title: Họ Cá liệt

text:
Họ Cá liệt hay họ Cá ngãng (danh pháp khoa học: Leiognathidae) là một họ cá theo truyền thống xếp trong bộ Cá vược. Họ Cá liệt chứa 10 chi với khoảng 51 loài, nhưng gần đây được đề xuất tách ra và xếp cùng họ Chaetodontidae trong bộ mới lập là bộ Cá bướm (Chaetodontiformes). Fish Base (2021) xếp họ này trong bộ Cá đuôi gai (Acanthuriformes).

Đây là họ cá trong đó có chứa nhiều loài có giá trị kinh tế và là nguyên liệu để chế biến thành những món ăn.

Đặc điểm
Cơ thể đầy nhớt, ép dẹp mạnh. Vảy nhỏ. Đầu trần trụi, mang các chỏm xương trên bề mặt trên. Các màng mang hợp nhất với eo mang (phần thịt lồi ra chia tách các khe mang). Miệng nhỏ và có thể dễ dàng kéo dài ra được. Không có răng trên vòm miệng. Không có giả mang (Một mảng nhỏ các sợi giống như mang trên bề mặt trong của nắp mang, gần chỗ nối liền của tiền nắp mang). Vây lưng liên tục với 8 hay 9 gai hơi nhô cao hơn ở phần trước của vây lưng; phần sau với 14-16 tia vây mềm. Ba gai trên vây hậu môn. Các gai trên vây lưng và vây hậu môn với cơ chế khóa. Màng bọc dạng vảy ở gốc vây lưng và vây hậu môn. Đốt sống 22-23. Chiều dài cơ thể 5–28 cm. Tất cả các loài đều có các cơ quan phát sáng trên thực quản. Cũng đáng chú ý vì sự sản sinh chất nhầy. Phổ biến trong các vùng nước nông duyên hải và các lạch thủy triều, nơi chúng kiếm ăn là các loài động vật không xương sống sinh sống ở đáy. Dễ dàng đánh bắt bằng lưới vét hay lưới kéo. Là nguồn cá thực phẩm quan trọng tại vùng duyên hải.

Phân bố
Họ Cá liệt chủ yếu là cá biển nhỏ, phân bố ở vùng biển Ấn Độ Dương và phía tây Thái Bình Dương, như ở Singapore, Sumatra, Madagascar, Java, New Caledonia, Samoa, Ấn Độ, Thái Lan, Philippin, Trung Quốc và Việt Nam. Một loài (Equulites klunzingeri) sinh sống trong khu vực Hồng Hải và Địa Trung Hải.

Ở vịnh Bắc Bộ Việt Nam, tìm được 17 loài, 5 chi, trong đó 2 loài có giá trị kinh tế. Fish Base liệt kê 16-19 loài (3 loài bị nghi ngờ là phân loại sai) trong 9 chi có ở vùng biển Việt Nam.

Các loài

 Chi Aurigequula
 Aurigequula fasciata (Lacepède, 1803): Cá liệt gai lưng dài
 Chi Deveximentum
 Deveximentum hanedai (Mochizuki & Hayashi, 1989) (đồng nghĩa: Secutor hanedai)
 Deveximentum indicium (Monkolprasit, 1973) (đòng nghĩa Secutor indicius)
 Deveximentum insidiator (Bloch, 1787) (đồng nghĩa: Secutor insidiator): Cá liệt chấm
 Deveximentum interruptum (Valenciennes, 1835) (đồng nghĩa: Secutor interruptus)
 Deveximentum megalolepis (Mochizuki & Hayashi, 1989) (đồng nghĩa: Secutor megalolepis)
 Chi Equulites
 Equulites absconditus Chakrabarty & Sparks, 2010
 Equulites aethopos Suzuki & Kimura, 2017
 Equulites elongatus (Günther, 1874): Cá liệt dài
 Equulites klunzingeri (Steindachner, 1898)
 Equulites laterofenestra (Sparks & Chakrabarty, 2007)
 Equulites leuciscus (Günther, 1860)
 Equulites lineolatus (Valenciennes, 1835): Cá liệt sọc to
 Equulites oblongus (Valenciennes, 1835)
 Equulites popei (Whitley, 1932)
 Equulites rivulatus (Temminck & Schlegel, 1845): Cá bâu vệt hay cá ngãng sọc
 Chi Eubleekeria
 Eubleekeria jonesi (James, 1971): Cá liệt Jones
 Eubleekeria kupanensis (Kimura & Peristiwady, 2005): Cá liệt Kupang
 Eubleekeria rapsoni (Munro, 1964): Cá liệt Rapson
 Eubleekeria splendens (Cuvier, 1829): Cá liệt vằn xanh, cá liệt xanh, cá liệt
 Chi Gazza Rüppell, 1835
 Gazza achlamys Jordan & Starks, 1917.
 Gazza dentex (Valenciennes, 1835).
 Gazza minuta (Bloch, 1795): Cá ngãng.
 Gazza rhombea Kimura, Yamashita & Iwatsuki, 2000.
 Gazza squamiventralis Yamashita & Kimura, 2001.
 Chi Karalla
 Karalla daura (Cuvier, 1829): Cá liệt sọc vàng
 Karalla dussumieri (Valenciennes, 1835): Cá liệt đúc xu
 Chi Leiognathus Lacépède, 1802
 Leiognathus berbis (Valenciennes, 1835): Cá liệt bè
 Leiognathus brevirostris (Valenciennes, 1835): Cá liệt trơn, cá liệt mõm ngắn
 Leiognathus equula (Forsskål, 1775): Cá ngãng ngựa hay cá liệt lớn
 Leiognathus longispinis (Valenciennes, 1835).
 Leiognathus mazavasaoka (Baldwin & Sparks, 2011) (đồng nghĩa: Secutor mazavasaoka)
 Leiognathus parviceps (Valenciennes, 1835).
 Leiognathus robustus Sparks & Dunlap, 2004.
 Leiognathus ruconius (Hamilton, 1822) (đồng nghĩa: Secutor ruconius): Cá liệt vằn lưng, cá ngãng sạo
 Leiognathus striatus James & Badrudeen, 1991.
 Chi Nuchequula
 Nuchequula blochii (Valenciennes, 1835).
 Nuchequula blochii (Valenciennes, 1835).
 Nuchequula flavaxilla Kimura, Kimura & Ikejima, 2008
 Nuchequula gerreoides (Bleeker, 1851)
 Nuchequula glenysae Kimura, Kimura & Ikejima, 2008
 Nuchequula longicornis Kimura, Kimura & Ikejima, 2008
 Nuchequula mannusella Chakrabarty & Sparks, 2007
 Nuchequula nuchalis (Temminck & Schlegel, 1845).
 Chi Photolateralis
 Photolateralis moretoniensis (Ogilby, 1912)
 Photolateralis polyfenestrus Sparks & Chakrabarty, 2019
 Photolateralis stercorarius (Evermann & Seale, 1907)
 Chi Photopectoralis
 Photopectoralis aureus (Abe & Haneda, 1972)
 Photopectoralis bindus (Valenciennes, 1835): Cá liệt vây bồng, cá liệt vây hồng, cá liệt mõm ngắn, cá bâu bâu.
 Photopectoralis hataii Abe & Haneda, 1972.
 Photopectoralis panayensis Kimura & Dunlap, 2003.

Giá trị
Nhìn chung, họ Cá liệt có nhiều chủng loại nhưng chung quy nó được xếp vào loại cá rẻ tiền. Ở Việt Nam có hai loại cá liệt có giá trị là cá liệt ngang và cá liệt bầu. Cá liệt ngang là món ngon trong bữa ăn mùa hè của người vùng biển. Tại Quảng Nam, cá liệt ngang hiện diện nơi hạ lưu sông Thu Bồn ở các vùng nước lợ, mùa cá liệt chừng tháng ba đến tháng sáu. Đây là loại cá có giá trị kinh tế, được đánh bắt để bán và dùng làm nguyên liệu chế biến thành những món ăn ngon như canh chua cá liệt, cháo cá liệt....

Trong đó có Cá liệt lớn (Leiognathus equulus) là loài lớn nhất trong họ Cá liệt. Cá liệt lớn thân có hình thoi, dẹt bên. Vây bụng dài tới gần vây hậu môn. Cơ thể cá có màu sáng với các đường chấm mờ nhạt, gần nhau trên lưng. Vây lưng không màu, trong suốt, vây hậu môn có mày vàng lợt. Cá liệt to bằng ba bốn ngón tay cá có nhiều xương, xương cứng, ít thịt. Thường dùng làm bột cá. Cá liệt búa to gấp ba lần cá liệt nhớt  Cá liệt ngang to cỡ bốn ngón tay người lớn chụm lại, thịt trắng, thơm ngọt, trắng phau, ít xương béo ngọt. Cá liệt ngang mới đánh bắt lên, mắt sáng, bụng căng tròn. Thịt cá rất lành, hàm lượng đạm cao, chứa nhiều calci, nhiều vitamin. Cá liệt bầu thân nhỏ, xương nhiều nhưng thịt trắng, thơm ngọt, được xem là một đặc sản

Tại Quảng Ngãi, theo một ước tính thì vào mùa cá, một đêm ra khơi, mỗi tàu đánh bắt được từ 2-8 tấn cá liệt búa. Với giá thành tại thời điểm năm 2008 là 3.000đồng/kg cá tươi. Cá liệt búa được chế biến thành cá khô tẩm gia vị xuất khẩu. Cá liệt ngang thường được chế biến thành nhiều món ăn bổ dưỡng, rất ngon. Một món khá phổ biến là cá liệt kho tiêu. Cá liệt ngang còn được dùng nấu canh chua. Canh chua cá liệt ngang ăn nóng. Cá liệt bầu nấu canh ăn mát, bổ khỏe, Cá liệt tươi thường chế biến theo kiểu đơn giản, hạn chế gia vị. Tránh dầu mỡ thì phải tránh món kho. Chỉ có nướng và nấu canh. Tuy nhiên, nướng hơi khô khan nên nấu canh là hợp lý.

Trong văn hóa

Cá liệt là hình ảnh trong các câu ca dao ở Việt Nam như:
 Cá liệt mà nấu canh chua. Anh thương em đấy quê mùa vẫn thương
 Nước mắm ngon dầm con cá liệt. Em có chồng nói thiệt anh hay

Chú thích

Liên kết ngoài


title: Tôn Viết Nghiệm

text:
Tôn Viết Nghiệm (sinh năm 1918, mất năm 1995) là người dân tộc Mường, quê làng Ngọc Trạo (tổng Trạc Nhật cũ), huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa.

Tiểu sử
Ông tham gia cách mạng trước năm 1945, nguyên là chiến sĩ du kích chiến khu Ngọc Trạo. Sau tổng khởi nghĩa, ông làm phó chủ tịch Ủy ban Hành chính huyện Thạch Thành , nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Hành chính tỉnh Thanh Hóa, nguyên Đại biểu Quốc hội Việt Nam các khóa II, III, IV, V từ năm 1960 đến năm 1976.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Hình như một nghề cũng ấm áp? , Báo Thanh Hóa.

Sinh năm 1918
Mất năm 1995
Dân tộc Mường
Người Thanh Hóa
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa II
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa III
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa IV
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa V


title: Sông Tamsa

text:
Sông Tamsa (cũng gọi là sông Tons) là một chi lưu của sông Hằng, sông chảy qua hai bang Madhya Pradesh và Uttar Pradesh của Ấn Độ.

Dòng chảy
Sông Tamsa khởi nguồn tại một bể chứa nước lớn tại Tamakund thuộc dãy núi Kaimur trên độ cao . Sông chảy qua hai huyện có đất đai phì nhiêu là Satna và Rewa. Ở rìa của cao nguyên Purwa, sông Tamsa và các chi lưu của nó tạo thành một số thác nước. Sông nhận nước từ dòng Belan tại địa phận bang Uttar Pradesh và hợp dòng vào sông Hằng tại Sirsa, điểm này cách khoảng  về phía hạ nguồn từ điểm hợp lưu giữa sông Hằng và sông Yamuna. Tổng chiều dài của sông Tamsa là . Tổng diện tích lưu vực của sông Tamsa là .

Sông Tamsa trong khi đang chảy qua cao nguyên Rewa và chảy về phía bắc đã tạo thành một thác thẳng đứng cao 70m gọi là thác Purwa. Một số thác nước đáng chú ý khác trên hệ thống sông Tamsa khi chúng cũng chảy qua cao nguyên Rewa là thác Chachai (127m) trên sông Bihad, một chi lưu của sông Tamsa, thác Keoti (98m) trên sông Mahana, một chi lưu của sông Tamsa, và thac Odda (145m) trên sông Odda, một chi lưu của sông Belah, bản thân sông Belah là một chi lưu của sông Tamsa,

Thần thoại
Sông Tamsa cũng có được tầm quan trọng nhất định trong Ấn Độ giáo. Đây là con sông mà Rama đã trải qua đêm đầu tiên trong 14 năm sống tha hương trong rừng. Khi Rama rời đi, người Ayodhya đã theo ông và chưa có ý trở về quê hương của họ. Trong buổi tối, Rama, Lakshmana và Sita cùng tất cả người dân đã đến bờ sông Tamsa. Rama và mọi người đồng ý rằng họ sẽ qua đêm bên bờ sông Tamasa và tiếp tục cuộc hành trình vào sáng hôm sau. Tuy nhiên, Rama đã để lại những người đang ngủ và tiếp tục cuộc hành trình.

Ashrama của nhà hiền triết Valmiki nằm bên bờ sông Tamasa... Khi Rama cho đày ải Sita, bà đã rời khỏi Ayodhya và đến bờ sông Tamasa cách thành phố khoảng 15 km, nơi bà gặp Valmiki. Ông đã đề nghị Sita sống trong ashrama của mình nằm bên bờ sông Tamasa. Sita đã dành toàn bộ phần đời còn lại của bà tại đây, và cũng tại đây, dưới sự giám hộ của Valmiki, hai người con trai song sinh của bà là Lava và Kusha đã được giáo dục và được huấn luyện các kỹ năng quân sự..

Bên bờ sông Tamsa còn có ashram của Bharadwaj, được đề cập đến trong Valmiki Ramayana; khi nhìn thấy tình cảnh tuyệt vọng của một cặp đôi chim tại đây, Valmiki đã sáng tạo ra thể thơ đầu tiên của mình là shloka.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Sông Tamsa trên wikimapia

Sông của Ấn Độ
Uttar Pradesh
Madhya Pradesh
Chi lưu sông Hằng
Sông Madhya Pradesh


title: Biểu tượng của Việt Nam

text:
Biểu tượng của Việt Nam  có thể đề cập đến:
Quốc kỳ Việt Nam
Quốc huy Việt Nam
Quốc ca Việt Nam
Biểu tượng không chính thức của Việt Nam


title: Đại bàng đen Buzzard

text:
Đại bàng đen Buzzard hay Đại bàng xám Buzzard, Đại bàng xanh Chile (tên khoa học Geranoaetus melanoleucus) là một loài chim săn mồi trong họ Accipitridae. Loài này thường sống ở khu vực Nam Mỹ.

