title: Rung động

text:
Rung động  là một hiện tượng cơ học, theo đó dao động của một đối tượng xung quanh một điểm cân bằng. Từ này xuất phát từ Latin vibrationem ("shaking, brandishing"). Dao động có thể tuần hoàn, chẳng hạn như chuyển động của con lắc —hoặc ngẫu nhiên, chẳng hạn như chuyển động của lốp trên đường đá sỏi.

Rung động kỳ vọng: ví dụ, chuyển động của âm thoa, lưỡi gà trong nhạc cụ kèn sáo hoặc harmonica, điện thoại di động, hoặc hình nón của một loa.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, rung động không mong muốn, lãng phí năng lượng và tạo ra âm thanh không mong muốn. Ví dụ, các chuyển động rung động của động cơ, động cơ điện, hoặc bất kỳ thiết bị cơ khí hoạt động thường không mong muốn. Rung động như vậy có thể là do mất cân bằng trong các bộ phận quay, ma sát không đồng đều, hoặc chia lưới bánh răng. Thiết kế cẩn thận thường giảm thiểu các rung động không mong muốn.

Các nghiên cứu về âm thanh và rung động có liên quan chặt chẽ. Âm thanh, hoặc sóng áp suất, được tạo bởi cấu trúc rung (ví dụ. dây thanh âm); những sóng áp lực này cũng có thể gây ra rung động của các cấu trúc (ví dụ màng nhĩ). Do đó, các nỗ lực giảm tiếng ồn thường liên quan đến các vấn đề rung động.

Các dạng rung động

 Rung động tự do xảy ra khi một hệ thống cơ học được đặt trong chuyển động với đầu vào ban đầu và được phép rung tự do. Ví dụ về loại rung động này là kéo một đứa trẻ trở lại trên xích đu và để cho nó đi, hoặc nhấn một cái nĩa điều chỉnh và để cho nó đổ chuông. Hệ thống rung cơ học ở một hoặc nhiều tần số tự nhiên và tắt dần cho đến khi tắt hẳn.

Rung động cưỡng bức là khi một sự xáo trộn theo thời gian (tải trọng, dịch chuyển hoặc vận tốc) được áp dụng cho một hệ thống cơ học. Sự xáo trộn có thể là đầu vào định kỳ và ổn định, đầu vào tạm thời hoặc đầu vào ngẫu nhiên. Các đầu vào định kỳ có thể điều hòa hoặc một xáo trộn không điều hòa. Ví dụ về các loại rung động này bao gồm máy giặt do mất cân bằng, rung động vận chuyển do động cơ hoặc đường không đồng đều hoặc rung của tòa nhà trong một trận động đất. Đối với hệ thống tuyến tính, tần số của đáp ứng rung trạng thái ổn định do ứng dụng của đầu vào định kỳ, điều hòa bằng tần số của lực hoặc chuyển động được áp dụng, với cường độ phản ứng phụ thuộc vào hệ thống cơ học thực tế.

Rung động tắt dần: Khi năng lượng của một hệ thống rung dần dần bị tiêu tan bởi ma sát và các điện trở khác, các rung động được cho là bị giảm chấn. Các rung động tắt dần hoặc thay đổi tần số hoặc cường độ hoặc ngừng và hệ thống nằm ở vị trí cân bằng của nó. Một ví dụ về loại rung này là hệ thống treo xe bị giảm bởi bộ giảm xóc.

Thử nghiệm rung

Thử nghiệm rung được thực hiện bằng cách giới thiệu tính năng cưỡng bức vào một cấu trúc, thường là với một số loại máy rung. Cách khác, một DUT (thiết bị được thử nghiệm) được gắn vào "bảng" của máy rung. Thử nghiệm rung được thực hiện để kiểm tra đáp ứng của thiết bị được thử nghiệm (DUT) đến môi trường rung xác định. Các phản ứng đo được có thể là vòng đời mệt mỏi, tần số cộng hưởng hoặc đầu ra âm thanh rít và ồn (NVH). Thử nghiệm squeak và rattle được thực hiện với một loại máy rung yên tĩnh đặc biệt tạo ra mức âm thanh rất thấp trong khi hoạt động.

Đối với tần số tương đối thấp, máy trộn thủy lực (điện thủy lực) được sử dụng. Đối với tần số cao hơn, các máy lắc điện động được sử dụng. Nói chung, một hoặc nhiều điểm "đầu vào" hoặc "điều khiển" nằm ở phía DUT của vật cố định được giữ ở mức gia tốc được chỉ định. Các điểm "đáp ứng" khác trải nghiệm mức rung tối đa (cộng hưởng) hoặc mức rung tối thiểu (chống cộng hưởng). Nó thường được kỳ vọng để đạt được chống cộng hưởng để giữ cho một hệ thống trở nên quá ồn ào, hoặc để giảm căng thẳng trên một số bộ phận do chế độ rung gây ra bởi tần số rung cụ thể.

Các loại dịch vụ thử nghiệm rung động phổ biến nhất được thực hiện bởi phòng thí nghiệm kiểm tra rung là Sinusoidal và Random. Thử nghiệm sin (một tần số tại một thời điểm) được thực hiện để khảo sát đáp ứng cấu trúc của thiết bị được thử nghiệm (DUT). Một thử nghiệm ngẫu nhiên (tất cả các tần số cùng một lúc) thường được xem xét để tái tạo chặt chẽ hơn một môi trường thế giới thực, chẳng hạn như đầu vào đường vào ô tô di chuyển.

Hầu hết các thử nghiệm rung được thực hiện trong một 'trục DUT duy nhất' tại một thời điểm, mặc dù hầu hết các rung động trong thế giới thực xảy ra trong các trục khác nhau cùng một lúc. MIL-STD-810G, được phát hành vào cuối năm 2008, phương pháp thử nghiệm 527, kêu gọi thử nghiệm nhiều kích thích. Thiết bị thử rung được sử dụng để gắn DUT vào bàn rung phải được thiết kế cho dải tần số của phổ thử nghiệm rung. Nói chung cho các thiết bị nhỏ hơn và dải tần số thấp hơn, nhà thiết kế nhắm vào một thiết kế cố định không có tiếng vang trong dải tần số thử nghiệm. Điều này trở nên khó khăn hơn khi DUT trở nên lớn hơn và khi tần số kiểm tra tăng lên. Trong những trường hợp này, các chiến lược kiểm soát đa điểm có thể giảm thiểu một số cộng hưởng có thể có trong tương lai. Các thiết bị được thiết kế đặc biệt để theo dõi hoặc ghi lại các rung động được gọi là vibroscope.

Phân tích rung

Phân tích rung (VA), được áp dụng trong môi trường công nghiệp hoặc bảo trì nhằm mục đích giảm chi phí bảo trì và thời gian chết thiết bị bằng cách phát hiện lỗi thiết bị. VA là thành phần quan trọng của chương trình Giám sát tình trạng (CM) và thường được gọi là Bảo trì dự báo (PdM). ] Phổ biến nhất VA được sử dụng để phát hiện lỗi trong thiết bị quay (quạt, động cơ, máy bơm, và hộp số vv) chẳng hạn như mất cân bằng, lệch hướng, yếu tố cán mang lỗi và điều kiện cộng hưởng.

VA có thể sử dụng các đơn vị Displacement, Velocity và Acceleration được hiển thị dưới dạng dạng sóng thời gian (TWF), nhưng phổ biến nhất là phổ được sử dụng, bắt nguồn từ một Fast Fourier Transform của TWF. Phổ rung cung cấp thông tin tần số quan trọng có thể xác định thành phần bị lỗi.

Các nguyên tắc cơ bản của phân tích rung động có thể được hiểu bằng cách nghiên cứu mô hình van điều tiết lò xo đơn giản Mass-spring-damper. Thật vậy, ngay cả một cấu trúc phức tạp như một thân xe ô tô có thể được mô hình hóa như là một "sự tổng kết" của các mô hình van-lò xo-lò xo đơn giản. Mô hình khối lượng-lò xo-van điều tiết là một ví dụ về một Dao động điều hòa đơn giản. Toán học được sử dụng để mô tả hành vi của nó giống hệt với các bộ dao động điều hòa đơn giản khác như mạch RLC.

Lưu ý: Bài viết này không bao gồm các dẫn xuất toán học từng bước, nhưng tập trung vào các phương trình và khái niệm phân tích rung động chính. Xin vui lòng tham khảo các tài liệu tham khảo ở phần cuối của bài viết cho các dẫn xuất chi tiết.

Tham khảo


title: Nikolay Anatolyevich Nikiforov

text:
Nikolai Nikiforov (tiếng Nga: Николай Анатольевич Никифоров; sinh ngày 22 tháng 6 năm 1982 tại Kazan) là một chính trị gia người Nga, người giữ chức Bộ trưởng Bộ Viễn thông trong nội các của Chính phủ Nga nhiệm kỳ 2012-2016. Nikolai Nikiforov đã trở thành thành viên trẻ tuổi nhất trong chính phủ của Thủ tướng Nga Dmitry Medvedev.

Sự nghiệp
Sự nghiệp của Nikolai Nikiforov đã bắt đầu từ thủ đô Kazan của Cộng hòa Tatarstan. Năm 2001, vào lúc còn 19 tuổi ông này trở thành phó giám đốc Công ty Kazan Portal. Đến tháng 4 năm 2010, ông ta lại được bổ nhiệm làm phó thủ tướng và bộ trưởng công nghệ thông tin và truyền thông Tatarstan.

Từ tháng 8 năm 2005, Nikiforov trở thành cố vấn thủ tướng Tatarstan về công nghệ thông tin. Từ giai đoạn năm 2006 đến năm 2010, ông ấy lãnh đạo Trung tâm Công nghệ thông tin Tatarstan. Trên cương vị của mình Nikiforov đã xây dựng kế hoạch và triển khai thành công dự án chính phủ điện tử và dự án các công viên viễn thông tại khu vực Volga.

Chú thích

Chính khách Nga
Bộ trưởng Nga


title: Xcode

text:
Xcode là bộ phát triển phần mềm tích hợp được Apple phát triển chạy trên hệ điều hành Mac để các lập trình viên có thể phát triển phần mềm chạy trên hệ điều hành Mac và iOS. Phiên bản đầu tiên của Xcode được phát hành vào năm 2003 và phiên bản ổn định hiện tại là 12.5.1 được phát hành vào năm ngày 21 tháng 6 năm 2021. Xcode được phát hành miễn phí cho người dùng Mac download thông qua chợ ứng dụng App Store.

Tham khảo

Apple
IOS
Lịch sử phần mềm
Môi trường phát triển tích hợp
Phần mềm năm 2003


title: Ốc bướm

text:
Ốc bướm là một loài động vật thân mềm có mảnh vỏ trong lớp Chân bụng thuộc họ ốc, sống chủ yếu trong các gành đá ở biển, nhiều nhất là vùng biển miền Trung Việt Nam.

Đặc điểm
Ốc bướm có thân bầu dục, nơi con ốc thông với bên ngoài là một đường rãnh dài có hình răng cưa. Vỏ ốc có nhiều hoa văn sạch đẹp với màu sáng bóng. Ốc bướm con to nhất có thể bằng nắm tay của người lớn. Tuy nhiên, loại ốc thường được sử dụng trong ẩm thực ăn ngon phải là cỡ trung bình bằng ngón chân cái. Đây là một trong những loại ốc có thịt rất ngon, phần thịt trắng hồng nõn nà, thịt chắc, dai và ngọt và có mùi thơm khi luộc.

Trong ẩm thực
Thường ốc được chế biến thành món ngon bằng cách hấp hoặc nướng. Thông thường thì thực khách chuộng hấp hơn nướng. Trước khi hấp, ốc được ngâm nước, rửa sạch rồi cho vào nồi kèm theo gia vị các loại. Khi ốc chín, trông bóng nhẫy, hơi bốc lên với mùi thơm của thịt ốc.

Tham khảo

 Ốc bướm - Báo Thanh niên

Ốc


title: Pterois miles

text:
Pterois miles là một loài cá sư tử trong họ Scorpaenidae. Nó thường bị nhầm lẫn với họ hàng gần của nó, cá mao tiên (Pterois volitans).

Mô tả
Loài cá này có chiều dài phổ biến lên đến 35 cm. Nó thay đổi màu sắc từ màu đỏ nâu hoặc xám, và có vây lưng và vây ngực giống như cánh lông. Khuôn mặt của nó là ít góc cạnh hơn so với P. volitans. Loài cá sư tử này đều có các tua dài, thân có nhiều sọc màu đỏ, vàng, cam, nâu, đen sống chủ yếu ở các rặng san hô, thích nghi rất tốt với môi trường biển Caribe.

Loài cá này thường được tìm thấy trong các khu vực với các đường nứt hoặc đầm phá, thường xuyên trên các sườn dốc bên ngoài của các rạn san hô.

Loài cá này có nguồn gốc từ Ấn Độ Dương, Biển Đỏ, đến Nam Phi, và Indonesia, nó còn được gọi ở miền đông Địa Trung Hải. Nó là rất tương tự xuất hiện P. volitans, mà không hiện diện ở Biển Đỏ. Gai vây là rất độc và có thể nguy hiểm đối với con người.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

M
Động vật được mô tả năm 1828
Cá Ấn Độ Dương
Cá biển Đỏ


title: Họ Sò

text:
Họ Sò (Danh pháp khoa học Arcidae) là một họ sinh học của một nhóm các loài động vật thân mềm hai mảnh vỏ có kích thước nhỏ và vừa. Chúng thường sống tập trung ở môi trường sông, biển, nước lợ. Đặc trưng của họ Sò là hai mảnh vỏ có thể khép, mở, vỏ đa dạng về kích cỡ, màu sắc, hoa văn. Có hơn 200 loài được ghi nhận thuộc họ này còn tồn tại trong tự nhiên.

Vỏ của hầu hết các loài sò đều có lớp vỏ trên cùng là lớp "da" dày màu nâu, dính vào phần đá vôi cứng hơn của vỏ. Ở một số loài như Barbatia, lớp bên ngoài này được búi ở cuối vỏ thành một thứ giống như râu, do đó có tên là Barbatia.

Họ này cũng được gọi là "vỏ tàu" ở nước ngoài bởi vì các loài như Arca có diện tích phẳng lớn, trong một lớp vỏ không bị hư hại, phần nào giống boong tàu, với phần còn lại của vỏ có lẽ minh họa một chiếc thuyền gỗ cổ đại chẳng hạn như tàu của Nô-e.

Các chi
Các chi sò thuộc họ Arcidae bao gồm:
 Acar Gray, 1857
 Anadara Gray, 1847
Arca Linnaeus, 1758
 Barbatia Gray, 1847
 Bathyarca Kobelt, 1891
 Bentharca Verrill và Bush, 1898
 Larkinia  Reinhart, 1935
 Samacar Iredale, 1936
 Senilia Linnaeus, 1758
 Tegillarca Iredale, 1939

Trong ẩm thực
nhỏ|200x200px|left|Sò luộc được phục vụ ở Tanjong Pagar, Singapore
Tuy không nhiều và phong phú như các loại ốc, những món ăn từ sò vẫn luôn có sức hấp dẫn rất riêng. Tùy từng loại sò mà các quán ăn có nhiều cách chế biến như nướng mỡ hành, nướng phô mai hay xào me, nướng mọi. Trong đó có những món ngon như: sò huyết xào rau răm, sò điệp với phô mai đút lò, sò cổ đại nướng bơ, sò vẹo nướng mỡ hành, sò dương nướng mỡ hành,... Tuy nhiên, khuẩn tả E.coli vốn là những vi khuẩn thường trực trong nguồn nước tự nhiên (ngọt, mặn, lợ), đặc biệt là những nguồn nước kém vệ sinh và tất cả những sinh vật sống dưới nước như nghêu, sò, ốc, hến, cá… đều có thể bị nhiễm loại khuẩn này.

Chú thích

Tham khảo

 ITIS
 Archerd Shell Collection, Ark clams

A
Sò


title: Họ Cá mù làn

text:
Họ Cá mù làn (danh pháp khoa học: Scorpaenidae) là một họ cá theo truyền thống xếp trong bộ Cá mù làn (Scorpaeniformes) nhưng những kết quả nghiên cứu phát sinh chủng loài gần đây hạ cấp bộ này thành phân bộ Scorpaenoidei trong bộ Perciformes nghĩa mới. Họ này có các loài cá có độc trong các vùng biển thế giới. Các loài trong họ này sinh sống ở các vùng nước biển nhiệt đới và ôn đới nhưng chủ yếu sinh sống ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Các loài cá trong họ này có gai sắc có độc dưới dạng nước nhầy trên thân. Không nên nhầm lẫn chúng với các loài thuộc chi Scorpaenichthys trong họ Cottidae.

Phần lớn các loài sinh sống ở tầng đáy và ăn các loài động vật giáp xác và cá nhỏ. Phần lớn các loài sinh sống ở vùng nước nông nhưng một vài loài sinh sống ở độ sâu lên đến . Phần lớn các loài như cá mặt quỷ, nguy trang đợi con mồi đi qua và nuốt con mồi, còn cá sư tử thì phục kích con mồi. Khi không phục kích, cá sư tư có thể lùa cá, tôm hay cua vào một góc và nuốt con mồi. Giống như nhiều loài cá dạng cá vược khác, các loài cá mù làn là những loài hút thức ăn, bắt con mồi bằng cách nhanh chóng phóng ra một trường hút được tạo ra bởi sự mở rộng khoang miệng của cá.

