title: Trương Như Thị Tịnh

text:
Trương Như Thị Tịnh (chữ Hán: 張如氏靜; 7 tháng 4, năm 1889 - 20 tháng 6, năm 1968), còn gọi là Giác Huệ ni sư (覺惠尼師), là người vợ đầu tiên và chính thức của Hoằng Tông Khải Định hoàng đế thuộc triều đại nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam.

Danh hiệu Hoàng quý phi của bà cho đến nay vẫn là vấn đề mơ hồ, vì trong chỉ dụ tôn phong của Khải Định Đế chép trong Đồng Khánh - Khải Định chính yếu, chỉ đề cập bà là nguyên phối và đã xuất gia đi tu, chưa từng có nhắc đến việc phong tặng bà làm Hoàng quý phi như lời đồn đãi.

Tiểu sử
Trương Như Thị Tịnh là con gái quan Phụ chính đại thần Thượng thư bộ Lại, tước Hiền Lương tử Trương Như Cương (張如岡), người làng Hiền Lương, Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên. Năm 1904, khi được 15 tuổi, tiểu thư Trương Như thị được cưới làm phủ thiếp (府妾) khi Hoằng Tông hoàng đế còn là Phụng Hóa công ở cung An Định.

Sự tích trước khi bà đi tu vẫn còn rất mơ hồ. Theo truyền thuyết được lưu truyền rất nhiều, Phụng Hóa công lúc đó mê cờ bạc, ăn chơi, gia đình họ Trương lại khá giả, bèn cậy đó buộc bà phải đi xin tiền cha mẹ để có tiền đi đánh bạc. Thương con, ông bà Trương cũng đành chiều ý. Thấy thế Phụng Hóa công đương nghĩ của cải nhà nhạc gia là vô tận nên càng cờ bạc ăn chơi đã đời. Tuy gia đình họ Trương đại thần giàu có nhưng chưa phải là muốn mấy cũng có. Ông Trương xuất thân từ làng thợ rèn Hiền Lương, một làng lao động có nề nếp, sau này dù làm quan đến tột đỉnh danh vọng, ông vẫn giữ phong cách giản dị, cần kiệm của người cha là người lao động. Nhiều lần bà Tịnh bị cha mẹ quở trách nặng nề. Một hôm, Phụng Hóa công nảy ý định mở một chén bạc lớn để thử thời vận nhưng trắng tay, ông liền bảo vợ về nhà xin tiền. Bà Tịnh đau đớn vì thấy đức ông chồng đã chẳng còn biết liêm sỉ, bà dùng dằng không muốn đi. Công nổi nóng la lối om sòm, doạ sẽ có thái độ với bà. Cuối cùng bà đã đi và đó cũng là lần cuối cùng bà về nhà xin tiền cha mẹ cho chồng cờ bạc. Bà quyết định ra đi, lên chùa tu bỏ mặc sự đời.

Tuy vậy, truyền thuyết trên rất có thể chỉ là được hư cấu nhằm bôi đen địa vị của Khải Định Đế mà thôi. Theo lý lịch về bà khi đã là sư bà Giác Huệ, sau một thời gian thì bà xin Khải Định Đế cho bà xuất gia đầu Phật và được chấp thuận.

Xuất gia
Năm 1913, bà lên chùa Tây Thiên trình bày nguyện vọng muốn xuất gia, lấy pháp hiệu là Giác Huệ (覺惠), biệt hiệu Đạm Thanh (淡清) và Tuyết Nhan (雪顏). Đến năm 1916, bà về xã Thủy Dương, lập một cảnh chùa tại Độn Sầm, làng Thanh Thủy, huyện Hương Thủy (cách kinh thành Huế chừng 3 km về phía Nam) để tu thiền, đó là Hoa Nghiêm Các. Trong thời gian này, bà hay cùng bầu bạn với nữ sĩ Đạm Phương.

Năm 1916, Phế đế Duy Tân khởi nghĩa chống thực dân Pháp thất bại, bị đầy sang đảo Réunion thuộc châu Phi, người Pháp quyết định chọn Phụng Hóa công lên kế vị, niên hiệu là Khải Định. Theo truyền thuyết, nhà vua đã từng muốn lập bà làm Hoàng quý phi vợ cả, song bà đã từ chối. Vì vậy, ông không đặt ai làm chính thất, dù người có tước vị cao nhất khi ấy Ân phi Hồ Thị Chỉ thường tham dự triều chính với tư cách Hoàng hậu.

Năm 1962, vì đã lớn tuổi, Ni sư Trương Như thị xin lên tu tập với Ni chúng chùa Diệu Viên (lúc đó bà đã 74 tuổi) và được sư cụ chùa Diệu Viên chấp thuận, đồng thời đã cho 2 vị ni là Ni trưởng Thích Nữ Chơn Viên và Ni trưởng Thích Nữ Chơn Tịnh về kế thế chăm sóc Hoa Nghiêm Các để khỏi bị mai một.

Năm 1968, 20 tháng 6, Ni sư Giác Huệ viên tịch, thọ 80 tuổi. Bà được nhập táng ngay trong khuôn viên chùa, ngôi chùa có tên là chùa Hoa Nghiêm.

Chú thích

Tham khảo
 Chuyện các bà trong cung nhà Nguyễn - Nguyễn Đắc Xuân.
 Truyện kể về các Vương phi, Hoàng hậu nhà Nguyễn - Thi Long, Nhà xuất bản Đà Nẵng.
 Sư bà Giác Huệ

Sinh năm 1889
Mất năm 1968
Phi tần Khải Định
Ni sư Việt Nam


title: Bộ Ngoại giao (Malaysia)

text:
Bộ Ngoại giao Malaysia () là một bộ thuộc Nội các với chức năng quản lý các quan hệ đối ngoại của Malaysia. Datuk Seri Anifah Aman là bộ trưởng đương nhiệm, còn A. Kohilan Pillay Appu và Datuk Richard Riot Jaem là hai thứ trưởng.

Sứ mạng, tầm nhìn và mục tiêu

Sứ mạng
"Duy trì chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Malaysia, thúc đẩy và bảo vệ quyền lợi của quốc gia và mở rộng các dịch vụ đạt hiệu suất và hiệu quả cho các bên liên quan và khách hàng của Bộ thông qua ngoại giao năng động và chủ động."

Tầm nhìn
"Một dịch vụ liên quan đến nước ngoài có hiệu quả, góp phần hướng tới việc đạt được khát vọng của Malaysia."

Mục tiêu
Bộ Ngoại giao hướng đến làm tròn các vai trò và chức năng như sau:
 Duy trì, thúc đẩy và bảo vệ chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích của Malaysia;
 Theo dõi và phân tích những sự phát triển trên trường quốc tế;
 Xây dựng và tư vấn cho chính phủ về các lựa chọn trong chính sách đối ngoại;
 Truyền đạt lập trường chính sách đối ngoại của chính phủ;
 Hỗ trợ các bộ và các cơ quan khác trong các giao dịch quốc tế của họ;
 Hỗ trợ công dân Malaysia ở nước ngoài.

Lịch sử
Lịch sử hình thành Bộ Ngoại giao có từ trước khi Malaysia giành độc lập vào năm 1957. Một nhóm tiên phong gồm mười một nhà ngoại giao đã được đào tạo ở Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland và Úc để nhận nhiệm vụ lãnh đạo các phái đoàn ngoại giao ở nước ngoài. Từ nền móng này, Bộ Các vấn đề đối ngoại (MEA) - dựa trên mô hình Văn phòng Đối ngoại Anh (British Foreign Office) - đã ra đời vào năm 1956.

Lúc đầu, Malaysia có các phái đoàn ngoại giao ở Luân Đôn, Washington D.C., Canberra, New York, New Delhi, Jakarta và Bangkok. Năm 1963, Malaysia có mười bốn phái đoàn ngoại giao Malaysia ở nước ngoài.

Năm 1965, bộ máy ngoại giao của Malaysia trải qua lần cải tổ lớn đầu tiên. Năm 1966, Bộ Các vấn đề đối ngoại đổi tên thành Bộ Ngoại giao Malaysia và chuyển trụ sở từ Tòa nhà Sultan Abdul Samad Building đến Wisma Putra. Ngày nay, Malaysia có một trăm lẻ năm phái đoàn ngoại giao ở khắp nơi trên thế giới.

Tham khảo

M

Ngoại giao Malaysia
Bộ thuộc Chính phủ Liên bang Malaysia
Bộ thành lập năm 1956


title: Tre lồ ô

text:
Tre lồ ô hay lồ ô Trung Bộ (danh pháp khoa học: Bambusa balcooa) là loài tre có nguồn gốc từ Ấn Độ. Loài này phổ biến ở Việt Nam, được dùng làm thực phẩm và dùng cho các công trình xây dựng tạm thời. Cây có thể cao đến 25 m, đường kính 15 cm. Mọc thành từng bụi.

Tre lồ ô cũng như các loại tre thường thấy. Chúng có độ đàn hồi cao, mềm dẻo nhất định.

Hình thái
Thân ngầm dạng củ, thân khí sinh mọc cụm thành bụi thưa, thường không thẳng, chiều cao cây 14- 18m, ngọn cong rủ, đường kính phổ biến 5–6 cm, to hơn là 7–8 cm; chiều dài trung bình của lóng 40–60 cm, các lóng giữa thân dài đến 80–90 cm, các lóng gốc chỉ dài 30–50 cm; vách thân dầy 1,1 cm. Thân tròn đều, nhẵn, vòng mo nổi rõ, được phủ bằng một lớp lông màu nâu xám bạc. Lúc non thân tre màu xanh bạc do được phủ bằng một lớp lông trắng; khi già thân màu lục và có địa y trắng mọc loang lổ từng đốm. Cành chính 1, to, dài 2-3m, đường kính 2–3 cm; gốc cành phát triển và ít cành nhỏ. Phiến lá thuôn dài, dài 20–30 cm, rộng 2–4 cm, đầu nhọn, đuôi hơi thuôn, có 1 gân chính và nhiều gân bên song song, nổi rõ. Bẹ mo hình thang cân, đáy rộng 20–30 cm, đầu bẹ mo rộng 5–8 cm hơi lõm, cao 28 cm; mặt ngoài bẹ mo được phủ một lớp lông màu nâu, mặt trong nhẵn bóng; lá mo hình mũi giáo dài 20 cm rộng 4 cm, có gân sọc cả hai mặt; tai mo không phát triển, có dạng lông cứng; lưỡi mo xẻ sâu. Cụm hoa phân nhánh nhiều, ở mỗi nhánh, trên các đốt có 3-5 bông nhỏ, xếp thành hình đầu. Bông nhỏ nhọn đầu, hơi dẹt, màu vàng xanh hay tím, dài 1,5-2,5 cm, rộng 5-8mm, mang khoảng 5-7 hoa. Các hoa lưỡng tính ở giữa, các hoa trên ngọn và dưới gốc phát triển không đầy đủ. Gốc bông nhỏ mang 2 lá bắc lớn màu vàng nhạt. Mày nhỏ ngoài màu cỏ úa, mày nhỏ trong 8–10 mm. Hoa lưỡng tính. Nhị rời; nhuỵ có 2 vòi.

Các thông tin khác về thực vật: Loài tre này trước đây được định nhầm tên khoa học là Schizostachyum zollingeri Steud. Thực ra tên khoa học này là của một loài nứa mo tím phân bố ở Đà Nẵng. Nay đã định lại tên khoa học của loài lồ ô là Bambusa procera A.Chev & A.Camus vì hoa lồ ô có các đặc điểm của chi Tre (Bambusa), chứ không mang đặc điểm của chi Nứa (Schizostachyum). Cần chú ý là tên lồ ô thường được dùng để chỉ rất nhiều loài tre khác nhau của nhiều địa phương ở các tỉnh phía Nam, giống như tên nứa dùng để chỉ nhiều loài tre của miền Bắc. Vì vậy một số loài tre của Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng... có tên địa phương là lồ ô nhưng không phải là loài lồ ô chính thức - Bambusa procera.

Nhân giống
Lồ ô là loài tre phổ biến khắp nơi, lại thường mọc thành rừng, nên tới nay vẫn chưa có công trình nào về việc nghiên cứu trồng lồ ô. Thực tế thì lồ ô cũng dễ trồng bằng gốc như các loài tre mọc cụm khác. Để phát triển lồ ô trên quy mô lớn có thể nghiên cứu trồng bằng cành, vì quan sát thấy, trong điều kiện rừng ẩm thường xuyên, đôi khi dưới gốc cành chính cũng xuất hiện rễ.

Ứng dụng
Thân lồ ô có tỉ lệ cellulose trên 50%, lignin 22,37%, chiều dài sợi đạt 1,9-2,2mm; vì vậy được dùng làm nguyên liệu tốt cho sản xuất giấy trắng cao cấp, có độ dai cao. Lồ ô có tỷ trọng (khô kiệt) là 785 kg/m³, độ bền nén dọc thớ 598,7 kg/cm², độ bền uốn xuyên tâm là 3448 kg/cm². Độ bền uốn tiếp tuyến 2499 kg/cm², đáp ứng yêu cầu trong xây dựng. Cây có lóng dài thích hợp để chế biến ván ép. Trong cuộc sống hàng ngày lồ ô được dùng phổ biến từ việc làm đồ dùng đến măng ăn.

Khai thác
Nghiên cứu cấu trúc rừng lồ ô của Lâm Xuân Sanh (1981), cho biết: trong 1ha rừng lồ ô thuần loại cây non (1 năm tuổi) chiếm 20%; cây trung niên (2-4 tuổi) chiếm 38,7% và cây già (trên 5 tuổi) chiếm 23,7%. Cũng trong 1ha rừng trên có 4.438 cây sống (83,3%) và 887 cây lồ ô chết, do quá già (16,7%). Vì vậy nếu để rừng lồ ô quá già, không khai thác sẽ gây lãng phí. Khi khai thác cần theo phương thức sau: Tuổi chặt: Tốt nhất là chặt các cây trên 3 năm tuổi. Chu kỳ và lượng chặt: chu kỳ chặt 1-3 năm tuỳ điều kiện và yêu cầu. Nếu chu kỳ 1 năm, nên chặt hết các cây trên 4 tuổi và một phần các cây trên 3 tuổi.Tỷ lệ chặt trung bình 25-35%. Chu kỳ này chỉ áp dụng trong điều kiện rừng vườn. Chu kỳ 2 năm thích hợp nhất để khai thác rừng lồ ô, chặt cây 3-4 tuổi và chừa lại cây 1-2 tuổi để sinh và nuôi măng.Tỷ lệ chặt trên 50% trữ lượng ở những khu rừng ổn định và 40-50% ở các khu rừng đang trong quá trình phục hồi. Khai thác cũng là biện pháp đẩy nhanh tốc độ phục hồi cho các khu rừng này. Chu kỳ 3 năm: chặt các cây trên 3 tuổi (3-5năm) với tỷ lệ sản phẩm khoảng 55-65% trữ lượng rừng. Phương thức này tốt về kinh tế, nhưng ảnh hưởng đến chất lượng rừng vì rừng bị mở tán quá mạnh, tạo nhiều khoảng trống.

