title: The Beatles Anthology

text:
The Beatles Anthology là dự án tài liệu với 3 album kép theo kèm với tư liệu về ban nhạc huyền thoại The Beatles. Paul McCartney, George Harrison và Ringo Starr trực tiếp tham gia vào việc thực hiện và chỉnh sửa, điều đó dẫn tới việc đôi khi khoảng thời gian này được gọi là Anthology với ban nhạc.

The Beatles Anthology được quay từ tháng 11 năm 1995, các bản mở rộng được phát hành trên VHS và Laserdisc vào năm 1996 và DVD năm 1997. Bộ phim tài liệu được thực hiện qua các đoạn phỏng vấn The Beatles cùng với những đoạn dẫn kể lại lịch sử của ban nhạc qua những thước phim và những cảnh quay ngắn trên sân khấu. Album đầu tiên trong ấn bản này được ra mắt cùng lúc với việc thực hiện phim tài liệu vào tháng 11 năm 1995, và 2 album tiếp theo được phát hành sau đó vào năm 1996. Các album này bao gồm các phần trình diễn và bản nháp chưa từng được phát hành được trình bày theo thứ tự thời gian, kèm với đó là hai bản thu lại từ các sáng tác theo bản nháp băng từ của John Lennon. Cuốn sách tư liệu được ra mắt vào năm 2000, song song với bộ phim tài liệu cũng giới thiệu về lịch sử ban nhạc cùng với những câu nói kinh điển từ các buổi phỏng vấn.

Phim tài liệu
Tháng 5 năm 1995, dự án Anthology được giới thiệu rộng rãi qua các buổi họp báo. Gần 100 quốc gia đã đăng ký xin bản quyền để trình chiếu những thước phim tài liệu này với giá tổng cộng lên tới 65 triệu $. Với tổng kinh phí là 11 triệu $, phần lãi được chia đều cho các Beatle còn sống và Yoko Ono. Đây là một con số vô cùng ấn tượng nếu ta biết rằng họ chỉ cho phát hành theo kèm 3 album-kép và một ấn bản DVD.

Serie The Beatles Anthology được chiếu tại 94 quốc gia với tổng cộng ít nhất 418 triệu người xem. Mặt khác, các đoạn phỏng vấn nổi tiếng được cắt nhỏ để trình chiếu cũng được theo dõi bởi ít nhất 1 tỉ người.

Bám theo những gì có trong cuốn sách được phát hành 5 năm sau đó, The Beatles đã kể lại câu chuyện xung quanh sự nghiệp của ban nhạc qua những hình ảnh, và đôi khi là cả những thước phim. Neil Aspinall, George Martin và Derek Taylor cũng có rất nhiều đóng góp khối công việc đồ sộ này.

Vào năm 2003, toàn bộ serie đã được tổng hợp và phát hành qua một ấn bản bao gồm 5 DVD. Trong DVD bonus, Paul McCartney, Ringo Starr và George Harrison có chơi cùng nhau một số đoạn nhạc sáng tác bởi Harrison vào giữa những năm 90. Họ đặt tên chúng là "Threetles". Họ cũng thực hiện cùng George Martin tại Abbey Road Studios để chỉnh sửa và nghe lại các ca khúc như "Tomorrow Never Knows" hay "Golden Slumbers",...

 DVD 1: Tập 1 và 2 (từ tháng 7 năm 1958 tới tháng 2 năm 1964)
 DVD 2: Tập 3 và 4 (từ tháng 2 năm 1964 tới tháng 8 năm 1965)
 DVD 3: Tập 5 và 6 (từ tháng 8 năm 1965 tới tháng 6 năm 1967)
 DVD 4: Tập 7 và 8 (từ tháng 6 năm 1967 tới khi tan rã)
 DVD 5: Bonus

Album

Trước khi phát hành bộ phim, 3 album-kép được phát hành, bao gồm những CD-kép và 3 đĩa than của hầu hết những ca khúc chưa từng phát hành của The Beatles (các ca khúc khác là từ thời Tony Sheridan), cho dù rất nhiều ca khúc đã từng nằm trong các ấn phẩm trước đó.

Chỉ 2 ngày sau khi lên sóng trên một chương trình truyền hình đặc biệt, Anthology 1 đã xuất hiện tại quầy, bao gồm các bản thu từ thời The Quarrymen và những bản thu nổi tiếng đã từng bị Decca Records từ chối, cùng với đó là rất nhiều bản nháp và demo của ban nhạc trong 4 album đầu tay. Album cũng bao gồm cả ca khúc "Lend Me Your Comb" nằm trong tuyển tập Live at the BBC vừa được phát hành vào năm 1994. Ca khúc "Free as a Bird" là ca khúc mở đầu album. 450.000 bản của Anthology 1 được bán hết ngay trong ngày đầu tiên đã giúp Anthology 1 trở thành album bán chạy nhất (trong ngày đầu tiên phát hành) của mọi thời đại. Tay trống đầu tiên của nhóm, Pete Best – người bị thay thế bởi Ringo Starr vào năm 1962 – cuối cùng cũng có tên trong thành phần tham gia sản xuất của The Beatles khi đã từng đóng góp vào những bản nháp đầu tiên của ban nhạc.

Anthology 2 được phát hành vào ngày 17 tháng 3 năm 1996. Album tập hợp những bản nháp và demo của The Beatles trong các album Help!, Rubber Soul, Revolver, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, và Magical Mystery Tour. Album cũng bao gồm bản thu đầu tiên của "Strawberry Fields Forever" bởi Lennon, vốn chỉ xuất hiện trong lưu trữ của các nhà phát hành. Ca khúc "Real Love" cũng giống "Free as a Bird" là một bản thu lại từ bản nháp trên băng từ của Lennon.

Anthology 3 được phát hành vào ngày 28 tháng 10 năm 1996 là các bản nháp và demo của Album trắng, Abbey Road, và Let It Be, cùng với đó là một số bản thu của Harrison và McCartney được thâu trong thời kỳ Beatles song nằm trong các dự án solo sau này.

Bìa đĩa

Khi đặt cả ba phần bìa đĩa cạnh nhau, ta sẽ có được một tấm áp-phích lớn bao gồm nhiều poster và bìa đĩa tại những khoảnh khắc khác nhau trong sự nghiệp của The Beatles. Klaus Voormann, người từng thiết kế bìa cho album Revolver năm 1966, là người thực hiện công việc này. Phần bìa của Anthology đã buộc Voorman phải sử dụng lại những nguyên liệu mà ông từng làm với Revolver. Trong video của "Free as a Bird", phần bìa này xuất hiện như một poster dán ở cửa sổ quầy hàng khi camera lướt nhanh qua dãy phố. Thiết kế này cũng đồng nhất với các ấn phẩm trên VHS, laserdisc và DVD, và hoàn toàn có thể nhìn hoàn thiện nếu đặt chúng cạnh nhau. Sau khi Anthology 3 được phát hành, cửa hàng của HMV cho bán một số lượng giới hạn các tấm thiệp thiết kế từ phần bìa này, trong đó mỗi tấm thiệp là một nửa của phần bìa.

Phát hành kỹ thuật số và Anthology Highlights
Bộ 3 Anthology xuất hiện trên iTunes Store vào ngày 14 tháng 7 năm 2011, cùng với đó là một ấn bản đặc biệt có tên Anthology Highlights bao gồm các bài hát chọn lọc từ 3 album này.
Danh sách ca khúc của Anthology Highlights

"Free As a Bird" - 4:25
"One After 909" (bản dài) - 2:55
"That Means a Lot" - 2:26
"Leave My Kitten Alone" - 2:56
"If You've Got Trouble" - 2:48
"Can't Buy Me Love" - 2:10
"Mr. Moonlight" - 2:47
"Kansas City / Hey-Hey-Hey-Hey!" - 2:46
"Eight Days a Week" (bản dài) - 2:47
"I'm Looking Through You" - 2:53
"Yesterday" - 2:34
"Tomorrow Never Knows" - 3:14
"Strawberry Fields Forever" (bản đầu tiên) - 2:34
"Across The Universe" - 3:30
"Something" - 3:18
"Not Guilty" - 3:22
"Octopus's Garden" - 2:49
"All Things Must Pass" - 3:04
"Come and Get It" - 2:30
"Good Night" - 2:38
"While My Guitar Gently Weeps" - 3:27
"The Long and Winding Road" - 3:41
"Real Love" - 3:54

Sách
Cuốn sách The Beatles Anthology được phát hành vào tháng 10 năm 2000, trong đó bao gồm các bài phỏng vấn đầy đủ của cả bốn thành viên và các nhân vật liên quan, cùng với đó là những bức ảnh hiếm. Rất nhiều câu nói hay đã được cho vào bộ phim tài liệu. Cuốn sách được thiết kế theo khổ lớn, bao gồm nhiều hình ảnh sáng tạo, một vài bức hình ấn tượng và những ảnh chụp màu liên quan tới lịch sử ban nhạc, một số ảnh chụp trang phục cùng với vô vàn những kiểu chữ và sắp đặt khác nhau. Cuốn sách nằm trong top những cuốn sách bán chạy nhất trong năm của tờ New York Times. Năm 2002, nó được tái bản với loại giấy mỏng hơn.

Tham khảo

Album của The Beatles
Tuyển tập
Âm nhạc thập niên 1960
Thương hiệu truyền thông đại chúng
Lịch sử âm nhạc Vương quốc Liên hiệp Anh


title: Tiết Nhân Quý

text:
Tiết Lễ (薛禮, 613－683), tự Nhân Quý (仁貴, còn đọc là Nhơn Quý), là một danh tướng thời nhà Đường, phục vụ qua 2 triều vua Đường Thái Tông và Đường Cao Tông. Ông được biết đến nhiều bởi hình tượng nhân vật tiêu biểu trong văn hoá phim ảnh và kinh kịch.

Thân thế
Tiết Nhân Quý là người Giáng Châu, Long Môn (nay thuộc Hà Tân, Sơn Tây), xuất thân trong một gia đình thế tộc ở Hà Đông, thuộc dòng dõi tướng lĩnh thời Bắc Ngụy là Tiết An Đô. Tằng tổ phụ của Tiết Nhân Quý là Tiết Vinh, cũng làm quan thời Bắc Ngụy đến chức Thái thú, Đô đốc, được phong Trừng Thành Huyện công. Tổ phụ là Tiết Diễn, làm Trung đại phu thời Bắc Chu, cha là Tiết Quỹ, làm quan cho nhà Tùy.

Cuộc đời
Thời trẻ Tiết Nhân Quý sống nghèo khổ, làm nghề nông. Vợ là Liễu thị, dân gian thường gọi là , Liễu Ngân Hoàn, Liễu Anh Hoàn hoặc Liễu Nghênh Xuân.

Sách Tân Đường thư, mục "Tể tướng thế hệ biểu" chép: "Tiết Nhân Quý tên Lễ, Đại tổng quản đạo Tùng Mạc". Tư Mã Quang trong Tư trị thông giám viết: "Nhân Quý, cháu 6 đời của An Đô, nguyên tên Lễ, người ta quen gọi theo tên tự".

Năm Trinh Quán thứ 19 (645), Đường Thái tông hạ lệnh viễn chinh Cao Câu Ly. Tướng quân  chiêu mộ binh sĩ, bấy giờ Tiết Nhân Quý mới ứng mộ tòng quân. Tại thành An Thị (nay thuộc Hải Thành, Liêu Ninh), Tiết Nhân Quý có biểu hiện xuất sắc trong chiến đấu, được Đường Thái Tông thăng làm Du Kích Tướng quân, ban cho ngựa hai con, lụa 40 cuộn. Tuy nhiên quân Đường thua Cao Câu Ly trong cuộc chiến đó khi Uyên Cái Tô Văn mang đại quân từ Bình Nhưỡng đến chi viện cho thành An Thị. Tiết Nhân Quý hết lòng phò tá Đường Thái Tông rút lui về nước.

Năm Hiển Khánh thứ 3 (658), Tiết Nhân Quý phò trợ cho Doanh Châu Đô đốc kiêm Đông Di Đô hộ Trình Danh Chấn và Tô Định Phương, tại thành Quý Đoan (nay thuộc lưu vực Hồn Hà, Liêu Ninh), đánh tan quân Cao Câu Ly, giết quân Cao Câu Ly rất nhiều. Sau đó Tiết Nhân Quý dẫn quân Đường quay lại Hắc Sơn đánh bại quân Khiết Đan (đời Khả hãn A Bất Cố). Tiết Nhân Quý được vua Đường Cao Tông phong làm Tả Vũ vệ Tướng quân.

Tù trưởng Hồi Hột là Bà Nhuận, vốn tuân phục nhà Đường vừa chết, cháu là Bì Túc Độc nối ngôi, liên kết với các tộc Đồng La, Bộc Cố xâm phạm vào biên giới nhà Đường. Năm 662 vua Đường Cao Tông sai Trịnh Nhân Thái cùng Lưu Thẩm Lễ, Tiết Nhân Quý, Tiêu Tự Nghiệp thảo phạt Bì Túc Độc. Ban đầu, quân Đường chiến thắng nhiều trận, Tiết Nhân Quý trở nên nổi tiếng với giai thoại "Tam tiễn định Thiên San" nhưng sau đó hết lương, thời tiết xấu khiến quân Đường phải rút về. Vua Đường Cao Tông sai trị tội Trịnh Nhân Thái, rồi bổ Khiết Bật Hà Lực cùng Khước Khác đến thay. Người trong Bộ Lạc sợ thế Khiết Bật Hà Lực, bèn bắt tù trưởng hơn hai trăm người giao nộp. Khiết Bật Hà Lực sai chém tất cả. Chiến sự phía tây tạm yên. Sau đó Tiết Nhân Quý chuyển sang chinh phục bộ tộc Thiết Lặc.

Năm Càn Phong nguyên niên (666), Đường Cao Tông phái Tiết Nhân Quý dẫn quân Đường đánh Cao Câu Ly nhằm báo thù vụ Bàng Đồng Thiện và Cao Khản sang Cao Câu Ly đòi cống nạp nhưng bị quân Cao Câu Ly tập kích. Khi ban sư, Tiết Nhân Quý được Đường Cao Tông phong Hữu Uy vệ Đại tướng quân.

Năm 667 con trưởng của Đại ma li chi Cao Câu Ly Uyên Cái Tô Văn đã mất là Uyên Nam Sinh quy hàng quân Đường của Tiết Nhân Quý. Vua Đường Cao Tông lại cử Lý Tích và Tiết Nhân Quý ra quân tiếp viện cho chiến trường Cao Câu Ly. Tiết Nhân Quý còn thuyết phục được Khả hãn Khiết Đan là Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh cùng tham gia với quân Đường chinh phạt Cao Câu Ly với lời hứa sẽ giao Doanh Châu cho người Khiết Đan sau cuộc chiến. Uyên Nam Sinh (bị Đường Cao Tông đổi sang họ Toàn vì húy kỵ Đường Cao Tổ) dẫn quân Đường hạ 40 thành trì của Cao Câu Ly ở biên giới phía đông. Mùa thu cùng năm, Lý Tích vượt sông Liêu, chiếm Tân Thành ở Liêu Đông rồi hạ được 16 thành. Tiết Nhân Quý cùng Bàng Đồng Thiện, Cao Khản đại phá quân Cao Câu Ly của Uyên Nam Kiến, hợp quân với Uyên Nam Sinh (Yeon Namseng). Tuy nhiên, hải quân Đường do Quách Đãi Phong (郭待封) chỉ huy lại gặp khó khăn trong việc cung cấp lương thực, Quách Đãi Phong muốn cầu viện Lý Tích, song sợ rằng nếu tin này đến chỗ quân Cao Câu Ly thì sẽ bị lộ nhược điểm. Quách Đãi Phong quyết định viết một bài thơ ám hiệu và gửi cho Lý Tích. Thoạt đầu, Lý Tích không hiểu rằng đó là ám hiệu, tức giận rằng Quách Đãi Phong lại viết thơ ở tiền tuyến, song quân quản ký Nguyên Vạn Khoảnh (元萬頃) đã có thể giải mã bài thơ, Lý Tích biết được nội dung thỉnh cầu và đã chuyển lương thực cho quân của Quách Đãi Phong. Quân Đường của Lý Tích và quân Khiết Đan của Tiết Nhân Quý, Lý Tận Trung, Tôn Vạn Vinh bỏ qua thành Ansi (thành An Thị, ngôi thành từng đánh lui quân Đường của Đường Thái Tông vào 22 năm trước), nhanh chóng vượt qua tỉnh Liêu Ninh của Cao Câu Ly mà nhắm đến sông Áp Lục. Sau đó, Uyên Nam Kiến bố trí quân Cao Câu Ly phòng thủ theo tuyến sông Áp Lục, quân Đường của Lý Tích không thể vượt sông.

Tháng 5 năm 668, nước Thổ Phiên tiến chiếm 18 châu của nhà Đường. Vua Đường Cao Tông lại cử Tiết Nhân Quý, A Sử Na Đạo Chân, Quách Đãi Phong kháng cự Thổ Phiên. Quân Đường của Tiết Nhân Quý bị quân Thổ Phiên đánh úp, quân Đường đại bại, tử thương vô số. Ba tướng Tiết Nhân Quý, A Sử Na Đạo Chân, Quách Đãi Phong bỏ chạy thoát thân, vua Đường Cao Tông xét lúc trước họ lập nhiều công trạng, miễn tội chết, nhưng trừ danh. Tiết Nhân Quý nhanh chóng được Đường Cao Tông phái sang phía đông tiếp tục hỗ trợ Lý Tích đánh Cao Câu Ly.

