title: Trogoderma ornatum

text:
Trogoderma ornatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Say miêu tả khoa học năm 1825.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma paralia

text:
Trogoderma paralia là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Beal miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma parvum

text:
Trogoderma parvum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma pectinicornis

text:
Trogoderma pectinicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma peruviana

text:
Trogoderma peruviana là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma picinum

text:
Trogoderma picinum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1945.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma plagifer

text:
Trogoderma plagifer là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Casey miêu tả khoa học năm 1916.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma primum

text:
Trogoderma primum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Jayne miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma punctatum

text:
Trogoderma punctatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Broun miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma puncticolle

text:
Trogoderma puncticolle là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Broun miêu tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma quadrifasciatum

text:
Trogoderma quadrifasciatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Broun miêu tả khoa học năm 1893.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma reitteri

text:
Trogoderma reitteri là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma rubiginosum

text:
Trogoderma rubiginosum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Solier miêu tả khoa học năm 1849.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma ruficolle

text:
Trogoderma ruficolle là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma rufipenne

text:
Trogoderma rufipenne là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma rufonotatum

text:
Trogoderma rufonotatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma rufopictum

text:
Trogoderma rufopictum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Arrow miêu tả khoa học năm 1915.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma schawalleri

text:
Trogoderma schawalleri là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Háva miêu tả khoa học năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma schmorli

text:
Trogoderma schmorli là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma seminigrum

text:
Trogoderma seminigrum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1915.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma serraticorne

text:
Trogoderma serraticorne là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1792.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma serratum

text:
Trogoderma serratum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Dejean miêu tả khoa học năm 1837.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma serrigerum

text:
Trogoderma serrigerum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1877.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma setulosum

text:
Trogoderma setulosum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma signatum

text:
Trogoderma signatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1877.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma silvicolum

text:
Trogoderma silvicolum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1949.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma simplex

text:
Trogoderma simplex là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Jayne miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma sinense

text:
Trogoderma sinense là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma singulare

text:
Trogoderma singulare là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma sinistrum

text:
Trogoderma sinistrum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Fall miêu tả khoa học năm 1926.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma socium

text:
Trogoderma socium là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Lea miêu tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma stachi

text:
Trogoderma stachi là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Mroczkowski miêu tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma sternale

text:
Trogoderma sternale là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Jayne miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma
Dermestidae


title: Trogoderma subfascia

text:
Trogoderma subfascia là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Dahl miêu tả khoa học năm 1823.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma sub-fasciata

text:
Trogoderma sub-fasciata là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Dahl Dejean miêu tả khoa học năm 1821.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma subrotundatum

text:
Trogoderma subrotundatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma subtile

text:
Trogoderma subtile là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma tasmanicum

text:
Trogoderma tasmanicum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma tenuefasciata

text:
Trogoderma tenuefasciata là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma teukton

text:
Trogoderma teukton là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Beal miêu tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma thoracicum

text:
Trogoderma thoracicum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma tolarnense

text:
Trogoderma tolarnense là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma unifasciatum

text:
Trogoderma unifasciatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma variabile

text:
Trogoderma variabile là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Ballion miêu tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma variegatum

text:
Trogoderma variegatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Solier miêu tả khoa học năm 1849.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma varipes

text:
Trogoderma varipes là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma varium

text:
Trogoderma varium là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Matsumura & Yokoyama miêu tả khoa học năm 1928.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma versicolor

text:
Trogoderma versicolor là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Creutzer miêu tả khoa học năm 1799.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma
Động vật được mô tả năm 1799


title: Trogoderma vicinum

text:
Trogoderma vicinum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Dejean miêu tả khoa học năm 1837.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma villosa

text:
Trogoderma villosa là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Dahl miêu tả khoa học năm 1823.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma vulneratum

text:
Trogoderma vulneratum là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Fauvel miêu tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma westerduijni

text:
Trogoderma westerduijni là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Háva & Herrmann miêu tả khoa học năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma whitei

text:
Trogoderma whitei là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Armstrong miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma yorkense

text:
Trogoderma yorkense là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoderma yunnaeunsis

text:
Trogoderma yunnaeunsis là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Zhang & Liu in Liu & Zhang miêu tả khoa học năm 1986.

Chú thích

Tham khảo

Trogoderma


title: Trogoparvus sulcatopygus

text:
Trogoparvus sulcatopygus là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Trogoparvus


title: Trogoparvus sumatrensis

text:
Trogoparvus sumatrensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Háva miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Trogoparvus


title: Tryoniopsis granulata

text:
Tryoniopsis granulata là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Dunstan miêu tả khoa học năm 1923.

Chú thích

Tham khảo

Tryoniopsis


title: Tryoniopsis punctata

text:
Tryoniopsis punctata là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Jell miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Tryoniopsis


title: Turcicornis kopeckyi

text:
Turcicornis kopeckyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Háva miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Turcicornis


title: Volvicornis rufescens

text:
Volvicornis rufescens là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Volvicornis


title: Zhantievus lymantriae

text:
Zhantievus lymantriae là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Beal miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Zhantievus


title: Dermestidae

text:
Dermestidae là một họ bọ cánh cứng. Họ này được Latreille miêu tả khoa học năm 1804.

Phân loại học
Họ này gồm các phân bậc thấp hơn gồm:
 Phân họ Dermestinae Latreille, 1804
 Tông Dermestini Latreille, 1804
 Tông Marioutini Jakobson, 1913
 Phân họ Thorictinae Agassiz, 1846
 Tông Thaumaphrastini Anderson, 1949
 Tông Thorictini Agassiz, 1846
 Phân họ Orphilinae LeConte, 1861
 Phân họ Trinodinae Casey, 1900
 Tông Cretonodini Kirejtshuk and Azar, 2009
 Tông Thylodriini Semenov, 1909
 Tông Trinodini Casey, 1900
 Tông Trinoparvini Háva, 2010
 Phân họ Att ageninae Laporte, 1840
 Tông Attagenini Laporte, 1840
 Tông Egidyellini Semenov, 1914
 Phân họ Megatominae Leach, 1815
 Tông Anthrenini Gistel, 1848
 Tông Megatomini Leach, 1815

Chú thích

Tham khảo

Họ côn trùng


title: Anthrenus pulaskii

text:
Anthrenus pulaskii là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Kadej miêu tả khoa học năm 2011.

Etymologie
Het epitheton is een patroniem ter ere van de Pools-Amerikaanse patriot Kazimierz Pulaski.

Voorkomen
Anthrenus pulaskii is alleen bekend van Blythe in Hoa Kỳ.

Chú thích

Tham khảo

}}

Anthrenus


title: William Monahan

text:
William J. Monahan (sinh ngày 3 tháng 11 năm 1960) là một nhà viết kịch và tiểu thuyết gia Mỹ. Kịch bản sản xuất thứ nhì của ông là The Departed, một bộ phim mà ông giành được một giải thưởng WGA và một giải thưởng Oscar cho Kịch bản chuyển thể hay nhất.

Monahan đã học Đại học Massachusetts tại Amherst, nơi ông học kịch Elizabeth và Jacobea. Ông đã chuyển đến Thành phố New York và đã góp phần cho alternative weekly New York Press và Talk, Maxim và Spy.. Trong năm 1997, Monahan đã giành 1 giải thưởng Pushcart Prize cho câu chuyện ngắn của ông "A Relation of Various Accidents Observable in Some Animals Included in Vacuo".. Monahan là 1 biên tập viên tại Spy trong năm cuối cùng của tạp chí, nơi ông sẽ đến ở gần các vấn đề hàng tháng để viết lại các bài báo và cải thiện những chuyện đùa.

Tham khảo

Sinh năm 1960
Nam biên kịch Mỹ
Nhân vật còn sống
Tiểu thuyết gia Mỹ thế kỷ 20
Nam tiểu thuyết gia Mỹ
Nam nhà văn Mỹ thế kỷ 20


title: Oscar Luigi Scalfaro

text:
Oscar Luigi Scalfaro (9 tháng 9 năm 1918 - 29 tháng 1 năm 2012) là một chính trị gia Ý là Tổng thống thứ chín của Cộng hòa Italia từ năm 1992 đến năm 1999, và sau đó là thượng nghị sĩ về cuộc đời. Trước đây là một thành viên của Dân chủ Kitô giáo, ông thuộc đảng Dân chủ trung tâm.

Tiểu sử

Scalfaro sinh ra ở Novara, tỉnh Novara vào ngày 9 tháng 9 năm 1918. Ông được nuôi dạy trong bầu không khí tôn giáo. Ông trở thành thành viên của hiệp hội Azione Cattolica (Công giáo) vào năm 12 tuổi và giữ huy hiệu trên ve áo cho đến khi ông qua đời.

Scalfaro học luật tại Đại học Cattolica của Milan và tốt nghiệp vào ngày 30 tháng 7 năm 1941. Ngày 21 tháng 10 năm 1942, ông vào thẩm phán. Năm 1945, sau khi kết thúc Thế chiến II, ông trở thành luật sư công tố và cho đến nay ông là luật sư người Ý cuối cùng đã nhận án tử hình: tháng 7 năm đó, cùng với hai người khác, ông là công tố viên trong Phiên tòa xét xử cựu chiến binh Novara Enrico Vezzalini và servicemen Arturo Missiato, Domenico Ricci, Salvatore Santoro, Giovanni Zeno và Raffaele Infante, bị buộc tội "hợp tác với quân xâm lược Đức". Sau một cuộc tranh luận kéo dài ba ngày, cả sáu người đều bị lên án. Câu này được thực hiện vào ngày 23 tháng 9 năm 1945. Sau đó, ông nhận thêm một án tử hình, nhưng bị cáo đã được tha thứ trước khi cuộc hành quyết có thể diễn ra. Năm 1946 ông được bầu vào Quốc hội Lập hiến và sau đó vào năm 1948 ông trở thành một phó đại diện cho huyện của Turin. Ông được bầu lại lần thứ 10 liên tiếp cho đến năm 1992. Trong bữa tiệc Democrazia Cristiana, ông đã liên kết với cánh hữu của mình.

Vào ngày 25 tháng 5 năm 1992, ông được bầu làm Tổng thống Cộng hoà Ý, sau hai tuần bế tắc về những nỗ lực không thành công để đạt được thỏa thuận. Việc giết hại thẩm phán chống lại Mafia Giovanni Falcone đã thúc đẩy cuộc bầu cử của ông. Nhiệm vụ của ông ta kết thúc vào tháng 5 năm 1999, và ông ta tự động trở thành thành viên của Thượng viện.

Vào ngày 7 tháng 4 năm 1994, Scalfaro đồng nhiệm tại buổi hòa nhạc Giáo hoàng để kỷ niệm Shoah tại Sala Nervi ở thành phố Vatican, cùng với Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II, và Trưởng Rabbi của Rôma Elio Toaff.

Trong thời gian gần đây, Scalfaro là chủ tịch của ủy ban ủng hộ việc bãi nhiệm, trong cuộc trưng cầu dân ý vào ngày 25 và 26 tháng 6 năm 2006, về cải cách hiến pháp đã được thông qua tại quốc hội vào năm trước bởi đa số phần trăm đa số. Cùng với tất cả những người trung tâm-trái (và một vài nhân vật trung tâm-quyền), Scalfaro coi nó là nguy hiểm cho sự thống nhất quốc gia và vì những lý do khác. Những người chống đối cuộc cải cách đã giành chiến thắng trong cuộc trưng cầu dân ý.

Scalfaro là cựu tổng thống còn sống sót của Ý và là thành viên lâu đời thứ hai của Thượng viện sau Rita Levi-Montalcini. Do đó, ông đã đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch tạm thời của cuộc bầu cử mới được bầu lên sau cuộc bầu cử tổng thống năm 2006, vì Levi Montalcini đã từ chối vai diễn vì tuổi tác của bà. Điều này làm cho ông trở thành một trong ba chính trị gia trong lịch sử Ý đã chủ trì ba văn phòng có tiếng tăm nhất ở Cộng hòa Italia: Tổng thống Cộng hoà, Chủ tịch Thượng viện và Chủ tịch của Đại hội đồng; Những người khác là Sandro Pertini và Enrico De Nicola.

Chú thích

Liên kết ngoài

Tổng thống Ý
Chính khách Ý
Sinh năm 1918
Mất năm 2012


title: Mực ống châu Âu

text:
Mực ống châu Âu (danh pháp hai phần: Loligo vulgaris) là một loài mực ống lớn thuộc họ Loliginidae. Nó hiện diện nhiều trong các vùng nước ven biển từ Biển Bắc đến bờ biển phía tây của châu Phi. Loài này sống từ mực nước biển đến độ sâu 500 m. Lớp vỏ của nó có chiều dài lên đến 40 cm. Loài này được mở rộng khai thác thủy sản thương mại.

Loligo reynaudii, mực ống Hảo Vọng, trước đây được coi là một phân loài của L. vulgaris.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Vecchione, M., E. Shea, S. Bussarawit, F. Anderson, D. Alexeyev, C.-C. Lu, T. Okutani, M. Roeleveld, C. Chotiyaputta, C. Roper, E. Jorgensen & N. Sukramongkol. (2005).  Phuket Marine Biological Center Research Bulletin 66: 23–26.

Liên kết ngoài
 (Loligo vulgaris reynaudi)
 (Loligo vulgaris vulgaris)
Charles Maxwell videos

V
Động vật được mô tả năm 1798


title: Histioteuthis reversa

text:
Histioteuthis reversa, là một loài mực Histioteuthis. Nó phân bố ở Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, nó đã được ghi nhận ngoài khơi bờ biển của Canada, Nhật Bản, Madeira, Namibia,, New Zealand, Tây Ban Nha, Suriname, và Hoa Kỳ.

