title: Ngựa trong chiến tranh

text:
Ngựa là động vật được sử dụng nhiều nhất trong cuộc chiến, nhất là chiến tranh thời cổ. Ngựa trong chiến tranh được gọi là Ngựa chiến hay Chiến mã (戰馬). Ngựa được sử dụng rộng rãi cho các chiến binh, kỵ binh trong các trận chiến tay đôi hay các trận đánh tập kích, đột phá cũng như sử dụng để do thám, thông tin liên lạc, vận chuyển. Ngựa gắn với lịch sử chiến tranh một cách lâu dài của loài người, gắn liền với tên tuổi của các binh chủng kỵ binh, kỵ xạ, thám mã và hình ảnh con ngựa còn gắn liền với các tướng lĩnh nhất là các võ tướng trên chiến địa, gắn liền với hình ảnh của những chàng dũng sĩ trong chiến đấu, săn bắn.

Ngựa là con vật có sức mạnh, nhanh nhẹn, dẻo dai, trung thành với chủ nên trong thời cổ đại, ngựa được xem là một loại vũ khí lợi hại, từ "binh mã" (người ngựa) chỉ lực lượng chủ yếu của các trận chiến. Một trong những ưu điểm của việc cưỡi ngựa là khi di chuyển trên những cánh đồng cỏ rộng lớn, kỵ sĩ có vị thế ngồi cao hơn, có thể nhìn được xa hơn và cũng chạy nhanh hơn, cưỡi ngựa còn làm cho con người cảm thấy uy nghi. Khi một bên binh lính sử dụng ngựa để chiến đấu ngược lại bên kia không có ngựa để sử dụng thì lợi thế chiến thắng sẽ thuộc về bên có ngựa nhiều hơn. Trong nhiều thời kỳ, những dân tộc không biết cưỡi ngựa đã bị đè bẹp.

Tổng quan
Loài ngựa sống trong thời đại đồ đá thì ngựa chỉ là con mồi để săn bắn làm thức ăn. Sau khi được loài người thuần dưỡng, với những ưu thế đặc dụng của mình, ngựa phục vụ rất nhiều cho con người không chỉ là sức kéo chủ lực của người lao động (chủ yếu là ở châu Âu) mà còn là vật cưỡi của những tướng lĩnh, quan viên, những chàng kị sĩ, Hiệp sĩ, công tử, những sĩ tử đỗ đạt cao được vinh quy bái tổ (ở Phương Đông). Đặc biệt, ngựa đóng một vai trò rất lớn trong lịch sử chiến tranh. Con người thuần hóa ngựa sớm nhất cách đây 5.500 năm ở Kazakhstan và sự phổ biến của ngựa trên khắp lục địa Á - Âu đã sớm dẫn đến việc sử dụng chúng trong chiến tranh quy mô lớn.

Vào thời đại đồ đồng (khoảng 3000 năm trước Công nguyên), nhiều bộ lạc châu Á rồi sau đó là Bắc Âu và Tây Âu đã bắt đầu thuần hoá ngựa hoang. Họ buộc chúng vào xe và cưỡi trên lưng chúng. Những ai có ngựa nuôi thường đi được xa hơn, buôn bán với các bộ lạc khác thuận lợi hơn, săn bắn được xa hơn và bắt đầu tiến hành chiến tranh để cướp đất đai. Người Ai Cập và Trung Quốc cổ đại đã sử dụng xe ngựa kéo như một dạng chiến đấu cơ ổn định, trước khi sáng chế ra một yên cương và bàn đạp giúp tăng hiệu quả chiến đấu của chiến mã và giữa cho người cưỡi giữ thăng bằng, ổn định và không bị ngã ngựa. Các hiệp sĩ mặc áo giáp trên lưng ngựa với một thanh kiếm hoặc giáo, thương, đại đao hoặc các vũ khí đánh xa khác có thể gây nguy hiểm và chống lại hầu hết các loại lính chạy bộ.

Kỹ thuật
Việc sử dụng chiến thuật ổn định từ ngựa chiến được đóng yên cương và bàn đạp chân đã cho phép người Mông Cổ có thể tấn công và bắn tên hiệu quả từ trên lưng ngựa (nhất là các kỵ xạ), đồng thời đem đến cho họ sự linh động để chinh phục phần lớn các vùng đất đã biết đến trên thế giới. Sự xuất hiện của ngựa trên các chiến trường thường báo hiệu sự khởi đầu của kết thúc đối với các nền văn minh thiếu phương tiện hỗ trợ quân lính tương tự. Vai trò chính của ngựa trên chiến trường vẫn không giảm sút cho tới kỷ nguyên chiến tranh hiện đại, khi xe tăng và súng máy nhập cuộc.

Thắng cương

Cách thắng ngựa của người Trung Hoa đã giúp cho con ngựa không bị nghẹt thở, làm giảm năng lực của con vật và những xe kéo đã vượt xa những xe ngựa của phương Tây. Phải mất hơn một nghìn năm người châu Âu mới học được cách đóng cương một con ngựa của người Trung Quốc. Một trong những phát minh đáng kể nhất của người Trung Hoa là cách thắng ngựa bằng ức (breast- strap harnessing system), khởi nguyên vào khoảng thế kỷ thứ tư trước CN. Trên khắp thế giới, người ta biết thắng bò trước khi thắng ngựa. Tuy nhiên vì ngựa chạy nhanh hơn nên người ta lập tức tìm cách thắng ngựa sau khi đã thuần hóa và ngay từ đầu, con người thắng ngựa cùng một phương pháp thắng bò.

Hai con bò được buộc song song với một trục gỗ bằng một cái ách để giữa cổ và xương gồ ở trên lưng. Tuy nhiên hai giống vật có hình thể khác nhau, việc áp dụng máy móc đó đã đem lại những bất lợi và chính vì ngựa không có cục bướu ở trên lưng như bò (bò u), người ta phải buộc đai xuống bụng thêm một đai vòng qua cổ để giữ cho cái ách khỏi thụt lùi về sau. Kiểu buộc đó đã khiến cho con ngựa bị nghẹt thở. Từ phương pháp thắng ngựa bằng ức, người Trung Quốc cũng chuyển qua một vòng đai vòng qua cổ và sử dụng thay thế cho một cái xương gồ trên lưng như trâu bò để máng chiếc ách. Đây là cách tương tự như phương thức hiện nay người ta dùng và được coi là phương pháp hiệu quả hơn cả.

Vào đầu thế kỷ XX, Lefebvre des Noettes, một sĩ quan kỵ binh người Pháp đã nghiên cứu về cách thắng cương của các dân tộc trên thế giới trong nhiều thời đại và tái tạo những phương thức mà người xưa đã dùng để buộc ngựa, ông đã viết về cách giàng cương bằng ức tạm dịch đại lược như sau: "Lối thắng cương cổ điển (tạm gọi là thắng bằng cổ và bụng) chỉ dùng được một phần nhỏ động lực của con vật, không tạo được năng suất tổng hợp và vì thế hiệu năng rất kém. Cách thắng cương này được dùng mãi cho tới thời Trung Cổ ở châu Âu, và dường như được dùng khắp mọi nơi, khắp mọi nền văn hóa và đều thiếu hiệu quả như nhau cả. Chỉ có một nền văn minh cổ đã thoát ra khỏi được phương pháp này và tìm ra một cách thắng cương hữu hiệu, đó là Trung Hoa".

Theo Lefebvre des Noettes cho thấy hai con ngựa nếu thắng bằng lối quàng qua cổ (throat- and-girth) chỉ kéo được khoảng nửa tấn trong khi một con ngựa thắng theo lối mới có thể kéo được 1 tấn rưỡi nghĩa là hiệu năng tăng gấp sáu lần. Người Trung Quốc thay đổi lối thắng ngựa từ bao giờ cho đến nay chưa ai dám xác định rõ ràng nhưng ngay từ thế kỷ thứ tư trước CN có thể cũng đã có và người ta cho rằng lối này phải xuất hiện từ thời Chiến Quốc. Một trong những giả thuyết là người Trung Hoa vẫn thường dùng sức phu phen để kéo thuyền đi ngược dòng xông và có thể chính từ đó họ cảm nhận được rằng nếu choàng sợi đai qua cổ con vật thì nó sẽ bị ngộp thở và sức kéo giảm đi nhiều và từ đó đưa đến việc cải thiện phương pháp thắng ngựa.

Bàn đạp

Cái bàn đạp nguyên thủy có lẽ chỉ vì người ta muốn lên xuống ngựa cho an toàn, nhất là khi có mang theo binh khí. Năm 552 trước CN, vua xứ Ba Tư là Cambyses khi lên ngựa đã rủi ro bị ngã và chết vì chính binh khí của mình. Những kỵ sĩ tài ba thì có thể nắm bờm rồi nhảy lên, hoặc có khi người ta dùng ngay ngọn giáo của mình để làm sào chống. Cũng có khi bên hông ngọn giáo có một cái cán đâm ngang như mũi giáo của Phù Sai dùng để làm điểm tựa nhảy lên ngựa.

Khi nghiên cứu về sự phát triển của chiếc bàn đạp, lúc đầu phụ tùng này chỉ dùng để giúp người ta lên yên, do đó chỉ gắn vào một bên của yên ngựa. Cái bàn đạp (stirrup) cũng quan trọng vì nếu không có bàn đạp này, kỵ sĩ chỉ dùng ngựa để di chuyển chứ không đủ ổn định để chiến đấu, từ khi người ta chỉ biết dùng ngựa để kéo xe, đến khi có thể cưỡi trên lưng con vật, rồi đến khi huấn luyện, trang bị và tập cho nó quen được với chiến đấu là một tiến trình dài của nhân loại.

Dùng ngựa để cưỡi tuy có thể giúp người ta di chuyển nhanh hơn nhưng vẫn không thể chiến đấu được nếu không ổn định. Chính vì thế việc phát minh ra cái bàn đạp được coi là một khám phá quan trọng vào bậc nhất cho thuật kỵ mã. Có điều sao lại mất một thời gian lâu đến thế trước khi nghĩ ra phụ tùng giản dị này thì vẫn còn là một điều khó hiểu đối với các nhà nghiên cứu. Trước khi có cái bàn đạp, cách duy nhất của người kị sĩ có thể làm là kẹp chặt hai chân và giơ taygiữ ghịt bờm con vật khi chạy nhanh. Người Roma (La Mã) thì nghĩ ra cái chỗ vịn để cầm ở yên ngựa.

Giáp trụ
Sau khi đã biết dùng ngựa để cưỡi, người ta nghĩ ngay đến việc bảo vệ con vật cho khỏi bị sát hại khi giao chiến. Đó là lý do tại sao những bộ giáp trụ dùng cho ngựa được chế tạo. Trong những hình vẽ trong hang đá tìm thấy ở Đôn Hoàng, giáp trụ của ngựa bao trùm toàn thể con vật, trừ tai, mõm, chân và đuôi. Người cưỡi ngựa cũng mặc áo giáp. Giáp của ngựa gồm sáu bộ phận rời, làm bằng da hay sắt, lại được tô màu rằn ri. Mã giáp được tìm thấy từ thời Tam Quốc rồi tiếp tục phát triển đến đời Tùy, Đường.

Ở phương Đông thịnh hành loại thiết kỵ khải mã (Cataphract), họ sử dụng loại giáp xích (Chainmail armour) cho cả kị sĩ lẫn ngựa. Loại giáp này nhẹ hơn loại trọng giáp mà các kỵ sĩ Châu Âu mặc nên họ có thể sử dụng nhiều loại vũ khí một cách linh hoạt hơn, từ rìu chiến, đơn thủ kiếm, chùy và đặc biệt là cung nỏ. Từ đó hình thành nên lối những lối đánh cực kì đa dạng của kị binh. Riêng kỵ binh Mông Cổ nổi bật ở tốc độ và sự cơ động, chứ không phải giáp trụ. Họ thường không mặc giáp ngoài một chiếc mũ trụ hở với tấm da rủ sau cổ và một chiếc áo lụa dưới áo khoác. Chiếc áo này có tác dụng giúp kỵ sĩ Mông Cổ rút tên ra khi bị bắn mà không làm rách rộng vết thương.

Chiến thuật
Bằng chứng khảo cổ học đầu tiên về sử dụng loài ngựa trong chiến tranh có từ 4000-3000 năm TCN tại các vùng thảo nguyên của lục địa Á Âu (ngày nay là Ukraine, Hungary, and Romania). Không lâu sau khi thuần hóa ngựa, người dân ở các địa điểm này đã bắt đầu sống với nhau trong thị trấn tăng cường lớn để bảo vệ khỏi sự đe dọa của cướp cưỡi ngựa, những kẻ có thể tấn công và tẩu thoát nhanh hơn những cư dân có lối sống định canh định cư

Người du mục và loài ngựa gắn bó với nhau trên các thảo nguyên và sự lan rộng ngôn ngữ Ấn-Âu ở Đông Âu ngày nay là kết quả của sự chinh phục các bộ lạc và các nhóm người khác.
Việc sử dụng ngựa trong tổ chức chiến tranh cũng đã được lịch sử ghi nhận từ sớm. Một trong những mô tả đầu tiên là tấm minh họa chiến tranh về trận Standard of Ur, đế chế Sumer, 2500 năm TCN, cho thấy ngựa đang kéo cỗ xe bốn bánh..

Chiến xa

Trong số các bằng chứng sớm nhất của việc sử dụng xe ngựa là những ngôi mộ của con ngựa và xe ngựa còn sót lại của nền văn minh Andronovo (Sintashta - Petrovka, hiện tại thuộc Nga hiện đại và Kazakhstan) vào khoảng 2000 năm TCN.
Bằng chứng tài liệu chữ viết cổ xưa nhất về việc sử dụng xe ngựa kéo là vùng Cận Đông cổ đại là văn bản của Anitta (con trai của Pithana vua người Hittite cổ đại, vào thế kỷ 18 TCN, trong đó đề cập đến sự kiện 40 đội ngựa tại cuộc bao vây thành phố Salatiwara.
Người Hittite trở nên nổi tiếng khắp thế giới cổ đại bởi sức mạnh của họ trên chiếc xe ngựa kéo. Chiếc xe ngựa được sử dụng rộng khắp trong chiến tranh tại lục địa Á-Âu gần như trùng với sự phát triển của cây cung tổng hợp (Composite bow) (làm từ sừng, gỗ, gân dát mỏng), vào khoảng 1600 năm TCN.
Cải thiện hơn nữa trong bánh xe và trục xe, cũng như đổi mới các loại vũ khí, dẫn đến thúc đẩy sửa dụng xe ngựa trong các trận chiến thời đại đồ đồng từ Trung Quốc đến Ai Cập

Những kẻ xâm lược Hyksos mang xe ngựa kéo đến Ai Cập cổ đại năm 1600 TCN và người Ai Cập đã bắt đầu sử dụng nó tiếp sau đó.
Văn bản cổ nhất được bảo quản liên quan đến việc điều khiển những con ngựa chiến trong thế giới cổ đại là hướng dẫn của bậc thầy huấn luyện ngựa Kikkuli người Hittite, khoảng năm 1350 TCN, và mô tả tình trạng của các con ngựa kéo. Xe ngựa kéo cũng tồn tại trong nền văn minh Minoan, khi họ kiểm kê danh sách lưu trữ tại thành phố Knossos đảo Crete, khoảng năm 1450 TCN.

Xe ngựa kéo cũng được sử dụng ở Trung Quốc vào thời triều đại nhà Thương (1600-1050 TCN), chúng xuất hiện trong ngôi mộ. Cao điểm của việc sử dụng xe ngựa vào ở Trung Quốc là vào thời Xuân Thu (770-476 TCN), và vẫn tiếp tục sử dụng cho đến thế kỷ thứ 2 TCN.. Các mô tả về vai trò chiến thuật của xe ngựa kéo tại Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại là rất hiếm. Sử thi Iliad có thể mô tả đến việc rèn luyện tại Mycenae, sử dụng xe ngựa kéo cho việc vận chuyển các chiến binh đi đến các trận chiến chứ không phải dùng cho chiến đấu thực sự. Sau đó, Julius Caesar đã xâm lược đảo Anh trong năm 55-54 TCN, có ghi chép các chiến binh cưỡi xe ngựa kéo người Anh ném lao, sau đó rời xe ngựa của mình để chiến đấu trên mặt đất.

Kỵ binh

Một trong những ví dụ sớm nhất của việc cưỡi ngựa trong chiến tranh là những Kỵ xạ hay Kỵ phi giáo bắt đầu từ triều Assyria, cai trị bởi Ashurnasirpal II và Shalmaneser III. Tuy nhiên, họ lại ngồi xa đằng sau lưng của ngựa, điều này cản trở họ điều khiển ngựa di chuyển nhanh, và mỗi con ngựa lại có một người giữ ngựa đứng trên mặt đất để tạo cho cung thủ được tự do khi sử dụng cung. Người Assyria phát triển kỵ binh để phục vụ cho phòng thủ trước các cuộc xâm lược của người du mục từ phương Bắc, như người Cimmeri (đã xâm nhập bán đảo Tiểu Á TK 8 TCN và dần chiếm lãnh thổ Urartu trong suốt triều đại Sargon II khoảng 721 TCN).