Các chi
Danh sách chi và số lượng loài lấy theo Fish Base:
 Brachypterois: 3 loài.
 Caracanthus: 4 loài.
 Dendrochirus: 7 loài.
 Ebosia: 4 loài
 Hipposcorpaena: 1 loài.
 Hoplosebastes: 1 loài.
 Idiastion: 3 loài.
 Iracundus: 1 loài.
 Neomerinthe: 12 loài.
 Neoscorpaena: 1 loài.
 Parapterois: 2 loài.
 Parascorpaena: 7 loài.
 Phenacoscorpius: 7 loài.
 Pogonoscorpius: 1 loài.
 Pontinus: 19 loài.
 Pteroidichthys (gồm cả Pteropelor): 4 loài.
 Pterois: 12 loài.
 Rhinopias: 6 loài.
 Scorpaena: 64 loài.
 Scorpaenodes: 29 loài.
 Scorpaenopsis: 28 loài.
 Sebastapistes: 11 loài.
 Taenianotus: 1 loài.
 Thysanichthys: 1 loài.
 Ursinoscorpaenopsis: 1 loài.

Hình ảnh

Liên kết ngoài
 Scorpaenidae entry  on the Animal Diversity Web.

Tham khảo

Cá có độc


title: Quan hệ Bắc Triều Tiên – Việt Nam

text:
Quan hệ Việt Nam – Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên là quan hệ ngoại giao giữa hai nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, vốn là đồng minh theo chủ nghĩa cộng sản, cùng chung chế độ Xã hội chủ nghĩa. Ngày thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước là ngày 31 tháng 1 năm 1950. CHDCND Triều Tiên là nước thứ 3 mà Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thiết lập quan hệ ngoại giao, sau Trung Quốc (18/1/1950) và Liên Xô (30/1/1950).

Lịch sử

Thời Phong kiến

Chiến tranh Việt Nam
Năm 1910, Nhật Bản ép Triều Tiên ký Điều ước Sáp nhập Hàn-Nhật. Năm 1945, Triều Tiên bị chia cắt thành hai miền. Liên bang Xô viết chiếm đóng miền bắc cho đến vĩ tuyến 38 và Hoa Kỳ chiếm đóng từ vĩ tuyến 38 về nam. Ngày 9 tháng 9 năm 1948, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên tuyên bố thành lập.

Ngày 31 tháng 1 năm 1950, CHDCND Triều Tiên là nước thứ 3 mà Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thiết lập quan hệ ngoại giao.

Trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, quân đội Mỹ đã can thiệp vào chiến trường. Ở Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, quân đội đang bị thiếu không quân và vũ khí chiến đấu, thủ tướng Kim Nhật Thành đã gửi khoảng 200 quân của mình vào chiến trường Việt Nam nhằm giúp Việt Nam hỗ trợ không quân và chống lại đồng minh hàng đầu của Mỹ là Hàn Quốc, mãi cho đến nay, cộng đồng quốc tế và Hoa Kỳ đang tỏ ra nghi ngờ "Liệu Triều Tiên đã từng tham chiến giúp quân đội Bắc Việt hay chăng", câu trả lời chính xác vẫn chưa giải đáp khi quan hệ giữa Triều - Việt vẫn còn là mờ ám.

Căng thẳng Triều Tiên – Việt Nam

Tuy nhiên, vào năm 1968, CHDCND Triều Tiên đã tỏ ra vô cùng bất mãn khi Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tham gia vào Hội nghị Paris về đàm phán hòa bình với người Mỹ trong cuộc xung đột ở Việt Nam. Triều Tiên coi thỏa thuận Paris năm 1973 là "phi pháp" và ủng hộ Trung Quốc về vấn đề thành lập một liên minh các quốc gia Cộng sản châu Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Việt Nam, Lào, Campuchia), nhưng lại không được Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ủng hộ do nó không có Liên Xô, bấy giờ là đồng minh của VNDCCH, và cũng ngăn cản tham vọng mở rộng ảnh hưởng Việt Nam về sau ở khu vực và châu lục.

Chính những vết nứt này mà về sau năm 1979, khi xảy ra Chiến tranh biên giới Tây Nam chống Khmer Đỏ, Triều Tiên là quốc gia đã phản đối kịch liệt Việt Nam và từ chối công nhận Cộng hòa Nhân dân Campuchia, đồng thời cho Norodom Sihanouk tị nạn tại nước này. Theo ghi chép của sử gia người Hungary, Balazs Szalontai, các nhà ngoại giao Mỹ, Nga cũng như các nước khác ngầm thuật lại rằng Việt Nam "đã cảm thấy được sự bội bạc và tráo trở" của nhà nước từng được coi là "anh em xã hội chủ nghĩa" CHDCND Triều Tiên. Có lẽ chính điều này là nguyên do buộc Việt Nam phải Đổi mới và từ bỏ CHDCND Triều Tiên và các nước thuộc khối cộng sản cũ, đồng thời chấp nhận để gia nhập hệ thống chính trị phương Tây, và nó khiến hai nước căm thù nhau nhiều hơn là bạn.

Việc Triều Tiên dung túng cho hành động của Khmer Đỏ trong những năm 1980 cũng đã ít nhiều hủy hoại quan hệ hai nước. Trong những năm 1980, Triều Tiên là một trong những quốc gia phản đối Việt Nam và công khai ủng hộ các phong trào chống Việt Nam trong khu vực. Vì điều đó, trong suốt những năm 1990, quan hệ giữa hai nước đã vô cùng lạnh nhạt, và không có thêm những hợp tác nào giữa hai nước cho tới những năm 2000.

Tình hình chung
Triều Tiên cũng cố gắng có mối quan hệ kinh tế với Việt Nam, là một quốc gia cũng theo chính thể xã hội chủ nghĩa, tuy nhiên, quan hệ thương mại giữa Triều Tiên và Việt Nam cũng thăng trầm giống như quan hệ ngoại giao dù hai bên đều thuộc hệ thống Xã hội chủ nghĩa, Việt Nam không mấy mặn mà với chủ nghĩa tôn sùng lãnh tụ của Triều Tiên, cũng như mô hình kinh tế của nước này. Ngày 9 tháng 7 năm 1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sang Triều Tiên, thăm Kim Nhật Thành và thăm phòng triển lãm công nghiệp, nông nghiệp nước này. CHDCND Triều Tiên cùng cung cấp nhiều trợ giúp cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong cuộc chiến tranh Việt Nam (1965‐73). Năm 1989, hai nước mới thành lập Ủy ban liên chính phủ về Hợp tác Kinh tế, Khoa học và Kỹ thuật, tuy vậy Ủy ban này cũng chỉ họp thường niên được ba năm đầu, sau đó ngừng gần chục năm do Bình Nhưỡng không đồng tình với việc Việt Nam quan hệ với Hàn Quốc.

Thương mại giữa hai bên cũng chưa bao giờ vượt quá ngưỡng 30 triệu đôla/năm. Trong những năm 1990, tình hình thiếu đói ở Triều Tiên đã cho Việt Nam cơ hội trao đổi hàng hóa với Triều Tiên. Năm 1996, Triều Tiên mua 2 vạn tấn gạo của Việt Nam nhưng đến nay vẫn chưa thanh toán, cả gốc và lãi tính đến năm 2007 là 18,046 triệu USD.. Hai nước từng đổi gạo lấy vũ khí và Việt Nam có trong tay các hỏa tiễn phòng không lưu động Igla (SA‐16 Gimlet), hai tàu ngầm mini Yugoclass và một số ít tên lửa đạn đạo Scud C.

Sau Đổi mới, Việt Nam thiết lập quan hệ ngoại giao và bắt đầu hợp tác chặt chẽ với Hàn Quốc (kẻ thù quân sự của Triều Tiên) về kinh tế cũng như văn hóa, điều này làm chính quyền Triều Tiên không hài lòng. Về kinh tế, từ năm 1996 Việt Nam và Triều Tiên hầu như không có giao dịch thương mại do Việt Nam từng bán gạo cho Triều Tiên nhưng năm 1997 hai bên đã có bất đồng về giá cả. Quan hệ từng có lúc xấu tới nỗi Triều Tiên từ chối nhận hàng viện trợ của Việt Nam. Tuy nhiên, theo một số đánh giá, có thể các thỏa thuận trao đổi hàng sẽ được thực hiện. Trong những năm tiếp theo, nền kinh tế yếu kém cũng như vị thế bị hắt hủi của CHDCND Triều Tiên trong cộng đồng quốc tế đã mang cơ hội lại cho Việt Nam.

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã nhiều lần hỗ trợ Triều Tiên hàng ngàn tấn gạo. Hà Nội ủng hộ việc CHDCND Triều Tiên trở thành thành viên của Diễn đàn khu vực Asean (ARF) và cũng từng chủ trì đàm phán hòa giải giữa Nhật Bản và Triều Tiên, ông Kim Jong Il từng được trông đợi sẽ thăm Việt Nam. Khi có cơ hội, Việt Nam đóng vai trò xây dựng trong nỗ lực khuyến khích Triều Tiên thoát ra khỏi tình trạng tự cô lập và Việt Nam còn có thể chia sẻ kinh nghiệm cho Triều Tiên trong phát triển kinh tế. Đã có một số phái đoàn từ Triều Tiên tới Việt Nam tham quan và học tập.

Năm 2010, CHDCND Triều Tiên đã cử Đoàn cán bộ do Thứ trưởng Bộ Thương mại làm trưởng đoàn đang ở thăm và làm việc tại Việt Nam với mong muốn hợp tác với Việt Nam trong các lĩnh vực nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, nghiên cứu gen, tế bào gốc, nuôi cấy mô, năng lượng, xây dựng nhà máy thủy điện và đường dây tải điện, sản xuất vật liệu cách điện, xi măng, khai khoáng, tuyển quặng vàng, công nghệ sản xuất dây lưỡng kim, sợi tơ tằm, phim hoạt hình 3D. Năm 2012, Đoàn đại biểu Triều Tiên do ông Kim Yong-il dẫn đầu có chuyến thăm Hà Nội để học hỏi kinh nghiệm xây dựng Chủ nghĩa xã hội của Việt Nam. Trong đó mối quan tâm hàng đầu của Triều Tiên là sản xuất nông nghiệp và các mô hình nông thôn mới của Việt Nam. Triều Tiên thừa nhận Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn về sản xuất lương thực và nông nghiệp nói chung nên muốn học hỏi kinh nghiệm và đã có những cuộc trao đổi về chính sách quản lý nông nghiệp cũng như các vấn đề kỹ thuật trong sản xuất. Đoàn Triều Tiên cũng đã đến thăm tỉnh Thái Bình để tìm hiểu về chương trình Nông thôn mới.

Ngày 31 tháng 1 năm 2023, CHDCND Triều Tiên và Việt Nam đã kỷ niệm 73 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Đại sứ Việt Nam tại đây đã  đặt lẵng hoa trước tượng đài của Kim Nhật Thành và Kim Jong-il.

Những dấu mốc

Các chuyến thăm Triều Tiên
 Ngày 8 đến 12/7/1957: Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm hữu nghị chính thức Triều Tiên.
 Tháng 6/1961: Thủ tướng Phạm Văn Đồng thăm hữu nghị chính thức Triều Tiên.
 Ngày 9/9/1988: Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Võ Chí Công dự Quốc khánh Triều Tiên và trao Huân chương Sao vàng cho Chủ tịch Kim Nhật Thành.
 Tháng 5/1997: Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm thăm Triều Tiên, ký lại Thoả thuận hợp tác giữa hai Bộ Ngoại giao.
 Tháng 8/2000: Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Dy Niên thăm Triều Tiên.
 Tháng 5/2002: Chủ tịch nước Trần Đức Lương thăm hữu nghị chính thức Triều Tiên.
 Tháng 12/2003: Chủ nhiệm UB Dân tộc của Quốc hội Tráng A Pao thăm Triều Tiên.
 Tháng 7/2006: Trưởng ban đối ngoại Trung ương Đảng Nguyễn Văn Son thăm Triều Tiên.
 Tháng 4/2007: Đồng chí Đinh Thế Huynh Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân dân thăm Triều Tiên, làm việc với Báo Lao động Triều Tiên.
 Tháng 9/2007: Đồng chí Phạm Thế Duyệt, Chủ tịch Mặt trận tổ quốc Việt Nam thăm Triều Tiên.
 Từ 16 đến 18/10/2007: Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh thăm hữu nghị chính thức Triều Tiên.
 Từ 06 đến 09/10/2008: Ủy viên Bộ chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an Lê Hồng Anh và đoàn đại biểu cấp cao Bộ Công an thăm CHDCND Triều Tiên.
Tháng 7/2013: Bí thư Trung ương Đảng, Chánh Văn phòng Trung ương Trần Quốc Vượng thăm Triều Tiên.
 Ngày 9/07/2015: Phó Chủ tịch Quốc hội Huỳnh Ngọc Sơn thăm Triều Tiên.
Tháng 9/2015: Bộ trưởng Công thương Vũ Huy Hoàng thăm Triều Tiên.
Ngày 12 - 14/02/2019: Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh thăm chính thức Triều Tiên

Các chuyến thăm Việt Nam
 Ngày 27/11 đến 3/12/1958: Thủ tướng Kim Il-sung thăm chính thức Việt Nam.
 Tháng 1/1992: Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Kim Yong Nam thăm Việt Nam.
 Tháng 4/1996:Bộ trưởng chủ nhiệm UB kinh tế đối ngoại Ly Sơng Te thăm Việt Nam.
 Tháng 4/1997: Phó Thủ tướng Công Chin The thăm Việt Nam.
 Tháng 3/2000: Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Triều Tiên Pec Nam Sun thăm Việt Nam.
 Tháng 4/2001: Uỷ viên dự khuyết Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ tịch Hội nghị nhân dân tối cao Triều Tiên Thôi Đại Phúc dự Đại hội IX Đảng Cộng sản Việt Nam.
 Tháng 7/2001: Chủ tịch Uỷ ban Thường vụ Hội nghị nhân dân tối cao Triều Tiên Kim Yong Nam thăm hữu nghị chính thức Việt Nam.
 Tháng 10/2007: Thủ tướng nội các Triều Tiên Kim Yong Il thăm hữu nghị chính thức Việt Nam.
 25 đến 27/6/2008, Bộ trưởng Bộ Bảo vệ an ninh nhân dân Chu Sang Seung thăm Việt Nam.
 26 đến 28/7/2008, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Park Il Jun thăm Việt Nam.
5/8 đến 7/8/2012, Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Hội nghị Nhân dân Tối cao Triều Tiên Kim Yong Nam thăm hữu nghị chính thức Việt Nam.
5/8 đến 8/8/2014, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Ri Su Yong thăm Việt Nam.
29/11 đến 1/12/2018, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Ri Yong Ho thăm Việt Nam.
 Ngày 26 tháng 2 năm 2019, Chủ tịch CHDCND Triều Tiên Kim Jong-un đến Việt Nam tham dự Hội nghị thượng đỉnh Triều Tiên-Hoa Kỳ Việt Nam 2019
 Ngày 1/3 đến 2/3/2019, Chủ tịch CHDCND Triều Tiên Kim Jong-un thăm chính thức Việt Nam.

Tình hình hiện nay

 Về chính trị: Hai bên duy trì giao lưu nhân sự ở các cấp, các ngành.
 Về kinh tế: Uỷ ban Liên Chính phủ hợp tác kinh tế-khoa học kỹ thuật Việt Nam-Triều Tiên được lập lại tháng 9/2000; họp vòng thứ 4 tại Bình Nhưỡng từ 15-18/10/2001, vòng thứ 5 tại Hà Nội ngày 19-20/11/2003, vòng thứ 6 tại Bình Nhưỡng từ 27/8-2/9/2006.
 Kim ngạch xuất nhập khẩu:
 Năm 1993: Việt Nam xuất khẩu sang Triều Tiên trị giá 35.475 USD và nhập khẩu từ Triều Tiên trị giá 4,5 triệu USD.
 Năm 1994: Việt Nam xuất 32.000 USD, nhập 13,896 triệu USD
 Năm 1995: Việt Nam xuất 2,186 triệu USD
 Năm 1996: Triều Tiên mua 2 vạn tấn gạo nhưng đến nay vẫn chưa thanh toán, cả gốc và lãi nay là 18,046 triệu USD (tính đến 12/10/2007). Từ đó tới tháng 7 năm 2009 hai nước hầu như không có giao dịch thương mại.
 Năm 2010, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Triều Tiên đạt trên 16 triệu USD
 Năm 2011: kim ngạch đạt 10 triệu USD
 Năm 2012: kim ngạch đạt 15 triệu USD
 Năm 2013 kim ngạch đạt khoảng 12,4 triệu USD
 Kim ngạch thương mại 2 chiều năm 2014 đạt 8 triệu USD,
 Năm 2015 đạt 11,6 triệu USD (trong đó xuất khẩu sang Triều Tiên: 6,13 triệu USD, nhập khẩu từ Triều Tiên: 5,47 triệu USD)
 Năm 2016 kim ngạch đạt đạt 2,99 triệu USD (toàn bộ là kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Triều Tiên).
 Năm 2017, Việt Nam xuất siêu sang Triều Tiên 7,322 triệu USD (chủ yếu là thực phẩm, bánh kẹo).
 Theo thống kê 9 tháng đầu năm 2018, Việt Nam xuất sang Triều Tiên 497.000 USD và không có số liệu nhập khẩu từ Triều Tiên. Do một số nguyên nhân khách quan và chủ quan, quy mô giao dịch nhỏ, không ổn định.
 Hai nước đã ký nhiều Hiệp định quan trọng như: Hiệp định hợp tác văn hoá (11/1957), Hiệp định hợp tác KHKT (10/1958), Hiệp ước hữu nghị và hợp tác giữa nước Việt Nam dân chủ cộng hoà và CHDCND Triều Tiên (1961), Hiệp định thương mại và hàng hải (12/1962), Hiệp định hỗ tương y tế (12/1966), Hiệp định miễn thị thực cho hộ chiếu ngoại giao và công vụ (9/1969), Hiệp định hợp tác vận tải hàng không dân dụng (1/1977), Hiệp định vận tải biển (03/5/2002); Hiệp định thương mại (03/5/2002); Hiệp định tương trợ tư pháp (03/5/2002); Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư (03/5/2002); Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (03/5/2002). Sau cuộc rà soát năm 2008, hai bên đánh giá rằng, hiện còn có 15 điều ước được tiếp tục thi hành, 15 điều ước xem xét thi hành hay vô hiệu hóa, 120 điều ước đã hết hiệu lực.
 Gần đây, Chính phủ Việt Nam đã tặng Triều Tiên: năm 1995: 100 tấn gạo, năm 1997: 13.000 tấn gạo, năm 2000, tặng 1000 tấn gạo;Năm 2001: 5000 tấn gạo; năm 2002: 5000 tấn gạo; năm 2005: 1000 tấn gạo và 5 tấn cao su nguyên liệu; năm 2007: 50.000 USD (viện trợ khẩn cấp) và 2000 tấn gạo; năm 2009: 3.000 tấn gạo, năm 2010: 500 tấn, năm 2011: 200 tấn; năm 2012: 5.000 tấn, năm 2016: 70.000 USD (viện trợ lũ lụt), năm 2019: 5.000 tấn.
 Đoàn công tác Bộ Công Thương do Thứ trưởng Bùi Xuân Khu dẫn đi Triều Tiên từ 14-23/9/2008 nhằm khảo sát, tìm hiểu khả năng và cơ hội hợp tác đầu tư, thương mại với Triều Tiên. Hai bên đã ký 05 MOU về hợp tác trong lĩnh vực khai khoáng.
 Hợp tác liên doanh: Giữa năm 1993 khánh thành giai đoạn 1 Nhà máy ươm tơ tằm (vốn khoảng 3,5 triệu USD) ở Hải Dương, với nguyên liệu do ta cung cấp và máy móc (nhập từ Nhật) do bạn cung cấp. Năm 1994, phía Việt Nam rút khỏi liên doanh, chỉ còn phía Triều Tiên kinh doanh độc lập. Năm 2001 Triều Tiên đã bán Nhà máy cho phía Việt Nam. Triều Tiên hiện có 2 Nhà hàng Triều Tiên tại Việt Nam (Hà Nội) là "Bình Nhưỡng Quán" và "Hữu nghị Quán". Nhà hàng Ryu Gyong Triều Tiên trên đường Lê Quý Đôn, Quận 3, TP HCM vừa đóng cửa. Trước đó, nhà hàng Triều Tiên ở Đà Nẵng cũng đóng cửa hồi tháng 2-2016.
 Về văn hoá - giáo dục: Trong những năm 60-đầu 70: Triều Tiên đã giúp đào tạo hàng trăm sinh viên của ta. Hàng năm Bộ Văn hoá của Việt Nam đều cử đoàn nghệ thuật sang Triều Tiên dự Liên hoan nghệ thuật mùa xuân tháng 4 tổ chức tại Bình Nhưỡng.