H. reversa có áo dài đến 19 cm.

Tham khảo

Mực ống


title: Sepia latimanus

text:
Sepia latimanus là một loài mực nang phân phối rộng rãi từ biển Andaman, phía đông đến Fiji, và phía nam tới miền bắc Australia. Nó là loài mực nang phổ biến nhất trên các rạn san hô, sống ở độ sâu lên đến 30 m.

Các loại mẫu vật được thu thập ở New Guinea và được gửi tại Muséum National d'Histoire Naturelle (Bảo tàng quốc gia lịch sử tự nhiên) tại Paris.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Marinebio.org - Broadclub Cuttlefish

Sepia
Động vật được mô tả năm 1832


title: Cú lợn bồ hóng nhỏ

text:
Cú lợn bồ hóng nhỏ (danh pháp hai phần: Tyto multipunctata) là một loài chim thuộc Chi Cú lợn, Họ Cú lợn. Cú lợn bồ hóng nhỏ sinh sống ở những vùng có khí hậu nhiệt đới, ẩm ướt của Úc. Giống như các loài chim săn mồi khác, con mái (37 cm) lớn hơn con trống (33 cm). Cú lợ bồ hóng nhỏ là một phần quan trọng của môi trường bởi vì chúng là loài săn mồi hiệu quả làm giảm quần thể động vật gặm nhấm. Chúng ăn chủ yếu động vật như chuột, bandicoots, và các động vật gặm nhấm khác, nhưng đôi khi ăn các động vật trên cây như những con chim và sóc bay. Loài cú này sống thọ và có mức sinh sản thấp với một mùa sinh sản từ tháng một-tháng 8. Chúng được phân loại là phổ biến mặc dù họ có một phạm vi môi trường sống hạn chế.
Vài tác giả, kể cả BirdLife International xem nó là phân loài của Tyto tenebricosa.

Chú thích

Tham khảo
Wildlife-australia.com

M
Chim Úc
Động vật được mô tả năm 1912
Chim Queensland
Loài ít quan tâm


title: Cú lợn mặt nạ Taliabu

text:
Cú lợn mặt nạ Taliabu (danh pháp hai phần: Tyto nigrobrunnea) là một loài chim thuộc Chi Cú lợn, Họ Cú lợn (Tytonidae).. Cú lợn mặt nạ Taliabu là loài chim đặc hữu của quần đảo Sula, Indonesia. Loài này được biết đến chỉ từ một mẫu vật, một con mái trưởng thành được thu thập vào năm 1938. Một mẫu gần đây nhìn thấy trong năm 1991 đã không được xác nhận, một số chuyên gia hàng đầu để tiếp tục nghi ngờ sự tồn tại của nó.

Chú thích

Tham khảo
  Database entry includes justification for why this species is endangered
BirdLife Species Factsheet

N
Chim Indonesia
Động vật được mô tả năm 1939


title: Định lý Szemerédi–Trotter

text:
Định lý Szemerédi–Trotter là một định lý trong hình học tổ hợp phát biểu rằng với mọi bộ n điểm và m đường thẳng trên mặt phẳng, số cặp đường thẳng-điểm sao cho điểm nằm trên đường thẳng là

.

Chặn trên này là chặt, nghĩa là tồn tại bộ n điểm và m đường thẳng có số giao điểm đạt đến giá trị đó (chỉ sai khác tỉ lệ hằng số).

Một hệ quả của định lý là như sau. Với mọi bộ n điểm và một số k > 2, số đường thẳng đi qua ít nhất k điểm là

Chứng minh đầu tiên của Szemerédi và Trotter khá phức tạp, sử dụng phương pháp phân chia ô. Sau đó, Székely tìm ra một chứng minh đơn giản sử dụng bất đẳng thức số giao điểm của đồ thị.

Định lý Szemerédi–Trotter có nhiều hệ quả, chẳng hạn như định lý Beck trong hình học.

Chứng minh
Ta có thể loại đi các đường thẳng chỉ chứa một hoặc hai điểm do chúng chỉ tạo ra không quá 2m cặp đường thẳng-điểm sao cho điểm đó nằm trên đường thẳng. Do đó, từ nay ta giả sử mọi đường thẳng đều chứa ít nhất ba điểm.

Nếu một đường thẳng chứa k điểm, thì nó bao gồm k−1 đoạn thẳng rời nhau nối hai trong số n điểm đã cho. Vì vậy nó chứa ít nhất k/2 đoạn thẳng như vậy, do ta giả sử k≥ 3.
Cộng các giá trị này từ tất cả m đường thẳng, ta thu được số đoạn thẳng bằng ít nhất một nửa số cặp đường thẳng-điểm. Nếu đặt e là số đoạn thẳng thì để có được định lý, ta chỉ cần chứng minh .

Xét đồ thị tạo bởi n điểm là các đỉnh, và e đoạn thẳng là các cạnh. Do các đoạn thẳng nằm trên m đường thẳng, và hai đường thẳng giao nhau tại tối đa là một điểm, số giao điểm của đồ thị này là không quá . Áp dụng bất đẳng thức cho số giao điểm,
ta có hoặc e ≤ 7.5n, hoặc m2 ≥ e3 / 33.75n2. Trong cả hai trường hợp e ≤ 3.24n2 / 3m2 / 3 + 7.5n và ta thu được kết quả .

Chứng minh hệ quả
Mỗi cặp điểm xác định đúng một đường thẳng nên có tối đa n(n − 1)/2 đường thẳng chứa ít nhất k điểm, vì k ≥ 2. Chặn trên này cho ta kết quả cần chứng minh nếu k nhỏ
(chẳng hạn k ≤ C với một hằng số cố định C). Do đó chỉ cần xem xét trường hợp k lớn, chẳng hạn k ≥ C.

Giả sử có m đường thẳng chứa ít nhất k điểm. Các đường thẳng này tạo ra mk cặp đường thẳng-điểm mà điểm nằm trên đường thẳng, nên theo định lý Szemerédi–Trotter, ta có

Vì vậy xảy ra một trong ba khả năng sau: , , hoặc
. Trường hợp thứ ba bị loại do ta giả sử k lớn, nên chỉ có thể xảy ra hai trường hợp đầu.
Nhưng trong cả hai trường hợp đầu, với một số tính toán đơn giản ta đều thu được .

Tổng quát hóa lên ℝd
Một tổng quát hóa của định lý này cho ℝd được tìm ra bởi Agarwal và Aronov.
Cho một tập hợp  gồm  điểm, và một tập hợp  gồm  siêu phẳng, sao cho mỗi siêu phẳng đều sinh bởi , số giao điểm giữa  và  là không quá

Một cách tương đương, số siêu phẳng trong  chứa  điểm là không quá

Một ví dụ của Edelsbrunner cho thấy chặn trên này là tối ưu (không tính đến hằng số tuyệt đối).

Solymosi và Tao chứng minh được chặn trên gần chặt cho số giao điểm của một tập hợp điểm với một tập hợp các đa tạp đại số. Chứng minh của họ sử dụng định lý bánh mì dăm bông đa thức.

Tham khảo

Hình học phẳng Euclid
Hình học rời rạc
Định lý trong toán rời rạc


title: Ououso

text:
là vua đời thứ ba của vương quốc Nam Sơn trên đảo Okinawa. Ông trị vì từ năm 1402 (hoặc 1403) đến năm 1413. Onouso nguyên là án ti của Tomigusuku và là con thứ của vua Oueishi. Năm 1402, Ououso đã cử đoàn sứ thần sang nhà Minh để thông báo việc vua Ofusato qua đời và thỉnh cầu ban sắc phong cho mình. Năm sau, nhà Minh ban sắc phong cho vua Nam Sơn, Ououso. Năm 1404, Ououso đã cử Lý Kiệt sang Quốc tử giám lưu học và là lưu sinh đầu tiên của Nam Sơn được phái đến nhà Minh.

Căn cứ theo Trung Sơn thế phả, năm 1405, Ououso từng tặng cho nhà Minh một số người bị hoạn. Minh Thành Tổ tuy vậy đã trả lại toàn bộ số người này về Nam Sơn.

Tafuchi là huynh trưởng của Ououso, thấy em làm vua được hưởng thụ vinh hoa phú quý, trong lòng rất bất mãn. Năm 1403, Tafuchi đã phát động biến loạn, giết chết Ououso và bước lên ngai vàng. Các án ti thấy vậy cùng nổi binh tiêu diệt Tafuchi. Sau đó, con trưởng của Ououso và Taromai lên ngôi vua.

Ngoài ra, theo truyền thuyết, Ououso là người đã người đã sáng chế ra thuyền rồng Lưu Cầu. Căn cứ theo truyền thuyết dân gian tại Tomigusuku, khi Ououso là án tư của thành, gần thành đã tổ chức các cuộc đua thuyền rồng.

Tham khảo

Mất năm 1413
Vương quốc Nam Sơn
Năm sinh không rõ


title: Taromai

text:
(mất năm 1429) là vị vua cuối cùng của vương quốc Nam Sơn (Nanzan) trên đảo Okinawa.

Chi tiết về ngày sinh của Taromai vẫn chưa được rõ và có một số giả thuyết được đưa ra. Theo Cầu dương (Kyūyō), một bộ sử chính thức của vương quốc Lưu Cầu (Ryūkyū), Taromai là con trai cả của vị vua Nam Sơn trước đó là Ououso.

Taromai nhận được sắc phong chính thức của nhà Minh vào năm 1415, và từng cử đến 8 đoàn sứ thần triều cống sang Trung Quốc trong giai đoạn trị vì của mình.

Vương quốc Nam Sơn bị vương quốc Trung Sơn xâm chiếm vào năm 1429, đánh dấu việc thống nhất hòn đảo Okinawa và sự xuất hiện của vương quốc Lưu Cầu. Theo một số nguồn, sự thất bại của Taromai là do mất sự ủng hộ của nông dân sau khi ông trao một con suối, vốn là một nguồn nước ngọt quý giá cho Trung Sơn để đổi lấy một hàng rào dát vàng. Tuy nhiên sử gia George H. Kerr, lưu ý rằng việc tranh chấp quyền thừa kế giữa những người có khả năng kế vị Taromai đã khiến đất nước suy yếu và vua của vương quốc Trung Sơn lúc đó là Shō Hashi, đã nhân cơ hội này để đoạt lấy Nam Sơn.

Tham khảo

Mất năm 1429
Vương quốc Nam Sơn
Năm sinh không rõ


title: Cú lợn bồ hóng lớn

text:
Cú lợn bồ hóng lớn (danh pháp hai phần: Tyto tenebricosa) là một loài chim thuộc Chi Cú lợn, Họ Cú lợn (Tytonidae). Cú lợn bồ hóng lớn sinh sống ở đông nam Úc, rừng nhiệt đới Montane, New Guinea và đã được nhìn thấy trên đảo Flinders đảo trong eo biển Bass. Chúng có đầu đốm mịn màu trắng với những đốm trắng rải rác trên cánh. Những con cái có màu nhẹ hơn so với những con đực. Chiều dài con cái là 37–43 cm và nặng 750-1200 gm. Nam là nhỏ hơn và chiều dài 37–43 cm và nặng 500-700 gram. Chiều dài cánh là 30–40 cm. Cặp mắt đen lớn được trong một đĩa tròn trên khuôn mặt lớn. Đĩa mặt là tối màu xám bạc hoặc màu đen bồ hóng (thay đổi theo tuổi) và có một rìa đen đậm. Phần trên của con cú là màu đen với màu tối đến xám tối và phần dưới là màu sáng hơn. Tiếng kêu của chúng là tiếng thét xuyên có thể kéo dài đến hai giây. Đuôi ngắn và chân lông. Bàn chân và móng vuốt lớn.

Cú lợn bồ hóng nhỏ (T. t. Multipunctata), hiện đang được coi là thuộc loài này. Nó có kích thước nhỏ hơn đáng kể hơn và hiện diện trong khu vực nhiệt đới ẩm ướt của North Queensland, Australia.

Chú thích sai rồi

Tham khảo

T
Chim Papua New Guinea
Chim Úc
Động vật được mô tả năm 1845


title: Cú lợn vàng Sulawesi

text:
Cú lợn vàng Sulawesi (danh pháp hai phần: Tyto inexspectata) là một loài chim thuộc Chi Cú lợn, Họ Cú lợn (Tytonidae).. Cú lợn vàng Sulawesi là loài chim đặc hữu của đảo Sulawesi, Indonesia. Tên gọi trong tiếng Anh có nguồn gốc từ bán đảo Minahassa, nơi nó lần đầu tiên được mô tả như một con chim sinh sản, tuy nhiên, nó cũng được biết là sống ở phía bắc miền trung Sulawesi.

Cú lợn vàng Sulawesi có cánh ngắn với sải cánh dài 240–250 mm cũng phù hợp với môi trường sống trong rừng sâu. Nó dường như ưa thích rừng nhiệt đới không bị xáo trộn hoặc rừng mưa rối loạn nhẹ ở độ cao của 100–1600 m. Khi các khu rừng đất thấp chủ yếu trên bán đảo Minahasa đã bị phá hủy, sự sống còn của các loài phụ thuộc vào rừng núi không thể tiếp cận hơn. Loài được biết đến sinh sống ở hai khu vực lớn được bảo vệ (Bogani Nani Wartabone và vườn quốc gia Lore Lindu) được thành lập ở trung tâm Sulawesi và bán đảo Minahass. Dân số còn lại được ước tính là 2.500 - 10.000 cá thể.

