title: Xa lộ Liên tiểu bang 70

text:
Xa lộ Liên tiểu bang 70 (tiếng Anh: Interstate 70 hay viết tắt là I-70) là một xa lộ liên tiểu bang đông-tây tại Hoa Kỳ.  Nó chạy từ Xa lộ Liên tiểu bang 15 gần Cove Fort, Utah đến một khu đậu xe riêng và sử dụng xe công cộng gần thành phố Baltimore, Maryland. Nó là một dự án đầu tiên của Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang tại Hoa Kỳ. I-70 gần như đi theo vết đường mòn của Quốc lộ Hoa Kỳ 40 (và cũng là quốc lộ củ ở phía đông Rặng Thạch Sơn. Phía tây Rặng Thạch Sơn, xa lộ I-70 được hình thành từ nhiều xa lộ khác nhau.  I-70 là xa lộ liên tiểu bang dài thứ năm sau I-90, I-80, I-40, và I-10.

Việc xây dựng I-70 tại tiểu bang Colorado và Utah được xem là một kỳ công kỹ thuật khi con đường đi qua Đường hầm Eisenhower, Thung lũng Glenwood, và San Rafael Swell. Đường hầm Eisenhower là điểm cao nhất trong Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang với độ cao là .

Các đoạn của xa lộ tại tiểu bang Missouri và Kansas đã từng được tuyên bố là xa lộ liên tiểu bang đầu tiên tại Hoa Kỳ. Mặc dù có tranh cãi, Cơ quan Quản trị Xa lộ Liên bang Hoa Kỳ đã tuyên bố rằng đoạn đường của I-70 đi qua Thung lũng Glenwood, được hoàn thành năm 1992, là mảng cuối cùng trong Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang thông xe như ban đầu đã hoạch định.

Mô tả xa lộ

Utah
Xa lộ Liên tiểu bang 70 bắt đầu ở một nút giao thông lập thể với Xa lộ Liên tiểu bang 15 gần Cove Fort. Đi về hướng đông, I-70 đi qua giữa hai dãy núi Tushar và Pahvant qua thung lũng sâu và hẹp Clear Creek và chạy xuống vào Thung lũng Sevier. Tại đây, I-70 phục vụ Richfield, thị trấn duy nhất có trên vài trăm người dọc theo lộ trình của nó qua tiểu bang Utah. Ngay khi rời thung lũng gần Salina, I-70 vượt Đỉnh núi Salina cao  và rồi đi qua một địa hình lớn có tên gọi là San Rafael Swell.

Trước khi xây dựng I-70, khu vực đồi cao này không có lối vào và gần như chưa được con người khám phá. Ngay khi đoạn đường dài khoảng  được thông xe năm 1970, nó trở thành đoạn đường dài nhất trong Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang không có các dịch vụ như trạm dừng chân/vệ sinh, trạm xăng, xưởng sửa xe và cũng là xa lộ đầu tiên tại Hoa Kỳ được xây dựng hoàn toàn trên một con đường mới từ khi Xa lộ Alaska được xây dựng. Nó cũng trở thành mảng dài nhất của xa lộ liên tiểu bang được thông xe một lượt. Mặc dù được thông xe năm 1970, đoạn này không chính thức hoàn thành cho đến năm 1990 khi cầu thép hình cung thứ hai bắt qua Thung lũng sâu và hẹp Eagle được thông xe.

Từ khi xây dựng I-70, khu vực đồi cao này mới được khám phá vì vẻ đẹp hoang vắng của nó. Khu vực đồi cao này kể từ đó đã được đề cử thành Công viên quốc gia và/hay Tượng đài Quốc gia Hoa Kỳ trong nhiều dịp. Nếu khu vực này được chính thức công nhận thì đây là lần đầu tiên một công viên quốc gia Hoa Kỳ mang ơn một xa lộ liên tiểu bang để được tồn tại.  Phần lớn các lối ra trong đoạn đường này là nơi ngắm cảnh, dừng chân/vệ sinh, nơi thử phanh xe, và nhánh đường dành cho xe tải bị tuộc phanh sử dụng (runaway truck ramp: nhánh đường này xây đặc biệt ở vị trí xuống dốc, có độ dốc đi lên cao để giúp xe tải tuộc dốc dừng lại). Chỉ có một số ít lối ra thông thường vì khu vực này gần như không có người ở.

I-70 ra khỏi khu vực đồi cao này gần thành phố Green River. Từ thành phố Green River đến ranh giới tiểu bang Colorado, I-70 đi theo rìa phía nam của Các vách đá Book.

Colorado

Từ tiểu bang Utah đi vào, I-70 chạy thấp xuống vào Thung lũng Grand nơi nó gặp Sông Colorado. Sông cung cấp một con đường đi lên rìa phía tây của Rặng Thạch Sơn. Tại đây, I-70 phục vụ vùng đô thị Grand Junction trước khi đi qua địa hình nhiều đồi núi hơn.

Đoạn cuối của I-70 được hoàn thành là đoạn dài 15 dặm (24 km) nằm trong thung lũng sâu và hẹp có tên Glenwood Canyon. Đoạn này hoàn thành năm 1992 và là một kỳ tích kỹ thuật vì có địa hình cực kỳ khó khăn và khoảng đất hẹp nằm trong thung lũng hẹp và sâu này. Con đường bắt buộc có những góc uốc lượn gắt hơn bình thường so với tiêu chuẩn của một xa lộ liên tiểu bang.  Việc xây dựng bị trì hoãn nhiều năm vì có nhiều mối quan tâm về môi trường. Những khó khăn gặp phải khi xây dựng con đường này trong thung lũng hẹp và sâu càng thêm phức tạp bởi sự thật là một đường sắt nằm trên bờ phía nam và nhiều dự án xây dựng tạm thời phải được thực hiện để giữ cho Quốc lộ Hoa Kỳ 6 thông xe vào thời điểm đó vì đây là con đường đông-tây duy nhất trong khu vực. Phần lớn xa lộ được xây trên cao so với Sông Colorado. Tốc độ giới hạn tại đoạn này là 50 dặm một giờ (80 km/h) vì tầm nhìn xa giới hạn và có những khúc quanh gắt. Mối quan tâm lớn nhất là làm sao không tàn phá hệ sinh thái địa phương trong lúc xây dựng con đường này. Điểm đáng lưu ý là tất cả các khu dừng chân/vệ sinh trong đoạn này đều sử dụng nước tái chế.

Đường hầm Tưởng niệm Eisenhower–Johnson, đường hầm bộ cao nhất tại Bắc Mỹ và cũng là đường hầm dài nhất được xây dựng trong chương trình xa lộ liên tiểu bang, đi qua Đường phân thủy Bắc Mỹ.  Vì sự tồn tại của đường hầm nên I-70 là một trong ít con lộ nối các khu giải trí trượt tuyết như Núi Copper, Lạch Beaver và Vail với thành phố Denver và xa lộ này có khả năng được mở thông xe hơn là những con lộ khác (mùa đông có thể vẫn còn được mở).  Sau khi đi qua địa hình đồi núi, I-70 đi qua thành phố Denver và giao cắt với Xa lộ Liên tiểu bang 25.  Rồi Denver, I-70 đi qua các đồng bằng rộng lớn xuyên suốt phía đông tiểu bang Colorado trước khi vào tiểu bang Kansas.

Xe đạp được phép dùng lề xa lộ tại nhiều phần trong tiểu bang Colorado; đây là một trong số ít đoạn đường trong Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang cho phép xe không động cơ sử dụng.

Khi rời Rặng Thạch Sơn, người lái xe có thể nhìn thấy chân trời thành phố Denver trong ngày nắng trong. Từ đây vẫn còn một đoạn dài trên  có độ dốc lớn trước khi đến thành phố. Có nhiều biển cảnh báo về độ dốc cho người lái xe.

Kansas
Từ tiểu bang Colorado, I-70 vào vùng đồng cỏ, đất nông trại, và những ngọn đồi chập trùng của tiểu bang Kansas. Đoạn này của I-70 là đoạn đường đầu tiên được tráng nhựa và hoàn tất trong Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang.  Nó có biệt danh là "đường phố chính của Kansas" vì xa lộ này kéo dài từ ranh giới phía tây đến ranh giới phía đông dài  và đi qua phần lớn các thành phố chính yếu của tiểu bang.

  Tại Salina, I-70 giao cắt với I-135, "xa lộ nhánh ngắn" dài nhất trong Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang, hình thành đầu phía bắc của I-135.

Tại Topeka, I-70 giao cắt với I-470, hai lần. Tại điểm giao cắt phía đông, Xa lộ thu phí Kansas nhập vào và vì vậy I-70 trở thành một xa lộ thu phí. Đây là một trong số hai đoạn duy nhất I-70 có thu phí (đoạn còn lại là một phần của Xa lộ thu phí Pennsylvania.) I-70 mang biển dấu này từ thành phố Topeka đến Kansas City, điểm đầu phía đông của xa lộ thu phí. Phần thu phí kết thúc gần Bonner Springs, ngay phía tây Kansas City.  Cũng có một xa lộ con thứ ba tại thành phố Topeka là I-335, chạy từ I-470 về phía nam gặp I-35 trong thị trấn của Flint Hills là Emporia. Ngay khi đi qua trạm thu phí Bonner Springs, I-70 đi qua I-435 lần đầu tiên. I-435 tạo điều kiện cho người lái xe đi tránh xe cộ tại phố chính vì nó đi quanh bên ngoài vùng đô thị Kansas City. Khoảng nửa đường từ Topeka đến Kansas City, I-70 đi qua Lawrence (là nơi có Đại học Kansas). Xa hơn phía dưới xa lộ trong thành phố Kansas City, khoảng  trước khi đến Xa lộ cao tốc Đường 18, I-70 giao cắt lại với một xa lộ con khác.  Đó là I-635, chạy từ I-35 là điểm đầu phía nam của nó lên tới I-29, khoảng  phía bên kia Sông Missouri là đầu phía bắc của nó. Từ I-635 đến qua khỏi Lối ra Phố số 7 (Quốc lộ Hoa Kỳ 169), I-70 chạy gần khu vực kho bãi của hệ thống đường sắt Union Pacific.  Tại đây, I-670 xuất phát, tạo một con đường trực tiếp hơn mà sau đó gặp lại I-70 cách đó khoảng vài dặm ở phía đông trong tiểu bang Missouri. Xa lộ đi qua các bến bãi củ và bến bãi đường sắt khi nó vượt qua Sông Kansas vào trong phố chính Kansas City, Missouri.

Missouri

Sau khi vào tiểu bang Missouri. Nó gặp một vành đai gồm nhiều xa lộ cao tốc, có tên gọi là "Alphabet Loop" mà gồm có I-70 cũng như I-35, I-670, U.S. 24, U.S. 40, U.S. 71, và U.S. 169. Tại phần phía nam của vành đai này, I-670 đi trực diện qua phố chính trong khi I-70 đi tránh các tòa nhà cao tầng chừng vài dãy phố ở phía bắc nằm gần Sông Missouri.  I-670 đi hướng tây được cắm biển là xa lộ tùy chọn của I-70. Đây là xa lộ liên tiểu bang tùy chọn thường trực duy nhất tại Hoa Kỳ.  Đa số các xa lộ liên tiểu bang trong vành đai này nằm ở vị trí dặm thứ hai của chúng, vì vậy tất cả các lối ra (không cần biết là xa lộ liên tiểu bang nào) đều được đánh số 2 và mang hậu tố bằng bất cứ mẫu tự nào trừ I, O, và Z (vì có nhiều ngã ra nằm trong dặm thứ hai của các xa lộ nên lối ra đầu tiên được đánh số là 2A, kế tiếp là 2B, 2C, 2D,...).

Đoạn đường của I-70 tại phố chính Kansas City gần như là đường ranh địa giới phía nam của thành phố khi nó được hợp nhất vào năm 1853. Hai cầu dành cho xe hơi đầu tiên tại tiểu Missouri được dùng để đánh dấu các ranh giới ban đầu của thành phố: Cầu Broadway (Kansas City) (Quốc lộ Hoa Kỳ 169) là ranh giới phía tây trong khi đó Cầu Heart of America (Xa lộ 9) là ranh giới phía đông. Một nơi giao cắt đánh chú ý là lần thứ hai I-70 gặp lại I-435 (lần thứ nhất trong tiểu bang Kansas). Điểm giao cắt cuối cùng ngay trong vùng đô thị Kansas City là với I-470 tại Independence.