Thời Hán có đội kỵ binh Hổ Báo Kỵ (虎豹骑) có thể nói là đội quân đặc chủng vào loại tinh nhuệ nhất thời Tam Quốc dưới trướng của Tào Tháo. Hổ Báo Kỵ do Tào Thuần chỉ huy, là lực lượng tinh nhuệ. Chính nhờ có sự giúp sức của đội Hổ Báo Kỵ, Tào Tháo mới có thể chém Viên Đàm đánh bại Lưu Bị cho tới diệt được đội thiết kỵ Tây Lương của Mã Siêu. Trong thời Tam Quốc, kỵ binh là binh chủng vào loại tốn kém nhất. Việc xây dựng một đội kỵ binh tinh nhuệ là cực kỳ tiêu tốn. Số lượng đội Hổ Báo Kỵ không được ghi chép cụ thể, biên chế của đội Hổ Báo Kỵ không nhiều.

Hổ Báo Kỵ là một đơn vị độc lập có thể tự tác chiến trên chiến trường, số lượng của đội Hổ Báo Kỵ theo suy đoán có thể vào khoảng 5-6 ngàn người. Trong cuộc chiến giữa Tào Tháo và quân Quan Tây của Mã Siêu cũng chính đội Hổ Báo Kỵ lập công trạng lớn trong việc tiêu diệt viên tướng lừng danh họ Mã. Quân Quan Tây của Mã Siêu cũng có đội kỵ binh gọi là "Tây Lương thiết kỵ" nổi tiếng, Mã Siêu dùng sức một châu đối đầu với toàn bộ Tào Ngụy tất cả dựa vào Tây Lương thiết kỵ, đủ thấy sức mạnh của lực lượng này. Tuy nhiên, Tây Lương thiết kỵ vẫn không địch lại sức mạnh của đội Hổ Báo Kỵ của họ Tào. Quân Tào dùng khinh binh khiêu chiến. Sau một thời gian khi cuộc chiến đã kéo dài, dùng đội Hổ Báo Kỵ tấn công chớp nhoáng, phá quân của Mã Siêu.

Giáp mã
Trong binh pháp phương Đông việc sử dụng chiến mã và đánh trận bằng kỵ binh chủ yếu dựa vào phương châm "Tốc chiến, tốc quyết", đánh nhanh, rút lui nhanh và tận dụng yếu tố bất ngờ. Mã chiến thì có thể phát huy thế mạnh ở đồng bằng, đường giao thông thuận lợi, nhiều ngả đi nhiều ngõ đến, và rất kỵ chốn nê địa, tức địa hình khó khăn, hiểm trở, nhiều đầm lầy. Trong phép dùng mã chiến có phép: "liên hoàn giáp mã", theo phép đánh này thì người ta cho ngựa mang giáp sắt phủ kín hết thân mình, chỉ hở có đôi mắt, và cứ từ 5 đến 10 giáp mã thì sắp thành một hàng chữ "Nhất".

Trước ức ngựa có dắn một đòn cản đính con dao nhọn hoắt. Trân lưng mỗi con ngựa có một chiến binh mặc áo giáp, cầm dao hoặc cầm thương, mang cung tên, khi xông trận thì cho ngựa xông vào quân địch khiến cho đối phương hoảng loạn, tan rã hàng ngũ, thế rồi dùng dao thương, cung tên tiêu diệt. phép "liên hoàn giáp mã" chủ yếu uy hiếp tinh thần địch, đánh chọc thủng phòng tuyến quân thù và càn quét đối phương, công dụng như thiết giáp xa thời nay. Tuy nhiên phép "liên hoàn giáp mã" cũng có chỗ yếu của nó, là sự xoay chuyển khó khăn, di động chậm chạp. Để phá pháp "liên hoàn giáp mã" phải dùng câu liêm thương phối hợp với pháo lớn làm cho ngựa phải kinh hoàng phóng chạy, khi ấy chỉ dùng cân liêm thương móc vào chân ngựa. Cũng có thể dùng phép "lăn khiên" mà lăn tròn dưới mặt đất rồi dùng mã tấu chặt đứt chân ngựa.

Lịch sử
Ngựa được sử dụng trong chiến tranh xảy ra hơn 5000 năm trước. Bằng chứng sớm nhất của việc dùng ngựa trong chiến tranh có từ Lục địa Á-Âu (Eurasia) (4000- 3000 TCN). Tranh minh họa của người Summerian từ 2500 TCN mô tả một số loại xe ngựa kéo. Khoảng 1600 TCN, những cải thiện về thiết kế yên cương ngựa và xe ngựa kéo đã dẫn đến xe ngựa kéo được sử dụng phổ biến trong suốt Cận đông cổ đại (Tây Á), và lần đầu tiên những dạng văn bản hướng dẫn huấn luyện ngựa sử dụng cho chiến tranh được viết vào khoảng 1350 TCN. Chiến thuật sử dụng kỵ binh chính thức thay thế xe ngựa kéo, vì vậy cần có phương pháp huấn luyện mới, và vào khoảng 360 TCN, viên chỉ huy kỵ binh người Hy Lạp Xenophon đã viết một luận thuyết sâu rộng về thuật cưỡi ngựa. Hiệu quả của ngựa trong chiến trận cũng đã được cách mạng hóa bởi những cải tiến công nghệ, gồm phát minh ra yên xe, bàn đạp yên ngựa, và vòng cổ ngựa.

Rất nhiều ngựa với kích cỡ và giống khác nhau đã được sử dụng trong chiến tranh, nó phụ thuộc vào tính chất của cuộc chiến. Các giống ngựa khác nhau cũng được sử dụng cho mục đích khác nhau, chúng được sử dụng để trinh sát, phá kỵ binh, đột kích, thông tin liên lạc, hoặc tiếp tế quân nhu. Trong suốt lịch sử, la và lừa cũng như ngựa, đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp quân nhu cho quân đội trên chiến trường. Ngựa phù hợp với chiến thuật chiến tranh của các nền văn hóa du mục từ thảo nguyên Trung Á. Nhiều nền văn minh Đông Á đã sử dụng phổ kỵ binh và xe ngựa. Các chiến binh Hồi giáo dựa vào khinh kỵ trong các chiến dịch của họ trên khắp Bắc Phi, châu Á và châu Âu bắt đầu từ thế kỷ thứ 7 và thứ 8 sau công nguyên.

Người châu Âu sử dụng một số loại ngựa chiến tranh trong thời Trung Cổ, và các chiến binh thiết kỵ nổi tiếng nhất của thời kỳ này là kỵ sĩ giáp sắt. Với sự suy giảm của các kỵ sĩ và gia tăng của thuốc súng trong chiến tranh, kỵ binh ánh sáng một lần nữa nổi lên, được sử dụng trong cả cuộc chiến tranh châu Âu và trong cuộc xâm lược châu Mỹ. Những trận chiến bằng kỵ binh đã tạo ra vô số các vai trò trong những năm cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19 và thường có vai trò quyết định cho chiến thắng trong các cuộc chiến tranh của Napoleon.

Ở châu Mỹ, các bộ lạc dân bản địa đã học việc sử dụng ngựa và phát triển các chiến thuật chiến tranh và các trung đoàn ngựa cơ động cao đóng vai trò quan trọng trong cuộc Nội chiến Mỹ. Kỵ binh bắt đầu bị loại bỏ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất do ưu thế của chiến tranh thiết giáp, mặc dù một vài đơn vị kỵ binh ngựa vẫn còn được sử dụng vào chiến tranh thế giới II, đặc biệt là trinh sát. Vào cuối Chiến tranh Thế giới II, ngựa đã được hiếm khi được thấy trong trận chiến, nhưng vẫn còn sử dụng rộng rãi để vận chuyển binh lính và quân nhu.

Ngày nay, trong chiến trận các đơn vị kỵ binh gần như không có, mặc dù ngựa vẫn được nhìn thấy trong tổ chức lực lượng vũ trang của các nước thuộc thế giới thứ ba. Nhiều quốc gia vẫn duy trì các đơn vị nhỏ để dùng cho tuần tra và trinh sát, và các đơn vị ngựa trong quân đội sử dụng cho các mục đích nghi lễ và giáo dục. Ngựa cũng được sử dụng để tái hiện lịch sử (Historical reenactment) của trận chiến, thực thi pháp luật, và trong các cuộc thi cưỡi ngựa bắt nguồn từ kỹ năng cưỡi và đào tạo từng được sử dụng bởi quân đội. Ngựa gắn với lịch sử chiến tranh lâu dài của loài người, gắn liền với các tướng lĩnh nhất là các võ tướng trên chiến địa, gắn liền với những sử thi, truyền thuyết của loài người.

Thời cổ đại

Trung Cận Đông

Vào đầu thiên niên kỷ thứ nhất, cả Trung Cận Đông lẫn Hy Lạp, Ai CẬp đều chưa biết đến kỵ binh. Người Assyria đi đầu trong các dân tộc dùng kỵ mã vào chiến tranh. Hình ảnh của những cỗ chiến xa đầu tiên do ngựa kéo được tìm thấy trên các bức chạm Sumer cổ xưa (3000 năm trước Công nguyên). Chúng có bốn bánh được gắn vào các trục không quay. Loại xe kéo của người Ai Cập và Assyrie đã được sử dụng rộng khắp châu Á và các nơi khác vào khoảng 1600 năm trước Công nguyên.

Chúng là loại xe một trục và trục được gắn ở phía, do đó ngựa cùng với càng xe nhận về phần mình thêm sức nặng của xe. Trên xe có xà ích với một hoặc hai xạ thủ bắn cung. Ngoài ra còn có những lưỡi dao trông giống như lưỡi hái, nhọn và sắc là một thứ vũ khi nguy hiểm được gắn vào moay – ơ của xe. Người ta thường đưa xa chạy thành một dãy để xông vào phản công kẻ thù, phá tan binh địch. Có thể nói, Ở phương Đông khoảng 2000 năm trước công nguyên, ngựa được dùng để kéo chiến xa và vào khoảng 1000 năm trước công nguyên ngựa đã được dùng làm ngựa chiến và kỵ binh là đơn vị chủ yếu của quân đội.

Hy Lạp
Sau đó đến người Hy Lạp sử dụng ngựa trong chiến trận. Lịch sử Hy Lạp có chuyện ngựa gỗ thành Troia. Khi quân Hy Lạp đến bao vây thành Troie, dân thành này chống cự hăng hái đến nỗi quân Hy Lạp không thể nào vô thành được. Theo mưu mẹo của Odysseus chế ra một con ngựa gỗ rất cao lớn, bên trong rỗng ruột để quân linh chui vào nấp, sau đó giả vờ bỏ con ngựa lại chiến trường rồi ra lệnh tất cả thuyền bè rút ra khơi. Dân thành Troia thấy quân Hy Lạp rút lui, vui mừng kéo nhau ra khỏi thành hì hục đưa con ngựa gỗ vào bên trong thành như là một chiến lợi phẩm quý giá thu được từ Hy Lạp. Nửa đêm hôm nấy, quân mai phục từ bụng con ngựa chui ra chém giết lung tung, mở cửa thành cho quân Hy Lạp tràn vào.

Ở giai đoạn phát triển của Vương quốc Macedonia, người Hy Lạp-Macedonia đã sử dụng khá rộng rãi ngựa trong chiến trận đặc biệt là việc sử dụng kỵ binh dần ưu thế so với chiến xa vì những địa thế gập ghềnh hiểm trở thì kỵ sĩ tỏ ra có hợi thế hơn là các cỗ xe chiến đấu do có thể xoay trở nhanh và cơ động hơn do đó, xe do ngựa kéo đã tục xuống hàng thứ yếu. Trong khi vận dụng các đội kỵ mã, Macedonia đã đạt được những thành công rất lớn đến vĩ đại, trong việc áp dụng kỵ binh vào chiến trận.

Cụ thể là trong trận Gaugamela đẫm máu (331 trước Công Nguyên), lực lượng của đến quốc Ba Tư chiếm ưu thế so với quân Macedonia. Quân Ba Tư có voi chiến, hàng ngàn cỗ xe chiến, rất nhiều kỵ mã và bộ binh. Dưới sự lãnh đạo và chỉ huy kiêm vị vua trẻ xứ Macedonia, Alexandros Đại đế đã tung 7.000 kỵ mã và 40.000 bộ binh vào trận. Ông này bố trí lực lượng có thể tấn công vào đại binh của vua Ba Tư Darius III vốn chậm chạp và cơ động kém, khiến cho quân Ba Tư hoảng loạn, xe nọ đè lên xe kia, nghiến luôn cả bộ binh. Còn các đạo quân của Macedonia thì thừa thắng tiêu diệt được nhiều kẻ thù. Tạo nên bước ngoặt lớn trong trận chiến này.

Có thể nói, ở giai đoạn này, con ngựa nổi danh thế giới là con Bucephalas của vua Alexandros đại đế. Chuyện kể rằng, một người lái buôn Ba Tư dắt con hắc mã đến bán cho vua Philippos II của Macedonia nhưng tất cả các tay kỵ mã tài giỏi nhất đều không thể nào điều khiểu nổi con ngựa bất kham này. Hoàng tử Alexandros lúc đó hãy còn là cậu bé, đi chậm rãi đến bên con ngựa, dịu dàng đưa tay vỗ nhẹ vào cổ nó và khẽ lái con thần mã hướng về phía Mặt trời để không còn sợ bóng của nó và cuối cùng đã thuần hóa được con vật dữ tợn. Sau đó vị vua trẻ và con chiến mã đã cùng nhau tung hoành chiến địa, chinh phục cả quốc Ba Tư rộng lớn và dựng lên một đế quốc mới bao la ở châu Á.

Sứ giả Plutarchus đã chứng kiến sự kiện trên cũng kể lại rằng, khi con Bucephalas qua đời tại Ấn Độ, Alexandris buồn bã trước cái chết của người bạn thân yêu đã cho lập thành phố Bucephalia để tưởng nhớ nó. Nòi giống của nó được tồn tại mãi đến ngàn năm sau tại các xứ châu Á. Nhà thám hiểm Marco Polo kể rằng, vua Badasan thấy cậu mình có một chuồng ngựa thuộc dòng Bucephalas, xin ông này một con nhưng không được liên ám sát ông cậu để cướp ngựa. Nhưng bà mợ đã sai người di giết hết cả bầy ngựa quý đó để trả thù. Vụ này xảy ra vào năm 1280, và từ đó dòng Bucephalas tuyệt diệt.

La Mã
Thời La Mã Cổ Đại, các loại ngựa chiến chỉ để dùng vào công tác thông tin, liên lạc là chính. Lực lượng chủ chốt của đế quốc La Mã là vô số bộ binh được huấn luyện rất tốt được biên chế thành các Bách nhân đội. Còn để tham chiến trong các trận đánh quy mô thì thuê mướn các đội kỵ binh người tộc German (kỵ binh sông Rhin). Người La Mã thường sử dụng các đội kỵ binh người Bắc Phi đặc biệt là kỵ binh Numidia. Họ chiến đấu trên lưng ngựa loại thấp bé những rất lanh lợi và dai sức. Đây là đạo kỵ bịnh không mặc áo giáp và vũ trang rất tồi nhưng thường xuất hiện đột kích bất ngờ rồi rút lui nhanh, kiến cho đối phương lúng túng và làm hoảng loạn đội hình.

Trong thời La Mã cổ đại, ngoài con ngựa trắng của Caesar thì con ngựa yêu quý Incitatus của Hoàng đế Caligula cũng là một con ngựa nổi tiếng. Người ta nói rằng, Caligula đã cho nó một cái chuồng tuyệt hảo được trang hoàng bằng đá cẩm thạch và ngà voi và một chiếc vòng cổ đẹp được phủ đầy ngọc quý. Có nhiều câu chuyện truyền miệng về Incitatus, có lẽ là bắt nguồn từ những lời nói nước đôi nực cười của Caligula. Theo nhà sử học Cassius Dio, vị nguyên thủ này đã hứa sẽ phong cho Incitatus làm quan Tổng tài, và Suetonius đã kể lại những tin đồn về kế hoạch ấy.