Chú thích

Tham khảo
  Database entry includes justification for why this species is vulnerable.

I
Chim Indonesia
Động vật được mô tả năm 1879


title: Định lý Szemerédi

text:
Trong lý thuyết số, định lý Szemerédi là một kết quả trước đó mang tên  giả thuyết Erdős–Turán (không nên nhầm lẫn với giả thuyết Erdős–Turán về cơ sở cộng). Năm 1936 Erdős và Turán đưa ra giả thuyết  rằng với mọi giá trị d gọi là mật độ thỏa mãn 0 < d < 1 và số nguyên k, tồn tại số nguyên N(d, k) sao cho mọi tập hợp con A của {1, ..., N} với lực lượng  dN đều có một cấp số cộng độ dài k, nếu N > N(d, k).

Đây là một tổng quát hóa của định lý van der Waerden.

Trường hợp k = 1 và k = 2 là tầm thường. Trường hợp k = 3 được chứng minh năm 1956 bởi Klaus Roth bằng phương pháp đường tròn Hardy–Littlewood. Trường hợp k = 4 được chứng minh năm 1969 bởi Endre Szemerédi bằng phương pháp tổ hợp. Bằng phương pháp tương tự như cho trường hợp k = 3, Roth đưa ra một chứng minh khác cho kết quả này năm 1972.

Cuối cùng trường hợp tổng quát cho mọi k được chứng minh năm 1975, cũng bởi Szemerédi, bằng một mở rộng phức tạp của chứng minh tổ hợp trước đó ("một kiệt tác của lập luận tổ hợp", R. L. Graham). Ngày nay nhiều chứng minh khác của kết quả này đã được tìm ra, một vài chứng minh quan trọng trong số đó là của Hillel Fürstenberg năm 1977, bằng lý thuyết ergodic, và bởi Timothy Gowers năm 2001, bằng giải tích Fourier và toán học tổ hợp.

Đặt k là một số nguyên dương và đặt 0 < δ ≤ 1/2. Một phiên bản hữu hạn của định lý khẳng định rằng tồn tại số nguyên

sao cho mọi tập hợp con của  {1, 2,..., N} với kích thước δN đều chứa một cấp số cộng độ dài k.
Chặn chặt nhất đến nay cho N(k, δ) là

với C > 1. Chặn dưới là của Behrend (cho k = 3) và Rankin, và chặn trên là của Gowers.
Trong trường hợp đặc biệt k = 3; chặn trên chặt nhất đến nay là

bởi Bourgain.

Xem thêm
Các bài toán về cấp số cộng
Lý thuyết Ramsey ergodic
Tổ hợp số học
Bổ đề đều Szemerédi
Định lý Green–Tao
Giả thuyết Erdős về cấp số cộng

Ghi chú

Liên kết ngoài
PlanetMath
math.NT/0404188 Bài báo chứng minh định lý Green-Tao
Thảo luận về định lý Szemerédi (phần 1 trong 5 phần)
Ben Green và Terence Tao: Szemerédi's theorem trên Scholarpedia

Lý thuyết Ramsey
Toán học tổ hợp
Định lý trong toán rời rạc
Định lý trong lý thuyết số


title: Cú lợn mặt nạ Manus

text:
Cú lợn mặt nạ Manus (danh pháp hai phần: Tyto manusi) là một loài chim thuộc Chi Cú lợn, Họ Cú lợn (Tytonidae).. Cú lợn mặt nạ Manus là loài chim đặc hữu ở đảo Manus, Papua New Guinea. Một số tác giả xem nó là một phân loài của cú lợn mặt nạ Úc (Tyto novaehollandiae).

Nó là loài sinh sống trong rừng ít được biết đến, hiếm khi thấy. So sánh với các liên quan chặt chẽ cú mặt nạ Úc cho thấy nó có thể có các vùng lãnh thổ lớn, và dân số có thể nhỏ hơn 1000 cá thể.

Chú thích

Tham khảo
  Database entry includes justification for why this species is vulnerable

M
Chim Papua New Guinea
Động vật được mô tả năm 1914


title: Vụ hỏa hoạn nhà tù Comayagua

text:
Vụ hỏa hoạn nhà tù Comayagua là một vụ hỏa hoạn gây chết người xảy ra giữa 14 và 15 tháng 2 năm 2012 tại Trại giam quốc gia ở Comayagua, Honduras cách thủ đô Tugucigalpa hơn 100 km về phía bắc, làm 358 người thiệt mạng. Trong số người chết cũng có vợ hoặc chồng của các tù nhân vào thăm vợ chồng. Các tù nhân bị mắc kẹt trong các xà lim đã chết do cháy hoặc ngạt thở, hàng chục người bị "đốt cháy không còn nhận ra". Ngọn lửa SMH trong nhà tù bắt đầu vào cuối buổi chiều ngày 14 tháng 2. Theo một tù nhân, "đã có những lời kêu gọi sự giúp đỡ gần như ngay lập tức nhưng trong một lát, không ai lắng nghe. Nhưng sau một vài phút, có vẻ như vô tận, một người bảo vệ xuất hiện với và mở cửa cho chúng tôi." Lực lượng cứu hộ đã không đến cho đến khi khoảng 40 phút sau.

Với số lượng người chết hơn 350 người, đây là cháy nhà tù tử vong nhiều nhất trong lịch sử được ghi lại, hỏa hoạn gây tử vong cao nhất tại Trung Mỹ, và một trong những hỏa hoạn cấu trúc gây tử vong nhiều nhất.

Số người thiệt mạng
Có 857 tù nhân chính thức được liệt kê vào danh sách của nhà tù. Nhà tù Comayagua được coi là một cơ sở an ninh trung bình, nhưng nhiều người trong số các tù nhân thuộc nhóm tội phạm nghiêm trọng, như giết người và cướp có vũ trang. Khoảng 475 tù nhân trốn thoát khỏi hỏa hoạn, nhiều người thoát thông qua các mái nhà tù, trong khi 358 đang mất tích và coi như đã chết. Nhiều tù nhân đã nhảy qua bức tường của nhà tù để thoát khỏi ngọn lửa, và đó là khi bảo vệ nhà tù được cho là đã bắn vào họ.  Theo các nhân viên cứu hỏa, khoảng 100 tù nhân bị thiêu chết hoặc bị ngạt thở trong các xà lim của họ do không xác định được chìa khóa mở cửa. Khoảng 30 tù nhân đã được chuyển đến thủ đô để được chuyên gia điều trị các vết bỏng nặng. Paola Castro, lãnh đạo địa phương và một cựu nhân viên nhà tù, tuyên bố rằng cô đã gọi điện thoại cho Hội Chữ thập đỏ và các nhân viên cứu hỏa, nhưng họ phải mất khoảng 20-30 phút để đến nhà tù, khi hầu hết các đám cháy đã gần ngớt đi.

Chánh pháp y cho Văn phòng của công tố nói rằng sẽ mất ít nhất ba tháng để xác định tất cả các nạn nhân, chủ yếu là từ các mẫu DNA.

Nguyên nhân
Nguyên nhân chính xác của đám cháy vẫn chưa được biết. Ban đầu người ta cho do kết quả của bạo động, trong đó một tấm nệm của tù nhân đệm bị đốt cháy. Nguyên nhân theo duy đoán này bị ban quản lý nhà tù phủ nhận và cho rằng do chập điện. Những người sống sót tường thuật rằng một tù nhân đã gây ra vụ hỏa hoạn. Người ta đã cho rằng người đàn ông không xác định đã hét lên: "Tất cả chúng ta sẽ chết ở đây!" trước khi châm lửa. Không rõ động cơ của người đàn ông này.

Vụ hỏa hoạn nhà từ Comayagua  là vụ cháy nhà tù thứ tư tại Honduras kể từ năm 1994 gây hậu quả từ 70 thương vong trở lên. Ngoài ra, người ta đã cho rằng lực lượng cứu hỏa không thể để hỗ trợ các nạn nhân ngay lập tức vì họ nghe tiếng súng nổ bên trong nhà tù", và cũng bởi vì họ không có chìa khóa để vào các xà lim. Căn cứ không quân Soto Cano, chỉ cách nhà tù 15 phút, được cung cấp cứu viện của Hoa Kỳ và Honduras vào khoảng 10h20.

Hậu quả
Thân nhân của các tù nhân tụ tập ngoài nhà tù để biết số phận của những người bị giam, cuối cùng dẫn đến xung đột với cảnh sát. Các thành viên gia đình của tù nhân giận dữ, cố xông vào nhà tù để đòi di hài của các tù nhân đã chết, song họ bị ngăn lại bằng hơi cay. Một số được trông thấy là ném đá vào cảnh sát viên. Tổng thống Honduras Porfirio Lobo Sosa yêu cầu điều tra đầy đủ về tai họa. Nhà chức trách Honduras yêu cầu các gia đình giữ bình tĩnh để tiếp tục điều tra.

Sau hỏa hoạn, chủ tịch Bằng hữu nhà tù Quốc tế PFI Ron W. Nikkel nói rằng đây là một trong các nhà tù tệ nhất mà ông từng thấy. Những người chỉ trích nói rằng các xa lim quá tải, náo loạn trong nhà tù diễn ra liên tục, và điều kiện thiếu thốn trong nhà tù đưa ra ánh sáng về điều kiện khắc nghiệt và khủng khiếp của các nhà tù Honduras. Giám đốc bộ phận châu Mỹ của Human Rights Watch là José Miguel Vivanco nói rõ rằng "tai họa khủng khiến là kết quả của các điều kiện trong tù, đó là triệu chứng của khủng hoảng an ninh công cộng lớn hơn trong nước." Tạp chí Proceso nói rằng các nhà tù tại Honduras được xây để thu nhận đến 6.000 tù nhân, song chúng hiện phải chứa trên 12.000 tù nhân. Nhà tù Comayagua có trên 800 tù nhân, gấp hơn hai lần khả năng theo thiết kế. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ban hành một báo cáo nói rằng các tù nhân phải chịu "kém dinh dưỡng, quá đông người, và hạ tầng không hợp vệ sinh." Họ cũng nói rằng các tù nhân "dễ dàng tiếp cận súng cầm tay" và họ thường không bị trừng phạt. Bộ trưởng An ninh của Honduras từng tuyên bố vào năm 2010 rằng quá tải trong các nhà tù biến chúng thành "trường đại học tội phạm." Lực lượng cảnh sát tại Honduras được cho là phải đối diện với một nhiệm vụ khó khăn tương đương khác: tìm kiếm các tội phạm đào thoát khỏi nhà tù trong hỏa hoạn.

Số liệu tổng số thiệt mạng ban đầu là 382, song được hạ xuống còn 358 sau khi các lính cứu hỏa nói rằng phát hiện được 353 thi thể tại hiện trường, và có năm người khác sau đó tử vong trong bệnh viện.

Phản ứng
 – Tổng thống Porfirio Lobo Sosa cam kết điều tra "toàn diện và minh bạch" về tai họa "không thể chấp nhận" này.
 – Tổng thống Felipe Calderón lặp lại tình đoàn kết của Mexico với cộng đồng Honduras và cam kết gửi bác sĩ và viện trợ.
 – Quốc hội nói rằng họ sẽ cử 14 chuyên gia đến giúp nhận dạng các nạn nhân bị thiêu.
 – Hoa Kỳ chấp thuận cử các các nhân viên của ATF đến giúp điều tra hỏa hoạn theo yêu cầu của chính phủ Honduras.
 – Đại sứ Israel tại Honduras nói rằng ông sẽ chuyển tiếp đề nghị từ một công ty Israel để xây dựng bốn nhà tù mới với các tiêu chuẩn an toàn và an ninh cao.

Tham khảo

Honduras 2012


title: Vịt gỗ

text:
Vịt gỗ, hay còn gọi là vịt Carolina (danh pháp hai phần: Aix sponsa) là một loài chim thuộc Họ Vịt. Vịt Carolina sinh sống ở Bắc Mỹ. Đây là một trong những loài chim nước đầy màu sắc ở Bắc Mỹ.
Vịt Carolina là một loài vịt có kích thước trung bình. Một con trưởng thành điển hình dài từ 47 đến 54 cm, sải cánh dài từ 66 đến 73 cm. Nó có chung gene với loài uyên ương châu Á (Aix galericulata).

Con trống trưởng thành có bộ lông nhiều màu đặc biệt ánh kim và đôi mắt màu đỏ, với một vệ trắng sáng đặc biệt xuống cổ. Con mái, ít nhiều màu sắc, có một vòng mắt-màu trắng và cổ họng màu trắng. Cả hai con trống mái trưởng thành có mào.