Sau khi đi qua Kansas City, I-70 đi đoạn đường dài qua tiểu bang Missouri từ tây sang đông. Nó đi qua thành phố lớn nhất nằm giữa Kansas City và St. Louis là Columbia.  Thành phố này nằm tại điểm giữa của hai thành phố lớn và là nơi có Đại học Missouri.  Địa hình là các ngọn đồi và dốc đứng chạy dài trùng điệp gần các con sông. I-70 cũng vượt qua Sông Missouri hai lần tại Rocheport, khoảng  ở phía tây Columbia, và tại St. Charles, khoảng  ở phía tây bắc St. Louis.  Dần dần I-70 đi vào vùng đô thị St. Louis và Quốc lộ Hoa Kỳ 40 tách ra đi về phía nam cùng với Quốc lộ Hoa Kỳ 61.  Cuối năm 2009, con lộ giao cắt được nâng cấp lên chuẩn xa lộ liên tiểu bang cùng lúc hoàn thành công việc đại tu Xa lộ Liên tiểu bang 64.  Sau nút giao thông lập thể này, I-70 giao cắt hai xa lộ con: I-270 và I-170.  Sau đó, I-70 hướng vào địa giới thành phố St. Louis.  Nó tiếp tục đi về hướng nam rồi giao cắt với I-64, U.S. 40, và I-55. i-55 lúc đó trở thành xa lộ chạy trùng với I-70 khi chúng hướng về phía đông để qua Sông Mississippi bằng Cầu Poplar Street.

Illinois
Sau khi qua Cầu Poplar Street, I-64 tách ra trong khi đó I-55 và I-70 vẫn chạy trùng nhau. Khi chúng giao cắt với I-270 thì I-55 vẫn sử dụng cột mốc dặm tính từ Cầu Poplar Street trong khi đó I-70 đi về hướng đông bằng con đường của I-270 và sử dụng cột mốc dặm của I-270.

I-70 sẽ được dời từ Cầu Poplar Street đến một cây cầu mới hiện đang được xây dựng qua Sông Mississippi, ở phía bắc phố chính St. Louis, dự tính sẽ được hoàn thành vào năm 2015.

I-70 đi qua vô số các quận lị trong tiểu bang Illinois. Trong số đó có Vandalia, thủ phủ tiểu bang từ 1818 đến 1839. Nó chạy trùng với Xa lộ Liên tiểu bang 57 quanh thành phố Effingham và rồi đi về phía đông đến tiểu bang Indiana.

Indiana

I-70 vào tiểu bang Indiana ngay phía tây Terre Haute và rồi qua Sông Wabash trước khi đi qua phía nam thành phố đó. Sau khi đi qua nhiều dặm đường có địa hình trùng điệp trong vùng nông thôn phía tây của miền trung tiểu bang Indiana, xa lộ đến vùng đô thị lớn Indianapolis.

Lối chính vào Sân bay Quốc tế Indianapolis được dời đến lối ra số 68 trên I-70 vào ngày 11 tháng 11 năm 2008.

Ngay khi đến gần khu thương mại trung tâm của thành phố thủ phủ của tiểu bang Indiana, bộ mặt của Sân vận động Lucas Oil và khách sạn mới xây năm 2011 là JW Marriott Indianapolis cùng với nền trời thành phố đóng vai là bối cảnh chi phối cả quang cảnh ở phía bắc xa lộ. Sau khi đi qua phía nam tổng hành dinh thế giới của công ty Eli Lilly & Co., I-70 và I-65 có một đoạn ngắn trùng nhau qua phía đông của phố chính thành phố Indianapolis.

Đáng lưu ý ở đây là các xa lộ liên tiểu bang 2-chữ số khác phục vụ thành phố Indianapolis đều không chạy đến trung tâm thành phố. Kết quả là, người lái xe trên I-70 phải dùng xa lộ vành đai I-465 để đến I-69 mà không phải rời hệ thống xa lộ liên tiểu bang.

Sau khi đi qua phần lớn phía cận đông bắc thành phố Indianapolis, I-70 lần nữa gặp lại xa lộ vành đai I-465. I-70 tiếp tục đi về phía đông từ điểm này, đầu tiên đi qua vùng ngoại ô của thành phố Indianapolis, rồi sau đó đi vào vùng nông thôn phía đông của miền trung tiểu bang Indiana. Nó đi qua phía nam của thành phố New Castle. Ngay khi đến khu vực thành phố Richmond, U.S. 35 nhập vào I-70 ngay trước khi cả hai xa lộ rồi tiểu bang và đi vào tiểu bang Ohio.

Ohio
Xa lộ Liên tiểu bang 70 vào tiểu bang Ohio ngay phía đông nút giao thông lập thể với U.S. 40 tại thành phố Richmond, Indiana. Tiếp tục đi hướng đông, I-70 giao cắt với Xa lộ Liên tiểu bang 75 ở phía bắc thành phố Dayton, theo sau là I-675 nằm trên phía đông của Dayton. Springfield là thành phố kế tiếp. Đây là nơi có Công viên Tiểu bang Buck Creek.

Sau đó, I-70 gặp thành phố lớn nhất tại tiểu bang Ohio là Columbus. Columbus có ranh giới tạo bởi I-270, và gần như có trung tâm nằm quanh điểm giao cắt giữa I-70 và I-71. Xa lộ Liên tiểu bang 670 nối Sân bay Quốc tế Port Columbus với I-270, I-71, và I-70. Phía đông Columbus, I-70 đi qua Zanesville và tiếp tục đến Cambridge nơi nó giao cắt với Xa lộ Liên tiểu bang 77. Tiếp tục đi về phía tiểu bang West Virginia, I-70 giao cắt với Xa lộ Liên tiểu bang 470 ngay phía đông St. Clairsville. I-470 chính yếu được sử dụng cho xe cộ chạy xuyên suốt và để tránh xe cộ trong dịp Lễ hội Đèn ở khu vực Công viên Oglebay.

West Virginia

Một phần của I-70 tại West Virginia đi qua Sông Ohio tại Wheeling và chạy qua Đường hầm Wheeling. I-70 chỉ có một làn xe thông suốt cho mỗi chiều tại đường hầm. Một nút giao thông lập thể được dự tính xây dựng nhưng chưa bao giờ hoàn thành bên phía đông Đường hầm Wheeling. Ngay khi nhập với I-470, I-70 chạy lên đồi về phía Dallas Pike, West Virginia. Đoạn này được gọi là "Đồi Hai dặm", có nhiều vụ tại nạn xe cộ xảy ra ở phía chân đồi. I-70 đã mang đến sự phát triển lớn tại Quận Ohio, quận duy nhất mà xa lộ này đi qua tại West Virginia trong vài năm trước đây. Bên phía bắc xa lộ, một khu mỏ củ đang được phát triển thành một khu vực bán lẻ có tên là the Highlands. Đoạn đường này của I-70 là đoạn ngắn nhất của I-70 đi qua bất cứ tiểu bang nào khác.  Nó chỉ dài khoảng  từ Sông Ohio đến ranh giới Pennsylvania.

Pennsylvania
Ban đầu I-70 được dự tính đi qua phố chính của thành phố Pittsburgh, Pennsylvania nhưng hiện nay đi qua các khu ngoại ô của thành phố; con đường của nó được dự tính trước đây về sau được hợp nhất vào I-376 cũng như một phần của I-76 và I-79.

I-70 cũng trùng với I-79 gần khu ngoại ô của thành phố Pittsburgh là Washington, Pennsylvania khoảng .

Đoạn dài 38 dặm (61 km) của I-70 giữa Washington, Pennsylvania và New Stanton, Pennsylvania là đoạn dưới chuẩn xa lộ liên tiểu bang. Đoạn này từng là Xa lộ Pennsylvania 71. Đặc điểm của nó gồm có các khúc cong gắt, tầm nhìn xa có giới hạn, lề đường hẹp và thiếu làn xe nhập vào tại các nút giao thông lập thể. Tốc độ giới hạn cho đoạn này là 55 dặm một giờ (90 km/h)

Từ khu ngoại ô của thành phố Pittsburgh là New Stanton đến Breezewood, I-70 trùng với I-76 và Xa lộ thu phí Pennsylvania.  Đây là một trong số hai đoạn đường có thu phí trên I-70 (đoạn kia nằm trong tiểu bang Kansas).

Người lái xe trên I-70 gần Breezewood, Pennsylvania phải rời xa lộ cao tốc này và lái xe vài dãy phố trên Quốc lộ Hoa Kỳ 30 qua vài đèn giao thông trước khi quay trở lại xa lộ cao tốc. Đoạn này của I-70 là một trong số ít đoạn đứt thuộc Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang.

I-70 tiếp tục gần như đi về hướng nam đến ranh giới tiểu bang Maryland sau khi rời Xa lộ thu phí I-76/Pennsylvania tại Breezewood.

Maryland
Tại Maryland, Xa lộ Liên tiểu bang 70 chạy từ ranh giới tiểu bang Pennsylvania gần Hancock về phía đông qua phần trung tâm của tiểu bang về phía thành phố Baltimore, men theo con đường của Quốc lộ Hoa Kỳ 40. Đây là xa lộ then chốt đông-tây tại tiểu bang, phục vụ các thành phố Hagerstown và Frederick và đi tránh ngang Ellicott City. Phía đông Frederick, xa lộ ban đầu được đặt tên là Xa lộ Liên tiểu bang 70N. Xa lộ phục vụ thành phố Washington D.C. qua ngã Xa lộ Liên tiểu bang 270 mà trước đây có lần được đặt tên là Xa lộ Liên tiểu bang 70S. Đặc biệt, Xa lộ Liên tiểu bang 70 phục vụ không chính thức một nhánh của hệ thống trung chuyển có tên là Washington Metro tại Shady Grove qua ngã Xa lộ Liên tiểu bang 370.

I-70 được dự tính kết thúc tại Xa lộ Liên tiểu bang 95 tại Baltimore, nhưng vì có sự phản đối của cư dân địa phương nên nó chỉ được xây dựng đến Xa lộ Maryland 122 (Xem phần lịch sử dưới đây).

Lịch sử
Ngoài việc là xa lộ liên tiểu ban đầu tiên nhận hợp đồng xây đường tráng nhựa, I-70 cũng có nhiều điều dị thường khác nữa:

Đầu phía tây

Như được đề xuất ban đầu, điểm đầu phía tây của I-70 là tại thành phố Denver, Colorado. Hai tiểu bang Utah và Colorado làm áp lực với chính phủ liên bang nới rộng dự án để I-70 dài hơn về phía tây. Theo hai tiểu bang này, một con lộ nối trực tiếp giữa Denver, Colorado và Thành phố Salt Lake là quan trọng đối với một hệ thống xa lộ hiệu quả. Lời đề nghị là con đường này đi theo con đường mà bây giờ là Quốc lộ Hoa Kỳ 6 đi về phía tây và nối với Xa lộ Liên tiểu bang 15 tại Spanish Fork, Utah. Những chuyên gia lập kế hoạch của liên bang (bị phía quân đội gây ảnh hưởng) đồng ý nới rộng con đường của I-70 nhưng không phục vụ Thành phố Salt Lake. Quân đội muốn xa lộ này nối liền miền nam California với Đông Bắc Hoa Kỳ hơn. Kết quả đưa đến việc xây con đường đi qua vùn đồi núi hiểm trở có tên San Rafael Swell và kết thúc tại Cove Fort. Nhiều người lái xe tính I-70 như một phần trong chuyến hành trình xuyên quốc gia của họ giữa Thành phố New York và Los Angeles (mà có thể đến I-70 qua các xa lộ liên tiểu bang khác).

Đầu phía đông
Vì có những cuộc chống đối xây xa lộ tại vùng thành phố Baltimore nên một phần của Xa lộ Liên tiểu bang 70 nằm ở phía đông Xa lộ Maryland 122 chưa được xây dựng đến điểm đầu phía đông của nó, được dự tính là nằm trên Xa lộ Liên tiểu bang 95 trong địa giới thành phố Baltimore.