Đến mùa thu năm 668, Lý Tích mới đánh bại quân Cao Câu Ly của Uyên Nam Kiến dọc bờ sông Áp Lục và cho quân vượt sông Áp Lục, tiến đến bao vây thành Bình Nhưỡng. Nghe nhà Đường hứa sẽ chia đất Cao Câu Ly sau khi diệt Cao Câu Ly, nước Tân La (đời vua Tân La Văn Vũ vương) phái Kim Yu-shin (金庾信, 김유신) dẫn quân lên bắc phối hợp với quân Đường diệt Cao Câu Ly. Em trai của Uyên Cái Tô Văn là Uyên Tịnh Thổ (Yeon Jeong-to) quy hàng quân Tân La của Kim Yu-shin. Quân Tân La của Kim Yu-shin nhanh chóng đến hội quân với Lý Tích để cùng vây đánh kinh đô Bình Nhưỡng của Cao Câu Ly.

Em của Uyên Nam Kiến là Uyên Nam Sản và một số quan lại của Cao Câu Ly đã đầu hàng quân Đường, song Uyên Nam Kiến và Cao Câu Ly Bảo Tạng Vương vẫn tiếp tục chiến đấu. Một vài ngày sau đó (vào háng 11 năm 668), bộ tướng của Uyên Nam Kiến là hòa thượng Tín Thành (Shin Sung, 信誠) lén mở một cổng thành ra đầu hàng quân Đường. Quân Đường của Lý Tích và Tiết Nhân Quý, quân Tân La của Kim Yu-shin, quân Khiết Đan của Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh, quân Cao Câu Ly trung thành với Uyên Nam Sinh (Yeon Namseng) tiến vào kinh thành Bình Nhưỡng của Cao Câu Ly. Vua Cao Câu Ly là Bảo Tạng Vương (Bojang Wang) phải đầu hàng và bị quân Đường giải sang nhà Đường. Đại ma li chi Uyên Nam Kiến (Yeon Namgeom) tự sát không thành và bị Uyên Nam Sinh (Yeon Namseng) cứu sống rồi bị giải sang nhà Đường cùng với Uyên Nam Sản (Yeon Namsan), Cao Xá Kê (Go Sagye). Cao Câu Ly bị diệt vong. Vua cũ của Bách Tế là Phù Dư Phong đang ở Cao Câu Ly cũng bị quân Đường bắt, bị giải sang nhà Đường và bị lưu đày đến miền nam nhà Đường. Tiết Nhân Quý được Đường Cao Tông phong làm An Đông đô hộ của An Đông đô hộ phủ (nơi cai trị của An Đông đô hộ phủ là thành Bình Nhưỡng).

Dù Cao Câu Ly đã bị sụp đổ nhưng trên lãnh thổ Cao Câu Ly vẫn còn 5 thành trì ở bán đảo Liêu Đông chưa chịu khuất phục trước nhà Đường là các thành Ansi (An Thị), Geonan, Yodong (Liêu Đông), Baegam và Sin. Tiết Nhân Quý nhiều lần phái quân Đường tấn công các thành trì còn lại này của Cao Câu Ly.

Khi đó tù trưởng Cao Câu Ly là Kiếm Mưu Sầm khôi phục Cao Câu Ly, lập Cao An Thắng lên làm vua Cao Câu Ly. Vua Đường Cao Tông sai Cao Khản phát binh thảo phạt.

Trong lúc đó, nước Tân La có ý muốn chiếm lại tất cả đất cũ của Cao Câu Ly bị nhà Đường sáp nhập khi trước, bèn gửi quân giúp nghĩa quân Cao Câu Ly của Cao An Thắng (Go Anseung) và Kiếm Mưu Sầm (Geom Mojam) ở Hán Thành (nay là Seoul, Hàn Quốc). Vua Tân La Văn Vũ Vương tổ chức một cuộc tấn công vào các lực lượng nhà Đường đang chiếm đóng lãnh thổ Bách Tế trước đây. Vua Đường Cao Tông gọi Ngụy Triết về Trường An và phong cho Tiết Nhân Quý làm Kiêm giáo An Đông đô hộ năm 669. Vua Đường Cao Tông lệnh cho Tiết Nhân Quý di dời 78.000 dân Cao Câu Ly sang vùng Hoài Giang và Trường Giang của nhà Đường. Những người Cao Câu Ly nghèo và yếu ớt thì được bố trí làm lính gác ở An Đông đô hộ phủ.

Đầu năm 670, Tiết Nhân Quý dẫn quân Đường từ Bình Nhưỡng bắc tiến đến bán đảo Liêu Đông, đánh chiếm 5 thành Ansi (An Thị), Geonan, Yodong (Liêu Đông), Baegam và Sin của tàn dư Cao Câu Ly.

Sau đó vua Đường Cao Tông phong cho Cao Khản làm Liêu Đông Châu hành quân Tổng quản An Đông đô hộ thay cho Tiết Nhân Quý trong năm 670. Cùng năm 670, vua Đường Cao Tông phong Tiết Nhân Quý làm Hành quân Đại tổng quản, dẫn 5 vạn binh mã hộ tống quốc vương Thổ Cốc Hồn đánh quân Thổ Phồn để phục quốc. Trong trận Đại Phi Xuyên, Tiết Nhân Quý giao chiến với 20 vạn quân Thổ Phồn bị đại bại phải lui quân.

Cuộc chiến giữa Tân La và nhà Đường trên bán đảo Triều Tiên xảy ra từ năm 668 đến đầu thập niên 670. Năm 671, Tân La đánh bại quân Đường. Tháng 1 năm 673, An Đông đô hộ là Cao Khản đánh thắng quân Tân La một trận lớn, kìm chân được tham vọng của Tân La. Sau đó, Tiết Nhân Quý được vua Đường Cao Tông phong làm Tổng quản đạo Kê Lâm, hiệp trợ tàn quân Bách Tế, cùng quân Tân La và nghĩa quân Cao Câu Ly tác chiến. Cùng năm 673 nước Tân La phái quân hỗ trợ Cao An Thắng và Kiếm Mưu Sầm giữ Hán Thành (nay là Seoul), củng cố cho nước Cao Câu Ly mới. Tiết Nhân Quý nhiều lần phái quân Đường tấn công Hán Thành nhưng đều bị thất bại.

Đầu năm 674, nghĩa quân Cao Câu Ly và Tân La hợp sức đánh bại quân Đường ở núi Baekbing. Nhà Đường và đồng minh cũ là Tân La giao chiến liên miên, Tân La Văn Vũ Vương đã chiếm được phần lớn lãnh thổ Bách Tế và Cao Câu Ly cũ từ tay Đường và thúc đẩy kháng chiến chống lại triều đình nhà Đường ở Trung Hoa. Thấy vua Tân La Văn Vũ Vương đang giúp nghĩa quân Cao Câu Ly của Cao Câu Ly vương Cao An Thắng và Kiếm Mưu Sầm, hoàng đế Đường Cao Tông trong cơn giận dữ đã phong em trai của vua Tân La Văn Vũ Vương là Kim Nhân Vấn (Kim Inmun) làm vua Tân La và cử Lưu Nhân Quỹ, Lý Bật và Lý Cẩn cùng một đội quân đưa Kim Nhân Vấn đi tấn công Tân La. Quân Đường đánh bại Tân La ở đất Bách Tế khiến Tân La phải cầu hòa với nhà Đường. Tân La liền móc nối Cao An Thắng giết Kiếm Mưu Sầm, rồi Cao An Thắng bỏ nghĩa quân Cao Câu Ly quy hàng Tân La.

Năm 675, Lý Cẩn Hành (李謹行) đã dẫn quân Đường đánh đến lãnh thổ Tân La (đời vua Tân La Văn Vũ Vương) cùng với quân Mạt Hạt (lực lượng quy phụ nhà Đường, tổ tiên của người Nữ Chân). Tuy nhiên, quân Đường đã bị quân Tân La đánh bại trong trận thành Mãi Tiếu (Maeso), tuy nhiên các nguồn từ nhà Đường cho rằng phần thắng nghiêng về phía họ trong trận này cũng như trong các trận chiến khác với quân Tân La.

Do An Đông đô hộ phủ của Tiết Nhân Quý liên tục bị nghĩa quân Cao Câu Ly tấn công, vua Đường Cao Tông dời An Đông đô hộ phủ từ Bình Nhưỡng sang Liêu Thành (này là Liêu Ninh, Trung Quốc) thuộc Liêu Đông năm 676, nước Tân La liền xua quân đánh chiếm gần hết bán đảo Triều Tiên từ quân Đường.

Năm 677 vua Đường Cao Tông phong Bảo Tạng Vương, vua cũ của Cao Câu Ly, làm Triều Tiên vương và đô đốc Liêu Đông châu (Hangul: 요동주도독 조선왕 Hanja:遼東州都督朝鮮王, Hán Việt: Liêu Đông châu đô đốc Triều Tiên Vương) của An Đông đô hộ phủ, rồi đưa ông ta đến An Đông đô hộ phủ ở Liêu Đông nhằm lợi dụng ông ta trấn an các thế lực phản loạn ở Cao Câu Ly. Còn Tiết Nhân Quý thì bị vua Đường Cao Tông biếm làm Thứ sử Tượng Châu. Sau đó vua Đường Cao Tông lại đổi phủ đô hộ An Đông từ Liêu Thành về Tân Thành (nay là Phú Thuận, Liêu Ninh, Trung Quốc).

Bảo Tạng Vương khi sang An Đông đô hộ phủ ở Liêu Đông thì lại có ý khôi phục quốc gia Cao Câu Ly, đã tập hợp nhiều quân sĩ và khí giới, thành lập hội Đông Minh Thiên Khí Cái Thế (東明天氣盖世) và liên minh với các bộ tộc Mạt Hạt (tổ tiên của người Nữ Chân) do Khất Tứ Bỉ Vũ (Gulsabiwu) cầm đầu tiến hành ám sát các quan lại nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ.

Năm Khai Diệu nguyên niên (681), Tiết Nhân Quý xuất nhậm làm Trưởng sử Qua Châu. Không lâu sau, Tiết Nhân Quý thụ chức Hữu Lĩnh quân vệ Tướng quân, kiểm giáo Đại Châu Đô đốc. Cùng năm 681, Tiết Nhân Quý phát hiện Bảo Tạng Vương là thủ lĩnh của hội Đông Minh Thiên Khí Cái Thế (hội chuyên đi ám sát các quan lại nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ) thì đập tan hành động khôi phục Cao Câu Ly của quân Đông Minh Thiên do Bảo Tạng Vương ở Liêu Đông chỉ huy, áp giải Bảo Tạng Vương sang Trường An nhà Đường lần 2 năm 681.

Cuối năm Vĩnh Thuần nguyên niên (682) dư đảng Đột Quyết là A Sử Na Cốt Đốc Lộc cùng em là A Sử Na Mặc Xuyết, A Sử Đức Nguyên Trân thống nhất các bộ lạc Đột Quyết, lập ra Hãn quốc Hậu Đột Quyết, nổi dậy chống lại nhà Đường, đánh chiếm An Bắc đô hộ phủ của nhà Đường. A Sử Na Cốt Đốc Lộc tự xưng là Hiệt Điệt Lợi Thi Khả hãn. Vua Đường Cao Tông sai Tiết Nhân Quý 69 tuổi đem quân thảo phạt. Tiết Nhân Quý đem quân đại phá được quân Đột Quyết, bắt được hơn 200.000 người.

Năm Vĩnh Thuần thứ 2 (683), Tiết Nhân Quý 70 tuổi lại chỉ huy quân Đường đánh bại quân đội Hãn quốc Hậu Đột Quyết do Hiệt Điệt Lợi Thi Khả hãn A Sử Na Cốt Đổc Lộc (阿史那骨篤祿) chỉ huy đang xâm lấn biên giới phía bắc nhà Đường. Cùng năm đó ông lâm bệnh qua đời, thọ 70 tuổi, được vua Đường Cao Tông truy tặng chức "Tả Kiêu vệ Đại tướng quân U Châu Đô đốc". Nghe tin Tiết Nhân Quý qua đời, liên tục trong năm 683, quân Đột Quyết nhiều lần đánh phá biên cương nhà Đường

Con trưởng Tiết Nhân Quý là Tiết Nột, tự Thận Ngôn, nối nghiệp cha làm đại tướng nhà Đường, thời Đường Huyền Tông từng đại phá Đột Quyết, được nối tước cha làm Bình Dương Quận công. Sách Tân Đường thư chép: tính trầm dũng khiêm tốn, giỏi dùng binh, gặp đại địch càng mạnh mẽ. Cháu nội của ông là Tiết Sở Ngọc và cháu chắt của ông là Tiết Tung đều là danh tướng thuộc thời kỳ sau của nhà Đường.

Hình tượng trong tiểu thuyết dân gian và trong văn hóa đại chúng
Tiết Nhân Quý được lưu truyền trong nhiều giai thoại dân gian, được biết nhiều qua tạp kịch "Tiết Nhân Quý áo gấm về quê", hay tiểu thuyết Tiết Nhân Quý chinh Đông, Đường Tiết gia phủ truyện. Hình tượng Tiết Nhân Quý mặc bạch giáp tay cầm thiên hỏa kích và cưỡi ngựa trắng là hình tượng theo Tiết Nhân Quý và người đời theo suốt cuộc đời viễn chinh giúp triều Đường đi đến thái bình trong nhiều thập kỉ.

Do Tiết Nhân Quý từng làm An Đông đô hộ ở An Đông đô hộ phủ, di dời 78.000 dân Cao Câu Ly sang nhà Đường và đập tan kế hoạch khôi phục Cao Câu Ly của Bảo Tạng Vương vào năm 681 nên hình ảnh của ông trong mắt người Triều Tiên và Hàn Quốc không được tích cực. Trong khá nhiều sử sách của Triều Tiên và Hàn Quốc cùng với nhiều bộ phim truyền hình của Hàn Quốc đều miêu tả Tiết Nhân Quý là một vị tướng tàn bạo, thất tín, bội nghĩa, háo sắc, tham lam, thuộc về phía gian tà.

Con trai Tiết Nột chính là nguyên mẫu của nhân vật Tiết Đinh San trong Tùy Đường diễn nghĩa và Tiết Đinh San chinh Tây.

Xem thêm
Tiết Tung

Chú thích

Tham khảo
 Đường thư, quyển 83 .
 Tân Đường thư, quyển 111 .
 Tư trị thông giám, quyển 198, 199, 200, 201, 203.
 Sơn Tây tần đạo: Tiết Nhơn Quý

Nhân vật quân sự nhà Đường
Người Sơn Tây (Trung Quốc)


title: Ca-tỳ-la-vệ

text:
Ca-tỳ-la-vệ (chữ Hán: 迦毗羅衛; , Kapilavastu, phiên âm tiếng Pali: Kapilavatthu) là một thành quốc của Ấn Độ cổ đại, nơi được các kinh điển Phật giáo mô tả là quê hương của Đức Phật Thích-ca Mâu-ni.

Hình thành
Theo mô tả của các kinh điển Phật giáo, thủy tổ của tộc Thích-ca là vua Okkaka thuộc triều đại Thái Dương. Vương quốc của tộc Thích-ca bấy giờ đóng đô tại Saketa (có thuyết cho rằng Saketa là cựu kinh đô trước kia của xứ Kosala). Về sau, vua Okkaka, vì sủng ái thứ phi nên đã lưu đày các hoàng tử và công chúa, con của hoàng hậu, đến các vùng đất xa xôi.

Trong cuộc lưu đày này, bốn hoàng tử là Ukkamukha, Karakanda, Hatthinika và Nipura, đã đi về hướng Himalaya. Trên đường đi, họ đã gặp một hiền sĩ tên là Kapila và được vị này bảo rằng, bất cứ kinh thành nào được thiết lập nơi vùng đất ông ta đang ẩn tu, sau này vương quốc đó sẽ phồn thịnh. Các hoàng tử bèn nghe theo và lập kinh thành tại vùng đất này, và dùng tên vị ẩn sĩ Kapila để đặt cho vương quốc mới của họ là Kapilavastu.

Theo mô tả của các kinh điển Phật giáo, tiểu quốc Thích-ca nằm dưới chân núi Himalaya, hướng đông giáp hai vương quốc Ly-xa (Licchavis) và Ma-kiệt-đà (Magadha); hướng tây giáp vương quốc Kiều-tát-la (Kosala) và phía bắc là sông Rohini, làm ranh giới ngăn chia thành Ca-tỳ-la-vệ với thị tộc Câu-ly (Koliya) nằm ở bờ bên kia.

Về dân số, theo sử liệu ghi chép của luận sư Buddhaghosa (Phật Minh), cho biết vào thời Phật tại thế, ông có chừng 80.000 gia đình thân quyến bên nội, và khoảng bằng con số đó gia đình thân tộc bên ngoại. Theo Dr. Rhys Davids, nếu mỗi gia đình có 6 hoặc 7 người, thì tính ra tổng dân số của thị tộc Thích-ca thành Ca-tỳ-la-vệ bấy giờ, có thể lên tới khoảng một triệu người.