Tham khảo

S
Chim Cuba
Chim Canada
Chim Mỹ
Chim Bắc Mỹ
Động vật được mô tả năm 1758
Vịt


title: Cách mạng Cuba

text:
Cách mạng Cuba (tiếng Tây Ban Nha: Revolución cubana) là một cuộc nổi dậy vũ trang được lãnh đạo bởi đảng cách mạng Phong trào 26 tháng 7 (viết tắt M-26-7) của Fidel Castro và các đồng chí của mình chống lại chế độ độc tài quân sự của Tổng thống Cuba Fulgencio Batista. Cuộc cách mạng bắt đầu vào tháng 7 năm 1953, và tiếp tục cho đến khi cuối cùng lật đổ Batista vào ngày 1 tháng 1 năm 1959, thay thế chính phủ của ông với một nhà nước cách mạng xã hội chủ nghĩa. Ngày 26 tháng 7 năm 1953 được kỉ niệm trong Cuba như là ngày cách mạng. Đảng M-26-7 sau đó đã cải tổ theo đường lối cộng sản, trở thành Đảng Cộng sản Cuba vào tháng 10 năm 1965

Cách mạng Cuba có tác động lớn trong phạm vi quốc nội và quốc tế; đặc biệt, nó tái định hình quan hệ của Cuba với Hoa Kỳ, tuy nhiên những cố gắng để cải thiện mối quan hệ ngoại giao đã đạt được sự phát triển trong những năm gần đây. Để ngăn chặn các phong trào cách mạng cánh tả khác tại Nam Mỹ, Hoa Kỳ áp đặt và duy trì chính sách cấm vận chống Cuba. Như một kết quả tức thì của cách mạng là chính phủ của Fidel Castro bắt đầu một chương trình quốc hữu hóa, tập trung báo chí và củng cố chính trị mà đã biến đổi nền kinh tế và xã hội dân sự Cuba. Cách mạng cũng khởi đầu một thời kỳ mà Cuba can thiệp vào các xung đột quân sự quốc tế, bao gồm Nội chiến Angola và Cách mạng Nicaragua. Một vài cuộc nổi loạn đã xảy ra 6 năm sau 1959 giữa sự bần cùng hóa giai cấp nông dân, chủ yếu trong những dãy núi Escambray thuộc tỉnh Sancti Spíritus, Cienfuegos và Villa Clara của Cuba

Bối cảnh và nguyên nhân
Fulgencio Batista là tổng thống tuyển cử của Cuba từ 1940 đến 1944, ông đoạt quyền trong một cuộc chính biến quân sự và đình chỉ tuyển cử năm 1952, và bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ nhì của mình vào tháng 3 năm 1952. Mặc dù Batista là một người tương đối cấp tiến trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của mình, song trong thập niên 1950 ông tỏ ra độc tài hơn nhiều và bàng quan trước những lo lắng của dân chúng. Trong khi Cuba vẫn còn khó khăn do tỷ lệ thất nghiệp cao và hạn chế về cơ sở hạ tầng nước, Batista bị dân chúng phản đối do việc ông ta thiết lập các mối quan hệ có lợi với tội phạm có tổ chức và cho phép các công ty Hoa Kỳ chi phối kinh tế Cuba.

Trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của mình, Batista được Đảng Cộng sản Cuba ủng hộ, song trong nhiệm kỳ tổng thống thứ nhì ông trở nên chống cộng mãnh liệt do được sự ủng hộ chính trị và viện trợ quân sự từ Hoa Kỳ. Batista phát triển một cơ sở an ninh có quyền lực lớn để trấn áp các đối thủ chính trị, Tổng thống Hoa Kỳ, John F. Kennedy mô tả Chính phủ Cuba là một "quốc gia cảnh sát toàn trị" vào năm 1960. Trong những tháng sau cuộc đảo chính tháng 3 năm 1952, một luật sư và nhà hoạt động chính trị trẻ tuổi là Fidel Castro kiến nghị lật đổ Batista với cáo buộc tham nhũng và chuyên chế. Tuy nhiên, những tranh luận theo hiến pháp của Fidel Castro đều bị tòa án Cuba bác bỏ.

Sau khi thấy rằng không thể lật đổ chính phủ Batista thông qua những phương thức pháp lý, Fidel Castro quyết định phát động một cách mạng vũ trang. Để thực hiện, Fidel Castro cùng em trai là Raúl Castro thành lập một tổ chức bán quân sự gọi là "Phong trào", tàng trữ vũ khí và tuyển mộ khoảng 1.200 người theo từ tầng lớp lao động bất mãn tại La Habana cho đến cuối năm 1952.

Giai đoạn đầu
Fidel Castro và Raúl Castro tập hợp 123 chiến binh Phong trào và lập kế hoạch về một cuộc tấn công vào các căn cứ quân sự. Ngày 26 tháng 7 năm 1953, quân nổi dậy thất bại khi tấn công Doanh trại Moncada tại Santiago và các doanh trại tại Bayamo. Ngày 26/7/1953 được coi là sự kiện mở đầu của Cách mạng Cuba.

Có tranh luận về số liệu chính xác về số quân nổi dậy thiệt mạng trong giao tranh; tuy nhiên, trong tự truyện của mình, Fidel Castro tuyên bố rằng có chín người thiệt mạng trong giao tranh, và thêm 56 người bị giết sau khi bị chính phủ Batista bắt giữ. Trong số những người thiệt mạng có Abel Santamaría, phó tư lệnh của Fidel Castro, nhân vật này bị hành hình cũng trong ngày 26 tháng 7. Nhiều người, trong đó có Fidel và Raúl Castro, bị bắt ngay sau đó. Trong một phiên tòa mang tính chính trị cao độ, Fidel Castro nói gần bốn tiếng nhằm bào chữa cho mình, kết thúc bằng câu "Kết án tôi không phải là vấn đề. Lịch sử sẽ giải oan cho tôi." Fidel Castro bị kết án 15 năm trong trại giam Presidio Modelo, nằm trên đảo Thông, trong khi Raúl Castro bị kết án 13 năm. Tuy nhiên, đến năm 1955, trước các áp lực chính trị, chính phủ Batista phóng thích toàn bộ tù nhân chính trị tại Cuba, trong đó có những người tấn công doanh trại Moncada. Giáo viên dòng Tên thời thiếu niên của Fidel Castro thành công trong việc thuyết phục Batista phóng thích cả Fidel và Raúl.

Ngay sau đó, anh em nhà Castro kết giao với những người lưu vong khác tại Mexico nhằm chuẩn bị cho việc lật đổ Batista, tiếp nhận huấn luyện từ Alberto Bayo- một lãnh đạo của phe Cộng hòa trong Nội chiến Tây Ban Nha. Trong tháng 6 năm 1955, Fidel Castro gặp nhà cách mạng người Argentina Ernesto "Che" Guevara, Guevara tham gia đại nghiệp của Fidel Castro. Những nhà cách mạng tự định danh là "Phong trào 26 tháng 7", nhằm ám chỉ ngày họ tấn công doanh trại Moncada vào năm 1953.

Chiến tranh du kích

Thuyền buồm Granma đến Cuba vào ngày 2 tháng 12 năm 1956, chở theo anh em nhà Castro và 80 người khác thuộc Phong trào 26 tháng 7. Họ đổ bộ tại Playa Las Coloradas, thuộc đô thị Niquero, đến chậm hai ngày so với kế hoạch do thuyền chở nặng, không giống như khi chạy thử. Điều này khiến cho hy vọng phối hợp tấn công với cánh llano của phong trào bị thất bại. Sau khi đến và rời khỏi tàu, nhóm quân nổi dậy bắt đầu lập kế hoạch tiến vào dãy núi Sierra Maestra tại miền đông nam Cuba. Ba ngày sau khi cuộc hành quân bắt đầu, quân của Batista tấn công và sát hại hầu hết những người từng đi trên Granma – dù con số tử vong chính xác còn có tranh cãi, song có không hơn 20 trong số 82 người ban đầu còn sống sau cuộc chạm trán ban đầu với quân đội Cuba và thoát được đến dãy Sierra Maestra.

Nhóm những người sống sót gồm có Fidel Castro và Raúl Castro, Che Guevara và Camilo Cienfuegos. Họ phân tán, một mình hoặc trong các nhóm nhỏ, lang thang qua các núi, tìm kiếm lẫn nhau. Cuối cùng, họ lại liên kết lại được với sự trợ giúp của những người nông dân, và sau đó thành lập tập thể lãnh đạo đầu não của quân du kích. Celia Sanchez và Haydée Santamaría (chị của Abel Santamaria) nằm trong số những nhà cách mạng là nữ giới đã hỗ trợ cho Fidel Castro trong núi.

Ngày 13 tháng 3 năm 1957, một nhóm cách mạng riêng biệt là Hội Đổng sự Cách mạng sinh viên (Directorio Revolucionario Estudantil) có tư tưởng chống cộng và hầu hết thành viên là sinh viên tiến hành tấn công Dinh Tổng thống tại La Habana, nỗ lực nhằm ám sát Batista và diệt trừ chính phủ. Cuộc tấn công kết thúc với thất bại hoàn toàn, lãnh đạo của tổ chức là José Antonio Echeverría thiệt mạng trong lúc đấu súng với lực lượng của Batista tại đài phát thanh của La Habana. Một nhóm những người sống sót gồm Humberto Castello, Rolando Cubela và Faure Chomon.

Sau đó, Hoa Kỳ áp đặt cấm vận đối với chính phủ Cuba và triệu hồi đại sứ của mình, làm suy yếu chính phủ hơn nữa. Sự ủng hộ của dân chúng Cuba đối với Batista bắt đầu mất dần, khi những người ủng hộ cũ hoặc gia nhập cách mạng hoặc là tách biệt với Batista. Tuy thế, Mafia và giới doanh nhân Hoa Kỳ duy trì sự ủng hộ của họ.

Chính phủ phải thường xuyên dựa vào những phương pháp tàn bạo để duy trì quyền kiểm soát của chính phủ tại các thành thị của Cuba. Tuy nhiên, trong dãy Sierra Maestra, Fidel Castro với trợ giúp của Frank País, Ramos Latour, Huber Matos, và nhiều người khác, đã tổ chức thành công các cuộc tấn công vào những đồn nhỏ của quân Batista. Che Guevara và Raúl Castro trợ giúp Fidel Castro nhằm thống nhất quyền kiểm soát chính trị của ông trong dãy núi, thường là thông qua hành hình những nhân vật bị nghi ngờ là trung thành với Batista và những đối thủ khác của Castro. Thêm vào đó, lực lượng dân quân gọi là escopeteros cũng quấy phá quân Batista tại những vùng chân núi và đồng bằng thuộc tỉnh Oriente. Lực lượng escopeteros cũng trực tiếp hỗ trợ quân sự cho quân chủ lực của Castro bằng cách bảo vệ đường tiếp tế và chia sẻ thông tin. Kết quả là dãy núi này cuối cùng rơi vào tay lực lượng của Castro.

Ngoài việc đấu tranh vũ trang, quân nổi dậy còn sử dụng biện pháp tuyên truyền để nâng cao uy thế của họ. Một đài phát thanh bí mật, gọi là Radio Rebelde (Đài Phát thanh quân nổi dậy) được thiết lập tháng 2 năm 1958, cho phép Fidel Castro và lực lượng của ông phát các thông điệp của họ ra toàn quốc. Các buổi phát thanh này có lẽ do một người quen cũ của Castro là Carlos Franqui tiến hành, người này cuối cùng lưu vong tại Puerto Rico.

Trong suốt thời gian này, lực lượng của Fidel Castro còn rất nhỏ, có lúc không đầy 200 người, trong khi lực lượng quân đội và cảnh sát Cuba có từ 30.000 tới 40.000 người. Tuy vậy, gần như mỗi khi quân Cuba giao tranh với quân nổi dậy, họ đều phải tháo lui. Lệnh cấm vận vũ khí do Hoa Kỳ áp chế với chính phủ Cuba vào ngày 14 tháng 3 năm 1958 góp phần làm suy yếu nghiêm trọng lực lượng Batista. Không quân Cuba nhanh chóng trở nên rệu rã, họ không có khả năng sửa chữa máy bay một khi không thể nhập phụ tùng từ Hoa Kỳ nữa.

Batista cuối cùng phải mở một chiến dịch tấn công lớn vào dãy núi mang tên Chiến dịch Verano, còn phe quân nổi dậy gọi là la Ofensiva. Quân chính phủ được đưa đến gồm 12.000 binh sĩ, trong số đó phân nửa gồm tân binh chưa được huấn luyện. Trong một loạt các cuộc chạm trán, lực lượng du kích đầy quyết tâm của Fidel Castro đánh bại quân chính phủ. Trong trận La Plata, kéo dài từ 11 tháng 7 tới 21 tháng 7 năm 1958, quân của Fidel Castro đánh bại cả một tiểu đoàn quân chính phủ gồm 500 người, bắt được 240 tù binh, trong khi chỉ mất 3 người. Tuy nhiên, thế trận đảo ngược vào ngày 29 tháng 7 năm 1958, khi quân Batista tiêu diệt gần hết lực lượng nhỏ chỉ gồm 300 người của Castro trong trận Las Mercedes. Với việc lực lượng cách mạng bị khống chế bởi lực lượng đối phương đông áp đảo, Fidel Castro phải đề nghị ngưng bắn tạm thời và được chấp thuận, đình chiến tạm thời bắt đầu vào ngày 1 tháng 8. Trong suốt bảy ngày tiếp đó, khi các cuộc thương thuyết vẫn tiếp diễn mà không mang lại kết quả gì, quân của Castro dần tẩu thoát khỏi vòng vây. Tới ngày 8 tháng 8, toàn bộ lực lượng của Castro đã trốn được vào dãy núi, và như vậy trên thực tế chiến dịch Verano là thất bại đối với chính phủ Batista.

