title: Cái ghẻ

text:
Cái ghẻ (danh pháp hai phần: Sarcoptes scabiei) là loài côn trùng thuộc lớp hình nhện, sở hữu kích thước cơ thể rất nhỏ, chuyên "đào hang" để ký sinh trên da người và động vật, gây bệnh ghẻ. Không chỉ con người mà cả chó mèo, động vật có móng guốc, lợn lòi hoang, trâu bò, gấu túi, koala và các động vật hoang dã và các loài linh trưởng lớn đều chịu ảnh hưởng của loài ký sinh này.

Việc khám phá ra cái ghẻ vào năm 1687 đã đánh dấu bệnh ghẻ trở thành bệnh trên người đầu tiên mà con người hiểu được nguyên nhân. Thế kỷ 18, nhà sinh vật học người Ý Diacinto Cestoni cho thấy bệnh ghẻ là do Sarcoptes scabiei, giống hominis gây ra. Bệnh gây ngứa dữ dội khi cái ghẻ đào hang vào lớp sừng (stratum corneum) và đẻ trứng vào đó. Ấu trùng nở sau ba đến 10 ngày, di chuyển trên da, chuyển sang giai đoạn nhộng rồi sau đó thành cái ghẻ trưởng thành. Cá thể trưởng thành sống ba đến bốn tuần trên da vật chủ.

Hình thể cái ghẻ
Thông qua quan sát dưới kính hiển vi, người ta nhận thấy hình dạng của cái ghẻ khi trưởng thành sẽ có dạng bầu dục, phần mặt bụng phẳng, mặt lưng hơi gồ lên và chúng không có mắt. Cái ghẻ cái có kích thước từ 330 micromet đến 450 micromet, con đực sẽ bé hơn với kích thước khoảng 200 micromet đến 250 micromet.

Cái ghẻ có 8 chân, trong đó 2 chân sau sẽ có lông tơ, 2 chân trước có ống giác. Đầu cái ghẻ có vòi để chúng hút thức ăn. Thân của các cái ghẻ có nhiều lằn song song nhau, nhiều lông, không có lỗ thở nên chúng sẽ thở qua da. Tuy nhiên các sarcoptes scabiei vẫn có miệng, bên trong gồm 1 kiềm có răng, môi dưới – hạ khẩu – hai xúc biện hàm dính liền tạo thành 3 đốt nối.

Ghẻ cái đẻ trứng, trứng có cấu tạo với vỏ mỏng, trong suốt. Hình dạng của trứng cũng ở dạng bầu dục, kích thước siêu nhỏ, khoảng 90 nhân 170 micromet. Có rất nhiều trứng được sinh ra nhưng chỉ có không đến 10% trứng nở thành cái ghẻ trưởng thành.

Cách nhận biết bệnh ghẻ
Trung bình, sau khoảng 10 – 15 ngày bị cái ghẻ xâm nhập, người bệnh sẽ có những biểu hiện của bệnh như:

 Trên da xuất hiện những nốt mụn nước khá nhỏ, kích thước như hạt tấm, trong suốt, mọc rải rác trên da. Chúng không xuất hiện thành chùm, thành đám như một số bệnh da liễu khác. Bạn có thể phân biệt bệnh ghẻ và zona thần kinh thông qua dấu hiệu này. Các nốt mụn chủ yếu xuất hiện rải rác ở vùng da non, mỏng.
 Các rãnh ghẻ được ghẻ cái đào tạo thành nhiều đường cong dài khoảng 2 – 3 cm, ngoằn ngoèo. Rãnh ghẻ có màu trắng xám, đôi khi trắng đục, chúng nổi cộm lên bề mặt da. Thông thường, ở đầu các rãnh hang của cái ghẻ sẽ có mụn nước 1 – 2 mm, đây được cho là nơi trú ngụ của cái ghẻ.

 Bệnh ghẻ khiến người bệnh ngứa ngáy dữ dội vào ban đêm. Trường hợp xảy ra bội nhiễm, bệnh nhân kèm theo tình trạng sốt cao.
 Nếu người bệnh cào gãi, da xuất hiện thêm các vết thương như trợt loét, nổi mụn nước, có mủ, bong vảy tiết,…Khi chúng lành lại sẽ gây thâm sẹo mất thẩm mỹ.

Tham khảo

Cách tiêu diệt cái ghẻ phổ biến
Để điều trị bệnh ghẻ, điều tiên quyết cần làm là phải loại bỏ tuyệt đối cái ghẻ và trứng ghẻ. Do mức độ sinh sản và phát triển của chúng khá nhanh, đồng thời khả năng lây lan dễ dàng nên việc một thành viên trong tập thể điều trị khỏi nhưng những người còn lại vẫn còn ký sinh trùng thì bệnh cũng không được xem là dứt điểm.

Do đó, điều trị bệnh phải tiến hành cho tập thể mắc bệnh, phòng tránh tình trạng tái lây nhiễm. Thông thường, thời gian để bệnh tái phát sau điều trị sẽ rơi vào khoảng 3 tuần. Đây là thời gian trung bình để trứng ghẻ sót lại trên da nở thành ấu trùng và phát triển thành ghẻ trưởng thành, hoặc lây lan cái ghẻ từ người xung quanh.

Chính vì thế, bạn và mọi người cần cùng nhau loại bỏ cái ghẻ để ngăn ngừa nguy cơ lây nhiễm. Có rất nhiều biện pháp để điều trị bệnh ghẻ, tiêu diệt cái ghẻ. Người bệnh chỉ mất 2 – 7 ngày điều trị liên tục đã nhận thấy những biến chuyển tích cực của bệnh. Các nguyên tắc để loại bỏ loại ký sinh trùng này là:

 Sớm nhận biết triệu chứng, sau đó điều trị ngăn ngừa ngay tình trạng sinh sôi, phát triển của sarcoptes scabiei.
 Điều trị theo tập thể nếu trường hợp bệnh nhân sống trong môi trường có đông thành viên.
 Sử dụng thuốc bôi ngoài da, dạng xịt, uống theo chỉ định điều trị của bác sĩ.
 Thuốc bôi có thể sử dụng liên tục nhiều lần, nên vệ sinh da thật sạch trước khi bôi thuốc trực tiếp lên vùng da cần điều trị.
 Thuốc bôi có thể phải sử dụng liên tục 2 tuần, dù cơn ngứa đã qua đi nhưng người bệnh được khuyến cáo tiếp tục bôi thuốc. Bởi, đây là biện pháp nhằm phòng tránh tình trạng sót lại trứng cái ghẻ khiến bệnh tái nhiễm.
 Người bệnh hạn chế việc kỳ, chà xát vùng da đang bị ghẻ, ngăn nguy cơ da bị nhiễm trùng, bội nhiễm nguy hiểm.

Ngoài điều trị trên cơ thể, người bệnh nên chú ý vệ sinh sạch sẽ không gian sống, dụng cụ cá nhân, quần áo, khăn màn,…để loại bỏ tuyệt đối ký sinh trùng gây bệnh ghẻ. Bên cạnh đó, hạn chế sử dụng chung đồ dùng với người khác, cách ly bản thân khi mắc bệnh để tránh lây lan cho người xung quanh.

S
Động vật được mô tả năm 1778


title: Sarcoptiformes

text:
Sarcoptiformes là một bộ động vật thuộc phân lớp Acari.

Phân loài
Phân bộ Endeostigmata
Cohort Bimichaeliina (Bimichaeloidea)
Cohort Nematalycina (Nematalycoidea)
Cohort Terpnacarina
Oehserchestoidea
Terpnacaroidea
Cohort Alicorhagiina (Alicrhagioidea)
Phân bộ Oribatida
Siêu cohort Palaeosomatides
Archeonothroidea
Palaeacaroidea
Ctenacaroidea
Siêu cohort Enarthronotides
Hypochthonioidea
Prothoplophoroidea
Brachychthonoidea
Atopochthonioidea
Siêu cohort Parhyposomatides (Parhypochthonioidea)
Siêu cohort Mixonomatides
Phthiracaroidea
Euphthiracaroidea
Lohmannioidea
Eulohmannioidea
Siêu cohort Desmonomatides
Cohorte Nothrina
Crotonioidea
Malaconothroidea
Nanhermannioidea
Hermannioidea
Cohort Brachypylina
Siêu cohort Pycnonoticae
Hermannielloidea
Neoliodoidea
Plateremaeoidea
Gymnodamaeoidea
Damaeoidea
Polypterozetoidea
Cepheoidea
Charassobatoidea
Microzetoidea
Zetorchestoidea
Gustavioidea
Eremaeoidea
Amerobelboidea
Eremelloidea
Oppioidea
Trizetoidea
Otocepheoidea
Carabodoidea
Tectocepheoidea
Hydrozetoidea
Ameronothroidea
Cymbaeremaeoidea
Siêu cohort Poronoticae
Licneremaeoidea
Phenopelopoidea
Unduloribatoidea
Limnozetoidea
Achipterioidea
Oribatelloidea
Ceratozetoidea
Zetomotrichoidea
Oripodoidea
Galumnoidea
Cohort Astigmatina
Siêu cohort Acaridia
Schizoglyphoidea
Histiostomatoidea
Canestrinioidea
Hemisarcoptoidea
Glycyphagoidea
Acaroidea
Hypoderoidea
Sarcoptidae
 Sarcoptes scarbei
Sous-Cohorte Psoroptidia
Pterolichoidea
Freyanoidea
Analgoidea
Pyroglyphoidea
Psoroptoidea

Tham khảo

Reuter, 1909: Zur Morphologie und Ontogenie der Acariden mit besonderer Berücksichtigung von Pediculopis graminum. Acta Soc Sci Fenn 36 pp 1–288.

Liên kết ngoài
 Classification de Hallan

Sarcoptiformes


title: WaT

text:
WaT (phát âm giống như "What") là nhóm nhạc pop và rock của Nhật Bản bao gồm cặp song ca Wentz Eiji và Koike Teppei. Tên nhóm cũng xuất phát từ tên hai thành viên: Wentz and Teppei.

Hai người gặp nhau lần đầu tiên năm 2002 và sáng tạo nên WaT. Sau đó, họ theo đuổi biểu diễn âm nhạc ngoài đường phố với những chiếc ghi-ta. Đĩa đơn ra mắt "僕のキモチ" (Romaji: Boku no Kimochi, nghĩa tiếng Việt: Cảm xúc của tôi) phát hành vào năm 2005 và sau đó trở thành một hit lớn (đạt vị trí thứ 2 trên bảng xếp hạng danh tiếng nhất của Nhật Bản - Oricon) đưa tên tuổi của WaT phát triển và mang lại danh tiếng không nhỏ cho Wentz và Teppei trong ngành giải trí Nhật Bản. Hiện WaT thuộc quyền quản lý của Burning Production (trước đây là Ever Green Entertainment).

Wentz, người mang trong mình ba dòng máu Nhật-Đức-Mỹ nổi tiếng như một người dẫn chương trình TV, người mẫu, diễn viên, đại sứ cho các thương hiệu tại Nhật. Trong khi Teppei cũng nổi tiếng như một diễn viên và nhạc công chơi kèn harmonica, guitar và ukulele (ghi-ta Ha-oai).