Các xa lộ giao cắt chính
Xa lộ Liên tiểu bang 15 tại Cove Fort, Utah
Xa lộ Liên tiểu bang 76 tại Arvada, Colorado
Xa lộ Liên tiểu bang 25 tại Denver, Colorado
Xa lộ Liên tiểu bang 225 tại Aurora, Colorado
Xa lộ Liên tiểu bang 135 gần Salina, Kansas
Xa lộ Liên tiểu bang 435 gần Bonner Springs, Kansas
Xa lộ Liên tiểu bang 635 tại trung Kansas City, Kansas
Xa lộ Liên tiểu bang 35 tại Kansas City, Missouri (trùng nhau giữa lối ra 2A và 2H)
Xa lộ Liên tiểu bang 29 tại Kansas City, Missouri. I-29 bắt đầu/kết thúc tại nút giao thông lập thể phố chính
Xa lộ Liên tiểu bang 435 phía đông Kansas City, Missouri
Xa lộ Liên tiểu bang 470 tại Independence, Missouri
Xa lộ Liên tiểu bang 270 giữa điểm giao cắt Cầu Natural, Missouri và Champ, Missouri
Xa lộ Liên tiểu bang 170 gần Sân bay Quốc tế Lambert-St. Louis
Xa lộ Liên tiểu bang 44/Xa lộ Liên tiểu bang 55/Xa lộ Liên tiểu bang 64 tại St. Louis, Missouri. Tất cả bốn xa lộ nhập tại đây để vượt Sông Mississippi qua ngã Cầu Poplar Street là cầu mang cả Quốc lộ Hoa Kỳ 40.
Xa lộ Liên tiểu bang 64 tại East Saint Louis, Illinois (trong khi vẫn còn trùng với Xa lộ Liên tiểu bang 55)
Xa lộ Liên tiểu bang 255 phía tây Collinsville, Illinois (tỏng khi vẫn còn trùng với Xa lộ Liên tiểu bang 55)
Xa lộ Liên tiểu bang 55/Xa lộ Liên tiểu bang 270 gần Troy, Illinois.
Xa lộ Liên tiểu bang 57 tại Effingham, Illinois (trùng khoảng 6 dặm (10 km))
Xa lộ Liên tiểu bang 74/Xa lộ Liên tiểu bang 465 nằm phía tây Indianapolis, Indiana
Xa lộ Liên tiểu bang 65 tại Indianapolis, Indiana (trùng khoảng 2 dặm (3 km))
Xa lộ Liên tiểu bang 465 trên phía đông Indianapolis, Indiana
Xa lộ Liên tiểu bang 75 gần Dayton, Ohio
Xa lộ Liên tiểu bang 675 giữa Dayton, Ohio và Springfield, Ohio
Xa lộ Liên tiểu bang 270 trên phía tây Columbus, Ohio
Xa lộ Liên tiểu bang 71 tại Columbus, Ohio (trùng khoảng 2 dặm (3 km))
Xa lộ Liên tiểu bang 270 trên phía tây Columbus, Ohio
Xa lộ Liên tiểu bang 77 tại Cambridge, Ohio
Xa lộ Liên tiểu bang 79 tại Washington, Pennsylvania
Xa lộ Liên tiểu bang 76 tại New Stanton, Pennsylvania. Chúng vẫn nhập với nhau cho đến Breezewood, Pennsylvania (khoảng chừng 88 dặm (142 km)).  Trong lúc chạy trùng, chúng là một phần của Xa lộ thu phí Pennsylvania; vì thế, đây là một đoạn thu phí của cả hai xa lộ liên tiểu bang.
Xa lộ Liên tiểu bang 99 tại Bedford, Pennsylvania (không có chỗ kết nối trực tiếp giữa xa lộ cao tốc với xa lộ cao tốc)
Xa lộ Liên tiểu bang 68 tại Hancock, Maryland
Xa lộ Liên tiểu bang 81 gần Hagerstown, Maryland
Xa lộ Liên tiểu bang 270 tại Frederick, Maryland
Xa lộ Liên tiểu bang 695 gần Baltimore, Maryland

Các xa lộ phụ
I-70 có một trong số những đoạn đường gần nhau nhất giữa hai xa lộ liên tiểu bang phụ riêng biệt nhưng mang cùng một con số xa lộ liên tiểu bang phụ. I-470 gần Topeka, Kansas và I-470 trên phía đông Kansas City, Missouri chỉ cách nhau khoảng . Kỷ lục này bị qua mặt bởi I-291 quanh Hartford, Connecticut và I-291 gần Springfield, Massachusetts, chỉ cách nhau khoảng .

Các xa lộ phụ hay xa lộ con của I-70 như sau:
I-270 là một xa lộ ngắn nối liền I-70 và I-25 tại Denver, Colorado. Nó cũng mang cả Quốc lộ Hoa Kỳ 36 trong suốt chiều dài của nó.
I-470 là một xa lộ vòng quanh phía nam của Topeka, Kansas.
I-670 là một xa lộ tùy chọn của I-70 trong Kansas City, Kansas và Kansas City, Missouri.
I-470 là một xa lộ nối liền I-70 và I-435 tại đông nam Kansas City và Independence, Missouri.
I-170 là một xa lộ nối liền I-64 và I-270 trong Quận St. Louis, Missouri.
I-270 chạy vòng quanh quận và thành phố St. Louis, Missouri. Nó được I-255 phụ trợ thêm về phía đông.
I-270 là một xa lộ vành đai quanh Columbus, Ohio.
I-670 là một xa lộ dài 9,37 dặm, bắt đầu tại I-70 ở phía tây phố chính Columbus và kết thúc tại I-270 ở phía đông Columbus.
I-470 là một xa lộ tránh thành phố đi quanh phía nam thành phố Wheeling, West Virginia.
I-270 là một xa lộ nhánh ngắn đến Washington, D.C..  Trước đây nó được đặt tên là I-70S.
I-370 là một xa lộ nhánh ngắn đến Gaithersburg và Rockville, Maryland từ I-270.  Nó chưa bao giờ nối với I-70.
I-170 đáng lẽ ra là một xa lộ nhánh ngắn đi vào phố chính Baltimore, Maryland nhưng phần ngắn của nó được thông xe chưa bao giờ nối đến I-70 hay bất cứ xa lộ liên tiểu bang nào khác. Nó bị giải thể năm 1989, và được đặt tên là Quốc lộ Hoa Kỳ 40.

Tham khảo

 Rob Hiaasen, "Go west, young man: Like Horace Greeley’s famed advice, curious sign on I-70 beckons yonder," Baltimore Sun, ngày 4 tháng 6 năm 2007, available at http://www.baltimoresun.com/entertainment/custom/today/bal-lifestyle-gowest,0,2235720.story

Liên kết ngoài

 Route of Interstate 70 overlaid on Google Maps

70


title: Peter Carl Fabergé

text:
Peter Carl Fabergé, còn được biết đến là "Karl Gustavovich Fabergé" (Tiếng Nga: Карл Густавович Фаберже, sinh 30/5 [O.S. May 18] 1846 – mất 24/9/1920) là một nhà kim hoàn người Nga, nổi tiếng vì là người làm ra các quả trứng Fabergé nổi tiếng, dựa theo kiểu của trứng Phục sinh, nhưng sử dụng kim loại và đá quý quý hiếm.

Công ty của Faberge đã từng rất thành công ở Nga, là công ty kim hoàn lớn nhất của Nga. Cách mạng tháng 10 Nga nổ ra, công ty ông bị chính quyền cộng sản Nga quốc hữu hóa. Ông chạy sang Đức và chết vì suy tim tại Thụy Sĩ.

Tiểu sử
Peter Carl Fabergé có cha vốn là thợ kim hoàn có tiếng người Nga - Gustav Fabergé, trong khi mẹ của Peter lại là người Đan Mạch. Gustav Fabergé không chỉ có nền tảng học tập tại Saint Petersburg (Nga), ông còn theo học tại trường Đại học Dresden Arts và Crafts School (Đức), điều này tạo rất nhiều thuận lợi cho thiên hướng nghệ thuật sau này của Peter Carl Fabergé.

Peter Carl Fabergé đã được đào tạo từ các thợ kim hoàn có uy tín ở Đức, Pháp và Anh, đã tham gia một khóa học tại Đại học Thương mại Schloss tại Paris, và nghiên cứu các tác phẩm tại các bảo tàng hàng đầu của châu Âu. Du lịch và nghiên cứu của Peter Carl Fabergé tiếp tục cho đến năm 1872, khi ở tuổi 26, Peter Carl Fabergé trở về Sankt-Peterburg và kết hôn với Augusta Julia Jacobs. Sau đó ông cùng với cha mình hoạt động tích cực trong công ty của gia đình, và được Nhà nước Nga trao cho danh hiệu Master Goldsmith - cho phép Peter sử dụng những dấu hiệu riêng của mình trong công ty. Theo người em trai của Peter Carl là Agathon, Carl được đánh giá là: "một nhà thiết kế cực kỳ tài năng và sáng tạo".

Sự nghiệp
Năm 1882, Peter Carl Fabergé và Agathon mở một triển lãm các tác phẩm nghệ thuật tổ chức tại Moskva, đây là nơi mà ông đã tạo dựng bản sao các tác phẩm vòng tay bằng vàng có nguồn gốc từ vùng Hermitage (Pháp) vào năm thứ 4 trước Công Nguyên. Ông đoạt huy chương vàng trong hội chợ Pan-Russian nhờ những bức tượng động vật tinh xảo - những món tạo tác hoàn toàn mới mẻ so với những tác phẩm khảm đầy vàng và kim cương. Việc kinh doanh ngày càng phát đạt, lắm khi gần 700 nhân viên trong xưởng của gia đình ông không kịp hoàn thành hết những đơn đặt hàng.

Trong số những người chú ý đến Peter Carl Fabergé có Nga hoàng Alexander III. Lễ Phục sinh năm 1885 cũng trùng với kỷ niệm 20 năm ngày cưới của Nga hoàng Alexander III và hoàng hậu Maria Fedorovna. Nhân kỷ niệm ngày trọng đại, Nga hoàng Alexander III đã tin tưởng giao sứ mệnh chế tác một món đồ kim hoàn thật đặc biệt lấy cảm hứng từ quả trứng cho Peter Carl Fabergé. Và quả trứng đầu tiên trong bộ sưu tập 50 quả trứng Fabergé đã ra đời với cái tên Trứng gà mẹ (Hen Egg). Từ sau đấy, Peter Carl Fabergé được Nga hoàng Alexander III chỉ định làm nhà kim hoàn của triều đình, được toàn quyền chế tác những quả trứng - đỉnh cao của nghệ thuật kim hoàn, chỉ với một điều kiện: quả trứng nào cũng phải đem lại một điều ngạc nhiên.

Từ năm 1887, Peter Carl Fabergé thoả sức thiết kế để hoàn thành quả trứng ngày càng trở nên tinh xảo hơn. Nga hoàng Nikolai II tiếp tục ra lệnh cho Fabergé làm 2 quả trứng mỗi năm để tặng mẹ và vợ của mình, truyền thống này tiếp diễn cho đến Cách mạng Tháng Mười. Suốt 32 năm (từ năm 1885 đến năm 1917), các hoàng hậu của vương triều Nhà Romanov đều được nhận món quà Phục sinh tinh xảo từ Peter Carl Fabergé.

Sau khi nước Nga tuyên chiến với Đức đưa nước Nga chính thức bước vào Chiến tranh thế giới thứ nhất, Peter Carl Fabergé vẫn cố gắng chế tạo những quả trứng cho triều đình, mặc dù một phần xưởng kim hoàn của ông bị chiếm làm nơi sản xuất vũ khí.

Năm 1918, Peter Carl Fabergé bỏ trốn khỏi Nga sau khi đóng giả làm một người khuân vác cho Đại sứ quán Anh. Cách mạng Tháng Mười Nga nổ ra, chính quyền về tay đảng Bolshevik. Những người Bolshevik vẫn tiếp tục điều hành công ty của Peter Carl Fabergé, tìm cách hoàn thành các tác phẩm dang dở của ông, hoặc sao chép những tác phẩm đã được chế tạo. Nhưng cuối cùng, tất cả các thợ thủ công trong xưởng đều bỏ đi.

50 quả trứng Phục sinh của Peter Carl Fabergé

Kể từ khi xuất hiện trước công chúng tại triển lãm Paris Exposition Universell năm 1900, những quả trứng của Fabergé đã gây ra rất nhiều tranh cãi trong giới chuyên gia phê bình và nhà sưu tập. Giữa những lời khen tặng và kính phục vì sức sáng tạo vô tận, bàn tay thiên tài và quá trình lao động miệt mài đến mức cầu toàn là những lời chỉ trích hoàng gia Nga thừa mứa đến vô cảm trước cuộc sống lầm than, xã hội nước Nga kiệt quệ.