Mô tả

Loài đại bàng nay trông khá giống với chim ó hay diều hâu với chiều dài khi trưởng thành khoảng 60–80 cm, sải cánh 149–200 cm, nặng từ 1,7 đến 3,2 kg. Cánh của chúng có màu đen xen lẫn với màu trắng trong khi đuôi thon gọn, ngắn. Trên lưng có màu xám đậm xen lẫn đen, nâu hoặc xanh nhạt. Lông bụng của chúng có màu trắng nổi bật. Cá thể cái lông có màu đỏ quế ở phía trên và dưới cánh

Loài này phân làm hai phân loại nhỏ hơn là:
 Geranoaetus melanoleucus melanoleucos: Đại bàng đen Buzzard phía Đông, được tìm thấy ở Brasil (Alagoas, Rio de Janeiro, và São Paulo), Paraguay, Uruguay và khu vực Đông Argentina.
 Geranoaetus melanoleucus australis: Đại bàng đen Buzzard phía Tây, thường nhỏ hơn so với loài phía Đông, được tìm thấy ở vùng núi Andes bao gồm: Venezuela (Mérida), Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chile và Argentina (Tierra del Fuego)

Chú thích

Tham khảo

 Amadon, Dean (1963): Comparison of Fossil and Recent Species: Some Difficulties. Condor 65: 407-409. DjVu fulltext  PDF fulltext
 American Museum of Natural History (AMNH) (2007): AMNH FR 6190 specimen record. Truy cập 2008-SEP-24.
 Amorim, James Faraco & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): Novos registros de aves raras em Santa Catarina, Sul do Brasil, incluindo os primeiros registros documentados de algumas espécies para o Estado [New records of rare birds, and fi rst reports of some species, in the state of Santa Catarina, southern Brazil]. Revista Brasileira de Ornitologia 14(2): 145-149 [Portuguese with English abstract]. PDF fulltext  Electronic supplement
 Banks, Richard C.; Chesser, R. Terry; Cicero, Carla; Dunn, Jon L.; Kratter, Andrew W.; Lovette, Irby J.; Rasmussen, Pamela C.; Remsen, J.V. Jr; Rising, James D. & Stotz, Douglas F. (2007): Forty-eighth Supplement to the American Ornithologists’ Union Check-List of North American Birds. The Auk 124(3): 1109-1115.DOI:10.1642/0004-8038(2007)124[1109:FSTTAO]2.0.CO;2 PDF fulltext
 Bierregaard, Richard O. (1994a): 170. Black-chested Buzzard-Eagle. In: del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): Handbook of the Birds of the World (Vol.2: New World Vultures to Guineafowl): 175, plate 16. Lynx Edicions, Barcelona.ISBN 84-87334-15-6
 Bierregaard, Richard O. (1994b): 224. Black-and-white Hawk-Eagle. In: del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): Handbook of the Birds of the World (Vol.2: New World Vultures to Guineafowl): 201, plate 21. Lynx Edicions, Barcelona.ISBN 84-87334-15-6
 Hellmayr, Carl Edward & Conover, Henry Boardman (1949): Catalogue of birds of the Americas. Field Mus. Nat. Hist. Zool. Ser. 13 Part 1(4). PDF fulltext
 International Commission on Zoological Nomenclature (ICZN) (1999): International Code of Zoological Nomenclature. International Trust for Zoological Nomenclature, London.ISBN 0-85301-006-4 HTML fulltext
 Krabbe, Niels; Flórez, Pablo; Suárez, Gustavo; Castaño, José; Arango, Juan David & Duque, Arley (2006) The birds of Páramo de Frontino, western Andes of Colombia. Ornitologıá Colombiana 4: 39–50 [English with Spanish abstract]. PDF fulltext
 Miller, Alden H. & Sibley, Charles Gald (1942): An Oligocene hawk from Colorado. Condor 44: 39-40. DjVu fulltext  PDF fulltext
 Raptor Foundation (RF) (2003): Black-chested Eagle-buzzard . Truy cập 2008-SEP-23.
 Suárez, William (2004): The Identity of the Fossil Raptor of the Genus Amplibuteo (Aves: Accipitridae) from the Quaternary of Cuba. Caribb. J. Sci. 40(1): 120-125. PDF fulltext
 Wetmore, Alexander (1928): Bones of birds from the Ciego Montero deposit of Cuba. American Museum Novitates 301: 1-5. PDF fulltext
 Wetmore, Alexander (1933): Status of the Genus Geranoaëtus. Auk 50(2): 212. DjVu fulltext  PDF fulltext
 Ridgely, R.S & Greenfield, P.J. (2001): Birds of Ecuador, p. 92, Cornell Univ. Press.ISBN 0-8014-8721-8

M
Chim ưng
Đại bàng
Chim Nam Mỹ
Động vật được mô tả năm 1819
F
F


title: Phương ngữ tiếng Triều Tiên

text:
Nhiều phương ngữ tiếng Triều Tiên được sử dụng tại bán đảo Triều Tiên. Bán đảo này có địa hình chủ yếu là núi cao, do đó mỗi vùng địa lý có một phương ngữ khác nhau. Hầu hết các phương ngữ được đặt tên theo các tỉnh trong hệ thống Triều Tiên bát đạo.

Tiếng Triều Tiên Chuẩn
 Ở Hàn Quốc, tiếng Triều Tiên chuẩn (표준어/標準語) được xây dựng dựa trên giọng Seoul, tuy nhiên có xu hướng tránh dùng những từ ngữ, cấu trúc chỉ có ở phương ngữ Seoul.
 Ở Triều Tiên, giọng chuẩn là giọng Seoul, chứ không phải giọng P'yŏng'an. Phương ngữ hai miền Nam - Bắc Triều Tiên tuy có những điểm khác nhau nhưng vẫn có thể hiểu lẫn nhau. Một điểm nổi bật của sự khác biệt này là tiếng Triều Tiên ở CHDCND Triều Tiên có rất ít từ mượn tiếng Anh. Thay vào đó, người ta dùng những từ ngữ thuần Triều Tiên, hoặc tạo ra những từ mới.

Các phương ngữ
Các phương ngữ Hamgyŏng (함경 방언), hay giọng Đông Bắc. Phân bố tại vùng Hamgyŏng (Kwanbuk & Kwannam), phía đông bắc P'yŏng'an, tỉnh Ryanggang của CHDCND Triều Tiên và Khu tự trị Diên Biên ở phía bắc Trung Quốc, thuộc tỉnh Cát Lâm). Có chín nguyên âm: tám nguyên âm chuẩn và ö.
Giọng Tây Bắc
Các phương ngữ P'yŏng'an (평안 방언) tại Bình Nhưỡng, vùng P'yŏng'an, tỉnh Chagang, và tỉnh Liêu Ninh ở Trung Quốc.
Các phương ngữ Hwanghae (황해 방언) ở Hwanghae (Haesŏ), thường được xếp vào nhóm phương ngữ miền Trung.
Phương ngữ Yukchin ở vùng Yukchin xưa, nay là phía bắc tỉnh Bắc Hamgyŏng. Mặc dù ở khá xa so với P'yŏng'an nhưng giọng Yukchin lại giống với phương ngữ P'yŏng'an hơn giọng Hamgyŏng.
Các phương ngữ miền Trung Triều Tiên ở các tỉnh biên giới:
Phương ngữ Seoul (서울말), cũng được gọi là Gyeonggi ở Gyeonggi, Incheon, Seoul (Hàn Quốc) và Kaesŏng (CHDCND Triều Tiên). Đây là cơ sở cho giọng chuẩn Triều Tiên.
Các phương ngữ Yeongseo (영서 방언) ở vùng Yeongseo của tỉnh Gangwon Hàn Quốc và tỉnh Kangwon của CHDCND Triều Tiên, đến phía tây dãy núi Taebaek. Mặc dù được xem là một nhánh của phương ngữ Gangwon (강원 방언) nhưng giọng Yeongso lại khá khác biệt so với Yeongdong ở phía tây dãy núi.
Các phương ngữ Chungcheong (충청 방언) tại vùng Chungcheong(Hoseo) của Hàn Quốc, gồm cả thành phố Daejeon.
Các phương ngữ Yoengdong (영동 방언), được nói tại vùng Yeongdong của tỉnh Gangwon Hàn Quốc và tỉnh Kangwon của CHDCND Triều Tiên, đến phía đông dãy núi Taebaek. Cũng được xem là một nhánh của phương ngữ Gangwon (강원 방언) nhưng khá khác biệt với giọng Yeongso.
 Các phương ngữ Gyeongsang (경상 방언), cũng được gọi là phương ngữ Đông Nam, được nói tại vùng Gyeongsang (Yeongnam) của Hàn Quốc, kể cả các thành phố Busan, Daegu và Ulsan. Phương ngữ này dễ phân biệt với giọng Seoul do có cao độ đa dạng hơn. Có sáu nguyên âm: i, e, a, eo, o, u.
 Các phương ngữ Jeolla (전라 방언) hay phương ngữ Tây Nam tại vùng Jeolla (Honam) của Hàn Quốc và thành phố Gwangju. Có mười nguyên âm: i, e, ae, a, ü, ö, u, o, eu, eo.
 Phương ngữ Jeju (제주 방언) tại đảo Jeju phía tây nam Hàn Quốc, đôi khi được coi như một ngôn ngữ riêng. Phương ngữ này vân giữ được chín nguyên âm của tiếng Triều Tiên trung đại, kể cả âm arae-a (ɔ) và có thể có thêm các phụ âm khác.

Ngoài bán đảo Triều Tiên
 Koryo-mar (Корё мар/고려말, tiếng Triều Tiên chuẩn: 중앙아시아 한국어), bắt nguồn từ phương ngữ Hamgyŏng, là phương ngữ của những người thuộc dân tộc Triều Tiên sống ở những quốc gia Xô viết cũ, có nhiều từ mượn tiếng Nga và các ngôn ngữ Turk.
 Tiếng Triều Tiên Zainichi (재일어; 재일조선어) là phương ngữ của những người Zainichi Triều Tiên tại Nhật Bản; chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ tiếng Nhật.
 Người Triều Tiên tại Trung Quốc có Tiếng Triều Tiên Trung Quốc nói gần giống phương ngữ Hamgyŏng, chỉ khác ở chỗ có một số từ vay mượn từ tiếng Hán.

Xem thêm
Triều Tiên bát đạo
Vùng của Triều Tiên
Phương ngữ Tsushima của tiếng Nhật, chứa nhiều từ vay mượn từ tiếng Triều Tiên.

Tham khảo

Tiếng Triều Tiên

pl:Język koreański#Dialekty


title: Limonit

text:
Limonit là một loại quặng sắt, là hỗn hợp của các sắt(III) oxit-hydroxide ngậm nước với thành phần biến động. Công thức chung thường được viết là FeO(OH)·H2O, mặc dù điều này không hoàn toàn chính xác do tỷ lệ của oxit so với hydroxide có thể biến động khá mạnh. Limonit là một trong ba loại quặng sắt chính, với hai loại quặng kia là hematit và magnetit, và nó đã được khai thác để sản xuất sắt thép ít nhất là từ khoảng năm 2500 TCN.

Tên gọi
Limonit được đặt tên theo từ trong tiếng Hy Lạp λειμών (/leː.mɔ̌ːn/) nghĩa là "bãi cỏ ẩm", hoặc λίμνη (/lím.nɛː/) nghĩa là "hồ lầy lội" để chỉ tới sự xuất hiện của nó như là quặng sắt đầm lầy trong các bãi cỏ và đầm lầy. Ở dạng màu nâu đôi khi nó được gọi là hematit nâu hay quặng sắt nâu. Ở dạng màu vàng tươi đôi khi nó được gọi là đá vàng chanh hay quặng sắt vàng.

Đặc trưng
Nó có độ cứng Mohs biến động nhưng nói chung trong khoảng 4-5,5 và tỷ trọng 2,7- 4,3. Màu từ vàng chanh tới nâu xám, nâu thẫm, vết vạch trên tấm sứ không tráng men luôn là màu nâu, một đặc trưng giúp phân biệt nó với hematit có vết vạch màu đỏ, hoặc với magnetit với vết vạch màu đen.

Mặc dù nguyên được định nghĩa như là một khoáng vật, nhưng hiện nay người ta công nhận limonit như là hỗn hợp của các khoáng vật sắt oxit ngậm nước có liên quan, trong số đó có goethit, akaganeit, lepidocrocit và jarosit. Các khoáng vật riêng rẽ trong limonit có thể tạo ra các tinh thể, nhưng bản thân limonit thì không, mặc dù các mẫu vật có thể thể hiện cấu trúc dạng sợi hay vi tinh thể, và limonit thường xuất hiện dưới dạng kết khối hoặc các khối đặc chắc dạng đất; đôi khi ở các dạng như gò, chùm nho, thận hay thạch nhũ. Do bản chất vô định hình của nó, và sự xuất hiện trong các khu vực ngậm nước nên limonit thường xuất hiện như là đất sét hay đá bột. Tuy nhiên, vẫn có các giả hình limonit phỏng theo các khoáng vật khác, như pyrit. Điều này có nghĩa là phong hóa hóa học biến đổi các tinh thể pyrit thành limonit bằng ngậm nước các phân tử, nhưng hình dạng ngoài của tinh thể pyrit vẫn được giữ nguyên. Các giả hình limonit cũng được hình thành từ các oxit sắt khác như hematit và magnetit; từ khoáng vật cacbonat là siderit và từ các silicat giàu sắt như granat almandin.

Hình thành
Limonit thường hình thành từ hydrat hóa đối với hematit và magnetit, từ oxy hóa và hydrat hóa các khoáng vật sulfide giàu sắt, và từ phong hóa hóa học các khoáng vật giàu sắt khác như olivin, pyroxen, amphibol và biotit. Nó thường là thành phần chính chứa sắt trong các loại đất laterit. Nó thường lắng đọng từ các dòng nước thải ra từ hoạt động khai khoáng.

Sử dụng
Một trong những công dụng đầu tiên của limonit là làm chất màu. Dạng màu vàng dùng trong sản xuất đất son mà Cyprus từng nổi tiếng, trong khi các dạng sẫm màu hơn sản xuất sắc thái giống đất hơn. Thiêu kết limonit thay đổi nó một phần thành hematit, tạo ra hồng thổ, phẩm nâu đen cháy và đất sienna cháy.

Quặng sắt đầm lầy và đá bột limonit được khai thác làm nguồn quặng sắt, mặc dù khai thác quy mô thương mại đã suy giảm ở nhiều nơi.

Chú thích

Khoáng vật hydroxide
Khoáng vật oxide
Khoáng vật sắt


title: Lỗ Huệ công

text:
Lỗ Huệ công (chữ Hán: 魯惠公, trị vì 768 TCN-723 TCN), tên thật là Cơ Phất (姬弗), là vị vua thứ 13 của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Sự nghiệp
Cơ Phất Niết là con trai của Lỗ Hiếu công. Năm 769 TCN, Lỗ Hiếu công qua đời, Phất Niết lên kế vị, tức là Lỗ Huệ công.

Vợ chính của Lỗ Huệ công là Mạnh Tử không có con, người vợ thứ là Thanh Tử sinh được con là Cơ Tức Cô. Khi Tức Cô trưởng thành, Huệ công lấy con gái Tống Vũ công là Trọng Tử cho con; nhưng vì người con gái nước Tống có nhan sắc, Huệ công lại cướp làm vợ mình, và sinh ra con thứ là Cơ Doãn.

Huệ công yêu mẹ Doãn, phong Trọng Tử làm phu nhân và phong Doãn làm thế tử.

Năm 723 TCN, Lỗ Huệ công mang quân giao chiến với nước Tống, đánh bại quân Tống ở đất Hoàng.

Cùng năm, Lỗ Huệ công mất. Ông làm vua được 46 năm. Vì Cơ Doãn vẫn còn nhỏ, người nước Lỗ lập Cơ Tức Cô lên nối ngôi, tức là Lỗ Ẩn công.

Xem thêm
Lỗ Hiếu công
Lỗ Ẩn công
Lỗ Hoàn công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới
 Khổng Tử (2002), Xuân Thu tam truyện, tập 1, Nhà xuất bản TP Hồ Chí Minh

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 723 TCN


title: Lỗ Ý công

text:
Lỗ Ý công (chữ Hán: 鲁懿公, trị vì 815 TCN-807 TCN), tên thật là Cơ Huy (姬戲), là vị vua thứ 10 của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Thân thế
Cơ Huy là con trai thứ của Lỗ Vũ công, vua thứ 10 của nước Lỗ. Tuy không phải con trưởng nhưng do sự can thiệp của thiên tử Chu Tuyên vương khi ông cùng cha và anh Cơ Quát sang triều kiến nhà Chu nên ông được vua cha lập làm thế tử. Năm 816 TCN, Lỗ Vũ công qua đời, Cơ Huy lên nối ngôi, tức là Lỗ Ý công.

Bị hại
Do ông được lên ngôi nên Cơ Quát và con trai là Bá Ngự rất bất mãn. Năm 807 TCN, Cơ Bá Ngự tập hợp người nước Lỗ tấn công vào cung, giết Lỗ Ý công lên làm vua.

Lỗ Ý công làm vua được 9 năm.

Xem thêm
Lỗ Vũ công
Lỗ Bá Ngự
Chu Tuyên Vương
Lỗ Hiếu công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 807 TCN
Vua Trung Quốc bị giết


title: Feuerlilie

text:
Feuerlilie (tiếng Anh: fire lily) là tên mã của một loại tên lửa đất đối không của Đức quốc xã, được phát triển vào năm 1940 và nhưng lại bị xếp xó do các vấn đề về hệ thống điều khiển và do sự cạnh tranh từ các dự án khác. Feuerlilie được chế tạo và thử nghiệm tại Rheinmetall-Borsig với 2 phiên bản: F-25 có đường kính 25 cm và F-55 có đường kính 55 cm. Động cơ của tên lửa là loại động cơ phản lực rắn Rheinmetall 109-505/515.

Thông số kỹ thuật

Dài:
F-25: 1896 mm

F-55: 4800 mm

Đường kính:
F-25 - 250 mm

F-55 - 550 mm

Sải cánh
F-25: 15.000 mm

F-55: 4500 mm

V-max:
F-25 - 840 km / h

F-55 - 1260 km / h

Độ cao đạt được danh nghĩa:
F-25 – không rõ

F-55 – 10.000 m

Trọng lượng:
F-25 – không rõ

F-55 - 600 kg với tải trọng là 100 kg

Xem thêm
 Henschel Hs 117
 Rheintochter
 Wasserfall

Tài liệu
 Manfred Griehl: Luftwaffe '45 Letzte Flüge und Projekte, Motorbuch Verlag, ISBN 3-613-02474-8

Nguồn

Liên kết ngoài
 www.luftarchiv.de Pictures of Feuerlilie

Tên lửa đất đối không
Tên lửa đất đối không Đức


title: Ruhrstahl X-4

text:
Ruhrstahl X-4 là một loại tên lửa không đối không dẫn hướng bằng dây lệnh của Đức quốc xã trong Chiến tranh thế giới II. X-4 không được sử dụng trong chiến tranh. Sau chiến tranh X-4 lại trở thành cơ sở cho việc phát triển các loại tên lửa chống tăng thử nghiệm.