Thành viên

Wentz Eiji
Tên đầy đủ: ウエンツ瑛士 (Romaji: Uentsu Eiji / Wentz Eiji - Anh Sĩ)
Sinh nhật: 8/10/1985

Koike Teppei
Tên đầy đủ: 小池徹平 (Romaji: Koike Teppei - Tiểu Trì Triệt Bình)
Sinh nhật: 5/1/1986

Lịch sử
2002
 Wentz và Teppei gặp nhau (tháng 3) và trở thành bạn thân thiết. Từ đó, từ sau Tuần lễ vàng, hầu như ngày chủ nhật nào, cả hai đều trình diễn với đàn guitar trên các đường phố của công viên Yoyogi.
 Sau kì nghỉ hè, hai anh bắt đầu hát những sáng tác của riêng mình và bắt đầu nhận được nhiều lời mời ở các lễ hội của trường.
2003
 18/11: Nhóm WaT chính thức được thành lập.
 Vào tháng 12, hơn 1000 khán giả đã tụ hợp về xem buổi biểu diễn của hai anh, giao thông khi đó trở nên hỗn loạn và thật may mắn là buổi biểu diễn đó đã thành công tốt đẹp.
2004
 Phát hành single CD đầu tay Sotsugyou Time vào 18/02.
 Sau đó, hai anh nhận được rất nhiều lời mời biểu diễn trực tiếp ở các lễ hội trong khu vực.
 Fanclub chính thức "So WaT?" được thành lập.
 Vào tháng 5, cả hai tổ chức buổi trình diễn trực tiếp lần đầu tiên Entertainment Show Vol.1 (sau đó là Vol 2, Vol 3...)
2005
 Ký kết với hãng đĩa Universal Music.
 Phát hành single Boku no Kimochi vào 02/11. Single này bất ngờ đạt được hạng 2 trong bảng xếp hạng Oricon - bảng xếp hạng danh giá của Jpop.
 Ngày 31/12, trong chương trình Kohaku Uta Gassen thứ 56 của đài NHK, WaT đã xuất hiện lần đầu tiên trên Kohaku (khi đó WaT trình diễn bài hát Boku no Kimochi). Ở đây, WaT đánh dấu một kỉ lục mà chưa ai phá được: "Thời gian từ khi phát hành sản phẩm major debut đến khi biểu diễn trên Kohaku ngắn nhất" (1 tháng 29 ngày).
2006
 Phát hành single thứ 2 Go senchi vào ngày 25/01.
 Phát hành album đầu tay Sotsugyou Time: Bokura no Hajimari vào ngày 01/03.
 Phát hành single thứ 3 Hava Rava vào ngày 02/08.
 Làm live tour WaT Entertainment Show 2006 Act Vol 4.
 Phát hành bài hát cổ động Ready Go vào ngày 01/11.
 Là người ủng hộ chính thức của Giải Bóng chuyền Thế giới năm 2006.
 Phát hành single thứ 4 Bokura no Love Story vào ngày 06/12.
 Nhận giải thưởng Golden Arrow lần thứ 43 với hạng mục Nghệ sĩ triển vọng.
 Nhận giải thưởng Jappan Golden Dics lần thứ 20 với hạng mục Nghệ sĩ mới của năm.
 Nhận giải thưởng Best Hit Song Festival lần thứ 39 với hạng mục Nghệ sĩ triển vọng.
 Nhận giải thưởng Japan Cable lần thứ 39 với hạng mục Nghệ sĩ mới của năm.
 Xuất hiện lần thứ 2 trong chương trình Kohaku Uta Gassen lần thứ 57 của đài NHK (lúc đó WaT trình diễn ca khúc Go senchi).
 Phát hành DVD phim My favorite girl vào ngày 20/12.
2007
 Teppei phát hành single solo đầu tay Kimi ni Okuru Uta vào ngày 14/02 với bên cạnh là bài Lucky de Happy của Wentz.
 Wentz phát hành single solo đầu tay Awaking Emotion 8/5 vào ngày 25/04 với bên cạnh là bài My brand new way của Teppei.
 Xuất hiện lần thứ 3 trong chương trình Kohaku Uta Gassen lần thứ 58 của đài NHK (lúc đó WaT trình diễn ca khúc Awaking Emotion 8/5, Kimi ni Okuru Uta, Boku no Kimochi).
2008
 Tổ chức live tour WaT WEBCAM TOUR 2008 trên toàn quốc, đã tổ chức 10 buổi diễn trên 6 thành phố, từ 07/05 đến 31/05.
 Xuất hiện lần thứ 4 trong chương trình Kohaku Uta Gassen lần thứ 59 của đài NHK (lúc đó WaT trình diễn ca khúc 36℃).
2010
 Phát hành hai đĩa đơn là Kimi ga Boku ni Kiss wo Shita (28/07) và 24/7 ~ Mou Ichido (08/09).
2011
 Thông báo tạm ngừng hoạt động. Cả hai không hoạt động như một ca sĩ, Wentz hoạt động dưới cương vị là một MC, đại sứ thương mại, còn Teppei là một diễn viên.
2015
 Thông báo hoạt động trở lại vào tháng 2.
 Ngày 06/12, trong buổi Kỉ niệm 10 năm thành lập, dưới sự tham gia của hơn 1800 fan, WaT đã thông báo sẽ phát hành album mới vào ngày 10/02/2016, sau đó ngày 11/02/2016 là buổi bắt tay lần cuối cùng với fan, chính thức tan rã và hoạt động solo
2016
 Phát hành album cuối cùng Sotsugyou BEST cùng bài hát mới Hajimari no Toki (10/02).
 Buổi bắt tay lần cuối cùng với fan tại New Pier Hall (11/02) và chính thức hoạt động solo.
 12/02: Lần xuất hiện cuối cùng với tư cách WaT trong Music Station của TV Asahi, WaT trình diễn hai ca khúc: Boku no Kimochi và Hajimari no Toki.
Sự cố
 2005, trong chương trình Kohaku Uta Gassen lần thứ 56, khi hai anh đang trình diễn bài hát Boku no Kimochi, đàn Teppei bị đứt một dây, khi đến đoạn điệp khúc thì micro của hai anh bất ngờ đổ nhào, và hai anh bắt buộc phải hát bằng giọng thô (không có micro trợ giúp) khoảng 9 giây, tuy vậy, hai anh không nao núng, dành cho nhau một nụ cười thật tươi và hoàn thành bài hát một cách hoàn hảo trong sự táng thưởng của mọi người.
 2006, trong chương trình Kohaku Uta Gassen lần thứ 57, thang máy đi từ sân khấu đến hậu trường bị dừng đột ngột, làm cho hai anh bị mắc kẹt trong thang máy và làm chậm chương trình.

Danh sách đĩa nhạc
Đĩa đơn
{| class="wikitable"
|-
!STT
!Tựa đề tiếng Nhật
!Romaji
!Dịch nghĩa
!Ngày phát hành
!Track list
!Vị trí cao nhất trên Oricon
!Ghi chú
!Album
|-
|-
| 1||僕のキモチ||Boku no Kimochi||Cảm xúc của anh||2/11/2005||1. 僕のキモチ (Boku no Kimochi) *Nhạc và lời: WaT  *Phối khí: Kiyo Komatsu, Yasuaki Maeshima2. あの日 (Ano Hi)  *Nhạc và lời: Koike Teppei *Phối khí: Kiyo Komatsu3. 僕のキモチ (Boku no Kimochi) <Instrumental> 4. あの日 (Ano Hi) <Instrumental>||2||rowspan="3"|Series nhạc trong Movie My favorite girl có sự tham gia của WaT ||rowspan="2"|Sotsugyou TIME ~ Bokura no Hajimari
|-
| 2||5センチ。||Go Senchi.||5 cm.||25/1/2006||1. 5センチ。(Go senchi)*Nhạc và lời: WaT *Phối khí: Daisuke Kahala2. 僕らの居場所 (Bokura no Ibasho) *Lời: WaT *Nhạc: WaT,  Naoki Tanaka*Phối khí: WaT, Yasuaki Maeshima3. 5センチ。(Go senchi) <Instrumental> 4. 僕らの居場所 (Bokura no Ibasho) <Instrumental> ||2
|-
| 3||Hava Rava|| || ||2/8/2006||1. Hava Rava *Nhạc và lời: WaT 2. 初めて海を見た時には (Hajimete Umi wo Mita Toki ni wa) *Nhạc và lời: WaT 3. Hava Rava <Instrumental> 4. 初めて海を見た時には (Hajimete Umi wo Mita Toki ni wa) <Instrumental> ||4||rowspan="3"|WaT Collection
|-
| 4||Ready Go!|| || ||1/11/2006||1. Ready Go! *Nhạc: Curious K *Lời: WaT *Phối khí: Daisuke Kahala 2. More *Nhạc và lời: WaT *Phối khí: Keiji Tanabe 3. Ready Go! <Instrumental> 4. More <Instrumental> 5. Ready Go! <Piano & A.Guitar Ver.> (Limited Edition)6. Ready Go! <E.Guitar Ver.> (Limited Edition)7. Ready Go! <Music Box Ver.> (Limited Edition)||1||Bài hát chủ đề giải Bóng chuyền Thế giới 2006 tại Nhật Bản
|-
| 5||ボクラノLove Story||Bokura no Love Story||Tình yêu của chúng ta||6/12/2006||1. ボクラノLove Story (Bokura no Love Story) *Nhạc và lời: WaT  2. 自転車 (Jitensha) *Nhạc và lời: WaT 3. ボクラノLove Story (Bokura no Love Story) <Instrumental> 4. 自転車 (Jitensha) <Instrumental>5. 僕のキモチ (Boku no Kimochi) <Music Box Ver.> (Limited Edition)||4||Series nhạc trong Movie My favorite girl có sự tham gia của WaT
|-
| 6||夢の途中||Yume no Tochuu||Ở giữa giấc mơ||16/1/2008||1. 夢の途中 (Yume no Touchuu)*Nhạc và lời: WaT <br/ >2. TOKIMEKI☆DooBeeDoo(e2) *Nhạc và lời: Otake Roman  3. 夢の途中 (Yume no Touchuu) <Instrumental>4. TOKIMEKI☆DooBeeDoo <Instrumental>||4||Bài hát quảng cáo cho e2 của SKY PerfecTV!||rowspan="5"|Sotsugyou BEST
|-
| 7||時を越えて~Fantastic World~||Toki wo Koete: Fantastic World||Vượt thời gian: Fantastic World||23/4/2008||1. 時を越えて〜Fantastic World〜 (Toki wo Koete ~ Fantastic World)*Nhạc và lời: WaT 2. 花咲けば (Hana Sakeba)*Nhạc và lời: WaT 3. 時を越えて〜Fantastic World〜 (Toki wo Koete ~ Fantastic World) <Instrumental>4. 花咲けば (Hana Sakeba) <Instrumental>||8||Bài hát quảng cáo cho "Fantasic World" của Universal Studio Japan vào năm 2008
|-
| 8||36℃|| || ||29/10/2008||1. 36℃*Nhạc và lời: WaT2. 青春の輝き (Seishun no Kagayaki)*Nhạc và lời: WaT  3. 36℃ <Instrumental> 4. 青春の輝き (Seishun no Kagayaki) <Instrumental> 5. 潮騒の午後 (Shiosai no Gogo) (Bonus track) *Nhạc và lời: WaT||5||
|-
| 9||君が僕にKissをした||Kimi ga boku ni kiss wo shita||Và em đã hôn anh||29/7/2010||1. 君が僕にKissをした (Kimi ga Boku ni Kiss wo Shita)*Nhạc: Iwata Hidetoshi*Lời: WaT*Phối khí: Tomoji Sogawa2. I wish *Nhạc: Yusuke Itagaki*Lời: WaT*Phối khí: Junichi Hoshino 3. 君が僕にKissをした (Kimi ga Boku ni Kiss wo Shita) <Instrumental>4. I wish <Instrumental>||5||
|-
| 10||24/7〜もう一度〜||24/7~Mou ichido~||24/7: Một lần nữa||8/9/2010||1. 24/7〜もう一度〜 (24/7 ~ Mou Ichido) *Nhạc: Okuma Chie*Lời: WaT*Phối khí: Tomoji Sogawa2. 君といられたら (Kimi to Iraretara) *Nhạc: Yusuke Itagaki*Lời: WaT*Phối khí: Junichi Hoshino||3||
|}

