shōtoku, Thiên hoàng Kōnin, Thiên hoàng Kanmu) hòng gây sức ép với địch thủ Tân La ở mặt Nam. Bột Hải và Nhật Bản giữ vững quan hệ này trong suốt thời kỳ tồn tại của Bột Hải; và trong cả giai đoạn này, Bột Hải đã sai sứ giả sang Nhật Bản cả thảy 34 lần, trong khi Nhật Bản chỉ sai sứ giả sang Bột Hải có 13 lần.

Bột Hải Văn Vương đã vài lần chuyển kinh đô của Bột Hải, ổn định và tăng cường quyền quản lý của triều đình trung ương với các bộ lạc thiểu số khác nhau trong vương quốc của mình. Năm Đại Hưng thứ 5 (năm 742) Bột Hải Văn Vương dời đô từ Đông Mưu (Dongmo) (nay là Đôn Hóa, phía nam Cát Lâm) sang Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm).

Năm Đại Hưng thứ 13 (năm 750), Bột Hải Văn Vương xuất quân chinh phạt bộ lạc Ngu Lâu Mạt Hạt và Việt Hỷ Mạt Hạt, buộc hai bộ lạc này trở thành chư hầu của vương quốc Bột Hải. Từ đó ba bộ lạc Thiết Lợi Mạt Hạt, Ngu Lâu Mạt Hạt và Việt Hỷ Mạt Hạt phải triều cống hàng năm cho vương quốc Bột Hải.

Năm Đại Hưng thứ 18 (năm 755), Bột Hải Văn Vương (anh của Đại Nguyên Nghĩa) lập ra thành phố Thượng Kinh, một trong những kinh đô của Bột Hải, tọa lạc tại khu vực gần hồ Kính Bạc ở Nam phần của tỉnh Hắc Long Giang ngày nay.

Năm Đại Hưng thứ 19 (năm 756) Bột Hải Văn Vương đã cải cách chế độ thống trị và dời đô từ Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm) sang Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang).

Năm Đại Hưng thứ 20 (năm 757), nhân nhà Đường (đời vua Đường Túc Tông) đang có Loạn An Sử, Bột Hải Văn Vương phái quân Bột Hải đi đánh chiếm ba thành trì của nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ.

Với hai lần Nhật Bản bị vua Tân La Cảnh Đức Vương xúc phạm vào năm 753 và năm 758, từ sau năm 758, Thiên hoàng Junnin của Nhật Bản yêu cầu vương quốc Bột Hải (đời Bột Hải Văn Vương) cùng họ tấn công Tân La. Bột Hải và Nhật Bản đã nhiều lần cho sứ giả đi lại với nhau trong những năm Đại Hưng thứ 22 (năm 759) đến năm Đại Hưng thứ 24 (năm 761) để lên kế hoạch cho cuộc tấn công vào Tân La.

Vua Tân La Cảnh Đức Vương có thể đã biết về những kế hoạch của Bột Hải và Nhật Bản muốn tấn công gọng kìm vào Tân La và đã chuẩn bị bằng cách xây dựng sáu lâu đài dọc theo biên giới với vương quốc Bột Hải vào năm Đại Hưng thứ 25 (năm 762). Bột Hải Văn Vương nhiều lần phái quân tấn công biên giới Tân La. Khu vực biên giới Bột Hải và Tân La đã đổi chủ nhiều lần nhưng những tổn thất không được mô tả trong lịch sử chính thức của Tân La, chỉ ghi ngày tháng khi một đội quân Tân La được gửi lên phía bắc. Nhật Bản (đời Thiên hoàng Junnin) đã chuẩn bị một hạm đội để xâm chiếm miền nam Tân La, tuy nhiên kế hoạch không bao giờ thành hiện thực.

Cũng trong năm Đại Hưng thứ 25 (năm 762) vua Đường Đại Tông công nhận Bột Hải là một vương quốc nhằm khiến cho ông ta đừng thừa cơ nhà Đường còn loạn An Sử mà xâm phạm biên cương. Bột Hải Văn Vương phái con trưởng là thế tử Đại Hoành Lâm (cháu trai của Đại Nguyên Nghĩa) đi sứ sang nhà Đường để đáp lễ với vua Đường Đại Tông.

Mặc dù nhà Đường công nhận Bột Hải Văn Vương (anh của Đại Nguyên Nghĩa) là "vương" năm 762, nhưng tại vương quốc Bột Hải, ông được gọi là Đại Hưng Bảo Lịch Hiếu Cảm Kim Luân Thánh Pháp Đại Vương (대흥보력효감금륜성법대왕, 大興寶曆孝感金輪聖法大王, Daeheung Boryeok Hyogam Geumryun Seongbeop Daewang), Khả Độc Phu (가독부, 可毒夫, Gadokbu), Thánh Vương (성왕, 聖王, Seongwang) và Cơ Hạ (기하, 基下, Giha), Một số sử gia Triều Tiên coi Bột Hải Văn Vương là Thiên tôn (天孫, 천손, Ch'ǒnson, con cháu của Trời) và là một hoàng đế. Người phối ngẫu của người cai trị Bột Hải cũng được gọi là hoàng hậu. Tuy nhiên nước Tân La (đời vua Tân La Cảnh Đức Vương) vẫn coi vương quốc Bột Hải là một chư hầu nổi loạn của Tân La dù Tân La có diện tích nhỏ hơn vương quốc Bột Hải.

Sau khi nhà Đường công nhận Bột Hải là một vương quốc vào năm 762, từ năm 762, các đoàn sứ giả Bột Hải đến Nhật Bản (đời Thiên hoàng Junnin) bắt đầu coi người cai trị Bột Hải là hậu duệ của Thiên đường, tức là Thiên tử (ý nói rằng các vua Bột Hải có địa vị ngang hàng với các hoàng đế nhà Đường). Các quan chức Nhật Bản đã chỉ trích những bức thư này, sửa đổi chúng và hạn chế các đoàn sứ giả từ Bột Hải đến Nhật Bản. Một văn bia hoàng gia và kinh Phật xác nhận danh hiệu Thiên tử cho người cai trị của Bột Hải.

Mối quan hệ song phương giữa nhà Đường và vương quốc Bột Hải ngày càng thân thiện. Từ năm Đại Hưng thứ 29 (năm 766) đến năm Bảo Lịch thứ 6 (năm 779), có 25 đoàn sứ giả từ vương quốc Bột Hải đến nhà Đường để bày tỏ sự tôn trọng của Bột Hải Văn Vương đối với vua Đường Đại Tông.

Năm Bảo Lịch thứ 3 (năm 776), hoàng hậu của Bột Hải Văn Vương là Hiếu Ý hoàng hậu (chị dâu của Đại Nguyên Nghĩa) qua đời.

Ngày 25 tháng 5 năm Bảo Lịch thứ 4 (năm 777), Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa (cháu gái của Đại Nguyên Nghĩa) qua đời, hưởng thọ 40 tuổi. Theo bia mộ và văn bia, Trinh Huệ công chúa đã kết hôn và có ít nhất một người con trai, nhưng cả chồng và con trai đều chết trước cô. Trong thời gian để tang cô, Bột Hải Văn Vương được cho là rất đau buồn và không đi ra khỏi phòng dù là có công việc triều chính.

Năm Bảo Lịch thứ 7 (năm 780) di cốt của Trinh Huệ công chúa được chôn cất ở phía tây Trân Lăng (진릉, 珍陵), Seowon (서원, 西原), ngày nay được biết đến như một phần của Lăng mộ cổ tại núi Long Đầu, Cát Lâm, Trung Quốc, cùng với một tượng đài của Trinh Huệ công chúa được dựng lên ở cùng năm 780 đó. Bia mộ Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa cũng đã được tìm thấy vào vào tháng 8 năm 1949.

Năm Bảo Lịch thứ 12 (năm 785) Bột Hải Văn Vương dời đô từ Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) sang Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm).

Ngày 6 tháng 7 năm Đại Hưng thứ 45 (năm 792), Tứ công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Hiếu công chúa (cháu gái của Đại Nguyên Nghĩa) qua đời, hưởng thọ 35 tuổi. Cô được trao thụy hiệu là "Trinh Hiếu" vì cô ấy là người có đạo đức và hiếu thảo.

Năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793) Bột Hải Văn Vương bắt đầu tiến hành việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Theo sử sách Trung Quốc, Bột Hải có 5 kinh đô, 15 phủ, và 63 huyện.

Vào cuối thời đại của Bột Hải Văn Vương trong năm 793, các hoàng tử từ hoàng tộc Bột Hải (con cháu của Bột Hải Cao Vương, Bột Hải Vũ Vương và Bột Hải Văn Vương) đang làm lính canh tại triều đình nhà Đường của vua Đường Đức Tông theo ý muốn của họ. Hòa bình với nhà Đường cho phép vương quốc Bột Hải tiếp tục mở rộng lãnh thổ của mình.

Trước đó thế tử của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoành Lâm (Dae Goeng-rim) đã chết, còn Nhị hoàng tử Đại Anh Tuấn, Tam hoàng tử Đại Trinh Oát và Tứ hoàng tử Đại Tung Lân đang làm lính canh ở nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) nên Bột Hải Văn Vương phải chọn em trai của ông ta là Đại Nguyên Nghĩa làm người kế vị của mình.

Trong năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793), Bột Hải Văn Vương (anh của Đại Nguyên Nghĩa) qua đời khi việc dời đô chưa hoàn thành, hưởng thọ hơn 70 tuổi. Em trai ông ta là Đại Nguyên Nghĩa (khi đó đã hơn 60 tuổi) lên kế vị. Niên hiệu Đại Hưng của Bột Hải Văn Vương vẫn được ông sử dụng.

Trị vì
Vua Đại Nguyên Nghĩa cho dừng việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Ông tuyên bố đô thành của vương quốc Bột Hải vẫn tiếp tục ở Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm).

Tuy nhiên, khi bước lên ngai vàng vào năm 793, nhà vua đã bộc lộ là một kẻ đố kỵ và tâm tính hung dữ, tàn bạo hiếu sát. Những đại thần có tài trong triều đình Bột Hải đều bị vua Đại Nguyên Nghĩa (Dae Won-ui) đố kỵ. Đại Nguyên Nghĩa tiến hành vu oan cho bọn họ tội mưu phản và giết hại các đại thần đó. Ông còn tàn sát hết gia quyến của những đại thần đó.

Năm Đại Hưng thứ 47 (năm 794), vua Đại Nguyên Nghĩa bị những đại thần Bột Hải còn lại hợp mưu giết chết, hưởng thọ hơn 60 tuổi. Đích tôn của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoa Dư (con của cố thế tử Đại Hoành Lâm) được chọn làm người kế vị, trở thành vua Bột Hải Thành Vương.

Xem thêm
 Danh sách vua Triều Tiên
 Lịch sử Triều Tiên

Tham khảo

Vua Bột Hải
Năm sinh không rõ
Mất năm 793


title: Thượng Ninh

text:
Thượng Ninh là một xã thuộc huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam.

Xã Thượng Ninh có diện tích 49,28 km², dân số năm 1999 là 6.006 người, mật độ dân số đạt 122 người/km².

Xã được chia thành 11 thôn: Đông Xuân, Đồng Chành, Đồng Hả, Đồng Minh, Đồng Ngấn, Đồng Tâm, Đồng Thanh, Đức Thắng, Khe Khoai, Tiến Thành, Xuân Thượng.

Chú thích

Xem thêm


title: Bột Hải Thành Vương

text:
Bột Hải Nhân Tông (trị vì 794 - 795), còn được gọi bằng tên là Đại Hoa Dư (대화여, 大華與, Dae Hwa-yeo), là người trị vì thứ năm của vương quốc Bột Hải.

Thời Bột Hải Văn Vương
Đại Hoa Dư sinh ra vào khoảng năm Đại Hưng thứ 27 (năm 764) (đời vua Bột Hải Văn Vương). Ông là đích tôn của vua Bột Hải Văn Vương và Hiếu Ý hoàng hậu, cha của ông là thế tử Đại Hoành Lâm, song đã qua đời trước khi được kế vị.