Trung Quốc
Ở Trung Quốc, khoảng 2.000 năm trước Công nguyên, ngựa được dùng để kéo chiến xã và khoảng 1.000 năm sau đó, con ngựa được dùng làm ngựa chiến và kỵ binh là đơn vị chủ lực trong quân đội của các triều đại phong kiến. Ngựa tham dự chiến trận suốt chiều dài lịch sử Trung Quốc. Ở Trung Quốc cũng như các nước phương Đông, hình ảnh "da ngựa bọc thây" xuất phát từ câu nói của Phục Ba Tướng quân Mã Viện đã nói lên hình ảnh bi hùng ở nơi chiến địa, người và ngựa đã thường vào sinh ra tử. Nhiều con tuấn mã đã cùng với chủ tướng lập nên nhiều chiến công hiển hách, lưu danh trong sử sách. Hán Cao Tổ Lưu Bang, ông vua sáng lập ra nhà Hán vẫn thường tự phụ là nhờ có mười năm sống trên lưng ngựa nên mới thu phục được cả giang san (trong một lần đối thoại). Trong khi đó Tây Sở Bá Vương Hạng Vũ cũng có con ngựa chiến Ô Truy ở bên cạnh.

Cuối thời Đông Hán và thời Tam Quốc, ngựa cũng được sử dụng rộng rãi trong chiến tranh và gắn liền với hình ảnh của các chiến tượng. Các đội kỵ binh Tây Lương do Mã Siêu chỉ huy đã gây khó khăn nhiều cho triều đình nhà Hán trong các trận chiến. Tào Tháo cũng tổ chức được đội kỵ binh mang tên Hổ Báo Kỵ hay còn gọi là Hổ kỵ là đội quân chủ lực của Tào Tháo. Trong các chiến dịch Bắc phạt của Thừa tướng Gia Cát Lượng nước Thục, ông đã sử dụng Trâu gỗ, ngựa máy để vận chuyển lương thảo trong lần tấn công thứ ba. Ngựa gỗ của Gia Cát Lượng là một thứ ngựa máy có thể thay thế ngựa thật để vận tải quân lương.

Những con ngựa trong thời kỳ này có thể đề cập con ngựa Đích Lư cũng thuộc loại ngựa tốt. Nó mang Lưu Huyền Đức nhảy qua suối Đàn Khê thoát nạn trong khi đoàn quân của Thái Mao truy đuổi theo sau (theo tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa). Trong thời kỳ này con ngựa nổi tiếng nhất là ngựa Xích Thố. Ngựa Xích Thố có sắc lông màu đỏ tượng trưng cho ngựa quý. Dã sử sau này Trung Quốc còn chép, vua nước Lương có ngựa rất quý, ngày chạy ngàn dặm, tên là Tiêu Sương. Khi con ngựa này bị vua Tống đánh cắp đem về, nó nhớ chủ cũ, bỏ ăn rồi chết. Hoàng đế Đường Huyền Tông cũng nổi danh là ông vua mê ngựa vì trong tàu ngựa của ông có đến bốn vạn con ngựa quý.

Việt Nam
Lịch sử Việt Nam cũng nói đến con ngựa sắt thần kỳ của Phù Đổng Thiên Vương con ngựa này được bọc sắt, cao lớn có khẳ năng phi nhanh, khạc lửa và có thể bay lên trời. Theo huyền sử thì vào đời Hùng Vương thứ sáu, có quân đội nhà Ân tràn vào xâm lược nước Văn Lang, gây nhiều tội ác. Hùng Vương rất lo và cho sứ giả đi tìm khắp nơi để tìm người tài ra cứu nước. Sau có cậu Gióng đã lên ba tuổi mà không biết nói, biết cưới. Nghe sứ giả của nhà vua đi kén người ra giúp nước, thì cậu nói được và mời vị sứ giả đến và bảo: "Ngài về tâu với đức vua đúc cho con ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt và chiếc mũ sắt mang đến cho ta để ta đi đánh giặc Ân". Sau cái hôm đó, Gióng lớn nhanh như thổi, ăn uống la liệt. Ngựa sắt, mũ sắt và giáp sắt, đã rèn xong. Gióng nhảy lên lưng ngựa, Ngựa hí một tiếng dài, thét ra lửa, lao vút ra trận. Phá xong quân Ân, Gióng phi ngựa đến chân núi Sóc Sơn, ghìm cương, cởi giáp và mũ treo lên một cành cây, sau đó cả người lẫn ngựa bay thẳng lên trời.

Trung Cổ

Hồi giáo

Người Ả Rập ở vào thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên dã quyết định chinh phục cả thế giới bằng những đội kỵ mã tài ba. Với những con ngựa chiến thuộc giống ngựa Ả rập, họ có thể phi qua sa mạc mà có thể không phải quá chú trọng vào việc nghỉ ngơi, ăn uống và con ngựa tốt đối với người Ả Rập là một tài sản quý giá. Giống ngựa Ả Rập ra đời vào khoảng thế kỷ 6. Trong khi các hiệp sĩ châu Âu rất ưa chiến đấu trên lưng ngựa đực, còn các kỵ binh Ả Rập ngược lại, rất thích ngựa cái vì ngựa cái phi êm hơn, không hay đòi ăn, dễ phục kích kẻ địch vì chúng không hay hí hoặc tự tiện hí vang.

Ngựa này còn dùng trong thông tin liên lạc, phi nước kiệu là kiểu vận chuyển rất nhanh của ngựa. Kỷ lục chạy nhanh nhất của ngựa ở cự ly 150m là 66 km/h. Giống ngựa Ả Rập có thể chạy liên tục 250 km suốt ngày đêm trong những điều kiện khó khăn. Do đó, từ lâu nhiều nước trên thế giới người ta dùng ngựa trạm để đưa thư, công văn và thông tin liên lạc. Từ kế kỷ thứ 8 cho đến thế kỷ thứ 11, người Moor ở Bắc Phi đã dùng kỵ binh chiếm chọn cả vùng này và đe doạ đến nước Tây Ban Nha (đã tiến chiếm gần ½ bán đảo Tây Bồ). Dòng máu của giống ngựa Bắc Phi hoà cùng dòng máu ngựa địa phương đã cho ra đời giống ngựa Andalou nổi tiếng sau này và phát triển cả ở châu Âu.

Châu Âu
Vào thời Trung Cổ ở châu Âu các hiệp sĩ phương tây thường dùng các giống ngựa to con và bình tĩnh để chở cả người và trọng lượng áo giáp cồng kềnh (và đặc biệt chỉ sử dụng ngựa đực). Đến lúc truy đuổi kẻ thù, ngựa phải tỏ ra nhanh nhẹn và dai sức khi phi nước đại. Con ngựa chiến nổi tiếng có thể kể đến trong thời kỳ này là con Bavieca hay Babieca của El Cid đã cùng vị hiệp sĩ này chinh chiến nhiều năm, giành nhiều vinh quang. Tuy vậy, đôi khi kỵ binh ở châu Âu bị khuất phục trước cung tên ví dụ như trong trận Crécy giữa Anh và Pháp, các cung thủ Briton của Anh dựa vào vị trí hiểm trở và cung nỏ tốt đã đánh bại đội kỵ binh của quân Pháp.

Mông Cổ

Vào thế kỷ 13 sau Công nguyên vó ngựa quân Mông Cổ tung hoành khắp nơi. Giống ngựa Mông Cổ bắt nguồn từ những đồng cỏ phương Bắc với vóc dáng có phần nhỏ hơn, chân ngắn hơn, bờm và đuôi rậm hơn, song chúng ít đòi hỏi chăm sóc, sức chịu đựng tốt, có thể sống quanh năm bằng cỏ mọc trên thảo nguyên, đặc biệt thích nghi tốt với khí hậu cận nhiệt đới. Có Trong suốt thế kỷ XIII, vó ngựa của quân xâm lược Mông Cổ đã tung hoành khắp nơi. Với sức mạnh quân xâm lược Mông Cổ đã bành trướng xuống phía Nam, ngựa Mông Cổ có thể nói là phương tiện duy nhất để di chuyển đại quân từ Á sang Âu. Vó ngựa Mông Cổ đi đến đâu thì cỏ không mọc được, đến đâu thì bình địa đến đó, máu chảy đầu rơi, xơ xác.

Đội kỵ binh của Thành Cát Tư Hãn sở hữu sức mạnh đáng gờm, sự thiện chiến đáng kinh ngạc, mỗi lần vó ngựa của quân Mông Cổ đi đến đâu là chiến thắng vang dội ở đó. Dưới sự thống lĩnh của một thiên tài quân sự kiệt xuất và một đội kỵ binh bất bại, họ đã tạo ra một đế chế rộng lớn và hùng mạnh nhất trong lịch sử nhân loại, đội kỵ binh Mông Cổ được chỉ huy bởi một thiên tài quân sự kiệt xuất mọi thời đại là Thành Cát Tư Hãn. Về phương diện chiến lược, Thành Cát Tư Hãn có một tập chiến lược để đời được hậu nhân đặt là chiến lược "Đại vu hồi". Đây chính là sự vận dụng tài tính kỹ thuật trong vây bắt khi đi săn bắn của dân Mông Cổ vào trong chiến đấu. Rất nhiều thành lũy vững chắc đã trở thành "con mồi" trong các cuộc vây bắt của đội kỵ binh Mông Cổ.

Một trong đặc điểm nổi bật của chiến lược "Đại vu hồi" đó là tạo ra nhiều vòng vây kín quân địch, cắt đứt mọi tai mắt và hậu phương của kẻ địch, kép chặt và cô lập quân địch vào giữa vòng vây, không cho quân địch con đường thoát. Một nhà sử học thời Tống viết: "Người Thát lớn lên trên lưng ngựa, tự luyện tập chiến đấu từ mùa Xuân đến mùa Đông, ngày ngày săn bắn, đó chính là cách sống của họ. Về đánh trận họ lợi ở dã chiến, không thấy lợi thì tiến quân... trăm quân kỵ quay vòng, có thể bọc được vạn người. Nghìn quân kỵ tản ra có thể dài đến trăm dặm. Kẻ địch hợp lại thì họ cũng hợp lại, hoặc tản ra, hoặc ẩn hoặc hiện, đến thì như trên trời xuống, đi thì nhanh như chớp giật... Họ mà thắng thì đuổi theo địch chém giết không để trốn thoát, họ mà thua thì chạy rất nhanh đuổi không kịp".

Để phát huy sức mạnh của các đội kỵ binh, không chỉ phát huy lợi thế di chuyển nhanh, quân Mông Cổ thường dùng bài chia rẽ lực lượng quân địch và áp đảo các cánh quân lẻ bằng cung nỏ. Họ tìm các phong tỏa hoặc vây hãm kẻ thù và chiếm lợi thế về quân số tại điểm tấn công. Ngựa cưỡi của quân kỵ bị tấn công, họ đẩy kỵ binh địch khỏi lưng ngựa để dễ dàng tiêu diệt. Các trận chiến thường diễn ra rất nhanh và ào ạt làm nên chiến thuật của người Mông Cổ là thần tốc, ào ạt và hủy diệt. Tốc chiến tốc quyết tựa sấm đánh không kịp bưng tai.
Trong khi đó, lực lượng kỵ binh nhẹ Mông Cổ không đủ khả năng chống đỡ khi đánh sát với kỵ binh trang bị giáp, thì họ tránh giao đấu giáp lá cà. Lính Mông Cổ chọn giải pháp "bỏ chạy" rất nhanh rồi bất ngờ quay ngược trở lại và lại chuyển thành người săn đuổi, thực hiện đòn hồi mã cung. Họ cũng rất giỏi trong việc đánh úp, đột kích kẻ địch.

Thông thường, mỗi người lính đều có từ 4-6 con ngựa. Đặc biệt, họ sẽ luân chuyển việc cưỡi từng con ngựa trong khi tham gia chiến đấu, để đảm bảo không có một con ngựa nào bị cạn kiệt sức lực. Điều này góp phần tăng khả năng linh hoạt cho quân đội Mông Cổ. Họ có thể đi được rất xa, khoảng gần 100 đến 160 km/ngày. Giống ngựa của người Mông Cổ tuy nhỏ nhưng nhanh nhẹn, chúng có thể sinh tồn được ngay ở ở trong những môi trường thưa thớt cỏ nhất. Ngựa Mông Cổ có độ bền tuyệt vời, rất dai sức và có thể chạy một quãng đường dài mà không bị đuối sức. Chiến thuật chiến đấu của đội quân thiện chiến này bắt nguồn từ lối sống du mục của người Mông Cổ. Những binh lính Mông Cổ đã trải qua cuộc sống trên lưng ngựa, chăn thả gia súc và săn bắn để sinh tồn trên các thảo nguyên rộng lớn, những kỹ năng này dễ dàng được họ vận dụng sang các trận chiến, quân đội Mông Cổ được huấn luyện hàng ngày trong các cuộc đua ngựa, bắn cung, chiến đấu tay đôi trong các trận chiến và các cuộc tập trận từ quy mô nhỏ tới lớn.

Nếu như quân đội hay kỵ binh truyền thống được coi như "xe tăng", thì kỵ binh Mông Cổ được ví như những phi công chiến đấu. Sự chủ động và linh hoạt trong di chuyển giúp họ trở nên bất khả chiến bại. Khi mặt đối mặt với đối thủ, kỵ binh Mông Cổ phi ngựa chạy nhanh như gió tiến về phía trước và đồng thời bắn tên liên tục để tạo thế trận tấn công dữ dội và đáng sợ. Sau đó, khi chỉ còn cách đối thủ chừng vài mét, kỵ binh Mông Cổ bất ngờ quay lưng lại và nhanh chóng rút đi nhưng với khả năng xoay chuyển vô cùng linh hoạt trên yên ngựa, nên các kỵ binh Mông Cổ vẫn có thể bắn tên về phía kẻ địch ngay cả khi họ quay lưng rút lui.

Chiến thuật tấn công và liên tục rút lui kỳ lạ của người Mông Cổ khiến thế trận của đối phương trở nên hỗn loạn hơn. Việc tấn công hai bên sườn, đánh vu hồi, bao vây, chi cắt đội hình địch và bắn một loạt "cơn mưa tên" từ kỵ xạ Mông Cổ cũng khiến quân địch mất tinh thần, rối loạn. Tại thời điểm hầu hết quân đội giành chiến thắng chỉ bằng cách tiến lên phía trước thì người Mông Cổ có thể vừa tiến vừa rút lui trong trận chiến của mình. Khi giáp mặt đối thủ, kỵ binh Mông Cổ nhanh như gió tiến lên phía trước, bắn tên liên tục, dàn thế trận tấn công dữ dội. Khi cự ly với đối thủ chỉ còn khoảng vài mét, kỵ binh Mông Cổ quay lưng lại và rút nhanh.

Khi nhận thấy có nguy cơ thất bại, những binh sĩ Mông Cổ sẽ sử dụng chiến thuật tâm lý đặc biệt. Những kỵ binh khi đó sẽ quay lưng và giả vờ rút lui. Lúc bấy giờ, đối thủ thường mất cảnh giác sẽ đuổi theo và tin rằng thế trận đang nghiêng về phía họ nhưng khi họ thúc ngựa tiến đến gần, những kỵ binh Mông Cổ sẽ bất ngờ quay lại, chạy vòng vòng cơ động và tiếp đến đội quân xạ thủ sẽ xông lên bắn "cơn mưa" mũi tên vào kẻ địch, và những kỵ binh mặc áo giáp nặng hơn sẽ tấn công bằng những vũ khí sắc nhọn như giáo, thương. Khi đó, trận chiến như đã được an bài với phần thắng nghiêng về đại quân Mông Cổ.

Cung thủ Mông Cổ là bậc thầy chiến đấu với kỹ thuật bắn tên thiện xạ. Cung thủ là một phần quan trọng trong đội quân của Thành Cát Tư Hãn. Người Mông Cổ có thể săn bắn ngay sau khi họ có thể cầm được cây cung. Cũng giống như cưỡi ngựa, những binh lính Mông Cổ thường xuyên rèn luyện khả năng bắn cung, với bia bắn cách xa tới 200m. Khả năng sử dụng cung tên bậc thầy, giúp đại quân Mông Cổ đánh bại được nhiều đội quân hùng mạnh trên thế giới. Nhờ được đào tạo và rèn luyện thường xuyên, giúp người Mông Cổ trở thành những cung thủ thiện xạ với khả năng chiến đấu "đáng sợ". Cung thủ Mông Cổ có thể bắn được nhiều mục tiêu cùng lúc. Bên cạnh đó, đội quân Mông Cổ cũng sử dụng nhiều loại vũ khí khác nhau như kiếm lưỡi cong, chùy, búa và dao găm giúp họ dễ dàng xử lý khi chiến đấu trên ngựa và trên bộ.