Album

Indie CD

DVD

Trên các phương tiện truyền thông khác
 Tạp chí Oricon Style (11/2005 - 2006/ 3 phần)
 Manga My Favorite Girl- Mari Fujimura (20/12/2006)
 Chap 1: Boku no Kimochi
 Chap 2: Go senchi
 Chap 3: Hava Rava
 Chap 4: My Favorite Girl (Bokura no Love Story).
 Manga Bokura no Ibasho' - Aya Nakahara (02/2007) về Teppei.

Liên kết
 Trang web chính thức của WaT (Đã ngừng cập nhật tin tức mới từ 1/4/2016)
 Trang web chính thức của Wentz
 Trang web chính thức của Teppei.
 Trang web của WaT trang UMG Japan

Ban nhạc thành lập năm 2002
Ban nhạc Nhật Bản


title: Quốc kỳ Bahamas

text:
Quốc kỳ Bahamas () có tỉ lệ xấp xỉ 1:2, được sử dụng chính thức từ ngày 10 tháng 7 năm 1973, ngày độc lập của quốc gia này. Tam giác đều màu đen bên trái đại diện cho sức mạnh và lực lượng của một dân tộc thống nhất. Hướng của tam giác đại diện cho sự nghiệp và lòng quyết tâm của người dân Bahamas để phát triển và xử lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú trên đất liền và biển cả, biểu tượng tương ứng bằng màu vàng kim và xanh berin .

Cờ hiệu dân sự là một cờ hiệu đỏ với chữ thập trắng và quốc kỳ nằm góc trên bên trái. Cờ hiệu hải quân là một cờ hiệu trắng với chữ thập đỏ và cùng vị trí quốc kỳ như cờ hiệu dân sự.

Chú thích

Liên kết ngoài

Bahamas
Bahamas


title: Bọ cạp đen An Giang

text:
Bọ cạp đen Việt Nam, bọ cạp đất Việt Nam, bọ cạp rừng Việt Nam  hay bọ cạp chúa (Heterometrus laoticus) là một loài bọ cạp được tìm thấy ở các vùng nhiều than bùn của Việt Nam và Lào. Chúng có thể đạt chiều dài đến 12 cm. Chúng là một loài cộng đồng, nhưng hành vi ăn thịt đồng loại đã từng xảy ra, và nếu bị bắt, chúng có thể cực kỳ hung hãn ngay cả với đồng loại của mình.

Độc tính
Thay vì là một độc tố gây chết người, nọc độc của bọ cạp có khả năng gây tê liệt. Nọc độc được chưng cất thành thuốc chống lại các loại vi sinh vật. Nó cho kết quả tốt trong xét nghiệm khuếch tán đĩa đối với Bacillus subtilis, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, và Staphylococcus aureus, trong số những loại khác. Cái kẹp của chúng có thể gây xước tay và viêm sưng. Nọc độc không gây nguy hiểm tới tính mạng, nó chỉ tương đương với vết đốt của một con ong.

Thực phẩm
Bọ cạp được nuôi để làm thức ăn độc lạ ở Việt Nam. Chúng cũng được dùng để làm rượu rắn (rượu bọ cạp).

Chú thích
 Đi săn bò cạp chúa ở miền Tây
 Hàng 'độc' cho quý ông ở biên giới Campuchia
 Theo chân thợ săn hàng 'ông uống bà khen'

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1981
L
Động vật chân khớp Việt Nam


title: Cơ Sóc

text:
Cơ Sóc (chữ Hán: 姬朔) có thể là một trong các vị vua chư hầu nhà Chu:
 Vệ Huệ công, vua thứ 16 nước Vệ, cai trị 2 lần, từ năm 699 TCN-696 TCN và 686 TCN-669 TCN
 Sái Thành hầu, vua thứ 23 nước Sái, cai trị từ năm 490 TCN-472 TCN
 Cơ Sóc còn là tên vị quân chủ thứ 26 Thọ Thánh Vương của Cơ Tử Triều Tiên
Cả Vệ Huệ công và Sái Thành hầu đều là dòng dõi Chu Văn Vương Cơ Xương, trong đó Vệ Huệ công thuộc thế hệ thứ 13 và Sái Thành hầu thuộc thế hệ thứ 21.
 Cơ Sóc, nữ nhà văn Trung Quốc thời hiện đại, có 11 tác phẩm văn học nổi tiếng


title: Heterometrus

text:
Heterometrus, có tên chung là bọ cạp rừng khổng lồ, là một chi bọ cạp thuộc họ Scorpionidae. Nó được phân bố rộng rãi ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới Đông Nam Á, bao gồm Campuchia, Lào, Thái Lan, Việt Nam, cũng như Ấn Độ, Sri Lanka, Nepal và Trung Quốc (Tây Tạng). Chi này có một trong các loài bọ cạp lớn nhất còn sống.

Phân loài
Chi này được giới thiệu bởi C.G. Ehrenberg (trong Hemprich & Ehrenberg, 1828), ban đầu là một phân chi của chi Buthus. Nó đã được nâng thành chi bởi F. Karsch in 1879.
H.W.C. Couzijn (1978, 1981) đã phân chia chi này thành nhiều phân chi, nhưng F. Kovařík (2004) đã đồng âm hóa các phân chi này với chi được chỉ định.

Các loài
Nội dung của chi này có thể khác nhau, tùy thuộc vào cơ quan có thẩm quyền. Ít nhất 33 loài được biết đến, nhiều trong số đó có bề ngoài khá tương tự:

Heterometrus barberi (Pocock, 1900)
Heterometrus beccaloniae Kovařík, 2004
Heterometrus bengalensis (C.L. Koch 1841)
Heterometrus cimrmani Kovařík, 2004
Heterometrus cyaneus (C.L. Koch, 1836)
Heterometrus flavimanus (Pocock, 1900)
Heterometrus fulvipes (C.L. Koch, 1837)
Heterometrus gravimanus (Pocock, 1894)
Heterometrus indus (DeGeer, 1778)
Heterometrus kanarensis (Pocock, 1900)
Heterometrus keralaensis Tikader & Bastawade, 1983
Heterometrus laoticus Couzijn, 1981
Heterometrus latimanus (Pocock, 1894)
Heterometrus liangi Zhu & Yang, 2007
Heterometrus liophysa (Thorell, 1888)
Heterometrus liurus (Pocock, 1897)
Heterometrus longimanus (Herbst, 1800)
Heterometrus madraspatensis (Pocock, 1900)
Heterometrus mysorensis Kovařík, 2004
Heterometrus nepalensis Kovařík, 2004
Heterometrus petersii (Thorell, 1876)
Heterometrus phipsoni (Pocock, 1893)
Heterometrus rolciki Kovařík, 2004
Heterometrus scaber (Thorell, 1876)
Heterometrus sejnai Kovařík, 2004
Heterometrus spinifer (Ehrenberg, 1828)
Heterometrus swammerdami Simon, 1872
Heterometrus telanganaensis Javed, Mirza, Tampal & Lourenço, 2010
Heterometrus thorellii (Pocock, 1897)
Heterometrus tibetanus (Lourenço, Qi & Zhu, 2005)
Heterometrus tristis (Henderson, 1919)
Heterometrus ubicki (Kovařík, 2004)
Heterometrus wroughtoni (Pocock, 1899)
Heterometrus xanthopus (Pocock, 1897)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Keeping instructions for H. spinifer and H. laoticus. Exotic Pets
 Images and descriptions of various species of Heterometrus. Mes Scorpions

Scorpionidae


title: Scorpionidae

text:
Scorpionidae là một họ bọ cạp. Họ này có 15 chi, 260 loài.

Phân loại
Theo The Scorpion Files et Prendini
& Francke:
 Scorpioninae Latreille, 1802
 Heterometrus Ehrenberg, 1828
 Opistophthalmus Koch, 1837
 Pandinus Thorell, 1876
 Scorpio Linnaeus, 1758
 †Mioscorpio Kjellesvig-Waering, 1986
 †Sinoscorpius Hong, 1983
 Diplocentrinae Karsch, 1880
 Diplocentrini Karsch, 1880
 Bioculus Stahnke, 1968
 Cazierius Francke, 1978
 Didymocentrus Kraepelin, 1905
 Diplocentrus Peters, 1861
 Heteronebo Pocock, 1899
 Oiclus Simon, 1880
 Tarsoporosus Francke, 1978
 Nebini Kraepelin, 1905
 Nebo Simon, 1878
 Rugodentinae Bastawade, Sureshan & Radhakrishnan, 2005
 Rugodentus Bastawade, Sureshan & Radhakrishnan, 2005
 Urodacinae Pocock, 1893
 Urodacus Peters, 1861
 Aops Volschenk & Prendini, 2008

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Référence Classification de Hallan

Phân loại học


title: Mông Cổ xâm lược Trung Á

text:
Cuộc xâm lược Trung Á của Mông Cổ được tiến hành sau sự thống nhất các bộ lạc người Mông Cổ và Đột Quyết trên thảo nguyên Mông Cổ năm 1206. Cuộc xâm lược này kết thúc khi Thành Cát Tư Hãn chinh phục được đế chế Khwarezmid vào năm 1221

Các Hãn quốc Duy Ngô Nhĩ, Cát La Lộc và Tây Liêu

Các dân tộc Duy Ngô Nhĩ (Uyghur), Cát La Lộc (Karluk), Đột Quyết (Turk) và Tháp Cát Khắc (Tajik) bản địa đã phục tùng người Mông Cổ. Năm 1210, Ba Nhi Truật A Nhi Thải Đích Cân (Baurchuk Art Tekin), người Duy Ngô Nhĩ, cai trị Cao Xương Hồi Cốt (Kara-Khoja), đã trình diện trước Đại hãn Mông Cổ và tuyên thệ đồng minh với người Mông Cổ. Ông ta được Thành Cát Tư Hãn gả một công chúa cho, và người Duy Ngô Nhĩ đã trở thành những chư hầu dưới quyền người Mông Cổ. Một lãnh đạo của người Cát La Lộc và người Khả Tát (Khazar), lãnh chúa của lưu vực sông Chuy, đã theo gương người Duy Ngô Nhĩ.