Tấn công cuối cùng và quân nổi dậy thắng lợi
Ngày 21 tháng 8 năm 1958, sau khi đánh bại chiến dịch Ofensiva của Batista, lực lượng của Castro bắt đầu thế tấn công. Trong tỉnh Oriente, Fidel Castro, Raúl Castro và Juan Almeida Bosque chỉ huy tấn công trên bốn mặt trận. Xuống núi với những vũ khí mới lấy được trong chiến dịch Ofensiva và nhờ nhập lậu bằng máy bay, lực lượng của Fidel Castro giành một loại thắng lợi ban đầu. Đại thắng của Fidel Castro tại Guisa, và chiếm được một số thị trấn bao gồm Maffo, Contramaestre, và Central Oriente, nắm quyền kiểm soát đồng bằng Cauto.
Cùng lúc đó, ba cánh quân nổi dậy dưới quyền Che Guevara, Camilo Cienfuegos và Jaime Vega, tây tiến về Santa Clara, thủ phủ tỉnh Villa Clara. Lực lượng Batista phục kích và tiêu diệt cánh quân của Jaime Vega, nhưng hai cánh quân còn lại đến được các tỉnh trung tâm, và hợp lực với các lực lượng kháng chiến khác vốn không nằm dưới sự chỉ huy của Fidel Castro. Khi cánh quân của Che Guevara tiến qua tỉnh Las Villas, và đặc biệt là qua dãy núi Escambray – nơi lực lượng chống cộng Hội đổng sự Cách mạng (được biết đến với tên gọi Phong trào 13 tháng 3) tiến hành chiến tranh chống lại quân Batista trong suốt nhiều tháng – va chạm tăng lên giữa hai phe. Dù vậy, lực lượng nổi dậy hợp nhất vẫn tiếp tục chiến dịch, và Cienfuegos giành được một chiến thắng quan trọng trong trận Yaguajay ngày 30 tháng 12 năm 1958, khiến ông được mệnh danh "Người hùng Yaguajay".

Ngày 31 tháng 12 năm 1958, trận Santa Clara diễn tra trong cảnh đại loạn, thành phố Santa Clara thất thủ trước quân nổi dậy hợp nhất của Che Guevara, Cienfuegos, quân nổi dậy Hội đổng sự Cách mạng (RD) dưới quyền Comandantes Rolando Cubela, Juan ("El Mejicano") Abrahantes, và William Alexander Morgan. Tin tức về những thất bại này khiến cho Batista hoảng sợ, ông tẩu thoát đến Cộng hòa Dominica chỉ vài giờ sau đó trong ngày 1 tháng 1 năm 1959. Chỉ huy quân nổi dậy Hội đổng sự Cách mạng là Comandante William Alexander Morgan tiếp tục chiến đấu khi Batista đã rời đi, và chiếm được thành phố Cienfuegos vào ngày 2 tháng 1.

Castro biết tin về chuyến bay của Batista vào buổi sáng và ngay lập tức bắt đầu đàm phán để tiếp quản Santiago de Cuba. Ngày 2 tháng 1, sĩ quan tại thành phố là Đại tá Rubido lệnh cho các binh sĩ của ông ngừng chiến đấu, và quân của Fidel Castro tiếp quản thành phố. Quân của Guevara và Cienfuegos tiến vào La Habana khoảng đồng thời. Họ không gặp kháng cự trên hành trình từ Santa Clara đến thủ đô của Cuba. Fidel Castro đến La Habana vào ngày 8 tháng 1 sau một cuộc diễn hành thắng lợi kéo dài. Ông ban đầu lựa chọn Manuel Urrutia Lleó làm chủ tịch, người này nhậm thức vào ngày 3 tháng 1.

Chuyến thăm của Chủ tịch Fidel Castro tới Mỹ năm 1959

Ngày 15 tháng 4 năm 1959, hơn 4 tháng sau khi đưa Cách mạng Cuba tới thắng lợi, Fidel Castro tới thăm Hoa Kỳ. Chuyến thăm này được đánh dấu bằng những căng thẳng giữa Castro và Chính phủ Mỹ. Ngày 1 tháng 1 năm 1959, cuộc cách mạng của Castro đã lật đổ nhà độc tài Cuba, Fulgencio Batista. Từ khi chế độ mới ở Cuba ra đời, giới chức Mỹ đã lo lắng về nhà cách mạng Fidel Castro. Dù khiến giới chính trị gia lo lắng, Castro lại được lòng báo giới Mỹ – câu chuyện về những ngày đấu tranh du kích ở Cuba, bộ quần áo rằn ri và đôi giày cao cổ mà ông ưa chuộng, cùng với bộ râu quai nón, đã tạo nên một hình tượng nổi bật. Tháng 4 năm 1959, nhận lời mời của American Society of Newspaper Editors (Hiệp hội các Nhà biên tập báo chí Hoa Kỳ), Castro sang thăm Mỹ.

Trong chuyến thăm này, Tổng thống Dwight D. Eisenhower tỏ rõ ông không có ý định gặp gỡ Castro khi đã tới sân golf để tránh phải gặp Castro. Castro đã có cuộc nói chuyện tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), một viện chính sách có trụ sở ở New York, bao gồm các công dân và cựu quan chức chính phủ quan tâm tới quan hệ quốc tế của Mỹ. Castro khá cứng rắn trong suốt buổi trao đổi, khẳng định rõ Cuba sẽ không cầu xin Hoa Kỳ viện trợ kinh tế.

Kết quả
Hàng trăm tay sai, cảnh sát và binh sĩ thời Batista bị đưa ra các phiên tòa công khai với các cáo buộc vi phạm nhân quyền, tội ác chiến tranh, sát nhân và tra tấn. Hầu hết những bị cáo bị những tòa án cách mạng kết án, có những phạm nhân bị xử bắn, những người khác nhận án tù dài hạn. Một ví dụ đáng chú ý là sau khi chiếm Santiago, Raul Castro chỉ đạo xử bắn hơn 70 tù binh là quân của Batista. Do đóng góp trong việc chiếm La Habana, Che Guevara được bổ nhiệm làm công tố viên tối cao tại pháo đài La Cabaña. Điều này nằm trong một nỗ lực lớn hơn của Fidel Castro nhằm thanh lọc lực lượng an ninh những người trung thành với Batista và các đối thủ tiềm tàng của chính phủ cách mạng mới. Mặc dù có những người bị xử bắn hoặc giam cầm do những tội ác họ gây ra dưới thời Batista, song những người khác chỉ bị sa thải khỏi quân đội và cảnh sát mà không bị truy tố, và một số quan chức cấp cao trong chính phủ Batista bị phái ra nước ngoài với thân phận là tùy viên quân sự.

Trong tháng 7 năm 1961, Tổ chức Cách mạng Tích hợp được thành lập bằng việc hợp nhất Phong trào 26 tháng 7 của Fidel Castro, Đảng Xã hội chủ nghĩa Nhân dân của Blas Roca, và Hội đổng sự Cách mạng ngày 13 tháng 3 của Faure Chomón.

Trong thập niên đầu tiên nắm quyền, chính phủ Fidel Castro tiến hành các cải cách xã hội cấp tiến trên quy mô rộng. Pháp luật được ban hành nhằm cung cấp quyền bình đẳng cho người da đen và cho nữ giới, trong khi có những nỗ lực nhằm cải thiện thông tin, y tế, nhà ở, và giáo dục. Trong chế độ Batista, nhiều cơ sở dịch vụ thể hiện sự phân biệt chủng tộc khi có 2 khu dành riêng cho người da đen và da trắng (bể bơi, bãi biển, khách sạn, nghĩa địa, v.v..). Fidel đã xóa bỏ tất cả những sự phân biệt này, ông cấm các khu dịch vụ mở những khu vực dành riêng cho mỗi chủng tộc, tất cả mọi người đều bình đẳng khi sử dụng dịch vụ.

Castro có quan điểm kiên định về đạo đức. Ông tin rằng rượu cồn, ma túy, đánh bạc và mại dâm là những tội lỗi lớn. Ông coi sòng bạc và các câu lạc bộ đêm là nguồn gốc của sự cám dỗ và suy đồi đạo đức nên sau khi lên nắm quyền (năm 1961), ông đã đề ra luật đóng cửa những cơ sở này. Mất đi cơ sở làm ăn, các thành viên mafia tham gia điều hành những nơi đã buộc phải rời Cuba. Hiện nay, Cuba là nước có tỷ lệ tội phạm thấp nhất tại khu vực châu Mỹ

Trong suốt giai đoạn lãnh đạo của mình, Fidel rất quan tâm tới phúc lợi xã hội cho người dân (giáo dục, y tế, nhà ở...). Trước cuộc cách mạng, 23,6% dân số Cuba mù chữ. Tại các vùng nông thôn, trên 50% dân số không biết đọc biết viết và 61% trẻ em không có cơ hội tới trường. Castro đã yêu cầu các sinh viên thành phố về nông thôn để dạy người dân biết chữ. Cuba giương cao khẩu hiệu: "Nếu bạn không biết, hãy học. Nếu bạn biết, hãy dạy", nhờ vậy nạn mù chữ được thanh toán. Giáo dục ở Cuba hiện nay là miễn phí ở tất cả các cấp học dưới sự kiểm soát của Nhà nước Xã hội chủ nghĩa, không có chuyện trẻ em bị thất học vì đói nghèo.

Chính quyền Cuba điều hành hệ thống y tế toàn dân và tự gánh trách nhiệm tài chính và quản lý cho toàn bộ hệ thống. Trước cách mạng, Cuba chỉ có 6.000 bác sĩ, 64% số này làm việc ở Havana, nơi sinh sống của đại đa số những người giàu có nhất. Fidel Castro đã yêu cầu các bác sĩ phải được phân bổ đều khắp đất nước, đồng thời cho xây dựng ba trường đại học y khoa mới. Bất kỳ hoạt động y tế nào mang tính chất tư nhân để thu lợi nhuận đều bị Chính phủ Cuba nghiêm cấm. Năm 1976, chương trình chăm sóc sức khỏe Cuba được đưa thành điều 50 của Hiến pháp Cuba, theo đó quy định rằng "tất cả mọi người được quyền bảo vệ và chăm sóc sức khỏe miễn phí".

Tháng 1/1998, Fidel Castro đã nói về một trong những thành tựu mà ông coi là lớn nhất trong cuộc đời mình:

Cách mạng Cuba thời Fidel Castro đã tham gia vào 17 cuộc cách mạng châu Phi, giành được chiến thắng vĩ đại ở Angola và tạo hiệu ứng suốt miền nam châu Phi. Những hình ảnh của chuyến thăm của Nelson Mandela đến gặp Fidel Castro vào năm 1991, ngay sau khi rời khỏi nhà tù sau 27 năm, vẫn hình ảnh mang tính biểu tượng của lòng biết ơn tới Cuba đóng góp cho phong trào giải phóng ở các bộ phận khác nhau của châu Phi. Fidel từng nói "Angola rất giàu tài nguyên thiên nhiên. Một số đế quốc tự hỏi tại sao chúng tôi giúp người dân Angola, nhằm đạt những lợi ích gì. Chúng tôi không nhằm bất kỳ lợi ích vật chất nào cả, mà chúng tôi đang thực hiện nghĩa vụ quốc tế cao cả" (sau này khi Fidel mất, Angola đã để quốc tang cho ông).

Minh họa ấn tượng nhất của sự cống hiến của Cuba cho cuộc tranh đấu của châu Phi là can thiệp ở Namibia và Angola chống lại chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi được sự ủng hộ của Mỹ và các cường quốc thực dân Tây Âu khác nhằm khai thác và thống trị của châu lục này. Sự trợ giúp của Fidel cho các nước châu Phi vẫn tiếp tục cho đến nay. Minh chứng đậm nét là sự hỗ trợ hào hiệp của Cuba trong cuộc chiến chống lại đại dịch Ebola cho các nước Tây Phi vào năm 2014. Sau khi Namibia độc lập, Castro gửi giáo viên Cuba, kỹ sư và bác sĩ y khoa Cuba đến để giúp tái thiết Namibia và cho đến ngày nay người dân Namibia vẫn được hưởng sự chăm sóc và tư vấn của các bác sĩ Cuba ở đây, nhờ vào lòng hảo tâm và tầm nhìn xa rộng lớn của Castro.. Sau chiến tranh, khi Angola không đủ khả năng trả nợ cho Cuba, Fidel từng nói "Chúng tôi làm Cách mạng không phải để các bạn trả tiền". Hơn 42% nhân viên y tế tại Angola là người Cuba, nhiều người quyết định ở lại sau chiến tranh. Fidel Castro được Ban lãnh đạo Liên đoàn phụ nữ dân chủ thế giới (FDIM) phong tặng là "Công dân Toàn cầu" vào ngày 5/12/2006.

Kế hoạch lật đổ của Mỹ
Năm 1959, Fidel Castro công du Hoa Kỳ và giải thích về cách mạng. Ông nói rằng việc mình làm cách mạng là do lòng yêu nước chứ không phải là do căm thù Hoa Kỳ. Ông trấn an dư luận Mỹ rằng "Tôi biết rằng thế giới nghĩ gì về chúng tôi, rằng chúng tôi là Cộng sản, và tất nhiên chúng tôi đã giải thích rất rõ ràng rằng chúng tôi không phải là cộng sản; rất rõ ràng." Chính phủ Hoa Kỳ mặc dù ban đầu sẵn sàng công nhận chính phủ mới của Fidel Castro, song sau đó Mỹ trở nên lo ngại rằng các cuộc nổi dậy của những phong trào cách mạng cánh tả sẽ lan khắp Mỹ Latinh giống như đang diễn ra tại Đông Nam Á.. Đáp trả lại việc Fidel Castro quốc hữu hóa 3 nhà máy lọc dầu của Mỹ, Chính phủ Mỹ đã quyết định áp đặt lệnh cấm vận đối với Cuba. Ngày 16 tháng 3 năm 1960, Tổng thống Hoa Kỳ Dwight D. Eisenhower đã ra lệnh cho Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) dùng Đơn vị Hoạt động Đặc biệt của mình để vũ trang, huấn luyện và chỉ đạo những nhóm Cuba lưu vong để thực hiện đổ bộ xâm lược vào Cuba, nhằm lật đổ chính quyền do Fidel Castro mới thành lập ở Cuba. Tuy nhiên cuộc phản cách mạng này đã không thành công khi bị quân đội Cuba dễ dàng đánh bại.