Việt Nam

Nỗ lực xây dựng lực lượng kỵ binh được ghi chép sớm nhất trong sử sách Việt Nam là dưới triều nhà Lý. Năm 1170, nhà vua cho xây Xạ đình (trường bắn) ở Nam Hoàng Thành. Ngoài học kinh vở, binh pháp, 1 nội dung bắt buộc trong hệ thống giáo dục cho con em quý tộc thời Lý là luyện tập cưỡi ngựa bắn cung. Tập tục này trở thành chuẩn mực cho các triều đại về sau. Trong các kỳ thi tiến sĩ võ, ban võ nghệ đầu tiên được thao diễn bao giờ cũng là cưỡi ngựa. Thời Lê Thánh Tông, trong 66 Ty ở Kinh đô, có 7 Ty cung nỏ, trong đó có Ty Kỵ Xạ, Ty Du Nỗ, Tráng Nỗ, Kính Nỗ, Thần Tý. Trong 51 Vệ ở kinh đô, có Vệ Kỵ Xạ chia làm 5 sở, lại có 4 vệ Mã Bế. Khi hỏa khí xuất hiện, kỵ xạ cũng dần dần mai một bởi hỏa khí dễ sử dụng, dễ chế tạo và có sức công phá vượt trội. Lê Quý Đôn ghi lại rằng nhà Lê Trung Hưng từ năm 1724 trở về sau vẫn còn có môn cưỡi ngựa bắn cung trong thi Bác Cử. Nhưng trong Thượng Kinh Phong Vật Chí, ông cho biết thời đại ông người ta đã bãi bỏ cưỡi ngựa bắn cung, và thay bằng nội dung cưỡi ngựa bắn súng trong khoa cử.

Trong Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ tục biên ghi nhận thời Nam Bắc triều, quân Trịnh theo phò nhà Lê có lực lượng kỵ binh khá mạnh. Trịnh Tùng từng sử dụng 400 quân thiết kỵ làm trợ chiến để đẩy lùi cuộc xâm lấn của quân Bắc triều. Năm 1592 ông huy động tới 5000 kỵ binh nặng, trang bị giáp sắt cho cả ngựa để vây hãm Đông Kinh của nhà Mạc

William Dampier, một nhà du hành từng đến Đàng Ngoài năm 1688 có ghi nhận là quân đội chúa Trịnh có chừng 70.000-80.000 quân thường trực, trong số đó hầu hết là bộ binh trang bị súng tay, ở kinh thành chúa có thường trực voi chiến 200 thớt, ngựa chiến 300 con, nuôi béo khỏe. Ngựa trung bình cao 140 cm đến vai, kích cỡ tương đương các nòi ngựa để cưỡi hiện đại. Một ghi chép của người phương Tây về lực lượng quân sự Đàng Ngoài dưới thời Thanh Đô Trịnh Tráng cho rằng vào năm 1640 nhà chúa có dưới trướng hơn ba mươi vạn bộ binh, hai ngàn thớt voi trận và một trăm lẻ hai ngàn quân kỵ (!). Con số này có lẽ là phóng đại, tuy nhiên ghi chép này cũng cho người đời sau thấy được ấn tượng của những người ngoại quốc về 1 quân đội Đại Việt hùng cường toàn diện, từ thủy binh, bộ binh đến kỵ, tượng binh.

Ngày nay
Mãi cho đến lúc phát hiện các loại hoả khí – như súng thường và pháo thần công- thì áo giáp trở nên lỗi thời. Những kẻ đánh thuê vũ trang bằng súng nhanh nhẹn trên lưng ngựa đã thay thế các hiệp sĩ để xông trận. Các đơn vị kỵ binh loại nhẹ đã tồn tại cho đến cuối chiến tranh thế giới lần thứ 2. Ngựa còn tiếp tục sử dụng trong chiến thuật quân sự vào những năm 1900, Thổ Nhĩ Kỳ kỵ binh năm 1917. Ngày nay cơ khí đã thay thế phần lớn những công việc cho con ngựa, tuy nhiên con ngựa vẫn còn được sử dụng trong lãnh vực quân sự trong phạm vi hạn chế, chủ yếu là cho các mục đích nghi lễ, hoặc cho trinh sát và hoạt động vận tải trong khu vực của địa hình gồ ghề mà xe cơ giới không đến được.

Một số quốc gia vẫn dùng kỵ binh cho đến ngày này, chủ yếu là để phục vụ vào nghi thức các ngày lễ hội và đón chào các vị nguyên thủ, ngoài ra một số nước vẫn duy trì các đội cảnh sát cưỡi ngựa để đàn áp biểu tình, giải tán đám đông. Ngựa đã được sử dụng trong thế kỷ 21 bởi các Janjaweed lực lượng dân quân trong chiến tranh ở Darfur. Trong cuộc chiến ở Afghanistan vào cuối năm 2001 đầu năm 2002, nhằm tiêu diệt Taliban, Al-Qaeda và trùm khủng bố Osama Bin Laden. Trong cuộc chiến này, qua nhiều địa thế núi non hiểm trở, quạn đội Hoa Kỳ và Liên Minh phương Bắc phải dùng đến những con ngựa thồ thay thế cơ giới và máy bay. Do đó ta thấy các vận tải cơ khổng lồ C17 của Hoa Kỳ thường thả dù xuống các căn cứ chứa nhiều ngũ cốc, rơm rạ và ngựa cho các đơn vị hành quân tại sơn cước.

Ở Việt Nam, thời kỳ kháng chiến chống Pháp ngựa cũng rất đắc dụng để thồ hàng. Trong chiến tranh, người ta huy động một số lượng lớn ngựa Phú Yên để thồ gạo muối, phục vụ chiến trường liên khu V. Thời kỳ chiến tranh, hàng ngàn con ngựa ở Phú Yên cũng được huy động tham gia tải gạo, thực phẩm, đạn dược ra chiến trường. Qua một thời chinh chiến, ngựa ở đây giờ được dùng nhiều để kéo, cưỡi, thồ. Ở vùng núi và cao nguyên cán bộ đi công tác bằng ngựa. Ở chiến khu Việt Bắc, Tố Hữu viết về Bác Hồ cưỡi ngựa đi giữa núi rừng "Nhớ người những sáng tinh sương/ Ung dung yên ngựa trên đường suối reo". Tại Sơn Hòa có một trận đánh lớn ở Trường Lạc. Đồng bào trầm trồ bàn tán với nhau việc Trung đoàn trưởng Lư Giang (sau này là tướng) cưỡi ngựa chỉ huy trận địa.

Các hồi ký của những chiến sĩ cũng thường nhắc đến vai trò của ngựa Phú Yên và gạo Tuy Hòa trong chiến dịch Tây Nguyên thời chống Pháp. Trong Miền đất huyền thoại, Văn Công viết: "Từng đợt dân công, hàng vạn trai gái Kinh Thượng sức người, sức ngựa lai thồ hàng vạn tấn gạo muối vượt dốc Mõ, dốc Chanh, dốc Ai–nu, đèo Ma–lố đáp lời kêu gọi của chiến trường". Trong cuốn sách lịch sử "Phú Yên–30 năm chiến tranh giải phóng" cũng nhắc đến hình ảnh ngựa Phú Yên thồ gạo Tuy Hòa phục vụ các chiến trường: "Hàng trăm đoàn dân công, ngựa thồ ngày ngày vượt suối, trèo đèo, dầm mưa dãi nắng vận chuyển gạo, thực phẩm, đạn dược lên chiến trường Đắc Lắk. Năm 1951, tỉnh đã huy động 46.364 người và 1.416 con ngựa đi vận chuyển lương thực, đạn dược ra chiến trường với tổng số 639.951 ngày" nhiều con ngựa thồ đưa được nhiều hàng tới nơi an toàn đúng quy định. Ngày nay, bộ đội biên phòng vẫn còn sử dụng ngựa (giống ngựa Carbadin) để tuần tra.

Những con ngựa
Ngựa chiến gắn liền với chiến trận và các danh tướng, có một số con ngựa nổi bật được nhắc đến trong lịch sử, văn hóa. Trong lịch sử có nhiều con ngựa vang danh như ngựa Bucephalas của Alexandros Đại đế, ngựa Xích Thố của Lã Bố, ngựa Đích Lư của Lưu Bị, ngựa trắng của Julius Caesar, ngựa Ô Truy của Hạng Vũ, ngoài ra có thể kể đến con ngựa sắt của Phù Đổng Thiên Vương trong truyền thuyết Việt Nam và con ngựa gỗ thành Troy trong thần thoại Hy Lạp.
 Ngựa gỗ thành Troy: Là con ngựa gỗ góp phần quan trọng vào chiến thắng của quân Hy Lạp ở thành Troy sau 10 năm vây hãm không hiệu quả. Khi sức mạnh quân sự không thể khuất phục, quân Hy Lạp tháo dỡ tàu chiến, dựng thành một con ngựa khổng lồ bằng gỗ rỗng ruột. Trước khi rút lui, quân Hy Lạp để lại con ngựa gỗ cùng một người có nhiệm vụ đánh lừa binh sĩ thành Troy. Người ta kéo con ngựa gỗ vào thành. Khi quân thành Troy no say sau bữa tiệc chiến thắng, binh sĩ trong bụng ngựa thoát ra ngoài, mở cổng thành để quân Hy Lạp tiến vào đánh chiếm.
 Bucephalus: Là một trong những con ngựa bất kham nhất thời Alexander Đại đế. Không chiến binh nào có thể cưỡi lên mình nó. Khi cha Alexander cho phép ông chọn bất kể con ngựa nào mình muốn, ông đã chọn Bucephalus và thuần hóa nó trở thành con ngựa chiến gắn liền với tên tuổi của mình.
 Ngưa Ô Truy của Tây Sở Bá Vương Hạng Vũ là con chiến mã lông đen tuyền, to lớn, dũng mãnh. Tương truyền ở núi Đồ Sơn có con rồng đen hóa thành ngựa ô, hàng ngày xuống thôn Nam Phụ phá hoại, ai đến gần đều bị nó cắn và đá chết. Hạng Vũ đi qua núi Đồ Sơn thì bị thần mã tấn công, ông liềm tóm lấy bờm của nó ghì xuống, phóng lên lưng và chạy nhanh như gió được 10 vòng. Ngựa mướt mồ hôi, chịu thuần phục, Hạng Vũ đặt tên ngựa là Ô Truy. Khi Hạng Vũ bại trận dưới tay Hán Vương Lưu Bang, Hạng Vũ đã dùng kiếm tự sát bên dòng sông Ô Giang. Khi thấy chủ nhân tự sát, ngựa Ô Truy cũng nhảy xuống sông chết theo. Người đời sau vẫn nhắc về ngựa Ô Truy như một biểu tượng đẹp của lòng trung thành.
 Ngựa Xích Thố: Con ngựa này dài một trượng, cao tám thước, màu đỏ rực như lửa, tuyệt không có một sợi lông tạp, ngày đi ngàn dặm, trèo non vượt suối dễ dàng. Ngựa Xích Thố từng qua tay rất nhiều chủ. Chủ nhân đầu tiên của Xích Thố là Đổng Trác (132-192). Đổng Trác đã đem Xích Thố tặng cho Lã Bố. Ngựa Xích Thố đã cùng Lã Bố chinh chiến khắp nơi. Trên chiến trường, ông chuyên cưỡi ngựa Xích Thố, như một mãnh hổ tả xung hữu đột, vạn người không địch nổi. Sau đó Lã Bố bị Tào Tháo giết, ngựa Xích Thố thuộc về Tào Tháo. Tào Tháo quý mến nhân tài như Quan Vũ, cũng muốn bắt chước Đổng Trác tặng ngựa cho anh hùng. Sau khi Quan Vũ bị Tôn Quyền giết, Xích Thố lại rơi vào tay một viên tướng nhà Đông Ngô khác là Mã Trung. Nó tuyệt thực đến chết.
 Ngựa Tuyệt Ảnh: Là ngựa của Tào Tháo. Tuyệt Ảnh nghĩa là đến cái bóng ngựa cũng không đuổi kịp, tên Tuyệt Ảnh nhằm nhấn mạnh đặc tính nổi bật nhất của con ngựa, đó là sự thần tốc. Một lần, Tào Tháo không ngờ lại bị trúng kế của kẻ thù là Trương Tú, bị đánh bất ngờ, trở tay không kịp, suýt nữa thì bị mất mạng. May có ngựa Tuyệt Ảnh mới thoát được ra ngoài. Ngựa Tuyệt Ảnh bị trúng ba mũi tên trên mình mà vẫn cất vó phi nước đại, sau đó bị trúng một mũi tên vào mắt mới gục ngã.
 Đích Lô: Là ngựa của Trương Vũ. Lưu Bị nhìn thấy ngựa của Trương Vũ cho rằng đây là một con tuấn mã, liền hết lời ca ngợi rằng "con ngựa này chắc chắn là ngựa thiên lý". Triệu Vân cướp ngựa. Khi Lưu Biểu nhìn thấy con ngựa này cũng khen, liền tặng con ngựa này cho Lưu Biểu. Không ngờ, Lưu Biểu lại thấy con ngựa này "có quầng mắt, trên đầu có những đốm trắng, lại tên Đích Lô, ắt là con ngựa sát chủ" và trả lại. Sau đó Lưu Bị đào tẩu trong một vụ mưu sát cưỡi ngựa Đích Lô chạy trốn đến bên suối Đàm Khê. Đích Lô bỗng nhiên vùng lên, phi một phát sang bờ bên kia. Khi đem quân đi đánh nước Thục, Lưu Bị đã tặng cho Bàng Thống, ông này mới cưỡi lên Đích Lô đã bị kẻ địch tưởng nhầm là Lưu Bị nên bắn chết.
 Ngựa Bạch Long hay Dạ Chiếu Ngọc Sư Tử là ngựa của Triệu Vân toàn thân lông trắng như tuyết, tương truyền một ngày có thể đi hàng nghìn dặm. Ngay từ khi mới sinh ra phía dưới cổ đã có một hàng lông dày, trông giống như sư tử, tính khí nóng nảy, sau này lớn lên tính khí bớt nóng nảy hơn, buổi tối con ngựa này còn phát ra ánh sáng trắng bạc. Trong trận Trường Bản xuất quân đi đánh trận đều cưỡi Dạ chiếu ngọc sư tử, có lần Triệu Vân cùng ngựa bị rơi xuống hố bẫy sẵn của quân địch, nhưng sức ngựa rất lớn, cuối cùng cũng nhảy được lên trên miệng hố. Sau này nó chính là lý do dẫn đến trận đánh Tăng Đầu thị của quân Lương Sơn Bạc.
 Ngựa Ô Vân Đạp tuyết còn có tên là Vương Truy Mã, sống ở thế kỷ thứ hai, toàn thân màu đen nhưng bốn vó màu trắng. Đây là ngựa của Trương Phi. Ngựa của Trương Phi có tên rất ý nghĩa, Vương Truy Mã có nghĩa là con ngựa đi theo hầu hạ Đại Vương. Tương truyền Trương Phi và Ô Vân Đạp Tuyết đều đen như nhau. Trương Phi quý chú ngựa này như con đẻ, thường xuyên tự tay tắm rửa cho ngựa quý.
 Song Vỹ Hồng là chiến mã có bộ lông hồng với đuôi dài có hai màu, hồng một bên và trắng một bên. Khi nó cất vó phi, trông như con thần mã có hai đuôi, nên được gọi là Song Vỹ Hồng, nghĩa là ngựa hồng hai đuôi. Song Vỹ Hồng là con ngựa chiến cùng Lý Thường Kiệt bình Chiêm, phá Tống. Năm 70 tuổi Lý Thường Kiệt còn cầm quân đi đánh Chiêm Thành, bắt sống vua Chiêm, năm 85 tuổi còn đi dẹp loạn.
 Ngựa Nê Thông cực kỳ quý hiếm của vua Trần Duệ Tông. Nê là để chỉ con ngựa lông có hai màu: trắng và đen. Thông chỉ ngựa sắc lông màu xanh. Qua cách gọi tên có thể hiểu con ngựa của Nê Thông của vua Duệ Tông quả là cực kỳ hiếm, màu sắc lông của nó là một sự pha trộn màu sắc thật kỳ diệu của ba màu trắng, đen và xanh. Vua cưỡi ngựa Nê Thông dẫn quân bộ, men theo bờ biển, đến cửa biển Nhật Lệ đóng quân lại, luyện tập trong một tháng. Trận đánh đó, Vua bị tử trận. Sử không ghi lại số phận con ngựa Nê Thông.
 Nelson: Là chiến mã của George Washington, tổng thống đầu tiên của Mỹ. Con ngựa còn có biệt danh là Old Onzie. Tổng thống Washington mua Nelson năm 1779 và vô cùng yêu quý nó. Ông thích con ngựa này bởi nó khá lì lợm và khó bị kích động bởi âm thanh trận mạc. Con ngựa sát cánh cùng George Washington trong trận chiến ở thung lũng Forge và Yorktown.
 Eclipse là chú ngựa đua huyền thoại, bất khả chiến bại của nước Anh thế kỷ 18. Eclipse thậm chí còn được Hoàng gia Anh phong tặng danh hiệu Hiệp sĩ. Bố là ngựa vằn, mẹ là bạch mã thuần chủng, nhẽ ra theo "thông lệ" Eclyse sẽ phải khoác bộ áo sọc đen trên khắp thân mình. Tuy nhiên đi ngược lại quy luật, Eclyse chỉ có đúng 2 mảng da vằn ở trên mặt và chân sau, phần còn lại là bộ lông mượt mà như tuyết trắng. Trên thực tế, chẳng có bàn tay tô vẽ nào can thiệp vào đây.
 Marengo: Là con ngựa chiến nổi tiếng của Hoàng đế Napoleon Bonaparte. Ông đặt tên nó theo địa danh Marengo, nơi Napoleon giành chiến thắng vang dội năm 1800. Nó gắn bó cùng ông trong trận Austerlitz, trận Jena - Auerstedt, trận Wagram và trận Waterloo, trận chiến khép lại sự nghiệp cầm quân lẫy lừng của vị hoàng đế người Pháp. Con ngựa bị thương 8 lần trong những năm tháng ra trận cùng Napoleon.
 Copenhagen: Là tên con chiến mã của Công tước Arthur Wellesley, người dẫn đầu cuộc tấn công chống lại Hoàng đế Napoleon Bonaparte trong trận Waterloo. Copenhagen đưa vị công tước xứ Wellington băng qua làn đạn của quân Pháp, dẫn tới chiến thắng vang dội của quân Anh, con ngựa Copenhagen rất khéo léo cùng sức chịu đựng dẻo dai.
 Chú ngựa Comanche là nhân vật duy nhất còn sống sót của lữ đoàn kỵ binh số 7 của Mỹ sau trận Little Bighorn. Đây là một trong hai con ngựa được chôn cất với đầy đủ nghi thức quân đội trong lịch sử nước Mỹ.
 Little Sorrell là chú ngựa nổi tiếng vì đã sống sót sau những cuộc chiến khốc liệt suốt thời kỳ nội chiến ở Mỹ. Chú ngựa này qua đời vì tuổi già ở tuổi 36. Đến năm 1997, xương của Little Sorrell được hỏa táng theo nghi thức quân đội và chôn cất tại Học viện quân sự Virginia.
 Thiên Mã là con ngựa từ nước Tây Vực (Apganistan hiện nay) được nhập vào trong tàu ngựa của Hoàng đế năm 1830. Vua Minh Mạng đã ban du phong chức cho con Thiên Mã, ta đã sai dong yên ngồi cưỡi, chạy nhanh như chớp gió, thật vượt mức trong các loài ngựa có bốn nước đại và ba đợt nhảy cao, lại cao siêu hơn loài ngựa có chín đức tính tốt và tám thứ ngựa giỏi, nên ban cho tên đẹp để tỏ cái đức con ngựa quý, nay gọi trên là Đại Uyển Long Tuấn.
 Bạch Long Câu là ngựa của Nguyễn Nhạc sau này là Thái Đức Hoàng đế, đây là một trong những con Tây Sơn Ngũ thần mã. Bạch Long thuộc giống ngựa rừng trên núi Hiển Hách (còn có tên Hảnh Hót) ở miền An Khê.
 Xích Kỳ vốn của chúa Nguyễn Phúc Khoát được nước Cao Miên (Campuchia) tặng làm cống vật sau này bị Đô đốc Tuyết lấy đi, Con ngựa này về sau đã cùng Đô đốc Tuyết, ra đánh quân Thanh trong trận Đống Đa, đây là một trong những con Tây Sơn Ngũ thần mã.
 Ô Du là chiến mã của tướng Đặng Xuân Phong, thuộc loại "Ngựa Ô Quạ" nên mang tên Ô Du (Con Quạ rong chơi). Bộ lông đen như gỗ mun, bốn chân thon nhỏ như chân nai, đây là một trong những con Tây Sơn Ngũ thần mã.
 Ngân Câu của Bùi Thị Xuân là người ưa cưỡi ngựa nên bà sở hữu thần mã Ngân Câu–Huyết hãn mã (tên tục là Kim). Ngựa lông toàn sắc trắng, vóc to, sức mạnh phi thường, có khả năng đặc biệt là đi trong đêm tối, đây là một trong những con Tây Sơn Ngũ thần mã.
 Hồng Lư hay còn gọi là Huyết hãn bảo câu, thần mã của Lý Văn Bưu. Lông ngựa là sắc nâu–hồng ánh vàng, và mang dị tướng: Đầu giống đầu lừa, mình ốm o như đói cỏ, bốn chân cao lỏng chỏng như chân nai, đây là một trong những con Tây Sơn Ngũ thần mã.