Năng suất rừng lồ ô
Sản lượng rừng thay đổi tuỳ theo điều kiện đất đai và trạng thái của rừng. Ở trạng thái phục hồi, rừng đạt sản lượng 2-2,5 tấn/ha/2năm; rừng hỗn giao lồ ô + gỗ 5-5,5 tấn/ha/2năm. Đây là mức năng suất phổ biến của rừng tre trên thế giới. Do rừng lồ lô thường là đối tượng kinh doanh nguyên liệu giấy hay làm nguyên liệu chế biến thủ công mỹ nghệ, nên việc khai thác măng cần rất hạn chế; đồng thời sau khai thác phải tiến hành dọn vệ sinh, phòng trừ sâu hại cho rừng.

Thường rất khó để phân biệt tre lồ ô với tre thường.

Tham khảo

Xem thêm
 Tre
 Tre mỡ

B
Thực vật Nepal
Thực vật Đông Dương
Thực vật được mô tả năm 1832


title: K-3

text:
K-3 là loại súng trường tấn công có thiết kế bullpup được chế tạo tại Armenia. Có rất ít thông tin về loại súng này như việc chế tạo hay các biến thể của nó vì chúng được giữ bí mật. Súng được tin là đang được sử dụng bởi các lực lượng đặc nhiệm tại Armenia, súng được giới thiệu ra công chúng lần đầu vào tháng 10 năm 1996 khi đó khoảng 40 khẩu dùng để thử nghiệm đã được chế tạo.

Thiết kế
K-3 sử dụng cơ chế nạp đạn bằng khí nén cùng khóa nòng xoay với cách hoạt động giống như các khẩu thuộc dòng Kalashnikov nhưng sử dụng thiết kế bullpup. Súng được giới thiệu là có tất cả những ưu điểm mà khẩu AK-74 có nhưng nhỏ và nhẹ hơn dù vậy chỉ có thể bắn bằng tay phải vì khe nhả vỏ đạn không thuận lợi cho người thuận tay trái.

Hệ thống nhắm cơ bản của súng là điểm ruồi nhưng có thể gắm các loại ống nhắm PSO-1. Hộp đạn rời của súng giống như của AK-74 và chứa được 30 đến 45 viên. Nòng súng có một bộ phận chống giật kiêm chức năng là bộ phận phóng lựu đạn đầu nòng. Hầu hết cấu trúc của súng được làm bằng nhựa tổng hợp.

Liên kết ngoài
http://articles.janes.com/articles/Janes-Infantry-Weapons/K-3-5-45-mm-assault-rifle-Armenia.html
Giới thiệu sơ K-3

Súng trường tấn công
Súng trường bullpup
Súng Armenia


title: Danh sách người quyền lực nhất thế giới (Forbes)

text:
Từ cuối năm 2009, tạp chí Forbes bắt đầu lập Danh sách những người quyền lực nhất thế giới sau Danh sách những phụ nữ quyền lực nhất thế giới (Forbes) được lập hàng năm từ 2004. Tiếp tục truyền thống này, hàng năm (2010, 2011 và 2012) tạp chí lại lập danh sách những người này dựa trên tiêu chí nguồn nhân lực và tài chính mà họ ảnh hưởng, cũng như các sự kiện quốc tế chịu ảnh hưởng bởi họ.

Kết quả năm 2009 có 67 người, 2010 có 68, 2011 có 70 và 2012 có 71 người lọt vào danh sách. Những người đứng đầu danh sách theo thứ tự thời gian gồm có Barack Obama (2009), Hồ Cẩm Đào (2010), Barack Obama năm 2011 và 2012.

Có x1 người (y1 phụ nữ) xuất hiện trong cả bốn danh sách, x2 người (y2 phụ nữ) xuất hiện 3 lần, x3 người (y3 phụ nữ) xuất hiện 2 lần. Có tất cả x4 người (y4 phụ nữ) đã từng có mặt ít nhất 1 lần trong danh sách.

Danh sách 2018
Danh sách tháng 4/2018

Danh sách 2016
Danh sách năm 2016 được công bố ngày 5 tháng 12 năm 2016 gồm 10 người trên tổng số dân 7,1 tỷ toàn thế giới

Xếp hạng quốc gia 20

Danh sách 2011

Danh sách 2010

Danh sách 2009

Xem thêm
 Danh sách những phụ nữ quyền lực nhất thế giới (Forbes)

Tham khảo

Liên kết ngoài

F
Danh sách của Forbes


title: Chu Tiểu Xuyên

text:
Chu Tiểu Xuyên (tiếng Trung: 周小川 bính âm: Zhou Xiǎochuān) (sinh ngày 29 tháng 1 năm 1948) là một nhà kinh tế, chuyên gia ngân hàng, nhà cải cách và quan chức Trung Quốc. Ông từng là Phó chủ tịch Ủy ban Toàn quốc Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc từ năm 2013 đến năm 2018 và Thống đốc Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc từ tháng 12 năm 2002 đến tháng 3 năm 2018, phụ trách chính sách tiền tệ của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Trước đó ông đảm nhận một số chức vụ lãnh đạo trong các tổ chức thương mại và tài chính như Phó Thống đốc Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, Giám đốc Cơ quan Quản lý Ngoại hối Nhà nước, Thống đốc Ngân hàng Xây dựng Trung Quốc, Chủ tịch của Ủy ban Giám sát Chứng khoán Trung Quốc. Chu là đồng minh với Chu Dung Cơ và nhóm các chính trị gia Thượng Hải.

Chu Tiểu Xuyên là một trong những nhân vật kinh tế có ảnh hưởng nhất trên thế giới và được Foreign Policy xếp hạng thứ 4 trong báo cáo Top 100 Nhà tư tưởng toàn cầu (Top 100 Global Thinkers) tháng 12 năm 2010. Trong cả hai năm 2011 và 2012, ông đã được đưa vào danh sách 50 nhân vật ảnh hưởng nhất trong bảng xếp hạng của Tạp chí Bloomberg Markets.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Biography of Zhou Xiaochuan, Xinhuanet.
Zhou Xiaochuan's speech on the ongoing Global Financial Crisis

Sinh năm 1948
Nhân vật còn sống
Cựu sinh viên Đại học Thanh Hoa
Người Giang Tô
Chủ tịch Ủy ban Điều tiết chứng khoán Trung Quốc


title: Eleutherodactylinae

text:
Eleutherodactylinae là một phân họ ếch nhái trong họ Eleutherodactylidae. Các loài thuộc phân họ này thường phân bố từ vùng Bắc Nam Mỹ, Caribbe, và cực Nam của Nam Mỹ.

Các chi
Có 2 chi được ghi nhận thuộc phân họ này với khoảng 197 loài:
 Diasporus Hedges, Duellman, and Heinicke, 2008
 Eleutherodactylus Duméril and Bibron, 1841

Chú thích

Tham khảo

Eleutherodactylidae


title: ASAP Rocky

text:
Rakim Mayers (sinh ngày 3 tháng 10 năm 1988), được biết với nghệ danh ASAP Rocky (cách điệu là A$AP Rocky), là một rapper và đạo diễn video âm nhạc người Mỹ. Được sinh ra và lớn lên ở Harlem lân cận thành phố New York, anh là thành viên của nhóm hiphop A$AP Mob, mà từ đó anh đã lấy làm nghệ danh của mình.

Rocky phát hành mixtape đầu tay LiveLoveA$AP năm 2011 và nhận được sự khen ngợi của giới phê bình. Album đầu tay LongLiveASAP ra mắt ngày 15 tháng 1 năm 2013.

Năm 2021, anh và nữ ca sĩ Rihanna công khai hẹn hò.

Tuổi thơ
Sinh năm 1988, Mayers được đặt theo tên của huyền thoại hip-hop Rakim, một nửa của bộ đôi Eric B. & Rakim. Khi anh 12 tuổi, cha anh phải vào tù vì liên quan tới việc buôn bán ma túy. Một năm sau anh trai anh bị giết gần căn hộ của anh, điều này đã ảnh hưởng khiến anh quyết tâm theo đuổi rap một cách nghiêm túc.
Mayers, người đã bắt đầu rap khi mới 8 tuổi,
khi lớn lên đã ngưỡng mộ nhóm rap tới từ Harlem The Diplomats, và đồng thời cũng chịu ảnh hưởng từ Three 6 Mafia, Mobb Deep, Wu-Tang Clan, UGK, Run DMC và Bone Thugs-n-Harmony. Anh sống trong một nơi tạm trú với mẹ, và ở những nơi khác xung quanh khu Manhattan, và về sau đã chuyển tới Elmwood Park, New Jersey.

Sự nghiệp

2007–11: Khởi đầu sự nghiệp và mixtape
Năm 2007, Rocky tập hợp nhóm hip-hop A$AP Mob, một nhóm những nhà sản xuất, rapper, và đạo diễn video âm nhạc. Anh đã sử dụng nghệ danh A$AP của nhóm, một từ viết tắt đa nghĩa, bao gồm "Always Strive and Prosper" (Luôn luôn Nỗ lực và Thành công), "Assassinating Snitches and Police" (Ám sát Chỉ điểm và Cảnh sát), và nghĩa yêu thích của Rocky, "Acronym Symbolizing Any Purpose" (Từ viết tắt Tượng trưng cho Bất kỳ Mục đích nào).

Vào 8 tháng 7 năm 2011, một tuyển tập không chính thức mang tên Deep Purple được ra mắt, mà theo Rocky, đây là một hợp tuyển những bài hit trên YouTube được tuyển chọn bởi một người hâm mộ ở Paris. Vào tháng 8, đĩa dơn đầu tay "Peso" bị rò rỉ trên Internet và trong những tuần tiếp đã được phát sóng trên đài phát thanh có tiếng Hot 97 của New York. Video âm nhạc cho "Peso" và "Purple Swag", bài thứ hai cũng từ Deep Purple, đã tạo thêm tiếng vang và dẫn tới việc ASAP Rocky ký được một bản hợp đồng trị giá 3 triệu USD với Sony, RCA Records và Polo Grounds Music. ASAP Rocky phát hành mixtape LiveLoveA$AP, có chứa cả hai bài trên, vào tháng 10 và nhận được sự đón nhận của các nhà phê bình. Vào 5 tháng 12, anh được đề cử cho cuộc bình chọn Sound of 2012 của BBC.

2012–nay: Lưu diễn và album đầu tay

Vào tháng 2 năm 2012, Rocky cùng Kendrick Lamar là nghệ sĩ mở màn cho chuyến lưu diễn Club Paradise Tour của Drake. Vào tháng 6, SpaceGhostPurrp, người sáng lập nhóm nhạc gốc Miami Raider Klan và đồng sự cũ của Rocky, đã cáo buộc A$AP Twelvyy rằng đã tấn công bất ngờ Matt Stoops của Raider Klan; anh sau đó đã tuyên bố ngừng hợp tác với A$AP Mob và Rocky trên một video ở YouTube. Anh và Raider Klan cũng buộc tội A$AP Mob đã sao chép phong cách của họ, và Rocky vì đã sử dụng ca từ trong ca khúc "My Enemy" của SpaceGhostPurrp vào trong "Goldie". Rocky phản ứng lại trong một bài phỏng vấn cho MTV vào tháng 7, nói rằng SpaceGhostPurrp đang "cố dựng chuyện để quảng cáo" và bảo SpaceGhostPurrp nên "gắn bó với việc tạo beat [thay thế]".

Vào tháng 7, Rocky biểu diễn tại Lễ hội âm nhạc Pitchfork. Anh cũng lên kế hoạch xuất hiện trên truyền hình lần đầu trên Late Night with Jimmy Fallon vào 20 tháng 7, nhưng đã bị bắt vào đêm trước đó sau khi bị cáo buộc là có tham gia vào một vụ ẩu đả với nghệ sĩ 21 tuổi iRome ở vùng trung tâm Manhattan, và màn trình diễn bị hủy bỏ. Nó sau đó đã được lên lịch lại vào 21 tháng 8, và Rocky đã biểu diễn "Goldie" trong chương trình. Vào 6 tháng 9, anh là rapper khách mời cho phần trình diễn "Cockiness (Love It)" của Rihanna ở Giải Video Âm nhạc MTV 2012.

Album phòng thu đầu tay của Rocky, LongLiveA$AP, được phát hành vào ngày 15 tháng 1 năm 2013. Anh sản xuất album cùng với Clams Casino, Hit-Boy, A$AP Ty Beats, Soufein3000, và Joey Fat Beats. "Goldie" được ra mắt làm đĩa đơn chính vào 27 tháng 4 năm 2012. Anh cũng thực hiện Lords Never Worry, một mixtape của A$AP Mob được phát hành dưới dạng tải xuống miễn phí vào 27 tháng 8. Từ tháng 9 đến tháng 11 năm đó, Rocky quảng bá album đầu tay qua chuyến lưu diễn dài 40 ngày trên toàn nước Mỹ có tên gọi "LongLiveA$AP Tour", với các nghệ sĩ mở màn là Schoolboy Q, Danny Brown, và A$AP Mob. Rocky và Schoolboy Q cũng hợp tác với nhau trong LiveLoveA$AP và ca khúc năm 2012 của SchoolBoy Q, "Hands on the Wheel".

Anh cũng là bạn thân của rapper Tyler, the Creator, vào cuối tháng 7 năm 2018 cả hai đã ra mắt video "Potato Salad" ám chỉ một album hợp tác giữa hai người.

Vấn đề pháp lý
ASAP Rocky đã từng bị bắt vào tháng 7 năm 2012 vì đánh một người đàn ông tại cửa hàng quần áo ở New York, cùng hai nhiếp ảnh gia người đã quay phim cuộc ẩu đả ở bên ngoài cửa hàng. Anh sau đó đã bị kiện vì tội hành hung do người đàn ông đầu tiên. Cuộc chạm trán bắt đầu khi Shenick Alcine chứng kiến A$AP Rocky đang sử dụng chất gây nghiện bất hợp pháp bên trong cửa hàng, làm dấy lên vụ hành hung. Rocky sau đó tấn công hai nhiếp ảnh gia nghiệp dư đã quay phim sự việc. A$AP Rocky cuối cùng bị buộc tội hành hung và cướp vì đánh các tay nhiếp ảnh và cố gắng lấy đi máy ảnh của họ. Vào tháng 12 cũng năm đó, Rocky đạt được một thỏa thuận giúp bào chữa vụ phạm tội; anh thừa nhận tội danh ăn cắp giá trị lớn, và xóa bỏ những cáo buộc về tội cướp và hành hung.

Danh sách đĩa nhạc

 LiveLoveA$AP (2011)
 LongLiveA$AP (2013)

Giải thưởng và đề cử

Tham khảo

Liên kết ngoài

  (asvpxrocky.com)
  (asapmob.com)

Sinh năm 1988
Rapper Mỹ
Đạo diễn video âm nhạc Mỹ
Nhà sản xuất thu âm người Mỹ gốc Phi
Nhân vật còn sống
Nhạc sĩ Mỹ thế kỷ 21
Nghệ sĩ của RCA Records
Rapper Thành phố New York
Rapper Mỹ thế kỷ 21
Người từ Harrisburg, Pennsylvania
Nhạc sĩ psychedelic


title: Đại học Trung Sơn

text:
Đại học Trung Sơn (SYSU; ; thông dụng: ) là một trường đại học ở Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa. Đây là một trường đại học trực thuộc quản lý của Bộ Giáo dục Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Trường này nằm ở Quảng Châu, thủ phủ tỉnh Quảng Đông. Thành lập năm 1924, Trường Đại học Trung Sơn là một trong những trường đại học tổng hợp trọng điểm của chính phủ.