Tính năng kỹ chiến thuật

Tên lửa không đối không X-4
 Chức năng chính: tên lửa không đối không tần ngắn
 Động cơ: phản lực nhiên liệu lỏng BMW 109-448, có lực đẩy  trong thời gian 17
 Dài:
 Đường kính:  (max)
 Sải cánh:
 Trọng lượng phóng:
 Vận tốc:
 Đầu nổ:
 Tầm bắn: 1,5 – 3,5 km
 Ngòi nổ: kiểu cận đích
 Hệ thống điều khiển: FuG 510/238 "Düsseldorf/Detmold" MCLOS

Tên lửa chống tăng X-7
 Chức năng chính: Tên lửa chống tăng có điều khiển
 Động cơ: phản lực nhiên liệu lỏng
 Dài: 950mm
 Đường kính:150mm
 Sải cánh: 600mm
 Trọng lượng phóng: 9 kg
 Vận tốc: 245 m/s
 Đầu nổ: 2,5 kg
Sức xuyên phá: trên  ở góc 30°
 Tầm gắn: 1.000 m
 Hệ thống điều khiển: MCLOS

Ghi chú

Xem thêm

Liên kết ngoài

 Ruhrstahl Kramer X4 - Không quân Hoàng gia Museum, Cosford (UK)
 Luft '46
 X4: Aircraft Launched Antiaircraft Rocket

Tên lửa không đối không
Tên lửa điều khiển chống tăng


title: Baskin Robbins

text:
Baskin-Robbins là chuỗi cửa hàng kem lạnh bán lẻ lớn nhất thể giới với hơn 8000 chi nhánh, trong đó gần 2500 cửa hàng ở Mỹ và hơn 5000 cửa hàng ở những nước khác, có trụ sở tại Canton, Massachusetts, Mỹ. Công ty được thành lập năm 1945 bởi Burt Baskin và Irv Robbins tại Glendale, California. Baskin-Robbins bán kem ở gần 50 nước.

Thương hiệu được biết đến với khẩu hiệu "kem 31 vị" lấy ý tưởng rằng khách hàng có thể trải nghiệm mỗi ngày một vị kem khác nhau trong bất kì tháng nào. Khẩu hiệu này đến từ đơn vị quảng cáo Carson-Roberts (sau này sáp nhập vào Ogilvy & Mather) vào năm 1953. Baskin and Robbins tin rằng mọi người nên thử nhiều vị kem cho đến khi tìm thấy hương vị yêu thích của bản thân muốn mua. Công ty đã giới thiệu đến khách hàng hơn 1,000 hương vị kể từ năm 1945.

Toàn cầu

Baskin-Robbins có hơn 8,000 vị trí cửa hàng tại gần 50 quốc gia bên ngoài lãnh thổ Mỹ bao gồm: Armenia, Aruba, Úc, Azerbaijan, Bahrain, Bangladesh, Belarus, Canada, Trung Quốc, Colombia, Curaçao, Đan Mạch, Cộng hòa Dominican, Ecuador, Ai Cập, Georgia, Honduras, Ấn Độ, Indonesia, Ai-len, Nhật, Kazakhstan, Kuwait, Latvia, Lithuania, Malaysia, Malta, Maldives, Mauritius, Mexico, Nepal, Oman, Panama, Philippines, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Puerto Rico, Qatar, Nga, Ả rập Saudi, Singapore, Nam Phi, Hàn Quốc, Tây Ban Nha, Sri Lanka, St. Maarten, Đài Loan, Thái Lan, Ukraine, các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất, vương quốc Anh, Việt Nam và Yemen.

Các khu vực khác nhau với những hương vị phổ biến phù hợp thị hiếu của các nước như hương vị đậu đỏ, matcha, Litchi Gold, Củ cải đen, dưa lưới và Coconut Grove.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Which ice-cream shop is known for its "31 flavors" slogan?

Kem lạnh
Nhãn hiệu thực phẩm đông lạnh
Công ty kem
Nhãn hiệu kem


title: Tribune Indochinoise

text:
La Tribune Indochinoise (nghĩa là: Diễn đàn Đông Dương) là một tờ báo xuất bản bằng tiếng Pháp tại Sài Gòn, Nam Kỳ dưới thời kỳ Pháp thuộc.

Số báo đầu tiên ra mắt ngày 6 tháng 8 năm 1926. Tờ báo này được xem là hậu thân tiếp nối của báo Tribune Indigène của Bùi Quang Chiêu, vốn bị buộc phải đình bản năm trước (1925). Ông là chủ nhiệm báo cùng là lãnh tụ của Đảng Lập hiến Đông Dương nên tờ báo này được dùng làm cơ quan ngôn luận của Đảng. Nguyễn Kim Đính làm chủ bút và quản lý.

Báo Tribune Indochinoise chủ trương và cổ động đường lối hợp tác giữa chính quyền thực dân và dân bản xứ theo chính sách Pháp Việt Đề huề do Albert Sarraut đề ra.

Báo Tribune Indochinoise ra được tổng cộng 2342 số và ấn bản cuối cùng ra ngày 2 tháng 10 năm 1942.

Chú thích

Xem thêm
Tribune Indigène

Đảng Lập hiến Đông Dương
Báo chí Việt Nam thời Pháp thuộc


title: Tiền (đơn vị tiền cổ)

text:
Tiền là một đơn vị tiền tệ cổ của người Việt. Theo tỷ số xưa thì 1 quan là 10 tiền; 1 tiền là 60 đồng nếu là "tiền quý" còn trong dân gian thì chỉ có 30 đồng tiền gián. Đơn vị này sử dụng đến năm 1945 thì bị loại bỏ.

Ca dao Việt Nam có câu:
Một quan tiền tốt mang đi
Nàng mua những gì mà tính chẳng ra
Thoạt tiên mua ba tiền gà
Tiền rưỡi gạo nếp với ba đồng trầu...

Tham khảo

Đơn vị tiền tệ Việt Nam


title: Súng phóng lựu M79

text:
{{Infobox Weapon
|name=Súng phóng lựu 40 mm M79
|image=
|caption= Mặt bên phải của M79.
|origin= Súng phóng lựu M-79VN
|type=Súng phóng lựu
|is_ranged=yes
|service=1961–nay
|used_by=
|wars=Chiến tranh Việt NamNội chiến CampuchiaChiến tranh FalklandChiến tranh Iraq....

|designer=Springfield Armory
|design_date=1953–1960
|manufacturer=Springfield Armory, Action Manufacturing Company, Exotic Metal Products, Kanarr Corporation, và Thompson-Ramo-Woolridge
|production_date=1961–1971
|number=350.000 (Hoa Kỳ sản xuất)
Hàng chục nghìn (Việt Nam sản xuất)
|variants=

|weight=2.93 kg (6.45 lb) đã nạp đạn2.7 kg (5.95 lb) trống
|length=73.1 cm (28.78 in)
|part_length=35.7 cm (14 in)
|cartridge=40x46mm
|action=Bắn từng phát bằng nạp từng viên vào nòng
|rate=6 phát/phút
|velocity=76 m/s (247 ft/s)
|range=350 m (383 yd)
|max_range=400 m (437 yd)
|feed=
|sights=
}}
Súng phóng lựu M79 (thường được gọi là Thumper/Blooper) là một loại súng phóng lựu do Hoa Kỳ sản xuất. Nó xuất hiện trong suốt cuộc chiến tại Việt Nam, M79 đầu tiên được phục vụ quân đội Mỹ năm 1961.

Thiết kế
M79 được thiết kế cho bộ binh phóng lựu, một trong hai vũ khí cá nhân trong bộ binh. Chiến binh được yêu cầu có một vũ khí chuyên dụng và một khẩu súng ngắn mang theo bên mình. M79 được coi là cầu nối tạo ra tầm hỏa lực ở giữa lựu đạn cầm tay và súng cối tầm gần (50 đến 300 mét) và do đó trở thành vũ khí không thể thiếu trong một đội binh. Với chiều dài 737 mm (nòng dài 355 mm), súng cộng với đạn nặng 3 kg.

M79 bắn từng phát một, súng dùng đạn cỡ 40 mm được nạp trực tiếp vào khóa nòng. Có một miếng lót cao su để tì súng lên vai và giảm lực giật. Lựu đạn M406 40 ly HE nổ mảnh rời khỏi nòng của M79 bay đi với vận tốc 75 m/s, và chứa lượng chất nổ trong vỏ bọc thép, khi nổ có thể văng ra hơn 300 mảnh vụn với vận tốc 1524 m/s, với bán kính sát thương là 5 mét. Đạn đạo bay ổn định vì lựu đạn xoay trong không trung với vận tốc 3700 vòng/phút do vòng xoáy trong nòng tạo ra.

M79 có một thước ngắm và đầu ruồi, với tầm ngắm xa đến 375 mét. M79 có tầm bắn hiệu quả với mục tiêu cỡ người đứng là 200 mét, với mục tiêu công sự, lô cốt là 350 mét.

Chiến đấu tầm gần, có hai loại đạn M79. Loại đầu tiên là đạn hình mũi tên, được giữ 45 viên nhỏ chứa trong vỏ plastic, loại này chỉ được đưa ra làm thí nghiệm. Sau đó, loại đạn này được thay thế bằng đạn chì của M576. Loại đạn này bao gồm 2700 mảnh đạn chì nhỏ được đúc và chứa trong vỏ đạn bằng nhựa 40 mm, nó bay chậm hơn trong đạn đạo nhưng ít bị lệch gió, dễ tới đích theo mong muốn. Ngoài ra, súng còn dùng được nhiều loại đạn khác nhau, đạn nổ mảnh, đạn nổ bi, bán kính sát thương khác nhau đối với từng loại, có thể lên đến 35m. M79 cũng là súng bắn lựu đạn khói (loại tiêu chuẩn và loại rơi chậm có dù), bắn khí CS và bắn lửa.

M79 cũng có một số nhược điểm: súng không có hộp tiếp đạn và phải nạp đạn lại sau mỗi phát bắn nên tốc độ bắn chậm hơn so với những loại súng phóng lựu mang hộp tiếp đạn Cơ cấu ngòi nổ của viên đạn khá phức tạp và phải có đủ lực tác động vào phần đầu đạn thì mới phát nổ, nên nếu đạn trúng bề mặt mềm (như bùn nhão, vũng nước...) hoặc cạnh viên đạn tiếp đất trước thì viên đạn có thể không nổ, sau này nếu ai đạp phải thì có thể gây nổ giống như mìn. Những viên đạn M79 chưa nổ này đã gây ô nhiễm bom mìn lớn tại Việt Nam, cho tới hàng chục năm sau chiến tranh vẫn có nhiều thường dân Việt Nam thương vong vì dẫm phải đạn M79.

Sử dụng
M79 là một vũ khí hiệu quả đối với địa hình nhiều vật cản, rừng cây, đồi núi như ở Việt Nam. Vũ khí này cho phép tiêu diệt các ụ súng, lô cốt bán kiên cố ở cự ly xa gấp mấy lần so với ném lựu đạn bằng tay, và cũng chính xác hơn. Trong trang bị của quân đội nhân dân Việt Nam thời đó chưa có vũ khí tương đương (súng B-40, B-41 cũng có thể dùng để bắn bộ binh, lô cốt nhưng đây chỉ là giải pháp tình thế, bởi vai trò chính của chúng là chống xe cơ giới chứ không phải chống bộ binh). Để có vũ khí tương tự như M79 của Mỹ, quân Giải phóng đã thiết kế súng cối "Giải Phóng" cỡ 60mm, nặng 5kg, không bệ và chân chống, bắn theo phương pháp ứng dụng. Súng cối "Giải Phóng" đã được sản xuất hơn 2.000 khẩu trang bị cho bộ đội Súng cối "Giải Phóng" bắn đạn nổ mạnh hơn nhưng cũng nặng hơn, và vì súng cối không có báng tỳ vai nên cũng khó ngắm bắn hơn so với M79, đây chỉ là giải pháp tình thế để bù đắp sự thiếu thốn vũ khí.

Sau chiến tranh, Việt Nam thu được hàng chục nghìn khẩu M79 của Mỹ và rất nhiều kho đạn, nên nó được sử dụng luôn làm súng phóng lựu tiêu chuẩn của quân đội. Vì thế, trong khi hầu hết trang bị của lục quân Việt Nam là theo hệ vũ khí Liên Xô/Nga thì riêng súng phóng lựu chống bộ binh thì Việt Nam lại dùng hệ Mỹ. Trên nguyên mẫu súng M79 của Mỹ, Việt Nam đã tự sản xuất súng M79VN (tên khác là SPL40) được bổ sung một số tính năng như thay vật liệu gỗ bằng plastic, gắn thêm kính ngắm. Kính ngắm dùng cho súng phóng lựu M79 giúp cho súng ngắm bắn nhanh và chính xác hơn so với dùng thước ngắm thông thường

Trong thập niên 1980, M79 được quân đội Mỹ thay thế bằng loại súng phóng lựu M203 gắn trực tiếp vào bên dưới súng trường như M16. Tuy nhiên, một số đơn vị quân đội Mỹ vẫn sử dụng M79 vì nó có tầm bắn hiệu quả xa hơn M203 (350 mét so với 150 mét). Mặt khác, M203 cũng khiến khẩu súng trường trở nên cồng kềnh hơn và nặng thêm khoảng 1 kg ở phía đầu nòng súng, điều này sẽ khiến xạ thủ khó ngắm bắn chính xác vì nó làm mất độ cân bằng của súng. Vì thế, đối với một số binh sĩ, việc mang theo 2 loại súng riêng biệt (M79 và M16) sẽ tốt hơn là gắn dính M203 vào khẩu M16 của họ.

Các quốc gia sử dụng
 Rất nhiều

: Jamaica Defence Force.

: Sản xuất bởi S&T Daewoo dưới bản quyền với cái tên KM79.

: Tự sản xuất phiên bản Súng phóng lựu M-79VN do nhà máy Z-125 chế tạo

Chú thích

Liên kết ngoài
Mô phỏng hoạt động của M79

Súng phóng lựu
Súng Hoa Kỳ
Vũ khí trong Chiến tranh Việt Nam


title: Somapura Mahavihara

text:
Somapura Mahavihara (Sanskrit; Bengali: সোমপুর মহাবিহার Shompur Môhabihar) nằm ở Paharpur, Badalgachhi Upazila, Naogaon, Tây bắc Bangladesh là một trong những trung tâm Phật giáo lớn nhất Nam Á, là thành tựu nghệ thuật độc đáo, ảnh hưởng đến nhiều trung tâm Phật giáo lớn khác trên thế giới. Đây cũng là địa điểm khảo cổ học quan trọng nhất tại Bangladesh được UNESCO công nhận là di sản thế giới vào năm 1985.

Lịch sử

Lịch sử ở đây từng là một trong 5 địa điểm tu viện Phật giáo lớn nhất ở Bengal và Magadha cổ đại (cùng với Vikramashila, Nalanda, Odantapurā, và Jaggadala). Tu viện được xây dưới thời các vị vua của đế chế Pala (khoảng 770-810). Ông là người kế vị Devapala và đã cho xây dựng sau khi chinh phục được vùng Varendra. Vào thế kỷ 11, tu viện bị thiêu hủy trong một cuộc chiến tranh. Phải một thời gian khá lâu sau đó, tu viện được cải tạo lại và xây dựng thêm một đền thờ Arya Tara. Sau đó, nơi đây trở thành tu viện, là nơi ở và làm việc của nhà truyền bá Phật giáo Atiśa Dīpaṃkara Śrījñāna cùng nhiều nhà sư, nhà truyền bá Phật giáo, học giả. Dưới thời đế chế Sena tu viện dần bị suy thoái và bị bỏ rơi vào thế kỷ 13 và sau đó là bị chiếm đóng bởi những người Hồi giáo. Mặc dù vậy, quy mô kiến trúc của tu viện khá còn nguyên vẹn.

Kiến trúc
Phế tích có diện tích 110.000 m 2, là trung tâm tôn giáo truyền bá Ấn Độ giáo, Phật giáo, Kỳ Na giáo. Cấu trúc của nó là một tứ giác khổng lồ mỗi cạnh dài 275 m, với một ngôi đền trung tâm hình chữ thập cùng các khu liên hợp ở phía Bắc và một bức tường bao quanh dày 5 m, cao từ 3 – 5 m, với tổng cộng 177 địa điểm nhỏ là các tịnh xá, bảo tháp, đền thờ và nhiều công trình phụ trợ. Cách bố trí cùng các trang trí chạm khắc bằng đá và đất nung ảnh hưởng tới các kiến trúc Phật giáo khác ở cả Miến Điện, Campuchia và Indonesia. Tòa tháp trung tâm là một cấu trúc thượng tầng nhưng đến này đã bị phá hủy, chỉ còn lại các tầng bậc tháp dẫn lên trên cùng các tác phẩm nghệ thuật đất nung vô cùng ấn tượng đại diện cho nghệ thuật trang trí chạm khắc của Phật giáo.

Ngày nay, nơi đây là địa điểm tham quan hấp dẫn khác du lịch khi tới Bangladesh.