Phát triển
Tiểu quốc Ca-tỳ-la-vệ phát triển xung quanh thành Ca-tỳ-la-vệ, trung tâm của tiểu quốc, nơi trú ngụ của tầng lớp quý tộc thuộc giai cấp Kshatriya (Sát-đế-lị) tộc Thích-ca. Việc cai trị vương quốc mới này được cai trị theo hình thức cộng hòa, trong đó vị tông chủ được các trưởng lão trong tộc Thích-ca tôn làm Tiểu vương (Ràjà) để lãnh đạo dân chúng. Mọi việc quan trọng trong tiểu quốc đều được mang ra thảo luận ở đại hội, do chính tiểu vương làm chủ tịch.

Phần đông tầng lớp bình dân Ca-tỳ-la-vệ sống bằng nghề nông và nuôi gia súc, tản mát trong những ngôi làng ở trong rừng. Tuy hầu hết các làng đề có các thợ thủ công sinh sống, nhưng cũng có nhiều nơi mà thợ thủ công sống tập trung thành làng như các làng nghề mộc, rèn, gốm,... Trong làng, khi người dân có việc ma chay, cưới hỏi, do sự thỉnh cầu, các tư tế Bà-la-môn (Brahmins) sẽ giúp đỡ cho họ. Mặc dù các ngôi làng mang tính tự trị cao, nhưng họ được đặt dưới sự bảo vệ của tộc Thích-ca thành Ca-tỳ-la-vệ. Đổi lại, họ phải nộp thuế và chịu sự cai trị lỏng lẻo của tộc Thích-ca thành Ca-tỳ-la-vệ.

Ngoại trừ kinh đô Ca-tỳ-la-vệ, được ghi nhận có chợ búa với vài cửa tiệm nhỏ, nhưng các mô tả về kinh thành Ca-tỳ-la-vệ không ghi chép gì về các thương gia như thường thấy xuất hiện tại nhiều thành trấn lớn ở các tiểu quốc Ấn Độ khác.

Hưng thịnh
Sau khi vương quốc được lập, ngôi vị quốc vương Ca-tỳ-la-vệ được lần lượt truyền qua các đời tông chủ đến vị quốc vương có tên là Jayasena (chữ Phạn: जयसेन). Sau khi Jayasena qua đời, ngôi vị quốc vương lần lượt được truyền đến con ông là Sihahanu (chữ Phạn: सीहहनु, Siôhahanu; Pali: Sìha-hanu; Hán tạng dịch là Sư Tử Giáp, 師子頰) rồi đến cháu ông là Suddhodana, được Hán tạng dịch là Tịnh Phạn. Vào thời Suddhodana, thành Ca-tỳ-la-vệ đã phát triển thành một đô thị cổ đại, là một thuộc quốc có ảnh hưởng của nước Kiều-tát-la (Kosala). Quốc vương Tịnh Phạn (Śuddhodana) và Hoàng hậu Ma-da (Māyā) đã sống và cai trị tại Ca-tỳ-la-vệ, cũng như con trai của họ là Thái tử Tất-đạt-đa Cồ-đàm (Siddartha Gautama) cho đến khi ông rời cung điện vào năm 29 tuổi.

Suy tàn
Sự phát triển nhanh chóng của thuộc quốc Ca-tỳ-la-vệ mang lại cho thành quốc này một ảnh hưởng đối với chính quốc Kiều-tát-la. Để kết liên với tộc Thích-ca, quốc vương Ba-tư-nặc (Pasenadi) từng ngỏ lời hỏi cưới một nữ nhân của tộc Thích-ca làm vợ. Tông chủ tộc Thích-ca bấy giờ là Mahànàma, người kế vị Śuddhodana, đã gả Vāsabha, người con gái ngoại hôn của ông với một người tỳ nữ, cho quốc vương Ba-tư-nặc để làm thứ thiếp. Người thiếp này về sau sinh được một người con trai, là hoàng tử Virudhaka, được Hán tạng dịch là Tỳ Lưu Ly.

Khi trưởng thành, hoàng tử Virudhaka cướp ngôi của vua cha Pasenadi. Theo các kinh điển Phật giáo, lấy lý do trả thù cho nguồn gốc thấp kém của mình (mẹ là tỳ nữ), Virudhaka đã xuất quân tàn sát toàn bộ tộc Thích-ca và hủy diệt hoàn toàn thành Ca-tỳ-la-vệ. Sau cuộc tàn sát đẫm máu này, thành Ca-tỳ-la-vệ gần như biến mất trong lịch sử. Một vài người trong tộc Thích-ca thoát được khỏi cuộc thảm sát, di cư lập quốc ở vùng khác, mà theo mô tả của đại sư Huyền Trang trong Đại Đường Tây vực ký có những tiểu quốc như Ô-trượng-na (Udiyāna), Phạm-diễn-na (Bamyan), Hí-ma-đát-la (Himatala) và Thương-di (Sgamaka), đều là do những hậu duệ của tộc Thích-ca lập nên.

Đâu là vị trí của Ca-tỳ-la-vệ?
Cuộc tìm kiếm địa điểm lịch sử Ca-tỳ-la-vệ vào thế kỷ XIX dựa trên những ghi chép của các nhà sư Pháp Hiển và Huyền Trang, những nhà sư Phật giáo Trung Quốc đã thực hiện những cuộc hành hương sớm nhất đến địa điểm này.

Nhà sư Pháp Hiển, trong chuyến hành hương đến chiêm bái Ca-tỳ-la-vệ vào năm 403, đã mô tả như sau:
"... Đi về hướng đông khoảng một do diên (yojana), sẽ đến thành Ca-duy-la-vệ (Kapilavastu). Trong thành không còn vương thất, cảnh tượng thật hoang tàn, chỉ có các nhà sư, cư dân chỉ còn khoảng chục gia đình..."

Nhà sư Huyền Trang, trong chuyến hành hương đến chiêm bái Ca-tỳ-la-vệ vào năm 636, đã ghi chép:
"... Đi về hướng Đông Nam hơn 500 lý, sẽ đến nước Kiếp-bỉ-la-phạt-tốt-đổ (trước viết là nước Ca-tỳ-la-vệ. Miền Trung Ấn Độ)."

Sự mô tả khác nhau về khoảng cách của 2 nhà sư Trung Quốc dẫn đến có 2 quan điểm chính khác biệt về vị trí được xác định là thành Ca-tỳ-la-vệ cổ đại. Theo đó, một số nhà khảo cổ xác định thành Ca-tỳ-la-vệ nằm tại ngôi làng Tilaurakot, thuộc huyện Kapilvastu, Nepal ngày nay. Một số nhà khảo cổ khác lại ủng hộ quan điểm cho rằng thành Ca-tỳ-la-vệ cổ nằm tại làng Piprahwa, thuộc huyện Siddharth Nagar, bang Uttar Pradesh, Ấn Độ ngày nay.

Vị trí thành Ca-tỳ-la-vệ ngày nay được cả Ấn Độ lẫn Nepal cho rằng nằm trong lãnh thổ của mình, dẫn đến những tranh chấp của 2 quốc gia về địa điểm quê hương của Đức Phật. Cả 2 địa điểm trên đều chứa nhiều tàn tích khảo cổ, được xác định có niên đại từ thời Phật tại thế.

Các học giả cho rằng vùng kiểm soát của nhà nước thị tộc Shakya mà có thể bao trùm cả khu vực rộng lớn gồm cả 2 địa điểm trên. Tuy nhiên, rất nhiều học giả Phật giáo ủng hộ quan điểm thành Ca-tỳ-la-vệ cổ thực sự nằm ở Nepal. Vị trí thành Ca-tỳ-la-vệ ở Ấn Độ, rất có thể là của một nhánh hậu duệ tộc Thích-ca thoát khỏi vương nạn Tỳ-lưu-ly xây dựng nên về sau này.

Chú thích

Tham khảo
 Ghé thăm thành cổ Ca Tỳ La Vệ, nơi cha mẹ Đức Phật sống và yên nghỉ
 Quay về nguồn cội Lâm Tỳ Ni

Thánh địa Phật giáo
Ấn Độ cổ đại
Nepal
Lịch sử Phật giáo


title: Charles Villiers Stanford

text:
Sir Charles Villiers Stanford (ngày 30 tháng 9 năm 1852 - ngày 29 tháng 3 năm 1924) là một nhà soạn nhạc, giảng viên và chỉ huy giàn nhạc Ireland. Sinh ra trong một gia đình khá giả và am hiểu âm nhạc cao ở Dublin, Stanford được đào tạo tại trường Đại học Cambridge trước khi theo học âm nhạc tại Leipzig và Berlin. Ông có công trong việc nâng cao địa vị của Hội âm nhạc Đại học Cambridge, thu hút các ngôi sao quốc tế để biểu diễn với trường này.
Trong khi vẫn còn một sinh viên đại học, Stanford đã được bổ nhiệm làm nhạc công organ của Trinity College, Cambridge. Năm 1882, ở tuổi 49, ông là một trong những giáo sư sáng lập của Trường Âm nhạc Hoàng gia, nơi ông đã dạy sáng tác trong suốt thời gian còn lại của cuộc đời mình. Từ năm 1887, ông cũng là giáo sư âm nhạc tại Cambridge. Là một giảng viên, Stanford đã hoài nghi về chủ nghĩa hiện đại, và hướng dẫn của ông chủ yếu dựa trên các nguyên tắc cổ điển như minh họa trong âm nhạc của Brahms. Trong số các học trò của ông là nhà soạn nhạc tăng mà danh tiếng đã vượt trội hơn của thầy của mình, chẳng hạn như Gustav Holst và Ralph Vaughan Williams. Là một chỉ huy giàn nhạc, Stanford giữ cương vị này với Đội hợp xướng Bach và Lễ hội âm nhạc Leeds tổ chức ba năm một lần.

Stanford sáng tác một số lượng lớn các tác phẩm hòa nhạc, trong đó có bảy bản giao hưởng, nhưng tác phẩm được nhớ nhiều nhất của ông là những tác phẩm hợp xướng biểu diễn ở nhà thờ, chủ yếu là sáng tác theo truyền thống Anh giáo. Một số nhà phê bình coi Stanford, cùng với Hubert Parry và Alexander Mackenzie, đã có công trong sự phục hưng trong âm nhạc tiếng Anh. Tuy nhiên, sau thành công dễ thấy của mình như là một nhà soạn nhạc trong hai thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 19, âm nhạc của ông đã bị che khuất trong thế kỷ 20 bởi âm nhạc của Edward Elgar cũng như các học sinh cũ của ông.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Howell, Christopher. Stanford String Quartets – review, Music Web International, 1997
 Introductory notes by Edition Silvertrust:
 3 Intermezzi for Clarinet & Piano, Op. 13
 Cello Sonata No.2 in D minor, Op. 39
 Piano Quartet No.1 in F Major, Op. 15
 Piano Quintet in D minor, Op. 25
 Piano Trio No.1 in E Flat Major, Op. 35
 Piano Trio No.2 in g minor, Op. 73
 Piano Trio No.3 in A Major, Op. 158
 String Quartet No.1 in G Major, Op. 44
 String Quartet No.2 in a minor, Op. 45
 String Quintet in F Major, Op. 85
 Stanford Family Tree

 Moore's Irish Melodies, arranged by C. V. Stanford

Nhà soạn nhạc Ireland
Nhà soạn nhạc opera
Sinh năm 1852
Mất năm 1924


title: Chaetodon kleinii

text:
Chaetodon kleinii là một loài cá biển thuộc chi Cá bướm (phân chi Lepidochaetodon) trong họ Cá bướm. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1790.

Từ nguyên
Từ định danh kleinii được đặt theo tên của Jacob Theodor Klein, nhà sử học, toán học kiêm thực vật học và động vật học người Đức, người đã biên soạn 5 quyển về lịch sử các loài cá, và loài cá này được Klein nhắc đến trong quyển 4 với tranh minh họa do Bloch vẽ.

Phạm vi phân bố và môi trường sống
Từ bờ biển Đông Phi, C. kleinii được phân bố trải dài về phía đông đến quần đảo Hawaii (Hoa Kỳ), quần đảo Line và quần đảo Marquises (Polynésie thuộc Pháp), ngược lên phía bắc đến vùng biển phía nam Nhật Bản, xa về phía nam đến Úc (gồm cả đảo Lord Howe) và Rapa Iti (Polynésie thuộc Pháp) nhiều cá thể lang thang cũng được bắt gặp ở quần đảo Galápagos.

Ở Việt Nam, C. kleinii được ghi nhận tại cù lao Chàm (Quảng Nam), đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) và quần đảo Hoàng Sa; Phú Yên; vịnh Nha Trang (Khánh Hòa); Ninh Thuận; cù lao Câu và một số đảo đá ngoài khơi Bình Thuận; cũng như tại quần đảo Trường Sa.

C. kleinii thường sống tập trung ở những khu vực mà san hô phát triển phong phú trên các rạn viền bờ và đầm phá, có khi ở những khu vực có nền đáy cát, độ sâu được tìm thấy có thể lên đến 122 m.

Mô tả

C. kleinii có chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận là 15 cm. Loài này có hai sọc trắng dày ở thân trước, cách nhau bởi một dải sọc nâu, phần thân sau chuyển sang màu vàng nâu (bao gồm cả vây lưng và vây hậu môn). Dọc hai bên thân có những hàng chấm sáng màu. Đầu có một sọc đen từ gáy băng dọc qua mắt (dải phía trên mắt có màu xanh lam ở con trưởng thành). Cuống đuôi có vạch trắng; vây đuôi màu vàng (rìa sau trong suốt). Vây bụng sẫm màu. Vây ngực trong suốt. Vây lưng và vây hậu môn có một dải viền trắng xanh ở rìa, phía trong có một viền mảnh màu đen.

Số gai ở vây lưng: 13–14; Số tia vây ở vây lưng: 20–23; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 17–20; Số tia vây ở vây ngực: 13–15; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5; Số vảy đường bên: 33–41.

Sinh thái học

C. kleinii là loài ăn tạp, bao gồm một số loài thủy sinh không xương sống (như động vật phù du) và tảo. C. kleinii nhìn chung ưa ăn san hô mềm và san hô cứng thuộc các chi Acropora và Pocillopora, tuy nhiên chúng không hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thức ăn này.

C. kleinii thường sống đơn độc hoặc kết đôi với nhau, nhưng đôi khi cũng hợp thành đàn khoảng 30 cá thể.

Lai tạp
Những cá thể mang kiểu màu trung gian giữa C. kleinii với Chaetodon unimaculatus, một loài chị em cùng phân chi Lepidochaetodon, đã được bắt gặp trong tự nhiên.

Thương mại
C. kleinii là một loài thường được xuất khẩu trong ngành thương mại cá cảnh. Khoảng 7.000 con C. kleinii được giao dịch trong giai đoạn từ năm 1988 đến 2002.

Tham khảo

K
Cá Ấn Độ Dương
Cá Thái Bình Dương
Cá Kenya
Cá Tanzania
Cá Mozambique
Cá Nam Phi
Cá Madagascar
Cá Maldives
Cá Việt Nam
Cá Malaysia
Cá Indonesia
Cá Philippines
Cá Nhật Bản
Cá Đài Loan
Cá Úc
Cá châu Đại Dương
Cá Hawaii
Động vật được mô tả năm 1790


title: Chaetodon bennetti

text:
Chaetodon bennetti là một loài cá biển thuộc chi Cá bướm (phân chi Tetrachaetodon) trong họ Cá bướm. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1831.

Từ nguyên
Từ định danh bennetti được đặt theo tên của nhà động vật học Edward Turner Bennett, người đã cho tác giả Georges Cuvier xem mẫu định danh của loài cá này.

Phạm vi phân bố và môi trường sống
Dọc theo bờ biển Đông Phi, C. bennetti được phân bố trải dài về phía đông đến quần đảo Gambier (Polynésie thuộc Pháp) và quần đảo Pitcairn, ngược lên phía bắc đến vùng biển phía nam Nhật Bản, xa về phía nam đến Úc (gồm cả đảo Lord Howe) và đảo Rapa Iti.

Ở Việt Nam, C. bennetti chỉ được ghi nhận tại quần đảo Hoàng Sa; bờ biển Phú Yên; và vịnh Nha Trang (Khánh Hòa).

C. bennetti sống tập trung ở những khu vực mà san hô phát triển phong phú trên rạn viền bờ hay trong đầm phá ở độ sâu đến ít nhất là 30 m; cá con thường được bắt gặp ở vùng nước nông và có nhiều cụm san hô Acropora.

Mô tả
C. bennetti có chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận là 20 cm. Loài này có màu vàng với một đốm đen lớn viền trắng xanh ở thân trên. Một cặp sọc màu xanh óng từ sau đầu uốn cong xuống bụng. Đầu có một sọc đen viền xanh từ gáy băng dọc qua mắt.

Số gai ở vây lưng: 13–14; Số tia vây ở vây lưng: 15–17; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 14–16; Số tia vây ở vây ngực: 14–16; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5; Số vảy đường bên: 36–40.

Phân loại học
Các sọc xanh trên cơ thể giúp phân biệt C. bennetti với các loài chị em trong phân chi Tetrachaetodon.

Sinh thái học
C. bennetti là loài ăn san hô chuyên biệt. Loài này có thể kết đôi với nhau hoặc sống đơn độc.

Thương mại
C. bennetti ít được xuất khẩu trong ngành kinh doanh cá cảnh. Do chế độ ăn đặc biệt nên loài này dễ bị chết đói trong điều kiện nuôi nhốt.

