title: Vickers Wellington

text:
Vickers Wellington là một loại máy bay ném bom hạng trung tầm xa hai động cơ của Anh, được thiết kế vào giữa thập niên 1930 tại Brooklands ở Weybridge, Surrey, bởi kỹ sư thiết kế trưởng của hãng Vickers-Armstrongs là R. K. Pierson thực hiện. Nó được sử dụng rộng rãi làm máy bay ném bom bay đêm vào thời kỳ đầu của Chiến tranh thế giới II, trước khi bị thay thế bởi các loại máy bay ném bom hạng nặng 4 động cơ như Avro Lancaster. Wellington tiếp tục được sử dụng cho đến hết chiến tranh với các vai trò khác nhau, đặc biệt là làm máy bay chống ngầm. Nó là máy bay ném bom duy nhất của Anh được chế tạo mà hoạt động đến hết chiến tranh. Wellington là một trong hai máy bay ném bom được đặt tên theo Quận công Wellington, chiếc kia là Vickers Wellesley.

Biến thể

Biến thể ném bom

Type 271 Mẫu thử máy bay ném bom Wellington.

Type 285 Wellington Mark I Một mẫu thử tiền sản xuất. Lắp 2 động cơ Bristol Pegasus X.

Type 290 Wellington Mark I Phiên bản sản xuất đầu tiên. Lắp 2 động cơ 1,000 hp (750 kW) Bristol Pegasus XVIII. Có tháp súng Vickers, 183 chiếc chế tạo tại Weybridge và Chester.

Type 408 Wellington Mark IA

Type 416 Wellington Mark IC

Type 406 Wellington Mark II

Type 417 Wellington B Mark III

Type 424 Wellington B Mark IV

Type 442 Wellington B Mark VI

Type 440 Wellington B Mark X

Biến thể cho Bộ tư lệnh bờ biển
Type 429 Wellington GR Mark VIII

Type 458 Wellington GR Mark XI

Type 455 Wellington GR Mark XII

Type 466 Wellington GR Mark XIII

Type 467 Wellington GR Mark XIV

Biến thể vận tải
Wellington C Mark XV

Wellington C Mark XVI

Biến thể huấn luyện
Type 487 Wellington T Mark XVII

Type 490 Wellington T Mark XVIII

Wellington T Mark XIX

Type 619 Wellington T Mark X

Biến thể hoán cải và thử nghiệm
Mẫu thử Type 298 Wellington Mark II

Mẫu thử Type 299 Wellington Mark III

Mẫu thử Type 410 Wellington Mark IV

Type 416 Wellington (II)

Type 418 Wellington DWI Mark I

Type 419 Wellington DWI Mark II

Type 407 và Type 421 Wellington Mark V

Wellington Mark VI

Type 449 Wellington Mark VIG

Wellington Mark VII

Type 435 Wellington Mark IC

Type 437 Wellington Mark IX

Type 439 Wellington Mark II

Type 443 Wellington Mark V

Type 445 Wellington (I)

Type 454 và Type 459 Wellington Mark IX

Type 470 và Type 486 Wellington

Type 478 Wellington Mark X

Type 602 Wellington Mark X

Wellington Mark III

Quốc gia sử dụng

Tính năng kỹ chiến thuật (Wellington Mark IC)

Vickers Aircraft since 1908

Đặc điểm riêng
Tổ lái: 6
Chiều dài: 64 ft 7 in (19,69 m)
Sải cánh: 86 ft 2 in (26,27 m)
Chiều cao: 17 ft 5 in (5,31 m)
Diện tích cánh: 840 ft² (78,1 m²)
Trọng lượng rỗng: 18.556 lb (8.435 kg)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 28.500 lb (12.955 kg)
Động cơ: 2 × Bristol Pegasus Mark XVIII, 1.050 hp (783 kW) mỗi chiếc