Xem thêm

 Phật giáo tại Bangladesh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Banglapedia Article on Somapura Mahavihara
Pharapur Buddhist Vihara from Department of Archeology, Government of Bangladesh
More info,images, videos, 360degree panoramic views and more

Di sản thế giới tại Bangladesh
Thánh địa Phật giáo


title: Kiến trúc tham số

text:
Kiến trúc tham số (Parametric architecture/ Parametricism) là dạng kiến trúc, ở đó các đối tượng thiết kế (công trình hoặc đô thị) không phải là đối tượng tĩnh, các mối quan hệ bên trong và bên ngoài đối tượng khá linh hoạt và được điều khiển bởi một tập hợp các yếu tố đầu vào, hoặc các thông số. Kiến trúc sư thông qua máy tính để lập trình các đối tượng thiết kế.

Lịch sử kiến trúc tham số

Khởi nguồn
Kiến trúc Hiện đại với chủ nghĩa nhất nguyên về công năng, theo thời gian đã không còn mang hơi thở của thời đại nên bản thân nó đã đánh mất đi vai trò tiên phong và dần dần đi vào lãng quên trong tư duy thiết kế của kiến trúc sư. Và ngày nay, các kiến trúc sư đã chấp nhận sự đa nguyên, đa dạng, phong phú trong cách tiếp cận và tư duy về không gian kiến trúc nhằm tìm ra hướng đi phù hợp với tinh thần thời đại mới.

Trong bối cảnh đấy, sự phát triển mạnh mẽ của các ngành khoa học tự nhiên trong đó có ngành toán học với các dạng hình học mới xuất hiện như Lobachevsky, Fractal, Topology,…đã hỗ trợ cho các kiến trúc sư đương đại nhận thức về không gian và xây dựng nên các ý niệm, lý luận về thị hiếu thẩm mỹ, công năng cho thời đại mới. Những lý luận này sẽ không thể hiện thực hóa nếu như không có một cơ sở vững chắc là sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và công nghệ đồ họa máy tính. Những bước tiến mới của kỹ thuật đồ họa trong thập niên 90 của thế kỷ XX đã tạo ra những công cụ thiết kế hỗ trợ đắc lực cho các kiến trúc sư trong việc thể hiện các đường cong, bề mặt hay không gian phức tạp của hình học Topo.

Con người luôn muốn xây dựng mối liên hệ điển hình giữa hình thức và công năng của bất cứ đối tượng nào trong cuộc sống hàng ngày – điều này cũng xảy ra trong lĩnh vực kiến trúc. Mối liên hệ điển hình đó không còn phù hợp trong thời đại ngày nay – thời đại công nghệ thông tin. Ngày hôm nay, mọi thứ đều liên tục được cải tiến về hình thức lẫn công năng, các ý tưởng, kỹ thuật làm nên công trình cũng không ngoại lệ. Hình thức có thể phù hợp với công năng chỉ trong một giai đoạn nhất định, sau đó nó sẽ bị "lỗi thời", không phù hợp nữa. Mối liên hệ giữa hình thức và công năng không còn bị gò bó, cứng nhắc như thời kỳ Kiến trúc Hiện đại.
Với ba cơ sở ở các mặt toán học, kỹ thuật – công nghệ và lý luận nêu trên, nền kiến trúc thế giới đã hình thành một xu hướng kiến trúc mới và dần dần khẳng định vai trò tiên phong của nó, đó là xu hướng Kiến trúc Tham số (Parametric architecture).

Các nguyên tắc thiết kế của Kiến trúc Tham số
Giống như các xu hướng kiến trúc khác, Kiến trúc Tham số cần phải có những nguyên tắc, quy định cụ thể khi áp dụng các lý luận vào thực hành kiến trúc. Điều này là cần thiết, bởi những nguyên tắc sẽ là những hướng dẫn cho quá trình thiết kế phù hợp với mục đích, yêu cầu của xu hướng về mặt tạo hình, công năng hay thẩm mỹ…Những nguyên tắc đó bao gồm: Giải pháp tạo hình – những nguyên lý, quy định để hướng dẫn việc thiết kế và đánh giá hình thức bên ngoài của công trình; Giải pháp công năng - những nguyên lý, quy định để hướng dẫn việc thiết kế và đánh giá chất lượng công năng của thiết kế. Patrik schumacher đã đề xuất như sau:

1.Giải pháp tạo hình

a.Nguyên tắc phủ định (điều cấm đoán)
Tránh hình thức cứng nhắc (thiếu sự linh hoạt) và các hình khối hình học cơ bản như hình vuông, hình tròn, hình tam giác...
Tránh sự lặp lại đơn giản (thiếu sự phong phú, đa dạng).
Tránh sự thiếu liên kết của các yếu tố tạo hình (thiếu tính cấu trúc).
Tránh các yếu tố, hệ thống kề không liên quan lại bố trí kề nhau.
b.Nguyên tắc thực hiện (giáo điều)
Tất cả các hình thức phải linh hoạt, mềm mại (sự biến dạng tạo ra nhiều thông tin hơn).
Tất cả các hệ thống phải độc lập, không có sự nhập nhằng nhưng phải có sự liên kết và phụ thuộc lẫn nhau.
Sự chuyển đổi của từ thành phần này sang thành phần khác luôn có tính kế thừa, không có sự đứt gãy, gián đoạn về mặt tạo hình.

2.Giải pháp công năng

a.Nguyên tắc phủ định (điều cấm đoán)
Tránh những khuôn mẫu cứng nhắc về công năng
Tránh tạo ra những chức năng riêng biệt, không kết nối
b.Nguyên tắc thực hiện (giáo điều)
Tất cả các công năng điều phải được tham số hóa và có nguyên lý hoạt động
Tất cả các hoạt động, sự kiện phải được kết nối với nhau

Đặc trưng của Kiến trúc Tham số
Kiến trúc Tham số là một xu hướng mang hơi thở thời đại. Với việc vận dụng những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên và khoa học máy tính vào phục vụ cho thiết kế, Kiến trúc Tham số mang những đặc trưng sau:
Kiến trúc Tham số là sản phẩm tất yếu của thời đại kỹ thuật số - công nghệ tin học cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI. Nó đại diện cho ý muốn hiện thực hóa mọi ý tưởng mà con người xây dựng trên máy tính, góp phần thực thi câu nói của kiến trúc sư Bernard Tschumi "Hình thức sinh ra từ trí tưởng tượng". Kiến trúc Tham số đã làm được những điều mà con người thậm chí chưa từng nghĩ đến.
Toán học hiện đại có vai trò cực kỳ quan trọng trong tạo hình của Kiến trúc Tham số. Hình học phi Euclide nói chung hay cụ thể là toán học Topo là cơ sở lý luận, logic và là nền tảng, cấu trúc ban đầu để phát triển những mô hình tham số phức tạp sau này.
Ở một khía cạnh nào đó, sự hình thành tư duy "Hình thức không hoàn toàn theo công năng" đã góp phần gỡ bỏ những nguyên tắc cứng nhắc trong tạo hình. Điều này, thúc đẩy cho xu hướng Kiến trúc Tham số phát triển mạnh mẽ.
Là một xu hướng kiến trúc xuất hiện nhằm giải quyết khủng hoảng thời kỳ hậu Kiến trúc hiện đại, phê phán Kiến trúc hiện đại và tìm một hướng đi mới cho kiến trúc để có thể phản ánh đúng đắn hơn về xã hội. Kiến trúc Tham số tạo ra một hình khối kiến trúc có sự khác biệt (sự thay đổi) một cách liên tục, tính mềm dẻo và tính linh hoạt. Nó cho phép tạo ra một hình thù phức tạp nhưng liền mạch, thanh lịch và hoàn toàn khả thi trong việc xây dựng trên thực tế.
Do được mô hình hóa trên máy tính, Kiến trúc Tham số lập nên một chương trình nghiên cứu dự án thiết kế trước khi công trình được xây dựng. Nó trả lời các câu hỏi cái gì có thể làm được và không làm được trên thực tế từ ý tưởng ban đầu của các kiến trúc sư. Do đó nó cung cấp một sự hiểu biết tốt hơn đối với dự án thiết kế. Điều này cho phép kiến trúc sư xác định mục tiêu, phương pháp và các giá trị mới trong quá trình thiết kế.
Sự ra đời của Kiến trúc Tham số đã làm thay đổi cách thức, chiến lược thiết kế của các kiến trúc sư như: việc sơ phác (sketch) hầu như sẽ làm việc với mô hình ba chiều nhiều hơn là vẽ bằng tay, làm việc nhiều hơn với các dạng toán học đương đại cũng như các đoạn mã, mọi đối tượng đều được Module hay Pattern hóa nhằm để tái sử dụng và chia sẻ ý tưởng thiết kế…. Để làm được điều này, các kiến trúc sư phải học những kĩ năng và những công cụ mới để hỗ trợ.
Việc áp dụng các phương pháp sáng tác của xu hướng này tỏ ra hiệu quả đối với tất cả các quy mô của dự án thiết kế từ các chi tiết trang trí nhỏ cho đến thiết kế cả một không gian đô thị rộng lớn. Quy mô dự án thiết kế càng lớn thì Kiến trúc Tham số càng tỏ rõ tính hiệu quả của nó.
Một đặc điểm quan trọng của xu hướng kiến trúc này là có sự tham gia một cách trực tiếp của máy tính vào quy trình thiết kế của kiến trúc sư. Máy tính không còn đóng vai trò hỗ trợ đơn thuần nữa mà có chức năng "gợi ý" cho Kiến trúc sư tìm kiếm các ý tưởng kiến trúc thông qua các hàm số hình học có chứa đựng tham số. Vai trò thiết kế của kiến trúc sư từ thế chủ động đã chuyển sang thế bị động khi tìm kiếm nét đẹp của các hình khối kiến trúc một cách ngẫu nhiên từ các mô hình được xây dựng trên máy tính. Tuy nhiên, điều này cũng không có nghĩa là kiến trúc sư ngày càng phụ thuộc vào máy tính, nếu cần thiết, kiến trúc sư hoàn toàn có thể xây dựng các mô hình tham số một cách chủ động từ ý tưởng của mình mà không cần đến sự "gợi ý" của máy tính.

Tác giả và tác phẩm Kiến trúc Tham số tiêu biểu
Zaha Hadid.
Grey Lynn.
Frei Otto.

Tham khảo

Kiến trúc Hiện đại


title: Tumansky R-11

text:
R-11 là loại động cơ máy bay tuốc bin phản lực được phát triển từ động cơ R-9 do Cục thiết kế Tumansky thực hiện với sự tham gia của A.A. Mikulin, S.K. Tumansky và B.S. Stechkin. Động cơ được chạy thử lần đầu năm 1956. Loại động cơ này được gắn trên các máy bay tiêm kích, huấn luyện và trinh sát của Liên Xô má chủ yếu là Mikoyan-Gurevich MiG-21 và Yakovlev Yak-28 sau đó có thêm Sukhoi Su-15. Thiết kế này hoạt động tốt nên đã được dùng để phát triển các loại động cơ mới sau đó.

Khoảng 20000 động cơ đã được sản xuất trước năm 1966 và động cơ còn được sản xuất ở nước ngoài theo giấy phép.

Biến thể
R-11V-300: Nguyên mẫu không có chức năng đốt sau.
R-11F-300 (R-37F): Mẫu nâng cấp thêm chức năng đốt sau bắt đầu sản xuất năm 1956 dùng trên các chiếc MiG-21F, P và U.
R-11AF-300: Mẫu nâng cấp tiếp tục cho Yakovlev Yak-28B, L và U.
R-11F2-300: Mẫu sử dụng loại máy nén mới có chức năng đốt sau và ống điều chỉnh lực đẩy dùng trên các chiếc MiG-21P, PF và FL.
R-11AF2-300 và R-11F2-300: Mẫu phát triển dùng cho Yakovlev Yak-28I, R và P.
R-11F2S-300: Mẫu nâng cấp dùng cho MiG-21PFM, PFS, S, U và UM cũng như Sukhoi Su-15, UT và UM.
Shenyang WP-7: Mẫu sao chép do Cộng hòa nhân dân Trung Hoa chế tạo với giấy phép cho các chiếc J-7.

Liên kết ngoài

 LeteckeMotory.cz
 http://airandspace.si.edu/collections/artifact.cfm?id=A19930355000

Động cơ máy bay
Động cơ tuốc bin phản lực


title: Kế hoạch phát triển bản thân

text:
Kế hoạch phát triển bản thân là một bản kế hoạch hành động dựa trên sự nhận thức, trải nghiệm, sự đánh giá, mục tiêu và phương hướng cho sự phát triển bản thân xét trong lĩnh vực nghề nghiệp, giáo dục, mối quan hệ hoặc việc tự hoàn thiện.

Kế hoạch phát triển bản thân dịch gọi là PDP viết tắt của cụm từ "personal development plan", trong tiếng Anh còn được gọi là IDP (individual development plan) hay PEP (personal enterprise plan). PDP của một người thường có thêm hai phần, phần mô tả của ai đó về nguyện vọng, sở trường, khả năng, quá trình giáo dục và thực tập; và phần lộ trình (các bước) thực hiện kế hoạch. Bản kế hoạch phát triển bản thân cũng có thể bao gồm trật tự ưu tiên về nghề nghiệp và sở thích, các vị trí mong muốn, các phân tích về cơ hội và nguy cơ, có thể gồm cả kế hoạch dự phòng (Plan B) và một bản hồ sơ quá trình việc làm.

Trong giáo dục tiến bộ, PDP kèm theo một bản hồ sơ năng lực tổng hợp các kết quả chứng minh khả năng qua quá trình làm việc quá khứ. Theo quan điểm trong giáo dục đào tạo, bản hồ sơ năng lực sẽ hỗ trợ cho việc hình thành những người tự định hướng nhu cầu học tập, những người có xu hướng bước lên cấp độ cao hơn. Bản hồ sơ năng lực làm việc cá nhân (portfolio) cũng được sử dụng trong quản lý nguồn nhân lực.

Những thực tập viên hay nhân viên mới trong một công ty thường được yêu cầu hoàn thành PDP.

Năm năm là khoảng thời gian thường được chọn để một người tổ chức mục đính bản thân và đánh giá thành tựu đạt được.

Chú thích

Liên kết ngoài

Quản trị nhân sự
Thuật ngữ giáo dục


title: Lỗ Vũ công

text:
Lỗ Vũ công (chữ Hán: 魯武公, trị vì 824 TCN-816 TCN), tên thật là Cơ Ngao (姬敖), là vị vua thứ chín của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Cơ Ngao là con trai thứ của Lỗ Hiến công, vua thứ 7 nước Lỗ và là em trai của Lỗ Chân công, vua thứ 8 của nước Lỗ. Năm 825 TCN, Lỗ Chân công qua đời, Cơ Ngao lên làm vua, tức Lỗ Vũ công.

Định người kế nghiệp
Đầu năm 816 TCN, Lỗ Vũ công cùng con lớn là Cơ Quát, con nhỏ là Cơ Huy vào triều kiến Chu Tuyên vương. Tuyên vương thích Huy, muốn lập Huy làm thế tử nước Lỗ. Bầy tôi nhà Chu là Phàn Trọng Sơn can ngăn Chu Tuyên Vương không nên bỏ trưởng lập thứ vì như vậy là không thuận, sẽ gây ra loạn, nhưng Tuyên vương không nghe theo. Lỗ Vũ công theo lệnh của thiên tử, lập Cơ Huy làm thế tử.

Mùa hè năm đó Lỗ Vũ công về nước và qua đời không bao lâu sau. Ông làm vua được 9 năm. Cơ Huy lên nối ngôi, tức là Lỗ Ý công.

Xem thêm
Lỗ Hiến công
Lỗ Chân công
Chu Tuyên Vương
Lỗ Ý công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia
•	Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 816 TCN


title: Lỗ Khảo công

text:
Lỗ Khảo công (chữ Hán: 魯考公, trị vì 996 TCN-993 TCN), tên thật là Cơ Tù (姬酋), là vị quân chủ thứ hai của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Cơ Tù là con trai trưởng của Lỗ Bá Cầm, vị vua đầu tiên của nước Lỗ và là cháu nội của Chu Công Đán. Năm 997 TCN, Bá Cầm qua đời, Cơ Tù lên ngôi, tức Lỗ Khảo công.

Sử ký không ghi rõ hành trạng của ông và những sự kiện xảy ra liên quan tới nước Lỗ trong thời gian ông làm vua.

Năm 993 TCN, Lỗ Khảo công qua đời. Ông chỉ ở ngôi được 4 năm. Em ông là Cơ Hi nối ngôi, tức là Lỗ Dương công

Xem thêm
Lỗ Bá Cầm
Lỗ Dương công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 993 TCN


title: Lỗ Dương công

text:
Lỗ Dương công (chữ Hán: 魯煬公, trị vì 992 TCN-987 TCN), tên thật là Cơ Hi (姬熙), là vị quân chủ thứ ba của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Tiểu sử
Ông là con trai thứ của Lỗ Bá Cầm, vị vua đầu tiên của nước Lỗ, và là em của Lỗ Khảo công, vị vua thứ 2 nước Lỗ. Năm 993 TCN, Khảo công qua đời, Cơ Hi lên ngôi, tức Lỗ Dương công.

Sử ký không ghi rõ hành trạng của ông và không ghi chép sự kiện xảy ra liên quan tới nước Lỗ trong thời gian ông làm vua.