Hiện có 43 trên tổng số 50 quả trứng Phục sinh do đích thân Peter Carl Fabergé chế tác được lưu giữ trong các viện bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân. Các chủ sở hữu lớn nhất là bảo tàng lịch sử Armoury Kremlin ở Moscow với 10 trứng, còn lại nằm rải rác tại các bảo tàng Mỹ, bảo tàng Mỹ thuật Virginia được tặng 5 trứng từ vợ một doanh nhân Lillian Thomas Pratt. Trong số đó, có 9 quả trứng Phục sinh được nhà tài phiệt Nga Viktor Vekselberg mua lại từ bộ sưu tập Malcolm Forbes trong một buổi đấu giá năm 2004, với mức giá 100 triệu USD. Những quả trứng này hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Fabergé - được khai trương vào năm 2013 tại cung điện Shuvalev ở Sankt-Peterburg.

Tuy nổi tiếng với quả trứng phục sinh, nhưng công ty của Fabergé còn chế tác nhiều đồ trang sức khác nhau và trở thành công ty chế tác đồ trang sức lớn nhất nước Nga, ngoài trụ sở ở Sankt-Peterburg còn có chi nhánh ở Moskva, Odessa, Kiev và London.

Hình ảnh

Xem thêm
Cách mạng Tháng Mười

Chú thích

 Tatiana Fabergé, Lynette G. Proler, Valentin V, Skurlov. The Fabergé Imperial Easter Eggs (London, Christie's 1997) ISBN 0-297-83565-3
 The History of the House of Fabergé according to the recollections of the senior master craftsman of the firm, Franz P. Birbaum (St Petersburg, Fabergé and Skurlov, 1992)
 Henry Charles Bainbridge. Peter Carl Fabergé – Goldsmith and Jeweller to the Russian Imperial Court – His Life and Work (London 1979, Batsfords – later reprints available such as New York, Crescent Books, 1979)
 A Kenneth Snowman The Art of Carl Fabergé (London, Faber & Faber, 1953–68)SBN 571 05113 8
 Geza von Habsburg Fabergé (Geneva, Habsburg, Feldman Editions, 1987) ISBN 0-571-15384-4
 Alexander von Solodkoff & others. Masterpieces from the House of Fabergé (New York, Harry N Abrahams, 1984) ISBN 0-8109-0933-2 * Géza von Habsburg Fabergé Treasures of Imperial Russia (Link of Times Foundation, 2004) ISBN 5-9900284-1-5
 Toby Faber. Faberge's Eggs: The Extraordinary Story of the Masterpieces That Outlived an Empire (New York: Random House, 2008) ISBN 978-1-4000-6550-9
 Gerald Hill. Faberge and the Russian Master Goldsmiths (New York: Universe, 2007) ISBN 978-0-7893-9970-0
 A Kenneth Snowman, Carl Fabergé: Goldsmith to the Imperial Court of Russia (Random House, 1988), ISBN 0-517-40502-4

Nghệ sĩ Nga
Người Sankt-Peterburg
Người Thụy Sĩ
Doanh nhân Nga
Nhà phát minh Nga
Sinh năm 1846
Mất năm 1920


title: Tin đồn về cái chết của Paul McCartney

text:
Tin đồn về cái chết của Paul McCartney (nguyên gốc tiếng Anh: Paul is dead) là một trong những câu chuyện chứng minh được sức lan tỏa nhanh chóng của thông tin trong thời buổi bùng nổ dữ dội của công nghệ và ngành báo. Tin đồn này dựng nên một tình huống khá thuyết phục về Paul McCartney, thành viên của The Beatles, khi cho rằng anh đã chết từ năm 1966 và được ban nhạc chọn một người thay thế có ngoại hình giống hệt.

Tháng 9 năm 1969, một nhóm sinh viên tại Mỹ phát hành một bài viết cho rằng có thể là Paul McCartney thực tế đã qua đời từ lâu, dẫn chứng qua các manh mối có thể tìm thấy trong các ca từ và hình ảnh của The Beatles. Tin đồn có sức lan tỏa rộng khắp, đến nổi chỉ sau vài tuần đã trở thành hiện tượng quốc tế. Mọi chuyện chỉ chấm dứt khi tạp chí Life thực hiện một bài phỏng vấn với Paul vào tháng 11 cùng năm. Đây là một trong những tin đồn kinh điển nhất, mang tính rộng khắp và ảnh hưởng lâu dài tới văn hóa đại chúng.

Khởi nguồn
Tin đồn rằng Paul McCartney đã chết trong một tai nạn giao thông vào tháng 1 năm 1967 tại London với chính chiếc xe hơi của anh. Các tin đồn được ghi nhận sau đó cải chính trong số ra tháng 2 năm 1967 của tờ The Beatles Book, nhưng không rõ là những tin đồn năm 1969 có liên quan đến nó hay không. Thực tế, vào mùa thu năm 1969, The Beatles đang trong quá trình chuẩn bị tan rã, McCartney ít xuất hiện trước công chúng và anh nghỉ gần như toàn thời gian ở Scotland với người vợ mới cưới Linda để chuẩn bị cho sự nghiệp solo.

Ngày 17 tháng 9 năm 1969, bài báo có tên "Is Beatle Paul McCartney Dead?" ("Có phải Beatle Paul McCartney đã chết?") được đăng trong một số báo của Trường đại học Drake ở Iowa. Bài viết kể về một tin đồn đang lan trong khuôn viên trường là Paul đã qua đời trong một tai nạn xe hơi. Một số dẫn chứng được nhắc tới, như câu hát "Turn me on, dead man" nghe được trong bài "Revolution 9" từ Album trắng (1968) khi cho tua ngược. Trong thông báo ngày 11 tháng 10, Derek Taylor, đại diện báo chí của The Beatles nói: "Gần đây, chúng tôi nhận được hàng loạt câu hỏi hoài nghi liệu Paul đã chết? Dĩ nhiên là chúng tôi luôn có những câu hỏi kiểu này từ nhiều năm nay, nhưng chỉ vài tuần gần đây thôi, chúng tràn ngập ở văn phòng và nhà tôi cả ngày lẫn đêm. Tôi thậm chí còn nhận được cả những cú điện thoại từ các DJ và nhiều người khác từ tận nước Mỹ."

Phát tán
Xem thêm: Abbey Road

Ngày 12 tháng 10 năm 1969, một người nặc danh gọi điện cho DJ Russ Gibb của đài phát thanh thành phố Detroit nói về tin đồn và những chứng cứ theo kèm. Gibb và người nọ cùng nhau tranh luận sau đó suốt 1 giờ đồng hồ. Chỉ 2 ngày sau, tờ The Michigan Daily cho công bố một bài viết về album Abbey Road của một sinh viên trường đại học Michigan tên là Fred LaBour có nhan đề "McCartney Dead; New Evidence Brought to Light". Bài viết nhận định những dấu hiệu có thể dễ dàng thấy trong album cuối cùng của The Beatles, kể thêm cả những chi tiết mới trong bản LP của album. Có lẽ vì tưởng tượng ra quá nhiều chuyện, chính LaBour còn thấy bất ngờ khi những suy nghĩ của mình vượt quá cả biên giới nước Mỹ. Đài phát thanh của Detroit sau đó dành hẳn 2 giờ phát sóng để nói về vấn đề này trong buổi phát "The Beatle Plot" ngày 19 tháng 10.

Sáng ngày 21 tháng 10 năm 1969, DJ Roby Yonge của đài phát thanh New York lên sóng tranh luận về chủ đề này. Tới tối, họ có được con số kỷ lục người nghe trên tổng số 38 bang của nước Mỹ và nhiều vùng lãnh thổ khác. Ngay sau đó, đại diện của The Beatles lên tiếng chính thức phủ nhận mọi tin đồn liên quan tới cái chết của Paul McCartney.

Câu chuyện trong tin đồn được mô tả khá hợp lý. Vài năm trước (cụ thể ngày 9 tháng 11 năm 1966), sau những cãi vã với các Beatle khác tại phòng thu, Paul đã thiếu bình tĩnh khi lái xe. Anh bị tai nạn và qua đời ngay sau đó. Để không làm mất hình tượng trước công chúng, The Beatles đã đi tìm một người đóng thế tên là "William Stuart Campbell", người chiến thắng trong một cuộc tuyển chọn bí mật.

Những "manh mối"
Hàng trăm dấu hiệu được thu thập bởi những người hâm mộ theo dõi tin đồn này. Chúng bao gồm cả những ca từ hát nền trong quá trình thu âm, một vài cách hiểu khác về lời và thậm chí cả bìa album. Một trong những dẫn chứng tiêu biểu nhất đó là lời của Lennon trong đoạn cuối ca khúc nổi tiếng "Strawberry Fields Forever" khi anh hát "I buried Paul" ("Tôi đã hỏa thiêu Paul"). McCartney sau này nói thực ra đó là cụm từ "cranberry sauce" ("nước sốt mạn việt quất"). Một "dẫn chứng" tiêu biểu khác là phần bìa của album Abbey Road mà nhiều người cho rằng trông giống như đám tang, với "John mặc đồ trắng tượng trưng cho hình ảnh của thầy tế, Ringo với toàn đồ đen là màu truyền thống của người đi dự tang lễ, George mặc đồ như một người phu đào huyệt, còn Paul đi chân trần khác hẳn với 3 người còn lại là hình ảnh của một người đã chết".

Phản ứng

Ngày 21 tháng 10 năm 1969, văn phòng của The Beatles chính thức lên tiếng cải chính về tin đồn này khi nói rằng nó "như một kiểu tin rác cũ rích" và thêm rằng "câu chuyện liên quan tới 2 năm trở lại đây, trong khi chúng tôi vẫn luôn vui vì có Paul ở bên". Tin đồn chấm dứt khi ngày 7 tháng 11, tạp chí Life công bố bài phỏng vấn với Paul McCartney trong đó anh nói:

"Có lẽ tin đồn xuất hiện bởi gần đây tôi ngày một ít tiếp xúc với báo chí. Tôi đã dành quá nhiều thời gian cho họ, vậy nên mấy ngày qua tôi không có gì để nói nữa. Tôi đang rất hạnh phúc bên gia đình và tôi sẽ làm việc trở lại một khi tôi muốn. Tôi vẫn hăng say suốt 10 năm qua và tôi chưa có ý định dừng lại. Giờ thậm chí tôi có thể dừng lại bất cứ lúc nào. Có khi tôi lại nổi tiếng hơn một chút nhờ mấy ngày vừa qua."

Ảnh hưởng

Tới trước tháng 10 năm 1969, rất nhiều ca khúc đã ra đời "ăn theo" chủ đề này, có thể kể tới "The Ballad of Paul" của The Mystery Tour, "Brother Paul" của Billy Shears and The All Americans, và "So Long Paul" của Werbley Finster – nghệ danh của José Feliciano.

Terry Knight, một ca sĩ của Capitol Records trong thời kỳ Album trắng khi mà Ringo Starr tạm thời rời nhóm, đã phát hành vào tháng 5 năm 1969 ca khúc có tên "Saint Paul". Ca khúc cũng leo lên được vị trí 114 trong bảng xếp hạng Bubbling Under Hot 100 Singles trước khi bị quên lãng ngay sau vài tháng.

Một chương trình truyền hình được tổ chức bởi luật sư nổi tiếng F. Lee Bailey đã được phát sóng trên WWOR-TV ở New York vào ngày 30 tháng 11, trong đó Bailey "thẩm vấn" LaBour và các "nhân chứng" về tin đồn, nhưng ông để khán giả tự kết luận.

Cả Lennon lẫn McCartney đều không thể không đưa sự kiện này vào các sáng tác của mình. John viết ca khúc "How Do You Sleep?", còn Paul có hẳn một album Paul Is Live (1993) với bìa đĩa châm biếm Abbey Road và những "manh mối" của nó.

Ngoài rất nhiều những tư liệu sách, phim ảnh, và bài viết liên quan, tin đồn này còn ảnh hưởng sâu rộng tới văn hóa đại chúng. Điều đó dễ thấy trong một tập truyện tranh Batman (Người Dơi) năm 1970, một vài tập của serie phim hoạt hình châm biếm The Simpsons (1990). Nó cũng được tranh luận trong một màn của vở kịch El Cor de la Ciutat (2006), cũng như năm 2009 có bài viết trên tạp chí Wired Italia so sánh các bức ảnh chọn lọc của McCartney, trước và sau khi "chết" .