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 235 mph (378 km/h)
Tầm bay: 2.550 mi (2.217 nmi, 4.106 km)
Trần bay: 18.000 ft (5.490 m)
Vận tốc lên cao: 1.120 ft/phút (5,7 m/s)
Lực nâng của cánh: 34 lb/ft² (168 kg/m²)
Lực đẩy/trọng lượng: 0,08 hp/lb (0,13 kW/kg)

Vũ khí
 6-8 súng máy Browning.303
 4.500 lb (2.041 kg) bom

Xem thêm

Tham khảo

Ghi chú

Tài liệu

 Andrews, C.F. The Vickers Wellington I & II (Aircraft in Profile 125). Leatherhead, Surrey: Profile Publications Ltd., 1970, First edition 1967. No ISBN.
 Andrews, C.F and E.B. Morgan. Vickers Aircraft since 1908. London: Putnam, 1988. ISBN 0-85177-815-1.
 Bowman, Martin. Wellington, The Geodetic Giant. Shrewsbury, UK: Airlife Publishing Ltd., 1989. ISBN 1-85310-076-5.
 Bowyer, Chaz. Wellington at War. Shepperton, Surrey: Ian Allan Ltd., 1982. ISBN 0-7110-1220-2.
 Bowyer, Chaz. Wellington Bomber. London: William Kimber & Co Ltd., 1986. ISBN 0-7183-0619-8.
 Cooksley, Peter G. Wellington, Mainstay of Bomber Command. Wellingborough, Northhamptonshire: Patrick Stephens Ltd., 1987. ISBN 0-85059-851-6.
 Crosby, Francis. The World Encyclopedia of Bombers. London: Anness Publishing Ltd., 2007. ISBN 1-84477-511-9.
 Delve, Ken. Vickers Armstrong Wellington. Ramsbury, Wiltshire, UK: The Crowood Press Ltd., 1998. ISBN 1-86126-109-8.
 Flintham, V. Air Wars and Aircraft: A Detailed Record of Air Combat, 1945 to the Present. New York: Facts on File, 1990. ISBN 0-8160-2356-5.
 Gilman J.D. and J. Clive. KG 200. London: Pan Books Ltd., 1978. ISBN 0-85177-819-4.</ref>
 Hall, Alan W. Vickers Wellington, Warpaint Series No. 10. Husborne Crawley, Berfordshire: Hall Park Books Ltd., 1997. No ISBN.
 Jackson, Robert. Britain's Greatest Aircraft. Barnsley, UK: Pen & Sword Books Ltd., 2007. ISBN 978-1-84415-383-1.
 Lihou, Maurice. Out of the Italian Night: Wellington Bomber Operations 1944-45. Shrewsbury, UK: Airlife Publishing Ltd., 2003. ISBN 1-84037-405-5.
 Lumsden, Alec. Wellington Special. Shepperton, Surrey: Ian Allan Ltd., 1974. ISBN 0-7110-0527-3.
 Mackay, Ron. Wellington in Action, Aircraft Number 76. Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, Inc., 1986. ISBN 0-89747-183-0.
 Murray, Dr. Iain Bouncing-Bomb Man: The Science of Sir Barnes Wallis. Haynes. ISBN 978-1-84425-588-7.
 Ovčáčík, Michal and Karel Susa. Vickers-Armstrongs Wellington Medium Bomber variants. Prague, Czech Republic: 4+ Publications, 2003. ISBN 80-902559-7-3.
 Richards, Denis. The Hardest Victory: RAF Bomber Command in the Second World War. London: Coronet Books, 1995. ISBN 0-340-61720-9.
 Richards, Denis. Royal Air Force 1939–1945: Volume I The Fight at Odds. London: HMSO, 1953.
 Tarring, Trevor and Mark Joseland. Archie Frazer-Nash.. Engineer. London: The Frazer Nash Archives, 2011. ISBN 978-0-9570351-0-2.