Để đáp trả hành động của Mỹ, chính phủ cách mạng quốc hữu hóa toàn bộ tài sản của các công ty Hoa Kỳ tại Cuba (phần lớn các công ty này là bình phong của các băng mafia Mỹ) trong tháng 8 năm 1960. Chính phủ Mỹ của Eisenhower liền đóng băng toàn bộ tài sản của Cuba trên lãnh thổ Hoa Kỳ, đoạn tuyệt quan hệ ngoại giao, và siết chặt cấm vận chống Cuba.

Chú thích

Xem thêm

Castro and the Cuban Revolution, by Thomas M. Leonard, Greenwood Press, 1999, ISBN 0-313-29979-X
Cuban Revolution Reader: A Documentary History of Key Moments in Fidel Castro's Revolution, by Julio García Luis, Ocean Press, 2008, ISBN 1-920888-89-6
Dynamics of the Cuban Revolution: A Marxist Appreciation, by Joseph Hansen, Pathfinder Press, 1994, ISBN 0-87348-559-9
Havana Nocturne: How the Mob Owned Cuba and Then Lost It to the Revolution, by T. J. English, William Morrow, 2008, ISBN 0-06-114771-0
Inside the Cuban Revolution: Fidel Castro and the Urban Underground, by Julia E. Sweig, Harvard University Press, 2004, ISBN 0-674-01612-2
Cuba in Revolution - Escape from a Lost Paradise, by Miguel A. Faria, Hacienda Publishing, 2002, ISBN 0-9641077-3-2 http://www.haciendapublishing.com
Latin America in the Era of the Cuban Revolution, by Thomas C. Wright, Praeger Paperback, 2000, ISBN 0-275-96706-9
The Cuban Revolution: Origins, Course, and Legacy, by Marifeli Perez-Stable, Oxford University Press, 1998, ISBN 0-19-512749-8
The Cuban Revolution: Past, Present and Future Perspectives, by Geraldine Lievesley, Palgrave Macmillan, 2004, ISBN 0-333-96853-0
The Cuban Revolution: Years of Promise, by Teo A. Babun, University Press of Florida, 2005, ISBN 0-8130-2860-4
The Moncada Attack: Birth of the Cuban Revolution, by Antonio Rafael De LA Cova, University of South Carolina Press, 2007, ISBN 1-57003-672-1
The Origins of the Cuban Revolution Reconsidered, by Samuel Farber, The University of North Carolina Press, 2006, ISBN 0-8078-5673-8
The United States and the Origins of the Cuban Revolution, by Jules R. Benjamin, Princeton University Press, 1992, ISBN 0-691-02536-3

Liên kết ngoài

 What Cuba's Rebels Want by Fidel Castro, The Nation, ngày 30 tháng 11 năm 1957
 The Cuban Revolution (1952–1958) by the Latin American Studies Organization
 Reliving Cuba's Revolution by Michael Voss, BBC, ngày 29 tháng 12 năm 2008
 The History of Socialist Revolution in Cuba (1953–1959) from the World History Archives
 Cuba Celebrates 50 years of Revolution  by Christian Gutierrez, The Sun, ngày 5 tháng 3 năm 2009 Issue
Memories of Boyhood in the Heat of the Cuban Revolution by Arthur Brice, CNN
1959 – 2009 Celebrating 50 years of the Cuban Revolution by the Cuba Solidarity Campaign

Cách mạng
Cách mạng
Cách mạng thế kỷ 20
Xung đột trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh
Cách mạng cộng sản
Lịch sử chủ nghĩa xã hội
Quan hệ Cuba-Hoa Kỳ
Fidel Castro
Quan hệ Hoa Kỳ-Caribe
Xung đột thập niên 1950
Chiến tranh ủy nhiệm


title: Đình Kính

text:
Đình Kính (sinh năm 1945 tại Hà Tĩnh), tên thật là Bùi Đình Kính, là nhà văn Việt Nam, xuất thân từ quân đội, phần lớn các tác phẩm của ông có đề tài về biển cả và người lính hải quân. Ông cũng là tác giả kịch bản của một số bộ phim được sự quan tâm rộng rãi của dư luận như Chủ tịch tỉnh (phim truyền hình), Đường Hồ Chí Minh trên biển (phim truyền hình), Huyền thoại tàu không số (phim tài liệu). Ông là nguyên Ủy viên Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam khóa VIII và là Chủ tịch Hội Nhà văn Hải Phòng thuộc Hội Liên hiệp văn học - Nghệ thuật thành phố Hải Phòng.

Một đời gắn bó với biển và người lính biển
Nhà văn Bùi Đình Kính sinh tại Đức Thọ - Hà Tĩnh, lấy bút danh là Đình Kính; Là một người con của miền đất cửa biển Hà Tĩnh, Đình Kính có nhiều năm phục vụ trong ngành hải quân nên ông được đi nhiều và có nhiều trải nghiệm về cuộc sống thường ngày của những người lính biển, đặc biệt là trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Thời kỳ này, phần lớn những con tàu không số trên Đường Hồ Chí Minh trên biển đều xuất phát từ thành phố cảng Hải Phòng (bến Nghiêng hay còn gọi là bến K15 tại Đồ Sơn) để chở hàng tiếp viện từ Bắc vào Nam. Bởi vậy ông cũng là nhân chứng sống của nhiều sự kiện đã diễn ra trong giai đoạn lịch sử này.

Nhà văn Đình Kính là Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hải Phòng, đồng thời là nguyên Ủy viên Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam khóa VIII, phụ trách khối nhà văn khu vực miền Bắc và Bắc miền Trung. Những tác phẩm của ông nhiều lần được nhận giải thưởng văn học của trung ương và địa phương, như tiểu thuyết "Sóng chìm" đã được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2008.

Nhân kỷ niệm 50 năm mở đường Đường Hồ Chí Minh trên biển trong năm 2011, ông đã được các nhà làm phim chọn là tác giả kịch bản của 2 bộ phim về con đường huyền thoại này. Đó là bộ phim tài liệu dài 10 tập Huyền thoại tàu không số và bộ phim truyền hình 40 tập Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Ngoài mảng đề tài yêu thích về biển và người lính hải quân, ông còn tập trung khai thác những vấn đề nhức nhối trong xã hội thời đổi mới và hội nhập hôm nay mà phần nào đã được chuyển tải qua bộ phim truyền hình nhiều tập phát sóng trên VTV1 là Chủ tịch tỉnh do ông viết kịch bản.

Trong một cuộc hội thảo về văn học nghệ thuật với chủ đề "Làm thế nào để có tác phẩm hay", ông đã nêu lên quan điểm của mình: Để có tác phẩm hay cần ba yếu tố: một là tài năng, hai là tài năng và ba là tài năng của người cầm bút.

Tác phẩm chính
 Sóng cửa sông" (1976)
 "Đảo mùa gió" (1981)
 "Người của biển" (1985)
 "Lính thủy" (1987)
 "Biển có gai" (1990)
 "Cỏ lông chông" (2006)
 "Sóng chìm" (2008) - tác phẩm đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam

Ông cũng là tác giả kịch bản của nhiều bộ phim chính luận cũng như phim về đề tài người lính biển như: Chủ tịch tỉnh (phim truyền hình 38 tập), Cỏ lông chông (chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên), Không gian đa chiều, Anh ấy không cô đơn, Những người lính biển, Huyền thoại tàu không số (phim tài liệu 10 tập), Đường Hồ Chí Minh trên biển (phim truyền hình 40 tập, chuyển thể từ hai tiểu thuyết Sóng chìm và Người của biển'').

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Hai câu hỏi với nhà văn Đình Kính
 Đình Kính 'Tôi viết Sóng chìm thế nào'
 Chủ tịch tỉnh - Không chỉ là chuyện chạy chức quyền và tham nhũng...
 Nhà văn Đình Kính: Muốn hay thì trả nhuận bút cao lên
Nhà văn đầu tiên "thâm canh" đề tài tàu không số

Nhà văn Việt Nam
Người Hà Tĩnh


title: Mạc Cảnh Huống

text:
Mạc Cảnh Huống (莫景貺) (1542-1677) là người xuất thân trong hoàng tộc nhà Mạc, em của Khiêm vương Mạc Kính Điển và đồng thời là chú của Quận chúa Mạc Thị Giai (người sau này trở thành vương phi của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên). Ông được sử triều Nguyễn ghi nhận là một trong những bậc khai quốc công thần của nhà Nguyễn buổi sơ khai trên đất Thuận Hóa. Ông cũng là người sùng bái đạo Phật. Tương truyền, do Mạc Cảnh Huống chuyên tâm thực hiện những phương pháp thiền của Phật giáo mà ông đã sống tới hơn 100 tuổi.

Xuất thân
Quê gốc của Mạc Cảnh Huống ở làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương xưa (nay thuộc xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng), vốn là đất phát tích của nhà Mạc. Trong khi đất khởi tổ của dòng họ Mạc ở xã Cao Đôi, huyện Bình Hà, trấn Hải Dương, nay là thôn Long Động, xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.

Đại Nam liệt truyện tiền biên cũng có những dòng ghi chép về thân thế của Mạc Cảnh Huống: "Cảnh Huống người huyện Nghi Dương, thuộc Hải Dương, là em Khiêm Vương Mạc Kính Điển. Bà Hiếu Văn hoàng hậu (tức Mạc Thị Giai) là cháu gọi Mạc Cảnh Huống bằng chú. Năm Mậu Ngọ (1558), mùa đông, Thái Tổ (tức Nguyễn Hoàng) vào Nam trấn thủ Thuận Hóa. Cảnh Huống đem gia quyến đi theo, làm quan đến Thống binh, tham mưu trong màn trướng, giúp việc lúc khai quốc" (Bản dịch, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế, 1993 tập 1, trang 81).

Mạc Cảnh Huống tên húy là Lịch, xuất thân trong hoàng tộc nhà Mạc, là con út của Thái tông Mạc Đăng Doanh và thứ phi Đậu Thị Giang, xét theo thứ bậc thì Mạc Cảnh Huống đứng sau Hiển Tông Mạc Phúc Hải, Ninh Vương Mạc Phúc Tư, Khiêm Vương Mạc Kính Điển và Ứng vương Mạc Đôn Nhượng.

Theo gia phả của chi phái họ Mạc (sau đổi thành họ Nguyễn Trường dưới thời Tây Sơn) ở làng Trà Kiệu, xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam thì Mạc Cảnh Huống đã đưa gia quyến vào Thuận Hóa năm 1568 theo Nguyễn Hoàng. Lịch sử cũng như gia phả dòng họ Mạc không cho biết nhiều thông tin tại sao một người vốn xuất thân từ hoàng tộc nhà Mạc lại chọn con đường phò tá một nhân vật vốn thuộc phía đối địch với nhà Mạc như Đoan Quận Công Nguyễn Hoàng.
Mạc Cảnh Huống cũng như anh ruột mình là Khiêm vương Mạc Kính Điển (?-1580), có tài năng trong lĩnh vực quân sự. Sau khi nhà Mạc thất thủ, người con gái của ông là quận chúa Mạc Thị Giai rời bỏ quê hương vào đất phương Nam lúc 15 tuổi, vào năm 1593 để tìm người chú ruột là Mạc Cảnh Huống. Có lẽ quận chúa Mạc Thị Giai đã đưa người em gái của mình là quận chúa Mạc Thị Lâu cùng vào Đàng Trong vào dịp này.

Tạo dựng quan hệ Mạc - Nguyễn
Năm 1564, Mạc Cảnh Huống lập gia đình với bà Nguyễn Thị Ngọc Dương, là em gái của phu nhân Đoan quốc công Nguyễn Hoàng. Và như vậy, Mạc Cảnh Huống và Nguyễn Hoàng là anh em đồng hao với nhau. Nếu căn cứ vào năm sinh của Mạc Cảnh Huống thì ông kém Nguyễn Hoàng (1525 - 1613) 17 tuổi.

Năm 1568, Mạc Cảnh Huống đã đưa gia quyến vào Thuận Hóa, có thể với mục đích tạo dựng cơ đồ lâu dài cho họ Mạc trên dải đất phương Nam trong thế đối chọi với nhà Lê-Trịnh (Lê Trung Hưng) ở phía Bắc. Mạc Cảnh Huống cũng như người anh của mình Khiêm vương Mạc Kính Điển (?-1580) là người có tài năng trong lĩnh vực quân sự. Ông giúp đã hoạch định chiến lược quân sự của họ Nguyễn (Nguyễn Hoàng) ngay từ buổi đầu dựng nghiệp trên vùng đất mới, cùng với Nguyễn Ư Kỷ và Tống Phước Trị được coi là ba bậc khai quốc công thần của nhà Nguyễn buổi sơ khai. So với hai công thần nói trên, Mạc Cảnh Huống là người phục vụ lâu dài nhất dưới thời các Chúa Nguyễn, trải qua 3 đời chúa nối tiếp nhau kể từ thời Chúa Tiên Nguyễn Hoàng qua Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên cho đến Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan.

Ông cũng là vị chỉ huy tối cao của quân đội Đàng Trong, người vạch ra chiến lược quân sự để chống quân Trịnh ở phía Bắc và bình định Chiêm Thành ở phương Nam. Dưới thời Nguyễn Hoàng, ông đã đóng góp nhiều công lao trong công cuộc Nam tiến, đánh chiếm Đồng Xuân và Tuy Hòa của Chămpa vào năm 1611, mở rộng bờ cõi Đại Việt về phía Nam. Để ghi nhận công lao của ông, năm 1617, chúa Tiên Nguyễn Hoàng tấn phong ông chức Nguyên huân Sư Thống thủ Thống Thái phó hay còn được gọi là Thống binh Thái phó và sau này còn được ban quyền mang họ của nhà Chúa là Nguyễn Phúc (đến thời Tây Sơn đổi thành Nguyễn Trường).