Năm 987 TCN, Lỗ Dương công qua đời. Ông chỉ làm vua được 6 năm. Con ông là Cơ Tể nối ngôi, tức Lỗ U công.

Gia đình
Cha: Lỗ Bá Cầm
Mẹ: Tạ Minh Tâm
Anh em: Lỗ Khảo công
Con:
Lỗ U công
Lỗ Nguỵ công

Xem thêm
Lỗ Bá Cầm
Lỗ Khảo công
Lỗ U công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 987 TCN


title: Lỗ U công

text:
Lỗ U công (chữ Hán: 魯幽公, trị vì 986 TCN-973 TCN), tên thật là Cơ Tể (姬宰), là vị quân chủ thứ tư của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Cơ Tể là con trai của Lỗ Dương công, vị vua thứ ba của nước Lỗ. Năm 987 TCN, Dương công qua đời, Cơ Tể lên ngôi, tức Lỗ U công.

Năm 973 TCN, do ông bị vô sinh nên nhường ngôi cho em là Cơ Hi. Lỗ U công làm vua được 14 năm. Cơ Hi lên làm vua, xưng là Lỗ Ngụy công.

Xem thêm
Lỗ Dương công
Lỗ Ngụy công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia

Chú thích

Vua nước Lỗ
Vua Trung Quốc bị giết
Năm sinh thiếu
Mất năm 974 TCN


title: Màu caramel

text:
Màu caramel (caramel color hay caramel coloring) là một loại màu thực phẩm tan trong nước được tạo ra từ quá trình nhiệt luyện carbohydrate có sự hiện diện của acid, base hoặc muối và quá trình này được gọi là quá trình caramel hóa (caramelization). Sản phẩm caramel có màu từ vàng nhạt đến nâu sẫm.

Tham khảo

Màu thực phẩm


title: Lỗ Ngụy công

text:
Lỗ Nguỵ công (chữ Hán: 魯魏公, trị vì 972 TCN-923 TCN), còn có tên là Lỗ Vi công (魯微公) tên thật là Cơ Phí (姬沸), là vị quân chủ thứ năm của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Cơ Phí là con trai thứ của Lỗ Dương công, vị vua thứ ba của nước Lỗ và là em Lỗ U công, vị vua thứ tư của nước Lỗ. Năm 973 TCN, Cơ Phí được anh là U công nhường ngôi, tức là Lỗ Nguỵ công.

Sử ký không ghi rõ những hành trạng của Lỗ Ngụy công và sự kiện xảy ra liên quan tới nước Lỗ trong thời gian ông trị vì.

Năm 923 TCN, Lỗ Nguỵ công qua đời, ông ở ngôi 50 năm. Con ông là Cơ Trạc nối ngôi, tức Lỗ Lệ công.

Xem thêm
Lỗ Dương công
Lỗ U công
Lỗ Lệ công
Lỗ Hiến công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 924 TCN


title: Các nước Baltic

text:
Các nước Baltic (cũng gọi là các quốc gia Baltic) thường được dùng để chỉ các lãnh thổ ở phía đông của biển Baltic đã giành được độc lập từ đế quốc Nga trong giai đoạn náo động của Chiến tranh thế giới thứ nhất: chủ yếu là ba nước kề sát nhau Estonia, Latvia và Litva; Phần Lan cũng nằm trong phạm vi của thuật ngữ này từ thập niên 1920 đến năm 1939. Thuật ngữ này không nên nhầm lẫn với người Balt vì thuật ngữ sau này mô tả những cư dân bản địa tại Latvia và Litva, trong khi các cư dân bản địa của Estonia và Phần Lan thuộc nhóm Finnic. Kể từ thời Trung cổ, khu vực đã phát triển một bản sắc dân tộc người Đức Balt, nó được hình thành sau Thập tự chinh Livonia.

Thuật ngữ các nước Baltic trong các ngôn ngữ bản địa là:
 ,
 ,
 ,
 .

Tham khảo

Nước
Baltic


title: Step Up 3D (nhạc phim)

text:
Step Up 3D: Original Motion Picture Soundtrack là album nhạc phim của bộ phim điện ảnh Step Up 3D. Album được phát hành vào ngày 27 tháng 7 năm 2010.

Danh sách ca khúc

Có nhiều ca khúc không được xuất hiện trong danh sách.

Xếp hạng

Tham khảo

Liên kết khác
Trang web chính thức

Step Up (loạt phim)
Album năm 2010
Nhạc phim năm 2010
Nhạc phim Hip hop


title: Lỗ Lệ công

text:
Lỗ Lệ công (chữ Hán: 魯厲公, trị vì 922 TCN-887 TCN), tên thật là Cơ Trạc (姬擢), là vị quân chủ thứ sáu của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Cơ Trạc là con trai cả của Lỗ Ngụy công, vị quân chủ thứ năm của nước Lỗ. Năm 923 TCN, Ngụy công mất, Cơ Trạc nối ngôi, tức là Lỗ Lệ công.

Sử ký không ghi rõ những hành trạng của Lỗ Lệ công và sự kiện xảy ra liên quan tới nước Lỗ trong thời gian ông làm vua.

Năm 887 TCN, Lỗ Lệ công mất, trị vì được 36 năm. Em ông là Cơ Cụ lên nối ngôi, tức là Lỗ Hiến công

Xem thêm
Lỗ Ngụy công
Lỗ Hiến công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 887 TCN


title: Lỗ Chân công

text:
Lỗ Chân công (chữ Hán: 魯真公, trị vì 854 TCN-825 TCN), tên thật Cơ Tị (姬濞), là vị quân chủ thứ tám của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Ông là con trai cả của Lỗ Hiến công, vị vua thứ 7 của nước Lỗ. Năm 854 TCN, Lỗ Hiến công mất, ông lên làm vua, tức Lỗ Chân công.

Sử ký không ghi rõ những hành trạng của Lỗ Chân công trong thời gian ông ở ngôi.

Năm 825 TCN, Lỗ Chân công mất, trị vị 30 năm. Em ông là Cơ Ngao lên nối ngôi, tức là Lỗ Vũ công.

Xem thêm
Lỗ Vũ công
Lỗ Hiến công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia
Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 825 TCN


title: Triều Tiên thuộc Nhật

text:
Triều Tiên thuộc Nhật (, Dai Nippon Teikoku (Chōsen)) là giai đoạn bán đảo Triều Tiên trong thời kỳ Đế quốc Nhật Bản cai trị, được bắt đầu kể từ khi Nhật Bản ép vua Thuần Tông ký Hiệp định sáp nhập toàn bộ Triều Tiên vào lãnh thổ Nhật Bản (Nhật–Triều Tịnh Hợp điều ước hay còn gọi là Điều ước Sáp nhập - người Triều Tiên ngày nay coi đó là "quốc sỉ"). Hiệp ước này chính thức có hiệu lực vào năm 1910 khi Hoàng đế Thuần Tông của Đế quốc Đại Hàn tuyên bố thoái vị, chấm dứt triều đại Triều Tiên cai trị trong vòng hơn 520 năm. Giai đoạn này kết thúc khi Đế quốc Nhật Bản đầu hàng khối Đồng Minh trong Thế chiến II.

Trong thời gian này, các cuộc phong trào, khởi nghĩa giành độc lập đã nổ ra liên tục trong những năm 1919 đến năm 1939 với những sự kiện như lớn như: Sự kiện Yoon Bong-gil, Phong trào 1 tháng 3, Bí mật của Hán Thành,... và sự tồn tại, lần lượt ra đời của các đảng phái, chính phủ như Chính phủ lâm thời Đại Hàn Dân Quốc, Ủy ban Nhân dân Lâm thời Bắc Triều Tiên, Đảng Cộng sản Triều Tiên, Triều Tiên Quang phục Hội, Cao Ly Cộng sản đảng, Đại Hàn Quốc dân Đảng, Triều Tiên Quốc dân Đảng, Đảng Lao động Triều Tiên,...

Sau khi Nhật Bản đầu hàng vào năm 1945, nhân dân Triều Tiên rất hồ hảo phấn khởi vì giành được độc lập, nhưng chưa được bao lâu thì Liên Xô và Hoa Kỳ đã nhảy vào, đặt ranh giới quân sự tại vĩ tuyến 38 trên bán đảo này, sau đó thành lập hai chính phủ riêng biệt khác nhau, nên đã gây ra Chiến tranh Triều Tiên xung đột giữa 2 miền Nam–Bắc.

Thuật ngữ
Tại Hàn Quốc, thời kỳ này thường được mô tả là "thời kỳ Nhật cưỡng chế cai trị (). Các thuật ngữ khác, mặc dù thường được coi là lỗi thời, bao gồm "Thời kỳ Nhật đế" (), "Thời kỳ Nhật đế đen tối" (), "thời kỳ thực dân Nhật Bản" (), và "Wae (tiếng Nhật) uy chính" ().

Tại Nhật Bản, thuật ngữ  đã được sử dụng.

Lịch sử

Bối cảnh

Vào tháng 5 năm 1910, Bộ trưởng Lục quân Nhật Bản, Terauchi Masatake, đã được giao một nhiệm vụ hoàn thiện sự kiểm soát của Nhật Bản đối với Triều Tiên sau hiệp ước trước đó (Hiệp ước Nhật–Triều năm 1904 và Hiệp ước Nhật–Triều năm 1907) đã biến Triều Tiên thành một nước bảo hộ của Nhật Bản và đã thiết lập quyền bá chủ của Nhật Bản về chính trị trong nước của Triều Tiên. Vào ngày 22 tháng 8 năm 1910, Nhật Bản sáp nhập Triều Tiên một cách hiệu quả với Hiệp ước Nhật–Triều năm 1910 được ký kết bởi tổng lý đại thần Ye Wanyong và Terauchi Masatake, người trở thành Tổng đốc Nhật Bản đầu tiên của Triều Tiên.

Hiệp ước có hiệu lực cùng ngày và được công bố một tuần sau đó. Hiệp ước quy định:

 Điều 1: Hoàng đế Triều Tiên thừa nhận hoàn toàn và chắc chắn toàn bộ chủ quyền của mình đối với toàn bộ lãnh thổ Triều Tiên đối với Thiên hoàng Nhật Bản.
 Điều 2: Thiên hoàng Nhật Bản chấp nhận sự nhượng bộ được nêu trong bài viết trước và đồng ý sáp nhập Triều Tiên vào Đế quốc Nhật Bản.

Cả hai hiệp ước bảo hộ và thôn tính đều được tuyên bố là vô hiệu trong Hiệp ước về quan hệ cơ bản giữa Nhật Bản và Hàn Quốc năm 1965.

Nhật Bản sáp nhập
Năm 1910, Đế quốc Nhật Bản hoàn toàn thôn tính Triều Tiên bằng Hiệp ước sáp nhập Nhật–Triều. Tuy tính pháp lý của hiệp ước vẫn được phía Nhật Bản xác nhận, nói chung nó không được thừa nhận tại Triều Tiên bởi vị Hoàng đế Triều Tiên không ký kết vào văn bản này theo yêu cầu cần thiết và sự vi phạm vào thỏa ước quốc tế về những áp lực từ bên ngoài liên quan tới các hiệp ước. Triều Tiên bị Nhật Bản cai quản dưới cái gọi là Tổng đốc Nhật Bản cho tới khi họ đầu hàng không điều kiện trước các lực lượng Đồng Minh, ngày 15 tháng 8 năm 1945, với chủ quyền de facto đã được chuyển từ nhà Triều Tiên sang Chính phủ Lâm thời Đại Hàn Dân Quốc.

Các mạng lưới vận tải và viễn thông kiểu châu Âu đã được thiết lập trên khắp đất nước. Đây là điều kiện tốt cho công cuộc khai thác của Nhật Bản, nhưng sự hiện đại hóa mang lại rất ít nếu không nói là không mang lại gì cho người dân Triều Tiên, mà chỉ chủ yếu phục vụ cho các nhu cầu thương mại của Nhật Bản, và những biện pháp quản lý trung ương hóa chặt chẽ của họ. Người Nhật đã phế bỏ hệ thống triều đình Triều Tiên, phá hủy Cung điện Triều Tiên, và sửa đổi hệ thống thuế của Triều Tiên nhằm chiếm đoạt đất đai của người nông dân, xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp Triều Tiên sang Nhật Bản gây ra nạn đói tại Triều Tiên; và đưa ra nhiều biện pháp dã man gồm cả ám sát những người từ chối trả thuế tại các tỉnh; bắt buộc lao động nô lệ trên các công trình xây dựng đường sá, hầm mỏ và các nhà máy tại Triều Tiên. Sau đó, Nhật Bản còn mở rộng thêm nữa lao động nô lệ Triều Tiên tại Nhật Bản và những vùng lãnh thổ họ chiếm đóng bằng cách đưa lao động nô lệ tới các vùng đó.

Xâm nhập
Sau khi Hoàng đế Triều Tiên Cao Tông qua đời tháng 1 năm 1919, với tin đồn về sự đầu độc, những cuộc tuần hành đòi độc lập chống lại những kẻ xâm lược Nhật Bản diễn ra trên khắp cả nước ngày 1 tháng 3 năm 1919 (Phong trào mồng 1 tháng 3 (Samil)). Phong trào này đã bị đàn áp bằng vũ lực và khoảng 7.000 người đã bị cảnh sát và binh lính Nhật giết hại. Một con số ước tính 2 triệu người đã tham gia vào các cuộc tuần hành hòa bình, ủng hộ giải phóng. (Những ghi chép của Nhật Bản đưa ra con số chưa tới nửa triệu người). Nhiều tín đồ Thiên chúa giáo Triều Tiên, gồm toàn bộ làng Jeam-ri, đã bị đóng đinh hay bị thiêu sống tại các nhà thờ khi họ đấu tranh cho sự độc lập của Triều Tiên. Phong trào này một phần có ảnh hưởng từ bài diễn văn năm 1919 của Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson, tuyên bố ủng hộ quyền tự quyết và sự chấm dứt quyền cai quản thuộc địa của người châu Âu. Wilson không đưa ra lời bình luận nào về nền độc lập của Triều tiên, có lẽ một phái ủng hộ Nhật Bản tại Hoa Kỳ tìm cách mở những con đường thương mại vào Trung Quốc qua bán đảo Triều Tiên.

Chính phủ lâm thời
Chính phủ Lâm thời Đại Hàn Dân Quốc đã được thành lập tại Thượng Hải, Trung Quốc, sau Phong trào mùng 1 tháng 3, chính phủ này phối hợp với các phong trào giải phóng và kháng chiến trong nước chống lại sự kiểm soát của Nhật Bản. Một số thắng lợi của Chính phủ Lâm thời gồm Trận Chingshanli năm 1920 và cuộc phục kích vào giới lãnh đạo quân sự Nhật tại Trung Quốc năm 1932. Chính phủ Lâm thời được coi là chính phủ trên danh nghĩa của nhân dân Triều Tiên trong giai đoạn từ 1919 đến 1948, và tính hợp pháp của nó đã được ghi nhận trong lời mở đầu Hiến pháp Hàn Quốc.

Nổi dậy
Những cuộc nổi dậy chống Nhật Bản sau đó, như cuộc nổi dậy toàn quốc của sinh viên tháng 11 năm 1929, đã dẫn tới việc tăng cường quản lý quân sự năm 1931. Sau khi Chiến tranh Trung-Nhật năm 1937 và Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ Nhật Bản đã tìm cách tiêu diệt sự hiện diện của Triều Tiên với tư cách một quốc gia. Việc thờ cúng tại các miếu thờ Shinto Nhật Bản trở thành bắt buộc. Chương trình học được sửa đổi triệt để để loại trừ việc dạy học bằng tiếng Triều Tiên và lịch Triều Tiên. Sự tiếp nối của văn hóa Triều Tiên bắt đầu bị coi là bất hợp pháp. Văn hóa và kinh tế Triều Tiên đã bị hủy hoại đáng kể. Ngôn ngữ Triều Tiên bị cấm đoán và người Triều Tiên bị buộc phải chấp nhận những cái tên Nhật Bản. Nhiều đồ vật thủ công văn hóa Triều Tiên bị phá hủy hay bị đưa sang Nhật Bản. Tới ngày nay, những đồ thủ công giá trị của Triều Tiên thường hiện diện trong các bảo tàng Nhật Bản hay nằm trong những bộ sưu tập cá nhân. Báo chí bị cấm xuất bản bằng tiếng Triều Tiên và việc nghiên cứu lịch sử Triều Tiên cũng bị cấm đoán tại các trường đại học, sách sử Triều Tiên bị đốt, phá hủy hay bị cấm đoán. Theo một cuộc điều tra do Chính phủ Hàn Quốc tiến hành, 75.311 tài sản văn hóa đã bị chiếm đoạt khỏi Triều Tiên. Nhật Bản sở hữu 34.369, Hoa Kỳ 17.803.