Lịch sử
Đại học Trung Sơn được thành lập năm 1924 bởi Tôn Trung Sơn, trước đây được biết đến như Trường sư phạm Quảng Đông. Năm 1926, trường được đổi tên thành Đại học Trung Sơn.

Cơ cấu

Đại học Trung Sơn là một trường đại học trọng điểm cũng như đại học trọng điểm quốc gia. Trường có 45 viện và 8 bộ môn với 116 chuyên ngành đại học, hai chuyên ngành văn bằng 4, 52 chuyên ngành cho các ứng viên thạc sĩ và 4783 chuyên ngành cho ứng viên tiến sĩ. Trong khi vẫn đặt trọng tâm vào khoa học cơ bản, trường cũng đã đặc biệt chú ý đế việc phát triển khoa học ứng dụng.

Trường cũng tham gia nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực và các viện nghiên cứu của trường gồm: Viện Nghiên cứu Phát triển Nguồn nhân lực và Khoa học Hành chính, Viện Nghiên cứu Giáo dục Kinh tế và Hành chính và Viện Nghiên cứu Khoa học Sâu bọ.

Các cựu sinh viên nổi tiếng
 Lỗ Tấn, Nhà văn
 Quách Mạt Nhược, Nhà văn
 Hoàng Hiện Phan, Sử gia

Xem thêm
Tôn Trung Sơn
Đại học Tôn Trung Sơn Moskva
Đại học Quốc gia Trung Sơn

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Đại học Trung Sơn/graduate.sysu.edu.cn

Đại học trọng điểm quốc gia Trung Quốc
Trường đại học và cao đẳng ở Quảng Đông

Tôn Trung Sơn
Chu Hải


title: Trịnh Thanh

text:
Trịnh Thanh (sinh năm 1973) là một Luật sư người Việt Nam. Trong quá trình hành nghề của mình, ông được nhiều người đặt cho biệt danh ông luật sư của người nghèo. Atikur Rahman Mahi

Sự nghiệp
Sinh năm 1973 tại Hải Dương, Trịnh Thanh theo gia đình vào Vũng Tàu rồi lên Thành phố Hồ Chí Minh trọ học đại học

Ông tốt nghiệp Khoa Luật, Trường Đại học Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Luật sư đảm nhận công tác trợ giúp pháp lý cho người nghèo ở Hội Luật gia Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh.

Năm 2004, Luật sư Trịnh Thanh thành lập Văn phòng luật sư Người nghèo, thuộc đoàn luật sư tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu nhằm trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo. Nhiệm vụ Văn phòng là giúp đỡ về pháp lý cho người nghèo, ít hiểu biết về pháp luật (dưới các hình thức tư vấn, bào chữa, soạn thảo đơn từ) hoàn toàn miễn phí. Các đối tượng chỉ cần có giấy xác nhận của chính quyền địa phương thuộc diện nghèo là có thể tới Văn phòng nhờ hỗ trợ.

Trong quá trình hành nghề của mình, ông đã xử lý nhiều các vụ án oan. Người ta vẫn quen gọi Trịnh Thanh là ông luật sư của người nghèo.

Đánh giá

 "Lần đầu tiên ở Thành phố Hồ Chí Minh, người nghèo được tiếp cận với các dịch vụ pháp lý miễn phí tại một văn phòng luật sư có tên rất ấn tượng Văn phòng luật sư người nghèo."
 "... chúng tôi vẫn tin rằng, có những chuyện vượt ra ngoài quy luật mà phương tiện truyền thông hoặc tin đồn chuyển tải. Đó chính là công việc của anh và những người cộng sự đang làm. Công việc cần có một tấm lòng nhân ái." trích Báo Công an Nhân dân.
 "Từng thường xuyên xơi rau muống và mì tôm để cùng người nghèo vác đơn ra tòa tranh cãi không một đồng thù lao. Chuyện "Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng" của chàng luật sư 34 tuổi Trịnh Thanh có thể làm những ai đang "đắm đuối" với đồng tiền trong thời buổi kinh tế thị trường này phải suy nghĩ.", trích báo Thanh niên.

Chú thích

Tham khảo
 Quang Viên, "Đông-ki-sốt" của thế kỷ 21, Tuần san báo Thanh niên ngày 02 tháng 07 năm 2007.

Liên kết ngoài
 Văn phòng luật sư người nghèo
 Kỳ án "vườn mít": Luật sư cho rằng Lê Bá Mai bị… mớm cung và dụ cung!, Lao động.

Người Hải Dương
Luật sư Việt Nam


title: Kim Il-yeop

text:
Kim Il-yeop (Hangul:김일엽, hanja:金一葉, 28 tháng 4 năm 1896 – 1 tháng 2 năm 1971) là nhà nhà văn, nhà báo, nhà hoạt động nữ quyền Hàn Quốc và là một nhà sư Phật giáo. Tên thật của bà là Kim Won Ju () và Il-yeop là bút danh.

Công việc
 One Think of a Monk (어느 수도인의 회상)
 Fire Shout to Manhood (청춘을 불사르고)
 The Middle of Happiness and Unhappiness (행복과 불행의 갈피에서)

Liên kết ngoài
 Ni cô Il-yeop
 Revisiting the women who changed Korea with their pens
 Ni cô Il-yeop - koreatimes
 Kim Il-yeop
 Kim Il-yeop:Navercast

Tham khảo

Nhà hoạt động nữ quyền
Nhà báo Hàn Quốc
Nhà cách mạng Triều Tiên
Nhà thơ Hàn Quốc
Tín đồ Phật giáo Hàn Quốc
Ni sư Phật giáo
Nữ giới Triều Tiên
Nữ nhà văn thế kỷ 20


title: Các định luật Kepler về chuyển động thiên thể

text:
Trong thiên văn học, những định luật của Kepler về chuyển động thiên thể là ba định luật khoa học miêu tả chuyển động trên quỹ đạo của các vật thể, ban đầu dùng để miêu tả chuyển động của các hành tinh trên quỹ đạo quay quanh Mặt Trời.

Các định luật Kepler là:
Các hành tinh chuyển động quanh Mặt trời theo các quỹ đạo hình elíp với Mặt trời nằm ở một tiêu điểm.
Đường nối một hành tinh với Mặt trời quét qua những diện tích bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau.
Bình phương chu kỳ quỹ đạo của một hành tinh tỷ lệ với lập phương bán trục lớn của quỹ đạo elip của hành tinh đó.

Lịch sử
Johannes Kepler công bố hai định luật đầu tiên của ông vào năm 1609, sau khi phân tích các dữ liệu từ những quan sát lâu năm của Tycho Brahe. Một vài năm sau Kepler mới phát hiện ra định luật thứ ba và công bố nó vào năm 1619. Các định luật Kepler là những khám phá căn bản ở thời của ông, vì từ lâu các nhà thiên văn vẫn tin rằng quỹ đạo của các hành tinh có hình tròn hoàn hảo. Đa số các hành tinh được biết đến trong Hệ Mặt Trời ở thời đó có quỹ đạo xấp xỉ hình tròn, do đó nếu chỉ quan sát sơ lược thì sẽ khó phát hiện ra quỹ đạo hành tinh là hình elíp. Những tính toán chi tiết từ dữ liệu quan sát của quỹ đạo Sao Hỏa lần đầu tiên cho Kepler thấy quỹ đạo của nó phải là hình elíp thì mới phù hợp với dữ liệu quan sát, và từ đây ông suy luận tương tự cho các hành tinh khác quay quanh Mặt Trời cũng phải có quỹ đạo elip. Ba định luật Kepler và kết quả phân tích dữ liệu quan sát của ông là một thách thức lớn cho mô hình địa tâm của Aristotle và Ptolemy đã được chấp thuận từ rất lâu, và ủng hộ cho mô hình nhật tâm của Nicolaus Copernicus (mặc dù quỹ đạo elip theo Kepler khác với các quỹ đạo tròn theo Copernicus), bằng chứng tỏ Trái Đất quay quanh Mặt Trời, vận tốc của các hành tinh trên quỹ đạo là biến đổi, và quỹ đạo có hình elip hơn là hình tròn.

Khoảng tám thập kỷ sau, Isaac Newton chứng minh rằng các định luật Kepler có thể được áp dụng trong những điều kiện lý tưởng và là dạng xấp xỉ tốt cho quỹ đạo của các hành tinh trong hệ Mặt Trời, hay những định luật này là hệ quả của các định luật về chuyển động và định luật vạn vật hấp dẫn của ông. Bởi vì khối lượng của hành tinh khác không và sự ảnh hưởng nhiễu loạn của các hành tinh khác, ba định luật Kepler chỉ áp dụng một cách xấp xỉ và không miêu tả độ chính xác cao chuyển động của vật thể trong hệ Mặt Trời. Cuốn sách Eléments de la philosophie de Newton (Những nguyên lý của triết học Newton) của Voltaire xuất bản năm 1738 là cuốn đầu tiên gọi các định luật Kepler là "các định luật". Cùng với các lý thuyết của Newton, các định luật Kepler có vai trò quan trọng trong thiên văn học và vật lý học cũng như ứng dụng cho các vệ tinh nhân tạo.

Định luật thứ nhất
Xem thêm: Elíp, Độ lệch tâm quỹ đạo

"Quỹ đạo các hành tinh là elip với Mặt Trời nằm tại một tiêu điểm."

Elip là cung phẳng kín thu được từ kéo giãn hình tròn theo 1 hướng (xem hình). Chú ý rằng Mặt Trời không nằm tại tâm của elip mà tại một trong hai tiêu điểm của nó. Tiêu điểm kia, đánh dấu bằng dấu chấm nhạt, không hề có ý nghĩa đối quỹ đạo hành tinh. Tâm elip là trung điểm của đoạn nối hai tiêu điểm. Đường tròn là trường hợp đặc biệt của elip khi hai tiêu điểm của nó trùng nhau.

Độ lệch tâm là tham số có giá trị từ 0 (đường tròn) đến nhỏ hơn 1 (khi độ lệch tâm tiến tới 1, elip tiến tới dạng parabol). Độ lệch tâm quỹ đạo mà Kepler tính được cho các hành tinh là từ 0,007 (Sao Kim) tới 0,2 (Sao Thủy). (Xem thêm Danh sách hành tinh hệ Mặt Trời).

Sau khi Kepler qua đời, nhiều vật thể với tâm sai quỹ đạo lớn đã được phát hiện, bao gồm các sao chổi và tiểu hành tinh. Hành tinh lùn Pluto, phát hiện vào năm 1929 - sự phát hiện chậm trễ này do kích cỡ nhỏ, khoảng cách lớn và sự mờ nhạt của nó, có độ lệch tâm 0,248. Các nhà thiên văn dần khám phá ra nhiều vật thể như sao chổi có quỹ đạo parabol hay thậm chí hypebol và chúng tuân theo các định luật của Newton.

Về mặt toán học, phương trình elip biểu diễn trong hệ tọa độ cực là:

trong đó (r, θ) là hai tọa độ cực (từ gốc tọa độ) cho elip, p là bán trục chuẩn, và ε là độ lệch tâm của elip. Đối với hành tinh quay trên quỹ đạo quanh Mặt Trời, r là khoảng cách từ Mặt Trời đến hành tinh và θ là góc giữa đường nối hành tinh với Mặt Trời và đường nối hành tinh với Mặt Trời khi nó ở cận điểm quỹ đạo.

Tại θ = 0°, cận điểm quỹ đạo, khoảng cách là nhỏ nhất

Tại θ = 90° hoặc θ = 270°, khoảng cách bằng

Tại θ = 180°, viễn điểm quỹ đạo, khoảng cách là lớn nhất

Bán trục lớn a là giá trị trung bình cộng giữa rmin và rmax:

Bán trục nhỏ b là giá trị trung bình nhân giữa rmin và rmax:

Bán trục chuẩn p là giá trị trung bình điều hòa giữa rmin và rmax:

Độ lệch tâm (hay tâm sai) ε là hệ số biến thiên giữa rmin và rmax:

Diện tích của elip bằng:

Trường hợp đặc biệt cho đường tròn ε = 0, khi đó r = p = rmin = rmax = a = b and A = π r2.

{| class="toccolours collapsible collapsed" width="90%" style="text-align:left"
!Chứng minh định luật Kepler thứ nhất
|-
|
Gọi ,  lần lượt là khối lượng của Mặt Trời và hành tinh .  là vận tốc trên quỹ đạo của hành tinh. Các ký hiệu khác được nhắc tới ở trên.

Theo định luật vạn vật hấp dẫn Newton, thế năng của hành tinh được cho bởi công thức:

Động năng của hành tinh là:

do trong hệ tọa độ cực vectơ vận tốc  có hai thành phần, thành phần xuyên tâm là  và thành phần vuông góc với nó .

Từ đó, tổng năng lượng của hành tinh

 (1)

Mômen động lượng của hành tinh là: . Nếu đặt

Lấy tích phân

mà

  (2)

Từ (1) ta có

  (3)

thay vào (2)

Từ đây ta có thể tính tích phân để tìm .

Một cách nhanh hơn, nếu đặt  và  (4)

hay thay vào (3)

việc đặt p và e như vậy giúp chúng ta nhìn thấy kết quả là elip một cách trực tiếp hơn.

Thay vào (2) ta có:

hay

Nhận xét:

Nếu tổng năng lượng  thì  Quỹ đạo là elip
Nếu  thì  Quỹ đạo là parabol
Nếu  thì  Quỹ đạo là hypebol
Các định nghĩa  theo  là các định nghĩa hình học, còn theo (4) là xác định chúng theo các đại lượng vật lý.
Theo định luật bảo toàn mô men động lượng đại lượng , do đó mặt phẳng quỹ đạo của hành tinh là không thay đổi.
|}

Định luật thứ hai

"Đường nối hành tinh và Mặt Trời quét qua những diện tích bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau."

Trong một thời gian nhỏ  hành tinh quét một tam giác nhỏ có cạnh đáy là  và chiều cao xấp xỉ bằng . Diện tích của tam giác này bằng

và do vậy tỉ số (vận tốc quét)
 phải là hằng số.

Theo định luật thứ nhất quỹ đạo của hành tinh là elip, do vậy hành tinh chuyển động nhanh hơn khi tiến đến gần Mặt Trời và chuyển động chậm dần khi đi xa Mặt Trời. Hay nó quét những khoảng diện tích bằng nhau trong những khoảng thời gian bằng nhau.

Diện tích elip là

Do vậy nếu
 là chu kỳ quỹ đạo
sẽ thỏa mãn

hay

với

là vận tốc góc, và

là chuyển động trung bình của hành tinh quanh Mặt Trời.

{| class="toccolours collapsible collapsed" width="70%" style="text-align:left"
!Chứng minh định luật Kepler thứ hai
|-
|
Chứng minh bằng định luật bảo toàn mô men động lượng

Theo trên đã đưa ra công thức

mà mô men động lượng của hành tinh  thay vào công thức trên ta có

Chứng minh bằng hình học của Newton

Ở hình trên, chấm vàng lớn là Mặt Trời, chấm xanh nhỏ là hành tinh.

Mũi tên xanh ký hiệu cho vận tốc tức thời của hành tinh. Nếu không có lực hút của Mặt Trời, hành tinh sẽ tiếp tục chuyển động theo đường thẳng với vận tốc không đổi. Sau một khoảng thời gian cố định nó đến vị trí mới. Ở vị trí mới này có một lực hút (hấp dẫn) hướng tâm (mũi tên đỏ) làm thay đổi đường đi của hành tinh, thể hiện bởi mũi tên hồng.