Tại thượng đỉnh Mỹ-Triều 2019
Nhà Trắng đã xác nhận về hội nghị thượng đỉnh theo kế hoạch giữa Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un và Tổng thống Mỹ Donald Trump vào ngày 11 tháng 9 năm 2018. Ngoại trưởng Hoa Kỳ Mike Pompeo tuyên bố rằng Triều Tiên và Hoa Kỳ đang 'làm việc siêng năng' để đảm bảo điều kiện phù hợp cho hội nghị thượng đỉnh.

Donald Trump đã công bố nước chủ nhà đăng cai sẽ là Việt Nam và hội nghị thượng đỉnh sẽ diễn ra vào các ngày 27 và 28 Tháng 2 trong Bài diễn văn Liên bang thứ hai vào ngày 5 tháng 2 năm 2019. Vào ngày 8 tháng 2 năm 2019, Tổng thống Trump tuyên bố rằng Hà Nội, Việt Nam sẽ tổ chức cuộc họp thượng đỉnh.

Kim Jong-un đã đến Việt Nam vào ngày 26 tháng 2 trên chuyến tàu kéo dài 60 giờ để tham dự Hội nghị thượng đỉnh Hà Nội. Ông được các quan chức Việt Nam rất hoan nghênh và đến thăm Đại sứ quán Triều Tiên tại Hà Nội. Vào ngày 1 và 2 tháng 3, Kim Jong-un đã có chuyến thăm chính thức tới Việt Nam, 60 năm sau chuyến thăm đầu tiên của ông nội tới đất nước này. Ông đã gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng; Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc và Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân. Cả hai nước đều nhất trí thắt chặt quan hệ ngoại giao và kinh tế, vốn bị tổn hại bởi sự hỗ trợ của Triều Tiên trước đây đối với Khmer Đỏ.

Đại sứ quán, lãnh sự quán
Tại Việt Nam:
 Hà Nội (Đại sứ quán)

Tại Triều Tiên:
 Bình Nhưỡng (Đại sứ quán)

Xem thêm
 Quan hệ Việt Nam - Bán đảo Triều Tiên
 Quan hệ Hàn Quốc - Việt Nam
 Người Việt tại Triều Tiên
 Người Triều Tiên tại Việt Nam

Chú thích

Triều Tiên
Việt Nam


title: Chùa Từ Ân

text:
Chùa Từ Ân còn có tên là Sắc Tứ Từ Ân Tự (敕賜慈恩寺), được xây dựng vào thế kỷ 18 ở khu vực Chợ Đũi, mà vị trí nằm trong Công viên Tao Đàn, thuộc Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh (Việt Nam) ngày nay . Khi quân Pháp đánh chiếm Gia Định, chùa Từ Ân thì bị đốt cháy. Về sau (1870), một ngôi chùa Từ Ân mới lại được dựng lên ở Phú Lâm (thuộc Quận 6, Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay) để tiếp nối dòng đạo, đồng thời gìn giữ những hiện vật còn sót lại của ngôi chùa cũ.

Lịch sử
Vào khoảng năm Giáp Ngọ (1744), Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc (1725-1821, là người đem chi phái Lâm Tế dòng đạo Bổn Nguyên vào miền Nam Việt Nam trước tiên), vâng lời thầy theo lớp người lưu dân từ Đồng Nai xuống phía Nam. Trên đường đi, nhà sư gặp một tăng sĩ không rõ họ tên, cùng lứa tuổi và họ đã kết thành huynh đệ. Đến nơi ở mới là làng Tân Lộc (có tư liệu viết là làng Hoạt Lộc hay xóm Chợ Đũi), hai nhà sư cùng khai phá rừng và dựng lên một am lá (khoảng năm 1744) thờ Phật. Vài năm sau, nhà sư vô danh kia tách ra lập am riêng, cách am cũ vài mươi mét, để tiện việc tu hành.

Đến năm Nhâm Thân (1752), Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc tu bổ am lá thành chùa, và đặt tên là chùa Từ Ân, với ngụ ý là "nhờ lòng từ bi và ân huệ của đức Phật mà bá tánh được bình an, tạo được cuộc sống ấm no và hạnh phúc nơi vùng đất mới". Cũng khoảng thời gian đó, nhà sư vô danh cũng tu bổ am lá trước đây thành chùa, và đặt tên là chùa Khải Tường, với ngụ ý là "mở rộng phước lành cho bá tánh" . Vì thế khi thực dân Pháp tiến chiếm Gia Định, họ gọi chùa Khải Tường là chùa Trước (pagode Avancée) còn chùa Từ Ân là chùa Sau.

Theo Đại Nam nhất thống chí của triều Nguyễn, thì lúc bấy giờ "chùa Từ Ân ở thôn Hòa Hưng, huyện Bình Dương, nhà chùa tráng lệ, cảnh trí u nhã"....

Sau một thời gian hoằng hóa, vị sư trụ trì ở chùa Khải Tường viên tịch, thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc trụ trì luôn cả hai chùa. Do tài đức của thiền sư, mà hai tự viện trở nên có tiếng ở vùng Gia Định .

Trong giai đoạn chiến tranh giữa Tây Sơn với chúa Nguyễn Phúc Ánh, cả hai chùa từng là nơi ở của vị chúa này và đoàn tùy tùng (chùa Từ Ân là nơi dành cho chúa và quan quân, còn chùa Khải Tường là nơi dành cho các phi tần). Về sau nhớ ơn cũ, năm 1822 , vua Minh Mạng đã sắc phong chùa Từ Ân là "Sắc Tứ Từ Ân Tự".

Năm Tân Tỵ (1821), Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc viên tịch tại chùa Từ Ân, sau đó di cốt được đưa vào tháp trong khuôn viên chùa. Nghe tin sư huynh của mình là Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc mất, Thiền sư Thiệt Thành-Liễu Đạt (khi ấy đã là Tăng cang chùa Thiên Mụ ở Huế từ năm 1817), vội vàng xin vua từ nhiệm để trở về làm trụ trì Từ Ân, tức ngôi chùa cũ của mình. Năm 1823, Thiền sư Thiệt Thành-Liễu Đạt tự thiêu vì không muốn sợi dây tình ái trói buộc với một vị Hoàng cô (chị vua Gia Long, pháp danh là Tế Minh-Thiên Nhật), vốn là một cư sĩ đã từng học đạo với sư.

Tiếp nối, Thiền sư Tế Chánh-Bổn Giác lên thay thầy làm trụ trì, sau đó là Thiền sư Tế Tín-Chánh Trực . Trong thời vị sư này làm trụ trì, chùa Từ Ân và chùa Khải Tường đều lâm nạn binh đao bởi quân Pháp đến đánh chiếm. Theo tài liệu thì chùa Khải Tường bị quân Pháp chiếm làm đồn; còn chùa Từ Ân thì bị đốt cháy sau khi các nhà sư ở đây rút chạy và "chỉ kịp đem cất giấu một số món đồ, nhờ vậy mà chùa Từ Ân ở gần chợ Gạo (Phú Lâm) ngày nay còn được một số hiện vật kỷ niệm"

Chùa Từ Ân mới (sơ lược)
Trải bao thăng trầm của lịch sử, năm Canh Ngọ (1870), một ngôi chùa Từ Ân mới đã được dựng lên ở Phú Lâm (thuộc Quận 6, Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay) để tiếp nối dòng đạo, đồng thời gìn giữ những hiện vật còn sót lại của ngôi chùa cũ. Hiện còn khá nhiều bức hoành và câu đối từ các nơi đem đến hiến cúng nhân ngày lạc thành chùa đã minh chứng cho điều ấy. Lúc bấy giờ, là thời của Hòa thượng Như Bằng-Thanh Ấn làm trụ trì.

Mặc dù chùa Từ Ân mới có kiến trúc khá khiêm tốn so với trước đây, nhưng bên trong hiện vẫn còn lưu giữ được khá nhiều hiện vật quý, đó là:
-Hai bức hoành phi chạm gỗ, sơn son thiếp vàng: một đề là "Sắc Tứ Từ Ân Tự" và hai đề là "Quốc Ân Khải Tường Tự" (được đem về đây sau khi cả hai ngôi chùa đều bị nạn đao binh dưới thời Pháp thuộc).
-Các bài vị chạm khắc gỗ của các vị Tổ sư, trong số ấy, có cả những bài vị dành cho các vị Tổ khai sáng dòng đạo Bổn Nguyên từ Trung Quốc truyền sang. Đặc biệt, ở đây còn có bài vị của Hoàng cô bên bài vị của Thiền sư Thiệt Thành-Liễu Đạt.
-Hàng trăm quyển kinh, luật, luận bằng chữ Hán và chữ Nôm của các thế kỷ trước. Trong số kho tàng đó, qúi giá nhất là bộ sách Ngũ gia tông phái ký toàn tập do Tăng cang chùa Thiên Mụ là Tiên Giác-Hải Tịnh chứng minh vào năm 1875. Đây là bộ sách (gồm 3 quyển) đầu tiên đề cập đến Phật giáo ở Gia Định và Nam Bộ.

Ngoài ra, ở đây còn có khá nhiều bức hoành phi và câu đối của các chùa từ nhiều nơi dâng tặng nhân ngày lạc thành chùa (1870), v.v...

Cống hiến
Vào giai đoạn đầu của cuộc khai phá vùng đất Gia Định, chùa Từ Ân (và chùa Khải Tường) đã góp phần mang lại sự ổn định và phát triển tín ngưỡng Phật giáo tại vùng đất mới, qua sự có mặt khá sớm và gần như tiêu biểu nhất của mình tại vùng đất này.

Và cũng từ ngôi chùa này, các nhà sư đã đem Phật pháp đi hoằng hóa khắp các nơi, như Đồng Nai, Tây Ninh, Thuận Hóa, lục tỉnh,...Nên không lạ gì vào những năm dưới triều vua Gia Long và Minh Mạng, nhiều vị thiền sư ở đây đã được mời ra kinh đô, được vào cung giảng đạo, được phong chức Tăng cang, được giao trụ trì chùa Thiên Mụ, chùa Giác Hoàng...ở Huế. Có thể kể đến mấy vị như: Thiệt Thành-Liễu Đạt (sau làm Tăng cang chùa Thiên Mụ), Tổ Đạt-Trí Thâm (sau làm trụ trì chùa Khải Tường), Tổ Ấn-Mật Hoằng (sau làm trụ trì chùa Đại Giác ở Đồng Nai), Tổ Tông-Viên Quang (sau làm trụ trì chùa Giác Lâm), Tiên Giác-Hải Tịnh (sau làm Tăng cang chùa Thiên Mụ), v.v...Tất cả cho thấy chùa Từ Ân quả là một "cái nôi", là một "trung tâm Phật giáo" ở Gia Định và của lục tỉnh vào buổi ấy....

Trùng tên
Ở Thành phố Hồ Chí Minh, còn có một ngôi chùa Từ Ân khác, tọa lạc ở số 28-30 đường Hùng Vương, quận 11. Ngôi chùa này được xây dựng vào năm 1957, sau đó Hòa thượng Hoằng Tu đã cho trùng tu và mở rộng vào năm 1967 và những năm gần đây. Đây là ngôi chùa Phật giáo của người Hoa, thuộc dòng Tào Động, không phải là ngôi cổ tự đã nói trong bài.

Xem thêm
Chùa Khải Tường
Phật Ý-Linh Nhạc
Thiệt Thành-Liễu Đạt.

Sách tham khảo chính
Thích Thanh Từ, Thiền sư Việt Nam. Thành hội Phật giáo TP. Hồ Chí minh xuất bản năm 1992.
Nguyễn Hiền Đức, Lịch sử Phật giáo Đàng Trong. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1995.
Võ Văn Tường, Những ngôi chùa nổi tiếng Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hóa-Thông tin, 1994.
Các bài viết trong sách ''Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo Gia Định-Sài gòn-TP. Hồ Chí Minh" (gọi tắt là "Hội thảo"), Nhà xuất bản TP.Hồ Chí Minh, 2002, gồm:
-Thiền Hòa tử Huệ Chí, "Buổi đầu của Phật giáo Gia Định-Sài Gòn".
-PTS. Trần Hồng Liên,"Vai trò của chùa Từ Ân trong sự phát triển văn hóa Phật giáo Gia Định".
-Huỳnh Ngọc Trảng, "Những ngôi cổ tự đã mất ở Gia Định xưa".
-Nguyễn Quảng Tuân, "Kiến trúc của các ngôi chùa xưa nay".
-Thích Thiện Nhơn, "Sự đóng góp về giáo dục Phật học của Phật giáo Gia Định-Sài Gòn- TP. HCM 300 năm".

Chú thích

Khải Tường
Quận 6


title: Bát Đạt lĩnh

text:
Bát Đạt Lĩnh () là nơi có đoạn Trường Thành được viếng thăm nhiều nhất, nằm cách trung tâm đô thị của Bắc Kinh  về phía tây bắc, nơi này thuộc địa giới của huyện Diên Khánh, Bắc Kinh. Phần Trường Thành chạy qua địa điểm này được xây vào năm 1505 dưới thời nhà Minh, cùng với một tiền đồn quan sự đã cho thấy vị trí chiến lược quan trọng của nó. Điểm cao nhất của Bát Đạt Lĩnh là Bắc Bát Lâu (北八楼), có cao độ  trên mực nước biển.

Phần Trường Thành tại Bát Đạt Lĩnh đã trải qua các lần phục dựng lớn, và năm 1957 nó là đoạn Trường Thành đầu tiên mở cửa để tham quan. Hiện nay, hàng năm có hàng triệu lượt khách tham quan Bát Đạt Lĩnh, khu vực này nay đã có những bước phát triển đáng kể, với nhiều nhà hàng, khách sạn và xe cáp. Tuyến đường cao tốc Bát Đạt Lĩnh kết nối Bát Đạt Lĩnh và trung tâm Bắc Kinh đã hoàn thành. Tuyến S2, đường sắt ngoại ô Bắc Kinh phục vụ những người muốn đi đến Trường Thành từ Ga Bắc Bắc Kinh. Một tuyến xe buýt cũng chạy thường xuyên từ Đức Thắng Môn đến Bát Đạt Lĩnh.

Tường thành có chiều cao thay đổi, trung bình là 7 mét, có đoạn cao đến 14 mét. Bức tường rộng trung bình 6,5 mét, ở đỉnh rộng 5 mét, có thể cho năm con ngựa cùng chạy hoặc mười người cùng đi theo hàng ngang. Bát Đạt Lĩnh và vùng Trường thành phụ cận được giọi là Yên Kinh bát cảnh.

Tổng thống Hoa Kỳ Richard Nixon cùng phu nhân và phó Thủ tướng Trung Quốc Lý Tiên Niệm đã cùng viếng thăm nơi này vào ngày 24 tháng 2 năm 1972, trong chuyến thăm lịch sử tới Trung Quốc của ông.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang chính thức
Badaling great Wall of China

Công trình tại Bắc Kinh
Vạn Lý Trường Thành
Điểm đến tại Bắc Kinh
Thành cổ Trung Quốc
Núi Trung Quốc
Công trình kiến trúc Bắc Kinh
Thắng cảnh loại AAAAA


title: Cư Dung quan

text:
Cư Dung quan () là một đèo nằm ở quận Xương Bình ở ngoại ô Bắc Kinh, cách  từ trung tâm thủ đô. Vạn Lý Trường Thành chạy qua đây, Vân Đài môn được xây từ năm 1342.