Tham khảo

B
Cá Ấn Độ Dương
Cá Thái Bình Dương
Cá Kenya
Cá Tanzania
Cá Mozambique
Cá Madagascar
Cá Maldives
Cá Ấn Độ
Cá Việt Nam
Cá Malaysia
Cá Indonesia
Cá Philippines
Cá Nhật Bản
Cá Úc
Cá châu Đại Dương
Động vật được mô tả năm 1831


title: Họ San hô khối

text:
Họ San hô khối (Poritidae) là một họ san hô thuộc bộ San hô cứng (Scleractinia). Các loài thuộc họ này thuộc loại san hô tạo rạn. Kích thước và hình dáng của chúng rất đa dạng nhưng đa phần có kích cỡ lớn, lập thành từng lớp và có nhiều nhánh, cành và kết thành một lớp vỏ cứng. Coralit và vách ngăn có bề mặt lỗ rỗ. Tác giả Veron xem họ này không phải là một họ tự nhiên mà chỉ là một tập hợp các chi vốn không có chỗ nào khác để xếp vào.

Chi
Theo Sổ ghi thế giới về các loài sinh vật biển (World Register of Marine Species) thì họ này gồm các chi như sau:
Alveopora de Blainville, 1830 - Khoảng 18 loài.
Goniopora de Blainville, 1830 - Khoảng 30 loài.
Machadoporites - Chỉ có một đại diện là loài Machadoporites tantillus
Porites - Khoảng 80 loài.
Poritipora - Chỉ có một đại diện là loài Poritipora paliformis.
Stylaraea - Chỉ có một đại diện là loài Stylaraea punctata.

Tham khảo


title: Vườn quốc gia Grand Teton

text:
Vườn quốc gia Grand Teton là một vườn quốc gia tại tây bắc tiểu bang  Wyoming, Hoa Kỳ. Diện tích vườn quốc gia này khoảng 310.000 mẫu Anh (130.000 ha), vườn quốc gia này bao gồm các đỉnh núi chính của dãy núi dài 40-dặm (64 km) Teton dài cũng như hầu hết các phần phía bắc của thung lũng được gọi là Jackson Hole. Chỉ có 10 dặm (16 km) về phía nam là vườn quốc gia Yellowstone, hai vườn quốc gia được nối với nhau bằng John D. Rockefeller, Jr. Memorial Parkway. do Cục vườn quốc gia]] quản lý. Ba khu vực được bảo vệ kết hợp với rừng quốc gia xung quanh tạo thành hệ sinh thái Đại Yellowstone, diện tích gần 18.000.000 mẫu Anh (7.300.000 ha), là một trong các hệ sinh thái ôn đới lớn nhất còn nguyên vẹn vĩ độ giữa trên thế giới.
Lịch sử loài người của khu vực Grand Teton có từ ít nhất 11.000 năm, khi dân du mục săn bắn hái lượm Cổ Anh Điêng di chuyển vào khu vực này trong những tháng nóng trong việc theo đuổi của thực phẩm. Vào những năm đầu thế kỷ 19, các nhà thám hiểm Kavkaz đầu tiên gặp phải người bản địa Shoshone phía đông. Giữa 1810 và 1840, khu vực thu hút các công ty kinh doanh lông thú ganh đua quyết liệt để kiểm soát của thương mại lông hải ly sinh lợi. Cuộc thám hiểm của Chính phủ Mỹ đối với khu vực bắt đầu vào giữa thế kỷ 19 như là một phần của thăm dò ở Yellowstone, và khu định cư lâu dài của người da trắng đầu tiên ở Jackson Hole đến vào những năm 1880. Nỗ lực bảo tồn các khu vực trong một vườn quốc gia bắt đầu vào cuối thế kỷ 19 và vào năm 1929, vườn quốc gia Grand Teton được thành lập, bảo vệ các đỉnh núi chính của dãy Teton. Thung lũng của Jackson Hole vẫn thuộc sở hữu tư nhân cho đến những năm 1930, khi các nhà bảo tồn do John D. Rockefeller, Jr. Bắt đầu mua đất ở Jackson Hole được thêm vào vườn quốc gia hiện có. Đi ngược lại dư luận và những nỗ lực lặp đi lặp lại của Quốc hội bãi bỏ các biện pháp, phần lớn Jackson Hole đã được thiết lập dành cho bảo vệ trong Jackson Hole National Monument vào năm 1943. Khu vực bảo vệ này đã bị bãi bỏ vào năm 1950 và hầu hết diện tích đất di tích đã được thêm vào vườn quốc gia Grand Teton.

Vườn quốc gia Grand Teton được đặt tên theo Grand Teton, ngọn núi cao nhất trong dãy Teton. Việc đặt tên của các ngọn núi là do những người đặt bẫy nói tiếng Pháp đầu thế kỷ 19 "les trois Tetons" (ba núm vú) sau đó được Anh hóa và rút ngắn thành Tetons. Với độ cao 13.775 feet (4199 m), Grand Teton đột ngột vươn lên hơn 7.000 foot (2100 m) ở trên Jackson Hole, gần như 850 feet (260 m) cao hơn so với núi Owen, đỉnh núi cao thứ hai trong dãy núi. Vườn quốc gia này có một số hồ, bao gồm cả hồ dài 15 dặm (24 km) là hồ Jackson cũng như các con suối có độ dài khác nhau và dòng chính thượng lưu của sông Snake. Mặc dù trong một tình trạng rút dần, một hơn một chục sông băng nhỏ vẫn tồn tại ở trên cao gần đỉnh núi cao nhất trong dãy núi. Một số của các loại đá trong vườn quốc gia này có tuổi lâu đời nhất được tìm thấy trong bất kỳ vườn quốc gia nào của Hoa Kỳ và với niên đại gần 2,7 tỷ năm.
Vườn quốc gia Grand Teton là một hệ sinh thái gần như nguyên sơ và cùng loài của hệ thực vật và động vật đã tồn tại từ thời tiền sử vẫn có thể được tìm thấy ở đó. Hơn 1000 loài thực vật có mạch, hàng chục loài động vật có vú, 300 loài chim, hơn một chục loài cá và một vài loài bò sát và loài lưỡng cư tồn tại. Do những thay đổi khác nhau trong hệ sinh thái, một số đó là do con người gây ra, người ta đã thựch các nỗ lực để cung cấp sự bảo vệ tăng cường cho một số loài cá bản địa và thông bỏ trắng ngày càng bị đe dọa. Vườn quốc gia Grand Teton là một điểm đến phổ biến cho hoạt động leo núi, câu cá, đi bộ đường dài và các hình thức vui chơi giải trí. Có hơn 1000 điểm cắm trại và hơn 200 dặm (320 km) đường mòn đi bộ đường dài cung cấp đường tiếp cận vào khu vực cắm trại hẻo lánh. Nổi tiếng với hoạt động đánh bắt cá cá hồi nổi tiếng thế giới, vườn quốc gia này là một trong vài nơi để bắt cá hồi sông Snake Oncorhynchus clarki bouvieri. Grand Teton có một số trung tâm du khách được quản lý bởi Cục Vườn quốc gia Quốc gia và được nhượng quyền quản lý các cơ sở hoạt động nhà nghỉ, nhà nghỉ, trạm xăng và bến du thuyền.
Vườn quốc gia Grand Teton là một trong 10 vườn quốc gia có số lượng khách tham quan nhiều nhất ở Hoa Kỳ, với trung bình 2,5 triệu lượt khách mỗi năm.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Grand Teton National Park Official Website
 Grand Teton Association

Vườn quốc gia Hoa Kỳ
Wyoming
IUCN Loại II


title: Họ San hô lỗ đỉnh

text:
Họ San hô lỗ đỉnh (Acroporidae) là một họ san hô thuộc bộ San hô cứng (Scleractinia). Tên khoa học xuất phát từ tiếng Hy Lạp akron (nghĩa là "đỉnh"), ám chỉ sự hiện diện của coralit ở đỉnh mỗi nhánh san hô.

Mô tả
San hô lỗ đỉnh là nhóm san hô chủ đạo tạo nên các rạn san hô. Chúng có hình dạng và kích thước phong phú và có thể rất đa dạng về mặt màu sắc và tạo hình, ngay cả trong cùng một loài với nhau. Đa số san hô loại này đều phân cành và một số thì từ từ kết thành lớp vỏ cứng. Màu sắc đa dạng, từ màu nâu, trắng, hồng, xanh dương đến vàng, xanh lá cây và tím; màu sắc này không chỉ tuỳ thuộc vào loài mà còn bị ảnh hưởng bởi điều kiện xung quanh. Việc nhận dạng từng loài rất khó khăn và cần phải xem xét kĩ lưỡng lớp đá san hô (coralit) cũng như tiến hành các phân tích hoá sinh và gien. Trên đỉnh của mỗi cành san hô đều có một coralit và tối đa là mười hai vách ngăn (trừ chi Astreopora).

Phân bố
Người ta tìm thấy Anacropora, Astreopora và Montipora ở Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, trong đó Acropora phổ biến và nổi bật khắp các rạn san hô ở hai đại dương này. Chi Enigmopora được đặc trưng bởi một loài mới có tên là Enigmopora darveliensis mà con người đã tìm thấy tại Malaysia và Philippines.

Sinh học
San hô lỗ đỉnh là động vật lưỡng tính. Tuy nhiên, một số loài còn sinh sản phân mảnh (một hình thức sinh sản vô tính), dẫn đến kết quả là thỉnh thoảng có những rạn san hô chỉ có một loài duy nhất.

Tham khảo

Rạn san hô


title: Ramanagara (huyện)

text:
Ramanagara () là một trong 30 huyện của bang Karnataka ở miền nam Ấn Độ. Thủ phủ của huyện này là thị trấn Ramanagara. Huyện này thuộc vùng Bangalore.

Lịch sử
Huyện Ramanagara được tác ra từ huyện Bangalore Rural ngày 23 tháng 8 năm 2007, gồm các đô thị (taluk) Channapatna, Kanakapura, Ramanagara và Magadi.

Địa lý

Ramanagara nằm cách Bangalore khoảng 50 km về phía tây nam. Nó nằm ở độ cao trung bình 747 met.
Ramanagara nổi tiếng với các điểm lộ đá lớn mà được sử dụng để phục vụ leo núi như Savandurga, Ramadevarabetta, SRS betta và Thenginkalbetta và Channapatna.

Dân số học
Theo thống kê năm 2011, huyện Ramanagara có dân số 1.082.739 người, gần bằng với dân số của cộng hòa Síp hoặc bang Rhode Island của Hoa Kỳ. Huyện này được xếp hạng thứ 421 ở Ấn Độ (trong số 640 huyện) về dân số. Huyện này có mật độ 303 người/km2. Tốc độ tăng dân số trong giai đoạn 2001-2011 là 5,06%.	Ramanagara có tỉ lệ giới tính là 976 nữ/1000 nam, và tỉ lệ biết chữ là 69,2%.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 The beckoning monoliths
 Ramanagara District Website
 RAMANAGARA.COM web-bus stand
 Ramanagara District

Khu vực leo núi
Huyện thuộc bang Karnataka

en:Ramanagaram District
kn:ರಾಮನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ


title: Vương tử Andrew, Công tước xứ York

text:
Andrew, Công tước xứ York (tên đầy đủ: Andrew Albert Christian Edward, sinh vào ngày 19 tháng 2 năm 1960), là người con thứ ba và cũng là con trai thứ hai của cố Nữ vương Elizabeth II và Philip, Vương tế Anh. Vào thời điểm ông ra đời, ông đứng thứ 2 trong danh sách thừa kế các ngai vàng của Vương quốc Anh và Khối thịnh vượng chung. Tuy nhiên, sự ra đời của 2 cháu trai (Vương tử William và Vương tử Harry), sau đó là 3 cháu trai (Vương tôn George, Vương tôn Louis và Archie) và 2 cháu gái (Vương tôn nữ Charlotte, Lilibet), và sự thay đổi của Khối thịnh vượng chung, Vương tử Andrew xếp thứ 8 trong danh sách kế vị ngai vàng Vương quốc Anh và đứng đầu của 16 nước trong Khối thịnh Vượng chung.

Andrew ngoài các tước hiệu hoàng gia như: Vương tử, Công tước xứ York thì ông còn là chuẩn đô đốc Hải quân Hoàng gia Anh, trong đó ông phục vụ như là một phi công máy bay trực thăng hoạt động nhiệm vụ và hướng dẫn. Ông từng tham gia Chiến tranh Falklands.

Ngày 23 tháng 7 năm 1986, Andrew kết hôn với cô Sarah Ferguson. Cuộc hôn nhân không mấy êm đẹp và nồng thắm, đến ngày 30 tháng 5 năm 1996 thì hai người ly dị, cuộc li hôn hoàng gia này đã thu hút nhiều dư luận và tốn nhiều giấy mực của truyền thông Anh thời bấy giờ. Cũng như thực hiện các nhiệm vụ khác nhau của Hoàng gia, ông làm Đặc phái viên của Vương quốc Anh về thương mại quốc tế và đầu tư đến tháng 7 năm 2011.

Vào ngày 13 tháng 1 năm 2022, quân hàm và kính ngữ hoàng gia của ông đã bị đình chỉ bởi Nữ vương và ông sẽ tham gia vụ kiện về xâm hại tình dục trên tư cách là một "dân thường" (không phải thành viên hoàng gia).

Danh hiệu
19 tháng 2 năm 1960 - 23 tháng 7 năm 1986: Vương tử Andrew Điện hạ
23 tháng 7 năm 1986 - 13 tháng 1 năm 2022: Công tước xứ York Điện hạ
13 tháng 1 năm 2022 - nay: Công tước xứ York
Kể từ ngày 13 tháng 1 năm 2022, Kính ngữ Điện hạ của ông không còn được sử dụng nữa sau khi bị mẹ ông là Nữ vương Elizabeth II đình chỉ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 The Duke of York's official website
 Royal.gov.uk- The Duke of York

Sinh năm 1960
Nhân vật còn sống
Hoàng gia Anh
Vương tử Anh
Vương tử Liên hiệp Anh
Vương tộc Windsor
Người Luân Đôn
Công tước xứ York


title: Họ Cá hồng

text:
Họ Cá hồng (danh pháp: Lutjanidae) là một họ cá thuộc bộ Cá vược đa số sống ở đại dương trừ một số loài sống ở khu vực cửa sông và tìm mồi nơi nước ngọt. Một số loài đóng vai trò là nguồn thực phẩm quan trọng và một trong số đó là cá hồng. Hiện con người đã nhận diện được khoảng một trăm loài thuộc 16 chi.

Họ Cá hồng sinh sống tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc khắp tất cả các đại dương trên thế giới. Cơ thể chúng có thể đạt tới chiều dài 1 m. Đa số các loài cá hồng ăn động vật giáp xác hoặc các loài cá khác nhưng cũng có một số ăn sinh vật phù du. Loại cá này có thể được nuôi làm cảnh trong hồ cá nhưng đa phần chúng lớn quá nhanh nên khó có thể trở thành loại cá cảnh phổ biến. Chúng sống ở độ sâu tối đa là 450 m.