Tây Liêu là vương quốc của những người Khiết Đan của nhà Liêu (907 - 1125) đã bị người Nữ Chân nhà Kim đánh bật ra khỏi Trung Hoa. Năm 1124, một số người Khiết Đan chạy phía tây dưới sự lãnh đạo của Da Luật Đại Thạch và thành lập Tây Liêu giữa Semirechye và sông Chuy. Họ làm chủ Trung Á vào thế kỉ 12 sau khi tiêu diệt Ahmed Sanjar, chỉ huy quân của đế quốc Đại Seljuq trong trận Qatwan. Tuy nhiên, quyền lực của họ bị tan rã từ năm 1211 bởi những hoạt động phối hợp giữa Muhammad II nhà Khwarezm-Shah (1200 - 1220) và Khuất Xuất Luật (Kuchlug), một hoàng tử tị nạn người Nãi Man (Naiman), chống lại người Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn. Khuất Xuất Luật sau được người Tây Liêu che chở, nhưng ông ta cuỗi cùng đã chiếm ngôi cúc nhi hãn (gurkhan) của Da Luật Trực Lỗ Cổ vào năm 1211.

Khuất Xuất Luật tấn công thành A Lực Ma Lý (Almaliq), và người Cát La Lộc ở đó là chư hầu của người Mông Cổ nên đã kêu gọi Thành Cát Tư Hãn giúp đỡ. Năm 1216, Thành Cát Tư phái tướng Triết Biệt (Jebe) đánh Khuất Xuất Luật. Người Mông Cổ đánh bại Tây Liêu ở Bát Lạt Sa Cổn (Balasaghun), Khuất Xuất Luật chạy trốn, song vẫn bị giết vào năm 1218.

Khwarezmia

Cuộc xâm lược Khwarezmia của người Mông Cổ kéo dài từ năm 1219 đến 1221. Thật ra, Đế quốc Mông Cổ lúc đầu không có ý định xâm lược Đế quốc Khwarezmia. Thành Cát Tư Hãn trước đó đã gửi một bức thư cho vua của Đế chế Khwarezmid, chúc mừng ông ta như một người ngang hàng: "Ngài cai trị mặt trời lặn còn tôi (cai trị) mặt trời mọc". Cuộc chinh phục ban đầu của người Mông Cổ nhắm đến "tất cả những người sống trong lều nỉ", đã thống nhất các bộ tộc du mục ở Mông Cổ và sau đó là người Thổ Khố Man (Turkmen) và những dân tộc du mục khác tương đối ít đổ máu, và hầu như không có tổn hại vật chất. Tuy nhiên, khi người đứng đầu của một thành phố của Khwarezmid từ chối tiếp nhận sứ thần và sau một thời hạn 3 ngày, đã giết sứ giả và hầu hết phái đoàn. Những người Mông Cổ còn lại bị trả về với đầu bị cạo trọc, một dấu hiệu truyền thống của nô lệ và sự phục tùng trong văn hóa Mông Cổ. Vài tháng sau, khi biết được thái độ tiếp đãi này, Thành Cát Tư Hãn nổi giận và lấy đó làm cớ để xâm lược.

Cuộc xâm lược Trung Á của người Mông Cổ đã dẫn đến sự tàn phá hoàn toàn Đế chế Khwarezmid cùng với những cuộc thảm sát rất nhiều dân thường trong vùng. Người Mông Cổ đã hủy diệt một cách có hệ thống một lượng lớn dân cư của các thành phố, như Bukhara. Điều này đã khiến người Mông Cổ nổi tiếng là những kẻ tàn bạo khát máu, và đặc tính này khắc sâu trong tâm trí những người sống sót sau những chiến dịch của người Mông Cổ.

Trong suốt thời kì xâm lược Transoxania (nay là Uzbekistan, Tajikistan, nam Kyrgyrstan và đông nam Kazakhstan) năm 1219, cùng với quân chủ lực Mông Cổ, Thành Cát Tư Hãn cũng sử dụng một đơn vị máy bắn đá đặc biệt của Trung Hoa trong các trận chiến. Chúng được sử dụng trở lại vào năm 1220 ở Transoxania. Người Trung Hoa có thể đã dùng những chiếc máy bắn đá này để bắn những quả bom thuốc súng, vì họ đã có những thứ này từ trước đó. Trong khi Thành Cát Tư Hãn chinh phục Transoxania và Ba Tư, nhiều người Trung Hoa quen với việc sử dụng thuốc súng đã phục vụ trong quân đội của ông. Các sử giả cho rằng cuộc xâm lược của Mông Cổ đã mang những vũ khí dùng thuốc súng của người Trung Hoa vào Trung Á. Một trong số đó là hỏa súng, một kiểu súng cối Trung Hoa.

Tham khảo

Xung đột thế kỷ 13
Cuộc chiến của người Mông Cổ
Lịch sử Kazakhstan
Uzbekistan
Đế quốc Mông Cổ
Lịch sử Mông Cổ
Lịch sử Uzbekistan

en:Mongol invasion of Central Asia
es:Invasión mongola de Asia Central
lt:Mongolų invazija į Chorezmiją
ja:チンギス・カンの西征
pt:Invasão mongol da Ásia Central
ru:Монгольское завоевание Средней Азии
fi:Mongolien hyökkäykset Keski-Aasiaan


title: Doãn Thiện Đạo

text:
Yun Seon-do (22 tháng 6 năm 1587 - 11 tháng 6 năm 1671), tên tự là Ước Nhi (약이 約而 Yag-i), hiệu là Cô Sơn (고산 孤山 Gosán "trái núi cô độc"), Hải Ông (해옹 海翁 Haeong), là là một nhà Nho, học giả, soạn giả, nhà thơ nổi tiếng, quan lại nhà Triều Tiên. Ông còn là nhà luận chiến và thành viên của phái Nam Nhân (남인 南人).

Tiểu sử
Yun Seon-do sinh năm 1587, trong một gia đình danh giá ở Seoul. Năm lên 11 tuổi ông được cho vào chùa học. đọc nhiều sách về kinh sử, y dược, chiêm thuật, âm dương địa lý v.v... Năm 17 tuổi cưới vợ và tiếp tục nghiên cứu các tác phẩm kinh điển, mà đặc biệt là triết học của Chu Hi. Sau này ông vẫn dạy cho con mình học kỹ môn học này vì sự thịnh vượng của gia đình và dòng họ. Năm 1612 ông thi đậu tiến sĩ và bắt đầu thăng tiến trong sự nghiệp nhưng do tính tình khẳng khái, ông tố cáo một số vị quan tham nhũng nên bị đày đi Gyeongwon ở tỉnh Hamgyeong và Gijang ở tỉnh Gyeongsang. Sau này, đến năm 1623, nhân sự kiện vua Gwanghaegun bị lật đổ, vua Injo (Nhân Tổ) được đưa lên ngôi thì ông mới được trả tự do.

Năm 1633, Yun Seon-do tham gia kỳ thi tuyển chọn quan văn và đỗ trạng nguyên ở tuổi 47. Tiếp đó, ông từng làm quan cai quản địa phương, chăm lo cho dân vùng Seongsan tỉnh Gyeongsang nhưng sau lại bỏ chức, về sống ẩn dật ở nơi thôn dã. Đến khi cuộc chiến năm Bính Tý (1636) nổi lên với sự xâm lược của nhà Thanh, ông đã kéo theo các nghĩa binh và nô lệ đi ra đảo Ganghwa. Tuy nhiên, trên đường đi, nghe tin vua Injo đã đầu hàng nên ông đã quay thuyền đi về phía đảo Jeju. Nhưng rồi thuyền của ông gặp sóng to gió lớn, phải dừng chân ở đảo Bogil và ông đã chọn luôn đây làm nơi ẩn cư trong một quãng thời gian dài.

Phần lớn cuộc đời 85 năm của đời mình ông sống ở nơi thôn dã, đã suy ngẫm về cuộc đời và đã dâng hết đời mình cho thơ ca.

Thơ ca
Yun Seon-do được coi là bậc thầy vĩ đại nhất của thể loại thơ SIJO (thời điệu) trong văn học Hàn Quốc. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Ngư phủ tứ thời từ (Thơ về bốn mùa của người đánh cá) là một tập thơ cổ tả cảnh sắc bốn mùa của một nhà thông thái ở ẩn ven biển. Tập thơ có 40 bài này thể hiện sự hòa nhập công việc và đời sống của con người với dòng chuyển động của thời gian. Nhà thơ chiêm nghiệm về cuộc sống ở ẩn, tránh xa mọi sự bon chen nơi chính trường. Ngư phủ - đấy là hình bóng cổ xưa của nhà thông thái sống hòa mình với thiên nhiên. Tác phẩm này đã được Nguyễn Viết Thắng dịch ra tiếng Việt, cốt truyện và tâm trạng chung của nó gợi cho ta nhớ đến Ông già và biển cả của Ernest Hemingway.

Tác phẩm
 Gosansunsaengyugo(고산선생유고, 孤山先生遺稿)
 Byuljip(별집, 別集)
 Yakhwaje(약화제, 藥和劑)
 Chubangjeonsunchangyak(처방전선창약, 癬瘡藥)
 Hwaechungyak(회충약, 蛔蟲藥)
 Haesuyak(해수약, 咳嗽藥)
 Bokhakshinbang(복학신방, 腹학神方)
 Wooyukshinbang(우역신방, 牛疫神方)
 Ohseonjubang(오선주방, 五仙酒方)

Chú thích

Liên kết ngoài
 Yun Sondo (1587 - 1671)
 Yun Seon-do Memorial Association
 Yun Seon-do Fanclub
 Attempt to Confiscate Japanese Collaborators Property Dropped
 Historic site of Yun Seon-do
 Korean Poetry Forms in English (1): The Sijo

Họa sĩ Triều Tiên
Nhà văn Triều Tiên
Nhà thơ Triều Tiên
Nhà triết học
Sinh năm 1587
Mất năm 1671


title: Mông Cổ xâm lược Khwarezmia

text:
Cuộc xâm lược Khwarezmia bắt đầu từ 1219 đến 1221 đánh dấu điểm khởi đầu của quá trình người Mông Cổ chinh phục các nhà nước Hồi giáo. Sự bành trướng của Mông Cổ cuối cùng lên đến cực điểm khi chinh phục gần như toàn bộ lục địa Á-Âu, ngoại trừ Tây Âu, bán đảo Scandinavia, Đế quốc Đông La Mã, Ả Rập, tiểu lục địa Ấn Độ, Nhật Bản và phần lớn Đông Nam Á.