Một số người Triều Tiên đã rời bán đảo Triều Tiên tới Mãn Châu và Primorsky Krai. Người Triều Tiên tại Mãn Châu đã thành lập những nhóm kháng chiến được gọi là Dongnipgun (Quân đội Độc lập) họ thường xuyên xâm nhập qua biên giới Triều Tiên-Trung Quốc, tiến hành chiến tranh du kích với các lực lượng Nhật Bản. Những đội quân du kích đã tập hợp với nhau trong thập niên 1940 để trở thành Quân đội Giải phóng Triều Tiên và đội quân này đã tham gia vào hoạt động đồng minh tại Trung Quốc và nhiều khu vực ở Đông Nam Á. Hàng chục nghìn người Triều Tiên cũng đã gia nhập Quân đội Giải phóng Nhân dân và Quân đội Cách mạng Quốc gia.

Chiến tranh thế giới thứ hai
Trong Thế chiến thứ II, người Triều Tiên đã bị buộc phải ủng hộ Nhật Bản. Hàng chục nghìn nam giới bị bắt tham gia quân đội Nhật Bản. Khoảng 200.000 cô gái và phụ nữ, chủ yếu từ Triều Tiên và Trung Quốc, bị bắt làm việc như những nô lệ tình dục, theo lối nói hoa mỹ là "phụ nữ giải khuây".

Độc lập và chia cắt

Sau khi thả bom nguyên tử xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki, và lực lượng Liên Xô sắp tràn vào bán đảo Triều Tiên, Nhật Bản đã đầu hàng lực lượng Đồng minh vào ngày 15 tháng 8 năm 1945, chấm dứt 35 năm Nhật Bản chiếm đóng.

Các lực lượng Mỹ dưới quyền Tướng John R. Hodge đã đến phần phía nam của Bán đảo Triều Tiên vào ngày 8 tháng 9 năm 1945, trong khi Quân đội Liên Xô và một số Cộng sản Triều Tiên đã đóng quân ở phía bắc của Bán đảo Triều Tiên. Đại tá Hoa Kỳ Dean Rusk đã đề xuất với Chischakov, nhà quản lý quân sự Liên Xô của Bắc Triều Tiên, rằng Triều Tiên nên được chia cắt tại vĩ tuyến 38. Đề xuất này được đưa ra tại một cuộc họp khẩn cấp để xác định phạm vi ảnh hưởng sau chiến tranh, dẫn đến chia cắt Triều Tiên.

Sau khi Triều Tiên giải phóng khỏi ách thống trị của Nhật Bản, "Lệnh khôi phục tên" được ban hành vào ngày 23 tháng 10 năm 1946 bởi Chính quyền quân sự quân đội Hoa Kỳ tại Hàn Quốc phía nam vĩ tuyến 38, cho phép người Hàn Quốc khôi phục tên của họ nếu họ muốn. Nhiều người Triều Tiên tại Nhật Bản đã chọn giữ lại tên tiếng Nhật của mình, để tránh sự phân biệt đối xử, hoặc sau đó, để đáp ứng các yêu cầu nhập tịch với tư cách là công dân Nhật Bản.

Phân cấp hành chính

Các đơn vị hành chính của Triều Tiên thuộc Nhật gồm có:
 đạo (도, do, 道, dō)
 phủ (부, bu, 府, fu)
 quận (군, gun, 郡, kun)
 đảo (섬, seom, 島, shima)
 diện (면, myeon, 面, men)

Kinh tế
Trong thời kỳ thuộc Nhật, Nhật Bản đã tiến hành xây dựng kinh tế bao gồm cả việc xây dựng cơ sở hạ tầng trên Bán đảo Triều Tiên. Nhưng đồng thời, Nhật Bản bắt đầu tịch thu đất của nông dân Bắc Triều Tiên và chuyển quyền sở hữu cho nông dân Nhật Bản di cư sang Triều Tiên. Từ năm 1912 đến 1937, GDP của Triều Tiên tăng trưởng với tốc độ hàng năm là 4,2%, vượt qua Tây Âu và Nhật Bản. Thương mại nước ngoài của nó chiếm 39,46% nhập khẩu vào Vương quốc Anh vào năm 1911, tiếp theo là Đại Thanh (Trung Quốc), Hoa Kỳ, Đức, Đông Ấn Hà Lan Ấn Độ và Nga, với lượng xuất khẩu nhiều nhất sang Đại Thanh, chiếm 54,79%.

Trong những ngày đầu của Nhật Bản sáp nhập Triều Tiên, nền kinh tế Triều Tiên đã suy yếu. Để kích thích nền kinh tế, chính phủ Nhật Bản đã miễn trừ nó trong 10 năm thuế thu nhập cá nhân.

Tiền tệ
Tiền tệ của Triều Tiên thời bấy giờ là Yên Triều Tiên và tỷ giá hối đoái tương đương với Yên Nhật.

Xã hội

Nhật Bản xây dựng đường sắt, bệnh viện, trường học, v.v ở Triều Tiên. Số trường tiểu học đã tăng từ 100 trước khi sáp nhập lên 4.271 vào năm 1943. Dân số tăng từ 13,13 triệu vào năm 1910 lên 25,53 triệu vào năm 1942. Tỷ lệ biết chữ tại Triều Tiên là 10% vào năm 1910 và tăng lên 65% vào năm 1936. Vị thế của Triều Tiên là Baekjeong và tiện dân đã bị bãi bỏ.

Dân số

Văn hóa

Triển lãm

Năm 1915, kỷ niệm 5 năm sự kiện kỷ niệm đầu tiên tại Triều Tiên cho các sản phẩm của Triều Tiên đã được tổ chức và năm 1929, Hội chợ triển lãm Triều Tiên được tổ chức dưới sự lãnh đạo của tổng đốc.

Văn học
Tiểu thuyết Ddakjibon được xuất bản năm 1920, và việc đọc trở thành tác nhân quyết định cho việc phổ biến và hiện đại hóa trên Bán đảo Triều Tiên.

Ẩm thực
Bắp cải Triều Tiên gà tây núi, tai đá, táo Gwangju và lê Daegu đã rất nổi tiếng tại Triều Tiên thời bấy giờ

Thể thao
Sohn Kee-chung tham gia cuộc thi marathon Olympic Berlin với tư cách là đại diện của Nhật Bản và giành huy chương vàng.

Truyền thông
Hiệp hội phát thanh truyền hình Triều Tiên thuộc Nhật là ở cả Nhật Bản và Triều Tiên phát sóng đài phát thanh có một.

Đại chúng

Người nổi tiếng
Sau khi bãi bỏ quy ước đặt tên ban đầu, Bắc Kinh bắt đầu lấy tên nữ là "Jōyō Kyōiku" tại lục địa Nhật Bản. (Sa Mi-ja, Kim Myŏng-ja, Lee Kyung-ja), Lee Mi-ja, Lee Min-ji, v.v.).

Đồ uống
Bia Triều Tiên (nay là Hite Brewery) do Bia Dainippon đồng tài trợ và vốn địa phương được thành lập. Ngoài ra, công ty Kirin Bia Showa (nay là Oriental Brewery) cũng được thành lập. Hai công ty được đề cập ở trên làm cho bia Triều Tiên trở nên phổ biến.

Gián điệp
Ở khu vực biên giới Triều Tiên với Liên Xô giữa sông Đồ Môn các cuộc tổ chức gián điệp giữa Liên Xô và Nhật Bản được diễn ra có tổ chức.

Di sản
Nhiều người Triều Tiên trở thành nạn nhân trong sự tàn bạo của Nhật Bản trong thời kỳ thuộc địa. Dân làng Triều Tiên che giấu các chiến binh kháng chiến bị xử lý gay gắt, thường là xử tử tóm tắt, hiếp dâm, lao động cưỡng bức, và cướp bóc. Bắt đầu từ ngày 1 tháng 3 năm 1919, biểu tình chống Nhật tiếp tục lan rộng, và vì cảnh sát quốc gia và quân đội Nhật Bản không thể ngăn chặn đám đông, quân đội và thậm chí cả hải quân cũng được gọi đến. một số báo cáo về sự tàn bạo. Trong một trường hợp, cảnh sát Nhật Bản ở làng Jeam-ri, Hwaseong đã dồn mọi người vào một nhà thờ, nhốt nó và đốt nó xuống đất. Họ cũng bắn xuyên qua các cửa sổ đang cháy của nhà thờ để đảm bảo rằng không ai làm cho nó tồn tại. Nhiều người tham gia Phong trào 1 tháng 3 đã bị tra tấn và hành quyết.

Đánh giá
Về vai trò của Nhật Bản tại Triều Tiên trong thời kỳ cai trị của Nhật Bản, đã có một cuộc tranh cãi lịch sử giữa Nhật Bản, Hàn Quốc và Bắc Triều Tiên.

Danh sách tổng đốc

Dưới đây là danh sách tổng đốc Triều Tiên:
 Terauchi Masatake (1910–1916)
 Hasegawa Yoshimichi (1916–1919)
 Saitō Makoto (1919–1927, 1929–1931)
 Yamanashi Hanzō (1927–1929)
 Kazushige Ugaki (1927, 1931–1936)
 Jirō Minami (1936–1942)
 Kuniaki Koiso (1942–1944)
 Nobuyuki Abe (1944–1945)

Xem thêm
 Chính phủ lâm thời Đại Hàn Dân Quốc
 Ủy ban Nhân dân Lâm thời Bắc Triều Tiên
 Hàn Quốc
 Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên
 Chiến tranh Triều Tiên
 Chiến tranh Lạnh
 Đế quốc Đại Hàn
 Triều Tiên Thuần Tông
 Nhà Triều Tiên
 Chiến tranh thế giới thứ hai
 Đế quốc Nhật Bản

Ghi chú

Tham khảo

Đọc thêm
 Baerwald, Hans S. "Nikkan Kokkai: The Japan-Korean Treaty Diet." In Lucian W. Pye, ed. Cases in Comparative Politics: Asia. Boston: Little, Brown, 1970.
 Cha, Victor D. "Bridging the Gap: The Strategic Context of the 1965 Korea-Japan Normalization Treaty." Korean Studies 20 (1996): 123-160.
 Cheong, Sung-hwa. "The Politics of Antagonism: The Case of First Conference for Normalization of Diplomatic Relationships between Japan and South Korea, 1951-1952." Asian Perspective 14:2 (Fall-Winter 1990): 167-194.
 Cheong, Sung-hwa. The Politics of Anti-Japanese Sentiment in Korea: Japanese-South Korea Relations Under American Occupation, 1945-1952. New York: Greenwood Press, 1991.
 Chung, Jaejeong. "What Were the Problems Inherent in the Republic of Korea-Japan Normalization Treaty?" In The Foreseen and the Unforeseen in Historical Relations between Korea and Japan. Seoul: Northeast Asian History Foundation, 2009.
 Chung, Yong Hwan. "Repatriation Under the United States Army Military Government in Korea, 1945-1948." Asian Forum 8:2 (Spring 1976): 25-44.
 Colbert, Evelyn. "Japan and the Republic of Korea: Yesterday, Today, and Tomorrow." Asian Survey 26:3 (March 1986): 273-291.
 Hah, Chong-Do. "Bitter Diplomacy: Postwar Japan-Korea Relations." Papers on Asia (1964): 63-94.
 Hah, Chong-Do. "National Image and the Japanese-Korean Conflict, 1951-1965." Papers on Asia (1967): 33-70.
 Hahn, Bae-ho. "Issues and National Images in Korea-Japan Relations." Asea.

Liên kết ngoài

 Isabella Lucy Bird (1898), Korea and Her Neighbours: A Narrative of Travel, with an Account of the Recent Vicissitudes and Present Position of the Country
 Horace Newton Allen (1908), Things Korean: A Collection of Sketches and Anecdotes, Missionary and Diplomatic
 Toshiyuki Mizoguchi, "Consumer Prices and Real Wages in Taiwan and Korea under Japanese Rule" Hitotsubashi Journal of Economics, 13(1): 40–56
 Toshiyuki Mizoguchi, "Economic Growth of Korea under the Japanese Occupation – Background of Industrialization of Korea 1911–1940" Hitotsubashi Journal of Economics, 20(1): 1–19
 Toshiyuki Mizoguchi, "Foreign Trade in Taiwan and Korea under Japanese Rule" Hitotsubashi Journal of Economics, 14(2): 37–53
 Kim, Young-Koo, The Validity of Some Coerced Treaties in the Early 20th Century: A Reconsideration of the Japanese Annexation of Korea in Legal Perspective
 Matsuki Kunitoshi, "Japan’s Annexation of Korea" Society the Dissemination of Historical Fact
 Walter Stucke (2011), The Direct and Indirect Contributions of Western Missionaries to Korean Nationalism During the Late Choson and Early Japanese Annexation Periods, 1884–1920

Tâm lý bài Nhật ở Triều Tiên
Quan hệ Nhật Bản-Triều Tiên
Cựu thuộc địa ở Châu Á
Nhật
Sáp nhập
Cựu thuộc địa Nhật Bản
Chiếm đóng quân sự của Nhật Bản


title: Lỗ Bá Ngự

text:
Lỗ Bá Ngự (chữ Hán: 魯伯御, trị vì 806 TCN-796 TCN), tên thật là Cơ Bá Ngự (姬伯御), là vị vua thứ 11 của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Thân thế
Lỗ Bá Ngự là con của Cơ Quát – con trưởng của Lỗ Vũ công, tức là cháu đích Vũ công – vua thứ 9 nước Lỗ. Vì chú ông là Cơ Huy được thiên tử Chu Tuyên vương yêu và can thiệp để lập làm người kế vị nên cha ông không được nối ngôi ông nội.

Giành ngôi và bị hại
Chú Cơ Huy nối ngôi Vũ công, trở thành Lỗ Ý công. Vì việc này đã khiến cha con Bá Ngự vô cùng bất mãn. Sau khi cha mất, Bá Ngự tiếp tục tập hợp lực lượng chống lại Lỗ Ý công.

Năm 807 TCN, thấy thời cơ đã chín muồi, Bá Ngự bèn khởi binh giết chết Lỗ Ý công và tự lập làm vua Lỗ.

Chu Tuyên Vương nghe tin vô cùng căm giận. Năm 796 TCN, Tuyên Vương điều quân can thiệp vào nước Lỗ, giết chết Lỗ Bá Ngự.

Bá Ngự làm vua được 11 năm và không được đặt thụy hiệu. Chu Tuyên Vương chọn trong các công tử nước Lỗ, được người nước Lỗ tiến cử em của Lỗ Ý công là công tử Cơ Xứng, bèn lập làm vua mới, tức là Lỗ Hiếu công. Vì việc Chu Tuyên Vương can thiệp vào việc bỏ trưởng lập thứ của chư hầu, từ đó các chư hầu không theo lệnh nhà Chu nữa.

Xem thêm
Lỗ Ý công
Lỗ Hiếu công
Chu Tuyên Vương
Lỗ Vũ công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 796 TCN
Vua Trung Quốc bị giết


title: Just One Last Time

text:
"Just One Last Time" là một ca khúc của nam DJ người Pháp David Guetta hợp tác với nam ca sĩ người Thụy Sĩ Taped Rai. Ca khúc này được chọn làm đĩa đơn thứ hai từ album tái phát hành của Nothing but the Beat là Nothing But the Beat 2.0, nếu tính chung cả hai album thì đây là đĩa đơn thứ chín. Ca khúc được phát hành kỹ thuật số vào ngày 15 tháng 11 năm 2012 và phát hành dưới định dạng đĩa CD vào ngày 31 tháng 12 năm 2012. Đây là sản phẩm đầu tiên của Taped Rai ra mắt thị trường thế giới.

Video âm nhạc
Video âm nhạc cho "Just One Last Time" được quay tại Los Angeles vào tháng 10 năm 2012 bởi đạo diễn Colin Tilley. Video được đăng tải trên kênh VEVO chính thức của Guetta vào ngày 3 tháng 12 năm 2012. Nội dung video nói về một người đàn ông lén ra khỏi nhà bạn gái của mình để đi tham gia một bữa tiệc hồ bơi với Guetta, và sau đó nghe được rằng ngôi nhà ấy đang cháy. Anh chạy về để cứu bạn gái của mình, nhưng lại bị chết sau khi thực hiện việc này.

Danh sách ca khúc
 EP kỹ thuật số
"Just One Last Time" (Extended) – 5:41
"Just One Last Time" (Hard Rock Sofa Big Room Mix) – 6:41
"Just One Last Time" (Tiësto Remix) – 7:06
"Just One Last Time" (Hard Rock Sofa Remix) – 6:57
"Just One Last Time" (Deniz Koyu Remix) – 6:41

 Đĩa CD
 "Just One Last Time" - 3:42
 "Just One Last Time" (Extended) – 5:41
 "Just One Last Time" (Hard Rock Sofa Big Room Mix) – 6:41

Xếp hạng

Lịch sử phát hành

Tham khảo

Đĩa đơn năm 2012
Bài hát của David Guetta
Bài hát năm 2010


title: Lỗ Tuyên công

text:
Lỗ Tuyên công (chữ Hán: 魯宣公, trị vì 608 TCN-591 TCN), tên thật là Cơ Uy (姬餒), là vị vua thứ 21 của nước Lỗ - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Lỗ Tuyên công là con trai của Lỗ Văn công, nhưng vì do cơ thiếp sinh ra nên ban đầu không có tư cách kế vị. Sau khi vua cha qua đời, mẹ ông dựa vào thế lực của họ Đông Môn trong nước và ngoại viện từ nước Tề để giết hại hai vị đích tử để đưa ông lên quân vị. Trong những năm trị vì của ông, thế lực của Lỗ tiếp tục suy yếu trước sự lớn mạnh của các cường quốc Trung Nguyên như Tấn, Tề, Sở... Đến năm cuối đời, Tuyên công mưu cùng họ Đông Môn trừ bỏ ba nhà đại phu (Tam Hoàn) đang thâu tóm quyền chính nhưng thất bại, khiến Đông Môn thị bị diệt và Tam Hoàn tiến thêm một bước đoạt lấy quyền lực của công thất.