Danh sách loài
 Chi Aphareus
 Aphareus furca (Lacépède, 1801)
 Aphareus rutilans Cuvier, 1830
 Chi Aprion
 Aprion virescens Valenciennes, 1830
 Chi Apsilus
 Apsilus dentatus Guichenot, 1853
 Apsilus fuscus Valenciennes, 1830
 Chi Etelis
 Etelis carbunculus Cuvier, 1828
 Etelis coruscans Valenciennes, 1862
 Etelis oculatus (Valenciennes, 1828)
 Etelis radiosus Anderson, 1981
 Chi Hoplopagrus
 Hoplopagrus guentherii Gill, 1862.
 Chi Lipocheilus
 Lipocheilus carnolabrum (Chan, 1970).
 Chi Lutjanus
 Lutjanus adetii (Castelnau, 1873)
 Lutjanus agennes Bleeker, 1863
 Lutjanus alexandrei Moura & Lindeman, 2007.
 Lutjanus ambiguus (Poey, 1860)
 Lutjanus analis (Cuvier, 1828)
 Lutjanus apodus (Walbaum, 1792)
 Lutjanus aratus (Günther, 1864).
 Lutjanus argentimaculatus (Forsskål, 1775)
 Lutjanus argentiventris (Peters, 1869)
 Lutjanus bengalensis (Bloch, 1790)
 Lutjanus biguttatus (Valenciennes, 1830)
 Lutjanus bitaeniatus (Valenciennes, 1830)
 Lutjanus bohar (Forsskål, 1775)
 Lutjanus boutton (Lacépède, 1802)
 Lutjanus buccanella (Cuvier, 1828)
 Lutjanus campechanus (Poey, 1860)
 Lutjanus carponotatus (Richardson, 1842)
 Lutjanus coeruleolineatus (Rüppell, 1838)
 Lutjanus colorado Jordan & Gilbert, 1882
 Lutjanus cyanopterus (Cuvier, 1828)
 Lutjanus decussatus (Cuvier, 1828)
 Lutjanus dentatus (Duméril, 1861)
 Lutjanus dodecacanthoides (Bleeker, 1854)
 Lutjanus ehrenbergii (Peters, 1869)
 Lutjanus endecacanthus Bleeker, 1863
 Lutjanus erythropterus Bloch, 1790
 Lutjanus fulgens (Valenciennes, 1830)
 Lutjanus fulviflamma (Forsskål, 1775)
 Lutjanus fulvus (Forster, 1801)
 Lutjanus fuscescens (Valenciennes, 1830)
 Lutjanus gibbus (Forsskål, 1775)
 Lutjanus goldiei (Macleay, 1882)
 Lutjanus goreensis (Valenciennes, 1830)
 Lutjanus griseus (Linnaeus, 1758)
 Lutjanus guilcheri Fourmanoir, 1959
 Lutjanus guttatus (Steindachner, 1869)
 Lutjanus inermis (Peters, 1869)
 Lutjanus jocu (Bloch & Schneider, 1801)
 Lutjanus johnii (Bloch, 1792)
 Lutjanus jordani (Gilbert, 1898)
 Lutjanus kasmira (Forsskål, 1775)
 Lutjanus lemniscatus (Valenciennes, 1828)
 Lutjanus lunulatus (Park, 1797)
 Lutjanus lutjanus Bloch, 1790
 Lutjanus madras (Valenciennes, 1831)
 Lutjanus mahogoni (Cuvier, 1828)
 Lutjanus malabaricus (Bloch & Schneider, 1801)
 Lutjanus maxweberi (Popta, 1921)
 Lutjanus mizenkoi Allen & Talbot, 1985
 Lutjanus monostigma (Cuvier, 1828)
 Lutjanus notatus (Cuvier, 1828)
 Lutjanus novemfasciatus Gill, 1862
 Lutjanus ophuysenii (Bleeker, 1860)
 Lutjanus peru (Nichols & Murphy, 1922)
 Lutjanus purpureus Poey, 1876
 Lutjanus quinquelineatus (Bloch, 1790).
 Lutjanus rivulatus (Cuvier, 1828)
 Lutjanus rufolineatus (Valenciennes, 1830)
 Lutjanus russellii (Bleeker, 1849)
 Lutjanus sanguineus (Cuvier, 1828)
 Lutjanus sebae (Cuvier, 1816)
 Lutjanus semicinctus Quoy & Gaimard, 1824
 Lutjanus stellatus Akazaki, 1983
 Lutjanus synagris (Linnaeus, 1758)
 Lutjanus timorensis (Quoy & Gaimard, 1824)
 Lutjanus viridis (Valenciennes, 1846)
 Lutjanus vitta (Quoy & Gaimard, 1824)
 Lutjanus vivanus (Cuvier, 1828)
 Chi Macolor
 Macolor macularis Fowler, 1931
 Macolor niger (Forsskål, 1775)
 Chi Ocyurus
 Ocyurus chrysurus (Bloch, 1791)
 Chi Paracaesio
 Paracaesio caerulea (Katayama, 1934)
 Paracaesio gonzalesi Fourmanoir & Rivaton, 1979
 Paracaesio kusakarii Abe, 1960
 Paracaesio paragrapsimodon Anderson & Kailola, 1992.
 Paracaesio sordida Abe & Shinohara, 1962
 Paracaesio stonei Raj & Seeto, 1983
 Paracaesio waltervadi Anderson & Collette, 1992
 Paracaesio xanthura (Bleeker, 1869)
 Chi Parapristipomoides
 Parapristipomoides squamimaxillaris (Kami, 1973)
 Chi Pinjalo
 Pinjalo lewisi Randall, Allen & Anderson, 1987
 Pinjalo pinjalo (Bleeker, 1850)
 Chi Pristipomoides
 Pristipomoides aquilonaris (Goode & Bean, 1896)
 Pristipomoides argyrogrammicus (Valenciennes, 1832)
 Pristipomoides auricilla (Jordan, Evermann & Tanaka, 1927)
 Pristipomoides filamentosus (Valenciennes, 1830)
 Pristipomoides flavipinnis Shinohara, 1963.
 Pristipomoides freemani Anderson, 1966
 Pristipomoides macrophthalmus (Müller & Troschel, 1848)
 Pristipomoides multidens (Day, 1871)
 Pristipomoides sieboldii (Bleeker, 1854)
 Pristipomoides typus Bleeker, 1852
 Pristipomoides zonatus (Valenciennes, 1830)
 Chi Randallichthys
 Randallichthys filamentosus (Fourmanoir, 1970)
 Chi Rhomboplites
 Rhomboplites aurorubens (Cuvier, 1829)
 Chi Symphorichthys
 Symphorichthys spilurus (Günther, 1874)
 Chi Symphorus
 Symphorus nematophorus (Bleeker, 1860)

Chú thích

Tham khảo
 Paulin, Chris D (1990) "Pagrus auratus, a new combination for the species known as "snapper" in Australasian waters (Pisces: Sparidae)" New Zealand Journal of Marine and Freshwater Research, 24: 259–265.

L
Cá thương mại


title: Shake Señora

text:
"Shake Senora" là một ca khúc của nam ca sĩ nhạc rap người Mỹ Pitbull từ albumk phòng thu thứ sáu của anh, Planet Pit. Ca khúc có sự góp giọng của T-Pain và Sean Paul. Bản phối khí chính thức của "Shake Senora" có thêm sự hợp tác của nam rapper người Mỹ Ludacris. Ca khúc này được sáng tác bởi Armando C. Perez, Sean Paul Henriques, Harry Belafonte, Clinton Sparks, Faheem Najm, William Grigahcine,, Ralph de Leon, Gabriel Oller, Steve Samuel và được sản xuất bởi Clinton Sparks và DJ Snake. "Shake Senora" đạt được vị trí thứ 69 trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 của Mỹ.

Danh sách ca khúc
 Bản album
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain & Sean Paul) (Original Version) – 3:34
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain, Sean Paul & Ludacris) (Original Remix) – 4:12

 Các phiên bản khác
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain & Sean Paul) (Tribute Band) - 3:36
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain & Sean Paul) (Instrumental) - 3:34
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain & Sean Paul) (Acapella) - 3:34
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain & Sean Paul) (Drums and Vocals) - 3:37
"Shake Senora" (hợp tác với T-Pain & Sean Paul) (No Drums) - 3:34

Tham gia thực hiện
Hát chính – Pitbull, T-Pain, Sean Paul
Sản xuấts – Clinton Sparks
Sáng tác – Armando C. Perez, Sean Paul Henriques, Harry Belafonte, Clinton Sparks, Faheem Najm, William Grigahcine, Ralph de Leon, Gabriel Oller, Steve Samuel
Hãng đĩa: Polo Grounds, J, RCA, Mr. 305

Xếp hạng

Tham khảo

Bài hát năm 2011
Đĩa đơn năm 2011
Bài hát của Pitbull
Bài hát của Sean Paul
Bài hát của T-Pain
Bài hát của Ludacris


title: Chiến dịch tấn công Riga (1944)

text:
Chiến dịch tấn công Riga (14 tháng 9 - 22 tháng 10 năm 1944) là một chiến dịch quân sự do Hồng quân Liên Xô tổ chức nhằm tấn công vào quân đội Đức Quốc xã, diễn ra trong cuộc Chiến tranh Xô-Đức thuộc Chiến tranh thế giới thứ hai. Thành phần tham gia của quân đội Liên Xô là các Phương diện quân Baltic 1, 2, 3, đối thủ của họ là Cụm Tập đoàn quân Bắc và một phần của Tập đoàn quân thiết giáp số 3 của Cụm Tập đoàn quân Trung tâm. Kết thúc chiến dịch, quân đội Liên Xô đã đẩy quân Đức ra khỏi khu vực Riga và giải phóng thành phố này.

Phối hợp với chiến dịch tấn công Riga, Phương diện quân Baltic 1 cũng đã tổ chức chiến dịch tấn công Memel ở phía Nam, cắt đứt các tuyến đường bộ từ Baltic đến Đông Phổ và cắt rời Cụm Tập đoàn quân Bắc khỏi Cụm Tập đoàn quân Trung tâm. Các hoạt động tấn công phối hợp của phương diện quân Baltic 1 với phương diện quân Baltic 2,3 cuối cùng đã dồn Cụm Tập đoàn quân Bắc về mũi đất Kurland và cô lập nó ở đấy cho đến hết chiến tranh.

Bối cảnh

Vào giai đoạn cuối của chiến dịch Bagration, nhân lúc quân Đức đang vội vã điều quân từ hai cánh đến bịt lại lỗ thủng ở Byelorussia, quân đội Liên Xô tổ chức đánh mạnh vào sườn Bắc và sườn Nam của Mặt trận Xô-Đức tại vùng Baltic và vùng biên giới Rumani. Tại khu vực Baltic, Cụm Tập đoàn quân Bắc (Đức) trong suốt tháng 7 và tháng 8 đã chịu các đợt tấn công của Phương diện quân Baltic 1(Liên Xô) ở mặt Nam và suýt nữa đã bị quân đội Liên Xô cắt rời khỏi lực lượng chính nếu như quân Đức không kịp thời mở lại một hành lang hẹp ở vịnh Riga trong chiến dịch "Hai đầu" (Doppelkopf). Cùng lúc đó, ở mặt Đông, tại tuyến Valga–Võrtsjärv, các lực lượng Đức và lực lượng dân vệ Estonia (Omakaitse) cũng đang phải chống đỡ quyết liệt trước các đợt tấn công dữ dội của quân đội Liên Xô trong chiến dịch tấn công Tartu. Trước tình hình bị ép từ hai phía, tư lệnh Cụm Tập đoàn quân Bắc Ferdinand Schörner đã gấp rút triển khai chiến dịch "Hoa Cúc tây" nhằm gấp rút rút quân ra khỏi lãnh thổ Estonia. Quân đội Liên Xô dĩ nhiên không để cho Cụm Tập đoàn quân Bắc có thể dễ dàng rút lui.

Binh lực và kế hoạch

Quân đội Liên Xô
Phương diện quân Baltic 1 (tư lệnh: đại tướng I. Kh. Bagramyan, tham mưu trưởng: trung tướng V. V. Kurasov)
Tập đoàn quân cận vệ số 2 (trung tướng P. G. Chanchibadze)
Tập đoàn quân cận vệ số 6 (trung tướng I. M. Chistyakov)
Tập đoàn quân xe tăng cận vệ số 5 (trung tướng - đến tháng 10 được thăng hàm thượng tướng V. T. Volskiy)
Tập đoàn quân xung kích số 4 (trung tướng P. F. Malyshev)
Tập đoàn quân số 43 (trung tướng A. P. Beloborodov)
Tập đoàn quân số 54 (trung tướng Ya. G. Kreyzer)
Tập đoàn quân không quân số 3 (thượng tướng không quân N. F. Papivin)
Phương diện quân Baltic 2 (tư lệnh: đại tướng A. I. Yeryomenko, tham mưu trưởng: thượng tướng L. M. Sandalov)
Tập đoàn quân cận vệ số 10 (trung tướng M. I. Kazakov)
Tập đoàn quân xung kích số 3 (trung tướng M. N. Gerasimov, đến ngày 5 tháng 10 là trung tướng N. P. Simonyak)
Tập đoàn quân số 42 (trung tướng V. P. Sviridov)
Tập đoàn quân số 22 (trung tướng G. P. Korotkov)
Tập đoàn quân không quân số 15 (thượng tướng không quân N. F. Naumenko)
Phương diện quân Baltic 3 (tư lệnh: đại tướng I. I. Maslennikov, tham mưu trưởng: trung tướng V. R. Vashkevich)
Tập đoàn quân xung kích số 1 (tư lệnh: trung tướng N. D. Zakhvatayev)
Tập đoàn quân số 67 (tư lệnh: trung tướng V. Z. Romanovskiy)
Tập đoàn quân số 54 (tư lệnh: trung tướng S. V. Roginskiy)
Tập đoàn quân số 61 (tư lệnh: trung tướng P. A. Belov)
Tập đoàn quân không quân số 14

Binh lực tổng cộng: 900.000 người, 3.000 xe tăng và pháo tự hành, 17.500 đại bác và súng cối, 2.500 máy bay

Trong chiến dịch này, quân đội Liên Xô tổ chức các mũi tấn công hợp điểm của các Phương diện quân Baltic 1, 2, 3 vào khu vực Riga nhằm cắt đứt đường rút lui của Cụm Tập đoàn quân Bắc và tiêu diệt một phần lực lượng này. Trong đó, Phương diện quân Baltic 1 tiến vào vịnh Riga và tìm cắt cắt đường lui của quân Đức về phía Đông Phổ.

Quân đội Đức Quốc xã
Cụm Tập đoàn quân Bắc (tư lệnh: thượng tướng Ferdinand Schoerner)
Tập đoàn quân số 16 (thượng tướng Carl Hilpert)
Tập đoàn quân số 18 (trung tướng bộ binh Ehrenfried-Oskar Boege)
Cánh Bắc của Cụm Tập đoàn quân Trung tâm tạm thời nằm dưới sự chỉ huy của Cụm Tập đoàn quân Bắc
Tập đoàn quân thiết giáp số 3 (thượng tướng Erhard Raus)
Lực lượng dân vệ SS người Estonia Omakaitse

Binh lực tổng cộng: 700.000 người, 1.200 xe tăng và pháo tự hành, 7.000 đại bác và súng cối, 400 máy bay

Diễn biến
Đợt tấn công vào Riga của quân đội Liên Xô mở màn vào ngày 14 tháng 9 năm 1944. Trước sức tấn công mạnh mẽ của phía Liên Xô, chỉ trong vòng 4 ngày, thương vong của Tập đoàn quân số 16 (Đức) đã lên tới mức rất nghiêm trọng, trong khi đó 10/16 sư đoàn của Tập đoàn quân số 18 (Đức) bị thiệt hại nặng tới mức chỉ còn tồn tại dưới dạng cụm tác chiến (Kampfgruppe) level. Tại khu vực phía Bắc dọc theo tuyến hồ Võrtsjärv – sông Väike Emajõgi – đầu mối giao thông đường sắt giữa thành phố Valga và sông Gauja, phương diện quân Baltic 3 cũng tấn công dữ dội vào vị trí của quân đoàn số 28 (Đức) và lực lượng dân vệ SS Estonia. Các lực lượng Đức và Estonia đã chống cự kịch liệt nhằm giữ vững vị trí trước các đợt tấn công của quân đội Liên Xô.

Từ phía Nam, Tập đoàn quân số 43 (Liên Xô) cũng đang đánh mạnh vào khu vực Riga, nơi quân đoàn số 10 của Đức vừa mới bị đánh tan. Trước tình hình khẩn cấp, Cụm Tập đoàn quân Bắc gấp rút tổ chức rút quân về Latvia và bán đảo Kurland. Trong khi đó, ngày 16 tháng 9, quân đoàn thiết giáp số 39 thuộc Tập đoàn quân thiết giáp số 3 (Đức) cũng tổ chức chiến dịch Cäsar tấn công vào nút giao thông Šiauliai với binh lực gồm 3 sư đoàn thiết giáp thiếu biên chế (số 5, số 15 và số 17) và sư đoàn thiết giáp xung kích "Đại Đức" nhằm trục quân đội Liên Xô khỏi nút giao thông Šiauliai. Nhưng một lần nữa, quân Đức tiến quân rất vất vả và sau nhiều ngày chiến đấu chỉ đột phá được vài dặm. Chiến thuật "Chiến tranh chớp nhoáng" của Đức từng làm mưa làm gió trong quá khứ đã tỏ ra không có tác dụng trước hàng phòng ngự rắn chắc và nhiều tầng nhiều lớp do quân đội Liên Xô bố trí. Phía sau lưng tập đoàn quân cận vệ số 2 - đơn vị chịu đòn tấn công chính của Đức - Phương diện quân Baltic 1 đã tổ chức thêm một tuyến phòng ngự nữa với hai sư đoàn bộ binh và một số lữ đoàn chống tăng. Đồng thời, các đơn vị Liên Xô vốn sở hữu một số lượng lớn các pháo chống tăng đủ loại và đã gây thiệt hại nặng nề cho các mũi xe tăng Đức. Thêm vào đó, tập đoàn quân xe tăng số 5 (vừa được điều về từ Kaunas), quân đoàn xe tăng số 1 và quân đoàn cơ giới cận vệ số 3 đã nhanh chóng được tung vào mặt trận. Dưới sự yểm hộ mạnh mẽ của không quân, các lực lượng này đã chặn đứng cuộc phản công của quân đội Đức Quốc xã.

Trong thời gian này, Đại bản doanh Bộ tổng tư lệnh Tối cao Liên Xô STAVKA đã bí mật chuẩn bị một cuộc tấn công theo hướng khác, được che đậy khéo léo dưới vỏ bọc của cuộc chiến tại Riga. Kế hoạch về đợt tấn công này được công bố trong một chỉ thị của Đại bản doanh ngày 24 tháng 9 năm 1944.. Ngày 27 tháng 9, lực lượng trinh sát của Tập đoàn quân số 16 (Đức) bắt đầu báo cáo về các hoạt động chuyển quân của phía Liên Xô ra khỏi khu vực này để đi về hướng Tây Nam. Thật vậy, các tập đoàn quân xung kích số 4 và 51 (Liên Xô) đã được điều sang phía Nam để chuẩn bị cho một cuộc tấn công lớn theo hướng Memel do Phương diện quân Baltic 1 thực thi. Từ ngày 24 tháng 9 đến 4 tháng 10, 50 sư đoàn bộ binh, 15 lữ đoàn xe tăng và 93 trung đoàn pháo binh đã được bí mật điều đến vị trí tác chiến mới. Tình báo Đức tuy phát hiện được các cuộc chuyển quân của Liên Xô nhưng không phát hiện được điểm tập kết của các đơn vị này. Và cứ cho là quân Đức nhận diện được các đợt chuyển quân của phía Liên Xô thì mọi thứ đã quá muộn vì phía Đức không có thời gian để chuẩn bị phương án đối phó. Kết quả, Tập đoàn quân thiết giáp số 3 (Đức) tại hướng Memel bị đánh tan, tàn quân của nó bị nhốt trong một "pháo đài" ở thành phố Memel còn các tuyến đường bộ đi từ vùng Baltic đến Đông Phổ đã bị quân đội Liên Xô cắt đứt. Cụm Tập đoàn quân Bắc chính thức bị cắt rời khỏi lực lượng chính của quân đội Đức quốc xã. Ngày 9 tháng 10, tư lệnh Cụm Tập đoàn quân Bắc, thượng tướng Ferdinand Schoerner thông báo rằng sẽ tấn công giải cứu cho Memel và nối lại tuyến liên lạc cho Cụm Tập đoàn quân Bắc nếu quân Đức có thể kịp thời di tản khỏi Riga, tuy nhiên lời hứa này vĩnh viễn không thực hiện được.