Dưới thời Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, ông đã có vai trò quan trọng trong đường lối hòa bình để bình định bộ tộc Man ở Ai Lao thường hay cướp bóc, quấy rối ở biên giới phía Tây năm Tân Dậu (1621). Tiếp đó, ông cũng góp phần vào chiến thắng quân Trịnh do các tướng Nguyễn Khải và Nguyễn Danh Thế theo lệnh của chúa Trịnh Tráng đánh vào Đàng Trong lần thứ nhất vào năm 1627 và ngăn chặn được sự tấn công lần thứ hai của quân Trịnh vào năm 1633.

Để đáp lại mối thâm tình về việc Mạc Cảnh Huống đã gả cháu gái Mạc Thị Giai cho mình, Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên về sau gả con gái trưởng của mình là công chúa Nguyễn Phúc Ngọc Liên cho con trai trưởng của Mạc Cảnh Huống là Mạc Cảnh Vinh và do được ban họ Chúa mà phò mã Mạc Cảnh Vinh còn có tên khác là Nguyễn Phúc Vinh.

Trong quá trình xây dựng lực lượng vũ trang và chỉ huy quân đội Đàng Trong trong nhiều năm cũng như từ những bài học của thực tiễn chiến tranh, Thống binh Thái phó Mạc Cảnh Huống đã giành tâm huyết biên soạn cuốn sách về phép dùng binh, có tên là Binh thư trận đồ nhưng sau này cuốn sách đã bị thất lạc. Sức mạnh của quân đội Đàng Trong có sự đóng góp quan trọng của Mạc Cảnh Huống với tư cách là tổng chỉ huy quân đội.

Mạc Cảnh Huống giúp phò tá Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan cho đến năm Mậu Dần (1638) mới xin từ quan ở tuổi 96 để chuyên tâm tu hành. Ông chọn làng Trà Kiệu, huyện Diên Phước, dinh Quảng Nam (nay là xóm Hoàng Châu, xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam) để định cư và trở thành thủy tổ của tộc Mạc ở đây.

Các nhà viết sử triều Nguyễn sau này đã đánh giá cao sự đóng góp của Mạc Cảnh Huống trong việc xây dựng vương triều nhà Nguyễn buổi sơ khai: Khi Thái tổ Hoàng đế (chỉ Nguyễn Hoàng) vào Nam trấn Thuận Hóa, Tống Phước Trị sớm dâng bản đồ sổ sách trong xứ, lại cùng Uy Quốc công Nguyễn Ư Kỷ, Thống binh Mạc Cảnh Huống đồng tâm tận lực phụ tá vương thất, thật có công trạng trong thời quốc sơ vậy. Cảnh Huống dần dần làm quan tới chức Thống binh, góp mưu nơi màn trướng công lao phụ tá buổi quốc sơ ngang với Nguyễn Ư Kỷ, Tống Phước Trị.

Tìm về cõi Phật
Giống như nhiều người trong dòng tộc nhà Mạc, Mạc Cảnh Huống vốn là người rất sùng đạo Phật nên khi vào Đàng Trong, ông đã giúp cho làng Cổ Trai (Quảng Trị) xây dựng một ngôi chùa gọi là Lam Sơn Phật Tự. Sau khi từ quan, Mạc Cảnh Huống về sống ở làng Trà Kiệu (Quảng Nam), ông cho trùng tu ngôi chùa trên đồi Bảo Châu có tên gọi là Bảo Sơn Phúc hay Bảo Châu Sơn Tự và trụ trì với pháp danh Thuyền Cảnh Chân Tu. Tương truyền, do Mạc Cảnh Huống chuyên tâm thực hiện những phương pháp thiền của Phật giáo mà ông đã sống tới hơn 100 tuổi. Theo gia phả dòng họ cũng lời kể của dân làng, Mạc Cảnh Huống đã sống tới 135 tuổi, một tuổi thọ vô cùng hiếm có ở bất kỳ thời đại nào. Ông cũng được nhân dân hai làng Cổ Trai (Quảng Trị) và Trà Kiệu (Quảng Nam) tôn là vị thần bảo hộ cho dân làng và được kính ngưỡng như một vị Phật sống.

Ghi nhận công lao
Sử nhà Nguyễn sau này đã ghi nhận công lao của Mạc Cảnh Huống trong việc xây dựng vương triều nhà Nguyễn buổi sơ khai: Khi Thái tổ Hoàng đế (tức Nguyễn Hoàng) vào Nam trấn Thuận Hóa, Tống Phước Trị sớm dâng bản đồ sổ sách trong xứ, lại cùng Uy Quốc công Nguyễn Ư Kỷ, Thống binh Mạc Cảnh Huống đồng tâm tận lực phụ tá vương thất, thật có công trạng trong thời quốc sơ vậy. Cảnh Huống dần dần làm quan tới chức Thống binh, góp mưu nơi màn trướng công lao phụ tá buổi quốc sơ ngang với Nguyễn Ư Kỷ, Tống Phước Trị.

Khi vua Duy Tân lên ngôi (1907-1916) đã đánh giá lại công lao của các huân thần trong buổi sơ khai xây dựng vương triều nhà Nguyễn, đã ra Sắc phong ngày 24 thánh 12 năm Duy Tân thứ nhất (1907), truy phong Mạc Cảnh Huống (tức Nguyễn Trường Huống) là bậc khai quốc công thần của triều đại.

Chú thích

Liên kết ngoài
Mạc Cảnh Huống, từ một thái tử đến vị Phật sống
 Thống thái phó Mạc Cảnh Huống
 MỐI QUAN HỆ GIỮA HỌ MẠC VỚI HỌ NGUYỄN, CHÚA NGUYỄN, NHÀ NGUYỄN

Quan lại nhà Nguyễn
Người Hải Dương
Sinh năm 1542
Mất năm 1677
Người thọ bách niên Việt Nam
Hoàng tộc nhà Mạc
Người Đàng Trong
Họ Mạc gốc xứ Đông


title: Mạc Phúc Tư

text:
Mạc Phúc Tư (chữ Hán: 莫福滋; 1524 - 1593), thụy hiệu là Phúc Triệu, tước Ninh vương (寧王), là tướng nhà Mạc thời Nam Bắc triều trong lịch sử Việt Nam. Cùng với những thân vương khác như Khiêm vương Mạc Kính Điển và Ứng vương Mạc Đôn Nhượng, Ninh vương Mạc Phúc Tư giữ vai trò là những phụ chính đại thần có uy tín và đức độ trong triều Mạc, giúp nhà Mạc đứng vững trong hơn 50 năm, trải qua những biến động lớn trong triều đình và sự lớn mạnh không ngừng của nhà Lê Trung Hưng ở phía Nam.

Thân thế
Mạc Phúc Tư là con thứ của Thái Tông Mạc Đăng Doanh, cháu nội của Thái tổ Mạc Đăng Dung, sinh năm Giáp Thân (1524). Ông quê gốc ở làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương xưa (nay thuộc xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng), là đất phát tích của nhà Mạc. Còn đất khởi tổ của dòng họ Mạc ở xã Cao Đôi, huyện Bình Hà, tỉnh Hải Dương xưa, nay là thôn Long Động, xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.

Sự nghiệp

Tuổi niên thiếu của Mạc Phúc Tư ở vào thời kỳ hưng thịnh của triều Mạc nên được hưởng sự giáo huấn đầy đủ. Ông thông minh, hiếu học, tính khoan hòa, đức độ, được sĩ thứ (trong đó có Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm) mến mộ. Năm Canh Tý (1540) Thái Tông Mạc Đăng Doanh qua đời, con cả là Thái tử Mạc Phúc Hải lên làm vua, tức là Mạc Hiến Tông. Sau khi lên ngôi, Hiến tông Mạc Phúc Hải đã phong cho em mình là Mạc Phúc Tư tước Ninh vương. Ông còn tham gia vào công việc triều chính với vai trò của một quan chức đầu triều là Thái tể.

Năm 1545, ông làm tướng chỉ huy quân năm phủ đô đốc và các trấn đánh vào bản doanh của Lê Trang Tông Duy Ninh ở hạt Yên Mô (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Khi quân đến sông Phù Chẩn, đội quân tiên phong do chủ quan khinh địch, nên bị phục quân của Lê Trang Tông và cánh quân do Trịnh Kiểm chỉ huy vây đánh. Trận này quân nhà Mạc bị thất thế phải rút về.

Năm Bính Ngọ (1546), Hiến tông Mạc Phúc Hải qua đời, tôn thất và triều thần tôn Thái tử Mạc Phúc Nguyên còn ít tuổi lên ngôi. Lúc ấy, Tứ Dương Hầu Phạm Tử Nghi vì muốn lập Hoằng vương Mạc Chính Trung (con trai thứ của Mạc Thái Tổ) làm vua nên dấy binh gây biến loạn triều chính rồi rút quân về chiếm cứ vùng Yên Quảng. Mạc Phúc Tư nhận thấy người em kế mình là Mạc Kính Điển có tài thao lược liền xin nhường chức Phụ chính đại thần cho Mạc Kính Điển rồi xin đi trấn thủ vùng Hải Đông.

Trong những năm trấn thủ ở vùng biên ải trọng yếu này, ông ra sức vỗ về dân chúng và tướng sĩ. Ngoài ra, ông còn đốc thúc việc đắp đê, đào sông, khơi ngòi, khai khẩn đất hoang, trồng cây gây rừng, khuyến khích nghề đánh cá, nghề làm muối, mở chợ Chanh ở Yên Quảng, chợ Thưa, chợ Đá, Bia và phố Khách Long Mã ở Thủy Đường (Thủy Nguyên) để dân an lạc nghiệp. Những công trình do ông chỉ đạo với tên gọi dân gian như đê nhà Mạc, bãi nhà Mạc hay rừng nhà Mạc ngày nay vẫn còn dấu tích và được coi như những chứng tích về công lao của nhà Mạc đối với nhân dân vùng Đông Bắc (Hải Đông) đất nước. Suốt mấy chục năm chiến tranh Lê-Mạc, quân Lê-Trịnh nhiều lần đem quân cướp phá Thăng Long và một số vùng khác, riêng xứ Hải Đông do Mạc Phúc Tư cai quản đời sống nhân dân vẫn giữ được ổn định.

Năm 1561, Tuyên tông Mạc Phúc Nguyên qua đời, Thái tử Mạc Mậu Hợp nhỏ tuổi lên nối ngôi. Các hoàng thân như Mạc Kính Điển,Mạc Đôn Nhượng cùng phụ chính. Mạc Phúc Tư vẫn lo liệu công việc trấn giữ miền đất phên dậu của nhà Mạc.

Năm Canh Thìn (1580), Mạc Kính Điển bị bệnh qua đời, em út của Phúc Tư là Mạc Đôn Nhượng làm phụ chính, giữ chức Trung doanh tổng sứ nhưng một mình Mạc Đôn Nhượng không đủ sức gánh vác việc lớn quốc gia. Thế lực nhà Lê-Trịnh ngày một mạnh mà triều thần nhà Mạc lúc ấy chia rẽ, vua ít tuổi lại ham chơi, chính sự ngày càng hỗn loạn.

Năm Nhâm Thìn (1592) vua nhà Mạc là Mạc Mậu Hợp (Mạc Hồng Ninh) bị quân Lê-Trịnh bắt và xử tử khi đang chạy loạn. Lúc đó, thân vương Mạc Phúc Tư vẫn kiên trì trấn thủ vùng Hải Đông. Đầu năm Quý Tỵ (1593), sau khi đánh chiếm được Thăng Long, Dương Kinh và nhiều vùng đất khác của nhà Mạc, quân Lê-Trịnh chia đường tiến đánh Hải Đông. Mạc Phúc Tư cùng hai thân vương khác sau nhiều ngày đêm chống trả quyết liệt với quân đội Lê-Trịnh cuối cùng cũng bị vỡ trận và buộc phải tuẫn tiết. Con cả của Mạc Phúc Tư là Mạc Thuần Trực cùng tôn thất Mạc Huệ Khánh cố thủ trong thành Dền được 5 tháng, sau hết lương thực phải mở đường máu rút chạy, Mạc Thuần Trực cũng tử trận. Mạc Huệ Khánh cùng con cháu thoát được về vùng Giáp Sơn, dấu họ đổi tên lập ra làng Mai Sơn, nay thuộc chùa Trại Sơn, xã An Sơn, huyện Thủy Nguyên.

Phần mộ
Phần mộ của Ninh vương và hai thân vương khác tại cánh đồng làng Thiểm Khê được dân làng gọi là Mả Ba Vua - Nghè Đồng dưới, vì lúc đầu an táng ba người tại đây và ở khu đồng dưới của làng, dân lập nghè thờ ba vị. Sau phu nhân của Ninh Vương là Đoàn Thị Từ Linh chuyển hài cốt của vương và của con trai cả là Mạc Thuần Trực ở thành Dền về an táng tại phường Câu Tử, huyện Thủy Đường (sau này đổi tên thành Thủy Nguyên). Năm 1993, phần mộ của Ninh vương Mạc Phúc Tư đã được con cháu chi họ Mạc ở Câu Tử trùng tu lại.