Mối quan hệ song phương giữa nhà Đường và vương quốc Bột Hải ngày càng thân thiện. Từ năm Đại Hưng thứ 29 (năm 766) đến năm Bảo Lịch thứ 6 (năm 779), có 25 đoàn sứ giả từ vương quốc Bột Hải đến nhà Đường để bày tỏ sự tôn trọng của Bột Hải Văn Vương (ông nội của Đại Hoa Dư) đối với vua Đường Đại Tông.

Năm Bảo Lịch thứ 3 (năm 776), hoàng hậu của Bột Hải Văn Vương là Hiếu Ý hoàng hậu (bà nội của Đại Hoa Dư) qua đời.

Ngày 25 tháng 5 năm Bảo Lịch thứ 4 (năm 777), Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa (cô của Đại Hoa Dư) qua đời, hưởng thọ 40 tuổi. Theo bia mộ và văn bia, Trinh Huệ công chúa đã kết hôn và có ít nhất một người con trai, nhưng cả chồng và con trai đều chết trước cô. Trong thời gian để tang cô, Bột Hải Văn Vương được cho là rất đau buồn và không đi ra khỏi phòng dù là có công việc triều chính.

Năm Bảo Lịch thứ 7 (năm 780) di cốt của Trinh Huệ công chúa được chôn cất ở phía tây Trân Lăng (진릉, 珍陵), Seowon (서원, 西原), ngày nay được biết đến như một phần của Lăng mộ cổ tại núi Long Đầu, Cát Lâm, Trung Quốc, cùng với một tượng đài của Trinh Huệ công chúa được dựng lên ở cùng năm 780 đó. Bia mộ Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa cũng đã được tìm thấy vào vào tháng 8 năm 1949.

Năm Bảo Lịch thứ 12 (năm 785) Bột Hải Văn Vương dời đô từ Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) sang Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm).

Ngày 6 tháng 7 năm Đại Hưng thứ 45 (năm 792), Tứ công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Hiếu công chúa (cô của Đại Hoa Dư) qua đời, hưởng thọ 35 tuổi. Cô được trao thụy hiệu là "Trinh Hiếu" vì cô ấy là người có đạo đức và hiếu thảo.

Năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793) Bột Hải Văn Vương bắt đầu tiến hành việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Theo sử sách Trung Quốc, Bột Hải có 5 kinh đô, 15 phủ, và 63 huyện.

Vào cuối thời đại của Bột Hải Văn Vương trong năm 793, các hoàng tử từ hoàng tộc Bột Hải (con cháu của Bột Hải Cao Vương, Bột Hải Vũ Vương và Bột Hải Văn Vương) đang làm lính canh tại triều đình nhà Đường của vua Đường Đức Tông theo ý muốn của họ. Hòa bình với nhà Đường cho phép vương quốc Bột Hải tiếp tục mở rộng lãnh thổ của mình.

Trước đó thế tử của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoành Lâm (Dae Goeng-rim, cha của Đại Hoa Dư) đã chết, còn ba người chú của Đại Hoa Dư là Nhị hoàng tử Đại Anh Tuấn, Tam hoàng tử Đại Trinh Oát và Tứ hoàng tử Đại Tung Lân đang làm lính canh ở nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) nên Bột Hải Văn Vương phải chọn em trai của ông ta là Đại Nguyên Nghĩa (ông chú của Đại Hoa Dư) làm người kế vị của mình.

Trong năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793), Bột Hải Văn Vương (ông nội của Đại Hoa Dư) qua đời khi việc dời đô chưa hoàn thành, hưởng thọ hơn 70 tuổi. Em trai ông ta là Đại Nguyên Nghĩa (ông chú của Đại Hoa Dư, khi đó đã hơn 60 tuổi) lên kế vị. Niên hiệu Đại Hưng của Bột Hải Văn Vương vẫn được Đại Nguyên Nghĩa sử dụng.

Thời Đại Nguyên Nghĩa
Vua Đại Nguyên Nghĩa cho dừng việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Ông ta tuyên bố đô thành của vương quốc Bột Hải vẫn tiếp tục ở Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm).

Tuy nhiên, khi bước lên ngai vàng, nhà vua Đại Nguyên Nghĩa (Dae Won-ui) đã bộc lộ là một kẻ đố kỵ và tâm tính hung dữ, tàn bạo hiếu sát. Những đại thần có tài trong triều đình Bột Hải đều bị vua Đại Nguyên Nghĩa (Dae Won-ui) đố kỵ. Đại Nguyên Nghĩa tiến hành vu oan cho bọn họ tội mưu phản và giết hại các đại thần đó. Ông ta còn tàn sát hết gia quyến của những đại thần đó.

Năm 794, vua Đại Nguyên Nghĩa bị những đại thần Bột Hải còn lại hợp mưu giết chết, hưởng thọ hơn 60 tuổi. Đích tôn của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoa Dư (con của cố thế tử Đại Hoành Lâm) được chọn làm người kế vị, trở thành vua Bột Hải Thành Vương.

Trị vì
Bột Hải Thành Vương chọn niên hiệu là Trung Hưng (중흥, 中興, Jungheung) vào năm 794. Bột Hải Thành Vương khi đó mới chỉ khoảng 30 tuổi nhưng lại là một người có thế chất yếu ớt, và đã chỉ sống được một vài tháng sau khi được kế vị ngai vàng. Sự kiện đáng chú ý nhất trong thời gian trị vì của Bột Hải Thành Vương là việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) trong năm 794. Tâm nguyện cuối cùng của Bột Hải Văn Vương về việc dời đô về lại Thượng Kinh cuối cùng cũng đã được thực hiện.

Nghe tin cháu mình là Bột Hải Thành Vương thể chất yếu ớt sắp qua đời, Đại Tung Lân đã rời nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) quay về vương quốc Bột Hải trong năm 794.

Năm Trung Hưng thứ hai (năm 795) Bột Hải Thành Vương băng hà, hưởng thọ 31 tuổi. Vì Bột Hải Thành Vương không hề kết hôn và cũng không có con cái nên con của Bột Hải Văn Vương là Đại Tung Lân (chú của Bột Hải Thành Vương, khi đó gần 50 tuổi) lên kế vị, tức là vua Bột Hải Khang Vương.

Xem thêm
 Danh sách vua Triều Tiên
 Lịch sử Triều Tiên

Tham khảo

Vua Bột Hải
Năm sinh không rõ
Mất năm 794


title: Khất Khất Trọng Tượng

text:
Khất Khất Trọng Tượng hay Đại Trọng Tượng (Dae Jung-sang) là phụ thân của Đại Tộ Vinh (Dae Joyeong), người sáng lập nên vương quốc Bột Hải. Mặc dù con ông mới được công nhận là người sáng lập nên vương quốc, nhiều sử gia vẫn coi Dae Jung-sang là nhân vật hỗ trợ và lãnh đạo chính trong việc thành lập Bột Hải. Miếu hiệu của ông là Thế Tổ, thụy hiệu là Liệt Vương

Bối cảnh
Mặc dù Dae Jung-sang sinh ra tại Cao Câu Ly (Goguryeo), các thư tịch cổ Trung Hoa ghi rằng ông có nguồn gốc Mạt Hạt (Malgal).  Theo hướng ngược lại, nhiều nguồn thư tịch Triều Tiên và Cựu Đường thư cho rằng ông là người thuộc sắc tộc Cao Câu Ly, và xuất thân từ một gia đình quý tộc đã tồn tại từ khi thành lập Cao Câu Ly.

Nhà Đường đã xâm lược Cao Câu Ly với cuộc chiến vào năm 645. Tướng Dae Jung-sang là một người tham gia trong cuộc chiến này tại thành An Thị và góp công đánh bại quân Đường. Năm 647 - 648 quân đội nhà Đường liên tục vượt biển tấn công các thành trì biên giới Cao Câu Ly. Năm 661 - 662 Dae Jung-sang tiếp tục cùng Yang Manchun và Uyên Cái Tô Văn đánh bại quân Đường xâm lược lần 2. Sau cái chết của Uyên Cái Tô Văn (Yeon Gaesomun) năm 666, quân đội nhà Đường do Lý Tích chỉ huy xâm lược Cao Câu Ly lần thứ 3 cùng quân Khiết Đan (do Tiết Nhân Quý, Lý Tận Trung, Tôn Vạn Vinh chỉ huy), quân Tân La (do Kim Yu-shin chỉ huy), quân Cao Câu Ly trung thành với Uyên Nam Sinh (do Uyên Nam Sinh chỉ huy) và chinh phục thành công Bình Nhưỡng năm 668. Bảo Tạng Vương và Đại ma li chi Uyên Nam Kiến bị quân Đường bắt giải sang nhà Đường. Mặc dù thất thủ Bình Nhưỡng, hầu hết lãnh thổ Cao Câu Ly không được bình định hoàn toàn và nằm dưới sự ảnh hưởng của Đường. Do vậy, rất nhiều phong trào phục quốc đã nổ ra nhằm chống lại nhà Đường.

Phong trào phục hồi Cao Câu Ly
Đường Cao Tông phong Tiết Nhân Quý làm An Đông đô hộ ở An Đông đô hộ phủ tại Bình Nhưỡng. Dae Jung-sang tiếp tục xây dựng lực lượng và tham gia nghĩa quân của Kiếm Mưu Sầm đưa Cao An Thắng lên ngôi vua, tái lập Cao Câu Ly ở Hán Thành (nay là Seoul), nước Tân La cũng gửi quân hỗ trợ nghĩa quân Cao Câu Ly. Năm 674 nước Tân La thất bại trước quân Đường thì móc nối Cao An Thắng giết Kiếm Mưu Sầm, rồi Cao An Thắng hàng Tân La, nghĩa quân tan rã.

Năm 676 Đường Cao Tông dời An Đông đô hộ phủ từ Bình Nhưỡng sang Liêu Đông, nước Tân La liền xua quân chiếm gần hết báo đảo Triều Tiên. Năm 677 Đường Cao Tông phong Bảo Tạng Vương làm Triều Tiên vương và đô đốc Liêu Đông châu (Hangul: 요동주도독 조선왕 Hanja:遼東州都督朝鮮王, Hán Việt: Liêu Đông châu đô đốc Triều Tiên Vương) của An Đông đô hộ phủ, rồi cử ổng ấy sang An Đông đô hộ phủ ở Liêu Đông để trấn an lòng dân Cao Câu Ly. Tuy nhiên Bảo Tạng Vương lại thành lập hội Đông Minh Thiên Khí Cái Thế (東明天氣盖世) (Dae Jung-sang cũng tham gia hội này) và liên minh với các bộ tộc Mạt Hạt (tổ tiên của người Nữ Chân) do Khất Tứ Bỉ Vũ (Gulsabiwu) cầm đầu tiến hành ám sát các quan lại nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ. Năm 681 Tiết Nhân Quý phát hiện Bảo Tạng Vương là thủ lĩnh Đông Minh Thiên hội thì tiến hành bắt Bảo Tạng Vương và đàn áp Đông Minh Thiên hội, bắt cả Dae Jung-sang và giải sang nhà Đường.

Hầu hết các quý tộc Cao Câu Ly, bao gồm cả Dae Jung-sang đã bị đưa tới Doanh Châu (營州), quê hương của người Khiết Đan. Doanh Châu khi đó đã trở thành một phần của An Đông đô hộ phủ của nhà Đường, và điều này khiến người Khiết Đan nổi giận. Dae Jung-sang sau đó thoát khỏi Doanh Châu, còn Bảo Tạng Vương bị lưu đày sang Tứ Xuyên và qua đời ở đó năm 682.

Năm 696, người Khiết Đan của Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh, Lý Giai Cố đã nổi dậy, giết chết An Đông đô hộ Triệu Văn Hối và đưa Doanh Châu trở lại quyền kiểm soát của mình. Dae Jung-sang cùng con trai Đại Tộ Vinh (Dae Jo-Young) đã liên minh với thủ lĩnh Bạch Sơn Mạt Hạt là Khất Tứ Bỉ Vũ (걸사비우, 乞四比羽 bính âm: Qǐsì bǐyǔ) hỗ trợ cho người Khiết Đan lập quốc Đại Khiết Đan quốc. Đến năm 697 Đại Khiết Đan quốc sụp đổ. Hai tướng của Đại Khiết Đan quốc là Lý Giai Cố (李楷固) và Lạc Vũ Chỉnh (駱務整) quy hàng Võ Tắc Thiên.