Bằng cách so sánh diện tích ba tam giác có đỉnh ở vị trí Mặt Trời và đỉnh ở các vị trí của hành tinh, từng cặp tam giác có chung cạnh đáy (hoặc chung chiều cao) và chiều cao bằng nhau (hoặc cạnh đáy bằng nhau) (do chúng ta lấy những khoảng thời gian bằng nhau (mũi tên xanh) và ở đây Newton coi lực hút hấp dẫn hướng tâm (mũi tên đỏ) ở hai vị trí của hành tinh là song song với nhau, do r rất lớn) cho nên diện tích của chúng bằng nhau. Điều này chứng minh định luật hai Kepler.

|}

Định luật thứ ba

"Bình phương chu kỳ quỹ đạo của hành tinh tỷ lệ với lập phương bán trục lớn của quỹ đạo elip của hành tinh đó."

Kepler công bố định luật thứ ba vào năm 1619  thể hiện mối liên hệ giữa khoảng cách từ hành tinh đến Mặt Trời và chu kỳ quỹ đạo của nó. Bằng ký hiệu

với  là chu kỳ quỹ đạo của hành tinh và  là bán trục lớn của quỹ đạo elip.

Hằng số tỷ lệ là

cho năm thiên văn (yr), và đơn vị thiên văn (AU).

Kepler tìm ra định luật thứ ba trong nỗ lực lớn với quan điểm về một vũ trụ điều hòa tuân theo các định luật chính xác. Định luật này được công bố trong cuốn Harmonices Mundi (1619) và biểu diễn bằng các ký hiệu âm nhạc.
Và các nhà thiên văn thường gọi nó là định luật điều hòa.

Bảng dữ liệu so sánh chu kỳ quỹ đạo và bán trục lớn của các hành tinh, và từ đó Kepler rút ra định luật thứ ba

 = chu kỳ quỹ đạo và
 = bán kính quỹ đạo trung bình của hành tinh (so với Trái Đất)

{| class="toccolours collapsible collapsed" width="70%" style="text-align:left"
!Chứng minh định luật Kepler thứ ba
|-
|
Ở mục định luật thứ hai đưa ra mối liên hệ

và mô men động lượng của hành tinh là

Thay vào công thức trên ta có:

Bình phương hai vế

 (1)

Mặt khác trong chứng minh định luật thứ nhất ta có bán trục chuẩn

và theo định nghĩa hình học của p

sử dụng hai mối liên hệ này thay vào công thức (1) ta có

hay

(khi )
|}

Mở rộng

Năm 1643, Godefroy Wendelin nhận thấy định luật thứ ba của Kepler cũng áp dụng được cho bốn vệ tinh lớn nhất của Sao Mộc (chú ý rằng ở thời điểm này chưa hề có các định luật Newton).

Trên thực tế, các định luật này miêu tả xấp xỉ chuyển động của hai vật thể bất kỳ quay quanh nhau trên quỹ đạo. (Khối tâm của hệ hai vật thể sẽ tiến dần tới tiêu điểm của quỹ đạo elip khi khối lượng của một vật thể được coi là rất nhỏ so với vật kia. Khi hệ có nhiều hơn hai vật, những phát biểu của ba định luật chỉ đúng khi tất cả khối lượng hành tinh được xem là rất nhỏ so với khối lượng ngôi sao và các giá trị nhiễu loạn tiến tới giá trị không). Khối lượng của hai vật thể có thể xấp xỉ nhau như hệ Charon—Pluto (~1:10), hoặc theo tỷ lệ nhỏ như Mặt Trăng—Trái Đất (~1:100), hoặc theo tỷ lệ rất lớn như Sao Thủy—Mặt Trời (~1:10,000,000) (bỏ qua những ảnh hưởng của thuyết tương đối tổng quát).

Trong mọi trường hợp của chuyển động hai vật thể, hai vật sẽ quay quanh khối tâm của hệ, và tâm của mỗi vật thể sẽ không trùng với tiêu điểm của quỹ đạo elip. Tuy thế cả hai quỹ đạo đều là elip và một tiêu điểm nằm tại khối tâm. Khi tỷ số khối lượng là lớn, khối tâm có thể nằm sâu trong vật thể lớn hơn. Trong những trường hợp này cần phải đòi hỏi những phép đo phức tạp và chính xác nhằm xác định độ lệch từ khối tâm so với tâm vật thể lớn hơn. Trong hệ Mặt Trời, tỉ số lớn nhất bằng 1/1047,3486 (Sao Mộc: Mặt Trời) và 1/3497,898 (Sao Thổ: Mặt Trời), và từ lâu các nhà thiên văn đã biết khối tâm của cả hệ Mặt Trời có lúc nằm bên ngoài bề mặt Mặt Trời, với độ lớn tới cả đường kính Mặt Trời tính từ tâm. Do vậy, các định luật Kepler không miêu tả một cách chính xác cao quỹ đạo các hành tinh hay vật thể quay quanh Mặt Trời trong vật lý cổ điển.

Không lệch tâm

Định luật Kepler củng cố thêm mô hình của Copernicus, trong đó giả thiết quỹ đạo các hành tinh là hình tròn. Nếu độ lệch tâm quỹ đạo bằng 0, các định luật Kepler phát biểu thành:
Quỹ đạo các hành tinh là hình tròn.
Mặt Trời nằm tại tâm.
Vận tốc của hành tinh trên quỹ đạo là không đổi.
Bình phương chu kỳ quỹ đạo hành tinh tỷ lệ với lập phương khoảng cách từ hành tinh đến Mặt Trời.

Thực sự, độ lệch tâm quỹ đạo của sáu hành tinh biết tới ở thời Copernicus và Kepler là khá nhỏ, do vậy 4 quy luật trên miêu tả khá tốt chuyển động các hành tinh, nhưng các định luật Kepler miêu tả thậm chí còn tốt hơn.

Hiệu chỉnh của Kepler cho mô hình Copernicus là khá nhỏ:
Quỹ đạo các hành tinh không là hình tròn, mà là elip.
Mặt Trời không nằm tại tâm mà tại một tiêu điểm.
Cả vận tốc xuyên tâm và vận tốc góc đều biến thiên khi hành tinh chuyển động trên quỹ đạo, nhưng vận tốc quét là không đổi.
Bình phương chu kỳ quỹ đạo tỷ lệ với lập phương giá trị trung bình giữa khoảng cách lớn nhất và nhỏ nhất từ hành tinh tới Mặt Trời.

Độ lệch tâm của quỹ đạo Trái Đất gần bằng 0 khiến cho khoảng thời gian từ điểm phân tháng Ba tới điểm phân tháng Chín, vào khoảng 186 ngày, không bằng khoảng thời gian từ điểm phân tháng Chín tới điểm phân tháng Ba, vào khoảng 179 ngày. Đường kính quỹ đạo chia quỹ đạo Trái Đất thành hai phần bằng nhau, nhưng xích đạo của nó chia quỹ đạo thành hai phần diện tích có tỷ lệ 186: 179, nên độ lệch tâm quỹ đạo Trái Đất có thể xấp xỉ theo công thức

mà rất gần với giá trị đo được (0,016710219). (Xem Quỹ đạo Trái Đất).
Việc tính toán là đúng khi khoảng cách là ở cận điểm quỹ đạo, khi Trái Đất nằm gần với Mặt Trời nhất, trong ngày chí điểm.

Liên hệ với định luật Newton
Isaac Newton tính gia tốc chuyển động của hành tinh trong cuốn Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica tuân theo định luật thứ nhất và thứ hai của Kepler.
Hướng của gia tốc hành tinh là hướng về phía Mặt Trời.
Độ lớn của gia tốc tỷ lệ nghịch với bình phương khoảng cách đến Mặt Trời.

Điều này gợi ra rằng Mặt Trời là nguyên nhân gây ra gia tốc của hành tinh.

Newton định nghĩa lực tác dụng lên hành tinh bằng tích khối lượng của nó với gia tốc. (xem các định luật về chuyển động của Newton). Do vậy:
Mỗi hành tinh bị hút về phía Mặt Trời.
Lực hấp dẫn tác động lên hành tinh tỷ lệ thuận với khối lượng của nó và tỷ lệ nghịch với bình phương khoảng cách đến Mặt Trời.

Không chỉ đối với Mặt Trời, ông cũng nêu ra định luật hấp dẫn cho các vật thể khác:
Mọi vật thể đều hút lẫn nhau.
Lực hấp dẫn tác dụng giữa hai vật tỷ lệ thuận với tích khối lượng của chúng và tỷ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng.

Khi hành tinh có khối lượng rất nhỏ và bỏ qua so với khối lượng Mặt Trời, quỹ đạo của chúng xấp xỉ với quỹ đạo Kepler. Mô hình của Newton tốt hơn mô hình của Kepler và gần sát với quan sát thực tế hơn khi đòi hỏi độ chính xác cao. (xem bài toán hai vật thể).

Tính toán hiệu chỉnh các tham số quỹ đạo từ các định luật Kepler do ảnh hưởng hấp dẫn của các hành tinh khác được nghiên cứu trong lý thuyết nhiễu loạn.

Xem thêm

Bài toán Kepler
Chuyển động tròn
Lực hấp dẫn

Dẫn chứng

Tham khảo
Kepler's life is summarized on pages 523–627 and Book Five of his magnum opus, Harmonice Mundi (harmonies of the world), is reprinted on pages 635–732 of On the Shoulders of Giants: The Great Works of Physics and Astronomy (works by Copernicus, Kepler, Galileo, Newton, and Einstein). Stephen Hawking, ed. 2002 ISBN 0-7624-1348-4
A derivation of Kepler's third law of planetary motion is a standard topic in engineering mechanics classes. See, for example, pages 161–164 of .
Murray and Dermott, Solar System Dynamics, Cambridge University Press 1999, ISBN 0-521-57597-4
V.I. Arnold, Mathematical Methods of Classical Mechanics, Chapter 2. Springer 1989, ISBN 0-387-96890-3

Liên kết ngoài
 B.Surendranath Reddy; minh họa các định luật Kepler: applet
 Crowell, Benjamin, Conservation Laws , sách điện tử trực tuyến có chứng minh định luật thứ nhất mà không sử dụng đến giải tích. (xem phần 5.2, tr 112)
 David McNamara và Gianfranco Vidali, Kepler's Second Law - Java Interactive Tutorial , ứng dụng Java hỗ trợ cho việc hiểu định luật hai Kepler.
 Audio - Cain/Gay (2010) Astronomy Cast Johannes Kepler and His Laws of Planetary Motion
 University of Tennessee's Dept. Physics & Astronomy: Astronomy 161 page on Johannes Kepler: The Laws of Planetary Motion
 Equant compared to Kepler: interactive model
 Kepler's Third Law: interactive model
 Solar System Simulator (Interactive Applet )
 Kepler and His Laws, educational web pages by David P. Stern

Johannes Kepler
Quỹ đạo
Phương trình
Khoa học năm 1609
Khoa học năm 1619
Cách mạng Copernic


title: Vườn quốc gia Chapada dos Veadeiros

text:
Vườn quốc gia Chapada dos Veadeiros () là một phần của cao nguyên Chapada dos Veadeiros, một cao nguyên cổ ở miền Trung Brasil, với điểm cao nhất là đỉnh Serra da Santana. Khu vực này là mang vẻ đẹp nổi bật với địa chất của một cao nguyên rộng lớn hình thành cách đây 1,8 tỷ năm, bao gồm nhiều thác nước, suối tinh thể, hẻm núi sâu và thung lũng đá. Con sông chính chảy qua vườn quốc gia là sông Preto, chảy về hướng giữa Bắc và Tây tây nam. Phía Bắc của vườn quốc gia được giới hạn bởi hai con sông Santana và Bartolomeu.

Vườn quốc gia này thuộc bang Goias, được thành lập vào ngày 11 tháng 1 năm 1961 theo quyết định của chủ tịch nước của Brazil bấy giờ là Juscelino Kubitscheck. Đây là một phần của di sản thế giới của UNESCO vào năm 2001 với diện tích 655 km2 và chịu sự quản lý của IBAMA (Viện Môi trường và Tài nguyên tái tạo Brazil).

Vị trí địa lý
Vườn quốc gia Chapada dos Veadeiros là một phần của cao nguyên Chapada dos Veadeiros, là cao nguyên cao nhất ở miền Trung Brazil. Điểm cao nhất của vườn quốc gia là Serra da Santana, với độ cao 1691 mét so với mực nước biển.

Địa chất
Trong khu vực của vườn quốc gia được chia thành ba khu vực cảnh quan chính là: vùng thung lũng Rio Claro là một khu vực đất thấp, tương đối bằng phẳng, khu vực Ridge nằm ở giữa phía bắc của vườn quốc gia, bao gồm cả các con sông Rio Preto, Santana, Capim Branco và khu vực miền núi ở phía nam.

Đây là một trong những nơi có kiến tạo địa chất lâu đời nhất trên thế giới. Vườn quốc gia có nền địa chất chủ yếu là đá thạch anh trồi lên trên các tinh thể, trước đây đã từng được xuất khẩu sang nhiều quốc gia như Anh, Nhật Bản để phục vụ cho các ngành công nghiệp. Ngày nay, tinh thể đá này có tác dụng như là để chữa bệnh như là tại thị trấn Alto Paraiso. Tinh thể đá có mặt ở khu vực Cerrado. Dòng sông chính trong vườn quốc gia là sông Rio Preto, một nhánh của sông Tocantins. Con sông tạo ra rất nhiều thác nước, như thác Rio Preto (cao 120 mét) hay thác Cariocas cùng với đó là những hẻm núi tuyệt đẹp, có nơi sâu tới 300 mét.

Khí hậu
Nhiệt độ trung bình hàng năm là từ 24-26 độ C, với mức thấp nhất là 4-8 độ C và cao nhất là 40-42 độ C.

Động thực vật
Tại đây, những cánh rừng già vẫn còn tồn tại, là nơi sinh trưởng của hơn 25 loài hoa lan, bên cạnh các loài khác như Pau, cây nhựa thơm, Aroeira (tiêu California), Tamanqueira (cây li e Brasil), Jerivá, Buritis, Babaçu (các loài cọ)

Quần thể động vật tại vườn quốc gia này vô cùng phong phú, bao gồm các loài bị đe dọa tuyệt chủng như Nai đồng cỏ Nam Mỹ (địa phương gọi là veado campeiro), hươu đầm lầy (cervo do Pantanal), sói bờm (lobo guará), báo đốm Mỹ, và một số loài khác như Đà điểu Nam Mỹ (EMA), thỏ Brasil (Sylvilagus brasiliensis), tê tê khổng lồ (tatu canastra), thú ăn kiến (tamanduá), Chim mào bắt rắn chân đỏ, Chuột lang nước (capivara), heo vòi (Anta), chim Toucan mỏ xanh (Tucano de bico verde), kền kền đen (urubu), kền kền vua (urubu rei).