Tại mặt Đông, các Phương diện quân Baltic 2 và 3 tiếp tục gia tăng sức ép lên Riga; thành phố đã bị pháo kích dữ dội ngay từ ngày 10 tháng 10. Tập đoàn quân số 16 buộc phải triệt thoái khỏi thủ đô Latvia để rút về Kurland, phá hủy hết cầu cống trên đường rút quân và giao nhiệm vụ chặn hậu cho các lực lượng thuộc sư đoàn bộ binh số 227 và sư đoàn phòng không cơ giới hóa số 6. Ngày 13 tháng 10, Phương diện quân Baltic 3 giải phóng Riga. Đến ngày 16, phương diện quân này bị giải thể và binh lực của nó được chuyển giao cho các Phương diện quân Baltic 1 và 2. Phương diện quân Baltic 2 tiếp tục cuộc tấn công, quét sạch quân Đức khỏi bờ Đông sông Lielupe vào ngày 17 tháng 10 và đến ngày 22 tháng 10 tiến tới Tukums, phối hợp với Phương diện quân Baltic 1 cô lập Cụm Tập đoàn quân Bắc tại Kurland. Hạm đội Baltic cũng áp sát vùng duyên hải vịnh Riga, tổ chức pháo kích và đánh chặn các cuộc đào thoát bằng đường biển của Cụm Tập đoàn quân Bắc.

Kết quả
Các hoạt động phối họp của 3 Phương diện quân Baltic của Liên Xô trong các chiến dịch tấn công Memel và Riga đã giải phóng phần lớn lãnh thổ Litva và chính thức cô lập Cụm Tập đoàn quân Bắc tại "cái túi" Kurland cho đến hết chiến tranh.

Chú thích

Chiến tranh liên quan tới Đức
Chiến tranh liên quan tới Liên Xô
Chiến dịch quân sự trong Thế chiến thứ hai
Chiến dịch Baltic (1944)
Xung đột năm 1944


title: Rhodeus sericeus

text:
Rhodeus sericeus là một loài cá chép. Loài cá này được tìm thấy ở Siberia. Chiều dài thân khoảng 11 cm.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

S


title: Beaufortia kweichowensis

text:
Cá bám đá Trung Quốc (tên khoa học Beaufortia kweichowensis) là một loài cá thuộc chi Beaufortia, trong họ Balitoridae, là loài bản địa các sông của Trung Quốc. Loài này được đặt danh pháp là Beaufortia kweichowensis bởi Fang năm 1931. Beaufortia kweichowensis được tìm thấy ở các vùng suối chảy nhanh ở cao nguyên và suối nội địa ở Trung Quốc.
Loài cá này cần lượng oxy cao, chúng cần nơi sống có nước chảy mạnh và có nhiều nơi trú ẩn.
Chúng có chiều dài đến 7,5 cm. Chúng là loài chiếm lãnh địa riêng và sẵn sàng tấn công bảo vệ lãnh địa bị kẻ khác xâm phạm.

Chú thích

Tham khảo

http://www.practicalfishkeeping.co.uk/pfk/pages/species.php?tsn=639788
http://www.answers.com/topic/hillstream-loach
http://www.petresources.net/fish/article/choice/hillstream.html
http://www.ubio.org/browser/details.php?namebankID=2822735

Beaufortia (Balitoridae)
Cá Trung Quốc
Động vật được mô tả năm 1931
Cá châu Á


title: Macolor niger

text:
Macolor niger là một loài cá biển thuộc chi Macolor trong họ Cá hồng. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1775.

Từ nguyên
Tính từ định danh niger trong tiếng Latinh có nghĩa là "đen", hàm ý đề cập đến màu sắc của loài cá này.

Phạm vi phân bố và môi trường sống
M. niger có phân bố rộng khắp khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, bao gồm cả phía nam Biển Đỏ. Từ Đông Phi, phạm vi của loài này trải dài về phía đông đến quần đảo Marshall, quần đảo Samoa và Tonga, ngược lên phía bắc đến Nhật Bản, xa về phía nam đến Nam Phi và Úc. M. niger cũng được ghi nhận tại vùng biển Việt Nam.

M. niger sống trên các rạn san hô ở độ sâu đến ít nhất là 90 m và có thể hợp thành đàn.

Mô tả

Chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận ở M. niger là 75 cm, nhưng thường thấy hơn ở chiều dài khoảng 35 cm. Những cá thể nhỏ hơn 24 cm (chiều dài tiêu chuẩn) có các dải sọc đen–trắng trên thân (trong đó có một dải băng dọc qua mắt), kèm theo vài đốm trắng ở thân trên. Vệt trắng ở chóp các thùy vây đuôi và giữa vây. Các vây màu đen. Cá trưởng thành có màu nâu xám hoặc nâu đen.

Số gai ở vây lưng: 10; Số tia vây ở vây lưng: 13–15; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 10–11; Số tia vây ở vây ngực: 16–18; Số vảy ống đường bên: 49–58.

Sinh thái
Thức ăn của M. niger là các loài cá nhỏ hơn và động vật giáp xác.

Những loài Macolor có thể sống đến 40–50 năm, tuy nhiên đồng loại của M. niger là Macolor macularis có tuổi thọ lên đến 81, khiến chúng trở thành loài cá rạn san hô nhiệt đới sống thọ nhất được ghi nhận cho đến nay.

Thương mại
M. niger chủ yếu được đánh bắt thủ công, thường được bán tươi ở các chợ cá.

Tham khảo

N
Cá Ấn Độ Dương
Cá Thái Bình Dương
Cá biển Đỏ
Cá Ả Rập
Cá Sudan
Cá Nam Phi
Cá Seychelles
Cá Maldives
Cá Ấn Độ
Cá Thái Lan
Cá Myanmar
Cá Việt Nam
Cá Nhật Bản
Cá Úc
Cá Papua New Guinea
Cá Tonga
Động vật quần đảo Marshall
Động vật được mô tả năm 1775


title: Ocyurus chrysurus

text:
Ocyurus chrysurus là loài cá biển duy nhất thuộc chi Ocyurus trong họ Cá hồng. Loài cá này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1791.

Từ nguyên
Từ định danh chrysurus được ghép bởi hai âm tiết trong tiếng Hy Lạp cổ đại: khrūsós (χρῡσός; “vàng”) và ourá (ουρά; “đuôi”), hàm ý đề cập đến vây đuôi màu vàng kim của loài cá này; còn tên chi được ghép từ ōkús (ὠκύς; “chim yến”) và ourá, thì đề cập đến vây đuôi lõm sâu như cánh của loài chim yến.

Phân bố và môi trường sống
O. chrysurus có phân bố rộng khắp vùng Tây Đại Tây Dương, từ Bermuda và bang Massachusetts (Hoa Kỳ) trải dài xuống phía nam, băng qua khắp vịnh México và biển Caribe, dọc theo bờ biển Nam Mỹ đến bang São Paulo (Brasil).

O. chrysurus sống thành đàn gần các rạn san hô, cá con thường có thể được tìm thấy trên thảm cỏ biển, độ sâu được ghi nhận đến ít nhất là 180 m, nhưng thường thấy chúng trong khoảng 10–70 m.

Mô tả
Chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận ở O. chrysurus là 86 cm, thường bắt gặp với kích thước khoảng 40 cm.

Sọc vàng tươi từ chóp mõm, băng qua nửa dưới mắt, kéo rộng về sau và lan rộng ra toàn bộ cuống đuôi và vây đuôi. Phần thân trên sọc vàng đa dạng màu, từ nâu đỏ sẫm sang đỏ hồng đến xanh ô liu sang xanh lam đến xanh tím. Thân dưới còn lại có màu hồng đến trắng. Mống mắt biến đổi, màu vàng hoặc đỏ với viền vàng quanh con ngươi, hoặc đỏ hoàn toàn. Vây lưng, vây hậu môn và vây bụng thường là màu vàng, có khi màu vàng lục; vây ngực không màu hoặc hồng cam nhạt.

Số gai ở vây lưng: 10 (ít khi 9 và 11); Số tia vây ở vây lưng: 12–14; Số gai ở vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 8–9; Số tia vây ở vây ngực: 15–17; Số vảy đường bên: 46–49.

Sinh thái
Thức ăn của O. chrysurus bao gồm cá nhỏ, giun nhiều tơ, động vật giáp xác, chân bụng và chân đầu, chủ yếu săn mồi về đêm, còn cá con chủ yếu ăn sinh vật phù du.

O. chrysurus sinh sản quanh năm, tùy vào khu vực phân bố mà kỳ đỉnh điểm của chúng diễn ra khác nhau. Ở vùng biển Cuba, đỉnh điểm sinh sản của O. chrysurus là tháng 4 và tháng 5. Hay như ở Jamaica, đỉnh điểm lại rơi vào khoảng tháng 1 đến tháng 4. Còn ở quần đảo Abrolhos (Brasil), đỉnh điểm là vào khoảng từ tháng 8 đến tháng 10.

Tuổi lớn nhất mà O. chrysurus đạt được là 19, đã được biết đến ở Brasil. Còn ở vịnh México, độ tuổi cao nhất mà O. chrysurus được ghi nhận là 17 năm.

Lai tạp
Felipe Poey (1860) đã mô tả một loài cá hồng với danh pháp Mesoprion ambiguus (= L. ambiguus) dựa vào một mẫu vật thu thập ở Cuba. Chính Poey và nhiều nhà ngư học thế hệ sau cũng nhận thấy rằng, L. ambiguus mang kiểu hình trung gian giữa O. chrysurus và Lutjanus synagris, đã đặt ra nghi vấn L. ambiguus là một loài có nguồn gốc lai tạp sau khi kiểm tra mẫu vật.

Ngoài việc chỉ tìm thấy L. ambiguus ở những nơi mà O. chrysurus và L. synagris có phân bố chồng lấn (Florida và vùng biển Caribe), Loftus (1992) còn đưa ra một phân tích về mô hình sinh sản để chứng minh rằng, O. chrysurus và L. synagris là một cặp có khả năng cao nhất để tạo con lai tự nhiên (cả hai loài đều sinh sản cũng thời điểm), không loài nào khác ngoài L. ambiguus.

Sau này, một cá thể lai giữa O. chrysurus và L. synagris được thu thập ở bờ biển bang Pernambuco (Brasil), cũng là nơi chồng lấn phân bố giữa hai loài này.

Giá trị
O. chrysurus được đánh bắt trong nghề cá thương mại và câu cá giải trí. Brasil là quốc gia xuất khẩu chính của loài này trên toàn thế giới.

Tham khảo

C
Cá Đại Tây Dương
Cá Bermuda
Cá Mỹ
Cá México
Cá Caribe
Cá Cuba
Cá Jamaica
Cá Puerto Rico
Cá Tiểu Antilles
Cá Brasil
Cá thể thao
Cá thương mại
Động vật được mô tả năm 1791


title: FN FNC

text:
{{Infobox Weapon
|name=FNC
|image=
|caption=
|origin=
|type=súng trường tấn công

|is_ranged=yes

|service=
|used_by=
|wars=Chiến tranh du kích tại IndonesiaXung đột tại Liban 2007Xung đột tại Niger Delta

|designer=Fabrique Nationale de Herstal
|design_date=1976
|manufacturer=Fabrique Nationale de Herstal, Bofors Ordnance, PT Pindad
|unit_cost=
|production_date=1979 – Nay
|number=
|variants=

|spec_label=
|weight=3,84 kg (mẫu thường)3,7 kg (mẫu cạc-bin)
|length=997 mm báng mở / 766 mm báng gấp (mẫu thường)911 mm báng mở / 667 mm báng gấp (mẫu cạc-bin)
|part_length=449 mm (mẫu thường)363 mm (mẫu cạc-bin)
|width=70 mm báng mở75 mm báng gấp
|height=238 mm

|cartridge=5.56x45mm NATO
|action=Nạp đạn bằng khí nén, khóa nòng xoay
|rate=khoảng 625-675 viên/phút
|velocity=965 m/s (M193)925 m/s (SS109)
|range=250–400 m
|max_range=
|feed=Hộp đạn rời dạng STANAG 30 viên
|sights=Điểm ruồi
}}
FN FNC (Fabrique Nationale Carbine) là loại súng trường tấn công do công ty Fabrique Nationale nổi tiếng của Bỉ phát triển cho loại đạn tiêu chuẩn mới ra mắt của NATO là 5.56x45mm NATO vào đầu những năm 1970 sau khi khẩu FN CAL không được thành công trong việc giới thiệu ra thị trường. Việc chế tạo bắt đầu được tiến hành vào khoảng năm 1978 và sau đó được lực lượng quân đội Bỉ thông qua để đưa vào phục vụ. Ngoài ra súng cũng được dùng để xuất khẩu, Thụy Điển và Indonesia cũng đã thông qua loại súng này và mua giấy phép để chế tạo ngay trong nước. FNC còn được dùng để trang bị cho các lực lượng thi hành công vụ cũng như bán cho thị trường dân sự với mẫu bán tự động.

Phát triển
Việc phát triển loại súng này được tiến hành vào khoảng giữa 1975 và 1977 để NATO thực hiện các thử nghiệm tiêu chuẩn. Súng được phát triển dựa trên mẫu FNC 76 được phát triển từ khẩu FN CAL vốn không thành công. Nó nhanh chóng bị loại khỏi cuộc thi sau khi thử nghiệm cho thấy hoạt động kém hiệu quả. Sau đó lực lượng quân đội Thụy Điển đã thử nghiệm một mẫu nâng cấp thiết kế vào khoảng 1981–1982 và mẫu nâng cấp này đã gây ấn tượng mạnh cho quân đội Thụy Điển cũng như quân đội Bỉ về tính hiệu quả của mình.

FNC đã được quân đội Bỉ thông qua để đưa vào phục vụ năm 1989 để thay thế cho khẩu FN FAL sau khi được trang bị thử nghiệm với số lượng nhỏ cho lực lượng lính dù vài năm. Quân đội Thụy Điển đã mua bản quyền chế tạo loại súng này với tên Ak 5 sau đó chế tạo thành nhiều mẫu. Lực lượng đội Indonesian cũng đã mua 10000 khẩu năm 1982 và sau đó mua giấy phép để sản xuất trong nước với một số thay đổi cho phù hợp với môi trường với tên SS1-V1 và SS1-V2.

Thiết kế
FNC sử dụng kết hợp các đặc điểm nổi bật của các thiết kế nổi tiếng như AK-47 và M-16 cùng các súng khác. Sử dụng cơ chế nạp đạn bằng khí nén với khóa nòng xoay với hai móc lớn khóa viên đạn cố định vào vị trí rất giống của AK-47 nhưng kết hợp thêm các đặc điểm thiết kế của khẩu CNC cùng một số sửa đổi. Hệ thống trích khí dài với ống trích khí nằm ở phía trên nòng súng, nhưng không giống như AK thanh pit ton truyền động có thể tháo rời khỏi bolt khi bảo trì súng. Hệ thống trích khí có hai chế độ một sử dụng trong điều kiện bình thường và một dùng trong mội trường cực đoan cũng như cũng có một chế độ ngăn trích khí để sử dụng lựu đạn gắn đầu nòng. Khi hệ thống nhắm dành cho lựu đạn gắn đầu nòng tích hợp được sử dụng nó sẽ tự động ngăn trích khí để dành tất cả khí nén tạo ra cho việc phóng lựu đạn, hệ thống nhắm này nằm trước khe ngắm và ngay trên ống trích khí.

Thân súng được chia thành hai phần trên và dưới, được gắn với nhau bởi đinh ghim. Phần trên được làm bằng thép ép trong khi phần dưới cùng hộp đạn được làm bằng hợp kim nhôm. Nòng súng tích hợp bộ phận chống chớp sáng kiêm bộ phận gắn lựu đạn đầu nòng. Nút chọn chế độ bắn cũng là nút khóa an toàn nằm phía bên phải thân súng với bốn chế độ: An toàn, từng viên, ba viên và tự động. Nút kéo lên đạn nằm phía bên phải súng.