Cư Dung quan nằm trên thung lũng dài Guangou. Đây là một trong ba cửa ải chính yếu của Vạn Lý Trường Thành. Hai cửa ải còn lại là Gia Dục quan và Sơn Hải quan. Cư Dung quan có hai 'tiểu quan,' một ở phía nam thung lũng và một ở phía bắc. Cửa ải phía nam gọi là "Nam quan" và cửa ải phía bắc là "Bát Đạt Lĩnh".

Cửa ải từng có nhiều tên gọi trong các triều đại Trung Quốc. Tuy nhiên, tên gọi "Cư Dung quan" được trên ba triều đại sử dụng. Đầu tiên là nhà Tần khi Hoàng đế Tần Thủy Hoàng ra lệnh xây Vạn Lý Trường Thành. Cư Dung quan được kết nối với Trường Thành vào thời kỳ Nam-Bắc triều.

Tuyến đường hiện tại được xây vào thời nhà Minh và được cải tạo nhiều lần sau đó. Đây là một nơi có vị trí chiến lược hết sức quan trọng nối giữa vùng nội địa và khu vực gần biên giới phía bắc Trung Quốc. Nó được sử dụng để phòng thủ cho thành cổ Bắc Kinh.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Ảnh Trường Thành tại Cư Dung quan
 Travelchinaguide.com: Juyongguan

Đèo Trung Quốc
Đía lý Bắc Kinh
Côn trình tại Bắc Kinh
Vạn Lý Trường Thành
Điểm đến tại Bắc Kinh
Thành cổ Trung Quốc
Công trình kiến trúc Bắc Kinh
Xương Bình


title: Gia Dục quan

text:
Gia Dục quan () là một cửa ải ở cực tây của Vạn Lý Trường Thành, gần trung tâm đô thị của thành phố Gia Dục Quan tại tỉnh Cam Túc, Trung Quốc. Cùng với Cư Dung quan và Sơn Hải quan, đây là một trong các cửa ải chính của Vạn Lý Trường Thành.

Vị trí
Cửa ải nằm ở điểm hẹp nhất ở phần phía tây của hành lang Hà Tây, 6 km về phía tây nam thành phố Gia Dục Quan tại Cam Túc. Công trình nằm giữa hai ngọn đồi, một đồi cũng được mang tên Gia Dục Quan. Cửa ải được xây dựng gần một ốc đảo ở cực tây của Trung Quốc bản thổ.

Mô tả
Cửa ải có hình thang với chu vi 733 mét và diện tích trên 33.500 m². Tổng chiều dài tường thành là 733 mét và chiều cao tường thành là 11 mét.

Cửa ải có hai cổng: một ở phía đông và một ở phía tây. Mỗi cổng đều có một công trình. Một dòng chữ "Gia Dục quan" bằng Hán tự được viết trên một tấm bản tại cửa phía tây. Mặc phái nam và phía bắc của cửa ải được kết nối với Vạn Lý Trường Thành. Có một tháp canh tại mỗi góc cạnh của cửa ải. Ở phía bắc, bên trong hai cửa, có những con đường rộng dẫn đến đỉnh của cửa ải.

Gia Dục quan bao gồm ba tuyến phòng thủ: thành nội, thành ngoại và các hào nước.

Truyền thuyết và lịch sử
Một truyền thuyết nổi tiếng đã kể lại tỉ mị kế hoạch xây dựng cửa ải. Theo đó, khi Gia Dục quan được lên kế hoạch, quan phụ trách đã yêu cầu người phác thảo ước lượng chính xác số gạch cần đến và người phác thảo đã cho ông một con số. Vị quan nghi ngờ ước tính của ông, hỏi vậy liệu có đủ không, người phác thảo đã thêm một viên gạch. Khi Gia Dục quan hoàn thành, có một viên gạch còn sót lại, được đặt lỏng lẻo trên một cổng và nó vẫn còn lại cho đến nay.

Công trình được xây dựng vào đầu thời nhà Minh, khoảng năm 1372. Pháo đài ở cửa ải này được củng cố rất nhiều do triều đình nhà Minh lo ngại trước nguy cơ về một cuộc tấn công quân sự của Thiếp Mộc Nhi, song Thiếp Mộc Nhi đã chết vì tuổi già khi đang dẫn một đội quân viễn chinh hướng đến Trung Quốc.

Ý nghĩa

Trong số các cửa ải của Vạn Lý Trường Thành, Gia Dục quan là công trình quân sự cổ đại còn lại nguyên vẹn nhất. Cửa ải còn được biết đến với tên "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" (), không nên nhầm lẫn với "Thiên hạ đệ nhất quan" (), của Sơn Hải quan ở cực đông Vạn Lý Trường Thành tại Tần Hoàng Đảo, Hà Bắc.

Cửa ải là một hàng điểm quan trọng trên Con đường tơ lụa cổ đại.

Gia Dục quan mang một dấu ấn đáng sợ trong quá khứ vì những người Hán bị trục xuất hay lưu đày qua Gia Dục quan đến khu vực phía tây sẽ không được phép trở lại Trung Nguyên. Trong số những người nổi tiếng từng bị lưu đày qua cửa ải này có Tổng đốc Lưỡng Quảng trong Chiến tranh Nha phiến thời nhà Thanh, Lâm Tắc Từ, người đã chết tại Ürümqi, nơi có một bức tượng để vinh danh ông ngày nay trong một công viên địa phương.

Xung quanh Gia Dục quan có một số di tích lịch sử tại tỉnh Cam Túc và trên Con đường tơ lụa. Nổi tiếng hơn ở Gia Dục quan là hàng nghìn ngôi mộ có niên đại từ thời nhà Ngụy và Tây Tấn (265–420) được phát hiện ở phía đông thành phố trong những năm gần đây. 700 ngôi mộ được khai quật nổi tiếng ở Trung Quốc, và hầu hết các bảo tàng lớn của Trung Quốc đều có thể nhìn thấy các bản sao hoặc ảnh chụp chúng. Những viên gạch xứng đáng với sự nổi tiếng của chúng; chúng đều hấp dẫn và tinh xảo, miêu tả những cảnh trong nhà như chuẩn bị cho một bữa tiệc, nướng thịt, hái dâu tằm, cho gà ăn và chăn ngựa. Trong số 18 ngôi mộ đã được khai quật, chỉ có một ngôi mộ hiện đang mở cửa cho khách du lịch. Nhiều bích họa trên tường được tìm thấy trong và xung quanh khu vực Gia Dục quan nhưng hầu hết không mở cửa cho du khách.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Vạn Lý Trường Thành
Lịch sử Cam Túc
Công trình tại Cam Túc
Điểm đến tại Cam Túc
Thành cổ Trung Quốc


title: Sơn Hải quan

text:
Sơn Hải quan (cũng gọi là Du quan (榆關), cùng với Gia Dục quan và Cư Dung quan, là một trong các cửa ải chính của Vạn lý trường thành. Di tích này nay thuộc quận Sơn Hải Quan, Tần Hoàng Đảo, Hà Bắc. Năm 1961, Sơn Hải quan được Quốc vụ viện phê chuẩn là một đơn vị bảo hộ văn vật trọng điểm toàn quốc hạng nhất.

Đây là một địa điểm du lịch nổi tiếng, là cực đông của tuyến Trường thành chính vào thời nhà Minh, cũng được gọi là "thiên hạ đệ nhất quan"-tương ứng với tên gọi "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" của Vạn lý trường thành. Nơi mà bức tường thành chạm giáp với Bột Hải có biệt danh là "Lão Long Đầu."

Cửa ải nằm cách  về phía đông của Bắc Kinh và có thể tiếp cận bằng đường cao tốc Kinh Thẩm chạy từ thủ đô về phía đông bắc, tới Thẩm Dương.

Lịch sử
Trong lịch sử Trung Quốc, Sơn Hải quan là một cửa ải biên giới nhằm phòng thủ Trung Nguyên trước sự tấn công từ các dân tộc du mục, các quốc gia tại Đông Bắc như Cao Câu Ly, Khiết Đan, Vương quốc Bột Hải, Đại Liêu, Đại Kim, Nữ Chân và Mãn Châu, Mãn Thanh.

Sơn Hải quan nằm ở phía nam Yên Sơn, và ở phía bắc Bột Hải. Trong các thế kỷ, cửa ải trấn giữ lối đi hẹp, yếu đạo giao thông giữa Đông Bắc và Hoa Bắc. Cả Bắc Tề và nhà Đường đều từng cho xây cửa ải tại đây. Năm 696 Lý Tận Trung chiếm Doanh Châu phía đông bắc Sơn Hải quan tự xưng là Vô Thượng Khả hãn, lập Đại Khiết Đan quốc chống lại nhà Chu của Võ Tắc Thiên. Tháng 5 năm 696 Lý Tận Trung phái Lý Giai Cố dẫn quân Khiết Đan vượt Vạn Lý Trường Thành, chiếm Sơn Hải quan, liên minh với người Tích Bà chiếm U Châu và đánh đến Ký Châu (nay thuộc Hàm Đan, Trung Quốc) của nhà Chu, uy hiếp kinh đô Lạc Dương của Võ Tắc Thiên. Võ Tắc Thiên phải phái Địch Nhân Kiệt giữ Ký Châu và phái Vương Hiếu Kiệt dẫn quân Chu từ Lạc Dương đánh vào Đông Hạp Thạch Cốc phía đông Doanh Châu, buộc Lý Giai Cố rút quân khỏi Ký Châu, U Châu, Sơn Hải quan và Vạn Lý Trường Thành trở về đông bắc giao chiến với Vương Hiếu Kiệt mùa xuân năm 697. Năm 1381, tướng nhà Minh là Từ Đạt cho xây dựng Sơn Hải quan, tên gọi này xuất phát từ vị trí nằm giữa núi và biển.
liên_kết=https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:%E6%98%8E%E6%9C%AB%E6%B8%85%E5%85%B4.jpg|nhỏ|300x300px|Những năm cuối thời nhà Minh, Liêu Ninh là nơi tranh giành của quân Hậu Kim, Mông Cổ và Minh. Sơn Hải quan có vị trí chiến lược để Hậu Kim xâm nhập Trung Nguyên.
Về sau, tướng nhà Minh là Thích Kế Quang bắt đầu cho củng cố và xây dựng một thành quanh Sơn Hải quan, tường thành và pháo đài ở phía đông, nam và bắc của cửa ải. Sơn Hải quan trở thành một trong những cửa ải được củng cố vững mạnh nhất tại Trung Quốc và cho đến ngày nay, đây cũng là một trong những cửa ải được bảo tồn tốt nhất của Vạn lý trường thành.

Có hai ghi chép về trận chiến Sơn Hải quan vào cuối thời Minh. Phiên bản nổi tiếng hơn và mang tính tiểu thuyết hơn thuật rằng: Vào thời nhà Minh, tướng Ngô Tam Quế đã gần như chấp thuận đầu hàng và tham gia quân nổi dậy của Lý Tự Thành nhưng sau khi nghe tin ái thiếp là Trần Viên Viên bị họ Lý chiếm đoạt, ông đã nổi giận và liên lạc với Đa Nhĩ Cổn của Mãn Châu, kết quả dẫn đến việc mở Sơn Hải quan cho quân Mãn. Liên quân Ngô Tam Quế và Mãn Châu đã chiến thắng trong trận Sơn Hải quan chống lại Lý Tự Thành. Chiến thắng của quân Mãn Châu đã làm nền tảng cho việc tiêu diệt không chỉ quân nổi dậy của Lý Tự Thành mà còn là của nhà Minh và thiết lập quyền cai trị vững chắc của người Mãn trên toàn cõi Trung Quốc. Người Mãn lập nên triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Trung Quốc là nhà Thanh.

Ghi chép thứ nhì là Ngô Tam Quế đã đầu hàng Lý Tự Thành, nhưng trên đường đến Bắc Kinh, ông đã nghe được thông tin về một nhà nước hỗn loạn tại kinh đô và các vụ thảm sát của quân Lý Tự Thành, cũng như vụ giết phụ thân của ông. Ngô Tam Quế nổi giận, ông trở lại Sơn Hải quan và đầu hàng thủ lĩnh quân Mãn Châu, mở cửa Sơn Hải quan cho quân Mãn. Quân của Ngô Tam Quế sau đó phối hợp với quân Mãn Châu chống lại quân Lý Tự Thành. Kết quả là quân Mãn Châu đã tiêu diệt lực lượng của Lý Tự Thành bằng cách dùng một miếng vải gắn liền với đồng phục của quân Ngô Tam Quế để phân biệt đồng minh và kẻ thù.

Vào thời nhà Thanh, Sơn Hải quan, với vị trí nằm giữa Bắc Kinh và Thẩm Dương, là cửa ngõ để đến kinh đô. Trong thời Dân Quốc, cũng như trong chiến dịch Liên quân tám nước và Chiến tranh thế giới lần thứ 2, Sơn Hải qua là nơi diễn ra nhiều cuộc xung đột.

Encyclopædia Britannica năm 1911 viết rằng: Sơn Hải quan, một thị trấn đồn trú ở cực đông của tỉnh Trực Lệ, Trung Quốc, dân số khoảng 30.000 người. Nó nằm ở điểm mà dãy các ngọn đồi bao gồm Vạn lý trường thành dốc xuống biển, tạo thành một quan hay cửa ải giới hạn phạm vi của Trung Quốc bản thổ và Mãn Châu. Vì thế đây là một đồn quân sự quan trọng, và là một tuyến đường thương mại giữa Mãn Châu và Trung Nguyên của Trung Quốc. Tuyến đường sắt Bắc Hoàng đế từ Thiên Tân và Đại Cô 174 m. từ nơi trước đó, chạy qua cửa ải, và men theo bờ biển vịnh Liêu Đông xa đến cảng hiệp ước Ngưu Trang, nơi nó được kết nối với một tuyến đường sắt đi tử cảng Arthur (Lữ Thuận) đến tuyến đường chính Siberi. Cửa ải tạo thành giới hạn phía nam của phạm vi ảnh hưởng của Nga theo quy định trong hiệp ước giữa Anh và Nga vào ngày 28 tháng 4 năm 1899.

Tháng 7 năm 1904, 15.000 quân Nhật đã đổ bộ lên Sơn Hải quan, trước khi hành quân đến Bắc Kinh để kết thúc cuộc bao vây các công sứ của Phong trào Nghĩa Hòa Đoàn. Một cuộc oanh tạc trước khi đổ bộ là không cần thiết do chỉ có một ít lính Trung Quốc hiện diện tại đây. Quan hệ đồng minh đã bị giáng một đòn mạnh khi một cuộc ẩu đả xảy ra tại Sơn Hải quan giữa quân Nhật Bản và quân Pháp. Trong vụ xung đột, ba lính Pháp và bảy lính Nhật đã bị giết, năm lính Pháp và 12 lính Nhật đã bị thương.

Cấu trúc
Cửa ải Sơn Hải quan là một hình vuông, với chu vi khoảng 4 km. Các bức tường cao đến 14 mét, và dày 7 mét. Các mặt phía đông, nam và bắc có một hào sâu và rộng bao quanh. Có các cầu bắc qua hào. Ở trung tâm của cửa ải có một tháp chuông cao.

Tất cả bốn mặt của Sơn Hải quan đều có cổng: Trấn Đông môn (đông), Nghênh Ân môn (tây), Vọng Dương môn (nam), và Uy Viễn môn (bắc). Do trải qua nhiều thế kỷ, chỉ Trấn Đông môn còn lại cho đến ngày nay. Trấn Đông môn là cửa quan trọng nhất của Sơn Hải quan do vị trí đối mặt với phía ngoài cửa ải.

Viết trên một tấm bảng treo trên cổng thành là một tên thay thế của Sơn Hải quan, "Thiên hạ đệ nhất quan" (天下第一关). Không nên nhầm lẫn với "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" (天下第一雄关), biệt danh của một cửa ải khác nằm ở cực tây của Vạn lý trường thành.

Hình ảnh

Xem thêm
Quan Đông
Kiến trúc Trung Quốc

Tham khảo

Liên kết ngoài

Ảnh Sơn Hải quan
Lão Long Đầu của Vạn lý trường thành

Cửa ải Trung Quốc
Vạn Lý Trường Thành
Điểm đến tại Hà Bắc (Trung Quốc)
Công trình tại Hà Bắc (Trung Quốc)
Tần Hoàng Đảo
Thành cổ Trung Quốc


title: Đại Thiện

text:
Đại Thiện (; ; 19 tháng 8 năm 1583 – 25 tháng 11 năm 1648) là một hoàng thân Mãn Châu và chính trị gia có ảnh hưởng của nhà Thanh trong thời gian khai quốc.

Xuất thân
Đại Thiện sinh vào giờ Dần, ngày 3 tháng 7 (âm lịch) năm Minh Vạn Lịch thứ 11 (1583) trong gia tộc Ái Tân Giác La. Ông là con trai thứ hai của Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích, tức người lập nên Hậu Kim (sau đổi quốc hiệu thành Thanh). Mẹ của ông là Cáp Cáp Nạp Trác Thanh thuộc Đông Giai thị, là nguyên phối đích phúc tấn của Nỗ Nhĩ Cáp Xích.

Sự nghiệp

Thời Nỗ Nhĩ Cáp Xích

Thiếu niên tòng chinh
Năm Minh Vạn Lịch thứ 27 (1599), lần đầu tiên Đại Thiện theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích xuất chinh Cáp Đạt bộ, Huy Phát bộ và Diệp Hách bộ. Từ rất sớm, ông đã tham dự vào triều chính, nắm trọng binh trong tay.