Xem thêm
 Danh sách các vườn quốc gia tại Brasil

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Complete and updated info about Chapada dos Veadeiros in 42 languages
 website with turistic info about Chapada dos Veadeiros
 Chapada dos Veadeiros in Portuguese
 Chapada dos Veadeiros in English
 Info on the Chapada
 Chapada dos Veadeiros at Webventure
 Brazil Ministry of the Environment page about the park
 Brazil Ministry of the Environment technical details about the park
 Traveller review in the Seattle Times of an adventure holiday with Travessia
 Travessia Eco Tourism Company in Chapada dos Veadeiros

Di sản thế giới tại Brasil
Vườn quốc gia Brasil


title: Danh sách vườn quốc gia tại Brasil

text:
Hệ thống các vườn quốc gia ở Brazil được thành lập bắt đầu từ năm 1937 với việc thành lập vườn quốc gia Itatiaia. Đến 1939, mới chỉ có hai vườn quốc gia và sau thời gian 20 năm, số lượng công viên tăng lên đều đặn đến 33 địa danh vào năm 1990 và 67 vào năm 2010.

Vườn quốc gia Tijuca là vườn quốc gia nhỏ nhất chỉ với 3.300 ha và lớn nhất là vườn quốc gia Tumucumaque có diện tích tới 3.800.000 ha. Trong số 67 công viên quốc gia, 19 vườn quốc gia bảo vệ một khu vực chiếm 5% rừng mưa nhiệt đới Amazon, và 22 địa điểm bảo vệ 1% rừng Đại Tây Dương. Phần còn lại bao gồm lần lượt 7 và 12 vườn quốc gia bảo vệ vùng sinh thái Cerrado và Caatinga. Chỉ có 6 vườn quốc gia biển và ven biển, đặc biệt là vườn quốc gia Pantanal bảo vệ vùng đất ngập nước và không có vườn quốc gia nào ở vùng đồng bằng Pampa rộng lớn.
Hiện nay, các vườn quốc gia đều được bảo vệ nghiêm ngặt. Đến năm 2010, chỉ có 30 địa điểm là mở cửa cho du khách tham quan. Trong đó, hai vườn quốc gia được viếng thăm nhiều nhất là vườn quốc gia Tijuca với 1,7 triệu du khách và vườn quốc gia Iguaçu với 1 triệu du khách, chiếm 71% lượng du khách tham quan đến các vườn quốc gia ở Brazil trong năm 2009.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Ministry of Environment, Water Resources and the Legal Amazon (Portuguese only)
 List of all Brazilian national parks with coordinates  (in Portuguese)
 Amazonian Parks - Socio-environmental Institute

Brasil


"Buffalo buffalo Buffalo buffalo buffalo buffalo Buffalo buffalo" là một câu có ngữ pháp hợp lệ trong tiếng Anh. Câu này là một ví dụ về cách thức mà các từ đồng âm nhưng khác nghĩa (homonym) và các từ đồng âm nhưng khác chữ viết (homophone) có thể được sử dụng để tạo ra các cấu trúc ngôn ngữ phức tạp. Câu này đã được bàn luận trong văn học kể từ khi nó được giáo sư William J. Rapaport tại Đại học tại Buffalo sử dụng vào năm 1972. Giáo sư Rapaport đã đăng câu này trên Linguist List vào năm 1992. Câu này cũng xuất hiện trong một cuốn sách năm 1994 có tựa đề The Language Instinct của Steven Pinker với vai trò như một thí dụ về một câu mà "trông có vẻ như vô nghĩa" nhưng thực ra lại đúng ngữ pháp. Pinker nêu đích danh học trò của ông, Annie Senghas, chính là người đã chế tác ra câu này.

Ý nghĩa của câu này dần trở nên rõ ràng hơn khi nó được hiểu là thành phố Buffalo, New York và động từ ít phổ biến là "to buffalo" (có nghĩa là "ăn hiếp hay bắt nạt"), và khi phép chấm câu và ngữ pháp được mở rộng thì câu này được đọc như sau: "Buffalo buffalo that Buffalo buffalo buffalo, buffalo Buffalo buffalo". Nghĩa của nó càng rõ ràng hơn khi các từ đồng nghĩa được dùng để giải thích nó như sau: "Buffalo-origin bison that other Buffalo bison intimidate, themselves bully Buffalo bison" (tạm dịch: "Chính mấy con bò bison tại Buffalo mà bị mấy con bò bison tại Buffalo khác ăn hiếp, lại ăn hiếp mấy con bò bison tại Buffalo").

Giải thích

Câu này không có chấm phẩy và sử dụng ba cách đọc khác nhau của từ "buffalo". Theo thứ tự sử dụng ba từ "buffalo" đầu tiên là như sau:
 a. thành phố Buffalo, New York tại Hoa Kỳ, được dùng trong vai trò như một danh từ phụ trợ để bổ nghĩa cho danh từ "con vật" đi sau.
 n. danh từ buffalo (là một con vật) ở dạng số nhiều (tương đương với "buffaloes" hay "buffalos") để tránh phải dùng mạo từ.
 v. động từ "buffalo" có nghĩa là bắt nạt, ăn hiếp, lừa đảo, nhầm lẫn.

Đánh dấu mỗi từ "buffalo" với cách sử dụng của nó như được mô tả ở phía trên sẽ cho ra:
Buffaloa buffalon Buffaloa buffalon buffalov buffalov Buffaloa buffalon.

Câu này vận dụng các mệnh đề liên kết giản lược được phép sử dụng trong tiếng Anh – nghĩa là các mệnh đề này không có các đại từ liên kết hay các dấu liên kết khác. Như thế đại từ liên kết that hay which đáng lẽ ra xuất hiện giữa chữ thứ hai và chữ thứ ba của câu có thể được loại bỏ.

Như thế, khi được phân tích thì câu này được đọc như là một lời quả quyết rằng mấy con bò rừng bison mà bị ăn hiếp bởi mấy con bò bison khác chính ra cũng đang ăn hiếp mấy con bò rừng bison (ít ra tại thành phố Buffalo – ám chỉ thành phố Buffalo của tiểu bang New York):
Buffalo buffalo (mấy con bò rừng từ thành phố Buffalo, bang New York) [that] Buffalo buffalo buffalo (mà mấy con bò rừng từ thành phố Buffalo, bang New York ăn hiếp) buffalo Buffalo buffalo (đang ăn hiếp mấy con bò rừng từ thành phố Buffalo, bang New York).

Câu này có thể được làm cho dễ hiểu hơn bằng cách thay thế các từ đồng nghĩa như "bison" cho con vật "buffalo", "bully" cho động từ "buffalo", và "New York" để chỉ tiểu bang của thành phố Buffalo:
"New York bison New York bison bully bully New York bison", hay:
"New York bison whom other New York bison bully, themselves bully New York bison".

Hay cách thay thế khác vẫn giữ nguyên tên thành phố Buffalo:
"Buffalo bison Buffalo bison bully bully Buffalo bison".

Nhận xét
Thomas Tymoczko chỉ ra rằng không có gì đặc biệt đối với tám chữ "buffalo"; bất cứ câu nào có đơn độc mỗi từ "buffalo" được lặp đi lặp lại với bất cứ số lần đọc nào cũng đều đúng ngữ pháp. Câu ngắn nhất là "Buffalo!", được dùng như một câu mệnh lệnh cách để bắt nạt người nào đó ("You, buffalo!") mà trong câu đó chủ ngữ được hiểu là "you" đã bị loại bỏ. Tymoczko sử dụng câu này như một thí dụ để minh họa luật rewrite trong các ngôn ngữ.

Các trường hợp khác
Các từ tiếng Anh khác cũng có thể sử dụng để tạo những câu mang tính chất "chơi" ngữ pháp tương tự (dù không nhất thiết phải có nghĩa), tạo ra một chuỗi lặp liên tục. Bất cứ từ nào vừa là danh từ số nhiều vừa là ngoại động từ không biến đổi (khi chia động từ) đều có thể làm được; như, police (cảnh sát/khống chế) hay dice (xúc xắc/đổ xúc xắc).

Một câu khá tượng tự khác và không có dấu chấm câu có thể kể đến là "James while John had had had had had had had had had had had a better effect on the teacher". Câu nói nhắc đến một tình huống trong lớp học tiếng Anh có liên quan tới từ had, và có thể viết lại với các dấu chấm câu như sau: "James, while John had had 'had', had had 'had had'; 'had had' had had a better effect on the teacher."

Một số ví dụ

"Will Will will the will to Will?" ("Liệu Will có định để lại tờ di chúc cho Will?". Cách khác, "Will Will will Will the will?").
"Rose rose to put rose roes on her rows of roses." (Robert J. Baran) ("Rose đứng dậy để bỏ trứng cá màu hồng vào hàng hoa hồng.").
James while John had had had had had had had had had had had a better effect on the teacher (cách khác: "James, while John had had 'had', had had 'had had'. 'Had had' had had a better effect on the teacher").
That that is is that that is not is not is that it it is (viết chính xác là: "That that is, is. That that is not, is not. Is that it? It is").
If it is it, it is it, if it is, it is it, it is!.
Can can can can can can can can can can. (có thể viết rõ lại là: "Is it possible for examples of the dance that have been outshined to outshine others?" hay nhiều cách khác).
If the police police police police, who polices the police police? Police police police police police police!.

Xem thêm
 That that is is that that is not is not is that it it is.
 James while John had had had had had had had had had had had a better effect on the teacher.
 Thi thị thực sư sử (施氏食獅史, Chuyện ông Thi ăn thịt sư tử), bài thơ bằng chữ Hán khi viết bằng bính âm sẽ trở thành toàn là âm "shi".

Tham khảo

Liên kết ngoài

"Buffaloing buffalo" at Language Log, ngày 20 tháng 1 năm 2005
Easdown, David.

Cụm từ tiếng Anh
Ngữ pháp
Trò chơi ngôn ngữ
Trâu bò


title: Vườn quốc gia Emas

text:
Vườn quốc gia Emas (tiếng Bồ Đào Nha: Parque Nacional das Emas, có nghĩa là " Vườn quốc gia chim Rhea ") là một vườn quốc gia và đồng thời là di sản thế giới của UNESCO nằm tại các bang Goiás và Mato Grosso do Sul, Brazil.

Vườn quốc gia nằm giữa bang Goiás và Mato Grosso do Sul, trong khu vực Trung tâm phía Tây của Brazil, từ 17 º 50'-18 º 15 và 52 º 39'-53 º 10'W'S. Vườn quốc gia này có diện tích 1320 km2 là một phần của cao nguyên Serra dos Caiapós trên vùng sinh thái thảo nguyên Cerrado bao gồm nhiều đồn điền trồng đậu tương. Khu vực cao nguyên này là một đồng bằng tương đối thấp, thoải dần xuống lưu vực sông Araguaia ở phía bắc, hệ thống sông Jacub-Correntes về phía đông và sông Taquarí, đồng bằng ngập nước Pantanal về phía tây. Các sông chính trong vườn quốc gia là sông Jacuba và Formosa, cả hai đều là nhánh sông đổ vào Paranaíba.

Emas có một hệ sinh thái điển hình của vùng sinh thái Cerrado, với nhiều loài động vật hoang dã thảo nguyên bao gồm: thú ăn kiến khổng lồ, sói bờm, tê tê khổng lồ, và số lượng lớn loài đà điểu Nam Mỹ. Đây cũng là nơi trú ngụ của số ít loài báo đốm Mỹ. động vật có vú khác lớn hơn bao gồm gấm, heo vòi Brazil, lợn lòi môi trắng, hươu đầm lầy, hươu đỏ nhỏ, hươu xám nhỏ, khỉ rú đen và Capybara.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Satellite photo (Google)
 link in Portuguese
 conselho consultivo

Di sản thế giới tại Brasil
Emas


title: Đảo nhân tạo

text:
Đảo nhân tạo là một phần đất bồi do con người tạo lập thông qua việc đổ đất và/hoặc đá xuống biển hay nói chung là một vùng nước. Từ lâu con người đã xây dựng đảo nhân tạo vì những mục đích khác nhau thông qua việc kiến thiết đảo mới, mở rộng đảo tự nhiên hiện hữu hoặc hợp nhất các đảo nhỏ thành đảo lớn hơn.

Lịch sử và mục đích xây dựng
Người La Mã đã có những ghi chép đầu tiên về đảo nhân tạo từ gần 2.000 năm trước. Năm 47, Plinius đề cập đến những "gò đất nhân tạo" do cư dân sống tại khu vực mà ngày nay thuộc đông bắc Hà Lan xây dựng để tránh triều cường và sóng bão. Thời Trung cổ, dân cư Scotland và Ireland xây nên các crannóg tại nhiều vùng hồ để làm nơi trú ngụ an toàn khỏi kẻ thù. Năm 1634, trong quá trình thi hành chính sách Toả Quốc ngăn người nước ngoài vào Nhật Bản, người Nhật đã xây nên đảo nhân tạo Dejima ngoài khơi Nagasaki để làm nơi giao thương cho người Bồ Đào Nha và sau này là người Hà Lan., Việt Nam cũng sắp có một đảo nhân tạo hình bông hoa sen tại Phú Quốc.

Về sau, nhiều đảo nhân tạo được tạo lập để làm nơi xây dựng sân bay. Nhật Bản là nước tiên phong kiến thiết một đảo trong vịnh Osaka với diện tích 10 km² để tạo đất cho sân bay quốc tế Kansai (hoàn thành năm 1994). Tại Hồng Kông, người ta lấn biển để mở rộng diện tích đảo Xích Liệp Giác lên gấp bốn lần, sau đó tiến hành xây dựng sân bay quốc tế Hồng Kông trên đảo (1997). Tại Hàn Quốc, phần biển nông giữa hai đảo Yeongjong và Yongyu được bồi lấp để làm nơi xây dựng sân bay quốc tế Incheon (2001).

Đảo nhân tạo còn được sử dụng để hỗ trợ các công trình lớn. Đảo nhân tạo trong vịnh Chesapeake, Mỹ chính là chỗ nối giữa cầu vịnh và đường hầm. Ở châu Âu, đảo Peberholm đóng vai trò quan trọng trong tổng thể công trình Øresundsbron nối Đan Mạch và Thụy Điển. Bên cạnh đó, con người xây dựng đảo nhân tạo để hỗ trợ hoạt động khoan và khai thác dầu khí. Đảo Rincon (1958) ngoài khơi quận Ventura, California, Mỹ là một ví dụ cho đảo nhân tạo vì mục đích này.

Tại Dubai thuộc Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất, hàng loạt đảo nhân tạo được xây dựng để đẩy mạnh du lịch, phát triển kinh tế như quần đảo Cây Cọ, quần đảo Thế giới và khách sạn Burj al-Arab. Chỉ riêng quần đảo Thế giới đã bao gồm đến ba trăm hòn đảo nhân tạo.

Ngoài ra, một số quốc gia xây đảo nhân tạo vì mục đích củng cố tuyên bố chủ quyền hay tạo lập căn cứ quân sự. Năm 1972, trước việc một tổ chức tư nhân tuyên bố thành lập một vi quốc gia mang tên Cộng hòa Minerva tại Các rạn san hô Minerva thuộc Thái Bình Dương, nhà nước Tonga đã lên tiếng đòi hỏi các rạn san hô vòng ngầm này, đồng thời nhà vua Tonga đích thân giám sát việc xây dựng các đảo nhân tạo và đèn hiệu tại đây. Tại quần đảo Trường Sa trong Biển Đông, các quốc gia tham gia tranh chấp cũng xây dựng đảo nhân tạo để làm căn cứ đồn trú cho binh lính.