Gia quyến
Ninh vương Mạc Phúc Tư được coi là thủy tổ của chi họ Mạc ở Câu Tử Nội, xã Hợp Thành, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng. Gia phả họ Mạc ở Câu Tử có ghi chép về một người phu nhân của ông là Đoàn Thị Từ Linh, là người xã Hợp Thành, Thủy Nguyên, Hải Phòng. Bà có với ông ba người con trai là Mạc Thuần Trực, Mạc Đạo Trai và Mạc Tảo An. Con trưởng Mạc Thuần Trực được phong tước, mất năm 1593 khi chống cự với quân nhà Lê-Trịnh. Mạc Đạo Trai là võ tướng, năm 1573 theo Khiêm vương Mạc Kính Điển hành quân vào Thanh Hóa, bị bắt ở lũy Phúc Bồi, Thái úy Trịnh Tùng mến tài, gả con gái là Quận chúa Trịnh Thị Nhân (có sách ghi là Trịnh Thị Nhâm) cho. Mười năm sống ở Thanh Hóa, đến khi nhà Lê-Trịnh muốn dùng ông chống lại nhà Mạc, Mạc Đạo Trai đã tự sát. Bà Trịnh Thị Nhân vợ ông cảm thương tình cảnh đã xin với cha mình là Bình An Vương Trịnh Tùng nhận Mạc Hữu Đạo, con của Mạc Thuần Trực về nuôi dạy thành tài. Lớn lên Mạc Hữu Đạo thi đỗ làm quan và được phong tước Thượng Xá Hầu dưới triều Lê-Trịnh (Lê Trung Hưng).

Bạn vong niên với Nguyễn Bỉnh Khiêm
Ninh vương Mạc Phúc Tư ít hơn Trình Quốc Công Nguyễn Bỉnh Khiêm 33 tuổi. Trong Bạch Vân Am thi tập, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm có hai bài thơ với tiêu đề là Lưu đề Ninh Quốc công và Bộ Ninh Quốc công thi vận. Nội dung hai bài thơ thể hiện mối quan hệ gần gũi giữa Trạng Trình và Mạc Phúc Tư, đồng thời cũng cho thấy Nguyễn Bỉnh Khiêm đánh giá cao tài năng và đức độ của người bạn vong niên.

Xem thêm
 Mạc Kính Điển
 Mạc Đôn Nhượng
 Nguyễn Bỉnh Khiêm
 Mạc Đăng Lượng

Chú thích

Quan lại nhà Mạc
Võ tướng nhà Mạc
Người Hải Dương
Người Hải Phòng
Người Thủy Nguyên
Người Dương Kinh (thời Mạc)
Nhiếp chính Việt Nam
Hoàng tử nhà Mạc
Sinh năm 1524
Mất năm 1593
Vương tước nhà Mạc


title: Mạc Thị Giai

text:
Hiếu Văn hoàng hậu (chữ Hán: 孝文皇后; 1578 - 1630), hay Huy Cung Từ Thận Thuận phi (徽恭慈慎順妃), nguyên là Chính thất của chúa Nguyễn Phúc Nguyên, thân mẫu của chúa Nguyễn Phúc Lan. Bà được mệnh danh là một trong những Hoàng hậu đẹp nhất lịch sử Việt Nam.

Theo các câu chuyện dân gian, bà được dân chúng tôn làm Bà tổ bếp hay bà tổ của nghề nấu ăn đất phương Nam.

Thân thế
Bà vốn là họ Mạc (莫氏), sau được đổi thành họ Nguyễn (阮氏), quê gốc của bà ở làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương trước đây (nay thuộc xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng), là đất phát tích của vương triều nhà Mạc. Bà là con gái của Khiêm vương Mạc Kính Điển, vốn có tên là Thị Giai (氏佳).

Năm 1592, Nhà Mạc thất thủ, bà cùng người em gái của mình là Quận chúa Mạc Thị Lâu rời bỏ quê hương vào đất phương Nam lúc mới 15 tuổi (1593) để tìm người chú ruột là Mạc Cảnh Huống lúc đó đang phò tá chúa Nguyễn Hoàng trong buổi đầu dựng cơ nghiệp trên đất Thuận Hóa. Thời gian đầu trên vùng đất mới, chị em bà náu thân ở chùa Lam Sơn, đăng ký vào danh bộ tỉnh Quảng Trị.

Sau này, bà được thím dâu Nguyễn Ngọc Dương, phu nhân của Thống binh Mạc Cảnh Huống và đồng thời là em gái của Đức Ý Phi Nguyễn thị, đưa vào phủ chúa để ra mắt vương tộc họ Nguyễn. Bà sau trở thành Chánh thất của chúa Nguyễn Phúc Nguyên, được chúa hết lòng yêu quý nên về sau bà được ban họ chúa.

Liên kết quan hệ Mạc - Nguyễn
Mạc thị cùng với người chú của bà là Thống binh Mạc Cảnh Huống được coi là những người có công lớn nhất trong việc tạo dựng ảnh hưởng của dòng họ Mạc trên đất của các Chúa Nguyễn nhiều đời sau. Bởi vậy, con cháu trong hoàng tộc nhà Mạc chạy nạn vào phương Nam phần nào vẫn có sự đảm bảo được an toàn sinh sống trên vùng đất mới sau khi Nhà Mạc bị nhà Lê-Trịnh đánh bại mà về danh nghĩa, trước khi Trịnh - Nguyễn phân tranh, hai họ Trịnh và Nguyễn đều dương cao khẩu hiệu phù Lê diệt Mạc.

Sử triều Nguyễn cũng dành những lời ca ngợi bà: "Hậu tính thông mẫn dịu dàng, lời nói cử chỉ đều có khuôn phép, Chúa rất yêu thương".

Đại Nam liệt truyện tiền biên có những dòng ghi chép về bà:..."Bà họ Nguyễn (cẩn án, xét trước là họ Mạc sau đổi họ Nguyễn). Tiên tổ là người huyện Nghi Dương tỉnh Hải Dương. Bà là trưởng nữ Khiêm Vương Mạc Kính Điển. Khi Kính Điển bị bại vong, bà theo chú là Cảnh Huống đem gia quyến vào Nam, ẩn ở chùa Lam Sơn, nhân đó nhập tịch ở Quảng Trị. Nguyễn Ngọc Dương vợ Cảnh Huống, là dì ruột Hy Tông hoàng đế (Nguyễn Phúc Nguyên), nhân tiến bà vào hầu chúa ở nơi tiềm để. Tính bà minh mẫn thuần thục, nói và làm đều đúng mực thước, bà được chúa yêu và quý trọng. Sinh được 5 trai gồm con trưởng là Kỳ, làm Hữu phủ chương phủ sự, trấn thủ Quảng Nam - tặng Thiếu bảo Khánh quận công, con thứ hai tức là Thần Tông hoàng đế, con thứ ba là Trung, con thứ tư là An, con thứ năm là Nghĩa chết sớm. Ba con gái gồm trưởng là Ngọc Liên, thứ là Ngọc Vạn, út là Ngọc Khoa."

Em gái bà là Mạc Thị Lâu và em họ bà là Mạc Cảnh Vinh, con trai trưởng của Thống binh Mạc Cảnh Huống, cũng được mang họ nhà Chúa và trở thành Nguyễn Thị Ngọc Lâu và Nguyễn Phúc Vinh. Em gái của bà về sau lập gia thất với Quốc sư Võ Qưới Công là người làm việc tại phủ Chúa, thầy dạy các Thế tử của chúa Nguyễn.

Xuất thân từ chốn hoàng cung triều Mạc, bà còn là người am hiểu về nghệ thuật ẩm thực cung đình nên nhiều kiến thức đó được bà đem dạy lại cho người dân vùng Thuận Hóa. Vì vậy sau khi bà mất, dân chúng nhiều nơi ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ tôn bà là Bà tổ bếp hay Bà tổ của nghề nấu ăn đất phương Nam để ghi nhớ công ơn của bà trong việc khai mở bếp núc, nấu ăn của người Việt trên vùng đất mới khai phá.

Tưởng nhớ
Năm Canh Ngọ (1630), mùa đông, tháng 11, Hoàng hậu Mạc thị qua đời tại Quảng Nam khi đang sống cùng người con trai trưởng Nguyễn Phúc Kỳ, lúc đó là quan trấn thủ dinh Quảng Nam, hưởng thọ 52 tuổi, an táng tại núi Chiêm Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, mang tên là Vĩnh Diễn lăng (永延陵).

Năm 1744, thời kỳ Vũ vương Nguyễn Phúc Khoát đăng cơ và xưng Vương (王), truy tôn các chúa Nguyễn thụy hiệu Vương tước, Mạc phu nhân được truy tặng làm Huy Cung Từ Thận Thuận phi (徽恭慈慎順妃).

Năm 1806, Gia Long lên ngôi, truy tặng bà thụy hiệu là Huy Cung Từ Thận Ôn Thục Thuận Trang Hiếu Văn hoàng hậu (徽恭慈慎溫淑順莊孝文皇后), phối thờ cùng Hy Tông hoàng đế Nguyễn Phúc Nguyên ở Thái Miếu vào gian thứ nhất bên trái.

Sách văn dâng tôn thụy như sau:

Tốt thay đức khôn nguyên, trên sánh với thê Kiều. Phô nêu đức tốt, là để đáp Phước dày mà tỏ đạo hiếu vậy.
Kính nghĩ, Huy Cung Từ Thận Mạc Thuận phi điện hạ: Trinh tĩnh đoan trang, bao hàm rộng sáng: phong hóa khắp gần xa, đức tốt không bờ bến. Đúc thành giống tết, phồn thịnh Phước to. Nay trên nhờ đức thiêng liêng, nối mãi ngôi tôn quý. Vậy xét điển lễ kính dâng tên hay. Cẩn tiến sách vàng dâng tôn hiệu là "Huy Cung Từ Thận Ôn Thục Thuận Trang Hiếu Văn Hoàng Hậu", thờ chung vào gian tả nhất nhà Thái Miếu.

Con cái
Bà sinh được 8 người con, gồm năm con trai và ba con gái. Trong số này, nổi tiếng nhất là Nguyễn Phúc Lan và Công nữ Ngọc Vạn, người đã tạo mối quan hệ Việt - Khmer, tạo tiền đề cho người Việt ở Đàng Trong dần chuyển đến vùng đất Nam Bộ, Sài Gòn.

Công tử
 Khánh Quận công Nguyễn Phúc Kỳ (阮福淇; ? - 1631).
 Nguyễn Phúc Lan (阮福瀾), tức Thần Tông Hiếu Chiêu Hoàng đế (神宗孝昭皇帝).
 Nguyễn Phúc Trung (阮福忠), mưu phản nghịch nên bị giết và tước tông tịch.
 Nguyễn Phúc An (阮福安), không có truyện.
 Nguyễn Phúc Nghĩa (阮福義), chết non

Công nữ
 Nguyễn Phúc Ngọc Liên (阮福玉蓮), được gả cho trấn thủ Trấn Biên Mạc Cảnh Vinh (Nguyễn Phước Vinh - con trai Mạc Cảnh Huống).
 Nguyễn Phúc Ngọc Vạn (阮福玉萬), được gả cho Quốc vương Chân Lạp là Chey Chetta II.
 Nguyễn Phúc Ngọc Khoa (阮福玉誇), được gả cho Quốc vương Chiêm Thành là Po Rome.

Tham khảo

 Đại Nam liệt truyện

Liên kết ngoài
 Chuyện về ‘bà tổ bếp’ đất Phương Nam

Sinh năm 1578
Mất năm 1630
Phi tần chúa Nguyễn
Người Hải Phòng
Hoàng tộc nhà Mạc


title: Rau sói

text:
Rau sói là tên gọi địa phương chỉ về một loại rong biển mọc tự nhiên cạnh các bãi san hô, dưới biển và là loài đặc hữu chỉ tồn tại ở vùng biển Bãi Rạng, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam (toàn tỉnh Quảng Nam chỉ duy nhất vùng này có) Loại rau này là đặc sản vùng đất Núi Thành.

Đặc điểm
Tuy có tên gọi là rau như rau sói là một loại rong của biển mọc tự nhiên cạnh các bãi san hô, dưới biển thường xuất hiện dày đặc ở những bãi san hô. Mỗi năm rong chỉ mọc kéo dài từ cuối xuân đến đầu hè, hình hài của rau thì giống những loại san hô thường mọc dưới đáy biển sâu, trong suốt, có màu hồng nhẹ và rất mềm mại. Rau có hương vị đặc biệt, nó vị ngọt, dòn, mát, thanh, bổ tỳ vị, khi ăn nó có vị giòn, khi nhai nghe sừn sựt, và nghe vị mặn dìu dịu tỏa lan nơi đầu lưỡi, sau cùng là sự thanh mát nơi vòm cổ. Ngoài việc giải nhiệt, rau sói còn có khả năng chữa bệnh bướu cổ.

Khai thác và sử dụng
Để có loại rau đặc biệt này, những người dân sống ở đây phải lặn xuống biển sâu mới hái được, vì vậy mà giá đắt hơn những loại rau khác. Một ưu thế của rau sói là có thể phơi khô. Ngư dân lặn hái, khai thác 2 kỳ/năm vào tháng 3 và tháng 6 âm lịch. Rau Sói được bán cho người dùng (50- 60.0000 đồng/ kg) sau khi được phơi khô.

Rau sói thường được dọn để ăn kèm với các loại hải sản như cá, mực hấp, nướng. Vị rau sói chính là sự khác biệt rất lớn khi thưởng thức đặc sản nơi đây. Trước khi ăn, cần mang rau ngâm nước ngọt, rửa sạch, thường phải tách bóc các chất tạp bám vào rau rồi rửa 4- 5 lần nước cho sạch. Rau Sói dùng để ăn sống - ăn riêng hoặc trộn chung với rau sống. Dân gian còn dùng rau sói để chữa bệnh bướu cổ

Chú thích

Rau