Xem thêm
Tứ kỵ sĩ Khải Huyền
Chiến thuật Parthia

Chú thích

Ngựa
Động vật trong chiến tranh
Kỵ binh
Chiến tranh thời Trung cổ


title: Họ Cá tai tượng

text:
Họ Cá tai tượng (danh pháp Osphronemidae) gồm các loài cá nước ngọt thuộc Bộ Cá vược. Cá có nguồn gốc từ châu Á.

Các loài
Có khoảng 133 loài ở 14 chi:
 Phân họ Belontiinae: 1 chi, 2 loài.
 Chi Belontia
 Belontia hasselti (Cuvier, 1831): Cá rô dẹp đuôi hoa.
 Belontia signata (Günther, 1861).
 Phân họ Macropodusinae: 6 chi, 108 loài
 Chi Betta
Betta akarensis Regan, 1910.
 Betta albimarginata Kottelat & Ng, 1994.
 Betta anabatoides Bleeker, 1851.
 Betta antoni Tan & Ng, 2006.
 Betta apollon Schindler & Schmidt, 2006.
 Betta aurigans Tan & Lim, 2004.
 Betta balunga Herre, 1940.
 Betta bellica Sauvage, 1884.
 Betta breviobesa Tan & Kottelat, 1998.
 Betta brownorum Witte & Schmidt, 1992.
 Betta burdigala Kottelat & Ng, 1994.
 Betta channoides Kottelat & Ng, 1994.
 Betta chini Ng, 1993.
 Betta chloropharynx Kottelat & Ng, 1994.
 Betta coccina Vierke, 1979.
 Betta compuncta Tan & Ng, 2006.
 Betta cracens Tan & Ng, 2005.
 Betta dennisyongi Tan, 2013.
 Betta dimidiata Roberts, 1989.
 Betta edithae Vierke, 1984.
 Betta enisae Kottelat, 1995.
 Betta falx Tan & Kottelat, 1998.
 Betta ferox Schindler & Schmidt, 2006.
 Betta foerschi Vierke, 1979.
 Betta fusca Regan, 1910.
 Betta gladiator Tan & Ng, 2005.
 Betta hendra Schindler & Linke, 2013.
 Betta hipposideros Ng & Kottelat, 1994.
 Betta ibanorum Tan & Ng, 2004.
 Betta ideii Tan & Ng, 2006.
 Betta imbellis Ladiges, 1975: Cá lia thia mang xanh
 Betta krataios Tan & Ng, 2006.
 Betta kuehnei Schindler & Schmidt, 2008.
 Betta lehi Tan & Ng, 2005.
 Betta livida Ng & Kottelat, 1992.
 Betta macrostoma Regan, 1910.
 Betta mandor Tan & Ng, 2006.
 Betta midas Tan, 2009.
 Betta miniopinna Tan & Tan, 1994.
 Betta obscura Tan & Ng, 2005.
 Betta ocellata de Beaufort, 1933.
 Betta pallida Schindler & Schmidt, 2004.
 Betta pallifina Tan & Ng, 2005.
 Betta pardalotos Tan, 2009.
 Betta patoti Weber & de Beaufort, 1922.
 Betta persephone Schaller, 1986.
 Betta pi Tan, 1998.
 Betta picta (Valenciennes, 1846).
 Betta pinguis Tan & Kottelat, 1998.
 Betta prima Kottelat, 1994.
 Betta pugnax (Cantor, 1849).
 Betta pulchra Tan & Tan, 1996.
 Betta raja Tan & Ng, 2005.
 Betta renata Tan, 1998.
 Betta rubra Perugia, 1893.
 Betta rutilans Witte & Kottelat, 1991.
 Betta schalleri Kottelat & Ng, 1994.
 Betta siamorientalis Kowasupat, Panijpan, Ruenwongsa & Jeenthong, 2012.
 Betta simorum Tan & Ng, 1996.
 Betta simplex Kottelat, 1994.
 Betta smaragdina Ladiges, 1972.
 Betta spilotogena Ng & Kottelat, 1994.
 Betta splendens Regan, 1910: Cá lia thia mang đỏ
 Betta stiktos
Betta strohi Schaller & Kottelat, 1989.
Betta taeniata Regan, 1910.
Betta tomi Ng & Kottelat, 1994.
Betta tussyae Schaller, 1985.
Betta uberis Tan & Ng, 2006.
Betta unimaculata (Popta, 1905).
Betta waseri Krummenacher, 1986.
 Chi Macropodus
 Macropodus baviensis Nguyen & Nguyen, 2005
 Macropodus erythropterus Freyhof & Herder, 2002: Cá cờ đỏ
 Macropodus hongkongensis Freyhof & Herder, 2002.
 Macropodus lineatus Nguyen, Ngo & Nguyen, 2005.
 Macropodus ocellatus (de Beaufort, 1933): Cá cờ đuôi quạt
 Macropodus oligolepis Nguyen, Ngo & Nguyen, 2005.
 Macropodus opercularis (Linnaeus, 1758): Cá cờ sọc
 Macropodus phongnhaensis Ngô, Nguyen & Nguyen, 2005.
 Macropodus spechti Schreitmüller, 1936: Cá cờ đen
 Chi Malpulutta
 Malpulutta kretseri Deraniyagala, 1937.
 Chi Parosphromenus
 Parosphromenus alfredi Kottelat & Ng, 2005.
 Parosphromenus allani Brown, 1987.
 Parosphromenus anjunganensis Kottelat, 1991.
 Parosphromenus bintan Kottelat & Ng, 1998.
 Parosphromenus deissneri (Bleeker, 1859).
 Parosphromenus filamentosus (Oshima, 1919).
 Parosphromenus gunawani Schindler & Linke, 2012.
 Parosphromenus harveyi Brown, 1987.
 Parosphromenus linkei Kottelat, 1991.
 Parosphromenus nagyi Schaller, 1985.
 Parosphromenus opallios Kottelat & Ng, 2005.
 Parosphromenus ornaticauda Kottelat, 1991.
 Parosphromenus pahuenis Kottelat & Ng, 2005.
 Parosphromenus paludicola Tweedie, 1952.
 Parosphromenus parvulus Vierke, 1979.
 Parosphromenus phoenicurus Schindler & Linke, 2012.
 Parosphromenus quindecim Kottelat & Ng, 2005.
 Parosphromenus rubrimontis Kottelat & Ng, 2005.
 Parosphromenus sumatranus Klausewitz, 1955.
 Parosphromenus tweediei Kottelat & Ng, 2005.
 Chi Pseudosphromenus
 Pseudosphromenus cupanus (Cuvier, 1831).
 Pseudosphromenus dayi (Köhler, 1908).
 Chi Trichopsis: Cá thanh ngọc
 Trichopsis pumila (Arnold, 1936): Cá thanh ngọc lùn
 Trichopsis schalleri (Kottelat & Ng, 1994).
 Trichopsis vittata (Cuvier, 1831): Cá thanh ngọc chấm
 Phân họ Luciocephalinae: 4 chi, 9 loài.
 Chi Ctenops
 Ctenops nobilis McClelland, 1845.
 Chi Luciocephalus
 Luciocephalus aura (Tan & Ng, 2005).
 Luciocephalus pulcher (Gray, 1830).
 Chi Parasphaerichthys
 Parasphaerichthys lineatus Britz & Kottelat, 2002.
 Parasphaerichthys ocellatus (de Beaufort, 1933).
 Chi Sphaerichthys
 Sphaerichthys acrostoma Vierke, 1979.
 Sphaerichthys osphromenoides Canestrini, 1860: Cá sặc Sô cô la
 Sphaerichthys selatanensis Vierke, 1979.
 Sphaerichthys vaillanti Pellegrin, 1930.
 Phân họ Osphroneminae: 1 chi, 4 loài.
 Chi Osphronemus
 Osphronemus exodon Roberts, 1994
 Osphronemus goramy Lacépède, 1801: Cá tai tượng
 Osphronemus laticlavius Roberts, 1992
 Osphronemus septemfasciatus Roberts, 1992
 Phân họ Trichogastrinae: 2 chi, 10 loài.
 Chi Trichogaster
 Trichogaster chuna (Hamilton 1822)
 Trichogaster fasciata Bloch & Schneider 1801
 Trichogaster labiosa Day 1877
 Trichogaster lalius (Hamilton 1822): Cá sặc gấm
 Chi Trichopodus
 Trichopodus cantoris (Günther 1861)
 Trichopodus leerii (Bleeker 1852): Cá sặc trân châu
 Trichopodus microlepis Günther 1861: Cá sặc điệp
 Trichopodus pectoralis Regan 1910: Cá sặc rằn
 Trichopodus poptae Low, Tan & Britz, 2014
 Trichopodus trichopterus (Pallas 1770): Cá sặc ba chấm

Hình ảnh

Liên kết ngoài

Tham khảo


title: Parvin Darabi

text:
Dr. Parvin Darabi sinh năm 1941 ở Tehran là nhà văn, nhà hoạt động nữ quyền nổi tiếng thế giới người Mỹ gốc Iran.

Tiểu sử
Parvin Darabi học ở California State University, Northridge (Đại học bang California tại Northridge), Đại học Nam California, Đại học Pepperdine và California Coast University (Đại học Duyên hải California ở Santa Ana, California). Từ năm 1985 tới năm 1990 bà làm chủ và điều hành công ty Company PT Enterprises, ở Mountain View, California - một công ty phát triển máy dò radar nhạy cảm nhất hiện nay đặt trên các tàu hải quân Đức hoạt động trong khối NATO. Parvin đã từng làm kỹ sư điện tử, nhà quản lý chương trình, chủ tịch công ty và cố vấn khoa học kỹ thuật cho tới năm 1994.

Người chị của bà, Homa Darabi, đã tự thiêu năm 1994 ở một quảng trường công cộng tại Tehran để phản đối chính phủ Iran. Từ đó, Parvin trở thành một nhà hoạt động chính trị, viết quyển Rage Against the Veil và trong nhiều dịp đã thẳng thừng chỉ trích chính phủ Iran và Hồi giáo nói chung.

Cùng với Lydia Sparksworthy, Parvin đã viết quyển "Women of Truckee Making History" trong đó mô tả theo thứ tự niên đại cuộc sống của 30 phụ nữ có thế lực ở Truckee, California.

Quan điểm về phái Hồi giáo Shia
Parvin từng nói rằng có rất nhiều luật trong Hồi giáo Shi'a có thể khiến cho bất kỳ người có giáo dục nào cũng hoàn toàn ghê tởm, một trong số luật đó là hôn nhân tạm thời mà bà cho là "việc mại dâm trừng phạt theo tôn giáo" (religiously sanctioned prostitution). Parvin nói rằng cái duy nhất mà Cộng hòa Hồi giáo Iran đem lại là sự nghèo khó và khốn khổ.

Tác phẩm
 Rage Against the Veil
 Women of Truckee Making History

Tham khảo

Liên kết ngoài
Dr. Homa Darabi Foundation
Spirit of protest - Reno Gazette-Journal
Picture of Parvin Parvin during speech at Godless Americans March, November 2nd, 2002 in Washington DC  - Speech text - Audio
CKUT airs interview with Muslim feminist, gets flack from fundamentalists - coverage by the Montreal Mirror
Self-Immolation in Tajrish Square, Tehran - OnTheIssues.com, the Progressive Woman's Quarterly
AOF September General Meeting: Sep 10, 2:30-5PM - Dr. Parvin Darabi

Nhà hoạt động nữ quyền
Nhà hoạt động dân chủ
Người Mỹ gốc Iran
Người theo chủ nghĩa nữ giới


title: Lý Nhị

text:
Lý Nhị (chữ Hán: 李珥; 1536 – 1584), tên hiệu là Lật Cốc (栗谷, 율곡, Yulgok), tên tự là Thúc Hiến (叔獻, 숙헌) là một trong hai Nho gia lỗi lạc nhất của nhà Triều Tiên, bên cạnh sư phụ của ông là Lý Hoảng.

Lý Nhị là con trai thứ ba của Lý Nguyên Tú và Thân Sư Nhâm Đường, ông sinh ngày 26 tháng 12 tại Giang Lăng. Cha ông là một viên quan hàm Tứ phẩm, mẹ ông - Thân Sư Nhâm Đường - là một nữ sĩ tài danh. Từ nhỏ, ông được mẹ dạy dỗ. Ông còn giao tiếp với nhiều học giả là bạn bè và đồng chí của cha mẹ. Khi mới 13 tuổi, ông đã thi đậu tiến sĩ. Ông 9 lần dự thi và đều đỗ đầu, vì thế thiên hạ gọi ông là Cửu độ trạng nguyên công.