Hệ thống nhắm cơ bản của súng là điểm ruồi với tầm nhắm hiệu quả tối đa từ 250 đến 400 m. Báng súng làm bằng thép và bọc bằng nhựa có thể gấp sang một bên để tiết kiệm không gian khi di chuyển. Tay cầm cò súng và ốp lót tay được làm bằng nhựa. Súng cũng có hệ thống để gắn lưỡi lê.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 FN Herstal—manufacturer's site
 Modern Firearms
 http://kienthuc.net.vn/quan-su-viet-nam/sung-truong-fnc-cua-quan-doi-viet-nam-manh-co-nao-410466.html
 Ảnh về súng trường FN FNC
 FN FNC exploded view and pictures
 Giới thiệu sơ FNC
 Bắn thử FNC

Súng trường tấn công
Súng Bỉ
Súng trường Bỉ
Súng FN Herstal


title: Họ Cá thia

text:
Họ Cá thia (tên khoa học: Pomacentridae) là một họ cá mà theo truyền thống được xếp trong phân bộ Bàng chài (Labroidei) của bộ Cá vược (Perciformes). Tuy nhiên, trong các phân loại cá xương gần đây thì người ta xếp họ này trong bộ không xác định (incertae sedis) của nhánh/loạt Ovalentaria chỉ có quan hệ họ hàng xa với loạt Eupercaria (chứa bộ Perciformes theo nghĩa mới).

Đa số cá thia sống ở đại dương trong khi một số loài lại chọn sống ở các môi trường nước ngọt và nước lợ, ví dụ Neopomacentrus aquadulcis, Neopomacentrus taeniurus, Pomacentrus taeniometopon và Stegastes otophorus. Họ cá này được chú ý bởi thể tạng khoẻ khoắn và ưa phân chia lãnh thổ. Do nhiều loài có màu sắc cơ thể rực rỡ nên cá thia được nuôi phổ biến trong hồ cá cảnh.

Trong họ này người ta đã phân loại khoảng 400 loài thuộc 29 chi. Trong tiếng Anh, các thành viên của 2 chi Amphiprion và Premnas thường được gọi là clownfish (nghĩa đen là "cá hề") hay anemonefish (nghĩa đen là "cá hải quỳ") trong khi các thành viên của các chi khác (ví dụ Pomacentrus) thường được gọi là damselfish (nghĩa đen là "cá trinh nữ"/"cá chúa").<ref name="FishBase">{{FishBase family | family = Pomacentridae | year = 2019 |phân họ]] là Amphiprioninae, Chrominae, Lepidozyginae và Pomacentrinae.

Từ nguyên
Tên gọi của họ cá này bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp cổ poma và kentron. Poma tạm dịch là "vỏ bọc", ám chỉ nắp mang của cá. Kentron có nghĩa là "vòi" ("ngòi"), ám chỉ đường răng cưa dọc theo rìa của xương nắp mang trên cơ thể nhiều loài trong họ này.

Phân bố và môi trường sống
Họ Cá thia phân bố ở các vùng nhiệt đới nhưng cũng có một số ngoại lệ sống tại vùng nước ôn đới (như loài Hypsypops rubicundus). Đa số chúng hiện diện tại khu vực các rạn san hô vùng Ấn Độ Dương và tây Thái Bình Dương (từ Đông Phi đến Polynesia). Khu vực trải dài từ Philippines đến Úc là nơi tập trung mật độ loài dày đặc nhất. Số loài còn lại sống ở Đại Tây Dương và đông Thái Bình Dương. Một số loài cá thia là cư dân bản địa của môi trường nước ngọt hoặc cửa sông nước lợ.

Đa phần các thành viên trong họ Cá thia sống nơi nước nông, khoảng từ 2 đến 15 m; mặc dù vậy vẫn có những loài (ví dụ Chromis abyssus) sống các rạn san hô sâu dưới 100 m thuộc vùng nhiệt đới tây Thái Bình Dương. Hầu hết cá thia sống ở những vùng riêng biệt của rạn san hô, ví dụ khu vực phá nước nhiều cát, sườn dốc của rạn san hô hoặc những vùng có sóng lớn. Nói chung, san hô là nơi trú ẩn cho cá và nhiều loài chỉ tồn tại được nếu có san hô.

Các loài sống ở vùng đáy có tính phân chia lãnh địa. Chúng chiếm cứ và bảo vệ một phần rạn san hô, thường là xung quanh chỗ trú ngụ của mình. Thông qua việc ngăn chặn các loài cá khác xâm nhập, một số loài cá thia đã giúp cho thảm tảo mọc dày lên trong vùng lãnh địa của cá, khiến người ta gán cho những con cá này cái tên thông dụng là "cá nông dân", ví dụ loài Stegastes nigricans.

Đặc điểm
Cá thia có cơ thể hình mắt chim cho đến hình thon dài. Hai bên thân cá có những đường đứt khúc và thường là mỗi bên sẽ có một lỗ thở (vài loài thuộc chi Chromis và Dascyllus có hai lỗ thở ở mỗi bên). Vẩy cá có dạng lược với kích thước từ nhỏ đến vừa. Cá thia có một hoặc hai hàm răng hình nón hoặc hình thìa.

Cá thia có màu sắc phong phú, chủ đạo là các sắc màu tươi sáng như vàng, đỏ, cam và xanh dương mặc dù một số loài chỉ có màu nâu xám, đen hoặc xám. Những con cá con thường có màu sắc tươi sáng và khác biệt so với cá trưởng thành.

Cá thia là động vật ăn tạp hoặc ăn thực vật. Đó có thể là tảo, sinh vật phù du, động vật giáp xác nhỏ sống ở vùng đáy, tuỳ thuộc vào nơi sinh sống cụ thể của cá. Chỉ có một số ít chi, ví dụ chi Cheiloprion, là ăn san hô tại nơi cá sinh sống.

Sinh sản
Trước khi sinh nở, các con đực dọn tảo và động vật không xương sống khỏi khu vực để tạo một cái tổ. Chúng tham gia các màn trình diễn tỏ tình, trong đó có thể có các hành động như đột ngột tăng tốc độ di chuyển, đuổi theo hoặc kẹp lấy cá cái, lởn vởn tại chỗ hoặc dang rộng vây. Sau khi bị con đực thu hút, con cái sẽ đẻ ra một chuỗi các quả trứng dính với nhau và bám vào nền. Con đực khi đó đang bơi đằng sau con cái sẽ thụ tinh ngoài cho số trứng này. Tuỳ thuộc vào loài mà số trứng có thể từ năm mươi đến một nghìn quả.

Cá đực canh gác cái tổ trong vòng hai đến bảy ngày để chờ trứng nở. Ấu trùng không màu có kích cỡ từ 2–4 mm. Chúng sẽ trải qua giai đoạn "gần mặt nước" (pelagic) có thể kéo dài ít nhất là một tuần đến hơn một tháng, tuỳ loài. Khi cá non tìm được môi trường thích hợp, chúng sẽ định cư và bắt đầu có màu sắc.

Về tuổi thọ, cá thia sống được tối đa mười tám năm nhưng trong môi trường hoang dã thì hầu như chắc chắn là chúng không thể sống được hơn mười-mười hai năm.

Các chi
Có khoảng 29 chi thuộc 4 phân họ

 †Sorbinichromis
 Phân họ Abudefdufinae
 Abudefduf (cũng được đặt trong phân họ Pomacentrinae)
 Phân họ Amphiprioninae
 Amphiprion
 Premnas (nếu xem là khác biệt với Amphiprion)
 Phân họ Chrominae
 Acanthochromis
 Altrichthys
 Chromis
 Azurina
 Dascyllus
 Phân họ Lepidozyginae
 Lepidozygus

 Phân họ Pomacentrinae
 Abudefduf
 Amblyglyphidodon
 Amblypomacentrus
 Cheiloprion
 Chrysiptera
 Dischistodus
 Hemiglyphidodon
 Hypsypops
 Mecaenichthys
 Microspathodon
 Neoglyphidodon
 Neopomacentrus
 Nexilosus
 Parma
Plectroglyphidodon
 Pomacentrus
 Pomachromis
 Pristotis
 Similiparma
 Stegastes (hay Eupomacentrus)
 ''Teixeirichthys
 Phân họ Stegastinae

Chú thích

Tham khảo


title: Nhà máy Fagus

text:
Nhà máy Fagus (Đức: Fagus Fabrik hoặc Fagus Werk) là nhà máy khuôn giày nằm tại Alfeld Hạ Saxon, Đức. Đây là ví dụ quan trọng của kiến trúc Hiện đại sớm. Được ủy quyền bởi chủ sở hữu là Carl Benscheidt, người muốn có một cấu trúc tiên tiến để thể hiện sự bứt phá của công ty so với trước đó, công trình được thiết kế bởi hai kiến trúc sư Walter Gropius và Adolf Meyer của trường phái Bauhaus. Nó được xây dựng từ năm 1911 đến 1913, với các bổ sung và nội thất hoàn thành vào năm 1925.

Ảnh hưởng
Công trình này chịu ảnh hưởng từ thiết kế của Nhà máy tuabin AEG được thiết kế bởi kiến trúc sư người Đức Peter Behrens. Gropius và Meyer đều đã làm việc trong dự án đó và với Fagus họ đã diễn giải và là nhà phê bình về công việc của người thầy. Tòa nhà chính của Fagus có thể được coi là một sự đảo ngược của nhà máy tuabin. Cả hai đều có các góc không có trụ đỡ và mặt kính giữa các trụ bao phủ toàn bộ chiều cao tòa nhà. Tuy nhiên, tại nhà máy tuabin thì các góc được che phủ bởi những phần tử nặng nề nghiêng vào bên trong. Mặt kính cũng nghiêng vào bên trong và lõm vào so với các trụ gạch. Các yếu tố khung đỡ giảm dần và tòa nhà mang dáng vẻ ổn định và hoành tráng. Tại Fagus điều ngược lại xảy ra, các góc mở và các trụ lõm để bề mặt kính nổi ra ngoài. Gropius mô tả sự thay đổi này là vai trò của các bức tường đã hạn chế đối với các tấm chắn khiến nó đơn thuần trải dài giữa các cột thẳng đứng của khung chỉ để tránh mưa, lạnh và tiếng ồn. Vào thời điểm thiết kế nhà máy Fagus, Gropius đang thu thập các bức ảnh của các tòa nhà công nghiệp ở Hoa Kỳ để được sử dụng cho một tài liệu xuất bản của Hiệp hội Công trình Đức. Chính vì vậy mà thiết kế của các nhà máy tại châu Mỹ này cũng là nguồn cảm hứng cho Fagus.

Lịch sử xây dựng
Carl Benscheidt (1858–1947) thành lập công ty Fagus vào năm 1910. Sau đó, ông bắt đầu bằng cách làm việc cho Arnold Rikkli, một chuyên gia y học tự nhiên, và đó là lúc ông biết về giày chỉnh hình theo khuôn giày, lúc đó khá hiếm. Năm 1887, Benscheidt được nhà sản xuất khuôn giày Carl Behrens thuê làm giám đốc công trình trong nhà máy của ông ở Alfeld. Sau khi Carl Behrens qua đời vào năm 1896, Benscheidt trở thành tổng giám đốc của công ty, đang trên đường trở thành một trong những công ty lớn nhất trong lĩnh vực đó ở Đức. Vào tháng 10 năm 1910, ông đã từ chức vì những bất đồng với con trai của Behrens.

Sau khi từ chức, Benscheidt ngay lập tức thành lập công ty riêng. Ông thiết lập quan hệ đối tác với một công ty của Mỹ và có được cả vốn đầu tư và chuyên môn kỹ thuật. Ông mua một mảnh đất đối diện với nhà máy của Behrens và thuê kiến trúc sư Eduard Werner (1847–1923), người mà ông đã biết khi còn làm việc ở nhà máy Behrens. Mặc dù Werner là một chuyên gia về thiết kế nhà máy nhưng Benscheidt vẫn không hài lòng với hình dáng bên ngoài về thiết kế nhà máy cho mình. Nhà máy của ông phân cách với nhà máy của Behrens bằng một đường ray xe lửa và Benscheidt nghĩ về độ cao của tòa nhà ở phía bắc đó như một quảng cáo cố định cho nhà máy của ông.

Chú thích

Tham khảo

Di sản thế giới tại Đức
Khởi đầu năm 1913 ở Đức
Tòa nhà Walter Gropius


title: Sở Huệ Vương

text:
Sở Huệ vương (chữ Hán: 楚惠王, trị vì: 488 TCN-432 TCN), còn gọi là Sở Hiến Huệ vương (楚獻惠王), tên thật là Hùng Chương (熊章) hay Mị Chương (羋章), là vị vua thứ 33 của nước Sở - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Ông là con của Sở Chiêu vương, vua thứ 32 của nước Sở, mẹ là Việt Cơ. Năm 489 TCN, Sở Chiêu vương mất trong lúc ở nước Trần, ông lên nối ngôi, tức là Sở Huệ vương.

Tranh nước Trần với nước Ngô
Năm 488 TCN, công tử Thân chấp chính, triệu con thái tử Kiến (anh Sở Chiêu vương) bị phế trước đây là công tử Thắng đang ở nước Ngô về nước phong ở Bạch huyền ấp (nay thuộc Hà Nam), gọi là Bạch công.

Năm 486 TCN, Ngô Phù Sai sai sứ triệu tập vua Trần đến hội. Sở Huệ vương tức giận, sai tướng là Tử Kì đánh Trần. Trần Mẫn công cầu cứu nước Ngô. Năm 485 TCN, vua Ngô sai Quý Trát cứu Trần, Quý Trát thuyết phục Tử Kỳ nên bãi binh để dân được nghỉ. Tử Kỳ nghe theo, rút binh về nước. Nước Trần được giải vây.

Loạn Bạch Thắng
Năm 483 TCN, Bạch công xin công tử Thân giúp binh cho mình đánh nước Trịnh. Nguyên cha của Bạch công là thái tử Kiến bị người nước Trịnh giết, Bạch công muốn diệt Trịnh để báo thù, công tử Thân có hứa. Tuy nhiên năm năm 481 TCN, nước Tấn đánh Trịnh, công tử Thân lại đem quân cứu Trịnh. Bạch công tức giận, từ đó tập hợp binh mã để giết công tử Thân.

Năm 479 TCN, nước Ngô tấn công Sở, đánh ấp Thần, Bạch công đem quân đánh lui nước Ngô, nhân đó Bạch công nổi loạn, tiến vào Dĩnh đô, sử gọi đó là Bạch công chi loạn. Tháng 7 năm đó, Bạch công phế Huệ vương và giết Lệnh doãn là công tử Thân và công tử Kết. Ban đầu Bạch công muốn lập con thứ của Sở Bình vương là Tử Lương lên ngôi nhưng Tử Lương không nhận, bị Bạch công giết, Bạch công bắt giam Huệ vương ở Cao Phủ, đại phu là Công Dương cứu thoát ông, trốn vào phủ của mẹ là Việt nữ. Bạch công tự lập làm vua. Nước Trần nhân nước Sở có loạn cũng đem quân quấy phá biên giới. Cùng năm, Diệp công Thẩm Chư Lương lấy danh nghĩa cần vương, đem quân từ ấp phong của mình là Thái đến đánh Bạch công Thắng, Bạch công không chống nổi phải tự tử. Em Bạch Thắng là Công Tôn Yên bỏ chạy sang đất Quỳ Hoàng Thị thuộc nước Ngô. Thẩm Chư Lương đón Sở Huệ vương phục ngôi.

Mở rộng đất đai
Sau khi đánh bại Bạch công, Sở Huệ vương bắt đầu tiến lên Trung Nguyên xâm lấn sang các nước nhỏ xung quanh, mở mang bờ cõi nước Sở. Năm 480 TCN, nước Việt đánh bại Ngô, nước Sở nhân cơ hội này cũng đem quân đánh Ngô.

Trong khi nước Sở có loạn Bạch Thắng, Trần Mẫn công cậy có dân đông, lương thực nhiều, bèn tới đánh phá nước Sở. Năm 478 TCN, Sở Huệ vương sai Vũ Thành Doãn (con Lệnh doãn Tử Tây) mang quân đánh nước Trần. Trần Mẫn công mang quân ra chống bị thua trận, phải lui về thành. Quân Sở vây thành. Tháng 7 năm đó, thành bị hạ, Trần Mẫn công bị bắt và bị giết. Sở Huệ vương chiếm nước Trần đặt thành huyện của nước Sở.

Cũng trong năm 478 TCN, nước Ba đem quân đánh Sở. Sở Huệ vương đem quân đánh lại, đẩy lui quân Ba. Ít lâu sau Diệp công xin từ chức về đất phong, Sở Huệ vương bèn cho công tôn Ninh và công tôn Khoan giữ chức Mệnh quan và Tư mã.

Năm 476 TCN, Việt vương Câu Tiễn muốn đánh lừa sự chú ý của nước Ngô, bèn mang quân đánh Sở. Sở Huệ vương sai công tử Khánh và Công Tôn Khoan ra địch, đánh bại quân Việt, đuổi đến đất Minh. Sau đó Sở Huệ vương đánh sang các nước Đông Di, sau lại hội chư hầu ở đất Ngao, các nước đông di đều phải thần phục.

Nước Sở thời Huệ vương tiếp tục giữ quan hệ tốt với nước Tần. Năm 472 TCN và 463 TCN, Sở Huệ vương sai sứ đến triều cống vua Tần.

Năm 447 TCN, Sở Huệ vương đem quân diệt nước Sái, giết Sái hầu Tề, hai năm sau (445 TCN) lại diệt nước Kỉ. Từ đó bờ cõi nước Sở ngày càng rộng về phía đông, tới đất Tứ Thượng.