Sau đó Dae Jung-sang và Khất Tứ Bỉ Vũ tiếp tục cùng chống lại Đường vào năm 698. Theo Tân Đường thư, Võ Tắc Thiên đã phái sứ giả sắc phong cho Đại Trọng Tượng là Chấn Quốc công và phong cho Khất Tứ Bỉ Vũ là Hứa Quốc công để yên lòng họ. Khất Tứ Bỉ Vũ đã từ chối chức danh Hứa Quốc công này. Võ Tắc Thiên phái Lý Giai Cố dẫn quân Chu tấn công Đại Trọng Tượng và Khất Tứ Bỉ Vũ. Hai lãnh đạo đã chống lại cuộc tấn công của Đường nhưng đành phải rút lui. Cả Khất Tứ Bỉ Vũ và Đại Trọng Tượng đều chết trong cuộc chiến, nhưng Đại Tộ Vinh đã lãnh đạo những quân lính Cao Câu Ly và Mạt Hạt còn lại đã đánh bại quân Chu trong Trận Thiên Môn Lĩnh năm 698, lập nước Đại Chấn, rồi đổi quốc hiệu Đại Chấn sang Bột Hải năm 712.

Gia đình
Người nổi bật nhất trong các người con trai của ông là Đại Tộ Vinh. Ngoài ra, ông còn có một người con khác là Đại Dã Bột (대야발, Dae Ya-bal), dòng dõi hoàng gia Bột Hải gồm hai nhánh, một là hậu duệ của Đại Tộ Vinh và một là hậu duệ của Đại Dã Bột.

Di sản
Việc thiết lập một nhà nước kế thừa Cao Câu Ly của ông đã đặt nền móng cho việc thành lập một vương quốc hùng mạnh hơn là Bột Hải. Mặc dù ông đã từng trải qua nhiều thử thách và khó khăn song hầu hết mọi người đều nhớ đến con trai ông, Đại Tộ Vinh như là người sáng lập nên Bột Hải. Các hậu duệ của ông tiếp tục nắm quyền điều hành đất nước trong hàng thế kỷ sau.

Mặc dù Bột Hải cuối cùng sụp đổ, nó cũng đã để lại một di sản nữa. Thế tử cuối cùng của Bột Hải đã nhanh chóng tập hợp các quý tốc của vương quốc và đào thoát sang Cao Ly để ẩn náu. Cao Ly Thái Tổ sẵn sàng tiếp đón họ và gia tộc Đại (Dae) tiếp tục tồn tại cho đến ngày nay với tên gia tộc Tae ở Hyeop-gye (협계 태씨).

Xem thêm
Danh sách vua Triều Tiên
Lịch sử Triều Tiên

Tham khảo

Quan hệ giữa Mạt Hạt, Nữ Chân và tên người Hungary (Qiqi Zhongxiang và Qisi Piyu)

Vua Bột Hải
Cao Câu Ly


title: Đỗ Nguyệt Sanh

text:
Đỗ Nguyệt Sanh hay Đỗ Nguyệt Sênh  (tiếng Hoa: 杜月笙; Wade–Giles: Tu Yüeh-sheng; Cantonese Yale: Dou Yut-sang), thường được biết tới với biệt danh "Đỗ Đại Nhĩ" (21 tháng 8 năm 1888 - 16 tháng 8 năm 1951) là một trùm Xã hội đen cùng cộng tác với Tưởng Giới Thạch chống Cộng sản trong những năm 1920, và cũng là một nhân vật quan trọng trong Chiến tranh Trung-Nhật. Sau khi Nội chiến Trung Hoa kết thúc và Trung Hoa Dân Quốc dời sang Đài Loan, Đỗ Nguyệt Sanh lưu vong sang Hồng Kông tới khi mất năm 1951.

Về tên gọi
Ghi bằng chữ Hán, chữ Sênh (cũng đọc âm là Sinh) trong tên gồm bộ trúc phía trên, chữ sinh nằm dưới có nghĩa là chiếc sinh tiền, loại mộc khí dùng giữ nhịp trong giàn nhạc ngũ âm. Chữ Sênh (Sinh) đọc âm cũng gần như giống hoàn toàn với chữ "Thăng". Khi phiên âm tiếng Anh, tên ông được đọc là Du Yuesheng. Điều này gây ra một sự nhầm lẫn khiến một số tài liệu, tác giả - nhất là người phương Tây - đã hiểu nhầm nghĩa của từ Du Yuesheng - Đỗ Nguyệt Sênh mà ký âm ngược trở lại thành Đỗ Nguyệt Thăng. Đến ngày 18/10/1930, nhà đương cục Tô giới Pháp tại Thượng Hải tấn phong và công bố y trở thành Đổng sự Trung Hoa khu Tô giới cũng với tên Đỗ Dung. Tuy nhiên, cả trong ấn chương cá nhân và tên tuổi trên giang hồ, người ta vẫn quen gọi ông bằng nhũ danh Đỗ Nguyệt Sênh.

Tiểu sử

Thời trẻ

Sinh ra tại Cao Kiều, một thị trấn nhỏ phía đông Thượng Hải, gia đình Đỗ chuyển về Thượng Hải năm 1889. Khi lên 9, Đỗ trở thành trẻ mồ côi – mẹ ông chết khi sinh con, chị gái bị bán làm nô lệ, cha ông mất, và mẹ kế biến mất – ông bị gửi về Cao Kiều và được bà nội nuôi dưỡng. Ông trở về Thượng Hải năm 1902, làm việc tại hãng buôn hoa quả Hồng Nguyên Thịnh (Dah Yeu Fruit Hong) nằm trên phố 16, khu Nan Tao (Nam Đảo) của Thượng Hải đến khi bị đuổi vì ăn cắp. Nhanh chóng, ông lại được Phan Nguyên Thịnh, một hãng buôn hoa quả có tiếng khác tiếp nhận vào vị trí nhân viên bán hàng. Tại đây, Đỗ chơi thân với một tên du đãng tên là Đồng A San. Sau 4 năm quen biết, ông quyết định dọn về sống chung cùng A San tại  "Tian Song Lodging House" (Nhà nghỉ Thiên Thống). Thực chất, đây là một nhà chứa bình dân. A San sống, đồng thời làm bảo kê, chăn dắt gái ở đó. ông là thành viên của băng Bác Cổ bang - một băng con của Thanh Bang.

Gia nhập Thanh Bang
Đỗ được bang hội bố trí tá túc và coi sóc an ninh khu vực nhà bếp của nhà nghỉ, đặt dưới quyền sai phái của phu nhân Hoàng lão đại. Xấu trai nhưng lanh lợi, tính tình lại liều lĩnh, Đỗ nhanh chóng được Hoàng phu nhân để mắt, tin cậy và nâng đỡ. Lúc này, mối quan tâm của Hoàng Kim Vinh - ông trùm Thanh Bang Hội là cô đào hát trẻ tuổi Lộ Lan Xuân và xinh đẹp chứ không phải bà vợ cả già nua nữa. Đi đâu Hoàng phu nhân cũng sai Đỗ tháp tùng. Không ít lần, Đỗ Nguyệt Sênh cứu thoát Hoàng phu nhân trong nhiều tình huống nguy hiểm do các băng nhóm đối thủ của Hoàng Kim Vinh gây nên. Nhờ sự nâng đỡ của Hoàng phu nhân, Đỗ Nguyệt Sênh đã được Hoàng Kim Vinh trọng dụng. Đỗ được giao cho nhiều nhiệm vụ quan trọng, chủ yếu là chỉ huy đám bảo kê trong các cuộc thanh trừng hoặc gây chiến giành lãnh địa với các băng đảng khác.

Lên nắm quyền, tạo lập đế chế Nha phiến
Một đêm có nhã hứng, "Tứ đại quốc dân công tử"  Lư Tiểu Gia cùng tùy tùng đến nhà hát Thiên Cung xem Lộ Lan Xuân biểu diễn. Đến không báo trước, không xưng danh, phía nhà hát không chú ý, việc đón tiếp không được như ý. Giữa chừng buổi diễn, Lư Tiểu Gia bỗng đột ngột đứng dậy quát tháo, chê Lộ Lan Xuân hát dở. Chưa hết, gã còn công nhiên đuổi cô đào ra khỏi sân khấu. Cũng có mặt dự khán suất hát, Hoàng Kim Vinh ra lệnh hàng chục vệ sĩ xuất hiện. Cả Lư Tiểu Gia lẫn đám tùy tùng đều bị Bác Cổ Bang đánh rồi ném ra đường. Dù vậy, Lư Tiểu Gia vẫn quyết không xưng danh hay xin lỗi, không quên đe dọa sẽ quay lại san bằng nhà hát Thiên Cung. Hai đêm sau, Hoàng Kim Vinh bị bắt chở đến giam tại đồn Long Hoa, đánh đập và bỏ đói tàn nhẫn, không coi vị thế trùm Thanh Bang lẫn chức vụ Đốc sát trưởng của ông là gì cả. Lư Tiểu Gia đích thân tìm đến tận Tổng bộ Tuần Bổ tuyên bố: "Đốc chưởng nhân của các người là do ta bắt, sống chết là do ta định. Muốn y toàn mạng, kêu hết vợ con y cùng toàn bộ chỉ huy Tuần Bổ đến sân trại Lữ đoàn số 7 (Quân đoàn số 4) của ta dập đầu tạ tội, biết đâu ta sẽ động lòng mà không giết".

Đỗ Nguyệt Sênh vội tìm đến Trương Tiêu Lâm, ông trùm số 2 của Thanh Bang, đồng thời là người đang nắm toàn bộ cảnh sát trong khu Tô giới Anh nhờ giúp thương lượng. Mang theo 500.000 USD do Đỗ Nguyệt Sênh cấp, Trương Tiêu Lâm đã tìm đến Lư Vĩnh Tường, cha của Lư Tiểu Gia nhờ Đại soái khuyên giải Thiếu soái giúp. Bản thân Đỗ Nguyệt Sênh chỉ dẫn theo một tốp vệ sĩ 10 người vào doanh trại Lữ đoàn 7 gặp Lư Tiểu Gia. Đỗ vừa biếu tiền, vừa thuyết phục, lại vừa đe dọa Lư Tiểu Gia. Thứ nhất sỉ nhục Hoàng lão đại vậy là quá đủ. Thứ hai, Thanh Bang quyết sẽ không ngồi yên để cho đầu lĩnh của họ bị sỉ nhục. Nếu Thanh Bang khởi loạn, quân đội quân phiệt các hệ sẽ không can thiệp, không ủng hộ Phụng hệ. Lúc đó, thân cô thế cô, viện binh Triết Giang lại ở xa, một mình quân Lữ đoàn 7 e khó lòng đương cự nổi. Chưa kể, toàn bộ cảnh sát Thượng Hải có vũ trang cũng một lòng cứu chủ.

Sau mấy ngày, cơn giận đã nguôi, Lư Tiểu Gia nhận rất rõ nguy cơ thập diện mai phục, tứ bề thọ địch, bèn chấp nhận các điều kiện thương thảo của Đỗ. Hoàng Kim Vinh được thả, đổi lại, việc buôn bán thuốc phiện của Thanh Bang từ đây phải có phần chia cho quân phiệt Phụng hệ. Lư Thiếu soái chỉ đồng ý bàn chuyện cùng Thanh Bang qua Đỗ Nguyệt Sênh.

Như đã thỏa thuận khi cần đổi tự do, bất đắc dĩ Hoàng Kim Vinh đã gần như giao hết quyền lực bang hội cho Đỗ Nguyệt Sênh, bằng lòng lùi lại đứng ngang Trương Tiêu Lâm, mỗi người nắm quyền lực cảnh sát trong một vùng Tô giới.