Điều trớ trêu là, Đế quốc Mông Cổ ban đầu không có ý định xâm lược Đế quốc Khwarezmia. Theo nhà sử học người Ba Tư Juzjani, Thành Cát Tư Hãn trước đó đã gửi một bức thư cho Ala ad-Din Muhammad, người cai trị Đế chế Khwarezmia, đề nghị giao thương và chào đón ông như người hàng xóm: "Tôi là chủ nhân của những vùng đất mặt trời mọc, còn ngài cai trị những vùng đất mặt trời lặn. Chúng ta hãy cùng nhau xây dựng một tình hữu nghị và nền hòa bình vững chắc." Sự thống nhất ban đầu của Mông Cổ của tất cả "những người sống trong lều bạt", đã thống nhất các bộ tộc du mục ở Mông Cổ và sau đó là người Turkmen và các bộ tộc du mục khác, tương đối ít đổ máu và gần như không thiệt hại vật chất. Ngay cả khi xâm lược Trung Hoa, khi đó Mông Cổ mới tiêu diệt nhà Kim, Thành Cát Tư Hãn cũng không gây ra nhiều đổ máu hơn những cuộc xâm lược của các sắc dân du mục vào đất Trung Hoa trước đó. Shah Muhammad miễn cưỡng chấp nhật hiệp ước hòa bình này, nhưng cũng không kéo dài lâu. Chiến tranh bắt đầu chỉ gần 1 năm sau đó, khi mà một đoàn lữ hành Mông Cổ bị thảm sát ở thành phố Otrar của Khwarezmia.

Đế chế Khwarezmia bị tiêu diệt và phá hủy hoàn toàn (trong cuộc xâm lược này) đã khiến cho người Mông Cổ nổi tiếng như những kẻ hung bạo khát máu và hình ảnh khắc sâu trong tâm trí những người còn sống sót sau những chiến dịch của người Mông Cổ. Trong cuộc chiến ngắn này, kéo dài không quá 2 năm, không chỉ một đế quốc rộng lớn bị tiêu diệt hoàn toàn, mà Thành Cát Tư Hãn còn cho ra đời những chiến thuật tàn bạo - tấn công gián tiếp, khủng bố và tàn sát tàn bạo dân chúng như là những vũ khí của chiến tranh (vũ khí tâm lý).. Và điều này được người Mông Cổ áp dụng triệt để khi xâm lược Nam Tống, tạo ra những cuộc thảm sát quy mô lớn, đến nỗi dân chúng Thiểm Tây còn lại chưa đến một phần mười sau khi quân Mông Cổ chiếm được vùng này.

Khởi nguồn xung đột

Sau khi Tây Liêu bị tiêu diệt, Đế quốc Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn đã tiến tới biên giới của Đế quốc Khwarazmia, do Shah Ala ad-Din Muhammad cai trị. Vị vua này cũng chỉ mới làm chủ được một số khu vực, và ông cũng đang có những mâu thuẫn với Khalip tại Baghdad. Ông trước đó đã từ chối việc thần phục bắt buộc đối với Khalip như là lãnh tụ trên danh nghĩa của Hồi giáo, và ông đã yêu cầu được công nhận như là một sultan (quốc vương) của Đế quốc mà không cần bất kì sự mua chuộc hay sự giả cách nào. Chỉ riêng điều này đã gây ra cho ông nhiều rắc rối dọc biên giới phía nam. Đây cũng là khu vực mà Đế quốc Mông Cổ đang mở rộng rất nhanh tới. Các lực lượng Mông Cổ phân chia đó đã tiêu diệt từng phần quân của Shah, và bắt đầu tiến hành sự hủy diệt tàn bạo cũng như đối với các vùng đất khác trong những cuộc xâm lược sau này.

Quân đội của Shah, khoảng 400.000 người, bị phân tán ra nhiều thành phố chính. Shah sợ rằng quân của ông nếu được tổ chức thành một đơn vị lớn dưới sự chỉ đạo của một người (hoặc một cấu trúc chỉ đạo), có thể lại quay ra chống lại ông. Ngoài ra, các báo cáo mà Shah có từ Trung Hoa chỉ ra rằng người Mông Cổ không giỏi trong việc vây thành, và thường gặp những vấn đề khi cố gắng bao vây một thành trì kiên cố nào đó. Quyết định triển khai quân đội của shah như vậy sau này được chứng tỏ là một sai lầm tai hại khi chiến dịch tiến triển.

Mặc dù mệt mỏi sau cuộc hành quân, người Mông Cổ vẫn thắng trận đầu tiên. Một đội quân Mông Cổ, do Truật Xích (Jochi) chỉ huy, khoảng từ 25.000 đến 30.000 người, đã tấn công quân của Shah ở nam Khwarezmia và ngăn không cho đội quân này đẩy lui quân Mông Cổ vào sâu trong núi. Lực lượng chính của quân Mông Cổ, do Thành Cát Tư Hãn chỉ huy, tiến tới thành phố Otrar vào mùa thu năm 1219. Sau khi vây Otrar trong 5 tháng, quân của Hãn đã đột kích một cổng không được bảo vệ và tàn phá phần chính của thành phố.

Sau đó một tháng, pháo đài của Otrar thất thủ. Inalchuq cố thủ đến giờ phút cuối cùng, thậm chí ông còn trèo lên đỉnh của pháo đài vào giờ phút cuối và ném đá vào quân Mông Cổ đang tiến vào. Thành Cát Tư Hãn giết rất nhiều người dân trong thành, số còn lại bị bắt làm nô lệ, Inalchuq bị xử tử và có thể ông ta đã bị người Mông Cổ dùng vàng hay bạc nóng chảy rót vào họng để trả thù việc đoàn lạc đà của họ bị bắt.

Những cuộc bao vây Bukhara, Samarkand và Urgench
Thành Cát Tư Hãn phái tướng Triết Biệt (Jebe) chỉ huy một đội quân nhỏ tiến quân về phía nam, với ý định chặn đường rút lui của Shah đến nửa còn lại của vương quốc. Ngoài ra, Thành Cát Tư Hãn và Đà Lôi (Tolui), chỉ huy một đội quân khoảng 50.000 người, đi vòng qua Samarkand và tiến về phía tây để bao vây thành phố Bukhara trước. Để làm được điều này, họ đã phải thực hiện một công việc có vẻ bất khả thi là vượt qua sa mạc Kyzyl Kum bằng việc đi từ ốc đảo này đến ốc đảo khác, dưới sự dẫn đường của những dân du mục bị họ bắt. Người Mông Cổ đã đến được cổng thành Bukhara trong khi gần như là không bị phát hiện. Nhiều nhà chiến thuật quân sự đề cập đến cuộc tấn công bất ngờ vào Bukhara là một trong những cuộc đột kích thành công nhất trong lịch sử chiến tranh.

Bukhara không phải là một thành phố được phòng thủ kiên cố, chỉ có một lớp hào rãnh cùng một lớp tường thành và một pháo đài điển hình như các thành trì khác của đế quốc Khwarezmia. Quân đồn trú ở Bukhara bao gồm lính người Turk chỉ huy bởi các tướng người Turk, những người này đã cố phá vây vào ngày thứ ba của cuộc bao vây. Nhưng lực lượng phá vây này, có thể gồm 20.000 người, đã bị tiêu diệt trong trận chiến. Các lãnh đạo thành phố sau đó đã mở cổng cho quân Mông Cổ, mặc dù một đơn vị phòng thủ người Turk đã cố thủ trong pháo đài của thành phố trong 12 ngày tiếp theo. Những người sống sót trong pháo đài bị xử tử, nghệ nhân và các thợ thủ công bị chuyển về Mông Cổ, nam thanh niên không tham chiến bị bắt gia nhập quân Mông Cổ và những người dân còn lại thì bị bắt làm nô lệ. Khi quân Mông Cổ cướp phá thành phố, một ngọn lửa bùng phát và san bằng gần như toàn bộ thành phố. Thành Cát Tư Hãn triệu tập người dân đến ngôi đền Hồi giáo chính của thị trấn, ở đó ông tuyên bố rằng ông là liên gia (cái neo dùng để đập lúa) của Thượng đế, được cử xuống để trừng phạt họ vì những tội ác họ gây ra trước đó, và sau đó ông ra lệnh xử tử tất cả bọn họ.

Sau khi Bukhara thất thủ, Thành Cát Tư Hãn tiến quân tới kinh đô của Khwarezmia là Samarkand vào tháng 3 năm 1220. Samarkand được tổ chức phòng thủ tốt hơn nhiều với khoảng 100.000 quân. Khi Thành Cát Tư Hãn bắt đầu vây thành, các con trai ông là Sát Hợp Đài (Chaghatai) và Oa Khoát Đài (Ogedei) cũng đến hợp quân với ông sau khi chinh phục xong Otrar, và quân Mông Cổ bắt đầu tấn công thành phố. Quân Mông Cổ sử dụng tù nhân làm lá chắn. Vào ngày thứ ba của cuộc chiến, quân đồn trú ở Samarkand mở một cuộc phản công. Giả vờ rút lui, Thành Cát Tư Hãn đã lừa khoảng 50.000 quân ra ngoài pháo đài của Samarkand và tiêu diệt họ trong trận chiến. Shah Muhammad cố gắng giải vây thành phố 2 lần, nhưng đều bị đẩy lui. Vào ngày thứ năm, ngoại trừ khoảng 2.000 lính, số còn lại đã đầu hàng. Những người lính còn lại, trung thành đến chết với Shah, đã cố thủ trong pháo đài. Sau khi pháo đài thất thủ, Thành Cát Tư Hãn đã nuốt lời hứa với những người đầu hàng và xử tử tất cả những người lính chống lại ông ở Samarkand. Người dân ở Samarkand được lệnh sơ tán và tập trung ở một khu đất trống ngoài thành phố, ở đó họ bị tàn sát và đầu của họ được chất thành một hình kim tự tháp như là biểu tượng chiến thắng của người Mông Cổ.

Vào khoảng thời gian Samarkand thất thủ, Thành Cát Tư Hãn ra lệnh cho Tốc Bất Đài (Subutai) và Triết Biệt (Jebe), hai tướng giỏi của mình, truy bắt Shah. Shah đã chạy trốn về phía tây với một số người lính trung thành và con trai ông là Jalal ad-Din Mingburnu, đến một hòn đảo nhỏ trong biển Caspi. Ở đó, vào tháng 12 năm 1220, Shah chết. Hầu hết các học giả cho rằng ông chết vì bệnh viêm phổi, một số khác thì cho rằng ông chết vì quá sốc với việc để mất Đế quốc một cách nhanh chóng.

Trong khi đó, thành phố thương mại giàu có là Urgench vẫn nằm trong tay lực lượng Khwarezmia. Trước đó, mẹ của Shah cai trị Urgench, nhưng khi nghe tin con trai mình đã trốn đến biển Caspi, bà ta cũng bỏ trốn. Bà bị bắt và bị chuyển về Mông Cổ. Khumar Tengin, một tướng của Muhammad, tuyên bố ông ta là Sultan (quốc vương Hồi giáo) của Urgench. Truật Xích (Jochi), người đã chỉ huy ở phía bắc kể từ đầu cuộc xâm lược, đã tiến quân tới thành phố theo hướng này, trong khi Thành Cát Tư Hãn, Oa Khoát Đài, và Sát Hợp Đài tiến quân từ hướng nam.