Năm thứ 35 (1607), ông cùng huynh trưởng Chử Anh phụng mệnh theo Thư Nhĩ Cáp Tề, Phí Anh Đông, Hỗ Nhĩ Hán, Dương Cổ Lợi (扬古利) suất lĩnh 3 ngàn binh đến Phỉ Ưu thành (斐优城, nay ở phía tây nam thành phố Hồn Xuân, tỉnh Cát Lâm), nghênh tiếp Đông Hải Nữ chân Ngõa Nhĩ Khách bộ (瓦尔喀部), Phỉ Ưu thành chủ Sách Mục Đặc Hách (策穆特赫) và dân chúng quy phục. Trên đường hành quân xuất hiện điềm lạ, Thư Nhĩ Cáp Tề cho rằng điềm xấu, muốn lui quân. Chử Anh và Đại Thiện không đồng ý, quyết ý tiến binh. Sau khi đại quân đến Phỉ Ưu Thành, thu được chừng hơn 5 trăm hộ. Ông lệnh cho Phí Anh Đông và Hô Nhĩ Hán dẫn theo 3 trăm quân đi trước. Vì Ngõa Nhĩ Khác bộ lại là bộ lạc phụ thuộc vào Ô Lạp, Ô Lạp Bối lặc Bố Chiếm Thái nghe tin, mệnh Bối lặc Bác Khắc Đa (博克多) suất lĩnh hơn 1 vạn quân, mai phục ở khu vực Ô Kiệt Nhai (乌碣崖), hữu ngạn Đồ Môn giang.

Ngày 19 tháng 2, đội quân mai phục này đột nhiên lao ra, cản đường chặn giết. Hỗ Nhĩ Hán một mặt sai hơn 5 trăm hộ người Nữ Chân Phỉ Ưu thành xây dựng rào chắn trên núi, lại cho hơn 1 trăm quân thủ vệ, tự mình lĩnh 2 trăm quân dằn co với địch, một mặt sai người đi báo cho ba người Chử Anh, Đại Thiện và Thư Nhĩ Cáp Tề.

Hôm sau, ba người Đại Thiện dẫn quân đến nơi. Lúc này, quân Nữ Chân chỉ có hơn 3 ngàn, trong khi quân Bố Chiếm Thái có hơn 1 vạn. Đại Thiện và Chử Anh thừa cơ trong đêm, xông thẳng vào doanh trại địch, đánh bại Bố Chiếm Thái, chặn đứng hơn 1 vạn binh Ô Lạp. Trong lúc hai quân đối địch, Đại Thiện chém đầu Bác Khắc Đa và các con trai. Sau trận chiến, quân Kiến Châu Nữ Chân bắt giữ được ba vị Bối lặc là cha con Thường Trụ (常柱) và em trai Hồ Lý Bố (胡里布), trảm hơn 3 ngàn quân lính, thu được hơn 5 ngàn con ngựa, 3 ngàn bộ áo giáp.

Sau khi khải hoàn trở vè, dựa vào quân công, ông được ban danh hiệu "Cổ Anh Ba Đồ Lỗ" (古英巴圖魯). "Cổ Anh" vốn là âm dịch tiếng Mãn, nghĩa là mũ sắt có đinh tán phía trên. Ba Đồ Lỗ là danh hiệu cho dũng tướng cao quý nhất của nhà Thanh.

Năm thứ 43 (1615), Tứ Đại Bối lặc gồm ông, A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái, Hoàng Thái Cực cùng với Ngạch Diệc Đô, Phí Anh Đông đã báo lên Nỗ Nhĩ Cáp Xích về hành vi ngày càng bạo ngược của Chử Anh. Nỗ Nhĩ Cáp Xích cực kỳ tức giận, cách đi tất cả chức vị của Chử Anh, chấm dứt chấp chính, 3 năm sau thì xử tử. Sau khi Chử Anh bị bãi chính, Đại Thiện trở thành người đứng đầu trong các con trai của Nỗ Nhĩ Cáp Xích.

Diệt Ô Lạp bộ
Năm thứ 41 (1613), tháng giêng, nghe tin Bố Chiếm Thái sỉ nhục, muốn giam hai người con gái của Thư Nhĩ Cáp Tề (tức Ngạch Thật Thái và Ngạch Ân Triết, hai người đã gả cho Bố Chiếm Thái vào năm 1598), lại có ý định cưới Diệp Hách lão nữ – người từng được hứa gả cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đại nộ, thống lĩnh 3 vạn quân tấn công Ô Lạp bộ.

Ngày 17 tháng giêng, Đại Thiện theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích xuất chinh Ô Lạp bộ, lần lượt hạ được ba thành Tốn Trát Tháp (逊扎塔), Quách Đa (郭多) và Ngạc Mô (鄂谟), đưa quân vào đồn trú trong Ngạc Mô thành. Bố Chiếm Thái suất lĩnh 3 vạn quân, vượt qua Phú Lặc Cáp thành (富勒哈城, nay thuộc phía bắc thành phố Cát Lâm tỉnh Cát Lâm) đến nghênh chiến.

Nỗ Nhĩ Cáp Xích hạ lệnh tiến công, Đại Thiện dẫn quân đại phá Ô Lạp bộ, hạ được đô thành của Ô Lạp bộ. Quân Ô Lạp bỏ thành chạy trốn, ông tiếp tục truy sát, giết được hơn một nửa. Bố Chiếm Thái chạy đến Diệp Hách, các thành dưới trướng đều quy phụ Nỗ Nhĩ Cáp Xích, nhân khẩu hơn vạn gia đình.

Hòa Thạc Bối lặc
Năm Thiên Mệnh nguyên niên (1616), khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích xưng làm Đại hãn và lập nên nước Đại Kim, Đại Thiện trở thành một trong bốn "Hòa Thạc Bối lặc" (和碩贝勒), là một trong Tứ đại Bối lặc, xưng là "Đại Bối lặc", Ba người còn lại là A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái và Hoàng Thái Cực. Ông là kỳ chủ của Chính Hồng kỳ.

Từ năm 1618, khi bắt đầu các chiến dịch chống lại nhà Minh sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích tuyên bố Thất đại hận, cho đến năm 1622, Đại Thiện là một tướng lĩnh quân sự hàng đầu và năm giữ Chính Hồng kỳ của Bát kỳ, đóng vai trò quan trọng trong cuộc bao vây Phủ Thuận vào năm 1618, trong chiến thắng Tát Nhĩ Hử năm 1619, và chiếm Thẩm Dương năm 1621. Bắt đầu từ năm 1621, Đại Thiện và ba vị Đại Bối lặc khác luân phiên hàng tháng giúp đỡ Nỗ Nhĩ Cáp Xích trong các công việc điều hành nhà nước của Đại Kim.

Bao bây Phủ Thuận
Năm Thiên Mệnh thứ 3 (1618), ngày 13 tháng 4, Nỗ Nhĩ Cáp Xích tuyên bố Thất đại hận, bắt đầu các chiến dịch chống lại nhà Minh, suất lĩnh 2 vạn quân tấn công Phủ Thuận, Đại Thiện và các Bối lặc khác đều đi theo xuất chinh. Đại quân xuất chinh chưa đầy hai ngày thì trời mưa to, Nỗ Nhĩ Cáp Xích ý muốn lui về. Đại Thiện liền khuyên:

Nỗ Nhĩ Cáp Xích nghe theo đề nghị của Đại Thiện, tiếp tục tiến công, dễ dàng hạ được Phủ Thuận, Lý Viễn Phương đầu hàng. Đại quân tiếp tục hạ được các thành Mã Cáp Đan (玛哈丹, nay thuộc Mã Quận thôn, phía đông nam huyện Phủ Thuận, phủ Liêu Ninh), Đông Châu (东州) cùng hơn 5 trăm đài bảo, bắt giữ được cả người lẫn súc vật hơn 30 vạn. Trong trận này, Đại Thiện xung phong đi đầu, anh dũng giết địch, lần lượt lập đại công, góp phần lớn trong trận đại thắng quân Minh đầu tiên của Hậu Kim.

Minh Tổng binh Trương Thừa Ấm (张承荫) suất lĩnh vạn quân đến chi viện, Tứ Đại Bối lặc cùng nhau nghênh chiến. Nỗ Nhĩ Cáp Xích nghe theo đề nghị của Đại Thiện, dẫn quân nhập biên, phá ba doanh trại, trảm Trương Thừa Ấm, cùng đám người Phó tướng Pha Đình Tướng (颇廷相), Tham tướng Bồ Thế Phương (蒲世芳), du kích Lương Nhữ Quý (梁汝贵).

Trận Tát Nhĩ Hử
Năm Thiên Mệnh thứ 4 (1619), ngày 2 tháng giêng, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đích thân thống lĩnh đại quân tấn công Diệp Hách bộ. Đại Thiện phụng mệnh suất lĩnh 16 tướng lĩnh, 5 ngàn binh lính trú đóng ở Giáp Cáp Quan (夹哈关), phòng ngự quân Minh.

Cuối tháng 2, Minh triều Liêu Đông Kinh lược Dương Hạo (杨镐) suất lĩnh 10 vạn quân, chia làm bốn đường vây quét quân Hậu Kim. Sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích nhận được tin, liền lệnh cho chư Vương Bối lặc và đại thần lĩnh binh, xuất phát về phía Tây nghênh địch. Đại quân vừa xuất phát thì nhận được tin 6 vạn quân Minh vừa xuất phát ở Thanh Hà thành (清河城). Đại Thiện cho rằng đường đi ở Thanh Hà gập ghềnh khó đi, không thể hành quân gấp, vì vậy nên trước phòng thủ quân từ Phủ Thuận.

Đảm nhậm chủ công lần này của quân Minh là Tổng binh Đỗ Tùng (杜松) phân quân đội thành hai, quân chủ lực đóng ở Tát Nhĩ Hử sơn (nay thuộc bờ phía nam của sông Đông Hồn, thuộc Phủ Thuận, Liêu Ninh), tự mình suất lĩnh hơn vạn quân, vượt sông đánh vào Cát Lâm Nhai (nay là ngọn núi chính của Thiết Bối sơn, thuộc Phủ Thuận, Liêu Ninh). Lúc này, Cát Lâm Nhai chỉ có vài trăm quân Nữ Chân phòng thủ. Tuy nhiên vì địa thế Cát Lâm Nhai hiểm trở, dễ thủ khó công, phòng thủ kiên cố, Đỗ Tùng không thể công hạ.

Ngày 1 tháng 3, Đại Thiện và Hoàng Thái Cực phụng mệnh suất lĩnh quân 2 Kỳ tăng viện cho Cát Lâm Nhai, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đích thân suất lĩnh binh lính 6 Kỳ tấn công Tát Nhĩ Hử, đối địch trực tiếp với quân chủ lực của Đỗ Tùng. Quân chủ của Đỗ Tùng bị đánh tan, thương vong vô số. Quân phòng thủ ở Cát Lâm Nhai kết hợp với quân viện trợ của Đại Thiện, đánh tan quân Đỗ Tùng đang tấn công. Tổng binh nhà Minh bao gồm Đỗ Tùng, Vương Tuyên (王宣), Triệu Mộng Lân (赵梦麟) đều tử trận.

Ngay trong đêm đó, quân Bắc lộ của nhà Minh do Mã Lâm suất lĩnh tiến đến Thượng Gian nhai (phía đông bắc Tát Nhĩ Hử), biết tin quân Đỗ Tùng đại bại thì không dám tiến lên, đem quân chia làm ba nơi, đóng quân trú phòng tại chỗ.

Đại Thiện nhậm mệnh làm tiền tuyến tiên phong, suất quân đánh thẳng đến Thượng Gian nhai, hai quân giao chiến ngay hôm sau. Nỗ Nhĩ Cáp Xích suất lĩnh thân vệ quân cùng quân 2 Hoàng kỳ tấn công vào nơi tụ họp của quân Minh, cũng ra lệnh cho toàn quân bắt đầu đại chiến quân Minh. Chư Bối lặc cùng các Thai cát liền theo sát Đại Thiện thẳng hướng quân Minh, hai quân hỗn chiến, quân Minh đại bại đành rút lui. Trong đợt tấn công này, quân Minh bị giết quá nửa, Phó tướng Ma Nham và Mã Lâm đều bị chém.

Ngay sau đó, Đại Thiện lại suất quân đánh bại quân Minh ở Phỉ Phân sơn.

Ngày 5, ông hợp quân cùng ba Đại Bối lặc khác, cùng nhau tiêu diệt quân đội của Tổng binh Lưu Đĩnh ở A Bố Đạt Lý Cương. Quân Hậu Kim toàn thắng trong chiến dịch Tát Nhĩ Hử.

Lũ lập chiến công
Sau trận Tát Nhĩ Hử, quân Hậu Kim thừa thế đánh tới. Ngày 25 tháng 7, Đại Thiện lại theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích tấn công Thiết Xích. Sau khi đánh hạ Thiết Xích, ông tiến quân đánh bại hơn vạn quân quân mai phục của Mông Cổ Bối lặc Tề Tái (齐赛). Bại quân Mông Cổ chạy đến Liêu Hà, Đại Thiện cũng dẫn quân đuổi đến, đại sát toàn quân.

Ông bắt giữ Bối lặc Tề Tái và hai người con trai Sắc Đặc Kỳ Nhĩ (色特奇尔) và Kha Hi Khắc Đồ (柯希克图), anh em Đồ Ba Khắc (图巴克) và Sắc Bản (色本) của Trát Lỗ Đặc cùng Tang Cát Nhĩ Trại – con trai của Khoa Nhĩ Thấm Bối lặc Minh An; tất cả sáu vị Bối lặc, cùng với các thân tín của Tề Tái, tổng cộng hơn 150 người.

Ngày 19 tháng 8, ông tiếp tục theo đại quân tấn công Diệp Hách. Ngày 22, ông cùng A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái suất binh đánh vào Tây thành của Diệp Hách, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đánh vào Đông thành. Diệp Hách Bối lặc Bố Dương Cổ sai sứ xin hàng, lại xin Đại Thiện thề không giết. Đại Thiện đồng ý, Bố Dương Cổ liền đầu hàng.

Phân chia quyền lực
Năm thứ 5 (1620), Hậu Kim chuẩn bị chuyển đến thành Tát Nhĩ Hử. Nỗ Nhĩ Cáp Xích sau khi thị sát đã chỉ định nơi xây dựng trạch đệ cho các Bối lặc. Đại Thiện cho rằng nơi ở của Nhạc Thác được tu chỉnh tốt hơn của mình, đã nhiều lần nói với A Mẫn và Tế Nhĩ Cáp Lãng nơi ở của mình quá nhỏ, ý muốn chiếm trạch đệ thuộc về Nhạc Thác. Tháng 9 cùng năm, Nhạc Thác vì không chịu nổi sự ngược đãi của Đại Thiện mà "mất tích". Có người cho rằng Nhạc Thác phản bội Hậu Kim, đầu quân cho nhà Minh. Lúc còn chưa xác nhận được Nhạc Thác có phải bỏ trốn, phản bội hay không, Đại Thiện đã quả quyết nhận định Nhạc Thác có tâm phản bội mà chạy trốn. Sau khi tìm được Nhạc Thác, ông tỏ vẻ mình chưa bao giờ có ý định phản bội Hậu Kim, Đại Thiện vẫn liên tục quỳ xin Nỗ Nhĩ Cáp Xích chém đầu Nhạc Thác. Yêu cầu của Đại Thiện bị Nỗ Nhĩ Cáp Xích từ chối, Nhạc Thác được thả ra.

Cũng vì thái độ của Đại Thiện mà Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã bắt đầu điều tra, phát hiện đãi ngộ mà Đại Thiện dành cho hai người con trai của nguyên phối có vấn đề. Tư sản của Nhạc Thác và Thạc Thác đều bị kế mẫu và con trai của kế mẫu chiếm đoạt. Nỗ Nhĩ Cáp Xích từ nhỏ cũng phải nhận sự đối xử khắc nghiệt từ kế mẫu, cũng vì vậy mà ông rất quan tâm đến các con. Đối với hai người con trai Trử Anh và Đại Thiện còn nhỏ đã mất mẹ lại càng thêm chú ý, đãi ngộ cũng đặc biệt được hậu đãi. Vì vậy, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã nói với Đại Thiện:

Từ đây, Nỗ Nhĩ Cáp Xích cho phép Nhạc Thác và Thạc Thác phân gia cùng Đại Thiện. Cũng vì vậy mà Tương Hồng kỳ vốn do Đại Thiện quản lý bị chia cho hai anh em Nhạc Thác và Thạc Thác cùng nhau nắm giữ. Đại Thiện chỉ giữ lại Chính Hồng kỳ.

Thời Hoàng Thái Cực
Sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích mất ở trận Ninh Viễn năm 1626, Đại Thiện đã sử dụng ảnh hưởng của mình để khiến cho các hoàng tử và tướng lĩnh đi đến một thỏa thuận về việc Hoàng Thái Cực lên ngôi kế vị. Sau khi lên ngôi Hãn, Hoàng Thái Cực thực hiện thỏa hiệp với Đại Thiện. Trước tiên ông thề ước với tất cả các vị Bối lặc, sau đó ba vị Đại Bối lặc dẫn đầu là Đại Thiện cùng tuyên thệ với các vị Bối lặc. Mỗi khi lên triều, khánh lễ hay tiếp kiến quần thần, ông cùng ba vị Đại Bối lặc cùng ngồi vị trí ngang hàng, cùng hướng mặt phía Nam, nhận lễ của các bồi thần, nghiễm nhiên như là Tứ Hãn, đồng thời ông cũng miễn lễ quân thần cho họ, coi như anh em tương kiến.