Thân thế

Cơ Uy là con trai trưởng của Lỗ Văn công, vị vua thứ 20 của nước Lỗ, mẹ là Kính Doanh, thiếp thị của Lỗ Văn công. Tuy Uy là con trai trưởng và Kính Doanh rất được Văn công sủng ái, nhưng vì đã có bà phu nhân Khương thị sinh ra hai công tử Ác và Thị, nên không lập Uy là thế tử. Kính Doanh không chịu an phận, nên thường liên lạc với đại phu nắm quyền là Đông Môn Tương Trọng, tức Trọng Toại (con Trang công, chú Lỗ Văn công) để gửi gắm Tiếp về sau.

Năm 609 TCN, Lỗ Văn công mất. Theo phong tục của nước Lỗ thì người con đích là công tử Ác kế ngôi, nhưng chưa chính thức làm lễ lên ngôi. Trọng Toại được cử đi sứ Nước Tề cảm tạ việc dự tang và chúc mừng Tề Huệ công mới lên ngôi, đã nói tốt với Tề hầu về công tử Uy, và có ý cầu thân công chúa của Tề cho Công tử. Mùa đông cùng năm, sau khi Trọng Toại trở về nước thì lừa giết công tử Ác và công tử Thị ở chuồng ngựa. Thúc Trọng Huệ Bá là anh của Thúc Tôn Đắc Thần (một trong Tam Hoàn) phản đối việc làm của Trọng Toại, cũng bị Toại lừa vào cung giết chết. Phu nhân Khương thị tức giận bỏ về nước Tề, người Lỗ vì thương cho bà nên gọi là Ai Khương, hay Xuất Khương.

Em cùng mẹ với Tuyên công là Công tử Thúc Hật bất bình vì anh mình giết vua soán ngôi, nên không nhận bổng lộc của triều đình nữa mà tự khâu giày bán để kiếm ăn. Tuyên công nhiều lần ban tặng các đồ dùng và thức ăn nhưng Thúc Hật đều không nhận, cứ sống như một người dân thường đến khi chết.

Trị vì thời kì đầu

Cùng năm Tuyên công lên ngôi thì ở nước Cử, Cử Kỷ công là Quý Đà bị Thái tử Bộc giết chết, Bộc sau đó bỏ chạy sang nước Lỗ, lại mang theo ngọc quý để dâng hối lộ Tuyên công, nhà vua vì thế muốn dung dưỡng Bộc. Quý Tôn Hàng Phủ (quan đại phu họ Quý thuộc Tam Hoàn) sai đuổi Bộc khỏi Lỗ, vì cho hắn là người giết cha, phản quốc và ăn trộm.

Tháng giêng năm 608 TCN, Lỗ công làm lễ lên ngôi. Ông sai Trọng Toại sang nước Tề rước công chúa của Tề là Mục Khương về Lỗ lập làm phu nhân. Hành động cưới vợ trong khi có đại tang của Lỗ Tuyên công bị Tả truyện chê trách.

Sau khi lên ngôi, Lỗ Tuyên công sai Quý tôn Hàng Phủ sang thông hiếu và thần phục nước Tề, mang nhiều ruộng đất ở Tế Tây sang hiến cho Tề Huệ công để lấy lòng, đồng thời xin được làm lễ minh thệ với nhau. Mùa hạ năm 608 TCN, Lỗ công đến hội với Tề hầu ở Bình Châu thuộc nước Tề, trong buổi hội đó vua tôi nước Tề thừa nhận ngôi vị của Tuyên công. Trong những năm tiếp theo, nước Lỗ vẫn duy trì liên minh với nước Tề.

Năm 605 TCN, vì nước Cử và nước Đàm hay xảy ra chiến tranh, Lỗ Tuyên công cùng với Tề Huệ công tìm cách giảng hòa cho hai nước, nhưng người Cử không chịu làm hòa. Thế là Lỗ đem quân đánh Cử, lấy được đất Hướng. Việc làm này của ông bị Tả truyện đánh giá là phi lễ.

Mùa xuân năm 604 TCN, Lỗ Tuyên công sang triều kiến vua Tề. Quan đại thần của Tề là Cao Cố tìm cách giam vua Lỗ ở Tề để ép gả công muội là Thúc Cơ cho ông này. Tuyên công đành phải chấp nhận yêu cầu của Cao Cố để được thả về nước vào mùa hạ năm đó. Mùa hạ năm 602 TCN, Tề đi đánh nước Lai, Lỗ Tuyên công cũng mang quân giúp.

Trị vì thời kì giữa

Vì Lỗ Tuyên công dựa vào thế lực của người Tề để bước lên ngôi vị, nên những năm đầu ông đều ngả theo Tề, mà tuyệt giao với nước mạnh nhất Trung Nguyên khi đó là Tấn. Đến khi Tấn Thành công lên ngôi có ý chí phục hưng nghiệp bá chủ. Mùa đông năm 602 TCN, Tấn hầu hội chư hầu ở Hắc Nhưỡng, Lỗ công vì uy thế nước Tấn mạnh, bất đắc dĩ phải đến hội. Trước hội thề, người Tấn lấy cớ Tấn hầu lên ngôi đã lâu mà nước Lỗ không tới chầu cũng không sai sứ tới lễ sính, rồi giam ông lại trong trại, cũng không cho dự hội thề. Sau đó, Lỗ công phải đem vàng bạc hối lộ cho các đại phu của Tấn mới được thả về nước.

Đầu năm 601 TCN, Trọng Toại mất khi đang trên đường đi sứ nước Tề. Mấy tháng sau, mẹ của Tuyên công là Kính Doanh cũng mất. Tuyên công cho an táng bà theo nghi lễ tiểu quân (vợ vua) dù lúc Văn công còn sinh thời Kính Doanh chỉ ở hàng thiếp thất. Cùng năm đó, nước Lỗ xây thành Bình Dương.

Năm 600 TCN, mùa thu, quân đội nước Lỗ chiếm ấp Căn Mâu của nước Châu Lâu (một nước Đông Di). Mùa xuân năm 599 TCN, nhân việc Lỗ Tuyên công đến chầu nước Tề đã 4 lần, vua tôi nước Tề bèn lần lượt trả lại ruộng cho nước Lỗ ở đất Vân, Hoan và Quy Âm.

Từ thời Lỗ Văn công, Lỗ và nước Châu lân cận đã có hiềm khích. Khi Tuyên công lên ngôi, Châu tử có đến chầu, nhưng sau đó 10 năm lại không giao thiệp với Lỗ nữa. Vì thế mùa thu năm đó, Tuyên công sai Công tôn Quy Phủ (con Trọng Toại) đánh Châu, lấy ấp Dịch. Năm 598 TCN, ông lại liên quân với Tề cùng phạt nước Cử.

Trị vì thời kì cuối

Khi trước nhà nước chỉ đánh thuế 1/10 ruộng công mà không lấy thuế ruộng của dân, khiến nhân dân đều vui vẻ. Nhưng kể từ năm 594 TCN thời Lỗ Tuyên công, nước Lỗ áp dụng chính sách đánh thuế vào ruộng tư. Việc làm này bị các sử gia phần nhiều chê trách. Cùng năm đó, nước Lỗ liên tục gặp nạn châu chấu và nạn đói.

Mùa xuân năm 592 TCN, Tấn Cảnh công cử Khước Khắc đi sứ sang Tề. Lỗ Tuyên công cũng sai Quý tôn Hàng Phủ đi sứ. Tề Khoảnh công (con của Tề Huệ công) vì để làm vui lòng Thái phu nhân, nhân Khước Khắc bị gù, Quý tôn Hàng Phủ bị hói đầu, sứ nước Vệ Tôn Lương Phu bị chột, sứ nước Tào là công tử Thủ nước Tào bị gù, bèn chọn ra người bị gù, hói, thọt và chột ra mà tiếp sứ bốn nước. Sứ giả 4 nước căm giận, về tâu với vua xin đem quân phạt Tề. Do lúc này chính sự nước Tề đã suy kém, nên Lỗ không còn giữ tình giao hảo với Tề nữa mà ngả theo phe Tấn. Mùa hạ năm đó, Lỗ Tuyên công cùng với Tấn hầu, Vệ hầu, Tào bá, Châu tử, hội minh ở Đoạn Đạo. Trong hội minh, Tấn hầu không cho sứ Tề vào hội, sau đó bắt giam họ để chuẩn bị phạt Tề, nhưng cuối cùng lại không ra quân.

Mùa xuân năm 591 TCN, Lỗ công đem quân thảo phạt các nước nhỏ lân cận như Cử, Lai, Châu, Kỷ. Tháng 4 cùng năm, Lỗ công sai sứ sang Sở xin giúp quân đánh Tề, nhưng gặp lúc Sở Trang vương chết, nước Sở có tang không phát binh được.

Công tôn Quy Phủ là con của Trọng Toại đang được Tuyên công tin tưởng, vì thấy thế lực ba gia tộc họ Hoàn quá mạnh, nên đề xuất với Lỗ công nhờ vào quân nước Tấn mà trừ bỏ ba nhà. Tuyên công bèn sang Quy Phủ đi sứ Nước Tấn để kết giao. Tuy nhiên việc chưa thành thì vào ngày Nhâm Tuất tháng 10 năm đó, Tuyên công bạo bệnh mà chết ở tẩm điện. Ông tại vị được 18 năm.

Quý tôn Hàng Phủ nhân đó nắm lấy chính quyền, đuổi Công tôn Quy Phụ và cả dòng họ Đông Môn ra khỏi nước Lỗ, rồi lập con trai trưởng của Tuyên công là Hắc Quăng năm đó 13 tuổi lên kế vị, tức là Lỗ Thành công. Tháng 2 năm 590 TCN, ngày Tân Dậu, người Nước Lỗ làm lễ an táng cho Tuyên công.

Đánh giá

Sử gia Vương Nguyên Kiệt chê trách Lỗ Tuyên công như sau
Tuyên công ở ngôi 18 năm. Đến đại nghĩa đã mất, thì ở nước còn được gì nữa. Vị đích mẫu là không có lý nào để dứt được, mà để cho phải khóc trở về Tề. Bỏ thiên luân, làm thí nghịch, hối lộ Tề để được định ngôi. Đang trong tang, mà đón vợ, thành hôn. Trong bảy năm, mà 5 lần tới chầu Nước Tề, còn đến gả con gái cho cường thần nước Tề. Luôn 10 năm, chăm sính lễ hết sức hầu hạ, nịnh nọt vua tôi Tề, khinh nhờn không theo Tấn. Trục lợi chiếm đất Hướng, đất Thích, dương vây chiếm nước Cử, nước Châu. Bị nhục ở hội thề Hắc Nhưỡng, che giấu việc xấu ở hội Bình Châu. Rồi đến các nạn sâu Chung, sâu Duyên kế tiếp. Cơ cận liên niên, lại thêm đánh thuế ruộng tư, thế là sức dân kiệt quệ. Hội thề Đoạn Đạo với Tấn, mong triệt Tam Hoàn mà thêm uy quyền nhà vua. Vua Tuyên chết, da thịt chưa lạnh, thì họ Đông Môn đã mất cúng tế. Còn được chết ở chính tẩm, chỉ là may thôi.

Gia đình
Cha: Lỗ Văn công
Mẹ đích: Ai Khương
Mẹ ruột: Kính Doanh
Anh em:
 Công tử Ác
 Công tử Thị
 Công tử Thúc Hật
Vợ
Mục Khương, con gái Tề Huệ công
Con
 Lỗ Thành công
 Công tử Yển
 Công tử Tư

Xem thêm
 Lỗ Văn công
 Lỗ Thành công
 Đông Môn Tương Trọng
 Quý tôn Hàng Phủ
 Tề Huệ công
 Kính Doanh

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Lỗ Chu công thế gia
Tề Thái công thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới
 Khổng Tử (2002), Xuân Thu tam truyện, tập 3, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh

Chú thích

Vua nước Lỗ
Năm sinh thiếu
Mất năm 591 TCN


title: Kim Hoàng

text:
Làng Kim Hoàng là một làng nghề truyền thống nổi tiếng về tranh dân gian ở Việt Nam thế kỉ 18 và 19 .

Hành chính
Làng Kim Hoàng thuộc xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, Hà Nội.

Cuối thế kỉ 16, làng Kim Hoàng được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng (hai trong số bảy làng Canh), thuộc tổng Hương Canh, huyện Từ Liêm, trấn Sơn Tây.

Truyền thống khoa cử
Kim Hoàng có 4 người đỗ tiến sĩ, 31 người đỗ Hương cống, Cử nhân và nhiều người đỗ Sinh đồ, tú tài.

Dòng họ Trần nổi tiếng ở thôn Kim Hoàng bốn đời nối nhau đỗ đạt, người đầu tiên là Trần Hiền (Hoè Hiên tiên sinh). Ông đậu tiến sĩ khoa Quý Sửu 1733 dưới triều Lê, sung chức hàn lâm viện thị giảng. Con Trần Hiền là Trần Huân, hiệu là Yên Lý tiên sinh đậu Cử nhân khoa Ất Dậu (1745) đời Lê được bổ nhiệm làm chi phủ Lâm Thao.

Trần Bá Lãm (1757-1815), con trưởng của Trần Huân, là học trò của tiến sĩ Nguyễn Quí Hiển. Ông đậu giải Nguyên khoa thi hương, năm Cảnh Hưng thứ 40 (1779) lúc tròn 22 tuổi. Năm Cảnh Hưng thư 44, ông phụng mệnh làm phúc khảo trường thi Nghệ An khoa Quí Mão (1783). Năm Nhâm Ngọ (1786), khi hoàng tự tôn của vua Lê Hiện Tông là Lê Duy Kỳ lên nắm chính sự, ông sung chức thị nội văn chức. Năm 1787 Lê Duy Kỳ chính thức lên ngôi, đặt niên hiệu Chiêu Thống. Để thu phục nhân tâm và theo đề nghị của Nguyễn Hữu Chỉnh, cho mở chế khoa để thu phục người tài. Số người vào điện thi có tới trên 200, chỉ có hai người được lấy đỗ. Trần Bá Lãm ở vị trí đậu đệ nhất giáp. Do sinh vào thời thác loạn nên ông chẳng được yên để yến vũ tu văn, bước hoạn đồ của ông chịu nhiều thăng trầm trôi nổi, phải trải qua ba triều đại và năm đời vua. Ông được giữ chức cấp sư trung rồi thăng hàn lâm viện hiệu uý, rồi được bổ giữ chức Hải Dương đốc đồng tham hiệp nhung vụ, được phong tước Canh nhạc bá dưới thời Lê Chiêu Thống. Con Trần Bá Lãm là Trần Bá Kiên đậu giải nguyên khoa Đinh Mão (1807) sung chức phó sứ như thanh cầu phong, nhưng vì chánh sứ không đi được, ông thay quyền đó là năm Minh Mạng nguyên niên.

Ở Kim Hoàng còn có dòng họ Lý Trần (gốc họ Đặng) có cụ Đặng Trần Diễm là thầy dạy cho 3 người con đều đỗ tiến sĩ, được nhận sắc phong của Vua “Giáo tử đăng khoa”. Các con của ông là:

 Lý Trần Quán, đậu Cử nhân năm 19 tuổi, năm 32 tuổi đỗ tiến sĩ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ. Lý Trần Quán đã từng đảm nhiệm các chức vụ: hiến sát sứ Hải Dương, đốc đồng tỉnh Cao Bằng, hiệp trấn tỉnh Sơn Tây, sau cùng là đông các đại học sĩ Quốc tử Giám tu nghiệp. Ông đã tự chôn sống mình để trả giá cho sự sai lầm là quá tin học trò, đến nỗi trao chúa vào tay quân phản bội, đó là tháng 7 năm 1786, lúc đó ông đang ở làng Hạ Lôi (Yên Lãng). Sau này, khi vua Lê Chiêu Thống lên ngôi, năm Đinh Mùi (1787) đã truy tặng Lý Trần Quán làm Đại vương, phong phúc thần và ban cho đôi câu đối: “Khảng khái cần vương dị; Thung dung tựu nghĩa nan”.
 Lý Trần Dự đỗ tiến sĩ năm 25 tuổi, cùng khoa thi với Lý Trần Thản năm 1769.
 Lý Trần Thản (1721 – 1776, con của vợ thứ) cũng đậu tiến sĩ năm 1769, nhưng Lý Trần Thản theo về quê mẹ ở Lê Xá, xã Châu Sơn, huyện Duy Tiên, Hà Nam

Danh sách các vị tiến sĩ làng Kim Hoàng:

Trần Hiền (1684 - 1742) thi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sỹ khoa Quý Sửu 1733, đời Lê Thuần Tông
Lý Trần Quán (1735 – 1786) thi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sỹ khoa Bính Tuất 1766, đời Lê Cảnh Hưng
Lý Trần Dự (1746 – 1777) thi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sỹ khoa Kỉ Sửu 1769 đời Lê Cảnh Hưng
Trần Bá Lãm (1758 – 1815) thi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sỹ khoa Đinh Mùi 1787, đời Lê Mẫn Đế

Đình Kim Hoàng

Đình Kim Hoàng hiện tọa lạc trên một khu đất cao rộng tại trung tâm làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức ngoại thành Hà Nội. Đình Kim Hoàng là tên gọi ngôi đình theo địa danh của làng hiện nay. Tên gọi này vốn là tên ghép của hai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng, qua tấm biển "Lưỡng bảng hội đình" hiện còn lưu giữ ở đình. Ở cây cột cái của đình còn ghi thời điểm tạo dựng là năm Chính Hòa thứ 21, 1701.Đình Kim Hoàng được xây dựng trên một khu đất cao xưa nay chưa hề lụt tới ở giữa làng và quay nhìn về hướng Tây. Khu đình có một không gian khá thoáng rộng, kiến trúc ngôi đình cùng những cây đa cổ hàng trăm tuổi hòa quyện với nhau tạo nên một vẻ cổ kính trang nghiêm cho khu đình. Quanh đình ngày nay nhà dân đã ở liền kề ba phía nhưng ngôi đình vẫn nổi trội giữa những kiến trúc dân dụng bởi quy mô bề thế của nó. Cũng giống như nhiều ngôi đình làng khác trong vùng, đình Kim Hoàng bao gồm các công trình kiến trúc: tam quan, tả hữu mạc, đại đình và hậu cung. Các công trình kiến trúc này hòa nhập với nhau tạo thành một quần thể kiến trúc hoàn chỉnh và thống nhất.