Luật pháp quốc tế
Điều 56 của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển quy định rằng trong vùng đặc quyền kinh tế của mình, quốc gia ven biển có quyền tài phán trong việc lắp đặt và sử dụng các đảo nhân tạo. Công ước cũng quy định các quốc gia được tự do xây dựng các đảo nhân tạo được pháp luật quốc tế cho phép trong biển cả (high sea), với điều kiện tuân thủ phần VI - Thềm lục địa của Công ước (Điều 87). Tuy nhiên, Khoản 8 của Điều 60 khẳng định đảo nhân tạo không được hưởng quy chế của đảo:
 Cũng theo Điều 60, các đảo nhân tạo chỉ được hưởng phạm vi an toàn tối đa là 500 mét xung quanh đảo tính từ mép ngoài cùng.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Đảo
Công trình biển


title: Bài thơ của một người yêu nước mình

text:
Bài thơ của một người yêu nước mình là một bài thơ được sáng tác vào ngày 19 tháng 12 năm 1967 bởi tác giả Trần Vàng Sao , một nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ. Bài thơ được xem là một trong 100 bài thơ hay nhất Việt Nam thế kỷ 20 trong một cuộc thi bình chọn được phát động vào năm 2005.

Phân tích

Bài thơ dài 155 câu  được tác giả trình bày theo lối tự do được thể hiện một cách chân thành và xúc động qua phương thức điệp từ với sự khai thác chi tiết về các hình ảnh có thật của ký ức. Nét đặc trưng của bài thơ là sự hoà quyện giữa cảm xúc trữ tình của tác giả với hình tượng đất nước, được đặt trong liên hệ với người mẹ, người thân trong gia đình, người yêu và quê hương khốn khó cùng khát vọng độc lập, tự do và khát vọng làm người chân chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Bài thơ của một người yêu nước mình, Trần Vàng Sao.
 Audio - Bài thơ của một người yêu nước mình , Trần Vàng Sao, Đài Tiếng Nói Việt Nam

Bài thơ Việt Nam


title: Tiếng Tráng

text:
Tiếng Tráng (Chữ Tráng Chuẩn: Vahcuengh/Vaƅcueŋƅ; Chữ Nôm Tráng: 話僮; ) là ngôn ngữ bản địa của người Tráng được nói chủ yếu tại tỉnh Quảng Tây và vùng giáp ranh với Quảng Tây thuộc tỉnh Vân Nam và Quảng Đông. Tiếng Tráng không phải là một ngôn ngữ thống nhất: các phương ngữ Tráng Bắc liên hệ gần gũi với tiếng Bố Y tại tỉnh Quý Châu, trong khi các phương ngữ Tráng Nam gần với tiếng Nùng, Tày và Cao Lan tại Việt Nam.

Theo Omniglot, tiếng Tráng có 16 phương ngữ chính. Từ điển Anh-Trung-Tráng liệt kê tổng cộng 12 phương ngữ tại Quảng Tây và Vân Nam. Một vài trong số các phương ngữ Tráng khác nhau nhiều đến mức người nói không thể thông hiểu lẫn nhau, do đó một số nhà ngôn ngữ học coi tiếng Tráng là một tập hợp các ngôn ngữ có quan hệ gần gũi với nhau chứ không phải là một ngôn ngữ thống nhất gồm nhiều phương ngữ..Tiếng Tráng có một dạng chuẩn hóa được gọi là Tráng Ung Bắc (邕北壮语) dựa trên phương ngữ Tráng Bắc tại huyện Vũ Minh (武鸣) tỉnh Quảng Tây.

Dân số người Tráng là 18 triệu người, chiếm gần 1/3 dân số toàn Quảng Tây, tuy nhiên số lượng người nói tiếng Tráng có thể thấp hơn nhiều con số này. Tại các vùng đô thị người Tráng bị Hán hóa mạnh mẽ, không còn nói và sử dụng tiếng trong mọi khía cạnh đời sống.

Trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (1989) nói rằng người Tráng và các dân tộc Thái có cùng một từ chỉ người Việt Nam (Kinh) là Keo (kɛɛuA1), Jerold A. Edmondson thuộc Đại Học Texas, Arlington cho rằng sự phân tách giữa các ngôn ngữ Tráng và các ngôn ngữ Tai tây nam diễn ra không sớm hơn sự thành lập của Giao Chỉ (Jiaozhi 交址) tại Việt Nam năm 112 TCN, nhưng không muộn hơn khoảng thời gian từ thế kỷ thứ V đến thế kỷ thứ VI SCN.

Chữ Tráng Latinh hóa
Bảng chữ cái Tráng dạng chuẩn hóa bắt đầu được sử dụng vào năm 1955 gồm các ký tự Latinh, Kirin và IPA. Năm 1986, bảng chữ cái này được cải tiến, các ký tự Kirin và IPA được thay thế bằng một hoặc một tổ hợp các ký tự Latinh. Dạng chuẩn hóa này dựa trên phát âm của Tráng Ung Bắc được nói tại huyện Vũ Minh. Vì thuộc nhánh Tráng Bắc nên nó không phù hợp trong việc ghi chép các phương ngữ Tráng Nam do tồn tại các khác biệt về âm vị. Một ví dụ là trong dạng chuẩn hóa cũng như các phương ngữ Tráng Bắc không hề tồn tại các phụ âm bật hơi (/pʰ/, /tʰ/, kʰ/). Ngược lại, các phương ngữ Tráng Nam thường có cả các phụ âm bật hơi (/pʰ/, /tʰ/, kʰ/) lẫn không bật (/p/, /t/, /k/).

Các Ký tự z, j, x, q và h được dùng để biểu diễn dấu. Chúng được viết ở cuối mỗi từ. Thanh 1 (24) không đánh dấu.

Ví Dụ
Các ví dụ sau thuộc các phương ngữ Tráng Bắc.

Gij raemx neix raemx haij, mbouj ndaej gw
Cái nước này nước biển, không được ăn

Baezgonq, miz goenglaux he ciengx song boux lwk...
Ngày trước, có một ông lão nuôi hai người con

Aeu fawz swix gaem gij fwed de
Lấy tay trái cầm cái cánh nó

Hawj gij lwed ndik roengz ndaw vanj bae
Cho cái máu chảy xuống vào bát đi

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Unicode Latin Extended-B code chart specifies the Unicode characters to be used for the Zhuang special letters
 Tiếng Tráng và bảng chữ cái, Omniglot
 The prospects for the long-term survival of Non-Han minority languages in the south of China
 Field Notes on the Pronominal System of Zhuang  "A major case of language shift is occurring in which the use of Zhuang and other minority languages is restricted mainly to rural areas because Zhuang-speaking villages, like Jingxi, which develop into towns become more and more of Mandarin-speaking towns. Zhuang-speaking villages become non-Zhuang-speaking towns! And children of Zhuang-speaking parents in cities are likely not to speak Zhuang as a mother-tongue."
Bản đồ phân bố các phương ngữ Tráng , Joshuaproject

Ngữ chi Thái
Ngôn ngữ tại Trung Quốc


title: Lưu đồ Nassi–Shneiderman

text:
Lưu đồ Nassi–Shneiderman (NSD) trong lập trình máy tính là một biểu diễn hình ảnh thể hiện một lập trình cấu trúc. Lưu đồ này được phát triển vào năm 1972 bởi Isaac Nassi và học trò của ông, Ben Shneiderman. Lưu đồ này còn được gọi là lưu đồ cấu trúc, bởi vì nó thể hiện cấu trúc của chương trình.

Tổng quan
Theo thiết kế từ trên xuống dưới, vấn đề được chia ra thành nhiều vấn đề nhỏ hơn, cho đến khi chỉ còn những câu lệnh đơn giản và những kiến trúc dòng điều khiển tồn tại. Lưu đồ Nassi–Shneiderman phản ánh kiểu phân tách từ trên xuống dưới này một cách trực tiếp, bằng cách dùng những hình hộp lồng nhau để thể hiện những vấn đề nhỏ hơn. Nhất quán với lý thuyết của lập trình cấu trúc, Lưu đồ Nassi–Shneiderman không có cách nào để thể hiện câu lệnh GOTO.

Lưu đồ Nassi–Shneiderman rất ít khi được dùng cho lập trình chính thức. Độ trừu tượng của nó rất gần với mã lệnh của một chương trình cấu trúc và sẽ phải vẽ lại toàn bộ lưu đồ nếu muốn chỉnh sửa. Tuy nhiên, lưu đồ Nassi–Shneiderman có thể hữu ích khi dùng trong giai đoạn phác thảo và những thiết kế cấp cao.

Lưu đồ Nassi–Shneiderman rất tương đồng (gần như hoàn toàn) với lưu đồ truyền thống. Tất cả những gì có thể thể hiện trên lưu đồ Nassi–Shneiderman đều có thể thể hiện trên lưu đồ truyền thống và ngược lại. Một số ngoại lệ có thể kể đến câu lệnh goto và hai câu lệnh "break", "continue" trong vòng lặp của ngôn ngữ lập trình C.

Lưu đồ
Khối xử lý: khối xử lý thể hiện những bước đơn giản nhất và không yêu cầu phân tích. Khi gặp một khối xử lý, hành động bên trong khối đó được thực hiện và ta chuyển đến khối tiếp theo.

Khối rẽ nhánh: có hai lọaị khối rẽ nhánh. Loại một là loại đúng/sai hoặc có/không đơn giản, cung cấp cho chương trình hai hướng lựa chọn trên cơ sở điều kiện có được thỏa mãn hay không. Những khối này có thể sử dụng như những vòng lặp, bắt chương trình thực hiện một công việc cho đến khi điều kiện được thỏa mãn.

Loại khối rẽ nhánh thứ hai là loại khối rẽ nhánh nhiều lựa chọn. Loại này được dùng khi chương trình cần đến trường hợp lựa chọn. Khối này thường chứa một câu hỏi hoặc lựa chọn. Sau đó nó cung cấp cho chương trình một chuỗi những lựa chọn, thường đi kèm với những khối xử lý con để tiết kiệm diện tích.

Vòng lặp thử: khối này cho phép chương trình lặp lại một hoặc nhiều công việc cho đến khi điều kiện liên quan được thỏa mãn. Những khối xử lý bao quanh bởi mỗi vòng lặp là các khối con với thanh bên chạy từ điều kiện ra ngoài.

Có hai loại vòng lặp thử chính, vòng thử trước và vòng thử sau. Sự khác biệt duy nhất giữa hai loại này là thứ tự các bước được thực hiện trong vòng lặp.
Trong vòng lặp thử trước, khi chương trình bắt gặp vòng lặp thử, nó sẽ kiểm tra xem điều kiện đã được thỏa mãn chưa. Nếu điều kiện chưa thỏa mãn thì thực hiện các công việc trong vòng lặp sau đó quay lại, kiểm tra lại điều kiện. Nếu điều kiện chưa thỏa mãn thì thực hiện lại các công việc. Cứ như vậy cho đến khi điều kiện được thỏa mãn, chương trình sẽ bỏ qua các bước xử lý và chuyển đến khối tiếp theo.

Vòng lặp thử sau đảo lôn thứ tự lại, các công việc được thực hiện trước khi điều kiện được kiểm tra. Vòng lặp thử sau cho phép các công việc được thực hiện ít nhất một lần trước khi điều kiện được kiểm tra lần đầu tiên.

Tài liệu đã xuất bản
 Nassi, I.; Shneiderman, B.: Flowchart techniques for structured programming, SIGPLAN Notices XII, August 1973.

Tham khảo

Các đường link liên kết

A short history of structured flowcharts (Nassi–Shneiderman Diagrams), by Ben Shneiderman

Phần mềm
Atego's BlueRiverX32  – Nassi–Shneiderman development environment for C and C++
Structorizer – Nassi–Shneiderman diagram-editor for Linux, Mac OS X & Microsoft Windows, released under the GNU General Public License
Struktograaf – Nassi–Shneiderman diagram-editor for Microsoft Windows, proprietary application (Dutch website)

Lập trình máy tính
Sơ đồ


title: Hổ phù truyền kỳ

text:
Hổ phù truyền kỳ (chữ Hán:虎符传奇) là một bộ phim truyền hình Trung Quốc được sản xuất năm 2010, công chiếu vào đầu năm 2012. Bộ phim kể về điển tích Tín Lăng quân trộm binh phù cứu Triệu nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc.

Nội dung
Thời Chiến Quốc, bảy nước lớn Tần, Tề, Sở, Yên, Hàn, Triệu và Ngụy cùng chia nhau ảnh hưởng. Tại nước Ngụy, Tín Lăng Quân Ngụy Vô Kỵ là một trong tứ đại công tử nổi tiếng lúc bấy giờ, tài năng đức độ, ưu đãi hiền tài, rất được trọng vọng; cùng con gái độc nhất của Trường Đình Hầu là Như Cơ đôi bên có tình cảm, nhưng không thành. Như Cơ phải tiến cung, làm thiếp Ngụy Vương. Trận Trường Bình, quân Triệu đại bại, nước Triệu tình thế nguy khốn. Sợ thế quân Tần, Ngụy Vương án binh bất động, không ứng cứu. Trừ phi có hổ phù trong tay, mới có thể xuất binh. Nhờ sự giúp đỡ của Như Cơ, kế hoạch thành công nhưng hai người không tránh khỏi mang trọng tội.

Thành phần diễn viên
Phùng Thiệu Phong vai Tín Lăng quân
Dương Mịch vai Như Cơ
Đường Nhất Phi vai Niệm Nô
Trần Bảo Quốc vai An Quốc quân
Hạ Sinh Vĩ vai Bình Nguyên quân
Vương Duy Duy vai Bình Nguyên quân phu nhân
Ngả Đông vai Xuân Thân quân
Lưu Gia Lương vai Mạnh Thường quân
Tiết Nghiễm vai Lã Bất Vi
Lý Tông Hàn vai Tề vương
Cao Lan Thôn vai Ngụy vương
Lưu Mục vai Triệu vương
Tiết Trung Thụy vai Tần vương
Đông Thụy Hân vai Hàn vương
Trịnh Thuân Văn vai Tử Sở
Trần Nguyệt Mạt vai Hùng Hoàn
Đàm Tuấn Ngạn vai Phạm Thư
Lôi Khác Sinh vai Lão phó nhân
Lương Thiên vai Đại tướng quân
Triệu Tiểu Duệ vai Công Tôn Kiền
Trương Thiểu Hoa vai Hác Bà
Lý Văn Linh vai Ngụy Thái phi
Quách Bảo Xương vai Lão quản gia
Lữ Trung vai Triệu mẫu
Khương Hoa vai Bạch Khởi
Hà Trung Hoa vai Trường Đình hầu
Vương Hổ Thành vai Liêm Pha
Nhâm Hi Hồng vai Ngu Khanh
Vương Cửu Thắng vai Trịnh An Bình
Quý Thần vai Lỗ Trọng Liên
Lưu Hiểu Trúc vai Triệu Quát
Khâu Đông Giang vai Ngụy Đan

Tham khảo

Liên kết ngoài
Baidu Baike về Hổ phù truyền kỳ

Phim truyền hình Trung Quốc ra mắt năm 2012
Phim truyền hình Trung Quốc
Phim cổ trang


title: Tài nguyên tái tạo

text:
Tài nguyên tái tạo là tài nguyên thiên nhiên có thể bổ sung theo thời gian, hoặc thông qua sinh sản sinh học hoặc các quá trình tự nhiên theo định kỳ khác. Tài nguyên tái tạo là một phần của môi trường tự nhiên của Trái Đất và các thành phần lớn nhất của sinh quyển của nó. Đánh giá chu kỳ sống tích cực là một chỉ số quan trọng của phát triển bền vững của tài nguyên. Năm 1962, Paul Alfred Weiss định nghĩa Tài nguyên có thể tái sinh như: "phạm vi tổng số các sinh vật sống cung cấp cho con người thực phẩm, sợi, thuốc, vv..".
Tài nguyên tái tạo có thể là công suất cho năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, nếu tốc độ các nguồn tài nguyên tái tạo được tiêu thụ vượt quá tốc độ tái tạo, sự tái tạo và tính bền vững sẽ không được đảm bảo.
Thuật ngữ nguồn tài nguyên tái tạo cũng mô tả các hệ thống như nông nghiệp bền vững và tài nguyên nước, khai thác bền vững nguồn tài nguyên tái tạo (tức là duy trì một tốc độ tái tạo dương) có thể làm giảm ô nhiễm không khí, ô nhiễm đất, phá hủy môi trường sống và suy thoái đất.