Cuối năm 1631, Hoàng Thái Cực tổ chức hội nghị các Bối lặc họp bàn để định việc sắp xếp thứ tự khi chầu triều, nhân đó, Hán thần của Hoàng Thái Cực là Tham chính Lý Bá Long nêu vấn đề có nên có việc Đại Bối lặc ngồi ngang hàng với Đại Hãn hay không. Hiểu được là Đại Hãn muốn thăm dò phản ứng của mình, Đại Thiện ý thức được tình thế bấy giờ khi Hoàng Thái Cực đã hoàn toàn khống chế được 6 Kỳ. Ông ta buộc phải chấp nhận từ bỏ chế độ Ba vị Đại bối lặc cùng ngồi ngang hàng nghị bàn việc triều chính với Đại Hãn. Từ đây, ngôi vị tối cao của Hoàng Thái Cực đã được xác lập.

Tuy nhiên, về thực lực, Đại Thiện vẫn còn nhiều ảnh hưởng trong Bát Kỳ, vẫn nắm quyền khống chế 2 Hồng kỳ, uy tín vẫn phần nào lấn át Đại hãn. Tháng 9 năm 1635, nhân một lỗi nhỏ của Đại Thiện, Hoàng Thái Cực đã họp các Kỳ chủ Bát kỳ và quan lại sáu bộ để định tội Đại Thiện. Ông ta bị tước bỏ ngôi vị Đại Bối lặc, bị thu lại quyền kiểm soát 2 Hồng kỳ. Tuy không mất mạng, nhưng qua sự kiện này, thế lực của Đại Thiện không còn cách nào phục hồi được nữa. Đối thủ lớn cuối cùng của Hoàng Thái Cực đã bị triệt tiêu.

Giữa các năm 1629 và 1634, Đại Thiện tham gia hầu hết các chiến dịch của Hoàng Thái Cực chống lại nhà Minh. Năm 1636, Hoàng Thái Cực lên ngôi Hoàng đế và cải quốc hiệu Đại Kim thành "Thanh". Đại Thiện được phong tước hiệu "Hòa Thạc Lễ Thân vương" (和碩禮親王) và "huynh" (兄).

Thời Thuận Trị
Năm 1643, Hoàng Thái Cực mất trong khi chưa chọn ra người kế vị. Ban đầu Đại Thiện chọn con trai trưởng của Hoàng Thái Cực là Hào Cách làm người kế vị, nhưng Hào Cách đã từ chối. A Tế Cách và Đa Đạc muốn Đa Nhĩ Cổn lên ngôi, song Đa Nhĩ Cổn cũng từ chối vì cho rằng đây là hành động không trung thành với Hoàng Thái Cực, người đã đề bạt ông. Vấn đề cuối cùng đã được giải quyết khi nhiều khi các vị tướng từng theo Hoàng Thái Cực chinh chiến tuyến bố rằng họ muốn một người con trai của Hoàng Thái Cực lên ngôi. Do vậy, người con trai thứ 9 của Hoàng Thái Cực là Phúc Lâm (Hoàng đế Thuận Trị tương lai), khi ấy mới sáu tuổi, đã lên ngôi Hoàng đế, Đa Nhĩ Cổn và Tế Nhĩ Cáp Lãng cùng làm Nhiếp chính vương. Tuy vậy, ngay cả sau khi toàn thể triều Thanh đã thề trung thành trong lễ đăng cơ thì vẫn có một số người âm mưu đưa Đa Nhĩ Cổn lên thay thế Phúc Lâm. Đại Thiện giải quyết tranh chấp bằng cách trợ giúp Phúc Lâm và vạch trần những kẻ chủ mưu, trong đó có cả con trai ông là Thạc Thác và cháu nội A Đạt Lễ (con trai cả của Tát Cáp Lân). Đại Thiện đã cho hành quyết cả hai người này.

Qua đời và di sản
Theo các sử sách, dường như Đại Thiện chưa từng cố gắng để giành lấy quyền lực về mình, thay vào đó, ông làm những việc vì lợi ích của gia tộc Ái Tân Giác La. Năm 1643, ông lãnh đạo một hội đồng bao gồm các hoàng thân bổ nhiệm Tế Nhĩ Cáp Lãng và Đa Nhĩ Cổn làm đồng Nhiếp chính vương của Hoàng đế Thuận Trị. Năm 1644 ông theo Đa Nhĩ Cổn tới Bắc Kinh và mất bốn năm sau đó tại đây.

Tại thời điểm qua đời, ông không được ban một danh hiệu đặc biệt nào, ngoại trừ việc gia đình ông được trao 10.000 lượng thay vì 5.000 như thông thường để tổ chức tang lễ và dựng nơi tưởng nhớ ông. Các hoàng đế sau đó của nhà Thanh đã công nhận và đánh giá cao các đóng góp mà ông đã làm cho triều đại và hoàng tộc. Hoàng đế Khang Hi đã ban cho Đại Thiện thụy hiệu "Liệt" (烈) năm 1671. Năm 1778, Hoàng đế Càn Long đã vinh danh ông cùng với Tế Nhĩ Cáp Lãng, Đa Nhĩ Cổn, Hào Cách, và Nhạc Thác với những công lao lẫy lừng của họ trong thời gian đầu của triều đại và lệnh đưa tên họ vào Thái Miếu.

Cùng thời gian đó tước hiệu của năm người này, cùng với Đa Đồ, Thư Nhĩ Cáp Tề và Lặc Khắc Đức Hồn (勒克德渾) sẽ do tử tôn kế thừa vĩnh viễn. Tước hiệu của Đại Thiện sau khi ông mất đã thay đổi hai lần dưới thời con trai Mãn Đạt Hải và cháu nội Kiệt Thư, về sau lại phục hồi là Lễ, và những người thừa kế được xếp vào hàng cao hơn trong các lễ kỉ niệm của triều đình so với bất kỳ hoàng thân nào khác.

Người con trai cả của ông là Nhạc Thác, được phong làm "Khắc Cần Quận vương" (克勤郡王) và người con trai thứ ba, Tát Cáp Lân được phong tước "Dĩnh Thân vương" (穎親王). Con trai của Tát Cáp Lân là Lặc Khắc Đức Hồn được phong là "Thuận Thừa Quận vương" (順承郡王) vào năm 1648. Người con trai thứ tư của Đại Thiện, Ngõa Khắc Đạt, là "Khiêm Quận vương" (謙郡王). Ngõa Khắc Đạt được ban thụy hiệu là Tương (襄), song không có quyền kế tục vĩnh viễn.

Gia quyến

 Nguyên phối: Lý Giai thị (李佳氏), con gái của Đạt Trữ Hỗ Ba Yến (達褚祜巴晏). Sinh Nhạc Thác và Thạc Thác.
Kế Phúc tấn: Na Lạp thị (葉赫納喇氏), con gái của Diệp Hách Bối lặc Bố Trại. Sinh Tát Cáp Lân, Ngõa Khắc Đạt và Ba Lạt Mã.
 Tam kế Phúc tấn: Na Lạp thị (葉赫納喇氏), con gái của Diệp Hách Bối lặc A Nạp Bố (阿纳布). Sinh Mãn Đạt Hải và Hỗ Tắc.
 Trắc Phúc tấn:
 Na Lạp thị (哈達納喇氏), con gái của Cáp Đạt Bối lặc Mạnh Cách Bố Lộc. Sinh Mã Chiêm.
 Bác Nhĩ Tế Cát Đặc thị (博爾濟吉特氏) con gái của Khách Nhĩ Khách Bối lặc Tái Tam (塞三).
 Thái Tùng Công chúa (泰松公主), em gái của Lâm Đan hãn.
 Thị thiếp: Phú Sát thị (富察氏), con gái của Hòa Thác (和托).

Hậu duệ

Con trai

Nhạc Thác (岳託; 1599 – 1639), mẹ là Đích Phúc tấn Lý Giai thị. Được truy phong là Khắc Cần Quận vương, là một trong 12 Thiết mạo tử vương của nhà Thanh; kết hôn với con gái thứ hai của Ngô Nhĩ Cổ Đại và Mãng Cổ Tế (con gái thứ ba của Nỗ Nhĩ Cáp Xích). Có 7 con trai.
Thạc Thác (碩託, 1600 – 1643), mẹ là Đích Phúc tấn Lý Giai thị. Được phong làm Bối lặc. Năm 1643 bị xử tử, hậu duệ bị truất làm thứ dân. Đến năm Khang Hi thứ 52 (1713), Khang Hi ban cho hậu duệ ông "Hồng đái tử", phụ nhập vào cuối Ngọc điệp. Kế hôn với Na Lạp thị, con gái của Bối lặc Bố Chiếm Thái. Có 3 con trai.
Lạt Khách (喇喀, 1626 – ?), kết hôn với con gái của Trát Lỗ Đặc Bác Nhĩ Tế Cát Đặc Bối lặc Mã Nãi (马鼐). Có 2 con trai.
Tề Lan Bố (齊蘭布, 1632 – ?). Không có con.
Nhạc Tái Bố (岳賽布, 1638 – 1711). Có 5 con trai.
Tát Cáp Lân (薩哈璘; 1604 – 1636), mẹ là Kế Phúc tấn Na Lạp thị. Được phong làm Dĩnh Thân vương (穎親王), qua đời được ban thụy "Nghị" (毅); kết hôn với con gái của Bối lặc Bố Chiếm Thái. Có 3 con trai.
A Đạt Lý (阿達里, 1624 – 1643), phạm tội bị truất đi tông thất, hàng làm thứ dân. Đến năm Khang Hi thứ 52 (1713), Khang Hi ban cho hậu duệ ông "Hồng đái tử", phụ nhập vào cuối Ngọc điệp. Có 1 con trai.
Lặc Khắc Đức Hồn (勒克德渾; 1619 – 1652), sơ phong Bối lặc (1644), năm 1648 được phong Thuận Thừa Quận vương, là một trong 12 Thiết mạo tử vương của nhà Thanh, qua đời được ban thụy "Cung Huệ" (恭惠). Có 4 con trai.
Đỗ Lan (杜蘭, 1633 – 1675). Năm 1649 được phong làm Bối lặc, sau bị hàng làm Phụng ân Trấn quốc công (1668). Có 4 con trai.
Ngõa Khắc Đạt (瓦克達, 1606 – 1652), mẹ là Kế Phúc tấn Na Lạp thị. Được phong làm Khiêm Quận vương (謙郡王), qua đời được ban thụy "Tương" (襄). Con cháu được ban Nhất đẳng Trấn quốc Tướng quân, thế tập võng thế. Có 3 con trai.
Ba Khắc Đạt (巴克達, 1627 – 1642). Mất sớm, không con.
Lưu Ung (留雍, 1647 – 1709). Năm 1653 được phong làm Tam đẳng Phụng quốc Tướng quân (三等奉国将军), rồi thăng làm Trấn quốc Tướng quân (1667). Năm 1669 lại hàng xuống Phụng quốc Tướng quân phẩm cấp. Năm 1686 tập tước Trấn quốc công của em trai, đến năm 1698 thì bị cách tước. Có 7 con trai.
Cát Nhĩ Tái (噶爾塞, 1647 – 1718). Năm 1653 được phong làm Tam đẳng Phụng quốc Tướng quân, rồi thăng làm Trấn quốc công (1667). Năm 1669 bị hàng xuống Phụng quốc Tướng quân phẩm cấp. Năm 1682 phục phong Trấn quốc công, đến 1686 phạm tội mà bị cách tước.
Ba Lạt Mã (巴喇瑪, 1608 – 1631), mẹ là Kế Phúc tấn Na Lạp thị. Không có con.
Mã Chiêm (瑪佔, 1612 – 1638), mẹ là Trắc Phúc tắn Na Lạp thị. Được phong làm Phụng ân Phụ quốc công.
Mãn Đạt Hải (滿達海, 1622 – 1652), mẹ là Tam kế Phúc tấn Na Lạp thị. Ban đầu được phong Bối lặc, sau được tập tước Lễ Thân vương đổi phong hiệu thành "Tốn Thân vương" (巽親王), qua đời được ban thụy "Giản" (簡).
Thường A Đại (常阿岱, 1643 – 1665). Năm 1652 tập tước Tốn Thân vương đời thứ 2, tức Lễ Thân vương đời thứ 3. Năm 1659 vì liên quan đến Duệ Thân vương Đa Nhĩ Cổn mà bị hàng tước xuống Bối lặc, qua đời được ban thụy "Hoài Mẫn" (懷愍).
Lăng Tắc Nghi (楞塞宜).
Hỗ Tắc (祜塞, 1628 – 1646), mẹ là Tam kế Phúc tấn Na Lạp thị. Được phong làm Trấn quốc công. Sau khi qua đời được truy phong Quận vương, ban thụy "Huệ Thuận" (惠顺). Năm 1662 được truy phong Huệ Thuận Thân vương (惠顺亲王). Có 3 con trai.
A Lâm (阿林, 1644 – 1659). Có 1 con trai.
Tinh Tế (1645 – 1649). Năm 1646 tập Trấn quốc công, sau thăng Quận Vương, qua đời được ban thụy "Hoài Mẫn" (懷愍).
Con trai thứ ba: Kiệt Thư (杰書; 1646 – 1697), được phong Hòa Thạc Khang Thân vương tức Lễ Thân vương đời thứ 4. Sau khi qua đời được ban thụy "Lương" (良).

Con gái

Tham khảo

Đọc thêm

Hummel, Arthur W. (1943). Eminent Chinese of the Ch'ing Period. Washington, DC: U.S. Government Printing Office.

Người Mãn Châu
Hoàng tử nhà Thanh
Lễ Thân vương
Nghị chính Bối lặc
Người Mãn Châu Chính Hồng kỳ


title: Tấn Lệ công

text:
Tấn Lệ công (chữ Hán: 晉厲公, cai trị: 580 TCN – 573 TCN), tên thật là Cơ Thọ Mạn (姬寿曼) hoặc Cơ Châu Bồ (姬州蒲), là vị vua thứ 29 của nước Tấn - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Lên ngôi
Tấn Lệ công là con của Tấn Cảnh công – vua thứ 28 nước Tấn.

Mùa hè năm 581 TCN, Tấn Cảnh công ốm nặng. Khi chưa qua đời, Cảnh công đã quyết định lập thế tử Thọ Mạn lên nối ngôi, tức là Tấn Lệ công. Lệ công trở thành vua nước Tấn ngay khi vua cha còn sống. Hơn 1 tháng sau, Tấn Cảnh công qua đời.

Chiến tranh với Tần và Sở
Cuối thời Tấn Cảnh công đã bắt giữ Trịnh Thành công vì theo nước Sở, rồi sai Loan Thư tập hợp chư hầu đánh Trịnh. Nước Trịnh bèn lập con của Trịnh Thành công là Cơ Khôn Ngoan làm vua mới. Tướng Loan Thư nước Tấn thấy Trịnh đã chính thức lập vua mới liền bàn với chư hầu nên trả lại vua Trịnh. Gặp lúc đó Tấn Cảnh công ốm nặng sắp mất, Lệ công mới lập cũng muốn hòa. Công tử Hãn nước Trịnh mang đồ quý là chuông Tương Chung đi hối lộ cho nước Tấn, còn công tử Nhiên đi ngoại giao, thề với nước Tấn ở đất Vu Trạch, còn công tử Tứ đi làm con tin. Sau đó Tấn Lệ công thả Trịnh Thành công về nước.

Năm 580 TCN, Tấn Lệ công mới lên ngôi, muốn yên ổn bờ cõi, bèn hội với Tần Hoàn công cùng ăn thề giữ hòa bình. Hai bên ăn thề bên sông Hoàng Hà. Nhưng khi Tấn Lệ công vừa trở về thì Tần Hoàn công trở mặt, cùng nước Địch bàn mưu đánh nước Tấn.

Năm 578 TCN, Tấn Lệ công sai Lã Tương đi sứ trách nước Tần rồi họp chư hầu mang quân đánh Tần, gồm Tề, Lỗ, Vệ, Tào, Trịnh, Tống, Chu, Đằng. Liên quân do Tấn đứng đầu đánh bại quân Tần ở đất Mã Toại, bắt được tướng Tần là Thành Sai và Bất Canh Nhữ Phủ.

Năm 576 TCN, Tấn Lệ công hội chư hầu tại đất Thích rồi mang quân đánh nước Tào, bắt Tào Thành công mang tới kinh thành Lạc Ấp của nhà Chu giam giữ. Tả Truyện cho rằng đây hành động bá quyền của Tấn Lệ công vì Tào Thành công không mắc lỗi gì với dân chúng. Có ý kiến khác cho rằng vua Tấn lấy cớ Tào Thành công giết thế tử (con Tào Tuyên công) giành ngôi nên mới bắt.

Năm 575 TCN, người nước Tào đến xin với Tấn Lệ công cho Tào Thành công được về nước. Tấn Lệ công chấp thuận cho vua Tào trở về.

Cùng năm, nước Trịnh lại bỏ Tấn theo Sở. Tấn Lệ công theo lời Loan Chi, đích thân mang quân đi đánh Trịnh. Tháng 5 năm đó, quân Tấn qua sông Hoàng Hà, gặp Sở Cung vương mang quân cứu Trịnh. Phạm Văn Tử bàn nên rút quân nhưng Khước Chí khuyên nên quyết đánh để giữ uy tín với chư hầu. Lệ công quyết định giao tranh với quân Sở, cho Khước Kỳ làm tướng thượng quân, Tuân Yển làm phó; Hàn Quyết làm tướng hạ quân, Khước Chí làm phó. Ngoài ra Tấn Lệ công còn sai Khước Sưu đi sứ nước Vệ và nước Tề xin quân cùng đánh Sở.

Tấn Lệ công điều quân đến đánh Trịnh, trong khi đó Sở Cung vương cũng mang quân Sở bắc tiến để bảo vệ đồng minh mới.
Phía Sở có quân Trịnh trợ phối hợp. Hai bên giao chiến ở đất Yển Lăng thuộc nước Trịnh. Hai tướng nước Sở là Tử Trọng và Tử Phản bất hòa.