Qua đời
Năm 432 TCN, Sở Huệ vương định đem quân tiến lên phía bắc để đánh nước Tống nhưng chưa kịp chuẩn bị gì thì đã qua đời. Ông ở ngôi được 57 năm. Con ông là Hùng Trung lên nối ngôi, tức là Sở Giản vương.

Năm 1978, phát hiện mộ Tăng hầu Ất kèm quả chuông được cho là Sở Huệ Vương tặng năm thứ 56

Xem thêm
Sở Chiêu vương
Sở Giản vương
Bạch công Thắng
Thẩm Chư Lương

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Sở thế gia
Quản Sái thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới
 Khổng Tử (2002), Xuân Thu tam truyện, tập 5, Nhà xuất bản TP Hồ Chí Minh

Chú thích

Vua nước Sở
Năm sinh không rõ
Mất năm 432 TCN
Mất thập niên 430 TCN
Năm 432 TCN


title: Stegastes variabilis

text:
Stegastes variabilis là một loài cá thia trong họ Pomacentridae, được tìm thấy trên các rạn san hô và đá ngầm ở biển Caribbean và các khu vực phụ cận của Đại Tây Dương và vịnh Mexico.
Loài này có thân hình ô van, thân dài khoảng 12,5 cm. Trên đầu và mõm có nhiều dải xanh biển. Nửa trên của thân nhìn chung có màu xanh biển đậm hoặc nâu còn nửa dưới màu vàng. Hai bên có các sọc kẻ dọc tối. Có hai đốm nhỏ màu đen, một nằm trên vây ngực và đốm kia ở trên cuống đuôi. Vây lưng có 12 gai và 14-17 vây mềm. Vây hậu môn có hai xương và 12 đến 15 vây tia mềm. Vây đuôi được chia hai và có thùy tròn.

Con lớn chủ yếu ăn tảo tầng đáy và cũng ăn bọt biển, ascidiacea và hải quỳ còn con chưa trưởng thành ăn động vật không xương sống như copepods harpacticoid và nemertea.
Trong mùa sinh sản, cá cái đẻ trứng trên đáy biển nơi trứng được gắn vào các vỏ sò rỗng, đá hoặc các vật khác và được con đực tưới tinh dịch lên. Sau đó chúng canh gác trứng, làm thông khí và đuổi những kẻ xâm phạm.

Chú thích

Tham khảo

 Cocoa damselfish  on Rock and Wreck Fishes of North Carolina
 ITIS page

Stegastes
Động vật được mô tả năm 1855
Cá Đại Tây Dương


title: Stegastes nigricans

text:
Stegastes nigricans là một loài cá trong họ cá thia. Chúng sống ở biển, xung quanh rạn san hô ở độ sâu 12 mét. Chúng có tính phân chia lãnh địa. Chúng chiếm cứ và bảo vệ một phần rạn san hô, thường là xung quanh chỗ trú ngụ của mình. Thông qua việc ngăn chặn các loài cá khác xâm nhập và giúp cho thảm tảo mọc dày lên trong vùng lãnh địa của cá, khiến người ta gán cho những con cá này cái tên thông dụng là "cá nông dân"

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

N


title: Loạn Lục trấn

text:
Lục trấn khởi nghĩa (chữ Hán: 六镇起义) còn gọi là loạn Lục trấn (六镇之亂, Lục trấn chi loạn) là một chuỗi những cuộc bạo động bùng nổ vào đời Nam Bắc triều, được gây ra bởi phần lớn tướng sĩ dân tộc Tiên Ti và dân tộc đã Tiên Ti hóa, nhằm phản đối chính sách Hán hóa của vương triều Bắc Ngụy .

Bối cảnh và nguyên nhân

Quá trình và kết cục

Bạo loạn bùng phát
Năm Chính Quang thứ 4 (523), người Nhu Nhiên nhân có nạn đói, vào sâu biên giới Bắc Ngụy cướp bóc. Dân trấn Hoài Hoang cầu xin Trấn tướng Vu Cảnh chẩn cấp lương thực, không được, bèn nổi loạn giết Cảnh .

Tháng Ba năm Chính Quang thứ 5 (524), người trấn Ốc Dã là Phá Lục Hàn Bạt Lăng cùng tướng soái bất hòa, bèn giết đi, rồi kêu gọi mọi người nổi dậy ở đồn thú Cao Khuyết  Quân khởi nghĩa quân lập tức đánh hạ trấn Ốc Dã, rồi bắc tiến bao vây 2 trấn Vũ Xuyên, Hoài Sóc. Không lâu sau, triều đình Bắc Ngụy lấy Lâm Hoài vương Nguyên Úc làm Đô đốc Bắc thảo chư quân sự, đánh dẹp Phá Lục Hàn Bạt Lăng . Úc đem quân đồn trú ở Vân Trung.

Tháng 4, dân trấn Cao Bình là bọn Hách Liên Ân nổi dậy, đề cử Sắc Lặc tù trưởng Hồ Sâm làm Cao Bình vương, đánh trấn Cao Bình để hưởng ứng Bạt Lăng. Tướng Ngụy là Lư Tổ Thiên đánh phá, Sâm trốn chạy lên phía bắc. Cùng tháng, biệt tướng của Bạt Lăng là Vệ Khả Cô chiếm được Vũ Xuyên, sau đó Hoài Sóc cũng vỡ . Nguyên Úc bị Phá Lục Hàn Bạt Lăng đánh bại ở Ngũ Nguyên, một cánh quân Ngụy do Lý Thúc Nhân soái lĩnh cũng thua trận ở Bạch Đạo. Triều đình đổi phái Lý Sùng làm Bắc thảo đại đô đốc, mệnh cho Phủ quân tướng quân Thôi Xiêm, Trấn quân tướng quân Quảng Dương vương Nguyên Thâm đều chịu sự chỉ huy của Sùng .

Tháng 7, Thôi Xiêm bị Phá Lục Hàn Bạt Lăng đánh cho đại bại ở Bạch Đạo, một ngựa chạy thoát. Bạt Lăng ra sức đánh Sùng, Sùng không thể chống nổi, đưa quân về Vân Trung, cùng nghĩa quân giằng co . Không lâu sau, dân trấn Nhu Huyền phát động khởi nghĩa, Mạc Chiết Đại Đề đánh chiếm Cao Bình, nổ ra khởi nghĩa Quan Lũng. Đến lúc này, toàn bộ Lục Trấn đã bị Trấn dân chiếm cứ.

Quan Lũng khởi binh
Sau khi Mạc Chiết Đại Đề bệnh mất, con trai thứ tư là Mạc Chiết Niệm Sinh kế tục cầm quân, rồi phái em trai Mạc Chiết Thiên Sinh đánh bại các cánh quân Ngụy của Nguyên Chí và Kỳ Châu thứ sử Bùi Phân Chi, chiếm lĩnh Kỳ Châu, Kính Châu, Lương Châu. Triều đình đổi phái Tiêu Bảo Dần và Thôi Duyên Bá thay thế Nguyên Tu xưng bệnh. Tháng giêng năm Chính Quang thứ 6 (525), Mạc Chiết Thiên Sinh đóng quân ở Hắc Thủy. Đôi bên ở Mã Ngôi giao chiến kịch liệt, nghĩa quân Mạc Chiết Niệm Sinh thua chạy, bị "bắt chém hơn 10 vạn" . Mạc Chiết Niệm Sinh lui về giữ Tiểu Lũng, quân Ngụy giành lại Lương Châu, thủ lĩnh nghĩa quân ở Nam Tần Châu là Hàn Tổ Hương bị Ích Châu thứ sử Ngụy Tử Kiện đánh bại giết chết, một thủ lĩnh khác là Trương Trường Mệnh đầu hàng Tiêu Bảo Dần.

Tháng 4, thủ lĩnh nghĩa quân Cao Bình là Hồ Sâm sai bọn đại tướng Mặc Kỳ Sửu Nô, Túc Cần Minh Đạt tấn công Kính Châu, đánh bại đại quân của Tiêu Bảo Dần và Thôi Duyên Bá, Tiêu Bảo Dần đành phải lui về giữ An Định.

Phá Lục Hàn Bạt Lăng thất bại
Tháng 2 năm Chính Quang thứ 6 (525), Hồ thái hậu phái sứ giả đưa lễ vật đi Nhu Nhiên, yêu cầu trợ giúp dẹp loạn. Nhu Nhiên thủ lĩnh A Na Côi soái 10 vạn quân tây tiến bức đến Ốc Dã trấn , liên tiếp chiến thắng, khiến cho nghĩa quân Lục Trấn đại bại. Triều đình cũng phái Nguyên Thâm soái quân từ Bình Thành xuất phát, tấn công Hoài Sóc.

Tháng 6, Nguyên Thâm bị Phá Lục Hàn Bạt Lăng đánh bại ở Ngũ Nguyên, buộc phải chạy về phía đông. Nguyên Sâm thay đổi sách lược, tiến hành phân hóa chiêu hàng nghĩa quân. Sách lược này bắt đầu cho thấy hiệu quả, Khiết Liệt Hà soái 3 vạn người đầu hàng. Nguyên Thâm lại thừa cơ Bạt Lăng tập kích Khiết Liệt Hà mà bày sẵn mai phục, đánh bại Bạt Lăng . Bạt Lăng vượt sông trốn thoát , quân Ngụy bắt 20 vạn quân dân của Lục Trấn phân phối cho 3 châu Doanh, Ký, Định thuộc Hà Bắc. Tháng 7, Hiếu Minh Đế đổi niên hiệu là Hiếu Xương.

Hà Bắc khởi binh
Sau khi 20 vạn Trấn dân được an trí tại ở 3 châu thì Hà Bắc gặp lũ lụt, khắp nơi không có gì ăn, xuất hiện hiện tượng bỏ trốn .

Tháng 8 năm Hiếu Xương đầu tiên (525), Nhu Huyền trấn binh Đỗ Lạc Chu tụ chúng ở Thượng Cốc khởi sự . Tháng 9, triều đình phái U Châu thứ sử Thường Cảnh và U Châu đô đốc Nguyên Đàm trấn áp, Thường Cảnh từ Lư Long tái đến Quân Đô quan, đều đặt quân phòng thủ những nơi hiểm yếu .

Năm Hiếu Xương thứ 2 (526), thú tướng các nơi Thạch Li, Lục Thành, Giải Diêm thuộc An Châu khởi binh hưởng ứng Đỗ Lạc Chu. Đỗ Lạc Chu tập hợp binh lực tiến đánh Nguyên Đàm ở Cư Dung quan, thành bị hạ, Nguyên Đàm suốt đêm chạy trốn. Đồng thời, Tiên Vu Tu Lễ lãnh đạo Trấn dân Lục Trấn ở Định Châu tạo phản, đặt niên hiệu là Lỗ Hưng, bị Đô đốc Dương Tân đánh bại, buộc phải chạy về phía đông .

Tháng 4, Đỗ Lạc Chu tiến công Kế Thành (nay là Bắc Kinh), đánh bại Đô đốc Lý Cư, nhưng lại bị Thường Cảnh tập kích, bị bức lui về Thượng Cốc .

Tháng 5, Đỗ Lạc Chu phái bộ tướng Tào Hột Chân tiến công Kế Nam, nhưng vào tháng 7, Tào Hột Chân bị bộ tướng của Thường Cảnh là Vu Vinh đánh bại, Đỗ Lạc Chu cũng thua trận ở Phạm Dương .

Tháng 8, Tiên Vu Tu Lễ bị bộ hạ là Nguyên Hồng Nghiệp giết chết, Nguyên Hồng Nghiệp lại bị Cát Vinh giết chết. Tháng 9, Cát Vinh đánh bại quân Ngụy do Nguyên Sâm, Nguyên Dung chỉ huy ở Bạch Ngưu La, Nguyên Dung bị giết. Sau đó Nguyên Sâm cũng bị kỵ binh của Cát Vinh giết chết ở Bác Lăng .

Tháng giêng năm Hiếu Xương thứ 3 (527), Cát Vinh đánh hạ Ân Châu; tháng 11, đánh hạ Ký Châu; tháng 12 đánh bại Nguyên Tử Ung và Bùi Diễn, uy hiếp Nghiệp Thành .

Tháng giêng năm Vũ Xương đầu tiên (528), Đỗ Lạc Chu đánh hạ 2 châu Định, Doanh .

Tháng 2, Cát Vinh giết chết Đỗ Lạc Chu, rồi thống lĩnh quân đội của ông ta . Lúc này lực lượng của nghĩa quân phát triển lên đến mấy chục vạn người. Đồng thời, khởi nghĩa nổ ra ở Sơn Đông, vào tháng 6, Hình Cảo tự lập làm Hán vương, đổi niên hiệu là Thiên Thống (sau đó bị Nguyên Thiên Mục và Nhĩ Chu Triệu trấn áp). Nhiều nơi nhân dân nổi dậy phản kháng chính quyền Bắc Ngụy.

Tháng 6 năm Vũ Thái đầu tiên (528), Nhĩ Chu Vinh sau khi gây ra sự kiện Hà Âm, điều động 4 lộ đại quân, 36 vạn người , tiến đánh nghĩa quân. Tháng 8, Nhĩ Chu Vinh soái 7000 (có thuyết là 7 vạn) tinh kị tập kích từ phía sau, lợi dụng nhược điểm nghĩa quân bày trận rời rạc, nhanh chóng đánh phá đối thủ, bắt sống Cát Vinh đưa về Lạc Dương chém đầu.

Tháng 12, tàn dư của Cát Vinh là Hàn Lâu tụ chúng khởi sự ở U Châu thuộc Hà Bắc, bị thủ hạ của Nhĩ Chu Vinh là Hầu Uyên trấn áp.

Quan Trung loạn lạc
Năm Hiếu Xương thứ 2 (526), Hồ Sâm bị thủ hạ của Phá Lục Hàn Bạt Lăng là Phí Luật giết chết. Quân đội của ông ta do Mặc Kỳ Sửu Nô thống lĩnh .

Tháng giêng năm thứ 3 (527), Mặc Kỳ Sửu Nô đánh bại Tiêu Bảo Dần. Trong khi đó, Mạc Chiết Niệm Sinh phát động phản kích, liên tiếp chiếm lĩnh đông Tần Châu, Kỳ Châu, U Châu (châu trị nay là huyện Ninh, Cam Túc), Bắc Hoa Châu, Ung Châu (châu trị nay là Tây An),, Đồng Quan , thanh thế lớn mạnh.

Tháng 3, triều đình tuyên bố "trong ngoài giới nghiêm", rồi Hoàng đế hạ chiếu muốn ngự giá thân chinh (nhưng không hề thi hành). Về sau đại quân Bắc Ngụy tiến chiếm Đồng Quan, tháng 9, Mạc Chiết Niệm Sinh bị bộ tướng Đỗ Sán giết chết, Đỗ Sán đầu hàng triều đình, quân đội của Niệm Sinh đi theo Mặc Kỳ Sửu Nô.

Nhưng Tiêu Bảo Dần sợ triều đình trách tội mình chinh thảo bất lực, nên tạo phản . Hiếu Minh đế phái Thượng thư bộc xạ Trưởng Tôn Trĩ trấn áp, Tiêu Bảo Dần bị bộ tướng Hầu Chung Đức làm phản, bèn đầu hàng Mặc Kỳ Sửu Nô. Đến lúc này, khu vực Quan Trung đã nằm dưới sự khống chế của loạn quân Lục Trấn.

Tháng 7 năm Vĩnh An thứ 6 (528), Mặc Kỳ Sửu Nô xưng đế, đặt niên hiệu là Thần Thú .

Tháng giêng Vĩnh An thứ 3 (530), Nhĩ Chu Vinh dùng Nhĩ Chu Thiên Quang làm Đại đô đốc soái quân trấn áp khởi nghĩa Quan Trung. Tháng 3, Mặc Kỳ Sửu Nô soái quân tiến công Kỳ châu, lại phái bộ tướng Uất Trì Bồ Tát đem quân tiến công Vũ Công, tướng Ngụy là Hạ Bạt Nhạc đánh bại Uất Trì Bồ Tát, Mặc Kỳ Sửu Nô đành đình chỉ tiến công Kỳ châu. Tháng 7, Nhĩ Chu Thiên Quang dùng kế của Hạ Bạt Nhạc, đánh tiếng hưu chỉnh quân đội, Mặc Kỳ Sửu Nô tin là thật, thả cho nghĩa quân đóng đồn cày cấy. Quân Ngụy thừa cơ tập kích, đánh bại nghĩa quân. Mặc Kỳ Sửu Nô bị bắt ở Lương Châu, phản tướng Tiêu Bảo Dần cũng bị bắt.

Nhà Bắc Ngụy bình định Quan Trung, Lục trấn khởi nghĩa xem như hoàn toàn bị dập tắt.

Chú thích

Tham khảo
 Ngụy thư
 Bắc sử
 Tư trị thông giám

Xem thêm
 Trần Dần Khác, Ngụy Tấn Nam Bắc triều sử giảng diễn lục (Vạn Thằng Nam chỉnh lý) Hoàng Sơn thư xã, 2000
 Đỗ Sĩ Đạc, Bắc Ngụy sử, Nhà xuất bản Sơn Tây Cao Hiệu Liên Hiệp, 1992
 Trâu Kỷ Vạn, Trung Quốc thông sử: Ngụy Tấn Nam Bắc triều sử, Nhà xuất bản Cửu Châu, 2009

Lục Trấn khởi nghĩa