Ông từng được quốc vương Triều Tiên bổ nhiệm các chức trong bộ Hộ, bộ Lễ, từng được phái đi sứ sang Đại Minh.

Hình của ông được in trên tờ bạc 5000 Won của Hàn Quốc. Trong hệ thống bài quyền Taekwondo hệ phái ITF có một bài quyền được gọi là Yulgok hyong - đặt theo tên hiệu của Lý Nhị.

Tham khảo
 Chung, Edward Y. J. (1995). The Korean Neo-Confucianism of Yi Tʻoegye and Yi Yulgok: a Reappraisal of the 'Four-Seven Thesis' and its Practical Implications for Self-Cultivation. Albany: State University of New York Press. ISBN 9780791422755; ISBN 9780791422762;  OCLC 30594574
 Daehwan, Noh. "The Eclectic Development of Neo-Confucianism and Statecraft from the 18th to the 19th Century," Korea Journal. Winter 2003.
 Haboush, JaHyun Kim and Martina Deuchler. (1999). Culture and the State in Late Chosŏn Korea.  Cambridge: Harvard University Press. ISBN 9780674179820;  OCLC 40926015
 Lee, Peter H. (1993). Sourcebook of Korean Civilization, Vol.  1. New York: Columbia University Press. ISBN 9780231079129; ISBN 9780231079143; ISBN 9780231104449;  OCLC 26353271

Liên kết
Yulgok Academy
Ojukheon & Gangneung Municipal Museum
Yulgok and the Logic of Li and Qi
Selected bibliography

Nhà Nho Triều Tiên
Mất năm 1584
Nhân vật chính trị nhà Triều Tiên


title: Lồng ruột non

text:
Lồng ruột non hay lồng ruột non thứ phát hay Hội chứng Peutz–Jeghers là một bệnh liên quan đến ruột với những biểu hiện của bệnh nhân như cơn đau bụng cấp, đau quặn thắt kéo dài trong khoảng 08 giờ. Hội chứng đặc trưng bởi các sắc tố và u mô thừa niêm mạc của hệ tiêu hóa, tỉ lệ giữa nam, nữ và giữa các chủng tộc bằng nhau. Lồng ruột ở người lớn chiếm tỷ lệ từ 2-5% so với 90% lồng ruột ở trẻ em và 5% các trường hợp tắc ruột. Nếu không đến bệnh viện kịp thời, tình trạng lồng ruột sẽ gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, đặc biệt là viêm phúc mạc dẫn đến hoại tử ruột... Hội chứng Peutz-Jeghers lần đầu tiên được mô tả bởi Peutz năm 1921 và Jeghers năm 1944 và 1949.

Nguyên nhân
Trên 90% trường hợp lồng ruột ở trẻ em thường không rõ nguyên nhân, nhưng ở người lớn thì hơn 90% nguyên nhân do u, chủ yếu là u ở ruột non và đại tràng, một số khác do viêm hạch mạc treo, viêm hồi manh tràng mạn, có túi thừa meckel, manh tràng di động.

Khi các đoạn ruột chui vào nhau, gây tắc nghẽn mạch máu, khiến máu không thể lưu thông đến nuôi sống các cơ quan khác. Những người bị lồng ruột đều bị tổn thương thành ruột, nhất là vùng đại tràng và ruột non, xuất hiện một khối u, bướu. Nếu bị lồng ruột vùng đại tràng, nguyên nhân chính là do khối u ác gây nên. Nếu bị ở vùng ruột non, phần lớn là u lành...

Điều trị
Căn cứ vào nguyên nhân, vị trí lồng ruột và thương tổn của khối lồng, các bác sĩ sẽ đưa ra 3 phương pháp mổ:
 Tháo lồng (cố định manh tràng), cắt nửa đại tràng, cắt đoạn ruột kèm khối lồng.
 Nếu u ở manh tràng hay đại tràng phải thì không cắt bỏ nửa đại tràng phải và tùy theo điều kiện sức khỏe của người bệnh có thể nối ngay hay đưa hai đầu ra ngoài mổ lại nối ở thì sau.
 Nếu người bệnh có u ở đại tràng trái thì sẽ phải cắt nửa đại tràng trái có khối u và đưa hai đầu ra ngoài làm hậu môn nhân tạo.
 Nếu là u ruột non sẽ được cắt bỏ đoạn ruột lồng kèm khối u.

Triệu chứng
Giai đoạn đầu của bệnh:

 Trẻ khó chịu do co thắt dạ dày
 Khóc thét đột ngột, co gối lên ngực do đau bụng từng cơn, tái phát nhiều lần
 Bỏ bú
 Nôn ói nhiều lần
 Xanh xao, vã mồ hôi

Giai đoạn ruột bị nghẹt nghiêm trọng hơn:

 Đi tiêu phân nhầy, máu
 Thỉnh thoảng cảm thấy một khối u nhô lên ở vùng dạ dày
 Mệt lả
 Tiêu chảy
 Sốt
 Mất nước

Giai đoạn muộn, ruột bắt đầu bị hoại tử:

 Nôn liên tục
 Chướng bụng
 Da lạnh, nhợt nhạt
 Mạch nhanh, nông
 Thở nhanh nông

Ở người lớn, bệnh lồng ruột hiếm gặp và các triệu chứng của bệnh thường chồng lấp lên triệu chứng của các bệnh khác nên thường khó phát hiện. Triệu chứng thường gặp nhất là đau bụng từng cơn. Buồn nôn, nôn cũng có thể xảy ra. Thông thường người bệnh có biểu hiện triệu chứng trong vòng vài tuần trước khi đến gặp bác sĩ.

Bệnh
Hội chứng
Rối loạn đường tiêu hóa
Bất thường tính trội trên nhiễm sắc thể thường


title: Giao đấu

text:
Giao đấu hay giao đấu tay đôi hay đọ sức, hoặc giao phong, giao chiến, đấu tướng là thuật ngữ mô tả về cuộc chiến đấu tay đôi giữa hai chiến binh hay hai võ tướng trong bối cảnh có một cuộc chiến tranh giữa bai bên. Hình thức giao đấu hay đấu tướng diễn ra tương đối phổ biến trong các cuộc chiến tranh thời cổ, theo đó hai bên quân đội tham chiến sẽ giàn trận và đối mặt với nhau đồng thời cử ra một chiến binh hay dũng sĩ hoặc võ tướng có sức mạnh nhất, kỹ thuật chiến đấu cao nhất hoặc vô địch trong một đội quân để giao chiến tay đôi với nhau trước ba quân.

Tổng quan
Giao phong hay giao đấu khác với quyết đấu. Quyết đấu và việc hai cá nhân đánh giết nhau có thể vì bất cứ lý do gì như xung đột, hận thù cá nhân, báo thù, tỷ thí võ thuật, phân thắng bại, tham gia vào trò chơi sinh tử (các võ sĩ giác đấu) hoặc chiến đấu tay đôi để dành một danh hiệu vinh dự, đoạt mỹ nhân... trong khi đó giao đấu phải gắn với bối cảnh chiến trận, người tham gia giao đấu luôn là đại diện cho một phe trong các bên xung đột.

Trong lịch sử, truyền thuyết và văn học, có nhiều cuộc giao đấu được mô tả quyết liệt, để lại dấu ấn như trận giao đấu giữa David và người khổng lồ Goliath được mô tả trong Kinh thánh, trận giao đấu giữa Hoàng Đế và Xi Vưu ở Trung Quốc và trận chiến kinh thiên địa giữa hai người anh hùng Achilles và Hector trong Chiến tranh thành Troia. Sử cũ phương Tây cũng kể về nhiều vị tướng thích giao phong như vua Pyrros của Ipiros và vua Hiero II của Syracuse. Trong tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa có mô tả những trận giao phong của các vị võ tướng rất kịch tính và hấp dẫn như trận chiến Hổ Lao Quan khi ba anh em Lưu Bị, Quan Vũ và Trương Phi liên hoàn đấu với Lữ Bố (Tam anh chiến Lã Bố) hay cuộc giao phong lên đến 150 hiệp giữa Mã Siêu và Hứa Chử trong trận Đồng Quan và trận quyết đấu lên đến gần 200 hiệp giữa Mã Siêu và Trương Phi trong trận Hà Manh Quan.

Chú thích

Chiến tranh


title: Tập đoàn Casino

text:
Tập đoàn Casino (tiếng Pháp Casino Guichard-Perrachon) là tập đoàn đa quốc gia của Pháp với lĩnh vực kinh doanh chính là bán lẻ và phân phối hàng hóa qua các đại siêu thị và siêu thị. Trụ sở chính tại Saint-Étienne.

Hoạt động

Châu Âu
Pháp
Hà Lan
Thụy Sĩ

Châu Á
Thái Lan
Việt Nam
Ả Rập Xê Út
Qatar
Ấn Độ
Iran
Jordan
Yemen
Kuwait
Bahrain

Ấn Độ Dương
Madagascar
Mauritius
Réunion

Nam Mĩ
Argentina
Brasil
Colombia

Châu Phi
Djibouti

Nguồn

Tham khảo

Siêu thị Pháp
Công ty đa quốc gia có trụ sở tại Pháp


title: Abraj Al Bait

text:
Tháp Abraj Al-Bait, có tên gọi khác là Tháp đồng hồ Khách sạn hoàng gia Mecca, là một công trình phức hợp chọc trời nằm ở Mecca, Ả Rập Xê Út. Công trình là một phần của dự án Abdullah bin Abdulaziz al-Saud nhằm hiện đại hóa các công trình trong thành phố trong việc cung cấp nơi nghỉ chân cho khách hành hương khi tới thánh địa Mecca. Trung tâm của khu phức hợp là một tòa tháp khách sạn có mặt đồng hồ lớn và cao nhất thế giới. Ngoài ra, đây cũng là tòa nhà cao thứ ba thế giới, và cấu trúc đứng tự do cao thứ tư thế giới. Khu phức hợp nằm ngay gần nhà thờ Al-Masjid Al-Haram, nơi linh thiêng nhất của các tín đồ Hồi giáo. Đơn vị phát triển và cũng là nhà thầu chính là tập đoàn Saudi Binladin (SBG), công ty xây dựng đa quốc gia lớn nhất ở Ả Rập Xê Út. Khu phức hợp được xây dựng sau khi pháo đài Ajyad, một công trình của đế chế Ottoman thế kỷ XVIII nằm trên ngọn đồi nhìn ra nhà thờ Hồi giáo bị phá rỡ. Chính sự hủy diệt pháo đài vào năm 2002 của chính phủ Ả Rập Xê Út đã châm ngòi cho làn sóng phản đối dữ dội tại Thổ Nhĩ Kỳ và dư luận quốc tế.

Mô tả
Tòa tháp chính của khu phức hợp chính là công trình cao nhất tại Ả Rập Xê Út, với chiều cao 601 mét (1.972 feet). Hiện nay, nó là cấu trúc tự do cao thứ tư trên thế giới, khi vượt qua tháp Đài Bắc 101 ở Đài Loan, và chỉ thấp hơn Tháp Thượng Hải (Thượng Hải, Trung Quốc), Tokyo Skytree (Tokyo, Nhật Bản) và Burj Khalifa (Dubai, UAE).

Khu phức hợp nằm ngay trên con phố phía nam dẫn vào Masjid al-Haram. Để đáp ứng cho nhu cầu của các tín đồ hành hương đến thăm Kaaba, Abraj Al-Bait có một phòng cầu nguyện lớn có sức chứa lên tới 10.000 người. Tòa tháp cao nhất của khu phức hợp cũng là nơi có khách sạn tiêu chuẩn 5 sao, được điều hành bởi Fairmont, cung cấp chỗ nghỉ cho hàng triệu khách hành hương đến Mecca để tham gia lễ Hajj.

Danh sách các tháp hợp thành

Đặc điểm

Đồng hồ

Hình ảnh

Xem thêm
Danh sách tòa nhà cao nhất châu Á

Tham khảo

Liên kết ngoài
   CTBUH
 Abraj Al Bait Towers on Emporis
 Hotel Tower entry on Emporis
 SkyscraperPage.com: Abraj Al-Bait Towers
 Reshaping Mecca Slide Show, The New York Times
  Specific data and project

Tòa nhà và kiến trúc tại Mecca
Tháp đồng hồ
Khách sạn Ả Rập Xê Út
Khách sạn chọc trời
Kiến trúc Ả Rập


title: Yamuna

text:
Yamuna (Hindi/Phạn: यमुना, Urdu:جمنا đôi khi được gọi là Jamuna (tiếng Bengal:যমুনা Jomuna) (Hindi: जमुना) hay Jumna) là sông chi lưu lớn nhất của sông Hằng (Ganges) ở miền bắc Ấn Độ. Yamuna khởi nguồn từ sông băng Yamunotri tại cao độ 6.387 mét, trên sườn phía tây nam của đỉnh Banderpooch, thuộc dãy Hạ Himalaya ở Uttarakhand. Sông có tổng chiều dài  và diện tích lưu vực lên đến 366.223 km², tức 40,2% toàn Lưu vực sông Hằng. Yamuna hợp lưu với sông Hằng tại Triveni Sangam, Allahabad, địa điểm này là nơi diễn ra lễ hội Kumbha Mela được tổ chức 12 năm một lần.

Sông chảy qua một số bang như Uttarakhand, Haryana và Uttar Pradesh, qua Himachal Pradesh và sau đó là Delhi, và nhận nhiều chi lưu trên suốt dòng chảy như Tons, chi lưu dài nhất và lớn nhất của nó, Chambal, có lưu vực rộng lớn, sau đó là Sindh, Betwa và Ken. Điều quan trọng nhất là dòng sông đã tạo ra những vùng đất phù sa màu mỡ ở vùng cao, vùng Doab Yamuna-Hằng nằm giữa Yamuna và sông Hằng thuộc đồng bằng Ấn-Hằng. Gần 57 triệu người phụ thuộc vào nguồn nước của Yamuna. Dòng sông có lưu lượng dòng chảy hàng năm là 10.000 tỉ m³ (cbm) và lượng nước được sử dụng lên đến 4.400 cbm (trong đó tưới tiêu chiếm 96%), dòng sông chung cấp 70% nước cho Delhi. Cũng giống như sông Hằng, Yamuna rất được tôn kính trong Ấn Độ giáo và được tôn thờ như nữ thần Yamuna trong suốt dòng chảy của nó. Trong thần thoại Hindu, bà là con gái của thần mặt trời Surya, và là chị em gái của Yama, thần chết, do đó cũng được gọi là Yami và theo truyền thuyết dân gian, tắm trên sông sẽ giúp siêu thoát khỏi sự đau khổ của cái chết.

Nước sông Yamuna có chất lượng "chấp nhận được" trên quãng từ Yamunotri ở dãy Himalaya đến Wazirabad ở Delhi, kéo dài khoảng 375 km, tại đây sông phải tiếp nhận chất thải của 15 cống giữa đập Wazirabad và đập Okhla và bị ô nhiễm nặng nề sau khi chảy qua Wazirabad ở Delhi. Một viên chức mô tả dòng sông là một "mương nước thải" với chỉ số nhu cầu oxy sinh hóa (BOD) từ 14 đến 28 mg/l và lượng trực khuẩn ruột cao. Có ba nguồn ô nhiễm chính, cụ thể là chất thải từ các hộ gia đình và đô thị, kết quả của việc xoái mòn đất do nạn phá rừng để biến thành đất nông nghiệp cộng với kết quả của các hóa chất sử dụng trong nông nghiệp như phân bón, thuốc diệt cỏ và trừ sâu, và chất thải từ các hoạt động thương mại và công nghiệp.

Dòng chảy

Nguồn của Yamuna nằm ở sông băng Yamunotri trên độ cao 6.387 mét, ở sườn tây nam của đỉnh Banderpooch, nằm trong dãy Mussoorie của Hạ Himalaya, tại huyện Uttarkashi, Uttarakhand, phía bắc của Haridwar. Đền Yamunotri, một ngôi đền dành riêng cho nữ thần, cũng là một trong những ngôi đền linh thiêng nhất của Ấn Độ giáo, và một phần của cuộc hành hương Chota Char Dham Yatra. Ở gần ngôi đến, cách đó 13 km đi bộ, theo bờ phải của sông, là Markendeya Tirtha, tức nơi nhà hiền triết Markandeya đã viết Markandeya Purana.