Hai bên giáp mặt nhau tại Yên Lăng, quân Tấn đã đánh bại Sở bằng cách tấn công vào các cánh quân yếu hơn, vốn là các binh sĩ Trịnh và Đông Di được huấn luyện kém. Trong trận chiến, Cung vương đã bị tướng Tấn một mũi tên bắn vào mắt. Bất chấp vết thương, vua Sở vẫn triệu tướng chỉ huy Tử Phản (子反) đến bản thảo về kế hoạch tác chiến cho ngày hôm sau, nhưng bắt gặp Tử Phản say rượu. Cung vương quyết định rút lui và Tử Phản phải tự sát.

Thắng được Sở Cung vương, Tấn Lệ công lấy lại uy thế với chư hầu.

Bị giết trong tranh chấp quyền lực
Năm 576 TCN, đại phu Bá Tôn thường can ngăn thẳng thắn, thành thù oán với họ Khước. Khước Khắc bèn sai người giết Bá Tôn.

Tấn Lệ công có nhiều vợ. Sau khi thắng quân Sở trở về nước năm 574 TCN, Lệ công muốn bỏ các đại phu mà cho các họ ngoại thích là anh em các bà vợ vào làm quan. Một người anh vợ của Lệ công là Tư Đồng có hiềm khích với quan khanh Khước Chí (郤至); đại phu Loan Thư cũng giận Khước Chí không cùng ý kiến với mình khi giao tranh với quân Sở, nên xảy ra thù oán trong triều đình.

Cùng lúc đó nước Sở hận nước Tấn vì trận Yển Lăng, Sở Cung vương cũng cho người đến gièm pha với Lệ công rằng:
Sở dĩ có trận Yển Lăng vì Khước Chí gọi quân Sở đến vì ý đồ làm loạn nước Tấn để đưa công tử Chu về làm vua. Vì các chư hầu không tham dự đủ để giúp Sở nên việc không thành thôi

Tấn Lệ công hỏi ý kiến Loan Thư. Loan Thư sẵn ghét Khước Chí nên đề nghị cho điều tra. Tấn Lệ công bèn sai Khước Chí đi sứ nhà Chu thăm công tử Chu. Trong khi đó chính Loan Thư lại nói với công tử Chu nên gặp gỡ Khước Chí. Khước Chí không biết là mưu sắp đặt nên gặp gỡ công tử Chu.

Tấn Lệ công được tin, cho rằng Khước Chí có ý phản thật, bèn nuôi ý định giết Khước Chí.

Năm 573 TCN, Tấn Lệ công cùng các đại phu đi săn. Khước Chí bắn được con lợn dâng lên. Viên hoạn quan tranh con lợn, Khước Chí bèn bắn chết vien hoạn quan. Tấn Lệ công nổi giận muốn giết ba đại phu họ Khước nhưng chưa thể thực hiện được.

Khước Kỳ khuyên Khước Chí ra tay trước nhưng Khước Chí không muốn mang tiếng phản vua và gây ra tranh chiến tàn hại dân, chấp nhận cái chết.

Tháng 12 năm đó, Tấn Lệ công sai Tư Đồng mang 800 quân đánh úp ba nhà họ Khước, bắt giết hết cả họ. Nhân đó Tư Đồng muốn trừ khử cả Loan Thư (欒書) và Tuân Yển (hay Trung Hành Yển 中行偃), bèn bắt hai người đến triều đình, khuyên Tấn Lệ công giết luôn. Tấn Lệ công thấy giết người quá nhiều không nỡ ra tay. Lệ công không nghe lời khuyên của Tư Đồng, tạ lỗi với Loan Thư và Tuân Yển và thả hai người về. Tấn Lệ công phong Tư Đồng làm quan khanh.

Loan Thư và Tuân Yển sợ sẽ bị giết, bèn bàn nhau giết Tấn Lệ công. Tháng chạp nhuận năm 573 TCN, Loan Thư và Tuân Yển nhân lúc Tấn Lệ công ra ngoài chơi bèn mang quân đánh úp, bắt sống Tấn Lệ công giam lại.

Sau 6 ngày, Loan Thư sai người đến giết chết Lệ công và dùng một cỗ xe chôn cất ông. Tấn Lệ công ở ngôi tất cả tám năm.

Công tử Chu là chắt của Tấn Tương công được đón về lập làm vua, tức là Tấn Điệu công.

Xem thêm
 Tấn Cảnh công
 Tấn Điệu công

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Tấn thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới
 Khổng Tử (2002), Xuân Thu tam truyện, tập 3, Nhà xuất bản TP Hồ Chí Minh

Chú thích

Vua nước Tấn
Vua Trung Quốc bị giết
Mất năm 573 TCN
Năm sinh không rõ
Mất thập niên 570 TCN
Năm 573 TCN


title: A Ba Hợi

text:
A Ba Hợi (chữ Hán: 阿巴亥, tiếng Mãn Châu: , bính âm: Abahai; 1590 – 30 tháng 9 năm 1626), Ô Lạp Na Lạp thị, thường gọi là Thanh Thái Tổ Đại phi (清太祖大妃) hay Hiếu Liệt Vũ Hoàng hậu (孝烈武皇后), là Đại Phúc tấn thứ tư của Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích, Đại hãn Hậu Kim, người đặt nền móng sáng lập triều đại nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc. Bà là sinh mẫu của Nhiếp Chính vương Đa Nhĩ Cổn dưới thời Thanh Thế Tổ Thuận Trị Đế.

Nỗ Nhĩ Cáp Xích chưa bao giờ đăng cơ Hoàng đế, chỉ được truy tôn bởi hậu duệ nhà Thanh. Vì vậy sinh thời A Ba Hợi chưa từng làm Hoàng hậu, thụy hiệu của bà được truy phong bởi Đa Nhĩ Cổn sau khi đã qua đời. Cái chết của bà được ghi chính thức là lệnh tuẫn táng của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, nhưng không ít tư liệu khẳng định là tâm kế của Hoàng Thái Cực.

Bà là người đầu tiên trong lịch sử nhà Thanh không phải Hoàng hậu khi còn sống, cũng không sinh ra Hoàng đế nhưng vẫn có thụy hiệu Hoàng hậu. Ngoài ra, bà cũng là trường hợp duy nhất được truy phong bởi Nhiếp chính vương chứ không phải Hoàng đế. Điều này cho thấy quyền lực tột đỉnh của Đa Nhĩ Cổn trong suốt thời kì nhiếp chính. Tuy nhiên sau khi Đa Nhĩ Cổn mất, bà bị Thuận Trị Đế phế thụy hiệu Hoàng hậu, trở thành một trong hai vị Hoàng hậu duy nhất bị truy phế của triều Thanh, bên cạnh người con dâu là Kính Hiếu Nghĩa Hoàng hậu, vợ Đa Nhĩ Cổn.

Thân thế
A Ba Hợi xuất thân Ô Lạp Na Lạp thị danh tiếng của Hải Tây Nữ Chân. Cha bà là Bối lặc Mãn Thái, thủ lĩnh của bộ quốc. Năm Vạn Lịch thứ 29 (1601), A Ba Hợi kết hôn với Nỗ Nhĩ Cáp Xích khi vừa tròn 12 tuổi. Bà trẻ tuổi, lại có nhan sắc nên trở thành sủng thiếp của ông.

Sách Thanh sử cảo cùng Ái Tân Giác La gia phả đều nói là năm Vạn Lịch thứ 30 (1603), Diệp Hách Na Lạp Mạch Cổ Triết Triết - Đại Phúc tấn thứ ba của Nỗ Nhĩ Cáp Xích qua đời, A Ba Hợi được lập làm Đại Phúc tấn thay thế, còn được gọi là Đại phi (大妃). Bà lần lượt sinh cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích ba người con trai: A Tế Cách, Đa Nhĩ Cổn và Đa Đạc. Cả ba người con đều rất được Nỗ Nhĩ Cáp Xích thương yêu, khoảng năm 1620 đến 1625, ông đã giao Chính Hoàng kỳ cho A Tế Cách và Đa Nhĩ Cổn, một nửa Tương Hoàng kỳ cho Đa Đạc, cả hai kỳ vốn chịu sự quản lý trực tiếp của Đại Hãn.

Năm Thiên Mệnh thứ 5 (1620), căn cứ Mãn văn lão đương (满文老档) ghi chép lại, Thứ phi của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Đức Nhân Trạch tố cáo Đại phúc tấn cùng con thứ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Bối lặc Đại Thiện có quan hệ ám muội, sau Đại phúc tấn bị phế truất và xử tử. Trong sử, người đó là Phú Sát Cổn Đại, nhưng một số ý kiến cho rằng đó là A Ba Hợi. Từ đây, các Phúc tấn dời từ Sarhū đến Liêu Đông, khi này vẫn xuất hiện ghi chép về Đại phúc tấn. Nếu vị "Đại phúc tấn" ấy chính là Cổn Đại, thì có thể việc A Ba Hợi được phong Đại Phúc tấn là do Thanh sử cảo cùng Ái Tân Giác La gia phả ghi chép sai lầm.

Theo nhà nghiên cứu Từ Quảng Nguyên, các nguyên nhân chính khiến các nhà sử học nhận định rằng vị "Đại phúc tấn" này là A Ba Hợi gồm:

 Tuổi tác: Thực tế vào thời điểm xảy ra án này, Kế phi Phú Sát Cổn Đại đã lớn tuổi, trong khi tuổi tác của A Ba Hợi và Đại Thiện lại xấp xỉ nhau. Theo tính toán một cách tương đối, đến năm Thiên Mệnh thứ 5 (1620), Phú Sát thị đã khoảng ngoài 50 tuổi, trong khi A Ba Hợi chỉ mới 31 tuổi, còn Đại Thiện thì cũng chỉ 38. Khả năng người có quan hệ ám muội với Đại Thiện là A Ba Hợi cao hơn hẳn.
 Số lượng con cái: Theo những hồ sơ về việc xử phạt "Đại phúc tấn" có nêu rõ vị Đại phúc tấn này "có ba trai một gái". Tuy nhiên, thông tin này không phù hợp với Phú Sát thị mà lại phù hợp với A Ba Hợi hơn. Theo ghi chép, sau khi tái giá thì Kế phi Cổn Đại sinh cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích hai trai một gái; người con út của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Phí Dương Quả không có ghi chép về mẹ đẻ, mặc dù có người nghi ngờ là Kế phi Phú Sát thị nhưng không có bằng chứng xác thực, hơn nữa dựa theo tuổi tác của Phú Sát thị thì khả năng này không lớn; vì vậy số lượng con "ba trai một gái" không phù hợp với Phú Sát thị. Ngược lại, A Ba Hợi cũng chỉ sinh được ba người con trai, không hề có ghi chép về con gái. Tuy nhiên theo ghi chép trong bộ hồ sơ "Tinh nguyên tập khánh" của nhà Thanh, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã đưa con gái thứ hai của Khác Hi Bối lặc Đồ Luân là Truân Triết vào cung nuôi dưỡng, đến năm 1612 thì phong làm Hòa Thạc Công chúa. Việc nuôi dưỡng Công chúa có khả năng lớn là do A Ba Hợi đảm nhiệm, vì vậy số lượng con "ba trai một gái" lại vừa phù hợp.
 Thông tin về con cái: Cũng theo hồ sơ xử phạt Đại phúc tấn, vì "con trai con gái còn nhỏ tuổi, bị bệnh cần có mẹ chăm sóc" là một trong những nguyên nhân khiến Nỗ Nhĩ Cáp Xích giảm nhẹ hình phạt. Nhưng người con nhỏ tuổi nhất của Phú Sát thị là Mãng Cổ Nhĩ Thái đã thành niên, không thể phù hợp với nhận xét "con còn nhỏ tuổi, cần mẹ chăm sóc" của Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Ngược lại, trong các người con của A Ba Hợi, A Tế Cách 15 tuổi, Đa Đạc 7 tuổi, Đa Nhĩ Cổn và con gái nuôi Truân Triết đều 9 tuổi, tất cả đều là tuổi còn nhỏ, phù hợp với nhận xét của Nỗ Nhĩ Cáp Xích.
 Tình tiết trong vụ án: Theo hồ sơ vụ án, một trong các chi tiết là "Đại phi" đem 300 cuộn vải sa tanh giấu trong nhà của A Tế Cách. A Tế Cách là con trai ruột của A Ba Hợi, việc đam giấu vật riêng tư của mình trong nhà của con trai ruột là một hành động hợp tình hợp lý. Nhưng nếu đổi lại là Phú Sát thị, bà không đem giấu ở nhà con trai ruột Mãng Cổ Nhĩ Thái lại đem đến nhà của A Tế Cách là một hành động không thể lý giải được.

Vì vậy, các nhà sử học hiện nay kết luận người bị Nỗ Nhĩ Cáp Xích trừng phạt lần này chính là A Ba Hợi. Tuy nhiên, chưa đầy một năm sau khi bị phạt, Nỗ Nhĩ Cáp Xích lại sủng ái A Ba Hợi như cũ.

Cái chết
Năm Thiên Mệnh thứ 11 (1626), Nỗ Nhĩ Cáp Xích lâm bệnh nặng khi đang ở bên ngoài, di ngôn muốn Đại phi tuẫn táng. Sang ngày 12 tháng 8 (tức ngày 30 tháng 9 dương lịch), Tứ đại Bối lặc gồm Đại Thiện, A Mẫn, Mãng Cỗ Nhĩ Thái và Hoàng Thái Cực chủ trì, tuân theo di mệnh của cha bức Đại phi tuẫn táng. Có ý kiến cho rằng cùng với Đại phi A Ba Hợi còn có Đức Nhân Trạch cũng bị ép tuẫn tang theo. Đại phi A Ba Hợi mất năm 37 tuổi. Khi ấy, con trai thứ hai của bà là Đa Nhĩ Cổn chỉ mới 15 tuổi.

Cái chết của bà có nhiều lý giải khác nhau. Căn cứ Thanh thực lục triều Nỗ Nhĩ Cáp Xích, ngoài ghi chú việc A Ba Hợi bị ép tuẫn táng, còn có một chút lý giải bà mỹ mạo xinh đẹp, được Nỗ Nhĩ Cáp Xích yêu thích, song có tính ghen tuông mà bị ép tuẫn tang. Thời gian được xác định là giờ Thìn, khoảng sáng sớm từ 7 giờ đến 9 giờ sáng. Loại cách nói này có chút gượng ép, không loại trừ khả năng là bôi nhọ cùng hợp thức hóa việc tuẫn táng A Ba Hợi, do Thực lục các triều đều biên vào thời kỳ Hoàng đế kế tự (ở đây Thực lục triều Nỗ Nhĩ Cáp Xích được soạn dưới triều Hoàng Thái Cực). Còn căn cứ Xuân Pha đường nhật nguyệt lục (春坡堂日月录) của Triều Tiên, Nỗ Nhĩ Cáp Xích lâm bệnh từng di chúc cho Đa Nhĩ Cổn kế vị, mệnh Đại Thiện phụ chính. Thế mà khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích qua đời, Đại Thiện liền ủng hộ Hoàng Thái Cực kế vị, do đó không thể không bức chết Đại phi A Ba Hợi để rộng đường.

Qua nhiều cách lý giải này, có thể thấy được đương thời không phủ định sức ảnh hưởng của A Ba Hợi, cùng việc Đa Nhĩ Cổn rất được Nỗ Nhĩ Cáp Xích yêu thích. Bằng cách cho A Ba Hợi tuẫn táng, rõ ràng Hoàng Thái Cực đã ngăn chặn khả năng kế vị của Đa Nhĩ Cổn, và điều này được cho là nguyên nhân khiến Đa Nhĩ Cổn về sau bất chấp tiếm quyền, độc bá triều cương.

Sau khi qua đời
Năm Sùng Đức thứ 8 (1643), con trai A Ba Hợi là Duệ Thân vương Đa Nhĩ Cổn làm nhiếp chính cho Thanh Thế Tổ Thuận Trị Đế - con trai của Thanh Thái Tông Hoàng Thái Cực. Càng về sau, Đa Nhĩ Cổn càng khuếch trương quyền lực, và vào năm Thuận Trị nguyên niên (1644) đã giúp nhà Thanh thu phục Bắc Kinh, được Thuận Trị Đế gia phong làm ["Hoàng thúc phụ Nhiếp chính vương"], quyền khuynh thiên hạ.

Bằng quyền lực của mình, vào tháng 8 năm Thuận Trị thứ 7 (1650), Đa Nhĩ Cổn truy tôn mẫu thân A Ba Hợi của mình thụy hiệu là Hiếu Liệt Cung Mẫn Hiến Triết Nhân Hoà Tán Thiên Lệ Thánh Vũ Hoàng hậu (孝烈恭敏獻哲仁和贊天儷聖武皇后), đưa vào phụng thờ trong Thái Miếu. Bà và Mạnh Cổ Triết Triết là hai vị Đại phúc tấn duy nhất của nhà Hậu Kim được phong thụy Hoàng hậu dưới thời nhà Thanh. Sang tháng 12 năm ấy, Đa Nhĩ Cổn đột ngột qua đời, được Thuận Trị Đế truy phong Nghĩa Hoàng đế (義皇帝), miếu hiệu Thành Tông (成宗), tang lễ được cử hành như của Hoàng đế. Con dâu bà, Đích Phúc tấn của Đa Nhĩ Cổn là Bát Nhĩ Tế Cát Đặc thị cũng được truy tôn Kính Hiếu Nghĩa Hoàng hậu (敬孝義皇后). Đây là gia đình Thân vương nhà Thanh duy nhất được hưởng vinh dự truy tôn Đế - Hậu, tưởng chừng là niềm an ủi lớn nhất đối với A Ba Hợi.