Năm 2010, một bộ phim tài liệu giả tưởng có tên Paul McCartney Really Is Dead: The Last Testament of George Harrison? (Paul McCartney đã thực sự chết: Di chúc cuối cùng của George Harrison?), trong đó có vài đoạn thâu băng dàn dựng với giọng nói được cho là của George Harrison chứng minh lời đồn trên là sự thật, đã được trình chiếu trên truyền hình.

Tham khảo

The Beatles
Paul McCartney
Thuyết âm mưu
Truyền thuyết đô thị
Lịch sử The Beatles


title: Tống Viết Phước

text:
Tống Viết Phước (hay Tống Viết Phúc, chữ Hán: 宋曰福, ? - 1801) là nhà chính trị, quân sự Việt Nam thời chiến tranh Nguyễn-Tây Sơn. Ông là một những chỉ huy quân sự quan trọng trong quân đội của chúa Nguyễn Phúc Ánh, có nhiều chiến thắng lớn trước quân Tây Sơn, nhưng sau bị phục binh giết chết.

Thân thế và sự nghiệp
Hiện chưa biết nơi sinh và thân thế của Tống Viết Phước, chỉ biết tổ tiên ông vốn là người Thanh Hóa, sau vào cư ngụ ở huyện Bình Dương, thuộc Gia Định.

Sách Đại Nam Liệt truyện (tập 2) do sử thần Đại Nam đời Nguyễn biên soạn mô tả Tống Viết Phước là người mạnh khỏe, dũng mãnh. Không rõ ông đầu quân chúa Nguyễn khi nào, chỉ biết là ông có dự trận Rạch Gầm - Xoài Mút (nay thuộc Tiền Giang) vào tháng 1 năm 1785. Rồi khi đội quân của phe ông đại bại, ông đã theo chúa Nguyễn Phúc Ánh lưu vong nơi Vọng Các (Xiêm La, nay là Thái Lan). Tháng 7 (âm lịch) năm Đinh Mùi (1787), ông theo chúa Nguyễn trở về nước. Kể từ đó, ông vào sinh ra tử, hết lòng phò tá vị chúa này.

Gian lao phò tá chúa Nguyễn
Đầu năm Ất Mão (1795), quân Tây Sơn đuổi quân Nguyễn chạy về Bà Rịa. Tức giận, chúa Nguyễn Phúc Ánh cách chức Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành, rồi tự mình đem quân từ Gia Định đi cứu Diên Khánh (nay thuộc Khánh Hòa). Theo sử liệu thì lần ra quân này, Tống Viết Phước phá được thủy binh Tây Sơn từ vũng Diễn kéo tới. GS. Trịnh Vân Thanh kể: "Lúc bấy giờ ông ở dưới quyền điều khiển của tướng Trương Phúc Luật, chém được Đô đốc Tây Sơn là Nguyễn Văn Sĩ, đánh chìm và tịch thu được 8 chiến thuyền"...

Tháng 10 (âm lịch) năm Mậu Ngọ (1798), chúa Nguyễn sai Đông cung Nguyễn Phúc Cảnh ra giữ thành Diên Khánh. Theo giúp đỡ có Giám mục Bá Đa Lộc, tướng Nguyễn Công Thái và ông. Tống Viết Phước tính vốn nóng nảy, nhiều lần bất hòa với các tướng, hay nặng lời với Giám mục Bá Đa Lộc. Sách Đại Nam Liệt truyện kể rằng khi biết được việc này, Nguyễn Phúc Ánh đã triệu Tống Viết Phước về Gia Định và tịch thu số quân của ông.

Đầu tháng 5 (âm lịch) năm Kỷ Mùi (1799), Tống Viết Phước theo chúa Nguyễn Phúc Ánh kéo quân đi vây thành Quy Nhơn, lúc này do tướng Tây Sơn Lê Văn Thanh trấn giữ. Đánh mấy ngày liền không hạ nổi thành, ông nhận lệnh phòng giữ mặt phía Bắc, đề phòng quân Tây Sơn ở Phú Xuân đến cứu. Quả nhiên, lực lượng ấy do Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng chỉ huy rầm rộ kéo vào, nhưng bị ông chận lại ở Thạch Tân . Thừa lúc tối trời, tướng Dũng đem quân theo đường Chung Xá đánh úp quân của Tống Viết Phước. Sử Nguyễn chép:"...(Quang) Diệu ở ngoài đèo Bến Đá giả làm thanh thế, Dũng đem quân đi xuống Chung Xá mưu đánh lén quân ta. Ban đêm đi qua khe, có một con nai trong rừng nhảy ra, quân đại tiền ngó thấy la lên: "nai! nai!", quân sau vội vàng cũng la lên rằng "Đồng Nai". Giặc sợ bỏ chạy (vì tưởng quân Đồng Nai, tức quân Nguyễn), sập xuống hầm hố nhiều lắm. Tống Viết Phước biết giặc kinh sợ, đem vài trăm quân ra đuổi, giặc thua chạy, bắt được quân giặc và khí giới nhiều lắm. Báo tin thắng trận, Ngài (chúa Nguyễn) khen, thưởng 3.000 quan tiền".... Đại Nam Liệt truyện cũng ghi:
"Trận này, Phước biết lấy ít địch nhiều, vua khen ngợi bảo rằng: Làm tướng phải như thế, thưởng cho 3.000 quan tiền."

Quân ứng cứu không tới được, mà trong thành thì hết lương, tướng Lê Văn Thanh đầu hàng. Chúa Nguyễn vào thành cho đổi tên là thành Bình Định.

Tháng 11 (âm lịch) năm Nhâm Thân (1800), Tống Viết Phước Lê Văn Duyệt, Lê Chất, Nguyễn Đức Xuyên nhận lệnh chúa dẫn đại quân tiến vào Đồng Thị (sử Nguyễn ghi là Gò Thị) , đặt dưới quyền của Tiết chế Nguyễn Văn Thành. Trận ấy, quân Tây Sơn thua lớn, Đô đốc Hoan bị chém chết tại trận, Đô đốc Thu phải đầu hàng. Sử Nguyễn chép: "...Giặc thua bỏ chạy, lấy được voi, ngựa, súng và binh khí nhiều lắm" . Thừa thắng, Tống Viết Phước đem quân rẽ về phía núi An Tượng, phá thêm bốn đồn của quân Tây Sơn. Sau đó, ông còn hội quân với Mai Đức Nghị, Trần Công Lại phá lũy của đối phương ở Đầm Sinh, Sơn Trà...

Đầu năm Tân Dậu (1801), chúa Nguyễn hội các tướng bàn kế đánh phá lực lượng quân thủy hùng mạnh của nhà Tây Sơn do Võ Văn Dũng chỉ huy đang áng ngữ nơi đầm Thị Nại (Quy Nhơn). Nghe theo kế của Đặng Đức Siêu, chúa Nguyễn lệnh cho các tướng chuẩn bị đánh hỏa công. Theo Tạ Chí Đại Trường thì: chúa Nguyễn "đã dự tính sắm sẵn thuyền nhỏ, chất đồ dẫn hoả rồi móc lấy thuyền Tây Sơn đốt. Tống Viết Phước xin đảm nhận việc đó. Ánh báo cho Thành biết mưu tính để hợp lực ngăn chặn bộ binh (của Tây Sơn) không cho tiếp cứu. Theo ý Thành, Lê Văn Duyệt được cử thay Phước" . Vì thế, trong chiến dịch này, Tống Viết Phước và Nguyễn Văn Thành, chủ yếu chỉ làm nhiệm vụ cản phá quân bộ của đối phương.

Sau khi đốt hết cả đội binh thuyền của nhà Tây Sơn tại đầm Thị Nại , chúa Nguyễn cũng muốn tiến lên phá vỡ vòng vây cho Võ Tánh, song vì "Diệu và Dũng còn đang hợp binh vây thành, thanh thế còn khá lớn mạnh", nên đành phải đợi thêm quân .

Lúc bấy giờ, thấy Càn Dương (có sách ghi là Kiên Dương) là chỗ hiểm yếu, Nguyễn Văn Thành bèn sai Tống Viết Phước đến đóng ở đó. Ít lâu sau, tướng Tây Sơn là Từ Văn Chiêu đem quân đánh úp đồn của Viết Phước, giết chết Vệ úy Trần Văn Xung ở chợ Chính Lộc. Tức giận, Tống Viết Phước dẫn quân đi phản công, nhưng đến Thạch Cốc. thì gặp phục binh của Tây Sơn, khiến "Phó Đô thống chế Phạm Văn Cơ, Vệ uý Nguyễn Văn Tri bị bắt, hai Vệ uý Hoàng Phúc Bảo, Hoàng Văn Tứ bị giết, khiến Phước phải bỏ quân chạy về Thi Nại"....

Tháng 3 (âm lịch) năm đó (1801), tướng Nguyễn Văn Trương đánh lấy được dinh Quảng Nam. Thừa thắng, chúa Nguyễn sai Tống Viết Phước đem hơn 30 chiến thuyền và một ngàn quân ra tiếp tục tấn công. Đến nơi, Tống Viết Phước tung quân ra đánh, phá tan được đội quân Tây Sơn của tướng Nguyễn Văn Xuân. Sau đó, ông nhận lệnh ở làm Trấn thủ Quảng Nam, để Nguyễn Văn Trương đốc suất binh thuyền đánh lấy Phú Xuân, là kinh đô của triều Tây Sơn.

Bị giết
Thu phục được Phú Xuân (tháng 5 âl năm 1801), theo sách Hoàng Việt long hưng chí, chúa Nguyễn bèn lệnh cho Tống Viết Phước đem quân thủy, Lê Văn Duyệt và Lê Chất đem quân bộ, chia đường vào cứu thành Bình Định. Biết được, Trần Quang Diệu cho Đô đốc Nguyễn Văn Khôn và Tham đốc Hồ Văn Tự dẫn quân đi ngăn cản. Song, liệu bề chống không lại, hai viên tướng Tây Sơn liền cho quân tháo lui. Thừa thế, Tống Viết Phước đưa quân thủy vượt bến Tân Quan, vào đến Phúc Cốc (Hang Dơi), nhưng bất ngờ bị phục binh. Tống Viết Phước ra sức chống cự nhưng không địch nổi, bị tướng Tây Sơn là Từ Văn Chiêu bắt sống. Ngay sau đó ông bị Từ Văn Chiêu chém đầu vì thù riêng.

Tương tự, nhà sử học Tạ Chí Đại Trường kể: "Nguyễn Ánh sai Lê Văn Duyệt, Lê Chất, Tống Viết Phúc đánh vào. Đến Trà Khúc, Phúc lập được công lớn: đánh bắt Đô đốc Nguyễn Văn Khôn, Tham đốc Hồ Văn Tự cùng 3.000 quân. Nhưng ông rủi ro lại gặp kẻ thù: viên tướng do Trần Quang Diệu phái ra với Đại Đô đốc Lê Danh Phong (sau ra hàng) lại là Từ Văn Chiêu, nên đã phục binh giết chết Phúc, ngăn hẳn con đường tiến quân của Duyệt, Chất"...

Được phong tặng
Lúc còn cầm quân, Tống Viết Phước từng trải các chức: "Thuộc nội Chưởng cơ Tả quân, dinh Phó Tướng", "Thần sách quân Hữu đồn Chánh Thống", "Thần sách Trung dinh Đô thống chế". Sau khi mất, ông được vua Gia Long (tức chúa Nguyễn Phúc Ánh) truy tặng tước "Thiếu bảo Quận công", ban thụy hiệu là "Trung Liệt", cho thờ vào đền Hiển Trung ở Gia Định và miếu Công thần ở Phú Yên. Năm Minh Mạng thứ 18 (Đinh Dậu, 1837), ông lại được truy phong tước "Bình Giang Quận công" .