Cuộc tấn công Urgench là trận chiến khó khăn nhất của quân Mông Cổ từ đầu cuộc chiến. Thành phố được xây dựng dọc sông Amu Darya trong một vùng đồng bằng nhiều đầm lầy. Đất mềm vốn không phải là điều kiện thuận lợi cho việc vây thành, và các máy bắn đá bị thiếu đá. Mặc dù vậy, quân Mông Cổ vẫn tấn công, và thành chỉ thất thủ sau một trận chiến ác liệt với quân phòng thủ kiên cường, giành giật từng khối nhà một. Thương vong của quân Mông Cổ cao hơn bình thường, do các chiến thuật của quân Mông Cổ không phù hợp với việc chiến đấu trong thành phố.

Việc tiếp quản Urgench trở nên phức tạp do sự căng thẳng giữa Hãn và người con trai cả là Truật Xích, trước đó Hãn đã hứa là tặng thành phố cho ông này. Mẹ của Truật Xích là Bột Nhi Thiếp (Borte), cũng là mẹ của 3 người em của ông. Chỉ những người con của bà ta mới được tính là những con trai và có thể trở thành người kế vị chính thức, so với những người con khác của 500 bà vợ và thê thiếp khác của Thành Cát Tư Hãn. Tuy nhiên, việc Truật Xích có phải là con đẻ của Thành Cát Tư Hãn hay không vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi; vì vào những ngày đầu khi Thành Cát Tư Hãn gây dựng quyền lực, Bột Nhi Thiếp đã bị bắt làm tù binh và bị cưỡng hiếp. Truật Xích được sinh ra 9 tháng sau đó. Dù Thành Cát Tư Hãn thừa nhận Truật Xích là con trai cả của ông (chủ yếu là do tình yêu với Bột Nhi Thiếp, người mà lẽ ra ông đã từ bỏ và từ bỏ cả con của bà), nhưng những câu hỏi vẫn đặt ra về dòng máu thật sự của Truật Xích.

Sự căng thẳng xuất hiện khi Truật Xích tìm cách thương lượng với quân phòng thủ, cố gắng khuyên họ đầu hàng để tránh cho việc thành phố bị tàn phá. Điều này làm Sát Hợp Đài nổi giận, và Thành Cát Tư Hãn đã tránh một cuộc xung đột giữa các con trai bằng cách chọn Oa Khoát Đài là chỉ huy lực lượng bao vây khi Urgench thất thủ. Nhưng việc Truật Xích bị tước quyền chỉ huy, và việc cướp phá một thành phố vốn đã được hứa cho ông đã khiến ông ta nổi giận và bắt đầu xa lánh cha và các em mình, và điều này cũng là nhân tố quyết định cho hành động của ông ta sau này, người luôn phải nhìn thấy các em trai của mình được phong cấp cao hơn mình, mặc dù ông cũng có khả năng quân sự rất tốt.

Như thường lệ, các nghệ nhân bị bắt đưa về Mông Cổ, phụ nữ trẻ và trẻ em bị bắt làm nô lệ cho lính Mông Cổ, còn lại thì bị thảm sát. Học giả Ba Tư là Juvayni ghi lại rằng mỗi một người lính Mông Cổ được giao nhiệm vụ hành quyết 24 người Urgench, có khoảng 50.000 lính Mông Cổ tức là khoảng 1,2 triệu người bị giết. Có thể đây chỉ là con số phóng đại, nhưng cuộc cướp bóc ở Urgench vẫn được coi là một trong những vụ thảm sát đẫm máu nhất trong lịch sử loài người.

Sau đó, đến lượt thành phố Gurjang phía nam biển Aral, bị phá hủy. Để bắt thành phố phải đầu hàng, người Mông Cổ đã phá đập để làm ngập thành phố, sau đó xử tử những người sống sót.

Chiến dịch Khorasan
Khi quân Mông Cổ tiến quân đến Urgench, Thành Cát Tư Hãn đã phái con út của mình là Đà Lôi (Tolui) chỉ huy một đội quân tiến về tỉnh Khorasan ở phía tây của đế quốc Khwarezmia. Khorasan trước đó đã nhận thấy được sức mạnh của quân Mông Cổ. Vào đầu cuộc chiến, các tướng Triết Biệt và Tốc Bất Đài đã vượt qua tỉnh này khi truy đuổi Shah. Tuy nhiên, vùng này rất khó bị khuất phục, nhiều thành phố chính vẫn nằm ngoài sự kiểm soát của người Mông Cổ, và vùng này có nhiều lực lượng chống lại các lực lượng nhỏ Mông Cổ hiện diện trong vùng, khiến nổi lên một tin đồn là con trai của Shah là Jalal al-Din đang tập hợp quân đội để chống lại Mông Cổ. Quân của Đà Lôi gồm khoảng 50.000 người, bao gồm nòng cốt là lính người Mông Cổ (một số tài liệu ước tính khoảng 7.000), được hỗ trợ bởi một lượng lớn binh lính ngoại tộc, như người Turk và những dân tộc bị chinh phục trước đó ở Trung Hoa và Mông Cổ. Đội quân này cũng bao gồm "3.000 máy phóng tên cháy hạng nặng, 300 xe bắn đá, 700 máy bắn đá để bắn đá lửa, 4.000 thang đột kích, và 2.500 bao đất để lấp hào nước." Những thành phố đầu tiên thất thủ là Termez và Balkh. Thành phố chính thất thủ trước quân của Đà Lôi là Merv. Juvayni viết về Merv như sau: "Về phạm vi lãnh thổ, nó nổi trội hơn hẳn so với những vùng đất khác của Khorasan, và cánh chim của hòa bình và sự bảo vệ bay trên biên giới của nó. Những con người ưu tú của nơi đây nhiều như những hạt mưa tháng tư, và vùng đất này có thể so sánh với những thiên đường."

Quân đồn trú ở Merv chỉ khoảng 12.000, và thành phố tràn ngập những người chạy trốn từ phía đông của đế quốc Khwarezmia. Trong 6 ngày, Đà Lôi bao vây thành phố, và đến ngày thứ bảy, ông ta tấn công. Tuy nhiên, quân đồn trú đã chống trả lại cuộc tấn công và phản công lại quân Mông Cổ. Lực lượng đồn trú bị đánh bật trở lại phải lui vào trong thành phố. Ngày hôm sau, thành chủ của thành phố đầu hàng với lời hứa của Đà Lôi sẽ đảm bảo mạng sống cho cư dân. Tuy nhiên, ngay khi nắm quyền kiểm soát thành phố, Đà Lôi tàn sát hầu hết những người đầu hàng, trong một cuộc thảm sát thậm chí có thể còn lớn hơn cuộc thảm sát ở Urgench. Sau khi công hạ Merv, Đà Lôi tiến về phía tây, tấn công các thành phố Nishapur và Herat. Nishapur thất thủ chỉ sau 3 ngày; ở đây, Thoát Hốt Sát Nhi (Tokuchar), con rể của Thành Cát Tư Hãn bị tử trận, và Đà Lôi giết tất cả những sinh vật sống trong thành phố, không tha cả chó và mèo, với vợ góa của Tokuchar làm chủ trì cuộc giết chóc. Sau khi Nishapur thất thủ, Herat đầu hàng không kháng cự và được tha chết. Với trường hợp những người Bamia ở Hindukush thì lại là một cảnh giết chóc khác, sự kháng cự mạnh mẽ ở đây đã khiến cho một cháu trai của Thành Cát Tư Hãn tử trận. Tiếp theo là các thành phố Toos và Mashad. Đến mùa xuân năm 1221, tỉnh Khurasan đã hoàn toàn nằm trong tay quân Mông Cổ. Để một lượng quân đồn trú ở lại, Đà Lôi quay trở lại phía đông để hội quân với cha ông ta.

Chiến dịch cuối cùng và hậu chiến
Sau khi chiến dịch của quân Mông Cổ kết thúc ở Khurasan, quân đội của Shah đã tan rã. Jalal ad-Din Mingburnu, người kế vị sau cái chết của Shah, bắt đầu tập hợp tàn quân ở phía nam, trong vùng thuộc Afghanistan ngày nay. Thành Cát Tư Hãn phái các lực lượng truy lùng quân đội do Jalal al-Din tập hợp, và hai bên chạm trán ở thị trấn Parwan vào mùa xuân năm 1221. Cuộc đụng độ này là một thất bại nhục nhã đối với các lực lượng Mông Cổ. Thành Cát Tư Hãn nổi giận, tự mình cầm quân tiến về phía nam, và tiêu diệt quân của Jalal al-Din trên sông Ấn. Jalal al-Din chạy trốn vào Ấn Độ. Thành Cát Tư Hãn truy lùng vị Shah mới này ở bờ phía nam sông Ấn một thời gian, nhưng không tìm được. Đại hãn quay trở lại phía bắc, mặc kệ Shah ở Ấn Độ.

Sau khi những trung tâm đối kháng còn lại bị tiêu diệt, Thành Cát Tư Hãn trở lại Mông Cổ, đặt một đội quân đồn trú Mông Cổ ở lại. Sự phá hủy và sáp nhập Đế quốc Khwarezmia là một nguy cơ đối với thế giới Hồi giáo, cũng như đối với Đông Âu. Vùng đất mới này là một bàn đạp quan trọng cho quân Mông Cổ dưới thời Oa Khoát Đài, con trai Thành Cát Tư Hãn, để ông ta xâm lược Rus Kiev và Ba Lan, và những chiến dịch sau này đã đưa quân Mông Cổ tới tận Áo, biển Baltic và Đức. Đối với thế giới Hồi giáo, sự sụp đổ của Khwarezmia đã mở đường cho quân Mông Cổ tiến vào Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria. Cả ba nhà nước này đều bị các Hãn về sau chinh phục.

Cuộc chiến với Khwarezmia cũng mang đến một câu hỏi quan trọng đối với việc kế vị. Khi chiến tranh bắt đầu, Thành Cát Tư Hãn đã không còn trẻ, và ông ta có bốn con trai, họ đều là những chiến binh mạnh mẽ và ai cũng có những kẻ trung thành theo mình. Mâu thuẫn đã xảy ra lần đầu tiên trong cuộc bao vây Urgench, và Thành Cát Tư Hãn buộc phải dựa vào người con thứ ba, Oa Khoát Đài, để kết thúc trận chiến. Sau khi Urgench bị tiêu diệt, Thành Cát Tư Hãn chính thức chọn Oa Khoát Đài là người kế vị, cũng như ra luật rằng các Hãn về sau phải là hậu duệ trực tiếp của Hãn trước đó. Dù luật này được thiết lập, nhưng 4 người con cuối cùng cũng mâu thuẫn, và những cuộc mâu thuẫn này thể hiện sự bất ổn trong Hãn quốc mà Thành Cát Tư Hãn tạo dựng.