Đến năm 1923, quyền lực Thượng Hải đã hoàn toàn do Thanh Bang nắm giữ. Nội các tam đầu chế Thượng Hải hình thành với quyền lực chia đều ra ba ông chủ Hoàng Kim Vinh - Trương Tiêu Lâm - Đỗ Nguyệt Sênh. Tên xếp thứ ba chẳng qua do Đỗ ít tuổi nhất. Kỳ thực, Đỗ mới đích thị là ông trùm của mọi ông trùm vì nắm quyền điều khiển mọi băng đảng Xã hội đen, cũng là người chỉ huy toàn bộ mạng lưới buôn bán điều chế - cung cấp thuốc phiện và Heroin tại Thượng Hải. Vào thời điểm đó, thuốc phiện vẫn là nguồn lợi béo bở nhất tạo nên quyền lực, bất cứ một bang phái nào ở Thượng Hải cũng muốn độc chiếm.

Đỗ Nguyệt Sênh thăng tiến và giàu lên rất nhanh. Năm 1911, mới vào giang hồ đầu quân cho băng Bác Cổ, chỉ sau 7 năm, đến năm 1918, Đỗ Nguyệt Sênh đã sắm được du thuyền riêng để dạo chơi trên Trường Giang.

Năm 1936, để khuếch trương uy thế và xoá mờ lai lịch bần hàn, Đỗ bỏ tiền mua hẳn một khu đất nông nghiệp xây một toà dinh thự lớn vừa làm nơi ở, vừa làm nhà thờ tổ và tổ chức một bữa tiệc khánh thành 3 ngày liền. Đó là một trong những lễ khánh thành hoành tráng nhất Thượng Hải, với hàng trăm nhân vật tiếng tăm trong chính quyền và xã hội tham dự. Trong toà kiến trúc này có bố trí những phòng lớn để làm phòng tiếp khách, phòng hội họp, phòng chơi bài và cả một sàn nhảy lớn. Những toà nhà phụ hai bên hông được Đỗ Nguyệt Sênh bố trí thành kho. Một bên thường xuyên chất đầy Thuốc phiện và bên kia là kho Thuốc nổ, súng đạn đủ để trang bị cùng lúc cho cả Tiểu đoàn. Tòa nhà nguy nga này có hàng chục phòng lớn nhỏ, được thiết kế pha tạp giữa kiến trúc cung đình đời Nhà Minh và kiến trúc hiện đại kiểu Phương Tây. Dinh thự ngày nay là khách sạn Đồng Hồ (Donghu Hotel) ở Thượng Hải.

Thời điểm đó, chính quyền Thực dân Anh, Pháp cũng giở chiêu bài Mị dân, phát động phong trào "tân sinh hoạt", kêu gọi dân chúng bãi bỏ uống rượu và hút thuốc phiện. Cảnh sát Thượng Hải dưới quyền điều khiển của Hoàng Kim Vinh, Trương Tiêu Lâm cũng bắt, phạt rất nặng bất kỳ ai buôn bán hay sử dụng thuốc phiện. Thị trường cho xã hội đen thao túng đã được chính quyền bày sẵn. Đỗ đã cho nhập heroin từ Marseille về Thượng Hải. Ban đầu, heroin được nhập về dưới dạng "hồng phiến" (đừng nhầm lẫn với Methamphetamin ngày nay). Công thức để bào chế được 10.000 liều "thuốc cai nghiện" của Đỗ Nguyệt Sênh là 5 ounce heroin, 5 ounce cafein, 1 ounce quinin (thuốc trị sốt rét), 1 ounce đường kết tinh, 48 ounce đường trích ly từ sữa và 0,5 ounce strychnine (hóa chất dùng cho thuộc da).

Hồng phiến được Đỗ quảng cáo rầm rộ như "loại thuốc cai nghiện thuốc phiện tốt nhất thế giới". Liều dùng hồng phiến rẻ hơn nhiều so với dùng thuốc phiện (chỉ bằng 40%), tác dụng phê đến nhanh, cho nên 70% con nghiện đã quay lưng với thuốc phiện để dùng "thuốc cai nghiện" của Đỗ.

Năm 1925, công ước Geneve đã loại bỏ thế hợp pháp của heroin trên toàn thế giới. Việc nhập heroin từ châu Âu trở nên khó khăn hơn, Đỗ Nguyệt Sênh đã tổ chức điều chế tại chỗ. Các tỉnh Vân Nam, Quý Châu Tứ Xuyên thành nguồn cung cấp nguyên liệu bào chế heroin cho Đỗ tại Thượng Hải. Từ 1925 đến 1929, Đỗ đã cho nhập về Thượng Hải tới 1,3 tấn strychnine, 24 tấn cafein và gần 1,5 tấn heroin, tất cả đều được dùng để bào chế "thuốc cai nghiện". Hậu quả là 100.000 người trong số 3,5 triệu dân Thượng Hải bị nghiện. Số còn lại, Đỗ bán vào nội địa và xuất khẩu sang Hoa Kỳ, cung cấp cho 200.000 con nghiện. Từ năm 1928 - 1933, dưới sự điều khiển của Đỗ, Thanh Bang hội đã chưng cất được 10,6 tấn hồng phiến. Đến cuối thập niên 1920, Đỗ Nguyệt Sênh đã trở thành nhà cung cấp heroin chính cho Hoa Kỳ.

Liên minh với Trung Quốc Quốc dân Đảng
Từ khi mới làm bảo kê sòng bạc - nhà chứa, Đỗ đã chơi thân và ưa giúp đỡ hai con người. Một là Tưởng Giới Thạch. Hai là Đới Lạp, người sau này sẽ trở thành Thiếu tướng, Tổng cục trưởng Tổng cục Tình báo - Đặc vụ trong chính phủ Trung Hoa Dân Quốc do Tưởng Giới Thạch đứng đầu. Mối giao hảo của Tưởng và Đỗ bắt đầu từ năm 1912, ngay sau khi Tưởng Giới Thạch vừa trở về từ Nhật Bản.

Hai bên thiết lập liên minh chính trị trong những năm Nội chiến Trung Quốc, Đỗ tích cực ủng hộ vụ Thảm sát Thượng Hải ngày 12 tháng 4 năm 1927. Vụ thảm sát đánh dấu sự chấm dứt Liên minh Quốc-Cộng lần thứ nhất, Đỗ Nguyệt Sênh đã được Tưởng Giới Thạch phong quân hàm Thiếu tướng trong bộ chỉ huy của mình.

Đến tháng 8 năm 1927, Tưởng tái hợp pháp hóa việc buôn bán ma túy tại Thượng Hải, giao cho Đỗ Nguyệt Sênh phụ trách để lấy tiền nuôi lính. Tháng 7/1928, lệnh này buộc phải bãi bỏ vì quần chúng phản đối quyết liệt. Nhưng, nhờ sự thả lỏng chỉ trong 1 năm đó, Đỗ Nguyệt Sênh đã thu lãi ròng 40 triệu nguyên. Núp bóng Tưởng Giới Thạch, Đỗ Nguyệt Sênh dần dần lột xác, tìm cách đánh bóng bản thân và len dần sang chính trị. Năm 1931, Đỗ từ bỏ ngành kinh doanh Cờ bạc, cai nghiện và tuyên bố rời bỏ vị trí "ông trùm Heroin" của Thượng Hải. Bù lại, Đỗ được Tưởng Giới Thạch giao cho kiểm soát Công ty sổ xố quốc gia vừa được thành lập.

Năm 1934, khi Tưởng phát động phong trào "Tân sinh hoạt"  mị dân tuyên sẵn án chung thân hoặc tử hình cho những tên buôn Thuốc phiện thì Đỗ lại quay về lãnh địa cũ, tổ chức lại đường dây buôn lậu Thuốc phiện từ Tứ Xuyên về Thượng Hải theo lệnh của... chính Tưởng. Nhờ có lệnh cấm, cả Quốc dân đảng lẫn Đỗ Nguyệt Sênh đều thu lợi khổng lồ. Thay vì tiêu hủy, bao nhiêu ma túy đủ loại tịch thu được, Quốc dân đảng đều giao hết cho Đỗ Nguyệt Sênh và đường dây của y mang đi tiêu thụ. Chỉ trong 3 năm 1934-1937, nguồn lợi thuốc phiện, ma túy đã đem lại cho Đỗ số lãi gần 500 triệu nguyên, trong khi chi phí y tế của toàn Thượng Hải cùng thời điểm chỉ vào khoảng 1,5 triệu nguyên/tháng.

Lợi nhuận từ việc buôn Thuốc phiện đã giúp Đỗ thành lập và quản lý 3 ngân hàng, 17 công ty thương mại - xuất nhập khẩu, trực tiếp làm Chủ tịch hội đồng quản trị hoặc tham gia Ban lãnh đạo. Ngoài ra Đỗ còn có phần hùn được chia lợi nhuận trong khoảng 70 công ty, nhà máy khác. Tưởng được xưng tụng là "ông chủ của biển Hoa Đông" (Lord of the East China Sea" như tên một bộ phim làm về Đỗ khoảng 60 năm sau đó  - năm 1992). Niên giám Trung Quốc năm 1933 đã mô tả Đỗ Nguyệt Sênh là "cư dân có ảnh hưởng nhất tại nhượng địa Pháp ở Thượng Hải" và là một người nổi tiếng hoạt động vì phúc lợi chung. Đỗ cũng nổi tiếng như một Mạnh Thường quân lớn của hàng loạt bệnh viện, trại dưỡng lão, các hiệp hội nghệ thuật, cha đỡ đầu của nhiều cô nhi viện, trại cứu tế...

Sau Sự kiện Lư Câu Kiều ngày 9/7/1937, quân Nhật hoành hành khắp Hoa Nam, Hoa Đông, lên tận Hoa Bắc, kiểm soát cả Bắc Kinh. Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc và quân đội Quốc Dân Đảng cũng vì thế mà chia rẽ nghiêm trọng. Bộ phận hợp tác với Nhật tiếp tục ở lại tại chỗ. Bộ phận kháng Nhật theo Tưởng Giới Thạch về Trùng Khánh lập chính phủ mới, vừa kháng Nhật vừa chống Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trung thành với Tưởng, Đỗ Nguyệt Sênh cũng rời Thượng Hải lui về Trùng Khánh. Tại đó, Thiếu tướng cố vấn chính phủ Đỗ Nguyệt Sênh tiếp tục trở thành một Mạnh Thường Quân "nổi tiếng hào phóng", đứng đầu một số tổ chức từ thiện, cứu tế được Quốc Dân đảng lập ra trong vùng đặt chính phủ, mục đích để thu hút sự ủng hộ của dân chúng. Nhưng khi vừa tạm ổn, được sự đồng thuận của Tưởng Giới Thạch, Đỗ lại tiếp tục xây dựng nên những con đường ma tuý mới, lấy đó làm nguồn kinh tài quan trọng nuôi sống chính phủ của Tưởng. Nhờ sự tổ chức và giúp đỡ về mặt kỹ thuật của Đỗ, hầu hết lực lượng quân đội trong các địa phương do Quốc dân đảng kiểm soát đều tham gia vào việc kinh doanh ma tuý. Nhiều đơn vị quân đội hầu như chỉ làm mỗi một việc là đi thu gom thuốc phiện thô từ các vùng núi rừng heo hút ở Tây và Nam Trung Quốc để làm nguyên liệu bào chế heroin. Những nhà hoá học gốc Triều Châu giỏi nhất cũng theo ông chủ Đỗ Nguyệt Sênh về Tứ Xuyên tiếp tục sự nghiệp điều chế heroin. Đỗ thu gom hết, gửi về Thượng Hải, sang Hong Kong và từ đó xuất sang Hoa Kỳ.