Khu tam quan của đình mới được làm lại nên kiến trúc khá đơn giản. Chính giữa là một lối đi khá rộng được xác định bởi hai trụ gạch vuông. Hai bên là hai cửa nách được làm theo lối cửa vòm. Nối cửa giữa với 2 cửa bên là bức tường xây lửng. Hai bên của hai cửa nách là hai trụ biểu. Trụ được làm đơn giản trên cùng là hình bốn con chim phượng chụm đuôi vào nhau. Ngoài cùng tam quan, ở hai bên là hai trụ cột, trên mỗi trụ là hình một con nghê đắp bằng vữa.

Qua tam quan là một lớp sân gạch khá rộng. Hai bên sân là hai dãy tả hữu mạc. Tả hữu mạc của đình được làm khá đơn giản. Đó là kiểu nhà đầu hồi bít đốc gồm 3 gian. Bộ vì làm kiểu quá giang cột trốn. Liền với mép sân phía trong là tòa đại đình. Đại đình là một ngôi nhà khá lớn gồm 5 gian 2 dĩ được làm theo kiểu hình rồng. Bờ nóc và bờ giải đắp kiểu bờ đinh. Hai đầu bờ nóc là hình hai con kìm ngậm đầu bờ nóc.

Đại đình được dựng trên một nền đất xây xây bó xung quanh, mặt trước bó bằng các phiến đá làm thành bậc tam cấp cao hơn sân 0.45m. Nền đất này rộng 21.9m và ăn sâu vào trong 11.2m xung quanh có hiên rộng 1m, còn lại là lòng đại đình, rộng 19.9 x 9.2m chia thành 7 gian gồm 3 gian chính và hai gian chái, từ gian chái lại kéo thêm ra gian xép con nữa. Từ gian giữa phát triển ra hai bên thì từng đôi gian có số đo gần bằng nhau: gian giữa rộng 3.70m, gian liền kề gian giữa rộng 3.90m, gian chái rộng 3.10m và gian xép rộng 1.10m. Do gian xép quá hẹp nên dù quan sát từ ngoài sân hay ở trong lòng đình người ta luôn có cảm giác đình 5 gian với 4 vì nóc. Mỗi vì chia gian từ trước ra sau có 6 cột. Cả đại đình có 48 cột gồm ba loại: to nhỏ khác nhau quây thành 3 hình chữ nhật lồng nhau. Vòng ngoài là 24 cột hiên, vòng giữa là 16 cột quân, vòng trong là 8 cột cái. Theo chữ khắc trên các cột thì cột hiên có tên là “trụ”, cột quân là “trung trụ” và cột cái là”đại trụ”. Tất cả các cột đều có dạng khối trụ tròn hình dòng dòng. Trên mỗi hàng cột đều có hoành, giữa 2 cột cái có 10 khoảng hoành, cột cái đến cột quân có 5 khoảng hoành, cột quân đến cột hiên có 3 khoảng hoành, ngoài hiên có 2 khoảng hoành rộng do thanh bẩy đỡ.

Ba gian chính đại đình có 4 bộ vì nóc đều làm theo kiểu giá chiêng kết hợp với kiểu chống ở hai bên giá chiêng. Giá chiêng của 2 vì nóc thuộc gian chái được giữ lại kiểu thức giá chiêng của các đình làng thế kỷ 16-17, có lòng hẹp chỉ đỡ hai khoảng hoành và do đó khá cao. Giá chiêng của 2 vì nóc thuộc gian giữa có lòng rộng ngang đỡ bốn khoảng hoành nên thấp phát triển theo xu hướng gần thành kiểu chồng giường thưa thường thấy ở các đình làng thế kỷ 18. Trên các bộ vì cột cái nối với cột quân theo kiểu kết cấu chồng đường xếp liền nhau tạo thành mảng cốn kín đặc để trang trí, còn nối cột quân với cột hiên là các thanh kẻ uốn cong.

Trong đình trừ gian giữa đại đình, các gian khác trước đây đều có sàn gỗ đến nay sàn và ván đều mất chỉ còn lại các dấu mộng trên thân cột. Từ giữa lòng đình ra sườn đình sàn đỉnh có 3 nấc cao thấp khác nhau, đo theo lỗ dầm ở cột là 0.70m – 0.84m  - 0.96m. Xunh quanh đình trước kia là một hệ thống của bức bàn và chấn song con tiện nay được xây gạch bít kín.

Về nghệ thuật chạm khắc trang trí, những nghệ nhân xưa đã để lại một hệ thống mảng chạm khắc trang trí dày đặc trong tòa đại đình. Trong đó tiêu biểu nhất là các bức chạm trên các cốn dọc thuộc gian giữa và các cốn ngang thuộc gian chái. Các bức cốn này chỉ được chạm một mặt, đó là mặt mà người xem ở trong lòng đình tại những chỗ rộng rãi dễ phát hiện nhất. Gian giữa trang nghiêm được chạm chủ yếu đề tài rồng ổ và mây lửa, con người không phải nơi hành lễ có bốn bức cốn, đặc biệt là ở gian chái bên trái của đại đình, ngoài đề tài rồng phượng còn được chạm khắc những hoạt cảnh của con người trong ngày hội như cảnh đánh vật, bắn cung, đâm đinh ba, thổi sáo...và  người dự hội là những phụ nữ mặc xuềnh xoàng chiếc yếm, có cô còn đứng tốc cả váy bên cạnh là người đàn ông ăn mặc sang trọng, ở các cốn khác có những nhám tượng đặt trên sập thể hiện cảnh nam cưỡi báo, nữ cưỡi voi và người cưỡi rồng.

Bên cạnh các bức cốn, các bộ phận khác của kiến trúc vì kèo cũng được chạm khắc trang trí. 8 đầu dư trong đại đình chạm lộng  các hình đầu rồng dao mác. Một số thanh kẻ, xà nách chạm nổi đề tài cá hóa rồng, rồng chầu và vân xoắn ốc to. Trên những ván mỏng bẹt chạm nổi đề tài bát bửu. Các đầu bẩy hiên chạm nổi hình rồng, văn mây xoắn. Các thanh giường trên vì nóc chỉ chạm nổi văn mây trang trí đơn giản.

Nhìn chung, đường nét chạm khắc chau chuốt tỷ mỷ, nét chạm sâu mềm, kết hợp lối chạm nổi và chạm lộng, nghệ nhân xưa đã tạo nên các mảng chạm phong phú đa dạng và sinh động. Nghệ thuật chạm khắc trang trí ở đây mang đậm nét phong cách nghệ thuật thời Lê (thế kỷ 17-18).

Nối liền với gian giữa đại đình và chạy sâu vào phía trong là phần hậu cung của đình. Hậu cung nối liền với đại đình tạo thành kiểu kết cấu kiến trúc hình chuôi vồ. Hậu cung gồm 3 gian được xây tường bít kín ba phía tạo nên vẻ thâm nghiêm. Bộ vì kèo hậu cung có kết cấu và trang trí giống vì nóc tòa đại đình.

Hậu cung là nơi thờ tự chính của đình. Gian trong cùng của hậu cung được làm thành sàn trên có khám thờ. Trong khám bày các long ngai bài vị thành hoàng làng. Các gian ngoài của hậu cung kê các nhang án và sập thờ, trên đó bày các đồ tế tự như đỉnh hương, mũ, bia thờ...

Đình Kim Hoàng là một công trình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của cộng đồng cư dân. Đình là nơi thờ thần thành hoàng làng, nơi tổ chức các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Ngày nay ngôi đình trở thành di sản văn hóa, một công trình kiến trúc tôn giáo mang giá trị nghệ thuật cao.

Chùa Kim Hoàng (Đại Bi Tự)
Chùa Kim Hoàng tên chữ Đại Bi tự, có ít nhất từ đầu thế kỷ 18. Trải qua hơn ba thế kỷ chùa Đại Bi đã được trùng tu và tôn tạo nhiều lần, dáng vẻ ngày nay mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.
Tam quan ngoại xây kiểu 2 tầng, 8 mái đắp ngói ống giả với 3 cửa mở ra con đường dẫn đến cổng phía tây của làng Kim Hoàng cách đó chừng 50m. Sau tam quan ngoại là vườn trước, hai bên có hai ao nước hình chữ nhật.

Du khách theo con đường gạch ở giữa vườn trước để đến tam quan nội nằm phía sau pho tượng Quan Âm Nam Hải đứng trong một lầu lục giác mới xây.Tam quan nội là một phương đình kiểu 2 tầng, 8 mái, 16 cột, 1 gác chuông, hai bên có cửa phụ đưa khách vào chùa trong.
Tiền đường 7 gian, đầu hồi bít đốc, mặt nhìn về hướng nam qua sân và phương đình; lưng nối với thiêu hương và thượng điện theo hình chữ "Công". Các nếp nhà phụ nằm ở sân sau.

Trong chùa Kim Hoàng hiện vẫn còn hai tấm bia hậu ở hai gian bên của tiền đường.

Bia thứ nhất có hai mặt chữ khắc chân phương, được dựng ngày 26 tháng Một năm Giáp Thân, niên hiệu Chính Hòa thứ 25 (1704). Nội dung văn bia cho biết: bà Lê Thị Thu, hiệu Diệu Trí, vốn con nhà giàu quyền quý, quê ở huyện Lôi Dương, phủ Thiệu Thiên, trấn Thanh Hoa, cùng chồng là Huyện thừa huyện Nghi Dương, họ Nguyễn, tự Xuân Thung, hiệu Trung Tín, tước Cơ Thọ nam, đã hiến cho chùa 18 quan tiền cổ và 1 mẫu 1 sào rưỡi ruộng, được làng tôn làm Hậu Phật.

Bia thứ hai cũng có hai mặt chữ khắc chân phương. Một mặt ghi ngày mồng 4 tháng Tư niên hiệu Bảo Thái thứ sáu (1725) ghi việc bà Nguyễn Thị Trưng cúng cho làng một mẫu ruộng để phục vụ việc thờ cúng trong chùa và tu bổ giếng trước cửa chùa. Mặt sau soạn bởi Tiến sĩ Trần Hiền, người làng, được lập ngày tốt, tháng Chín năm đầu niên hiệu Vĩnh Hựu (Ất Mão 1735), ghi việc làng nhớ công ơn của ông Nguyễn Xuân Thung, bà Lê Thị Thu và bà Nguyễn Thị Trưng đã góp công tu bổ chùa.

Ngoài ra còn có quả chuông "Đại Bi tự chung" treo trên gác tam quan chùa Kim Hoàng. Chuông được đúc vào ngày 13 tháng Năm (trọng Hạ), năm Kỷ Mùi niên hiệu Cảnh Thịnh thứ bảy (1799) triều Tây Sơn. Bài văn bia do Tri huyện Mỹ Lương là Nguyễn Thông Tế soạn, có bài minh 28 câu ca ngợi cảnh đẹp của chùa.

Dòng tranh đỏ Kim Hoàng

Làng có dòng tranh đỏ Kim Hoàng cùng với dòng tranh điệp Đông Hồ, dòng tranh Hàng Trống được xem là ba dòng tranh dân gian lâu đời ở Việt Nam. Tuy nhiên, dòng tranh Kim Hoàng ít nổi trội hơn do bị thất truyền.

Trong cuốn sách làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam thuộc nhà Xuất Bản Văn Hóa, thạc sĩ Bùi Văn Vượng viết: "Di sản của dòng tranh này tuy còn lại đến nay rất ít ỏi, nhưng cũng đủ để cho ta thấy, người dân Kim Hoàng đã làm nghệ thuật dân gian một cách rất thoải mái, đa dạng và phong phú. Chính điều này đã tạo nên một dòng tranh xuất sắc, độc đáo, rất riêng của người Kim Hoàng."

Các nhân vật nổi tiếng
Làng là nơi sinh ra: Họa sĩ Bùi Xuân Phái, họa sĩ Văn Đa, bộ trưởng Xuân Thủy và giáo sư bác sĩ Bùi Xuân Tá.Anh hùng lao động, thầy thuốc nhân dân, giáo sư bác sĩ Nguyễn Tài Thu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Góp phần giữ gìn tranh dân gian Hà Nộ , Kinh tế Đô thị.

Làng nghề Hà Nội
Hoài Đức


title: Danh sách kế vị ngai vàng Monaco

text:
Việc kế vị ngai vàng của Công quốc Monaco hiện được điều chỉnh bởi Luật Hoàng tử từ ngày 2 tháng 4 năm 2002. Ngai vàng của Thân vương quốc Monaco được truyền theo quy tắc Male-preference primogeniture (con trưởng là nam có quyền ưu tiên hơn) nghĩa là ưu tiên nam giới hơn nữ giới, ưu tiên dòng trưởng hơn dòng thứ.

Quy định kế vị
Khác với các dòng kế thừa ngai vàng Vương thất Anh, Na Uy, Bỉ, Thụy Điển và Đan Mạch. Theo hiến pháp của Monaco, vương miện được trao theo quyền ưu tiên nam giới. Chỉ những người là hậu duệ của quốc vương đang trị vì và anh chị em ruột của quốc vương đang trị vì và con cháu của họ, có cha mẹ đã kết hôn hợp pháp dưới sự chấp thuận của quốc vương và là công dân Monaco mới đủ điều kiện để liệt kê trong danh sách kế vị. Những đứa con sinh ra ngoài hôn nhân hợp pháp sẽ không có tên trong danh sách.

Một thành viên hoàng gia sẽ mất quyền kế vị cùng với các hậu duệ của họ từ cuộc hôn nhân không được chấp thuận nếu người đó kết hôn mà không có sự cho phép của quốc vương, nhưng quyền kế vị của một thành viên hoàng tộc có thể được khôi phục nếu họ ly hôn mà không có con cái.

Nếu không ai đủ điều kiện để kế vị theo luật kế vị, một hội đồng nhiếp chính sẽ nắm quyền cho đến khi Hội đồng Hoàng gia Monaco bầu ra người kế vị mới trong số những hậu duệ xa hơn của Nhà Grimaldi.

Danh sách kế vị ngai vàng
*  Rainier III (1923–2005)
 Albert II (b. 1958)
 (1) Hoàng tử Jacques (b. 2014)
 (2) Công chúa Gabriella (b. 2014)
 (3) Thân vương phi xứ Hannover (b. 1957)
 (4) Andrea Casiraghi (b. 1984)
 (5) Alexandre (Sasha) Casiraghi (b. 2013)
 (6) Maximilian Casiraghi (b. 2018)
 (7) India Casiraghi (b. 2015)
 (8) Pierre Casiraghi (b. 1987)
 (9) Stefano Casiraghi (b. 2017)
 (10) Francesco Casiraghi (b. 2018)
 (11) Charlotte Casiraghi (b. 1986)
 (12) Balthazar Rassam (b. 2018)
 (13) Công chúa Alexandra xứ Hanover (b. 1999)
 (14) Thân vương nữ Stéphanie (b. 1965)
 (15) Louis Ducruet (b. 1992)
(16) Pauline Ducruet (b. 1994)

Ghi chú
Một số đứa trẻ cha mẹ không kết hôn hợp pháp hay gọi ngoài giá thú sẽ không có tên trong danh sách kế vị như:

 Alexandre Grimaldi-Coste (sinh 2003), con trai đầu lòng của Albert II.

 Raphaël Elmaleh (sinh 2013), con của Charlotte Casiraghi.

 Camille Gottlieb (sinh 1998), con út của Công chúa Stéphanie.

Tham khảo
Danh sách kế vị ngai vàng
Hoàng gia Monaco