Truật Xích không bao giờ tha thứ cho cha mình, và không còn cách nào hơn, là rút khỏi các cuộc chiến tranh của Mông Cổ sau này, tiến về phía bắc, nơi ông ta từ chối đến gặp Thành Cát Tư Hãn dù nhận được lệnh phải đến. Thật ra, trước khi chết, Thành Cát Tư Hãn cũng dự tính một cuộc tấn công người con phản loạn này. Sự cay đắng này chuyển qua con trai của ông ta là Bạt Đô (Batu), đặc biệt là đến cháu ông, và Biệt Nhi Ca Hãn (Berke Khan) (của Kim Trướng Hãn quốc), những người đã chinh phục Rus Kiev. Khi những người Mamluk Ai Cập giáng cho người Mông Cổ một trong những thất bại đáng kể nhất ở trận Ain Jalut năm 1260, hãn Húc Liệt Ngột (Hulegu Khan), một trong những cháu trai của Thành Cát Tư Hãn, con trai của Đà Lôi, người đã cướp phá Baghdad năm 1258, đã không thể trả thù thất bại đó vì người anh em họ của ông là Biệt Nhi Ca Hãn (đã cải sang Hồi giáo), đã tấn công ông ở Ngoại Kavkaz để trợ giúp Hồi giáo, và đây là lần đầu tiên người Mông Cổ đánh người Mông Cổ. Những mầm mống của cuộc chiến đó bắt nguồn từ cuộc chiến với Khwarezmia khi những người cha của họ tranh đoạt quyền lãnh đạo tối cao.

Xem thêm
 Mông Cổ xâm lược Trung Á
 Đế quốc Khwarazmia

Chú thích

Tham khảo
 Amitai-Preiss, Reuven. The Mamluk-Ilkhanid War, Cambridge University Press, 1996. (ISBN 0-521-52290-0)
 Chambers, James. The Devil's Horsemen: The Mongol Invasion of Europe, Atheneum, 1979. (ISBN 0-689-10942-3)
 Greene, Robert. The 33 Strategies of War, New York: Viking Penguin, 2006. (ISBN 978-0-14-311278-5)
 Hildinger, Erik. Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700, Sarpedon Publishers, 1997. (ISBN 1-885119-43-7)
 Morgan, David. The Mongols, 1986. (ISBN 0-631-17563-6)
 Nicolle, David. The Mongol Warlords: Ghengis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane, Brockhampton Press, 1998. (ISBN 1-85314-104-6)
 Ratchnevsky, Paul. Genghis Khan: His Life and Legacy. Translated and edited by Thomas Nivison Haining. Oxford: Blackwell, 1994. (ISBN 978-0-631-18949-7)
 Reagan, Geoffry. The Guinness Book of Decisive Battles, New York: Canopy Books, 1992.
 Saunders, J.J. The History of the Mongol Conquests, Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971. (ISBN 0-8122-1766-7)
 Sicker, Martin. The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna, Praeger Publishers, 2000. (ISBN 0-275-96892-8)
 Soucek, Svat. A History of Inner Asia, Cambridge, 2000. (ISBN 978-0-521-65704-4)
 Stubbs, Kim. Facing the Wrath of Khan." Military History (May 2006): 30-37.

Liên kết
 Một bản đồ về các sự kiện  được đề cập đến trong bài viết.

Xung đột thế kỷ 13
Chiến tranh của người Mông Cổ
Lịch sử Kazakhstan
Lịch sử Uzbekistan
Đế quốc Mông Cổ
Lịch sử Iran
Lịch sử Mông Cổ
Lịch sử Turkmenistan
Xung đột năm 1219
Xung đột năm 1220
Xung đột năm 1221
Lịch sử Hồi giáo
Lịch sử quân sự Uzbekistan
Thế kỷ 13 ở Iran


title: Kinh tế Myanmar

text:
Kinh tế Myanmar là một trong những nền kinh tế kém phát triển nhất thế giới, đã phải chịu hàng thập kỷ trì trệ do quản lý yếu kém và cấm vận quốc tế. GDP của Myanmar là 71,2 tỉ USD (ước lượng 2019) và tăng trưởng trung bình 2,9% một năm, thấp nhất trong Tiểu vùng Sông Mekong Mở rộng. EU, Hoa Kỳ và Canada đã áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế Myanmar, nhưng những lệnh cấm vận này đã được dỡ bỏ từ năm 2011 sau khi Myanmar chuyển từ chính phủ quân sự sang chế độ dân sự.

Về mặt lịch sử, Myanmar là con đường giao thương chính giữa Ấn Độ và Trung Quốc từ thế kỷ I TCN. Các quốc gia Môn ở Myanmar đã đóng vai trò như là trung tâm thương mại quan trọng tại vịnh Bengal. Sau khi Myanmar bị chinh phục bởi người Anh, quốc gia này đã trở thành đất nước giàu có nhất ở Đông Nam Á. Đó cũng một thời là nhà xuất khẩu gạo đứng đầu thế giới, từng sản xuất 75% lượng gỗ tếch cho thế giới và có tỉ lệ cao dân chúng biết chữ.

Sau khi thành lập chính phủ nghị viện năm 1948, thủ tướng U Nu đã thi hành chính sách quốc hữu hóa. Chính phủ cũng đã cố thực hiện một kế hoạch tám năm thiếu tính toán. Đến năm 1950, xuất khẩu gạo đã giảm 2/3 và khoáng sản giảm 96%. Cuộc đảo chính năm 1962 đã đưa đến chương trình kinh tế được gọi là "Con đường đưa Myanmar đi lên xã hội chủ nghĩa", một kế hoạch nhằm quốc hữu hóa toàn nền kinh tế. Chương trình thất bại thảm hại này đã biến Myanmar thành một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới.

Năm 2011, khi chính phủ của tân tổng thống Thein Sein nắm quyền điều hành đất nước, Myanmar đã thi hành một chính sách cải cách nhiều mặt bao gồm việc chống tham nhũng, chỉnh sửa tỷ giá hối đoái, sửa luật đầu tư nước ngoài và thuế. Đầu tư nước ngoài tăng từ 300 triệu USD trong năm 2009-10 lên 20 tỷ USD trong năm 2010-11, tương đương 667%. Dòng vốn chảy vào lớn làm cho đồng tiền Myanmar tăng giá trị thêm 25%. Để đối phó tình trạng này, chính phủ đã nới lỏng các hạn chế nhập khẩu và hủy bỏ hết thuế xuất khẩu. Mặc cho vấn đề về tiền tệ hiện nay, nền kinh tế Myanmar được dự đoán sẽ tăng trưởng khoảng 8,8% trong năm 2011. Sau khi hoàn thành cảng nước sâu Dawei trị giá 58 triệu USD, Myanmar dự kiến sẽ là trung tâm thương mại kết nối Đông Nam Á và Biển Đông với Ấn Độ Dương, tiếp nhận hàng hóa từ Trung Đông, châu Âu và châu Phi thông qua biển Andaman, thúc đẩy sự phát triển của khu vực ASEAN.

Lịch sử

Trước khi là thuộc địa
Trước khi trở thành thuộc địa của Anh, nền kinh tế Myanmar về bản chất là nền kinh tế tự cung tự cấp. Phần lớn dân cư liên quan đến hoạt động sản xuất gạo và làm nông nghiệp Miến Điện cũng thiếu một hệ thống tiền tệ chính thức cho đến triều vua Mindon Min vào giữa thế kỷ XIX. Đất đai về mặt hình thức là thuộc về nhà vua. Hơn nữa, vua cũng kiểm soát việc xuất khẩu, cùng với việc khai thác đá quý, các giếng dầu và sản xuất gỗ tếch. Myanmar liên quan mật thiết đến thương mại ở Ấn Độ Dương. Gỗ tếch nguyên khối là một mặt hàng xuất khẩu có giá trị, được người châu Âu dùng để đóng tàu do độ bền của nó, và đã trở thành mặt hàng xuất khẩu chính của Myanmar từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX.

Thời kỳ thuộc địa (1885 - 1948)
Trong thời gian bị Anh chiếm đóng, Myanmar là quốc gia giàu có nhất ở Đông Nam Á. Nó cũng từng là nhà xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Dưới chính quyền thuộc địa, Myanmar cung ứng dầu thông qua công ty dầu Burma. Myanmar cũng là nước giàu tài nguyên thiên nhiên và nguồn lao động. Nó sản xuất 75% lượng gỗ tếch của thế giới và có tỉ lệ dân chúng biết chữ cao. Vậy nên người ta tin rằng Myanmar sẽ phát triển nhanh chóng.

Độc lập

Thiết quân luật (1988 - 2011)

Xem thêm
Kinh tế Lào
Kinh tế Campuchia

chú thích

Liên kết ngoài
News, information, journals, magazines related to Burmese business and commerce

Myanmar


title: Danh sách phần mềm nguồn mở và miễn phí (thương mại điện tử)

text:
0

Đây là danh sách các phần mềm thương mại điện tử đáng chú ý. Các phần mềm này miễn phí và là phần mềm mã mở.

Tham khảo

Xem thêm

 Thương mại điện tử
 Kinh doanh điện tử
 Hình thức kinh doanh Doanh nghiệp với Khách hàng
 Mã nguồn mở
  Phần mềm mã nguồn mở
 Ứng dụng Web

Liên kết ngoài

A 2008 review about several open source shopping carts
Tutorials and articles on eCommerce
Free And Open Source PHP Shopping Carts
PHP Shopping Carts Scripts

Phần mềm nguồn mở
Thương mại điện tử
Ứng dụng Web


title: Ôtômat cây

text:
Ôtômat cây (tiếng Anh: tree automaton) là một loại máy trạng thái. Ôtômat cây xử lý cấu trúc cây, thay vì xâu như các máy trạng thái thường gặp.

Bài viết này đề cập đến ôtômat phân nhánh cây, tương đương với các ngôn ngữ chính quy của cây. Một khái niệm ôtômat cây khác có thể tìm thấy là ôtômat duyệt cây.

Tương tự ôtômat cổ điển, ôtômat cây hữu hạn có thể xác định (ÔHX) hoặc không (ÔHK). Theo cách xử lý cây đầu vào, ôtômat cây hữu hạn có thể thuộc vào hai loại: (a) dưới lên, (b) trên xuống. Đây là vấn đề quan trọng vì mặc dù ôtômat ÔHK trên xuống và ÔHK dưới lên tương đương về khả năng biểu diễn nhưng ÔHX trên xuống kém hơn hẳn ôtômat dưới lên tương ứng vì tính chất của cây xác định bởi ÔHX trên xuống chỉ có thể phụ thuộc vào tính chất của đường đi. ÔHX dưới lên mạnh ngang với ÔHK.

Định nghĩa
Một bảng chữ cái xếp hạng là một cặp bảng chữ cái  và hàm bậc (arity) sao cho có thể xây dựng một số hạng. Các thành tố trống (bậc bằng không) còn được gọi là hằng. Toán hạng được xây dựng bằng các ký hiện bậc một và hằng có thể được coi là xâu. Bậc cao hơn tạo ra cây.

Một ôtômat cây hữu hạn trên  được định nghĩa là:

Ở đây,  là tập các trạng thái,  là một bảng chữ cái xếp hạng  là một tập các trạng thái kết thúc và  là tập luật chuyển trạng thái, nghĩa là các luật viết lại một nút có các con là trạng thái thành nút trạng thái mới.

Không có trạng thái bắt đầu nhưng các luật chuyển cho ký hiệu hằng (nút lá) có thể được coi là các luật bắt đầu. Cây được chấp nhận nếu trạng thái ở gốc là một trạng thái chấp nhận.

Một ôtômat hữu hạn trên xuống trên  được định nghĩa bởi:

Có hai điểm khác biệt với ôtômat cây dưới lên: thứ nhất, , tập trạng thái đầu thay cho ; thứ hai, các luật chuyển đi theo chiều ngược lại, nghĩa là viết lại một nút trạng thái thành nút với các nút con là trạng thái. Cây được chấp nhận nếu mọi nhánh đều được duyệt qua theo cách này.