Khi Chiến tranh Trung-Nhật bùng nổ năm 1937, Toàn bộ công việc làm ăn Đỗ giao lại hết cho con trai lớn. Cuối năm 1938, Đỗ bỏ sang Hồng Kông, tạo dựng cơ hội mới. Theo tính toán của Đỗ, Hồng Kông là nhượng địa của Anh, chiến tranh thế giới thứ hai hầu như không ảnh hưởng đến nó. Mang theo một đám tay chân tin cậy từ Thượng Hải, quy tụ thêm thành viên Thanh Bang hội tại Hồng Kông, Đỗ gầy dựng lại một đế chế Thanh Bang mới tại nhượng địa. Đỗ tự coi mình là ông trùm đầu tiên thế hệ chữ Ngộ, làm lễ khai sơn môn tại Hồng Kông vào giữa năm 1939. Đỗ gầy dựng thanh thế Thanh Bang thế hệ chữ Ngộ trên đất Hồng Kông suốt gần 8 năm. Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, thấy phe Trung Quốc Quốc dân Đảng chống Nhật của Tưởng mạnh lên, Đỗ lại quay lại Thượng Hải, hy vọng dựa uy thế của Tưởng để có thể khôi phục lại hào quang và những quyền lợi vương giả một thời.

Nhưng Đỗ đã lầm. Khi tình trạng hỗn loạn thời chiến kết thúc, Tưởng Giới Thạch - trong vai trò người đứng đầu chính phủ - không thể tiếp tục với các mối giao hảo giang hồ và những trò thu gom quyền lực bằng biện pháp vô chính phủ. Tưởng đã đồng ý cho con trai (với người vợ cả) là Tưởng Kinh Quốc phát động và lãnh đạo Ủy ban ban bài trừ ma túy Quốc gia. Tưởng Kinh Quốc đã cho tịch thu tài sản, bắt bỏ tù tên trùm buôn lậu ma túy lớn nhất Thượng Hải lúc bấy giờ. Không ai khác, đó chính là con trai của Đỗ Nguyệt Sênh. Nguồn ngân quỹ của Hội cứu tế, Hội Chữ thập đỏ, Hội ái hữu công nhân Thượng Hải, Xổ số quốc dân… bao nhiêu năm qua  cũng bị Tưởng Kinh Quốc cho điều tra.

Không bao lâu, Trung Quốc Quốc dân Đảng bắt đầu mất dần lợi thế trước trước sự lớn mạnh và sự tấn công như vũ bão của Giải phóng quân Nhân dân Trung Quốc. Từng tiếp tay cho Tưởng, Thanh Bang hội không còn đất sống khi lãnh địa Trung Quốc Quốc dân Đảng teo tóp dần.

Lưu vong

Trong khi Chính phủ Trung Quốc Quốc dân Đảng sang Đài Loan. Tháng 4 năm 1949, Đỗ lại sang Hồng Kông. Có nhiều nguồn tư liệu khác nhau về cuộc sống của ông thời kỳ này, một số cho rằng ông sống trong Khu ổ chuột, số khác lại cho rằng ông đã gầy dựng được một nguồn quỹ riêng đáng kể. Dù dần trở nên mù lòa, và có lẽ cũng bị lão hóa, Đỗ cho rằng có thể trở về Đại lục năm 1951. Nhưng ông chết vì bệnh tại Hồng Kông, rõ ràng là do nghiện thuốc phiện lâu ngày, trong khi đang lên kế hoạch trở về đại lục. Ông được chôn cất tại Tịch Chỉ, ngoại ô Đài Bắc, Đài Loan.

Trong văn hóa đại chúng

Trong nhiều năm, Đỗ Nguyệt Sanh và những công trình nghiên cứu về ông chính thức bị cấm tại Trung Quốc vì cho rằng chúng có thể khuyến khích tội phạm. Những ấn bản về tiểu sử của ông đều bị cấm đoán, và các tác giả và nhà xuất bản bị bắt giữ. Nhưng gần đây, những nghiên cứu về Đỗ đã trở nên phổ biến hơn, dù lệnh cấm chính thức vẫn chưa được bãi bỏ hoàn toàn.

Bộ phim Thượng Hải hoàng đế thái nguyệt phong vân (Trung: 上海皇帝之歲月風雲) năm 1993 phần nào dựa trên cuộc đời Đỗ. Lữ Lương Vĩ thủ vai Đỗ trong phim.
Bộ phim Trung Quốc Kiến quốc đại nghiệp năm 2009 cũng có nhân vật phụ Đỗ Nguyệt Sanh, do đạo diễn Phùng Tiểu Cương thủ vai.
Tiểu thuyết White Shanghai của Elvira Baryakina (Ripol Classic, 2010, ISBN 978-5-386-02069-9) kể lại quá trình vươn lên giành quyền lực của Đỗ Nguyệt Sanh.
Bộ phim Kiêu hùng _Lord Of Shanghai năm 2015 do TVB HongKong sản xuất do Huỳnh Thu Sinh thủ vai chính nói lên một phần cuộc đời của Đỗ.

Chú thích

Liên kết ngoài
Zou Huilin, "Du, the godfather of Shanghai," Shanghai Star  dated ngày 7 tháng 6 năm 2001, retrieved ngày 6 tháng 3 năm 2007

Sinh năm 1887
Mất năm 1951
Tội phạm Trung Quốc
Sinh năm 1888


title: Ngụy Định Quốc

text:
Ngụy Định Quốc, tên hiệu Thần Hoả Tướng Quân, là một nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Thủy hử. Ông là một trong 72 Địa Sát Tinh của 108 anh hùng Lương Sơn Bạc.

Xuất thân

Ngụy Định Quốc vốn là Đoàn luyện sứ ở Lăng Châu cùng với Đan Đình Khuê. Ngụy Định Quốc ra trận đầu đội mũ khảm đỏ, rủ tua đỏ, ngoài khoác áo con nghê, trong mặc áo hồng bào thêu quái thú, chân đi đôi giày thêu kỳ lân, lưng đeo cây cung kim thước, khoác một túi tên, tay cầm cương đao. Ông mặc đồ đỏ, thông thạo về trận hỏa công, khi ra trận thường lấy đồ lửa làm vũ khí nên có tên hiệu Thần hoả tướng quân (Tướng thần lửa).

Gia nhập Lương Sơn Bạc

Sau khi Quan Thắng đầu hàng quân Lương Sơn Bạc, thái sư Sái Kinh cử Đan Đình Khuê và Ngụy Định Quốc dẫn đầu quân triều đinh đi đánh dẹp quân Lương Sơn. Khi biết tin, Quan Thắng nhận làm tướng tiên phong cùng với Tuyên Tán và Hác Tư Văn đón đánh quân triều đình. Tại Lăng Châu, trận đầu tiên, Đan và Ngụy bắt được Hác và Tuyên.

Đan Đình Khuê sau đó giao đấu với Quan Thắng, bị thua và bị bắt, đồng ý quy hàng Lương Sơn Bạc. Ngụy Định Quốc bị hai đạo quân của Quan Thắng và Lý Quỳ đánh vào thành Lăng Châu, không địch nổi phải chạy sang huyện Trung Lăng. Quan Thắng vây huyện rất gấp khiến Nguỵ Định Quốc không thể ra đánh.

Lúc này, Đan Đình Khuê vào huyện dụ hàng Ngụy Định Quốc. Ngụy đồng ý hàng nếu Quan Thắng vào huyện. Quan Thắng không ngại âm mưu, một mình một ngựa một đao đi vào huyện. Ngụy Định Quốc đồng ý theo về Lương Sơn Bạc.

Sau khi chiêu an và tử trận

Khi phân định ngôi thứ ở Lương Sơn Bạc, Ngụy Định Quốc trở thành một đầu lĩnh mã quân, ông và Đan Đình Khuê là phó tướng cho Tần Minh. Sau khi nhận chiêu an, ông cùng Tống Công Minh và các đầu lĩnh tham gia nhiều chiến dịch đánh dẹp quân Liêu và các lực lượng khác chống đối triều đình nhà Tống. Trong chiến dịch đánh Phương Lạp, khi theo Lư Tuấn Nghĩa đánh tới Hấp Châu, thấy cổng thành mở toang, Ngụy Định Quốc cùng Đan Đình Khuê muốn lập công đầu, xông vào thành. Không ngờ bên trong thành là hầm sập sát cổng. Hai tướng không đề phòng, cả người lẫn ngựa lăn nhào xuống hố. Quân địch mai phục sẵn hai bên cầm giáo dài và cung tên nhất loạt đâm, bắn. Hai tướng chết ngay tại chỗ.

Trong Đãng Khấu Chí
Tại hồi 61, Đan Đình Khuê cùng Ngụy Định Quốc trấn thủ Nam Vượng Doanh, ỷ dốc với Gia Tường. Ngờ đâu, Hô Diên Chước ra quân thất bại, Hàn Thao Bành Kỷ chết trận, Tuyên Tán, Hách Tư Văn bị bắt, Gia Tường thất thủ. Hô Diên Chước thuyết phục 2 tướng đem hết quân mã đánh Gia Tường, hai tướng đồng ý. Hôm đầu đánh cửa đông, Đan Đình Khuê đánh Phó Ngọc hơn 50 hiệp không phân thắng bại. Hôm sau, Đan cùng Hô Diên tấn công Đông môn, giao tranh với Văn Đạt, bị Văn Đạt bắt sống và bị chặt mất 2 tay. Hôm thứ ba, Hô Diên Chước và Ngụy Định Quốc đánh Bắc môn. Kịch bản lập lại, Ngụy Định Quốc đánh với Văn Đạt, và vẫn bị Văn Đạt dùng mẹo đâm trúng chân trái và bị bắt sống.

Tham khảo


title: Đinh Tiến Thành

text:
Đinh Tiến Thành (sinh ngày 24 tháng 1 năm 1991, tại Hải Phòng) là cầu thủ bóng đá người Việt Nam hiện đang thi đấu ở vị trí trung vệ cho Đông Á Thanh Hóa tại V-League 1.

Sự nghiệp
Với thể hình lý tưởng cùng năng khiếu bóng đá, anh được tuyển thẳng vào đội trẻ Hải Phòng rồi đôn lên đội 1 năm 2010.

Năm 2009, anh được huấn luyện viên Triệu Quang Hà điền tên vào danh sách 25 cầu thủ đội tuyển U-19 Việt Nam tham dự giải tiền SEA Games tổ chức tại Lào từ 2 tháng 10 đến 6 tháng 10. Kết thúc giải đấu, ĐT U19 Việt Nam xếp ở vị trí thứ 4.

Năm 2012, anh được huấn luyện viên Lư Đình Tuấn gọi lên đội tuyển U-22 Việt Nam tham dự vòng loại giải U-22 châu Á. Tuy vậy, do đang trong quá trình thụ án treo giò 4 trận của ban kỉ luật vì phản ứng thái quá với trọng tài Võ Minh Trí ở trận gặp Đồng Tháp tại vòng 17 V-League 2012. nên Tiến Thành đã đánh mất cơ hội khoác áo ĐT U22.
Năm 2013, Tiến Thành được huấn luyện viên Hoàng Văn Phúc triệu tập lên ĐTQG chuẩn bị cho vòng loại Asian Cup 2015. Trong trận đấu giao hữu trên sân vận động Hà Nam giữa ĐT và Hà Nội T&T, anh được vào sân thay Michal Nguyễn ở phút thứ 71 và đã cùng các đồng đội giành chiến thắng 4-1. Tuy vậy, ở lần tập trung thứ 2 cho chuyến làm khách trước Hồng Kông, Tiến Thành và trung vệ Phạm Văn Nam lại bị loại vào phút chót do AFC quy định danh sách thi đấu chỉ tối đa 23 cầu thủ.

Ngày 16 tháng 3 năm 2014, anh ghi bàn thắng đầu tiên trong sự nghiệp bằng một pha đánh đầu trong chiến thắng 3-0 giữa Hải Phòng và Than Quảng Ninh trên sân Cẩm Phả.

Bắt đầu từ giai đoạn 2 của mùa bóng 2015 và cả mùa bóng 2016 anh bị câu lạc bộ chủ quản là Hải Phòng lấy lý do không phù hợp lối chơi cho mượn về đội bóng XSKT Cần Thơ. Kết thúc mùa bóng 2016, Tiến Thành ký hợp đồng về đầu quân cho FLC Thanh Hóa với thời hạn 3 năm.