Sách Đại Nam Liệt truyện có bình luận về Tống Viết Phước:

Chú thích

Võ tướng chúa Nguyễn
Năm sinh thiếu


title: Du lịch Khánh Hòa

text:
Khánh Hòa có bờ biển dài hơn 200 km và gần 200 hòn đảo lớn nhỏ cùng nhiều vịnh biển đẹp như Vân Phong, Nha Trang (một trong 29 vịnh đẹp nhất thế giới), Cam Ranh... với khí hậu ôn hòa, nhiệt độ trung bình 26⁰C, có hơn 300 ngày nắng trong năm, và nhiều di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh nổi tiếng như: Tháp Ponagar, thành cổ Diên Khánh, các di tích của nhà bác học Yersin…. Với những lợi thế đó Khánh Hòa đã trở thành một trong những trung tâm du lịch lớn của Việt Nam.

Trong cơ cấu kinh tế của tỉnh, tỷ trọng GDP của Dịch vụ - Du lịch chiếm 42,8%. Năm 2008, Khánh Hòa đã đón gần 1,6 triệu lượt khách, trong đó có 325.000 lượt khách quốc tế, doanh thu đạt 1.350 tỷ đồng. Các cơ sở kinh doanh có quy mô lớn, hệ thống cơ sở hạ tầng được quan tâm đầu tư phát triển ảnh hưởng tích cực đến hoạt động Du lịch trên địa bàn. Trong 10 khách sạn đạt danh hiệu khách sạn 5 sao hàng đầu Việt Nam thì có đến 3 khách sạn tại Khánh Hòa (Six Senses Ninh Van Bay, Evason Ana Mandara, và Vinpearl Resort & Spa). Khánh Hòa có khu nghỉ dưỡng cao cấp nhất Việt Nam là Six Senses Ninh Van Bay (huyện Ninh Van) do tập đoàn Six Senses quản lý vừa được tờ Sunday Times bầu là một trong 20 resort tốt nhất thế giới .Nhiều loại hình, sản phẩm dịch vụ du lịch được tổ chức như các hoạt động vui chơi giải trí trên biển như lặn ngắm san hô, chèo thuyền kayak, tắm bùn khoáng... với năng lực tổ chức và khai thác kinh doanh ngày càng phát triển rõ nét.

Ngoài vị thế là một trung tâm du lịch lớn Nha Trang (Khánh Hòa) gần đây đã trở thành điểm đến của nhiều sự kiện lớn của Việt Nam và Thế giới như: Hoa hậu Việt Nam, Hoa hậu Thế giới người Việt 2007 và 2009, Hoa hậu Hoàn vũ 2008, Hoa hậu Trái Đất 2010... cùng với Festival Biển (Nha Trang) được tổ chức 2 năm một lần đã góp phần quảng bá du lịch Khánh Hòa với Thế giới.

Danh lam thắng cảnh

Các di tích lịch sử của vương quốc Chămpa

Khánh Hòa có nhiều di tích lịch sử của vương quốc Chămpa. Trong đó Tháp Bà có lẽ là di tích nổi tiếng nhất. Tháp do vua Chămpa là Harivácman xây dựng vào những năm 813 - 817. Trải qua mưa nắng của thời gian, tháp bị hư hại nhiều. Thời Pháp thuộc, trường Viễn Đông Bác Cổ đã tổ chức dùng gạch xây lại nhiều phần và đắp một số tượng lên thân tháp. Mặt bằng thứ nhất của tháp được lát gạch, có 14 trụ và các bậc liên tiếp. Mặt bằng thứ hai là một cụm gồm bốn tháp, cả bốn tháp đều được xây dựng theo kiểu tháp của người Chăm gạch xây rất khít mạch, không nhìn thấy chất kết dính. Lòng tháp rỗng tới đỉnh, cửa tháp quay về hướng Đông. Mặt ngoài thân tháp có nhiều gờ, trụ và đấu. Trên đỉnh các trụ thường đặt gạch trang trí hoa văn hình vòm tháp, trông như chiếp tháp nhỏ đặt trên một tháp lớn trên thân tháp còn có nhiều tượng và phù điêu bằng đất nung, trong đó có hình thần Ponagar, thần Tenexa, các tiên nữ, các loài thú như nai, ngỗng vàng, sư tử...Tháp chính thờ thần Ponagar, tượng trưng cho sắc đẹp, nghệ thuật và sự sáng tạo. Các tháp khác thờ thần Siva, thần Sanhaka và thần Ganeca. Hàng năm, vào tháng 3 âm lịch người dân đến lễ bái ở Tháp Bà rất đông. Ngoài Tháp Bà, Khánh Hòa còn nhiều di tích Chămpa khác như Thành Hời, miếu Ông Thạch, Am Chúa, Bia Võ Cạnh....

Vịnh Nha Trang

Vịnh Nha Trang có diện tích khoảng 507 km² bao gồm 19 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó Hòn Tre là đảo lớn nhất, với diện tích 3.250 ha; đảo nhỏ nhất là Hòn Nọc chỉ khoảng 4 ha. Vịnh có khí hậu hai mùa rõ rệt Mùa khô kéo dài từ tháng giêng đến tháng 8, mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12; nhiệt độ bình quân hàng năm là 26⁰C; nóng nhất 39⁰C, lạnh nhất 14,4⁰C. Về mặt sinh thái, vịnh Nha Trang là một trong những hình mẫu tự nhiên hiếm có của hệ thống vũng, vịnh trên thế giới bởi nó có hầu hết các hệ sinh thái điển hình, quý hiếm của vùng biển nhiệt đới. Đó là hệ sinh thái đất ngập nước, rạn san hô, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, hệ sinh thái cửa sông, hệ sinh thái đảo biển, hệ sinh thái bãi cát ven bờ. Đặc biệt khu vực Hòn Mun của Vịnh Nha Trang có đa dạng sinh học cao nhất với 350 loài rạn san hô chiếm 40% san hô trên thế giới. Trong số các đảo trong vịnh có nhiều đảo là các thắng cảnh nổi tiếng như:

 Hòn Miễu (còn gọi đảo Bồng Nguyên) nơi có Thủy Cung Trí Nguyên với những sinh vật biển kỳ lạ. Cách hồ là bãi sỏi đủ màu, đủ dáng, trải thành từng lớp trên bờ thay cho cát trắng.

 Hòn Mun là một đảo nhỏ trong Vịnh, sở dĩ có tên là "Hòn Mun" vì phía đông nam của đảo có những mỏm đá nhô cao, vách dựng hiểm trở tạo thành hang động, đặc biệt đá ở đây đen tuyền như gỗ mun, rất hiếm thấy ở những nơi khác. Kết quả khảo sát đa dạng sinh học Khu bảo tồn biển cho thấy Hòn Mun là nơi có rạn san hô phong phú và đa dạng nhất Việt Nam. Các nhà khoa học cũng đã tìm thấy 340 trong tổng số hơn 800 loài san hô cứng trên thế giới. Từ năm 2001, Khu bảo tồn biển Hòn Mun ra đời bao gồm các đảo như Hòn Tre, Hòn Miễu, Hòn Tằm, Hòn Một, Hòn Mun, Hòn Cau, Hòn Vung, Hòn Rơm, Hòn Nọc và vùng nước xung quanh. Diện tích khoảng 160 km² bao gồm khoảng 38 km² mặt đất và khoảng 122 km² vùng nước xung quanh các đảo. Đây là khu bảo tồn biển đầu tiên tại Việt Nam.
 Hòn Tằm một điểm du lịch sinh thái biển đảo hấp dẫn, nơi đây vẫn còn lưu lại vẻ hoang sơ của thiên nhiên với thảm rừng nhiệt đới xanh mướt, bờ cát dài lãng mạn. Phía sau đảo này có một hang đá rất đặc biệt, kỳ bí mới được ngành du lịch phát hiện và đưa vào khai thác. Đó là hang Dơi, nơi có rất nhiều đàn dơi cư trú trên những vách đá cheo leo ở độ cao 60m. Đảo được đầu tư phát triển nhiều loại hình thể thao bãi biển như dù bay, bóng chuyền bãi biển, đua xuồng Kayak, leo núi….. Ngày ngày 6 tháng 2 năm 2010, Công ty Cổ phần Hòn Tằm Biển Nha Trang chính thức đưa khinh khí cầu đầu tiên ở Việt Nam vào phục vụ du khách, khoang hành khách làm bằng thép có sức chứa từ 25 đến 30 hành khách cùng lúc bay lên độ cao 160m để ngắm được toàn vịnh Nha Trang.

 Hòn Tre đảo lớn nhất trong vịnh Nha Trang với diện tích trên 30 km², nằm cách trung tâm thành phố Nha Trang khoảng 5 km về phía Đông, cách cảng Cầu Đá 3,5 km vị trí tương đối biệt lập, có bãi tắm thiên nhiên đẹp, thảm thực vật trong khu vực còn nguyên sơ, khí hậu ôn hoà, ít gió bão, rất thuận lợi cho việc phát triển du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng biển. Khu vực quy hoạch đảo bao gồm 2 khu vực chức năng: Khu Vũng Me - Bãi Trũ - Đầm Già - Bãi Rạn được quy hoạch hướng tới một quần thể các dự án du lịch cao cấp bao gồm 7 dự án hiện có: Khu du lịch Con sẻ tre, Vinpearl resort & spa, Khu du lịch sinh thái và Thế giới nước Vinpearl, Công viên văn hóa Vinpearl, Công viên văn hóa Hòn Tre, Khu du lịch sinh thái Bãi Sỏi, Khu biệt thự và sân golf Vinpearl, giao thông đối ngoại của phân khu chủ yếu thông qua 2 cảng du lịch tại Vũng Me và tuyến cáp treo Vinpearl (tuyến cáp treo vượt biển dài nhất thế giới). Khu Đầm Bấy được quy hoạch theo mô hình khu du lịch cộng đồng bao gồm khu vực dự án Khu du lịch thế giới biển và dự án Làng du lịch sinh thái Đầm Bấy.
 Hòn Chồng-Hòn Vợ gồm 2 cụm đá lớn nằm bên bờ biển dưới chân đồi Lasan. Dưới chân đồi là bãi đá ngổn ngang có thể là do sự xâm thực của thủy triều lên ngọn đồi này. Cụm đá lớn ở ngoài biển gọi là Hòn Chồng, gồm một khối đá lớn vuông vức nằm trên một tảng đá bằng phẳng và rộng hơn, phía mặt đá quay ra biển có một vết lõm hình bàn tay rất lớn Cụm đá thứ hai có hình dáng một người phụ nữ ngồi trông ra biển - được đặt một cái tên có ý nghĩa gần gũi với Hòn Chồng - đó là Hòn Vợ, cụm đá này ít được du khách để ý hơn...
 Đảo yến: đây không phải là tên riêng của một đảo nào, mà cứ đảo nào có yến làm tổ thì gọi vậy. Nhưng trong 19 hòn đảo ở Vịnh Nha Trang thì Hòn Nội và Hòn Ngoại là nơi có nhiều yến nhất. Hòn Nội là đảo nằm phía trong, còn Hòn Ngoại nằm phía ngoài. Hòn Nội có bãi tắm đôi (có hai bờ biển một mặt hướng ra Vịnh Nha Trang mặt còn lại hướng vào một vũng lớn bị cô lập trong đảo mùa nước lên, nước sẽ tràn qua doi cát vào vũng) với cát trắng rất đẹp nhưng ít dùng cho du lịch chủ hoạt động chủ yếu trên đảo là khai thác Yến sào.

Chạy dọc theo bờ biển Vịnh Nha Trang dài khoảng 7 km, trải dài từ xóm Cồn đến cảng Cầu Đá là đoạn đường Trần Phú con đường đẹp nhất Nha Trang nằm lượn theo bờ biển với rất nhiều ngôi biệt thự xinh xắn, những khách sạn cao cấp, nhà hàng sang trọng nối liền nhau. Xen vào đó là một hệ thống dịch vụ gồm bưu điện, nhà bảo tàng, thư viện, câu lạc bộ, các cửa hàng bán đồ lưu niệm.