Xăng dầu, than đá, khí tự nhiên, dầu diesel và các sản phẩm khác có nguồn gốc từ nhiên liệu hóa thạch, cũng như các khoáng sản, là những nguồn tài nguyên không tái tạo mà không có sản lượng bền vững.

Tham khảo

Đọc thêm
 Panwar, N. L., Kaushik, S. C., & Kothari, S. (2011, April). Role of renewable energy sources in environmental protection: A review. Renewable & Sustainable Energy Reviews, 15(3), 1513-1524. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2012, from ScienceDirect.
 Masters, G. M. (2004). Renewable and Efficient Electric Power Systems. Hoboken, NJ:John Wiley & Sons.
 Sawin, Janet. "Charting a New Energy Future." State of the World 2003. By Lester R. Brown. Boston: W. W. Norton & Company, Incorporated, 2003.
 Krzeminska, Joanna, Are Support Schemes for Renewable Energies Compatible with Competition Objectives? An Assessment of National and Community Rules, Yearbook of European Environmental Law (Oxford University Press), Volume VII, Nov. 2007, p. 125

Tài nguyên thiên nhiên


title: Bắc Bình (xã)

text:
Bắc Bình là một xã thuộc huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, Việt Nam.

Xã nằm về phía Đông Bắc của huyện Lập Thạch, có diện tích 11,3 km²; phía Bắc giáp xã Hợp Lý (huyện Lập Thạch); phía Đông giáp các xã Yên Dương, Bồ Lý (huyện Tam Đảo); phía Nam giáp các xã Thái Hòa, Liễn Sơn (huyện Lập Thạch); phía Tây giáp xã Ngọc Mỹ (huyện Lập Thạch).

Dân số của xã vào năm 2010 là khoảng 7.000 người, mật độ trung bình xấp xỉ 600 người/km². Cư dân chủ yếu là người Kinh và Sán Dìu.

Chú thích

Tham khảo


title: Cách, Tả ngũ doanh

text:
Cách, Tả ngũ doanh (chữ Hán: 革左五营) còn gọi là Hồi, Cách ngũ doanh (回革五营) là một cánh quân đội nông dân nổi dậy cuối đời Minh, do 5 doanh của "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành hợp thành. Họ chuyển từ Thiểm Bắc đến chiến đấu ở một dải Dự, Ngạc, về sau đóng đồn ở Anh Sơn , Hoắc Sơn , Tiềm Sơn , Thái Hồ . Năm Sùng Trinh thứ 14 (1641), về với Trương Hiến Trung, năm sau đầu quân cho Lý Tự Thành.

Bối cảnh
Từ năm Sùng Trinh thứ 10 (1637) về sau, các cánh nghĩa quân hoạt động ở khu vực Trung Nguyên trải qua một quá trình lúc chia lúc hợp. Sau đó, một bộ phận tập trung ở phụ cận Vân Dương, Tương Dương thuộc Hồ Bắc, trở thành nòng cốt của tập đoàn Trương Hiến Trung, La Nhữ Tài; một bộ phận khác hoạt động khu vực giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, cuối cùng tạo nên một tập đoàn gắn kết ổn định để hiệp đồng tác chiến bởi 5 doanh của "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành. Đây chính là "Cách, Tả ngũ doanh".

Thực lực
Lực lượng của Cách, Tả ngũ doanh bấy giờ rất đáng kể, tấu sớ của An Huy tuần phủ Trịnh Nhị Dương nói: "Sự giảo hoạt ngang ngược của Cách, Tả không kém gì Hiến, Tháo, lực lượng thiện chiến không chỉ có mấy vạn." Bọn họ chủ yếu cậy vào dãy núi Đại Biệt (sử gọi là vùng núi Anh, Hoắc), triển khai đấu tranh. Nơi này hình thế hiểm yếu, có vị trí chiến lược quan trọng: mặt đông uy hiếp Nam Kinh, hướng đông bắc là Hoàng lăng ở Phượng Dương, mặt tây không xa là khu vực hoạt động của nghĩa quân Trương Hiến Trung, La Nhữ Tài, có thể hô ứng với nhau .

Phương thức tác chiến của Ngũ doanh linh hoạt, cơ động, khiến cho quan quân thường xuyên rơi vào thế bị động. "Hồi, Cách khéo cấu kết với dân địa phương làm gián điệp, sử dụng phần nhiều là những lưu dân làm nghề bói toán, buôn bán" . "Quan binh nhiều thì trốn tránh, ít thì đón đánh. Càn quét nơi núi non thì bất ngờ xông ra cửa Giao (Nguyên văn: Giao quan ), đến khi bày trận nơi đồng bằng thì dựa vào rừng rú rậm rạp" . "Giặc làm chủ, binh ngược lại phải làm khách, nên nhiều lần thất bại" .

Nhà Minh vì bảo vệ Nam Kinh và Phượng Dương, lấy bọn Chu Đại Điển, Sử Khả Pháp tập kết quân đội, tăng cường phòng thủ. Thành ra, bọn họ còn có tác dụng khống chế một bộ phận quan quân, cũng có thể nói là chi viện cho các cánh nghĩa quân khác.

Quá trình
Mùa đông năm Sùng Trinh thứ 13 (1640), trong lúc Dương Tự Xương tập trung binh lực đuổi đánh nghĩa quân Trương Hiến Trung, La Nhữ Tài, triều đình không đủ binh lực đối phó với Cách, Tả ngũ doanh. Giám quân đạo Dương Trác Nhiên đến vùng núi Tiềm Sơn, Thái Hồ, gặp thủ lĩnh 5 doanh, dụ họ tiếp nhận chiêu an. 5 doanh thủ lĩnh đáp rằng: "Bọn ta đều có tài năng hơn đời, triều đình không chịu dùng, nên gặp lúc đói kém mất mùa mới làm cướp. Nếu nhà nước sắp đặt thỏa đáng, sao biết không làm được kẻ sĩ trung nghĩa? Vả bọn tôi nghe Lưu Quốc Năng, Lý Vạn Khánh trước sau đưa hơn 10 doanh về hàng, vì nhà nước mà chết, tận lực làm việc, còn bọn tôi thì không thể sao? Nhưng quân đội của chúng tôi có hơn 10 vạn, sắp đặt ở nơi nào? Chủ tướng là người nào? Tiền lương lấy ở đâu ra? Mà quan tước dành cho bọn tôi như thế nào?"

Dương Trác Nhiên một mặt đáp ứng sẽ báo lên triều đình, một mặt chỉ định vùng núi thuộc phủ Hoàng Châu làm nơi an trí cho Cách, Tả ngũ doanh, lấy tiền lương của Kỳ Thủy , Quảng Tế, Kỳ Châu cấp cho, đặt hiệu là "Dân mới". Đôi bên được một dạo tạm dừng các hành động quân sự.

Năm thứ 14 (1641), Lý Tự Thành và Trương Hiến Trung chiếm được Lạc Dương và Tương Dương, cuộc chiến tranh nông dân chuyển sang giai đoạn cao trào, Cách, Tả ngũ doanh cũng chỉnh đốn cờ trống, bắt đầu chủ động ra đánh. "Khi Tương Dương, Lạc Dương đều phá, Sấm, Hiến hoành hành, Cách, Tả mở rộng cướp bóc. Có chiếu dụ Binh bộ: Cách, Tả cực hại, (phải) quét sạch không đợi nữa, ắt (cần) chia các nơi (mà) hướng dẫn, tiếp đến tiến hành bình định. Nay mệnh Lưu Nguyên Bân ngăn giữ Quang Sơn, Cố Thủy; Lư Cửu Đức khống chế Tiềm Sơn, Thái Hồ; Tống Nhất Hạc cắt đứt Kỳ Châu, Hoàng Châu; Trịnh Nhị Dương đóng giữ Lư Châu; Mưu Văn Thụ đề phòng Phượng Dương, Tứ Châu; Tiền Trung Tuyển bảo hộ Thừa Thiên; Trương Mậu Tước đi lại Toánh Châu, Thọ Châu, Bạc Châu, Túc Châu tra xét công tội; Dương Trác Nhiên chỉ dẫn tìm tiễu; Chu Đại Điển thăng làm Tổng đốc, Tiết chế quan viên các lộ, phủ, trấn tiến binh Anh Sơn, Hoắc Sơn, chuyên trách đốc tiễu" .

Kết cục
Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh có một đạo tiến quân về phía đông, liên tiếp hạ được các huyện Sào, Hàm Sơn, Toàn Tiêu, nhằm thẳng Nam Kinh. Về sau lại cùng nghĩa quân Trương Hiến Trung phối hợp, đánh lấy các châu, huyện Lục An, Hoắc Khâu, Vô Vi, Lư Châu. Tháng 10, Lý Tự Thành và La Nhữ Tài đánh tan cuộc tấn công của Tôn Truyện Đình, ổn định chỗ đứng tại Hà Nam, Cách, Tả ngũ doanh bèn quyết định rời khỏi An Huy, lên Hà Nam ở phía bắc liên kết với Lý – La .

Tháng 3 năm sau (1643), Lý Tự Thành giết Hạ Nhất Long vì có ý định tự lập, sau đó thống nhất chỉ huy, biên chế lại các lực lượng nghĩa quân. Những thủ lĩnh còn lại của Cách, Tả ngũ doanh, trừ Lận Dưỡng Thành có kết cục còn tranh cãi, đều trở thành tướng lãnh của chính quyền nông dân Đại Thuận.

Tham khảo
 Minh sử
 Cố Thành - Minh mạt nông dân chiến tranh sử
 Đái Lạp, Ngô Thù - Hoài Lăng lưu khấu thủy chung lục
 Bành Tôn Di - Bình khấu chí

Chú thích

Khởi nghĩa cuối đời Minh


title: Mã Thủ Ứng

text:
Mã Thủ Ứng (, ? – 1644), còn có tên là Mã Thủ Ngọc, dân tộc Hồi, xước hiệu là Lão Hồi Hồi, người Tuy Đức, Thiểm Tây, một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

Quá trình hoạt động

Buổi đầu khởi nghĩa
Vào đời Minh, người Hồi trải khắp cả nước. Ở các nơi như quê hương châu Tuy Đức của Mã Thủ Ứng và phủ Duyên An thuộc bắc bộ Thiểm Tây, Bình Lương, Khánh Dương thuộc đông bộ Cam Túc đều có khu vực dành cho người Hồi sinh sống. Cuối đời Minh, thiên tai liên tiếp khiến cho nhân dân rơi vào cảnh khốn cùng, lại thêm chính trị bại hoại, quan viên địa phương thúc bách thuế má không tha . Không còn đường sống, người Hồi liên kết với người Hán, tức là "cùng hoang dân hợp đảng" , tiến hành bạo động, phản kháng chính quyền.

Năm Sùng Trinh đầu tiên (1628), Mã Thủ Ứng vốn là binh sĩ biên phòng, dựng cờ nổi dậy, kêu gọi binh, dân không kể Hán, Hồi: "có dân đói, có Trấn binh, có Hồi Di gia nhập" , tổ chức thành một đội quân tinh nhuệ . Ban đầu nghĩa quân hoạt động ở một dải đông bộ Cam Túc và bắc bộ Thiểm Tây.

Tháng 3 năm thứ 3 (1630), ông cùng bọn "Bát kim cương", Vương Tử Thuận vượt Hoàng Hà tiến vào Sơn Tây, phá Tương Lăng, Cát Châu, Thái Bình.

Năm thứ 4 (1631), Mã Thủ Ứng gia nhập liên quân của minh chủ Vương Tự Dụng.

Năm thứ 5 (1632), bọn Mã Thủ Ứng cùng Vương Tự Dụng tiến quân Hà Nam, hoạt động ở Thanh Hóa, Tu Vũ, không lâu sau chuyển vào núi Thái Hành,.

Lưu động tác chiến
Tháng 5 năm thứ 6 (1633), ông cùng bọn "Hỗn thiên vương" soái mấy vạn quân ra khỏi Thái Hành, đông tiến Hà Bắc, uy hiếp các huyện Hàm Đan, Sa Hà. Vương Tự Dụng mất, Cao Nghênh Tường được đề cử làm minh chủ, đưa nghĩa quân vượt Hoàng Hà ở Mẫn Trì sang bờ nam, bất ngờ xông ra tây bộ Hà Nam.

Tháng 3 năm thứ 7 (1634), Mã Thủ Ứng liên kết với bọn "Quá thiên tinh", "Mãn thiên tinh" cả thảy 5 doanh, thần tốc từ tây bộ Hà Nam tiến vào Hồ Bắc, đi qua Tảo Dương, Ba Đông, từ phía tây tiến vào Tứ Xuyên, đánh phá trọng trấn Quỳ Châu thuộc Xuyên Đông. 3 vạn nhân mã của bọn Mã Thủ Ứng lưu lại Tứ Xuyên một thời gian ngắn, là lực lượng nông dân vũ trang tiến vào Tứ Xuyên sớm nhất. Không lâu sau, bọn họ quay lại Hồ Quảng, tạm đồn trú ở bến Hoàng Long thuộc Vân Dương, rồi chuyển vào vùng núi Thương Lạc thuộc nam bộ Thiểm Tây, hợp binh với bọn "Hỗn thế vương" được mấy vạn người, chống lại cuộc vây tiễu của quan quân. Nghĩa quân từng xông vào Quan Trung, đóng trại dài hơn 50 dặm, đánh vỗ mặt Tây An.

Tháng giêng năm thứ 8 (1635), ông là một trong 13 thủ lĩnh nghĩa quân tham dự đại hội Huỳnh Dương. Tháng 8, bọn Mã Thủ Ứng từ Thương Lạc đông tiến Hà Nam, lấy vùng núi Tích Xuyên làm cứ điểm, ở một dải Lư Thị, Vĩnh Ninh, Thiểm Châu, Linh Bảo, Nam Dương thuộc tây bộ Hà Nam kiến trì chống lại quan quân. Tháng 10 năm thứ 8 (1635), ông giả trang thành quan quân, đến Thiểm Châu nói dối là đổi ngựa, thừa cơ đột nhập Quan sương (Quan: cửa ải, Sương: trái nhà), bất ngờ chiếm lấy thành.