Ngày 29 tháng 6 năm 2019, Đường Tiến Thành bất ngờ bị Thanh Hóa thanh lý hợp đồng. Chỉ hai ngày sau, câu lạc bộ Hà Nội tuyên bố ký hợp đồng với Đinh Tiến Thành cho tới hết mùa giải 2019.

Đội tuyển quốc gia
Đường Tiến Thành từng có tên trong nhiều đợt triệu tập các đội trẻ của Đội tuyển quốc gia Việt Nam, tuy nhiên chưa từng được gọi cho đội hình chính thức thi đấu tại các giải đấu lớn. Lần duy nhất anh được có tên chính thức là cùng đội U19 Việt Nam vào năm 2009.

Đến tận năm 2014, anh mới được HLV Miura Toshiya gọi vào ĐTQG chuẩn bị cho AFF Suzuki Cup. Anh đá chính cả 5 trận trong giải đấu này, tuy nhiên màn trình diễn của anh là không ấn tượng, bao gồm bàn phản lưới nhà trong trận đấu gặp Malaysia tại sân Mỹ Đình. Những nghi ngờ tiêu cực đã xuất hiện khiến anh buộc phải đăng đàn thanh minh.

Ra sân đội tuyển quốc gia

Bàn thắng đội tuyển quốc gia

Danh hiệu
Cúp quốc gia Việt Nam
Vô địch (2): 2014, 2023
Siêu cúp Quốc gia Việt Nam
Huy chương bạc (1): 2014

Chú thích

Vận động viên người Hải Phòng
Cầu thủ bóng đá nam Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Hải Phòng
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Cần Thơ
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Thanh Hóa
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Hà Nội (2012)
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Bình Định
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-19 quốc gia Việt Nam
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-23 quốc gia Việt Nam
Hậu vệ bóng đá
Trung vệ bóng đá


title: L (độ phức tạp)

text:
Trong lý thuyết độ phức tạp tính toán, L (còn gọi là LSPACE) là lớp độ phức tạp bao gồm các bài toán quyết định có thể giải bằng máy Turing đơn định trong không gian/bộ nhớ lôgarit. Bộ nhớ lôgarit là đủ để lưu một hằng số các con trỏ vào dữ liệu vào, một số lôgarit các biến lôgic, và một số lôgarit các ô nhớ để dùng vào việc khác.

L là tập hợp con của NL, lớp các bài toán giải được trong bộ nhớ lôgarit trên máy Turing không đơn định. Theo chứng minh của định lý Savitch, NL là tập hợp con của P, lớp các bài toán giải được trong thời gian đa thức. Vì vậy L ⊆ NL ⊆ P. Cũng có thể chứng minh trực tiếp L là tập hợp con của P như sau: một máy Turing dùng bộ nhớ O(log n) không thể chạy trong thời gian lâu hơn 2O(log n) = nO(1) mà không lặp vô hạn vì đây là số lượng tối đa các trạng thái của máy.

Mọi bài toán không tầm thường trong L là đầy đủ theo phép quy về trong không gian lôgarit nên cần dùng phép quy về yếu hơn để định nghĩa L-đầy đủ, phổ biến nhất là  phép quy về bậc nhất.

Các vấn đề mở quan trọng nhất liên quan đến L bao gồm câu hỏi có phải L = P, và có phải L = NL.

Lớp liên quan của các bài toán hàm là FL.  FL thường được dùng để định nghĩa phép quy về trong không gian lôgarit.

Bài báo năm 2008 của  của Omer Reingold chứng minh rằng USTCON, bài toán yêu cầu xác định xem hai đỉnh trên đồ thị vô hướng có liên thông không, là trong L, do đó chứng minh rằng L = SL, vì USTCON là SL-đầy đủ.

Một hệ quả là một định nghĩa đơn giản dưới dạng lôgic cho L: nó bao gồm các ngôn ngữ mô tả được bằng lôgic bậc nhất cộng với phép toán lấy bao đóng (trong ngôn ngữ lý thuyết đồ thị, phép toán này biến thành phần liên thông thành một clique).

L là thấp cho chính nó, vì nó có thể giả lập câu hỏi và trả lời cho máy tiên tri dùng không gian lôgarit (nói một cách  đơn giản là "phép gọi hàm sử dụng bộ nhớ lôgarit") trong bộ nhớ lôgarit và sử dụng lại cùng bộ nhớ cho nhiều câu hỏi.

Tham khảo

  Chương 16: Không gian lôgarit, tr.395–408.
  Phần 8.4: Các lớp L và NL, tr.294–296.
  Phần 7.5: Không gian lôgarit, tr.177–181.

Xem thêm
L/poly, một lớp tương tự như L nhưng không đồng dạng, chứa các chương trình phân nhánh kích thước đa thức.

Lớp độ phức tạp


title: Chi Khế

text:
Chi Khế (danh pháp khoa học: Averrhoa), thường hay được đặt trong Họ Chua me đất, nhưng đôi khi cũng được đặt trong họ riêng của chính nó là Averrhoaceae. Chi này có danh pháp theo tên của Averroes, một nhà triết học và thiên văn học thế kỷ 12 từ Al-Andalus.

Một số loài

Chi này bao gồm khoảng một chục loài, trong đó 2 loài là khế và khế tàu, được trồng để lấy quả:

Các loài được công nhận
 Averrhoa bilimbi L., 1753: Khế tàu, khế ngọt, khế đường. Có lẽ có nguồn gốc từ Molluccas, Indonesia, nhưng hiện nay được trồng rộng khắp Đông Nam Á, Trung Quốc, Trung và Nam Mỹ, Australia, Zanzibar. Thực vật chí Trung Quốc cho rằng loài này du nhập vào quốc gia này.
 Averrhoa carambola L., 1753: Khế, khế gianh. Loài bản địa Đông Nam Á và Ấn Độ. Thực vật chí Trung Quốc cho rằng loài này du nhập vào quốc gia này.
 Averrhoa dolichocarpa Rugayah & Sunarti, 2008. Phân bố: New Guinea, Papuasia, châu Á nhiệt đới. Mẫu thu tại đảo Yapen.
 Averrhoa leucopetala Rugayah & Sunarti, 2008. Phân bố: Sulawesi (Malesia, châu Á nhiệt đới). Mẫu thu tại Gorontalo.
 Averrhoa microphylla Tardieu, 1943. Mẫu thu tại Trung Bộ, Việt Nam. Nhưng không thấy ghi nhận sinh sống tự nhiên hay được gieo trồng tại đâu.

Chưa dung giải
 Averrhoa acida L., 1753
 Averrhoa frondosa Salisb., 1796
 Averrhoa minima Perr., 1825
 Averrhoa sinica Hance, 1852

Tham khảo

Chi Khế


title: Đường Thiệu Nghi

text:
Đường Thiệu Nghi (giản thể: 唐绍仪; phồn thể: 唐紹儀; bính âm: Táng Shàoyí; Wade–Giles: T'ang Shao-i; Yale: Tong4 Siu6 Yee4; đổi tên thành Đường Thiệu Di 唐绍怡 để tránh tên húy của Phổ Nghi, về sau lấy lại tên cũ) (2 tháng 1, 1862 – 30 tháng 9 năm 1938), là một nhà chính trị và ngoại giao Trung Hoa. Ông là nhạc phụ của nhà ngoại giao Cố Duy Quân và nhà từ thiện Lee Seng Gee (Lý Thành Nghĩa).

Tiểu sử

Sự nghiệp

Ông quê tại Trung Sơn, Quảng Đông, được sự bảo trợ của Hội truyền giáo Giáo dục Trung Hoa, theo học tại Queen's College, Hồng Kông và Đại học Columbia, New York. Ông là Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Sơn Đông, một trong những trường đại học lâu đời và uy tín nhất Trung Quốc. Đường cũng là bạn Viên Thế Khải; trong Cách mạng Tân Hợi, ông đại diện cho Viên đàm phán với nhà ngoại giao Ngũ Đình Phương của phe cách mạng tại Thượng Hải, kết quả là Viên lên làm Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc.

Ông trở thành Thủ tướng đầu tiên của Dân Quốc năm 1912, nhưng nhanh chóng thất vọng với sự coi thường hiến pháp của Viên và từ chức. Sau đó ông tham gia chính phủ của Tôn Dật Tiên tại Quảng Châu. Đường Thiệu Nghi dựa vào hiến pháp chống lại việc Tôn tự phong làm "Tổng thống đặc biệt" năm 1921, rồi từ chức.

Ẩn cư và qua đời

Năm 1924, ông từ chối lời mời làm Bộ trưởng Ngoại giao trong chính phủ lâm thời của Đoàn Kỳ Thụy tại Bắc Kinh, về sau quản lý huyện Trung Sơn và chống đối Trần Tế Đường. Ông về sống tại Thượng Hải và rời bỏ chính trưởng.

Khi thành phố bị Nhật chiếm đóng trong Chiến tranh Trung-Nhật, Đại tướng Nhật Matsui Iwane tiếp cận Đường để mời ông thành lập một chính thể chống Tưởng. Dù Đường tỏ ra hứng thú – thậm chí có lúc còn khoe rằng ông có thể kêu gọi một số nhân vật quan trọng cùng tham gia – ông ra một điều kiện mà người Nhật khó có thể đáp ứng, đó là Trung Hoa phải được bảo toàn lãnh thổ. Tuy nhiên, ông vẫn bị đặc vụ Quốc dân đảng ám sát vì lo rằng ông sẽ thỏa hiệp.

Chú thích

Sinh năm 1859
Mất năm 1938
Người Quảng Đông
Thủ tướng Trung Hoa Dân Quốc
Cựu sinh viên Đại học Columbia


title: Hoàng Phu

text:
Hoàng Phu (; 1880-1936), tự Ưng Bạch (膺白), hiệu Chiêu Phủ (昭甫), là một chính khách và nhà ngoại giao đầu thời Dân Quốc.

Thân thế sự nghiệp
Ông nguyên danh Thiệu Lân (紹麟), sinh ngày 8 tháng 3 năm 1880; người trấn Bách Quan, huyện Thượng Ngu, phủ Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang.

Hoàng học tại trường quân sự Chiết Giang và Cầu Khởi Thư viện (nay là Đại học Chiết Giang) rồi sang Nhật. Hoàng tiếp xúc với Đồng minh hội khi học tập trong Học viện Lục quân Đế quốc Nhật Bản. Trong Cách mạng Tân Hợi, ông và Trần Kỳ Mỹ tuyên bố Thượng Hải độc lập và họ kết nghĩa anh em với Tưởng Giới Thạch.

Ông phải trốn ra nước ngoài sau khi Cách mạng lần thứ hai năm 1913 chống lại Viên Thế Khải thất bại, và trở về sau khi Viên chết, đại diện Chính phủ quân sự Chiết Giang tại Bắc Kinh. Khi Tôn Dật Tiên ra lệnh cho các đảng viên Quốc dân đảng tuyên thệ trung thành với cá nhân ông, Hoàng từ chối và bỏ đảng.

Ông ủng hộ Trung Hoa tham gia Thế chiến I với hi vọng giành lại lãnh thổ đã mất. Ông là một nhà ngoại giao dưới thời Tổng thống Từ Thế Xương, đồng tác giả của nhiều tác phẩm về kinh tế và đối ngoại, cũng như thường xuyên đến thuyết giảng tại các trường đại học. Ông tham gia phái đoàn Trung Hoa tại Hội nghị hải quân Washington, đem lại thắng lợi ngoại giao to lớn nhất cho Chính phủ Bắc Dương là giành lại Sơn Đông.

Sau khi Tào Côn bị lật đổ năm 1924 trong Chính biến Bắc Kinh, ông được Phùng Ngọc Tường mời làm Quyền Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc. Ông tuyên bố nhiệm kỳ của Tào là vi hiến vì Tào được bầu do hối lộ, cũng hủy bỏ thỏa ước cho phép Phổ Nghi sống trong Tử Cấm Thành.