Các danh thắng tại Nha Trang

 Chợ Đầm, chợ trung tâm của thành phố biển Nha Trang, là một công trình kiến trúc đẹp, độc đáo. Đây là chợ lớn nhất và cũng là biểu tượng thương mại của thành phố biển này. Đây là trung tâm thương mại mua sắm và cũng là điểm tham quan du lịch. Chợ có tên chợ Đầm là vì chợ nằm trên một cái đầm cũ rộng đến 7 mẫu tây, ăn thông ra cửa sông Nha Trang dưới chân cầu Hà Ra nay đã bị lấp. Chợ hiện nay bán rất nhiều sản phẩm gia dụng lẫn những mặt hàng lưu niệm, hải sản... rất phong phú. Ngay tại cửa ra vào, bãi đậu xe là tới khu vực chợ, tại các cánh cung bọc 2 bên chợ là bán hải sản, khô, nem nướng và các mặt hàng lưu niệm. Trung tâm chợ bán các mặt hàng thiết yếu.
 Chùa Long Sơn hay còn gọi là Chùa Phật trắng trước có tên là Đăng Long Tự, tọa lạc ở số 22 đường 23 tháng 10, phường Phương Sơn dưới chân đồi Trại Thủy ở Nha Trang. Ngôi chùa này được xây dựng cách đây hơn một trăm năm, trải qua nhiều lần trùng tu, và đến nay là ngôi chùa nổi tiếng nhất Khánh Hòa. Trên đỉnh đồi là bức tượng Kim Thân Phật tổ (còn gọi là tượng Phật trắng) ngồi thuyết pháp, tượng cao 21 m, đài sen làm đế cao 7 m, rất dễ nhìn thấy tại một khu vực rộng xung quanh Chùa. Tượng được xây từ năm 1963 do sự đóng góp của tăng ni phật tử của vùng lân cận. Xung quanh đài sen là chân dung bảy vị hòa thượng, đại đức đã tự thiêu để phản đối chính sách đàn áp Phật giáo của Ngô Đình Diệm trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 9 năm 1963. Dưới chân đài sen là bức tường chia thành những ngăn nhỏ để chứa hài cốt do các gia đình Phật tử gửi.
 Nhà thờ Núi (tên chính thức là: Nhà thờ chính tòa Kitô Vua) là một nhà thờ Công giáo ở thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Nhà thờ này còn có nhiều tên gọi bình dân như: Nhà thờ Nha Trang (vì trước đây nó thuộc họ đạo Nha Trang); Nhà thờ Đá (vì nó được xây bằng đá); Nhà thờ Ngã Sáu (vì nó tọa lạc gần một vòng xoay giao thông); nhưng phổ biến hơn cả là tên gọi Nhà thờ Núi (vì nó được xây trên một núi nhỏ)Nhà thờ này được xây dựng theo phong cách kiến trúc nhà thờ phương Tây. Nhìn tổng thể, công trình có bố cục chắc khỏe với những khối lập thể nhỏ dần từ thấp vươn cao, nổi bật giữa trời xanh. Điểm cao nhất là nơi đặt thánh giá trên đỉnh tháp chuông, cao 38 mét, tính từ mặt đường.

 Viện Hải dương học Nha Trang là một viện nghiên cứu đời sống động thực vật hải dương. Viện Hải dương học được người Pháp thành lập năm 1922, được xem là một trong những cơ sở nghiên cứu sớm nhất ở Việt Nam và là nơi có bộ sưu tầm các hiện vật về cuộc sống hải dương lớn nhất Đông Nam Á. Hiện nay viện không những là một viện nghiên cứu mà còn là điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách yêu thích sinh vật biển.
 Diamond Bay (Wonderpark Resort), một resort trên đại lộ Nguyễn Tất Thành, Nha Trang, Khánh Hòa là nơi diễn ra lễ đăng quang của cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2008, được hoàn thành chỉ sau bốn tháng xây dựng, khánh thành vào ngày 30 tháng 6 năm 2008.
 Biệt thự Cầu Đá (Lầu Bảo Đại) tọa lạc trên đỉnh núi Chụt (núi Cảnh Long), là một di tích lịch sử văn hóa khá nổi tiếng, nằm cách trung tâm thành phố Nha Trang khoảng 6 km. Đây là một công trình kiến trúc độc đáo, có sự kết hợp hài hòa giữa phong cách kiến trúc phương Tây với nghệ thuật hoa viên phương Đông. Lầu Bảo Đại được người Pháp đã xây dựng năm 1923 ban đầu là một cụm 5 biệt thự trên núi Chụt để làm nơi ăn ở cho các nhà hải dương học đến nghiên cứu vùng biển Đông Nam Á tại Viện hải dương học Đông Dương (hiện là Viện hải dương học Nha Trang) người Pháp đặt tên cho các ngôi biệt thự này theo tên các loài cây và hoa trồng xung quanh. Lần lượt từ mỏm núi trở vào là biệt thự Xương Rồng, Bông Sứ, Bông Giấy, Phượng Vĩ, Cây Bàng. Từ năm 1940 đến 1945, hoàng đế Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương thường đến nghỉ ngơi ở biệt thự Xương Rồng và Bông Sứ nên từ đó cụm di tích này được gọi là Lầu Bảo Đại.
nhỏ|Ninh Van Bay

Danh thắng tại các huyện
 Thành Diên Khánh nằm cách thành phố Nha Trang 10 km về phía Tây, bên phải quốc lộ 1 là một di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng tại thị trấn Diên Khánh, Khánh Hòa, Việt Nam, là nơi đã diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng. Hiện nay, thành cổ Diên Khánh vẫn còn giữ được nét kiến trúc cổ ban đầu, một địa điểm hấp dẫn các du khách đến Khánh Hòa. Thành rộng khoảng 36.000 m², là một quần thể kiến trúc quân sự theo kiểu Vauban, một hình mẫu thành quân sự phổ biến vào thế kỷ 17 - 18 ở Tây Âu. Tường thành hình lục giác nhưng không đều nhau, dài 2.693 m đắp bằng đất, cao khoảng 3,5 m. Trên mỗi cạnh, tường thành lại chia thành nhiều đoạn nhỏ, uốn lượn, nên các góc thành không nhô hẳn ra mà vẫn đảm bảo quan sát được hai bên. Mặt ngoài tường thành gần như dựng đứng, mặt trong có độ thoải và được đắp thành hai bậc, tạo đường vận chuyển thuận lợi ven thành. Bên ngoài thành có hào nước sâu từ 3 đến 5 m bao quanh. Ban đầu thành có 6 cửa (cổng thành), hiện nay chỉ còn 4 cửa Đông - Tây - Tiền (phía Nam) - Hậu (phía Bắc). Cách thành không xa là Văn miếu Diên Khánh tại khóm Phú Lộc Tây, thị trấn Diên Khánh. Văn miếu được xây dựng theo truyền thống nho giáo, nhằm ghi nhận công lao của những người có tài, học giỏi, đã được đỗ đạt. Hiện tại, Văn Miếu chỉ còn giữ được 2 tấm bia đá thời Tự Đức 11 (1858) giúp ta hiểu biết hơn về lịch sử, văn hoá, sinh hoạt của nhân dân Khánh Hoà và quá trình hoàn thiện khu Văn Miếu năm 1854. Ngoài ra còn có một Bài minh ở Bái Đường nói rõ hơn về sự đỗ đạt của các vị văn võ, khoa bảng, hào mục, chức sắc và các học sinh địa phương từ đầu triều Nguyễn đến thời Tự Đức.

 Mũi Đôi (bán đảo Hòn Gốm thuộc vịnh Vân Phong) là điểm cực Đông trên đất liền của Việt Nam. Nơi đón ánh Mặt trời đầu tiên trên toàn lãnh thổ Việt Nam (Đông Dương và cả Đông Nam Á lục địa). Nơi này đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di tích quốc gia   tuy nhiên đường ra mũi Đôi rất khó chủ yếu là dốc núi cheo leo chỉ có thể đi được bằng thuyền.

 Đầm Nha Phu Đầm Nha Phu là tên gọi cả một khu vực rộng lớn, trong đó có những hòn đảo du lịch như Hòn Thị, Hòn Lao, Hòn Sầm, Hòn Đá Bạc (bãi tắm Công chúa), Hòn Lao - đảo Khỉ, Suối Hoa Lan, Khu nghỉ mát Ninh Vân. Đầm Nha Phu rộng gần 1.500ha, tiếp giáp giữa vịnh Nha Trang và vịnh Vân Phong – thuộc tỉnh Khánh Hòa, cách thành phố khoảng 15 km. Hiện bến cảng du lịch nằm ở địa phận Lương Sơn, xã Vĩnh Lương.Đầm Nha Phu là một trong hai đầm lớn của tỉnh Khánh Hòa vẫn còn hội đủ đặc điểm của một vùng sinh thái quý hiếm với núi rừng, sông suối, biển đảo,...
 Thác Yangbay cách Nha Trang khoảng 45 km ở độ cao 100 m so với biển, nằm lọt giữa rừng nguyên sinh màu mỡ và những dãy núi. Chữ "Yang Bay" là theo tiếng dân tộc Răglay có nghĩa "thác nước Trời". Nằm trọn trong thung lũng có diện tích hơn 570 ha được bao bọc bởi rừng nguyên sinh, Yang Bay đang từng bước trở thành một khu du lịch sinh thái núi rừng.
 Bãi biển Đại Lãnh nằm cạnh Quốc lộ 1, cách thành phố Nha Trang 80 km về phía bắc thuộc huyện Vạn Ninh, đây là một bãi biển đẹp với làng nước trong xanh và bãi cát trắng rất mịn (cát trắng tinh khiết không lẫn san hô hay sỏi). Phong cảnh Đại Lãnh từ xưa đã được liệt vào hàng danh thắng quốc gia. Năm 1836, vua Minh Mạng đã cho thợ chạm phong cảnh Đại Lãnh vào một trong chín chiếc đỉnh đồng lớn trang trí trước sân Thế Miếu. Mười bảy năm sau, năm 1853, dưới triều Tự Đức, Đại Lãnh có tên trong Từ điển quốc gia do triều đình biên soạn.

Di tích lưu niệm bác sĩ Alexandre Yersin
Alexandre Yersin sinh ngày 22 tháng 9 năm 1863 tại Thụy Sĩ. Ông là người sáng lập ra Viện Pasteur Nha Trang (1895), Viện Pasteur Hà Nội (1920), Viện Pasteur Đà Lạt (1936), Viện Vi trùng học Huế, trường Đại học Y khoa Hà Nội. Ông cũng là Tổng giám đốc Viện Pasteur Đông Dương (nay là Viện Pasteur Sài Gòn), là người thám hiểm và phát hiện ra cao nguyên Langbiang, thành phố Đà Lạt, trồng và thuần hóa cây cao su, cây Canhkina đầu tiên ở Việt Nam. Ông đã phát hiện ra vi trùng dịch hạch (Yersinia Pestis) tìm và điều chế Vắcxin và Sérum chữa các bệnh dịch hạch, bạch cầu, dịch tả, uốn ván, sốt rét.... Năm 1891, Yersin đến Nha Trang, ông đã sống, làm việc và gắn bó trọn đời với mảnh đất này. Yersin sống rất gần gũi với cư dân Nha Trang, Ông rất quan tâm đến đời sống của họ, đặc biệt là cung cấp thuốc men để chữa bệnh, cung cấp sách vở để trẻ con đọc, người dân Nha Trang đã dành cho ông sự quý mến đặc biệt và gọi ông là Ông Năm.

Ông qua đời trong thời gian diễn ra Chiến tranh thế giới thứ hai tại nhà ở Nha Trang năm 1943. Theo di chúc ông muốn được chôn tại Suối Dầu (Diên Khánh), đám tang giản dị, không điếu văn. Mặc dù vậy, rất đông người đã đưa tiễn ông về nơi an nghỉ cuối cùng. Để ghi nhớ công lao của Yersin, nhân dân trong vùng đã lập chùa Linh Sơn để thờ cúng ông một cách trân trọng. Căn cứ vào cống hiến to lớn của ông cho nhân loại cũng như giá trị và ý nghĩa của những di tích lưu niệm nhà khoa học ở Khánh Hòa, Chính phủ đã có quyết định số 993-QĐ ngày ngày 28 tháng 9 năm 1990 của Bộ Văn hóa công nhận các di tích lưu niệm nhà bác học Alexandre Yersin bao gồm: Phòng lưu niệm Yersin tại Viện Pasteur Nha Trang, chùa Linh Sơn xã Suối Cát và mộ Yersin tại Suối Dầu - Diên Khánh là di tích lịch sử cấp quốc gia. Ngoài ra còn nhiều di tích khác mang đâm dấu ấn của ông tại Khánh Hòa như Thư viện Yersin, Viện Pasteur Nha Trang và Hòn Bà (một ngọn núi có độ cao 1.574m mang khí hậu của vùng ôn đới như Sapa, Đà Lạt thuộc huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa, cách thành phố Nha Trang 37 km về phía tây nam. Năm 1915 bác sĩ Yersin đã dựng nhà để ở tại Hòn Bà và trồng cây canh ki na là cây được dùng làm nguyên liệu chế ra thuốc ký ninh trị bệnh sốt rét). Hiện nay Nha Trang có một con đường mang tên Yersin và một công viên mang tên Alexandre Yersin tọa lạc ngay chân cầu Trần Phú về hướng nam để vinh danh những cống hiến lớn lao của ông cho khoa học.