Các luật viết lại khiến các ký hiệu của  'di chuyển' dọc theo các nhánh của cây.

Tính chất

Tính xác định

Khả năng nhận dạng
Với một ôtômat dưới lên, một số hạng nền  (nghĩa là một cây) được đoán nhận nếu có một phép biến đổi bắt đầu từ t và kết thúc bởi q(t). Ngược lại, với ôtômat trên xuống, một số hạng nền  được đoán nhận nếu có một phép biến đổi bắt đầu từ q(t) và kết thúc bằng t, với q(t) là một trạng thái bắt đầu.

Ngôn ngữ cây  được đoán nhận bởi ôtômat cây  là tập hợp tất cả số hạng nền được đoán nhạn bởi . Một tập các số hạng nền có thể được đoán nhận nếu tồn tại một ôtômat cây đoán nhận nó.

Một thuộc tính quan trọng là biến đổi đồng hình tuyến tính (nghĩa là bảo tồn bậc) không thay đổi tính đoán nhận được.

Tính đầy đủ và giản lược
Một ôtômat cây hữu hạn không xác định là đầy đủ nếu có ít nhất một luật chuyển cho mỗi cặp ký hiệu-trạng thái. Một trạng thái  là đến được nếu có một số hạng nền (ground term)  sao cho có một phép biến đổi từ  đến . Một ôtômat cây hữu hạn là giản lược nếu mọi trạng thái của nó đều đến được.

Định lý bơm

Bao đóng
Lớp các ngôn ngữ cây có thể nhận dạng được là đóng với các phép hợp, bù và giao.

Định lý Myhill-Nerode

Tham khảo

Kiến thức trong trang này đều lấy từ chương một, sách "Tree automata techniques and applications" - http://tata.gforge.inria.fr

Liên kết ngoài
 (OCaml) Grappa - Ranked and Unranked Tree Automata Libraries (http://www.grappa.univ-lille3.fr/~filiot/tata/)
 (OCaml) Timbuk - Tools for Reachability Analysis and Tree Automata Calculations (http://www.irisa.fr/celtique/genet/timbuk/)
 (Java) LETHAL - Library for working with finite tree and hedge automata (http://lethal.sf.net/)
 (Isabelle [OCaml, SML, Haskell]) - Machine-Checked Tree Automata Library (http://afp.sourceforge.net/entries/Tree-Automata.shtml)
 (C++) VATA: A Library for Efficient Manipulation of Non-Deterministic Tree Automata - (http://www.fit.vutbr.cz/research/groups/verifit/tools/libvata/)

Cây (cấu trúc)
Lý thuyết ôtômat


title: Chính phủ với Công dân

text:
Chính phủ với Công dân (viết tắt G2C của từ Government-to-citizen) là mối liên kết thông tin giữa chính phủ và các công dân hoặc cá nhân riêng lẻ. Mô hình này thường xảy ra thông qua các Công nghệ Thông tin Liên lạc (ITC) nhưng cũng bao gồm gửi thư trực tiếp và các chiến dịch truyền thông. G2C có thể xảy ra trong các mức độ như đảng phái, bang và địa phương. G2C ngược với G2B, hay còn gọi là mạng Chính phủ với Doanh nghiệp.

Một ví dụ mạng G2C liên bang là USA.gov: cổng thông tin Web chính thức của nước Mỹ, thông qua đó có nhiều ví dụ khác từ các chính phủ trên toàn cầu.

Tham khảo

Xem thêm
 Thương mại điện tử
 Kinh doanh điện tử
 Chính phủ với Doanh nghiệp

Kinh doanh điện tử
Thương mại điện tử


title: Instagram

text:
Instagram (thường được viết tắt là Insta hay IG) là một dịch vụ mạng xã hội chia sẻ hình ảnh và video của Mỹ được tạo ra bởi Kevin Systrom và Mike Krieger. Vào tháng 4 năm 2012, Facebook (nay là Meta) đã mua lại dịch vụ này với giá khoảng 1 tỷ đô la Mỹ bằng tiền mặt và cổ phiếu. Ứng dụng cho phép người dùng tải lên các phương tiện có thể được chỉnh sửa bằng các bộ lọc và được sắp xếp theo các thẻ bắt đầu bằng # và gắn thẻ địa lý. Bài đăng có thể được chia sẻ công khai hoặc với những người theo dõi đã được phê duyệt trước. Người dùng có thể duyệt nội dung của người dùng khác theo thẻ và vị trí và xem nội dung thịnh hành. Người dùng có thể thích ảnh và theo dõi những người dùng khác để thêm nội dung của họ vào nguồn cấp dữ liệu cá nhân.

Instagram ban đầu được phân biệt bằng cách chỉ cho phép đóng khung nội dung theo tỷ lệ khung hình vuông (1: 1) với 640 pixel để phù hợp với chiều rộng hiển thị của iPhone vào thời điểm đó. Vào năm 2015, những hạn chế này đã được nới lỏng với việc tăng lên 1080 pixel. Dịch vụ cũng bổ sung các tính năng nhắn tin, khả năng bao gồm nhiều hình ảnh hoặc video trong một bài đăng và tính năng Câu chuyện — tương tự như Snapchat đối lập chính — cho phép người dùng đăng ảnh và video lên nguồn cấp dữ liệu tuần tự, với mỗi bài đăng có thể truy cập bằng những người khác trong 24 giờ mỗi. Kể từ tháng 1 năm 2019, tính năng Câu chuyện được 500 triệu người dùng sử dụng hàng ngày.

Ban đầu được ra mắt cho iOS vào tháng 10 năm 2010, Instagram nhanh chóng trở nên phổ biến, với một triệu người dùng đăng ký trong hai tháng, 10 triệu trong một năm và 1 tỷ tính đến tháng 6 năm 2018. Phiên bản Android được phát hành vào tháng 4 năm 2012, tiếp theo là giao diện màn hình giới hạn tính năng vào tháng 11 năm 2012, ứng dụng Fire OS vào tháng 6 năm 2014 và ứng dụng dành cho Windows 10 vào tháng 10 năm 2016. Tính đến tháng 10 năm 2015, hơn 40 tỷ ảnh đã được đã tải lên. Mặc dù được ca ngợi về sức ảnh hưởng của nó, Instagram vẫn là đối tượng bị chỉ trích, đáng chú ý nhất là thay đổi chính sách và giao diện, cáo buộc kiểm duyệt và nội dung bất hợp pháp hoặc không đúng do người dùng tải lên.

Tính đến tháng 1 năm 2021, người được theo dõi nhiều nhất là cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Bồ Đào Nha Cristiano Ronaldo với hơn 275 triệu người theo dõi. Tính đến ngày 14 tháng 1 năm 2019, bức ảnh được thích nhất trên Instagram là bức ảnh về một quả trứng, được đăng bởi tài khoản @world_record_egg, được tạo ra với mục đích duy nhất là vượt qua kỷ lục 18 triệu lượt thích trước đó trên một bài đăng của Kylie Jenner. Bức tranh hiện có hơn 55 triệu lượt thích. Instagram trở thành ứng dụng di động được tải xuống nhiều thứ 4 trong những năm 2010.

Lịch sử ra đời
Instagram được thành lập bởi Kevin Systrom và Mike Krieger, ban đầu được đặt tên là burbn, một chương trình check-in giống foursquare, sử dụng nền tảng HTML5. Họ cùng nhau huy động khoảng 500 nghìn USD đầu tư từ quỹ Andreessen Horowitz và quỹ Baseline Ventures. 7 tháng sau, họ đưa ra ứng dụng Instagram.

Ngày 6-10-2010, Instagram được phát hành trên App Store.

Phát triển
Vào tháng năm 2010, con số người dùng instagram là 1 triệu người. Chỉ vài tháng sau đó vào tháng 6 năm 2011, Instagram đã công bố tổng số người dùng lên đến 5 triệu người và nhanh chóng tăng lên con số 10 triệu người dùng vào tháng 9 năm 2011. Tháng 4, 2012 có tổng cộng 3 triệu tài khoản được lập trên Instagram. Vào tháng 12 năm 2014, nhà đồng sáng lập Kevin Systrom đã công bố có tới hơn 300 triệu người dùng đăng nhập vào ứng dụng mỗi tháng.

Liên quan đến các bức ảnh được đăng tải lên instagram, vào tháng 7 năm 2011 có 100 triệu tấm ảnh đã được đăng tải lên ứng dụng này. Con số sau là 150 triệu vào tháng 8 ngay sau đó. Vào tháng 5 năm 2012, ước tính cứ mỗi giây lại có 58 bức ảnh được đăng tải lên và 1 người dùng mới đăng ký tạo tài khoản. Số lượng ảnh được đăng tải qua ứng dụng này ước tính đã vượt quá con số 1 tỷ cho đến này.

Instagram đưa ra một số quy định cho người dùng gồm có yêu cầu người dùng phải trên 13 tuổi. Ứng dụng này cũng nghiêm cấm các bức ảnh đăng tải có nội dung liên quan đến bạo lực, hình khỏa thân, hình ảnh khiêu dâm cùng một số trách nhiệm dành cho tài khoản người dùng.

Instagram không xác nhận quyền sở hữu của các hình ảnh đăng tải thông qua ứng dụng này bao gồm có nội dung, dữ liệu, hình ảnh, video, các đoạn âm thanh, các tác phẩm nghệ thuật...

Ngày 9/8/2012, Ellie Goulding đã cho ra đời một music video cho tác phẩm mới của mình có tên "Anything Could Happen". Các hình ảnh được sử dụng trong video được lấy từ hơn 1,200 hình ảnh được đăng tải qua Instagram với nội dung liên quan đến các từ ngữ và lời của ca khúc.

Số lượng tài khoản đang hoạt động trên Instagram là 100 triệu tài khoản, con số thống kê vào ngày 27/2/2013. Vào tháng 9/2012, công ty đã công bố số lượng tài khoản đang hoạt động là 150 triệu tài khoản.

Rất nhiều ngôi sao và người nổi tiếng có một tài khoản instagram dùng để chia sẻ các hình ảnh, video về các sản phẩm nghệ thuật của mình cũng như đời tư cho người hâm mộ.

Tạp chí Time của Mỹ xếp hạng Instagram vào danh sách 50 ứng dụng tuyệt vời nhất chạy trên hệ điều hành Android vào năm 2013.

Vào cuối năm 2016, Instagram đã cập nhật thêm tính năng "Stories" và "Live" cho người dùng toàn cầu.

Đầu năm 2021, Instagram đã cập nhật thêm tính năng "Reels".

Giải thưởng
Giải Shorty cho Ứng dụng

Đề cử
Giải Sự lựa chọn của Giới trẻ cho Mạng xã hội được yêu thích nhất

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang của Instagram trên Facebook
 "#Nofilter" podcast with the founders of Instagram (ngày 30 tháng 5 năm 2013)
 How I Built This podcast - Instagram: Kevin Systrom and Mike Krieger

Phần mềm miễn phí
Mạng xã hội
Phần mềm cho iOS
Chia sẻ ảnh
Phần mềm năm 2010