Từ đây dòng sông chảy về phía nam, kéo dài khoảng 200 km qua Hạ Himalaya và vùng đồi Shivalik và các dòng băng tích được tìm thấy tại sườn thuộc làng Thượng Yamuna, đặc trưng với các đặc điểm địa mạo như các mũi núi đan vào nhau, đá dốc đứng, và thềm suối. Các thềm lớn được kiến tạo trong một thời gian dài có thể nhìn thấy ở phần hạ du của sông, như gần Naugoan. Lưu vực đầu nguồn của sông có tổng diện tích 2.320 km² nằm tại Himachal Pradesh, và một lưu vực chi lưu quan trọng của khu vực Thượng Lưu vực là Tons. Toàn bộ hệ thống lưu vực của sông trải ra tất cả mọi phía giữa lưu vực Giri-Sutlej tại Himachal và lưu vực Yamuna-Bhilangna tại Garhwal, thực tế thì dãy phía nam của Shimla cũng thuộc lưu vực sông. Kalanag (6.387m) là điểm cao nhất của toàn bồn địa Yamuna.

Các chi lưu khác của sông là Giri, Rishi Ganga, Kunta, Hanuman Ganga và Bata ở phần thượng du của lưu vực sông Yamuna. Sau đó sông đi xuống các vùng đồng bằng của thung lũng Doon, tại Dak Pathar gần Dehradun. Qua một đập nước, dòng nước được chuyển hướng vào một kênh để phục vụ cho mục đích phát điện, dòng nước chảy về hạ du, đến nơi hợp lưu với sông Assan, nằm bên đập Assan, nơi này có một khu bảo tồn chim. Sau khi vượt qua thị trấn hành hương của đạo Sikh là Paonta Sahib, dòng sông xuôi đến Tajewala tại quận Yamuna Nagar của bang Haryana, nơi có một con đập được xây từ năm 1873, là nơi khởi nguồn của hai kênh đào quan trọng là kênh Tây Yamuna và kênh Đông Yamuna, hai kênh này cũng cấp nước tưới cho các bang Haryana và Uttar Pradesh. Kênh Tây Yamuna đi qua Yamuna Nagar, Karnal và Panipat trước khi đến nhà máy xử lý Haiderpur, là nhà máy cung cấp một phần lớn lượng nước máy cho Delhi, xa hơn nữa, sông cũng phải tiếp nhận nước thải từ các thành phố Yamuna Nagar và Panipat. Yamuna được bổ sung một lần nữa nhờ các dòng suối và nước ngầm theo mùa, và thực tế là trong mùa khô, nó duy trì trạng thái khô hạn kéo dài từ Tajewala đến Delhi, ở gần làng Palla sau khi đã vượt qua 224 km.

Yamuna cũng tạo thành ranh giới tự nhiên giữa hai bang Himachal Pradesh và Uttarakhand, và về sau là giữa hai bang Haryana và Uttar Pradesh. Yamuna nằm song song với sông Hằng và góp phần tạo nên đồng bằng Ấn-Hằng, một đồng bằng phù sa màu mỡ lớn nhất thế giới, nó tạo nên vùng Doab Hằng-Yamuna bao trùm 69.000 km², tức một phần ba diện tích cả đồng bằng, và nay được biết đến với các sản phẩm nông nghiệp, nổi bật là việc canh tác giống gạo Basmati. Bản thân đồng bằng cung cấp kế sinh nhai cho một phần ba cư dân Ấn Độ thông qua hoạt động nông nghiệp.

Sau đó, sông chảy qua các bang Delhi, Haryana và Uttar Pradesh, trước khi hợp lưu với sông Hằng tại một địa điểm thiêng liêng được gọi là Triveni Sangam tại Allahabad sau khi đã vượt qua một quãng đường dài . Tại dây các khách hành hương bằng thuyền đến một bục được dựng thẳng đứng ở giữa dòng nước để cầu nguyện. Trong khi lễ hội Kumbh Mela được tổ chức 12 năm một lần, các ghat xung quanh Sangam là nơi tập hợp lớn của các tín đồ, những người sẽ ngâm mình trong dòng nước thiêng ở nơi hợp dòng. Các thành phố Baghpat, Delhi, Noida, Mathura, Agra, Firozabad, Etawah, Kalpi, Hamirpur, Allahabad nằm bên bờ sông. Tại Etawah, sông nhận một chi lưu quan trọng khác, Chambal, tiếp theo là nhiều chi lưu khác ở hạ lưu như Sindh, Betwa và Ken.

Ý nghĩa tôn giáo

Nữ thần của dòng sông, cũng được gọi là Yami, là chị em gái của Yama, tức thần chết, và là con gái của Surya, thần mặt trời, và vợ của ông là Saranyu. Yamuna, hay gọi theo cách kính cẩn là Yamunaji, giữ một vai trò rất quan trọng trong Pushti Marga, một giáo pháo của Ấn Độ giáo do ShuddhAdvaita khởi xướng, trong đó Shri Krsna là vị thần chính, được VallabhAcharya / MahaPrabhuji truyền bá, và có nhiều người tin theo ở Ấn Độ.

Dòng sông Yamuna cũng kết nối các đức tin tôn giáo quanh Krishna và các câu chuyện liên hệ với ông trong các kinh thư của Ấn Độ giáo, đặc biệt là Puranas (Vãng thế thư'''), như Daman Kaliya, chế phục của Kaliya, một con rắn độc Nāga, đã sống ở sông và đe dọa đến người dân ở Braja.

Các chi lưu quan trọng
 Sông Tons, chi lưu lớn nhất và dài nhất của Yamuna, khởi nguồn từ độ cao 20.720 ft (6.315 m) ở núi Bandarpoonch, và có một lưu vực lớn ở Himachal Pradesh. Sông hợp lưu vào Yamuna bên dưới Kalsi gần Dehradun, Uttarakhand.
 Sông Hindon, khởi nguồn từ quận Saharanpur, từ Thượng Shivalik tại dãy Hạ Himalaya, và có diện tích lưu vực là 7. 083 km², chảy 400 km qua các quận Muzaffarnagar, Meerut, Baghpat, Ghaziabad, Noida, Greater Noida, trước khi hợp lưu với sông Hằng bên ngoài Delhi.
 Sông Ken, chảy qua khu vực Bundelkhand của Madhya Pradesh và Uttar Pradesh, khởi nguồn gần làng Ahirgawan tại quận Jabalpur (quận) và kéo dài 427 km, trước khi hợp lưu vào Yamuna tại làng Chilla, gần Fatehpur ở Uttar Pradesh, và có diện tích lưu vực là 28.058 km².
 Sông Chambal, còn gọi là Charmanvati'' vào thời cổ, chảy qua Rajasthan và Madhya Pradesh, có diện tích lưu vực là 143,219 km² và kéo dài 960 km, từ dãy núi Vindhya gần Mhow và qua các đập thủy điện Gandhi Sagar, Rana Pratap Sagar và Jawahar Sagar, trước khi đổ vào Yamuna ở đông nam của Sohan Goan, tại quận Etawah, ngay bên dưới đó là điểm hợp lưu của sông Sindh.

Hình ảnh

Đọc thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài

The Geography of the Rigveda
 Yamuna Action Plan

Yamuna
Sông của Ấn Độ
Chi lưu của sông Hằng
Sông linh thiêng


title: Sa mạc Thar

text:
Sa mạc Thar hay hoang mạc Thar (, Hindi: थार मरुस्थल, ) hay còn gọi là Sa mạc Đại Ấn Độ là một khu vực khô cằn rộng lớn tại phần tây bắc của tiểu lục địa Ấn Độ và tạo thành một đường ranh giới tự nhiên chạy dọc đường biên giới giữa Ấn Độ và Pakistan. Với diện tích trên , đây là sa mạc cận nhiệt đới lớn thứ 18.

Sa mạc Thar nằm hầu hết tại bang Rajasthan của Ấn Độ và mở rộng đến phần phía bắc của các bang Haryana và Punjab và miền nam của bang Gujarat. Tại Pakistan, sa mạc chiếm phần phía đông của tỉnh Sindh và phần đông nam của tỉnh Punjab. Sa mạc Cholistan kế bên sa mạc Thar kéo dài vào tỉnh Punjab của Pakistan. Tại Ấn Độ, sa mạc Thar mở rộng từ sông Sutlej, bị bao quanh bởi dãy núi Aravalli ở phía đông, phía nam là một đầm lầy nước mặn dược gọi là Great Rann of Kutch (nhiều phần của nó đôi khi được coi là thuộc sa mạc Thar), và phía tây là thung lũng sông Ấn. Ranh giới của sa mạc với những thảo nguyên phía bắc là không rõ ràng, sa mạc chiếm khoảng 3/5 tổng diện tích của bang Rajastan.

Địa văn và địa chất
Sa mạc Thar dốc về phía bồn địa sông Ấn và bề mặt không đồng đều, chủ yếu là các cồn cát. Các đụn cát ở phía nam cao hơn, cao khoảng 152 m trong khi các đụn cát ở phía bắc cao khoảng 16 m so với mặt đất.

Dãy Aravalli tạo thành mốc ranh giới chính ở đông nam sa mạc Thar. Đất trồng tại sa mạc là loại đất khô cằn thường bao gồm kết cấu cát hay pha cát-sét. Độ chặt và độ sâu lớp đất phụ thuộc theo đặc điểm địa hình. Các vùng đất nhiều mùn ở vùng thấp chặt hơn và có thể có một tầng đất cái. Một số loại đất này gồm một tỉ lệ cao muối khoáng hòa tan tại các tầng thấp, khiến nguồn nước bị nhiễm độc.

Nguồn gốc
Nguồn gốc của sa mạc Thar là một chủ đề gây tranh cãi. Một số người cho nó có niên đại từ 4000 đến 10.000 năm, trong khi những người khác cho rằng sự khô hạn đã bắt đầu ở khu vực từ rất lâu trước đó. Một thuyết khác cho rằng khu vực trở thành sa mạc trong thời gian tương đối gần đây: có lẽ khoảng 2000 - 1500 TCN. Khoảng thời gian này, Ghaggar-Hakra không còn là một con sông lớn. Dòng sông nay chấm dứt ngay trong sa mạc từng có lúc là một nguồn nước cho trung tâm văn minh lưu vực sông Ấn là Mohenjo-daro. Sa mạc đã được quan sát thông qua các công nghệ viễn thám rằng khí hậu Cuối Phân đại Đệ tứ đã biến đổi và Tân kiến tạo đã đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi \lưu vực dòng chảy của khu vực này và có một số lượng lớn các cổ kênh đào đã tồn tại.

Hầu hết các nhà nghiên cứu không chia sẻ ý kiến rằng các cổ kênh đào của sông Sarasvati trùng hợp với lớp đất bên dưới tại Ghaggar ngày nay và tin rằng Sutlej dọc theo Yamuna từng chảy qua đáy sông khô hạn hiện nay. Nó được mặc nhiên công nhận rằng Sutlej từng là một chi lưu chính của Ghaggar và rằng các chuyển động kiến tạo sau đó đã đẩy Sutlej về phía tây, Yamuna về phía đông và do đó làm khô cạn Ghaggar-Hakra.

Các nghiên cứu về Kalibangan tại vùng sa mạc của Robert Raikes chỉ ra rằng nơi này trở nên như ngày nay vì dòng sông đã khô cạn. Giáo sư. B. B. Lal (Tổng giám đốc của Nghiên cứu Khảo cổ học Ấn Độ) ủng hộ quan điểm này với khẳng định: "phóng xạ Carbon đac ho thấy rằng khu định cư Harappa tại Kalibangan đã bị bỏ hoang từ khoảng năm 2000-1900 TCN. Và các bằng chứng thủy văn cho thấy, việc bỏ hoang này diễn ra do sự khô hạn của Ghaggar-Hakra. Phần sau này đã được chứng minh bằng nghiên cứu của Raikes, một nhà thủy học người Ý và các cộng tác viên Ấn Độ của ông".

Tham khảo

Đọc thêm

 Rajendra Kumar. Gravis Jodhpur
 Govt. of India. Ministry of Food & Agriculture booklet (1965)—soil conservation in the Rajasthan Desert—Work of the Desert Afforestation Research station, Jodhpur.
 Kaul, R.N. (1970). Afforestation in Arid zones (edited): Dr. W. JUNK N.V. Publishers The Hague.
 Gupta, R.K. & Prakash Ishwar (1975). Environmental analysis of the Thar Desert. English Book Depot., Dehra Dun.
 Kaul, R.N. (1967). Trees or grass lands in the Rajasthan: Old problems and New approaches. Indian Forester, 93: 434-435.
 Burdak, L.R. (1982). Recent Advances in Desert Afforestation. Dissertation submitted to Shri R.N. Kaul, Director, Forestry Research, F.R.I., Dehra dun.
 Yashpal, Sahai Baldev, Sood, R.K., and Agarwal, D.P. (1980). "Remote sensing of the 'lost' Saraswati river". Proceedings of the Indian Academy of Sciences (Earth and Planet Science), V. 89, No. 3, các trang 317–331.
 Bakliwal, P.C. and Sharma, S.B. (1980). "On the migration of the river Yamuna". Journal of the Geological Society of India, Vol. 21, Sept. 1980, các trang 461–463.
 Bakliwal, P.C. and Grover, A.K. (1988). "Signature and migration of Sarasvati river in Thar desert, Western India". Record of the Geological Survey of India V 116, Pts. 3–8, các trang 77–86.
 Rajawat, A.S., Sastry, C.V.S. and Narain, A. (1999-a). Application of pyramidal processing on high resolution IRS-1C data for tracing the migration of the Saraswati river in parts of the Thar desert. in "Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India", Memoir Geological Society of India, Bangalore, No. 42, các trang 259–272.
 Ramasamy, S.M. (1999). Neotectonic controls on the migration of Sarasvati river of the Great Indian desert. in "Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India", Memoir Geological Society of India, Bangalore, No. 42, các trang 153–162.
 Rajesh Kumar, M., Rajawat, A.S. and Singh, T.N. (2005). Applications of remote sensing for educidate the Palaeochannels in an extended Thar desert, Western Rajasthan, 8th annual International conference, Map India 2005, New Delhi.

Liên kết ngoài

 WorldWildLife.org, Sa mạc Thar(Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên)
 Dharssi.org.uk , Ảnh sa mạc Thar
 Avgustin.net , Ảnh sa mạc Thar bên phía Pakistan
 Travel-Culture.com, Thông tin về phần sa mạc Thar nằm tại Pakistan
 MIT.gov, आपणो राजस्थान

Hoang mạc Ấn Độ
Hoang mạc Pakistan
Hoang mạc và đồng cỏ cây bụi
Vùng sinh thái Ấn Độ
Vùng sinh thái Pakistan
Erg
Địa lý Punjab (Pakistan)
Địa lý Rajasthan
Địa lý Sindh
Huyện Tharparkar
Môi trường Rajasthan
Môi trường Sindh
Vùng sinh thái Indomalaya


title: BTR-60

text:
BTR-60 (BTR, ) là xe thiết giáp chở quân (APC) bánh lốp do Liên Xô chế tạo. Nó được chế tạo nhằm thay thế cho chiếc BTR-152 và bắt đầu phát triển từ năm 1950. BTR là viết tắt của Bronetransporter (БТР, Бронетранспортер, nghĩa là "bọc thép vận chuyển").

Cấu tạo
BTR-60 là loại xe bọc thép chở quân bánh lốp đầu tiên của Liên Xô có 8 bánh, mẫu xe này chính là mẫu thiết kế các loại xe BTR-70, BTR-80, BTR-90 sau này, vì vậy mà chúng có hình dạng gần giống nhau. Nó có khả năng lội nước khá tốt nên thường được dùng để đổ bộ. Thân xe kín, hình hộp chữ nhật, bánh dạng lốp, có động cơ khá tốt, không chết máy giúp cho xe nổi trên mặt nước và di chuyển với tốc độ 10 km/h. Xe không có cửa chính mà chỉ có các cửa sổ phụ, mỗi bên có khoảng 4 cửa như vậy, binh lính leo vào và leo ra khỏi xe qua các cửa này, ở tháp pháo còn có 1 cửa sổ nữa dành cho pháo thủ. Lính trong xe có thể sử dụng vũ khí bộ binh như AK-47, AKM bắn ra bên ngoài. BTR-60 được trang bị một súng máy đa chức năng PKT hoặc PKM 7,62mm với 3000 viên đạn, các mẫu sau này còn có thể trang bị đại liên 12,7 mm hoặc 14,5 mm.

Xe thiết giáp BTR-60 cũng như các thế hệ sau này cho tới BTR-82 với thiết kế động cơ đặt ở đuôi xe trong lúc khoang chở quân nằm ở giữa khiến binh sĩ trong xe chỉ có thể ra vào bằng cửa hông hoặc cửa nóc. Đây là một thiết kế có nhược điểm rất lớn trong chiến đấu bởi binh sĩ ra vào xe phải hứng chịu hỏa lực từ phía trước hoặc hai bên hông.

Bọc giáp
 Mái phía trước: 7 mm tại góc 86°.
 Gầm phía trước: 9 mm tại góc 47°.
 Mặt bên: 7 mm.
 Phía trên phía sau: 5 mm.
 Gầm phía sau: 7 mm.
 Gầm xe: 5 mm.
 Mái xe: 7 mm.