Hoàng có ảnh hưởng trong chiến thắng của Tưởng Giới Thạch trước Phùng Ngọc Tường và Diêm Tích Sơn, một trong những lý do chính khiến Chính phủ Vũ Hán của Uông Tinh Vệ sụp đổ. Sau đó ông giữ vài chức vụ trong Chính phủ Nam Kinh bao gồm Thị trưởng Thượng Hải, Bộ trưởng Ngoại giao, và Chủ tịch Ủy ban Chính trị Hoa Bắc. Dù có quan hệ thân thiết với Tưởng, ông không bao giờ tái gia nhập Quốc dân đảng he vì không muốn bị đánh đồng với những kẻ cơ hội gia nhập đảng trong và sau Chiến tranh Bắc phạt. Năm 1933, ông ký Hiệp định Đường Cô nhượng Sát Cáp Nhĩ, Nhiệt Hà và một phần Hà Bắc cho các chính quyền bù nhìn thân Nhật. Cũng như Tưởng, ông cho rằng Cộng sản là mối đe dọa nguy hiểm hơn người Nhật.

Ông qua đời ngày 6 tháng 12 năm 1936 vì bệnh ung thư phổi.

Chú thích

Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc
Thị trưởng Thượng Hải
Thủ tướng Trung Hoa Dân Quốc
Bộ trưởng Ngoại giao Trung Hoa Dân Quốc
Người Chiết Giang
Chết vì ung thư phổi


title: Chạch sông

text:
Chạch sông (danh pháp hai phần: Mastacembelus armatus) là một loài cá thuộc chi Mastacembelus. trong Họ Cá chạch sông. Loài này được Bernard Germain de Lacépède đặt danh pháp khoa học lần đầu tiên là Macrognathus armatus vào năm 1800.

Phân bố
Nó là loài bản địa sinh sống trong sông ngòi ở Pakistan, Ấn Độ, Sri Lanka ở phía tây kéo dài về phía đông tới Thái Lan, Campuchia, miền nam Việt Nam, Indonesia và một số khu vực khác ở Đông Nam Á. Tại các quốc gia bản địa, chạch sông là một trong những loài cá thực phẩm quan trọng.

Là một loài ăn thịt, cá chạch sông ăn ấu trùng côn trùng ở đáy nước, giun đất.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1800
Cá Đông Nam Á
Cá Nam Á


title: Thái Lệ hầu

text:
Sái Lệ hầu (chữ Hán: 蔡厲侯; ?-864 TCN), là vị vua thứ năm của nước Sái – chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Sái Lệ hầu là con của Sái Cung hầu - vua thứ 4 nước Sái.

Sử sách không chép năm lên ngôi, cũng như những sự kiện xảy ra trong thời gian Sái Lệ hầu làm vua. Năm 864 TCN thời Chu Lệ Vương, ông mất, con ông lên nối ngôi, tức là Sái Vũ hầu.

Xem thêm
Sái Cung hầu
Sái Vũ hầu

Tham khảo

Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Quản Sái thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Vua nước Sái
Năm sinh thiếu
Mất năm 864 TCN
Năm sinh không rõ
Nước Sái
Mất năm 863 TCN


title: Thái Vũ hầu

text:
Sái Vũ hầu (chữ Hán: 蔡武侯; trị vì: 863 TCN-837 TCN), là vị vua thứ sáu của nước Sái – chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Sái Vũ hầu là con của Sái Lệ hầu - vua thứ 5 nước Sái. Năm 864 TCN thời Chu Lệ Vương, Lệ hầu mất, Sái Vũ hầu lên nối ngôi.

Sử sách chỉ ghi chép sự kiện duy nhất xảy ra thời Sái Vũ hầu là năm 841 TCN, thiên tử Chu Lệ Vương bị lật đổ phải chạy ra đất Di; ngoài ra không có sự kiện liên quan tới nước Sái.

Năm 837 TCN thời Chu Triệu cộng hòa, Sái Vũ hầu mất. Ông ở ngôi được 27 năm. Con ông là Sái Di hầu lên nối ngôi

Xem thêm
Sái Di hầu
Sái Lệ hầu

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Quản Sái thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Sái
Năm sinh thiếu
Mất năm 837 TCN
Năm sinh không rõ
Nước Sái


title: Thái Di hầu

text:
Sái Di hầu (chữ Hán: 蔡夷侯; trị vì: 836 TCN-809 TCN), là vị vua thứ bảy của nước Sái – chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Sái Di hầu là con của Sái Vũ hầu - vua thứ 6 nước Sái. Năm 837 TCN, Vũ hầu mất, Sái Di hầu lên nối ngôi.

Sử sách không ghi chép sự kiện xảy ra liên quan tới nước Sái trong thời gian ông làm vua.

Năm 809 TCN, Sái Di hầu mất. Ông ở ngôi được 28 năm. Con ông là Cơ Sở Sự lên nối ngôi, tức là Sái Ly hầu.

Xem thêm
Sái Ly hầu
Sái Vũ hầu

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Quản Sái thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Sái
Năm sinh thiếu
Mất năm 809 TCN
Năm sinh không rõ
Nước Sái


title: Bột Hải Khang Vương

text:
Bột Hải Mục Tông (trị vì 795 – 809) là quốc vương thứ sáu của Vương quốc Bột Hải, tên thật của ông là Đại Tung Lân (대숭린, 大嵩璘, Dae Sung-rin). Ông là vương tử thứ 4 của Bột Hải Văn Vương, quốc vương thứ ba của vương quốc.

Thời Bột Hải Văn Vương
Đại Tung Lân sinh vào nửa đầu thời kỳ cai trị của vua Bột Hải Văn Vương, là con trai thứ 4 của vua Bột Hải Văn Vương.

Năm Đại Hưng thứ 13 (năm 750), Bột Hải Văn Vương (cha của Đại Tung Lân) xuất quân chinh phạt bộ lạc Ngu Lâu Mạt Hạt và Việt Hỷ Mạt Hạt, buộc hai bộ lạc này trở thành chư hầu của vương quốc Bột Hải. Từ đó ba bộ lạc Thiết Lợi Mạt Hạt, Ngu Lâu Mạt Hạt và Việt Hỷ Mạt Hạt phải triều cống hàng năm cho vương quốc Bột Hải.

Năm Đại Hưng thứ 18 (năm 755), Bột Hải Văn Vương (anh của Đại Nguyên Nghĩa) lập ra thành phố Thượng Kinh, một trong những kinh đô của Bột Hải, tọa lạc tại khu vực gần hồ Kính Bạc ở Nam phần của tỉnh Hắc Long Giang ngày nay.

Năm Đại Hưng thứ 19 (năm 756) Bột Hải Văn Vương đã cải cách chế độ thống trị và dời đô từ Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm) sang Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang).

Năm Đại Hưng thứ 20 (năm 757), nhân nhà Đường (đời vua Đường Túc Tông) đang có Loạn An Sử, Bột Hải Văn Vương phái quân Bột Hải đi đánh chiếm ba thành trì của nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ.

Với hai lần Nhật Bản bị vua Tân La Cảnh Đức Vương xúc phạm vào năm 753 và năm 758, từ sau năm 758, Thiên hoàng Junnin của Nhật Bản yêu cầu vương quốc Bột Hải (đời Bột Hải Văn Vương) cùng họ tấn công Tân La. Bột Hải và Nhật Bản đã nhiều lần cho sứ giả đi lại với nhau trong những năm Đại Hưng thứ 22 (năm 759) đến năm Đại Hưng thứ 24 (năm 761) để lên kế hoạch cho cuộc tấn công vào Tân La.

Vua Tân La Cảnh Đức Vương có thể đã biết về những kế hoạch của Bột Hải và Nhật Bản muốn tấn công gọng kìm vào Tân La và đã chuẩn bị bằng cách xây dựng sáu lâu đài dọc theo biên giới với vương quốc Bột Hải vào năm Đại Hưng thứ 25 (năm 762). Bột Hải Văn Vương nhiều lần phái quân tấn công biên giới Tân La. Khu vực biên giới Bột Hải và Tân La đã đổi chủ nhiều lần nhưng những tổn thất không được mô tả trong lịch sử chính thức của Tân La, chỉ ghi ngày tháng khi một đội quân Tân La được gửi lên phía bắc. Nhật Bản (đời Thiên hoàng Junnin) đã chuẩn bị một hạm đội để xâm chiếm miền nam Tân La, tuy nhiên kế hoạch không bao giờ thành hiện thực.

Cũng trong năm Đại Hưng thứ 25 (năm 762) vua Đường Đại Tông công nhận Bột Hải là một vương quốc nhằm khiến cho ông ta đừng thừa cơ nhà Đường còn loạn An Sử mà xâm phạm biên cương. Bột Hải Văn Vương phái con trưởng là thế tử Đại Hoành Lâm (anh của Đại Tung Lân) đi sứ sang nhà Đường để đáp lễ với vua Đường Đại Tông.

Mặc dù nhà Đường công nhận Bột Hải Văn Vương (cha của Đại Tung Lân) là "vương" năm 762, nhưng tại vương quốc Bột Hải, ông được gọi là Đại Hưng Bảo Lịch Hiếu Cảm Kim Luân Thánh Pháp Đại Vương (대흥보력효감금륜성법대왕, 大興寶曆孝感金輪聖法大王, Daeheung Boryeok Hyogam Geumryun Seongbeop Daewang), Khả Độc Phu (가독부, 可毒夫, Gadokbu), Thánh Vương (성왕, 聖王, Seongwang) và Cơ Hạ (기하, 基下, Giha), Một số sử gia Triều Tiên coi Bột Hải Văn Vương là Thiên tôn (天孫, 천손, Ch'ǒnson, con cháu của Trời) và là một hoàng đế. Người phối ngẫu của người cai trị Bột Hải cũng được gọi là hoàng hậu. Tuy nhiên nước Tân La (đời vua Tân La Cảnh Đức Vương) vẫn coi vương quốc Bột Hải là một chư hầu nổi loạn của Tân La dù Tân La có diện tích nhỏ hơn vương quốc Bột Hải.

Sau khi nhà Đường công nhận Bột Hải là một vương quốc vào năm 762, từ năm 762, các đoàn sứ giả Bột Hải đến Nhật Bản (đời Thiên hoàng Junnin) bắt đầu coi người cai trị Bột Hải là hậu duệ của Thiên đường, tức là Thiên tử (ý nói rằng các vua Bột Hải có địa vị ngang hàng với các hoàng đế nhà Đường). Các quan chức Nhật Bản đã chỉ trích những bức thư này, sửa đổi chúng và hạn chế các đoàn sứ giả từ Bột Hải đến Nhật Bản. Một văn bia hoàng gia và kinh Phật xác nhận danh hiệu Thiên tử cho người cai trị của Bột Hải.

Mối quan hệ song phương giữa nhà Đường và vương quốc Bột Hải ngày càng thân thiện. Từ năm Đại Hưng thứ 29 (năm 766) đến năm Bảo Lịch thứ 6 (năm 779), có 25 đoàn sứ giả từ vương quốc Bột Hải đến nhà Đường để bày tỏ sự tôn trọng của Bột Hải Văn Vương đối với vua Đường Đại Tông.

Năm Bảo Lịch thứ 3 (năm 776), hoàng hậu của Bột Hải Văn Vương là Hiếu Ý hoàng hậu (mẫu hậu của Đại Tung Lân) qua đời.

Ngày 25 tháng 5 năm Bảo Lịch thứ 4 (năm 777), Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa (chị của Đại Tung Lân) qua đời, hưởng thọ 40 tuổi. Theo bia mộ và văn bia, Trinh Huệ công chúa đã kết hôn và có ít nhất một người con trai, nhưng cả chồng và con trai đều chết trước cô. Trong thời gian để tang cô, Bột Hải Văn Vương được cho là rất đau buồn và không đi ra khỏi phòng dù là có công việc triều chính.

Năm Bảo Lịch thứ 7 (năm 780) di cốt của Trinh Huệ công chúa được chôn cất ở phía tây Trân Lăng (진릉, 珍陵), Seowon (서원, 西原), ngày nay được biết đến như một phần của Lăng mộ cổ tại núi Long Đầu, Cát Lâm, Trung Quốc, cùng với một tượng đài của Trinh Huệ công chúa được dựng lên ở cùng năm 780 đó. Bia mộ Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa cũng đã được tìm thấy vào vào tháng 8 năm 1949.