Tuy nhiên sang năm thứ 8 (1651), Trịnh Thân vương Tế Nhĩ Cáp Lãng trình cho Thuận Trị Đế danh sách tội trạng của Đa Nhĩ Cổn, bao gồm: bí mật may Long bào (tuyệt đối chỉ dùng cho Hoàng đế); âm mưu cướp ngai vàng; tự phong Hoàng phụ; giết Hào Cách và cướp đoạt thê thiếp cho mình, v.v... Thuận Trị Đế tước mọi Đế hiệu của Đa Nhĩ Cổn, hủy mộ phần và cho đánh vào quan tài, ngoài ra còn tước bỏ và trục xuất bài vị của mẹ và vợ của Đa Nhĩ Cổn ra khỏi Thái Miếu, biếm làm Thứ nhân, đẳng đồng Phế hậu.

Xem thêm
 Thanh sử cảo
 Nỗ Nhĩ Cáp Xích
 Hoàng Thái Cực
 Đa Nhĩ Cổn

Tham khảo

Nguồn

Người Mãn Châu Chính Bạch kỳ
Mất năm 1626
Sinh năm 1590
Chính thất của Hoàng đế nhà Thanh


title: Ngôn ngữ hình thức

text:
Trong toán học và khoa học máy tính, một ngôn ngữ hình thức (formal language) được định nghĩa là một tập các chuỗi (string) được xây dựng dựa trên một bảng chữ cái (alphabet), và chúng được ràng buộc bởi các luật (rule) hoặc văn phạm (grammar) đã được định nghĩa trước. Alphabet có thể là tập các ký tự trong ngôn ngữ tự nhiên (natural language) hoặc tập tự định nghĩa các ký tự.

Giả sử có một alphabet ∑ = {a, b} và ký hiệu L là ngôn ngữ. Như vậy, ta có thể định nghĩa một số ngôn ngữ trên alphabet ∑ như sau:

 L1 = {aa, aaa}
 L2 = {aba, aab}
 L3 = {ab, ba, aabb,..., aaabbb,...}

Lĩnh vực mà lý thuyết ngôn ngữ hình thức nghiên cứu là những mẫu hình (pattern) có cấu trúc bên trong những ngôn ngữ hình thức, và đó là những khía cạnh hoàn toàn mang tính chất có cú pháp. Ngôn ngữ hình thức không còn đơn giản chỉ là để định nghĩa ngôn ngữ tự nhiên, mà nó đã vượt ra ngoài khỏi phạm vi đó, và nó cũng là một cách để hiểu được những quy tắc có cú pháp của ngôn ngữ tự nhiên.

Lý thuyết ngôn ngữ hình thức còn được ứng dụng trong lĩnh vực khoa học máy tính, cụ thể là các ngôn ngữ lập trình khi mà mỗi từ của ngôn ngữ đó đều mang một ý nghĩa đặc biệt. Còn trong lĩnh vực lý thuyết độ phức tạp tính toán (Computational complexity theory), các vấn đề quyết định (decision problems) được định nghĩa như là các ngôn ngữ hình thức, và các lớp độ phức tạp (complexity classes) được xác định là tập của những ngôn ngữ hình thức. Còn trong toán học, cú pháp của các hệ thống tiên đề được biểu diễn bằng ngôn ngữ hình thức.

Các định nghĩa
Một alphabet, trong ngữ cảnh ngôn ngữ hình thức thì có thể bất kì tập hợp nào, mặc dù thông thường là tập các chữ cái, hoặc ký tự trong bảng ASCII được sử dụng. Hơn nữa, một alphabet có thể là vô hạn (infinite); ví dụ, một tập alphabet ngoài các ký tự ∧, ¬, ∀, (,),... ra còn có vô số x1, x2,... thể hiện các biến. Các thành phần riêng lẻ trong một alphabet được gọi là chữ cái (letter).

Chuỗi (string) hoặc từ (word): là một chuỗi các chữ cái trên alphabet nào đó.

Câu (sentence): một chuỗi được gọi là câu nếu nó thuộc về một ngôn ngữ nào đó.

Ngôn ngữ rỗng (empty language): một ngôn ngữ không chứa bất kì câu nào được gọi là ngôn ngữ rỗng (ký hiệu: ∅). Cần phân biệt ngôn ngữ rỗng và chuỗi rỗng (không chứa ký tự nào trong alphabet).

Phân loại ngôn ngữ theo mô hình Chomsky

Noam Chomsky (1928), một nhà triết học người Mỹ về ngôn ngữ và là giáo sư ngôn ngữ học tại MIT đã xây dựng lên một ý tưởng rằng "Loài người học ngôn ngữ không phải bắt đầu từ những hành vi (behavior) (là những phản ứng sự kích thích một cách có định hướng), mà nó dựa trên nhận thức và sự bẩm sinh". Bằng những nỗ lực để chứng minh học thuyết này, ông đã đưa ra một mô hình gọi là Mô hình phân cấp Chomsky.

Mô hình này gồm bốn loại ngôn ngữ và các gắn kết về ngữ pháp (grammar) và máy (machine):
 Loại 0: Recursively Enumerable Languages (ngôn ngữ đếm được theo cách đệ quy)
 Loại 1: Context-Sensitive Languages (ngôn ngữ phụ thuộc ngữ cảnh)
 Loại 2: Context-Free Languages (ngôn ngữ không phụ thuộc ngữ cảnh)
 Loại 3: Regular Languages (ngôn ngữ chính quy)

Các phép toán trên ngôn ngữ
Giả sử tồn tại L1 và L2 là 2 ngôn ngữ trên một hoặc nhiều bộ alphabet nào đó. Ta có thể thực hiện một số phép tính giữa L1 và L2 như sau:

 Phép nối (concatenation): L1L2 bao gồm tất cả các chuỗi (string) được kết hợp từ 2 ngôn ngữ.
 Phép giao (intersection): L1∩L2 gồm các chuỗi xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ.
 Phép bù (complement): ¬L1 hoặc ¬L2 gồm các chuỗi không nằm trong (hoặc thuộc) 2 ngôn ngữ trên.
 Luật Kleene star
 Phép đảo ngược (Reversal):
 Homomorphism trên chuỗi

Ứng dụng

Ngôn ngữ lập trình
Ứng dụng thường thấy trong lĩnh vực khoa học máy tính của ngôn ngữ hình thức là Trình biên dịch hay trong các giải thuật về chuỗi (tìm kiếm, hoán vị...).

Một trình biên dịch về cơ bản gồm 2 thành phần riêng biệt. Một là trình phân tích từ vựng (lexical analyser), nó có nhiệm vụ xác định các token của nguồn một chương trình máy tính, ví dụ như các định danh (identifier) (tên của hàm, biến...), các từ khóa (keyword), các ký hiệu... Thành phần thứ 2 là trình phân tích cú pháp (parser) với nhiệm vụ quyết định xem mã nguồn chương trình đó có được viết đúng cú pháp của ngôn ngữ lập trình mà trình biên dịch đó hỗ trợ không. Kết quả của một parser là cây cú pháp trừu tượng (abstract syntax tree) và nó được sử dụng cho các giai đoạn sau của quá trình biên dịch. Hai thành phần đó đều hoạt động dựa trên ngôn ngữ hình thức.

Lý thuyết và hệ thống và dẫn xuất về hình thức
Trong toán logic, một lý thuyết hình thức (formal theory) là một tập các câu (sentence) được biểu diễn trên một ngôn ngữ hình thức.

Một hệ thống hình thức (hay còn gọi là phép tính logic (logical calculus) hay hệ thống logic (logical system) là sự kết hợp của một ngôn ngữ hình thức và một bộ máy suy diễn (deductive apparatus).

Một dẫn xuất (derivation) là một chuỗi hữu hạn các công thức đúng cú pháp.

Chú thích

Tham khảo
 Định nghĩa Ngôn ngữ hình thức, WolframAlpha.
 Bài giảng Ngôn ngữ hình thức và automat, Trường ĐH Hàng Hải.

Ngôn ngữ học
Ngôn ngữ lập trình
Khoa học máy tính lý thuyết
Ngôn ngữ hình thức


title: Ly cung Shugakuin

text:
là tập hợp gồm khu vườn và những tòa nhà (hầu hết dùng làm nơi thưởng thức trà -"trà thất") nằm trên một khu đồi ngoại ô phía đông cố đô Kyoto, Nhật Bản. Đây là một trong những kho tàng văn hóa quy mô lớn quan trọng nhất của Nhật Bản; khu vườn của nó cũng là một trong những khu vườn kiệt tác của Nhật.

Mặc dù theo kiểu một"ly cung", nhưng nó không có những tòa kiến trúc quy mô lớn như Ly cung Katsura. Shugakuin có diện tích 53 ha (133 mẫu Anh), bao gồm ba khu riêng biệt Hạ viên, Thượng viên và Trung viên (được xây sau).

Shugakuin được quản lý bởi Hoàng gia Nhật và cho phép du khách tham quan.

Lịch sử

Ly cung Shugakuin được xây dựng sau ly cung Katsura đúng 30 năm, sau khi Thiên hoàng Go-Mizunoo trao ngôi cho con trai, ông muốn quay về ở ẩn nên đã chọn nền móng cũ của ngôi đền Shugakuin để xây một sơn trang riêng, cái tên Ly cung Shugakuin xuất phát từ đó. Được khởi công năm 1655, sau 4 năm xây dựng, một sơn trang rộng lớn theo phong cách vườn hoàng gia đã hoàn thành. Lúc đầu chỉ gồm 2 phần: Thượng viên và Hạ viên. Năm 1668, Go-Mizunoo cho xây dựng thêm một cung điện cho công chúa thứ 8 của mình là Mitsuko ở khu vực nối tiếp giữa Thượng viên và Hạ viên, mà sau này được gọi là Trung viên. Sau khi Gomizunoo băng hà, công chúa Mitsuko quyết định đi tu và biến cung điện của mình thành một ngôi chùa, gọi là chùa Ryinku-ji.

Đến năm 1885, khoảng nửa diện tích ngôi chùa do Hoàng gia Nhật quản lý. Năm 1964, Hoàng gia Nhật mua thêm đất bao quanh và đưa toàn bộ khu vực Shugakuin vào sự quản lý của hoàng gia.

Đọc thêm
 Yoshiro Taniguchi, Jiro Harada, Tatsuzo Sato, The Shugakuin Imperial Villa (Mainichi, Tokyo, 1956) (text in Japanese and English)
 Teiji Itoh, Takeji Iwamiya, Imperial Gardens of Japan (Weatherill, New York, 1970) covers the gardens in great detail
 Tadashi Ishikawa, Imperial Villas of Kyoto: The Katsura and Shūgaku-in (Kodansha, Tokyo, 1970)
 Michio Fujioka, Shigeo Okamoto, (translated Bruce A. Coats) Kyoto Country Retreats: The Shugakuin and Katsura Palaces (Kodansha, New York, 1983)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Imperial Household Agency | The Shugakuin Imperial Villa
 Shugaku-in Imperial Villa

Hoàng thất Nhật Bản
Du lịch Nhật Bản
Tỉnh Kyoto


title: Indra

text:
Indrā (tiếng Phạn: इन्द्र, tiếng Pali: Indā, chữ Hán: 因陀羅, tiếng Hán trung cổ: ʔɪndɑlɑ, Hán Việt: Nhân Đà La) hay còn gọi Đế Thích Thiên (Chữ Hán:帝釋天/帝释天, Tiếng Quan Thoại: Dìshìtiān) hoặc giản lược là Đế Thích (Chữ Hán:帝釋/帝释, Tiếng Quan Thoại: Dìshì) là vị thần của sấm sét, một trong những vị thần tối cao của Tôn giáo Vệ Đà cổ và nay là đạo Hindu (Ấn Độ giáo).

Theo truyền thuyết thần này là con của thần trời (Dyauspitar) và thần đất (Prithvi). Sau khi được sinh ra nhờ uống được thứ rượu thần là soma thần bỗng dưng cao lớn và có sức mạnh khủng khiếp làm cho cha mẹ mình quá sợ hãi nên bỏ chạy, chạy mãi nhưng lại chạy theo 2 hướng khác nhau nên trời và đất mới cách xa nhau như ngày hôm nay.

Còn khoảng không gian to lớn thì lại thuộc quyền cai quản của thần Indra. Thần Indra ngoài ra còn được xem như là một vị thần chiến tranh. Những người chiến binh thời xưa rất tôn thờ vị thần này.

Theo mô tả đây là vị thần được xem là vua các vị thần. Thần có một ngàn con mắt (do bị trúng lời nguyền của đạo sĩ Gotama). Thần xuất hiện với con vật cưỡi là bạch tượng (1 con voi trắng), binh khí của thần là kim cương chử.

Trong ngôn ngữ khác, ông được gọi với cái tên
 tiếng Bengal:  (Indro)
 tiếng Miến:  (ðadʑá mɪ́ɰ̃)
 tiếng Trung Quốc: 帝釋天/帝释天 (Dìshìtiān)
 tiếng In Đô/Mã Lai: (Indera)
 tiếng Nhật:  (Taishakuten).
 tiếng Java:  (Bathara Indra)
 tiếng Kannada:  (Indra)
 tiếng Khmer:  (Preah In)
 tiếng Lào:  (Pha In) or  (Pha Nya In)
 tiếng Malayalam:  (Indran)
 tiếng Môn:  (In)
 tiếng Oriya:(Indraw)
 tiếng Tày Lự:  (In) hay  (Pha Ya In)
 tiếng Tamil:  (Inthiran)
 tiếng Telugu:  (Indrudu or Indra)
 tiếng Thái:  (Pra In)

Ghi chú

Tham khảo

Ấn Độ giáo
Thần chiến tranh
Chư thiên Phật giáo


title: Vương Định Lục

text:
Vương Định Lục (王定六), bính âm Wang Dingliu là một nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa Thủy Hử của tác giả Thi Nại Am. Vương Định Lục xếp thứ 104 trong số 108 anh hùng Lương Sơn và xếp thứ 68 trong 72 sao Địa Sát. Biệt hiệu của ông là Hoạt Thiểm Bà (Thiểm Bà sống)

Xuất thân
Vương Định Lục xuất thân ở phủ Kiến Khang (Giang Tô ngày nay), là con thứ sáu trong gia đình họ Vương, làm chủ một quán trọ bên bờ sông Dương Tử. Thủy hử mô tả Vương Định Lục là người mắt sáng, gầy gò, đã học qua nhiều thầy nhưng võ công tầm thường, song lại chạy rất nhanh, do đó được gọi là Hoạt Thiểm Bà

Gia nhập Lương Sơn
Trương Thuận đi tìm Thần y An Đạo Toàn để chữa cho Tống Giang đang mắc bệnh nặng. Không may trên đường đi, Trương Thuận lên thuyền của tên cướp Trương Vượng, bị cướp, trói và thả xuống sông. Là một người thủy tính rất tốt, Trương Thuận đã thoát được dây trói, bơi lên bờ và đến quán trọ của Vương Định Lục. Biết Trương Thuận là một đầu lĩnh của Lương Sơn, Vương Định Lục muốn giúp Trương Thuận báo thù nhưng ngay hôm sau Trương Thuận đã vội đi tìm An Đạo Toàn.

Trương Thuận mời được An Đạo Toàn lên Lương Sơn, trên đường về qua quán trọ của Vương Định Lục. Gặp lại Trương Vượng, Trương Thuận bắt trói hắn và thả xuống sông, sau đó 3 người Trương Thuận, An Đạo Toàn và Vương Định Lục cùng lên Lương Sơn.

Trong trận đánh phủ Đông Bình, Vương Định Lục và Úc Bảo Tứ được lệnh vào phủ để báo tin khiêu chiến. Đổng Bình, lúc đó là tướng của phủ Đông Bình định giết cả hai nhưng sau đó cả hai chỉ bị đánh và đuổi về

Nam chinh tử trận
Sau khi gia nhập Lương Sơn, Vương Định Lục được giao chức Đầu lĩnh quản lý tửu điếm để dò xét tin tức. Ông theo nghĩa quân Lương Sơn về quy thuận triều đình và tham gia các chiến dịch đánh Liêu, Vương Khánh, Điền Hổ và Phương Lạp. Trong chiến dịch đánh Phương Lạp, trận Tuyên Châu, Vương Định Lục không may trúng tên độc qua đời.

Tham khảo

Nhân vật Thủy hử


title: Scorpaena scrofa

text:
Scorpaena scrofa (tên thông dụng trong tiếng Anh Red scorpionfish (cà mù làn đỏ), Bigscale scorpionfish (cá mù làn vảy lớn), hay large-scaled scorpion fish) là một loài cá biển độc trong họ Cá mù làn.

Mô tả
Scorpaena scrofa là loài cá mù làn đông Đại Tây Dương lớn nhất. Màu sắc từ đỏ gạch đến hồng sáng, và nó có các vết màu tối trên thân. Nó có các gai độc, trọng lượng cá tối đa lên đến . Nó có thể dài tối đa , nhưng thông thường dài khoảng .

Nó có 12 gai lưng, 9 tia vây lưng mềm, 3 gai hậu môn, và 5 tia mềm. Nó thường có một điểm đen trên các gai thứ 6 và 11. Nó có các xúc tu trên ổ mắt dài.

Phân bố
Loài này được tìm thấy ở Địa Trung Hải, nhưng không hiện diện trong Biển Đen. Nó cũng được tìm thấy ở phía Đông Đại Tây Dương xung quanh Đảo Anh, mặc dù hiếm khi, và Senegal, quần đảo Canaria, và ở Cabo Verde.

Nơi sinh sống
Scorpaena scrofa là loài sống ở đáy biển, và môi trường nước lợ với đá, đáy cát hoặc bùn ở độ sâu . Ban ngày nó ở trong hang hốc và ban đêm ra ngoài để săn mồi.

Hành vi
Loài này là một cá ít vận động, đơn độc và không di cư. Nó là loài cá săn mồi, ăn các loại cá khác, cũng như động vật giáp xác và động vật thân mềm.

Chú thích

Tham khảo

 Drawing showing side view
 Image
 Embryonic and larval development of largescaled scorpionﬁsh Scorpaena scrofa (Scorpaenidae)

Động vật được mô tả năm 1758
S
N
Cá châu Âu
S
Cá Địa Trung Hải