Lịch sử hoạt động

Tai Liên Xô
BTR-60 được biên chế vào quân đội Liên Xô vào ngày 13 tháng 12 năm 1959. Nó bắt đầu được sử dụng đại trà vào năm 1960. Nó bắt đầu thay thế những chiếc BTR-152. Đầu tiên tại bộ binh, sau đó hải quân và thủy quân lục chiến cũng được trang bị loại xe này. Phương Tây nhận được những thông tin về BTR-60P vào năm 1961. Sau đó, cấc biến thể của BTR-60 cũng bắt đầu được quân đội Liên Xô chấp nhận như BTR-60PA năm 1963, PA-1 và PAI năm 1965, BTR-60PB năm 1966, BTR-60PZ năm 1972 và BTR-60PK năm 1975. Liên Xô bắt đầu thay thế BTR-60 vào những năm 1980 bằng BTR-70 và BTR-80.

Chiến tranh Việt Nam
BTR-60 cũng được Liên Xô viện trợ cho Việt Nam từ cuối thời kỳ chiến tranh, chủ yếu là những chiếc BTR-60PB. Nó được Quân đội Nhân dân Việt Nam sử dụng trong Chiến dịch Hồ Chí Minh và phát huy hiệu quả khá tốt.

Xung đột biên giới Trung - Xô
Vào tháng 3 năm 1969, các cuộc xung đột giữa Liên Xô và Trung Quốc xảy ra tại sông Ussuri ngày càng giữ dội. Các đơn vị của Liên Xô lúc này được trang bị nhiều xe bọc thép BTR-60PB lội nước, chúng đã làm cho quân Trung Quốc thiệt hại nặng khi các đơn vị này lội ra giữa sông Ussri rồi tấn công bất ngờ vào các toán quân Trung Quốc. Chính từ đây thì các xe APC của Liên Xô đã thể hiện khả năng chiến đấu vượt trội rõ ràng hơn các xe APC BTR-152 và BTR-40 cũ của Trung Quốc. Tuy vậy, Liên Xô cũng phải xem lại độ bọc thép của xe do thiệt hại của BTR-60 chủ yếu là do RPG.

Chiến tranh Liên Xô - Afghanistan
Tại Afghanistan, quân đội Liên Xô cũng sử dụng một số xe BTR-60PB. Nhưng nó đã bộc lộ điểm yếu của mình với việc liên tục chịu thiệt hại do RPG, động cơ GAZ-40P không chịu được thời tiết quá nóng tại Afghanistan và những chiếc BTR-60 không có khả năng tấn công quân Mujahideen ở phía trên cao do tháp pháo quá ngắn và nhỏ, không thể đưa nòng súng lên cao. Sau đó, chúng được thay thế bằng các xe BTR-70 và BTR-80.

Thông số kỹ thuật cơ bản

 Loại: Xe thiết giáp chở quân chạy bằng bánh lốp.
 Nước sản xuất: Liên Xô.
 Nặng: 10,1 tấn (BTR-60P), 11,1 tấn (BTR-60PA), 11,4 tấn (BTR-60PB).
 Dài: 7,56 m.
 Rộng: 2,825 m.
 Cao: 2,06 m, 2,31 m với BTR-60PAI, BTR-60PB, BTR-60PBK và BTR-60PZ.
 Tổ lái: 2 + 16 lính (BTR-60P), 2 + 14 lính (BTR-60PA), 3 + 14 lính (BTR-60PAI, BTR-60PB và BTR-60PZ).
 Giáp: 9mm ở thân xe, 7mm ở tháp pháo.
 Vũ khí: 1 đại liên 12,7mm hoặc 14,5mm trên tháp pháo và 2 súng máy 7,62mm.
 Động cơ: 2 động cơ 6 xi-lanh GAZ-49 từ 94 mã lực đến 115 mã lực.
 Tầm hoạt động: 500 km.
 Tốc độ: 80 km/h trên cạn, 10 km/h dưới nước.

Các quốc gia sử dụng

Các quốc gia còn sử dụng

 : 5 BTR-60 và BTR-70.
 : 600 BTR-60PB
 : 400 BTR-60PB
 : 74 BTR-60PB
 : 25
 : 15
 : 221

 : 900 BTR-60P và BTR-60PAU

 : 300

 : 300 BTR-60

 : 96
 : Khoảng 35 BTR-60P

 : 4,900 BTR-60, BTR-70 và BTR-80

 : 500 BTR-60PB

Các quốc gia từng sử dụng

Biến thể

Liên Xô

 BTR-60P (1959): P là viết tắt cho "plavajushhijj" - bơi.
 BTR-60P: Một khẩu súng máy được thay đổi điểm lắp đặt ở phía trước để phù hợp với súng máy hạng nặng 12,7mm DShK thay vì dùng súng máy PK 7,62 mm. Xe mang theo 500 viên đạn cho súng máy hạng nặng 12,7mm và 3000 viên đạn cho súng máy 7,62mm.
 BTR-60P: Chuyển đổi thành một chiếc xe chỉ huy được trang bị với một ăng ten chạy xung quanh 3 mặt trên thân xe.
 BTR-60P M1961/1: Chuyển đổi thành một chiếc xe hỗ trợ hỏa lực. Nó được trang bị tháp pháo của PT-76.
 BTR-60P M1961/2
 MTR-2
 BTR-60PA (1963)
 BTR-60PA-1
 MTP-2
 BTR-60PAI (1965): Súng máy hạng nặng DShK 12,7 mm được thay thế bởi tháp pháo hình nón trong hình dạng tháp pháo BPU-1 từ BRDM-2.
 BTR-60PB (1966): Cải thiện hệ thống súng máy hạng nặng KPVT 14,5mm, động cơ GAZ-49B được cải thiện. Tháp pháo đã sửa đổi, súng máy hạng nặng KPVT 14,5mm và 1 khẩu PKT 7,62 mm đã được di chuyển sang phải. Giáp bảo vệ cũng đã được cải thiện. Giáp phía trước của BTR-60PB có thể chịu được hỏa lực đạn 7,62 mm từ bất kỳ phạm vi nào trong khi phần còn lại của xe có thể chịu được đạn 7,62 mm từ khoảng cách 100 m. Nó có một hệ thống lọc và điều áp. Nó cũng có hộp để chứa dụng cụ và lốp dự phòng. Nó có một cửa phụ ở phía bên tay trái ở phần phía trước của khoang quân. Một số chiếc BTR-60PB thiếu một trong các cửa bắn ở phía bên tay trái thân xe. BTR-60PB có sự cải thiện giống như BTR-70, trong đó bao gồm một cửa thoát nhỏ được bổ sung hướng ra phía sau trên nóc tháp pháo. Chiếc xe mang theo 500 viên đạn cho súng máy hạng nặng 14,5 mm KPVT và 3000 viên đạn cho súng máy 7,62 mm PKT.

Nga
BTR-60PBM: phiên bản nâng cấp của BTR-60PB.
MWS
MWS-M
9K35M3-K "Kolchan"
Irtish - BTR-60PB: chuyển đổi thành xe sửa chữa dân sự.
BTR-60PPM - BTR-60PB: chuyển đổi thành xe chữa cháy dân sự bọc thép.
Ngoài ra còn nhiều biến thể của Nga - Liên Xô và nhiều quốc gia khác.

Thư viện ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

Một mẫu BTR-60 được hiện đại hóa

Xe bọc thép chở quân
Xe lội nước
Xe bọc thép Liên Xô


title: Trận Saratoga

text:
Các trận Saratoga (trong các ngày 19 tháng 9 và 7 tháng 10 năm 1777) đã quyết định số mệnh của đạo quân Anh do Tướng John Burgoyne chỉ huy trong cuộc Chiến tranh Cách mạng Mỹ và thường được xem là một bước ngoặt trong cuộc chiến. Hai trận đánh này diễn ra cách nhau 18 ngày trên cùng một bãi đất, nằm  về hướng Nam Saratoga, New York. Chiến dịch Saratoga của Burgoyne nhằm tách rời New England khỏi các thuộc địa phía Nam mở đầu thắng lợi, nhưng lại chậm dần do các vấn đề lô-gíc. Ông giành một thắng lợi chiến thuật nhỏ nhoi trước Quân đội Lục địa do Tướng Horatio Gates chỉ huy vào ngày 19 tháng 9 năm 1777 trận Freeman's Farm nhưng phải hứng chịu tổn thất nặng nề. Các chiến quả của ông đã bị lật ngược khi ông tiến công quân Mỹ một lần nữa trong trận cao điểm Bemis Heights vào ngày 7 tháng 10 năm ấy và người Mỹ chiếm được một phần của cứ điểm quân Anh. Trước tình hình bất lợi, Burgoyne phải rút quân, và đội quân của ông bị quân Mỹ đông đảo hơn hẳn vây bọc tại Saratoga, buộc ông phải đầu hàng vào ngày 17 tháng 7 năm 1777. Tin tức về sự đầu hàng của Burgoyne đóng vai trò chính yếu cho sự tham chiến chính thức của Vương quốc Pháp, về phe Mỹ, mặc dù trước đó Pháp đã viện trợ lương thực, đạn dược và súng ống cho người Mỹ, nổi bật là hỏa pháo hiệu de Valliere, đã đóng vai trò quan trọng trong trận Saratoga. Nước Pháp nhảy vào rồi chiến tranh trở thành một cuộc xung đột toàn cầu. Trận Saratoga này cũng khiến cho Tây Ban Nha đứng về phía Mỹ trong cuộc chiến.

Trận đánh thứ nhất vào ngày 19 tháng 9 năm ấy, mở màn khi Burgoyne điều một số lực lượng đánh bọc sườn quân Mỹ cố thủ trên cao điểm Bemis Heights. Thế nhưng, tướng Mỹ Benedict Arnold biết vậy, đã bố trí đông đúc binh sĩ trên đường tiến của quân Anh. Trong khi Burgoyne chiếm cứ được đồi Freeman's Farm, quân ông phải hứng chịu thiệt hại đáng kể. Hai bên vẫn tiếp tục giao chiến lẻ tẻ sau trận đánh, trong khi Burgoyne khao khát đợi chờ viện binh sẽ đến từ New York City. Các lực lượng dân quân kéo đến càng nhiều, gia tăng đáng kể Lục quân Lục địa. Những bất động trong bộ chỉ huy quân Mỹ đã khiến cho Gates huyền chức Arnold.

Cùng lúc với trận Saratoga lần thứ nhất, quân đội Mỹ cũng tấn công các cứ điểm của quân đội Anh trong khu vực đồn Ticonderoga, và pháo kích vào đồn vài ngày trước khi triệt thoái. Nhằm đánh lạc hướng quân Mỹ khỏi Burgoyne, tướng Anh Ngài Henry Clinton đã chiếm giữ đồn bót của quân Mỹ trên cao nguyên sông Hudson vào ngày 6 tháng 10, nhưng các nỗ lực của ông đã quá muộn để hỗ trợ Burgoyne. Burgoyne tiến công Bemis Heights lần thứ hai vào ngày 7 tháng 10.

Chú thích

Tham khảo

 (Paperback ISBN 0-8050-6123-1)

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Saratoga: The Tide Turns on the Frontier, a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan
War Boardgame on the Battle of Saratoga
Monument to Arnold's leg at Saratoga, from pbs.org
Battle of Bemis' Heights, and Retreat of Burgoyne
Freeman's Farm at Britishbattles.com
Animated History of the Saratoga Campaign
Battle of Bemis Heights/Second Saratoga animated battle map  by Jonathan Webb
Links to sites that discuss the Hessian soldiers—some with pictures
,  ,

Hoa Kỳ năm 1777
Xung đột năm 1777
Saratoga
Saratoga
Saratoga
New York trong Cách mạng Mỹ
Hạt Saratoga, New York
New York 1777
Những trận đánh lớn trong lịch sử
Quận Saratoga, New York


title: Xử Nữ (chiêm tinh)

text:
Xử Nữ - Virgo (), hay còn gọi là Trinh Nữ, Thất Nữ trong cung chiêm tinh chí tuyến của phương Tây (23 tháng 8 - 22 tháng 9) khác với chòm sao thiên văn cũng như cung chiêm tinh thiên văn của người Hindu (16 tháng 9 - 30 tháng 10). Xử Nữ là cung chiêm tinh thứ sáu trong 12 cung Hoàng Đạo và nằm giữa độ thứ 150 và 180 của kinh độ thiên thể.

Trong chiêm tinh học và một số thuyết vũ trụ, Xử Nữ được liên kết với nguyên tố cổ điển là Đất và vì thế được gọi là cung Đất (cùng với Kim Ngưu và Ma Kết). Nó là một trong các cung Biến đổi (cùng với Song Tử, Nhân Mã và Song Ngư), và có chính kiến, quyết đoán, thông minh nhất. Tỉ lệ người Xử Nữ sinh ra là để thành công, đặc biệt có nhiều tỉ phú và nhiều người nổi tiếng trong các lĩnh vực khác. Ví dụ: Trương Quốc Vinh, Phạm Băng Băng, Dương Mịch, Jack Ma, Warren Buffett, Alan Walker.

Mỗi một cung chiêm tinh được gắn với một phần của cơ thể, được coi như là nơi thể hiện sức mạnh của nó. Xử Nữ cai quản ruột. Ký hiệu của Xử Nữ là một trinh nữ hay thiếu nữ. Các phẩm chất của Xử Nữ bao gồm khả năng tổ chức, ưa sạch sẽ, cực kỳ hiếu động, lòng vị tha và khả năng hoàn thành tốt công việc.

Mặt chưa tốt: Xử Nữ có thể là rất thích phân tích, giúp đỡ người khác.

Là chòm sao biết hoàn thiện bản thân nhất, mục tiêu sống trở nên hoàn hảo theo sự hạnh phúc riêng mà người cung này lựa chọn.

Về mặt thân thể, những người sinh trong cung này có trán cao, vẻ mặt duyên dáng với đôi mắt đẹp và giọng nói khiêm tốn, nhã nhặn.

Và dường như Thiên Chúa đã ưu đãi cho Xử Nữ những đặc tính tuyệt vời nhất và tất cả các ưu điểm của các chòm sao khác cộng lại như: thông minh, xinh đẹp (đẹp trai, đẹp gái), siêng năng, chăm chỉ, có sự hùng biện tuyệt vời hơn cả, bộ não ghi nhớ sâu sắc, trái tim ấm áp nhất (nhưng vẻ ngoài lạnh lùng nhất), nụ cười đẹp nhất, thân thiện, kiến thức uyên bác.

Là chòm sao luôn luôn chiến thắng và luôn chiến thắng trong tất cả mọi lĩnh vực: tình yêu, kinh tế, và người cung Xử Nữ luôn có được một cuộc sống viên mãn nhất khiến người khác ngưỡng mộ, lẫn ganh tị. Mặc dù cuộc sống trải qua nhiều điều, nhưng luôn thấy người này mạnh mẽ đúng lúc và yếu đuối đúng nơi. Được đánh giá là một chòm sao đứng đầu.

Thần thoại Hy Lạp

Thần thoại Hy Lạp kể lại rằng: ”Vào thời đại hoàng kim, con người trên Trái Đất chỉ toàn đàn ông, lúc này các nam thần và nữ thần còn sống chung với con người. Mọi chuyện bắt đầu biến đổi khi Zeus - cháu của mẹ đất Gaia lên trị vì đỉnh Olympus, ông xem thường loài người, và bắt đầu cai trị khắc nghiệt kỷ nguyên này. Đồng thời vào lúc này, có một vị thần Titan đứng lên bảo vệ con người tên là Prometheus, ông đánh cắp ngọn lửa của Zeus đem xuống chiếu sáng cho con người. Zeus nổi trận lôi đình đem Prometheus trói xích lên núi Caucasus mỗi ngày sai quạ xuống mổ bụng ăn gan của ông”.

Về phần loài người, Zeus phái Pandora xuống làm vợ em trai Prometheus, vì tò mò Pandora đã mở chiếc hộp cấm, mọi tai ương xấu xa bệnh tật theo đó thoát ra ngoài chỉ còn mỗi hy vọng được giữ lại, ám vào loài người, làm loài người trở nên xấu xa, các vị thần đang sống ở trần gian lúc này liền bay lên trời duy chỉ còn nàng Astraea (con gái thần Themis) nữ thần của sự đồng trinh ngây thơ, trong sáng đức hạnh ở lại dùng cán cân của mẹ mình mà chiến đấu. Về sau mọi thứ đã vượt quá tầm kiểm soát của bà, cùng với một trinh nữ tên là Atlanta bay lên trời hóa thành chòm sao Xử Nữ, trở thành biểu trưng của các nữ đồng trinh.

Tham khảo

Nguồn

Liên kết ngoài

Các bài liên quan
 Cung chiêm tinh
 Xử Nữ (chòm sao)

Cung Hoàng Đạo
Chiêm tinh học