Năm Bảo Lịch thứ 12 (năm 785) Bột Hải Văn Vương dời đô từ Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) sang Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm)

Ngày 6 tháng 7 năm Đại Hưng thứ 45 (năm 792), Tứ công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Hiếu công chúa (em gái của Đại Tung Lân) qua đời, hưởng thọ 35 tuổi. Cô được trao thụy hiệu là "Trinh Hiếu" vì cô ấy là người có đạo đức và hiếu thảo.

Năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793) Bột Hải Văn Vương bắt đầu tiến hành việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Theo sử sách Trung Quốc, Bột Hải có 5 kinh đô, 15 phủ, và 63 huyện.

Cùng hai anh qua nhà Đường làm lính canh
Vào cuối thời đại của Bột Hải Văn Vương trong năm 793, các hoàng tử từ hoàng tộc Bột Hải (con cháu của Bột Hải Cao Vương, Bột Hải Vũ Vương và Bột Hải Văn Vương) đang làm lính canh tại triều đình nhà Đường của vua Đường Đức Tông theo ý muốn của họ. Hòa bình với nhà Đường cho phép vương quốc Bột Hải tiếp tục mở rộng lãnh thổ của mình.

Đại Tung Lân cùng hai anh là Nhị hoàng tử Đại Anh Tuấn và Tam hoàng tử Đại Trinh Oát sang nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) làm lính canh vào năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793). Còn thế tử của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoành Lâm (Dae Goeng-rim, anh cả của Đại Tung Lân) đã chết. Do đó Bột Hải Văn Vương phải chọn em trai của ông ta là Đại Nguyên Nghĩa (chú của Đại Tung Lân) làm người kế vị của mình.

Trong năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793), Bột Hải Văn Vương (cha của Đại Tung Lân) qua đời khi việc dời đô chưa hoàn thành, hưởng thọ hơn 70 tuổi. Em trai ông ta là Đại Nguyên Nghĩa (chú của Đại Tung Lân, khi đó đã hơn 60 tuổi) lên kế vị. Niên hiệu Đại Hưng của Bột Hải Văn Vương vẫn được Đại Nguyên Nghĩa sử dụng.

Vua Đại Nguyên Nghĩa cho dừng việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Ông ta tuyên bố đô thành của vương quốc Bột Hải vẫn tiếp tục ở Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm). Tuy nhiên, khi bước lên ngai vàng, nhà vua Đại Nguyên Nghĩa (Dae Won-ui) đã bộc lộ là một kẻ đố kỵ và tâm tính hung dữ, tàn bạo hiếu sát. Những đại thần có tài trong triều đình Bột Hải đều bị vua Đại Nguyên Nghĩa (Dae Won-ui) đố kỵ. Đại Nguyên Nghĩa tiến hành vu oan cho bọn họ tội mưu phản và giết hại các đại thần đó. Ông ta còn tàn sát hết gia quyến của những đại thần đó.

Năm Đại Hưng thứ 47 (năm 794), vua Đại Nguyên Nghĩa bị những đại thần Bột Hải còn lại hợp mưu giết chết, hưởng thọ hơn 60 tuổi. Đích tôn của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoa Dư (con của cố thế tử Đại Hoành Lâm, cháu trai của Đại Tung Lân) được chọn làm người kế vị, trở thành vua Bột Hải Thành Vương.

Trở về Bột Hải phò tá Bột Hải Thành Vương
Bột Hải Thành Vương lấy niên hiệu mới là "Trung Hưng" (중흥, 中興, Jungheung). Bột Hải Thành Vương khi đó mới chỉ khoảng 30 tuổi nhưng lại là một người có thế chất yếu ớt, và đã chỉ sống được một vài tháng sau khi được kế vị ngai vàng. Sự kiện đáng chú ý nhất trong thời gian trị vì của Bột Hải Thành Vương là việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) trong năm 794. Tâm nguyện cuối cùng của Bột Hải Văn Vương về việc dời đô về lại Thượng Kinh cuối cùng cũng đã được thực hiện.

Sang năm 794 nghe tin cháu mình là vua Bột Hải Thành Vương thể chất yếu ớt sắp qua đời, Đại Tung Lân đã rời nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) quay về vương quốc Bột Hải trong năm 794.

Năm Trung Hưng thứ hai (năm 795), Bột Hải Thành Vương băng hà, hưởng thọ 31 tuổi. Vì Bột Hải Thành Vương không hề kết hôn và cũng không có con cái nên con của Bột Hải Văn Vương là Đại Tung Lân (chú của Bột Hải Thành Vương, khi đó gần 50 tuổi) lên kế vị, tức là vua Bột Hải Khang Vương.

Trị vì
Bột Hải Khang Vương (Đại Tung Lân) lên ngôi vào năm 795, chọn niên hiệu là Chính Lịch (正曆, Jeongnyeok, nghĩa là "Chính sách ngay thẳng") - niên hiệu thay thế cho niên hiệu Trung Hưng của vua Bột Hải Thành Vương vừa băng hà.

Bột Hải Khang Vương vừa lên ngôi thì phái con trưởng là Đại Nguyên Du (khi đó hơn 30 tuổi) đi sứ sang nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) để bang giao.

Trong giai đoạn trị vì của Bột Hải Khang Vương, Bột Hải đã kết thúc loạn sau cái chết của vua Bột Hải Văn Vương (Đại Khâm Mậu), vương quốc cũng có các hoạt động thương mại với Nhật Bản (đời Thiên hoàng Kanmu, Thiên hoàng Heizei, Thiên hoàng Saga), nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông, Đường Thuận Tông, Đường Hiến Tông), cùng nước Tân La (đời vua Tân La Nguyên Thánh Vương, Tân La Chiêu Thánh Vương, Tân La Ai Trang Vương, Tân La Hiến Đức Vương) và cũng thường xuyên cử sứ thần sang ba nước này.

Năm Chính Lịch thứ 2 (năm 796), sứ giả từ vương quốc Bột Hải (đời vua Bột Hải Khang Vương) đến Nhật Bản (đời Thiên hoàng Kanmu) tuyên bố rằng vương quốc Bột Hải đã khôi phục toàn bộ lãnh thổ Cao Câu Ly cũ và quyền lực của người cai trị Bột Hải giờ đã lan ra bên kia Liêu Hà. Vương quốc Bột Hải đã đến chiếm các lưu vực sông Tùng Hoa và sông Ussuri cũng như toàn bộ vùng ven biển liền kề dọc theo Biển Nhật Bản (Đông Hải).

Sau thế kỷ thứ 8, vương quốc Bột Hải trở nên tập quyền hơn, và quyền lực được củng cố quanh nhà vua và hoàng tộc.

Năm Chính Lịch thứ 8 (năm 802) hai bộ lạc Việt Hỷ Mạt Hạt và Ngu Lâu Mạt Hạt giáp biên giới đông bắc vương quốc Bột Hải đã nổi dậy chống lại vương quốc Bột Hải. Vương quốc Bột Hải bị mất đi vài lãnh thổ ở vùng đông bắc vào tay hai bộ lạc Việt Hỷ Mạt Hạt và Ngu Lâu Mạt Hạt. Bột Hải Khang Vương phải xuất quân từ kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) đi chống cự hai bộ lạc Việt Hỷ Mạt Hạt và Ngu Lâu Mạt Hạt nhằm thu hồi lại lãnh thổ đã mất. Cuối cùng chiến sự kết thúc khi Bột Hải Khang Vương phải cho lui quân Bột Hải về kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) mà không thể tái chiếm lại lãnh thổ đã mất.

Việc đánh bắt cá voi cũng được người Bột Hải thực hiện, mặc dù điều này chủ yếu được thực hiện để cống nạp cho nhà Đường.

Từ năm Chính Lịch thứ 11 (năm 805) đến năm Chính Lịch thứ 14 (năm 808), Bột Hải Khang Vương phái em họ là Đại Nhân Tú đi sứ sang nhà Đường (đời vua Đường Hiến Tông) để triều cống 4 lần vào các năm 805, 806, 807 và 808. Trong số hàng hóa triều cống cho nhà Đường của vương quốc Bột Hải luôn có cá voi.

Năm Chính Lịch thứ 15 (năm 809), Bột Hải Khang Vương qua đời, thọ hơn 60 tuổi. Con trưởng của Bột Hải Khang Vương là Đại Nguyên Du (대원유, 大元瑜, Dae Won-yu) lên kế vị, tức là vua Bột Hải Định Vương.

Bột Hải Khang Vương còn có bốn người con trai khác là Đại Ngôn Nghĩa (대언의, 大言義, Dae Eon-ui), Đại Minh Trung (대명충, 大明忠, Dae Myeong-chung), Đại Thanh Duẫn (대청윤, 大淸允, Dae Cheong-yun) và Đại Năng Tín (대능신, 大能信, Dae Neung-sin).

Gia quyến
Cha: Bột Hải Văn Vương - Đại Khâm Mậu (문왕 대흠무, 文王 大欽茂)
Ông nội: Bột Hải Vũ Vương - Đại Vũ Nghệ (무왕 대무예, 武王 大武藝)
Hoàng hậu: Không rõ tên
Đại hoàng tử: Bột Hải Định Vương - Đại Nguyên Du (정왕 대원유, 定王 大元瑜)
Nhị hoàng tử: Bột Hải Hi Vương - Đại Ngôn Nghĩa (희왕 대언의, 僖王 大言義)
Tam hoàng tử: Bột Hải Giản Vương - Đại Minh Trung (간왕 대명충, 簡王 大明忠)
Tứ hoàng tử: Đại Thanh Duẫn (대청윤, 大淸允)
Ngũ hoàng tử: Đại Năng Tín (대능신, 大能信)

Xem thêm
 Danh sách vua Triều Tiên
 Lịch sử Triều Tiên

Tham khảo

Vua Bột Hải
Năm sinh không rõ


title: Michel Hazanavicius

text:
Michel Hazanavicius (sinh ngày 29 tháng 3 năm 1967) là một đạo diễn phim, nhà sản xuất và nhà biên kịch Pháp. Ông nổi tiếng nhất với bộ phim The Artist ra mắt năm 2011 và đã giành giải Oscar cho Hình ảnh đẹp nhất, và bản thân ông đã giành được giải Oscar cho Đạo diễn xuất sắc nhất tại Lễ trao giải Oscar lần thứ 84. Ông cũng đạo diễn bộ phim trinh thám hài châm biếm OSS 117: Cairo, Nest of Spies và OSS 117: Lost in Rio.

Tiểu sử
Michel Hazanavicius sinh ra vào 1 gia đình người Do Thái từ Litva, ông bà định cư tại Pháp vào những năm 1920. Trước khi đạo diễn phim, Hazanavicius làm việc trong truyền hình, bắt đầu từ kênh Canal+, nơi ông bắt đầu làm đạo diễn trong năm 1988. ông bắt đầu đạo diễn quảng cáo cho các công ty như Reebok và Bouygues Telecom, và sau đó, vào năm 1993, ông đã thực hiện bộ phim đầu tiên dài của mình, La Classe américaine, cho truyền hình. Bộ phim, đồng đạo diễn với Dominique Mézerette, bao gồm toàn bộ các cảnh phim lấy từ các bộ phim khác nhau được sản xuất bởi Warner Bros. studio, được chỉnh sửa lại và lồng tiếng Pháp. Trong năm 1997, Hazanavicius đạo diễn bộ phim ngắn đầu tiên của mình, Echec au capital, và tiếp theo sau đó là phim truyện sân khấu đầu tiên, Mes amis, nơi em trai ông Serge Hazanavicius đóng vai chính Serge Hazanavicius.

Tham khảo

Sinh năm 1967
Nhân vật còn sống
Đạo diễn điện ảnh Pháp
Giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc
Người Pháp gốc Do Thái
Người đoạt giải Quả cầu vàng cho Đạo diễn xuất sắc nhất
Người giành giải BAFTA cho Đạo diễn xuất sắc nhất