Tháng 8 năm thứ 9 (1636), Mã Thủ Ứng đốt Tây quan của phủ Khai Phong. Tại Yên Lăng, Phù Câu thuộc Hà Nam, quan quân của Tả Lương Ngọc đuổi nà ông không tha. Mã Thủ Ứng nhắm hướng Trịnh Châu mà chạy, dụ quan quân vào Giáp Sơn, rồi quay ra vây chặt lấy. Tả Lương Ngọc hết lương lại không có viện quân, từng tuyệt vọng muốn tự sát, sau đó đột vây chạy trốn.

Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là Cách, Tả ngũ doanh hay Hồi, Cách ngũ doanh.

Giai đoạn cao trào
Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng, Mã Thủ Ứng được Lý Tự Thành đặt hiệu "Vĩnh Phụ Doanh Anh Vũ tướng quân " . Sau khi Tự Thành đánh lên Bắc Kinh, để ông lại giữ các nơi Thừa Thiên, Kinh Châu, Lễ Châu, trở thành thế lực một phương, Trương Hiến Trung ở Tứ Xuyên cũng phái người đến giữ quan hệ hữu hảo với ông.

2 năm sau (1644), Mã Thủ Ứng bệnh mất, không kịp nhìn thấy kết cục bi thảm của khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh. Lực lượng của ông tuy không được nhiều sách vở đương thời và sau này nhắc đến nhiều, nhưng chắc chắn không hề tan rã . Trong chiếu thư được phát ra vào tháng 4 năm Thuận Trị thứ 2 (1645) của nhà Thanh nêu rõ: bấy giờ nông dân vũ trang thì ở Tứ Xuyên có Trương Hiến Trung, Hồ Bắc có bọn "Lão Hồi Hồi" vẫn còn kiên trì đấu tranh kháng Thanh .

Đánh giá
Mã Thủ Ứng lấy trí thắng địch, thực hiện phép lưu động tác chiến một cách xuất sắc, chiến dịch Giáp Sơn là điển hình. Triều đình nhà Minh đánh giá ông là một tay "lắm mưu kế lừa lọc"  trong các thủ lĩnh nông dân. Mã Thủ Ứng nhận được sự tín nhiệm của thủ lĩnh các cánh quân khác, thường được đề cử làm "mưu chủ" .

Ông trung thành với lý tưởng của cuộc khởi nghĩa, năm Sùng Trinh thứ 9 (1636) từng giết tổng binh Vương Tiến Trung đến dụ hàng , bị đánh giá là "phản phúc xảo trá, giữ ác không chừa" .

Trong phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh, Mã Thủ Ứng có uy tín cực lớn, chỉ xếp sau Lý Tự Thành, Trương Hiến Trung, ông cũng có mối quan hệ hữu hảo với cả hai nhân vật lớn này. Lý Tự Thành có thể nghi ngờ mà giết chết La Nhữ Tài, người cũng đã từng nhiều lần điều đình xung đột Lý – Trương, nhưng khi đánh lên Bắc Kinh vẫn tín nhiệm để lại hậu phương cho Mã Thủ Ứng.

Tham khảo
 Bạch Thọ Di (chủ biên) - Hồi tộc nhân vật chí
 Kế Lục Kỳ - Minh quý bắc lược
 Cù Cửu Tư - Vạn Lịch vũ công lục
 Đái Lạp (biên soạn), Ngô Thù (san định) - Hoài Lăng lưu khấu thủy chung lục
 Đàm Thiên - Quốc các
 Trịnh Liêm - Dự biến kỷ lược
 Ngô Vĩ Nghiệp - Tuy khấu kỷ lược
 Thanh Thế Tổ thực lục

Chú thích

Khởi nghĩa cuối đời Minh
Người Thiểm Tây
Năm sinh thiếu
Mất năm 1644
Người Hồi


title: Hạ Nhất Long

text:
Hạ Nhất Long (, ? – 1643), xước hiệu là Cách lý nhãn, một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

Quá trình hoạt động
Tháng giêng năm thứ 8 (1635), ông là một trong 13 thủ lĩnh nghĩa quân tham dự đại hội Huỳnh Dương.

Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là Cách, Tả ngũ doanh hay Hồi, Cách ngũ doanh.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng, Hạ Nhất Long tập kích thành Hoắc Khâu, giết tri huyện Tả Tương Thân.

Tháng 3 năm thứ 16 (1643), ông được cho là có ý định tự lập xưng vương, nên bị Lý Tự Thành giết hại. Sau cái chết của ông, nghĩa quân được thống nhất chỉ huy, nhắm đến mục tiêu lớn là kinh thành Bắc Kinh, tức là vương triều nhà Minh.

Tham khảo
 Minh sử

Chú thích

Khởi nghĩa cuối đời Minh
Năm sinh thiếu
Mất năm 1643


title: Hạ Cẩm

text:
Hạ Cẩm (, ? – 1645), xước hiệu là Tả kim vương (có thuyết là Tranh thế vương ), một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

Quá trình hoạt động

Thủ lĩnh nghĩa quân
Tháng giêng năm thứ 8 (1635), ông là một trong 13 thủ lĩnh nghĩa quân tham dự đại hội Huỳnh Dương.

Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là Cách, Tả ngũ doanh hay Hồi, Cách ngũ doanh.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng, Hạ Cẩm tham gia đánh chiếm Nhữ Ninh .

Tướng lãnh Đại Thuận
Tháng 3 năm thứ 16 (1643), Lý Tự Thành giết Hạ Nhất Long, thống nhất chỉ huy, biên chế lại các lực lượng nghĩa quân, nhiệm mệnh Hạ Cẩm làm Chế tướng quân. Sau khi hạ được Đồng Quan, Tây An, Tự Thành phái ông theo bọn Lưu Tông Mẫn, Viên Tông Đệ tây tiến truy kích quan quân của Bạch Quảng Ân, đánh lấy các nơi thuộc Ninh Hạ, Cam Túc, Tây Ninh (nay là Thanh Hải). Bình định xong Cố Nguyên, Ninh Hạ, Tự Thành gọi Tông Mẫn về tham gia đại quân đông chinh, để Hạ Cẩm tiếp tục tây chinh các cứ điểm còn lại của tàn dư nhà Minh ở những nơi xa xôi thuộc Cam Túc, Tây Ninh.

Tháng 11 năm thứ 17 (1644), ông một trận lấy được An Định, huyện Kim mở cửa đầu hàng, nhắm thẳng đến Lan Châu. Bọn Cam Túc tổng binh Mã Hoảng, phó tướng Âu Dương Cổn khuyên Túc vương Chu Thức Hoành đi Cam Châu không được, nên bỏ ông ta mà chạy đến đấy. Ngày 21, người Lan Châu mở cửa đón nghĩa quân vào thành, Thức Hoành trốn ra ngoài thành, bị tổng binh Dương Kỳ bắt nộp cho Hạ Cẩm. Ông ghét lắm, giết cả Thức Hoành và cha con Dương Kỳ. Nghĩa quân tiếp tục tây tiến, 2 vệ Lương Châu (nay là Vũ Uy, Cam Túc), Trang Lãng trước sau đầu hàng.

Tháng 12, nghĩa quân Đại Thuận đạp băng vượt sông, đến dưới thành Cam Châu. Nhân lúc trời đổ tuyết lớn, quân đội nông dân đắp tuyết làm thang trèo lên, binh sĩ giữ thành chịu rét không thấu, oán trách chủ tướng nên không chống lại. Ngày 27, thành vỡ, Cam Túc tuần phủ Lâm Nhật Thụy, tổng binh Mã Hoảng bị bắt và bị giết. Sau đó, các nơi Túc Châu (nay là Tửu Tuyền, Cam Túc) không đánh mà hàng, toàn bộ Cam Túc nằm dưới quyền quản hạt của nghĩa quân Đại Thuận.

Bấy giờ, hàng tướng nhà Minh là Lỗ Văn Bân nhận lệnh tấn công Thanh Hải, đến Tây Ninh bị bọn thổ ti Kỳ Đình Gián, Lỗ Dận Xương đánh bại và giết chết. Hạ Cẩm cất đại quân đến, bọn Kỳ Đình Gián theo kế của tham quân Hồ Liễn Khí, cho người trá hàng làm hướng đạo, đưa nghĩa quân vào ổ mai phục. Hạ Cẩm giết chết Lỗ Dận Xương, tiêu diệt toàn quân của hắn, mất cảnh giác, rơi vào ổ mai phục nên bị hại.

Bộ tướng của ông là Tân Tư Trung lãnh binh hạ được Tây Ninh, bắt sống Kỳ Đình Gián. Lý Tự Thành cho Tư Trung trấn thủ Tây Ninh, tiếp tục bình định Thanh Hải, các thổ ti trước sau quy phụ.

Tham khảo
 Ngô Vĩ Nghiệp – Tuy khấu kỷ lược
 Cố Thành - Minh mạt nông dân chiến tranh sử
 Đái Lạp, Ngô Thù - Hoài Lăng lưu khấu thủy chung lục
 Bành Tôn Di - Bình khấu chí

Chú thích

Khởi nghĩa cuối đời Minh
Năm sinh thiếu
Mất năm 1645


title: Lưu Hi Nghiêu

text:
Lưu Hi Nghiêu (, ? - 1649), xước hiệu là Cải thế vương hay Trị thế vương, một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

Quá trình hoạt động
Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là Cách, Tả ngũ doanh hay Hồi, Cách ngũ doanh.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng.

Sau khi Lý Tự Thành giết chết La Nhữ Tài và Hạ Nhất Long, thống nhất chỉ huy, biên chế lại nghĩa quân, Hi Nghiêu được làm Chế tướng quân. Tự Thành mất, ông tiếp tục tham gia kháng Thanh. Năm Vĩnh Lịch thứ 3 nhà Nam Minh, tức năm Thuận Trị thứ 5 nhà Thanh (1649), Hi Nghiêu và Lưu Phương Lượng tử trận ở Sâm Châu .

Tham khảo
 Ngô Vĩ Nghiệp – Tuy khấu kỷ lược
 Cố Thành - Minh mạt nông dân chiến tranh sử

Chú thích

Khởi nghĩa cuối đời Minh
Năm sinh thiếu
Mất năm 1649


title: Lận Dưỡng Thành

text:
Lận Dưỡng Thành (), người Duyên An, Thiểm Tây, xước hiệu là Tranh thế vương (có thuyết là Tả kim vương ), một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

Quá trình hoạt động
Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là Cách, Tả ngũ doanh hay Hồi, Cách ngũ doanh.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng.

Sau khi Lý Tự Thành giết chết La Nhữ Tài và Hạ Nhất Long, thống nhất chỉ huy, biên chế lại nghĩa quân, Dưỡng Thành được làm Thông Đạt vệ Tả uy vũ tướng quân.

Kết cục
Cho đến nay, kết cục của Lận Dưỡng Thành có 2 luồng ý kiến:

 1. Bị Lý Tự Thành giết:

Minh sử quyển 309, Liệt truyện 197, Lưu Tặc truyện, Lý Tự Thành truyện chép: Cao Nhất Công, Phùng Hùng thủ Tương Dương, Nhiệm Kế Quang thủ Kinh Châu, Lận Dưỡng Thành, Ngưu Vạn Tài thủ Di Lăng, Vương Văn Diệu thủ Lễ Châu, Bạch Vượng thủ An Lục, Tiêu Vân Lâm thủ Kinh Môn, Tạ Ứng Long thủ Hán Xuyên, Chu Phượng Ngô thủ Vạn Vũ Châu. Vì thế bọn giặc ở Hà Nam, Hồ Quảng, Giang Bắc không ai không nghe lệnh. Tự Thành đã giết Nhữ Tài, Nhất Long, lại tập kích giết chết Dưỡng Thành, đoạt quân đội của Thủ Ứng, tấn công giết chết Viên Thì Trung ở huyện Kỷ.

Bành Tôn Di - Bình khấu chí chép: cuối ngày 10 tháng 3, trong tiệc rượu giết Cách, Tả… Tào, Hồi khiếp sợ không dám động. "Cách lý nhãn" tên là Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" tên là Lận Dưỡng Thành.

 2. Sau khi Lý Tự Thành chết thì liên kết Nam Minh kháng Thanh, không rõ kết cục:

Minh sử quyển 280, Liệt truyện 168, Hà Đằng Giao truyện chép: Đằng Giao mở cửa thành phủ dụ, bày tiệc say sưa, rồi khao thưởng trâu rượu. (Hác) Diêu Kỳ bèn triệu tập bọn Viên Tông Đệ, Lận Dưỡng Thành, Ngưu Hữu Dũng soái nghĩa quân theo về. Binh lực của Đằng Giao tăng lên hơn 10 vạn, uy danh vang dội.

Tham khảo
 Minh sử
 Đái Lạp, Ngô Thù - Hoài Lăng lưu khấu thủy chung lục
 Bành Tôn Di - Bình khấu chí

Chú thích

Khởi nghĩa cuối đời Minh
Người Thiểm Tây
Năm sinh thiếu
Năm mất thiếu


title: Trận Fornovo

text:
Trận chiến Fornovo đã diễn ra cách 30 km (19 dặm) về phía tây nam của thành phố Parma vào ngày 06 tháng 7 năm 1495. Trận chiến này giúp Liên minh Venice đã có thể tạm thời đánh đuổi quân Pháp ra khỏi bán đảo Italia. Đó là trận đánh lớn đầu tiên của cuộc chiến tranh Ý.

Chú thích

Tham khảo
;

LIên kết ngoài
Battle of Fornovo animated battle map  by Jonathan Webb

Lịch sử Ý
Lịch sử Pháp


title: Chumpol Silpa-archa

text:
Chumpol Silpa-archa (tiếng Thái: ชุมพล ศิลปอาชา; sinh ngày 06 tháng 6 năm 1940 - mất ngày 21 tháng 1 năm 2013) là phó thủ tướng Thái Lan kiêm Bộ trưởng Du lịch và Thể thao Thái Lan.

Tiểu sử
Chumpol Silpa-archa là em trai của cựu Thủ tướng Banharn Silpa-archa hiện là trưởng ban cố vấn của Đảng Chart Thai Pattana, ông tham gia hoạt động chính trị và đã phấn đấu trở thành lãnh đạo của đảng Chartthai Pattana một thành viên trong liên minh cầm quyền của Thủ tướng Yingluck Shinawatra.

Ông giữ chức Bộ trưởng Du lịch và Giao thông Thái Lan từ thời chính phủ của Thủ tướng Abhisit Vejjajiva và ông là người duy nhất được chính phủ của bà Yingluck Shinawatra trọng dụng. Ông được đề bạt lên chức phó thủ tướng sau khi chính phủ Thái Lan cải tổ nội các năm 2012.

Cái chết
Ngày 21 tháng 1 năm 2013, Chumpol Silpa-archa đột ngột qua đời tại một bệnh viện ở Bangkok với nguyên nhân là do bị nhồi máu cơ tim và từ trần hưởng thọ 72 tuổi. Trước khi ông chết khoảng một tuần, anh trai của ông, cho biết sức khỏe của ông vẫn ổn định, có thể giao tiếp bằng ánh mắt và cử động ngón tay.

Tham khảo
 Phó Thủ tướng Thái Lan đột tử

Tham khảo

Phó thủ tướng Thái Lan
Bộ trưởng Du lịch và Thể thao Thái Lan
Bộ trưởng Giáo dục Thái Lan
Bộ trưởng Thái Lan