Chú thích

Du lịch Việt Nam theo địa phương


title: Mông Cương

text:
Mông Cương (; chính tả bản đồ bưu chính: Mengkiang; Hepburn: Mōkyō), là một khu tự trị tại Nội Mông nằm dưới chủ quyền của Trung Quốc và do Đế quốc Nhật Bản kiểm soát. Khu tự trị này bao gồm các tỉnh Sát Cáp Nhĩ và Tuy Viễn, tương ứng với phần trung tâm của Nội Mông hiện nay. Đôi khi nó cũng được gọi là Mông Cổ Quốc (蒙古國) (tương tự như Mãn Châu Quốc, một chính phủ bù nhìn khác của Nhật Bản tại Mãn Châu). Thủ phủ của Mông Cương là Kalgan, và người đứng đầu là Demchugdongrub.

Lịch sử
Mông Cương được thành lập vào ngày 12 tháng 5 năm 1936, Mông Cổ quân chính phủ (蒙古軍政府) do thân vương Yondonwangchug (Vân Đoan Vượng Sở Khắc) của Ulanqab (Ô Lan Sát bố) làm chủ tịch đầu tiên. Đến tháng 10 năm 1937, nó được đổi tên thành Mông Cổ Liên minh Tự trị Chính phủ (蒙古聯盟自治政府). Vào ngày 1 tháng 9 năm 1939, các chính quyền chủ yếu là người Hán ở Nam Sát Cáp nhĩ và Bắc Sơn Tây được hợp nhất với Mông Cổ Liên minh Tự trị Chính phủ, hình thành Mông Cương Liên hiệp Tự trị Chính quyền (蒙疆聯合自治政府).

Thủ phủ của chính quyền này nằm gần Khách Lạp Can (Trương Gia Khẩu), quyền kiểm soát trải rộng quanh Hohhot (Hô Hòa Hạo Đặc). Vào ngày 4 tháng 8 năm 1941, nó lại được đổi tên thành: Mông Cổ Tự trị bang (蒙古自治邦). Sau khi Uông Tinh Vệ thành lập chính quyền mới của Trung Hoa Dân Quốc ở Nam Kinh, Mông Cương được đặt dưới sự kiểm soát của thế lực này mặc dù vẫn hoàn toàn tự trị.

Mông Cương đã không còn tồn tại sau năm 1945 khi Hồng quân Liên Xô và Hồng quân Mông Cổ xâm chiếm, đây là một phần của chiến dịch Mãn Châu. Hầu hết các khu vực, với ngoại lệ là thủ phủ Kalgan, nay là một phần của khu tự trị Nội Mông của Trung Quốc.

Chính trị

Quan chức của các cơ quan đầu não
1, Chủ tịch Vân Đoan Vượng Sở Khắc (雲端旺楚克), Vân vương, nguyên là minh trưởng của minh Ô Lan Sát Bố, mất không lâu sau đó2, Phó chủ tịch kiêm Viện trưởng Chính vụ viện Đức Mục Sở Khắc Đống Lỗ Phổ (德穆楚克棟魯普)3, Tổng tư lệnh Mông Cổ quân Lý Thủ Tín (李守信)4, Nghị trưởng Tham nghị phủ Ngô Hạc Linh (吳鶴齡)5, Bộ trưởng Tổng vụ Chính vụ viện Đào Khắc Đào (陶克陶)6, Bộ trưởng Tài vụ Chính vụ viện Cát Nhĩ Ca Lãng (吉爾嘎朗)7, Bộ trưởng Bảo an Chính vụ viện Đặc Khắc Hy Bốc Ngạn (特克希卜彥)8, Cố vấn tối cao Chính vụ viện Vũ Sơn Binh Sĩ (宇山兵士, người Nhật)9, Cố vấn quân sự tối cao Cao Trường Tổn Tạng (高場損藏)10, Cố vấn chủ tịch tối cao Kim Tĩnh Chương Thứ (金井章次) (1/9/1939-27/11/1941)→ Đại Kiều Trung Nhất (大橋忠一) (27/11/1941-3/9/1942)→Thần Cát Chính Nhất (神吉正一) (26/2/1945-Nhật Bản đầu hàng); Tất cá đều là người Nhật11, Tham mưu trưởng Mông Cổ quân Ô Cổ Đình (烏古廷)12, Viện trưởng Tối cao pháp viện Bổ Anh Đạt Lại (補英達賴)13, Kiểm sát trưởng tối cao Lưu Kế Quảng (劉繼廣)14, Viện trưởng Chính vụ viện Trác Đặc Ba Trác Bố (卓特巴扎布), tư nghị Hùng Nặc Đôn Đô Bố (雄諾敦都布), Đặc Khắc Hy Bốc Ngạn (特克希卜彥)15, Bộ trưởng Tổng vụ Quan Khẩu Bảo (關口保)16, Thứ trưởng Tổng vụ Vũ Nội Triết Phu (武內哲夫)17, Bộ trưởng Dân chính Tùng Tân Vượng Sở Khắc (松津旺楚克)18, Thứ trưởng Dân chính Tảo Phản Đông Nam (早阪冬男)19, Bộ trưởng Trị an Đinh Kỳ Xương (丁其昌)20, Thứ trưởng Trị an Đẳng Tĩnh Vũ Nhất Lang (藤井武一郎)21, Bộ trưởng Tư pháp Đào Khắc Đào (陶克陶)22, Thứ trưởng Tư pháp Nhật Bỉ Dã Tương (日比野襄)23, Bộ trưởng Tài chính Mã Vĩnh Khôi (馬永魁)24, Thứ trưởng Tài chính Đại Trường Thần Ngũ Trợ (大場辰五助)25, Bộ trưởng Sản nghiệp Đỗ Vận Vũ (杜運宇)26, Thứ trưởng Sản nghiệp Trung Tây Thật Hùng (中西實雄)27, Bộ trưởng Giao thông Kim Vĩnh Xương (金永昌)28, Tổng thự trưởng thanh tra thuế chuyên chở Cát Nhĩ Ca Lãng (吉爾嘎朗)29, Tổng cục trưởng Mục nghiệp Quách Nhĩ Trác Nhĩ Trác Bố (吉爾嘎朗)30, Sở thứ trưởng kiểm sát tối cao Ôi Quang Hiếu Đạo (隈光孝道)31, Thứ trưởng Tối cao pháp viện An Bố Thứ (安布恕)32, Phó thự trưởng Tổng thự tranh tra thuế vận chuyển Cao Tu Tiến Nhất (高須進一)33, Phó thự trưởng Giám đốc thự thuế vụ Đảo Điền Tam Lang (島田三郎)

Các quan chức địa phương
1, Trưởng quan chính thính Sát Nam Trần Ngọc Minh (陳玉銘)2, Thứ trưởng chính thính Sát Nam Vũ Đằng Công Bình (武藤公平)3, Trưởng quan chính thính Tấn Bắc Điền Nhữ Bật (田汝弼)4, Thứ trưởng chính thính Tấn Bắc Sâm Lâm Hùng Thứ Lang (森林雄次郎)5, Minh trưởng minh Ba Ngạn Đạp Lạp Bổ Anh Đạt Lại (補英達賴)6, Minh trưởng minh Sát Cáp Nhĩ Trác Đặc Ba Trác Bố (卓特巴扎布)7, Minh trưởng minh Ô Lan Sát Bố Ba Bảo Đa Nhĩ Tể (巴寶多爾濟)8, Minh trưởng minh Y Khắc Chiêu A Lặc Thản Ngạc Tể Nhĩ (阿勒坦鄂齊爾)9, Minh trưởng minh Tích Lâm Quách Lặc Tùng Tân Vượng Sở Khắc (松津旺楚克)10, Tổng quản kỳ đặc biệt Tổ Mặc Đặc Mặc Lặc Căn Ba Đồ Nhĩ (默勒根巴圖爾)11, Thị trưởng Trương Gia Khẩu Hàn Quảng Sâm (韓廣森)12, Thị trưởng Hậu Hòa Lý Xuân Tú (李春秀)13, Thị trưởng Bao Đầu Kim Triều Văn (金朝文)

Kinh tế

Người Nhật lập nên Ngân hàng Mông Cương và cho phát hành tiền tệ riêng song không có ghi năm trên đó. Một số cửa hàng tiền tệ địa phương cũng sản xuất tiền có ghi hệ thống lịch Trung Quốc, như Giáp Thìn niên (甲辰年) trên tiền.

Người Nhật có lợi ích về mặt khoảng sản từ nhà nước Mông Cương do họ lập ra. Một ví dụ là người Nhật đã cho khai thác mỏ sắt tại Tuyên Hóa-Long Nham với trữ lượng 91.645.000 tấn vào năm 1941; và phân tích lượng dự trữ than trong đất là 504 tấn và tiềm năng là 202.000 tấn (1934).

Sắt Mông Cương được xuất khẩu trực tiếp sang Nhật Bản. Đồng thời, Nhật Bản tìm kiếm các trữ lượng than đá tại [[Tuy Viễn (tỉnh)| (một khu vực chiếm đóng khác của Mông Cương) gồm 417 tấn và tiềm năng khai thác là 58.000 tấn vào năm 1940.

Nhân khẩu
Do chính sách nhập cư bình đẳng về chúng tộc tại Mông Cương, người Mông Cổ là thiểu số tại Mông Cương và phần lớn cư dân là người Hán. Ngoài ra cũng có người Triều Tiên, người Nhật, người Mãn, người Nga trắng và các nhóm thiểu số khác. Mặc dù Nhật Bản có ý định khai thác chủ nghĩa dân tộc Mông Cổ đề hỗ trợ cho các mục tiêu của mình, song vùng lãnh thổ này đã trở về Trung Quốc sau chiến dịch Mãn Châu. Liên Xô trục xuất và đưa đi giam giữ những người Triều Tiên, Nhật Bản và Nga trắng đến Siberi và bắt phải làm việc trong các trại lao động; người Hán sau đó lên tới 80%.

Quân sự
Quân đội Quốc gia Mông Cương là một đội quân bản địa do Nhật Bản lập ra và khác với quân đội Mông Cổ. Đây là một đội quân đặc biệt và chịu sự chỉ đạo trực tiếp từ đạo quân Quan Đông, có các chỉ huy bản xứ cùng với các sĩ quan Nhật, trở thành các bộ phận phụ trợ ngoại vi của quân Quan Đông.

Mục đích của đội quân này là nhằm hỗ trợ các hoạt động nếu xảy ra của quân đội Đế quốc Nhật Bản chống lại Ngoại Mông (Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ) hay các khu vực phía bắc Trung Quốc, và hoạt động như một lực lượng bảo an địa phương cùng với lực lượng cảnh sát. Nó cũng có nhiệm vụ bảo vệ Đức vương, người đứng đầu nhà nước, bảo vệ tài sản của người dân Mông Cương bản địa và chính quyền địa phương.

Quân đội Mông Cương được trang bị súng trường, súng ngắn, súng máy nhẹ và trung, súng cối và một số pháo binh và súng phòng không. Đội quân này được tổ chức thành một đội kị binh di động và lực lượng bộ binh hạng nhẹ được hỗ trợ thấp về pháo binh và không có xe tăng hoặc máy bay.

Xem thêm

Đảng Nhân dân Nội Mông Cổ
Điều ước Mông Tạng
Mãn Châu Quốc
Chính quyền Uông Tinh Vệ

Tham khảo

Đọc thêm
 Jowett, Phillip S. Rays of The Rising Sun, Armed Forces of Japan's Asian Allies 1931-45. Volume I: China & Manchuria. Solihull: Helion, 2004.
 Lattimore, Owen. "The Phantom of Mengkukuo." Pacific Affairs 10, no. 4 (1937): 420-27.

Liên kết ngoài
 Cờ Mông Cương
 Giáo dục Mông Cổ dưới chế độ Nhật Bản

Nhà nước bù nhìn của Nhật Bản

Cựu quốc gia châu Á
Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc
Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 1936