Liên kết ngoài

Wellington Bomber Crews and Their Experiences
A Polish Wellington bomber pilot recalls his war
Cover Illustration  August 1940 Popular Mechanics

Wellington
Máy bay quân sự Anh thập niên 1930
Máy bay vận tải quân sự Anh 1930–1939
Máy bay tuần tra Anh 1930–1939
Máy bay chống tàu ngầm Anh 1930–1939
Máy bay chiến đấu
Máy bay ném bom
Máy bay vận tải
Máy bay huấn luyện
Máy bay tuần tra
Máy bay chống tàu ngầm
Máy bay hai động cơ cánh quạt
Máy bay cánh dưới


title: Yermolayev Yer-2

text:
Yermolayev Yer-2 là một loại máy bay ném bom hạng trung tầm xa của Liên Xô trong Chiến tranh thế giới II. Nó được phát triển từ mẫu thử máy bay dân dụng chở khách Bartini Stal-7 trước chiến tranh. Nó được sử dụng để ném bom Berlin từ căn cứ tại Estonia sau Chiến dịch Barbarossa năm 1941. Công việc sản xuất chấm dứt vào tháng 8-1941 để nhà máy tập trung vào chế tạo loại máy bay cường kích có độ ưu tiên cao hơn là Ilyushin Il-2, nhưng nó lại được tái khởi động vào cuối năm 1943 với các động cơ máy bay dùng nhiên liệu diesel Charomskiy ACh-30B mới, hiệu quả sử dụng nhiên liệu cao hơn.

Lịch sử hoạt động
Yer-2 không phục vụ trong phi đội khi Đức xâm lược vào ngày 22 tháng 6 năm 1941, nhưng trung đoàn ném bom tầm xa 420 và 421 (tiếng Nga: Dahl'niy Bombardirovchnyy Aviapolk-DBAP)đã được thành lập ngay sau đó.Tuy nhiên không phải bất kỳ trung đoàn bay nhiệm vụ hoạt động cho đến khi sau này trong mùa hè. Vào tối ngày 10 tháng 8 những chiếc Yer-2 của DBAP 420, kèm theo Petlyakov Pe-8 của DBAP 432, cố gắng đánh bom Berlin từ sân bay Pushkino gần Leningrad. Sân bay quá ngắn để chứa đầy đủ những chiếc Yer-2, nhưng đã có 3 máy bay dẫn đầu cất cánh. 2 chiếc đánh bom Berlin hoặc ngoại ô của nó, nhưng chỉ có một chiếc trở lại thành công; chiếc khác bị bắn rơi bởi những chiếc Polikarpov I-16 của quân ta khi nó trở lại không phận của Liên Xô và các máy bay thứ ba bị mất tích. Ba phi hành đoàn từ DBAP 420 ném bom Königsberg trong đêm 28-29 tháng 8 và ngày 30 Tháng Tám - 1 tháng 9 từ sân bay Ramenskoye, phía đông nam Moscow.

01 Tháng 10 1941 63 chiếc Yer-2 phục vụ, nhưng chỉ có 34 chiếc hoạt động. Trung đoàn 420th DBAP đã bay 154 phi vụ vào đầu tháng 11 và đã mất ba mươi máy bay hoặc bốn mươi của mình. Hơn một nửa trong số này (19 chiếc) là do thua không chiến. Thiệt hại ước tính rất cao so với mùa thu và mùa đông khi họ không phù hợp cam kết đối với các mục tiêu tiền tuyến chiến thuật của Đức trong trận Moscow ở độ cao thấp và chỉ có mười hai chiếc đã phục vụ trên 18 Tháng ba năm 1942. Vào ngày 4 tháng 8 năm 1942 trung đoàn DBAP 747 chỉ có mười chiếc Yer-2 và nó đã được cam kết một thời gian ngắn trong trận Stalingrad. Những người sống sót đã bay, mặc dù suy giảm con số, cho đến tháng 8 năm 1943 khi những chiếc máy bay cuối cùng đã được chuyển đến các trường của Bộ đội 2 DBAP và DBAP 747.

Các Yer-2 đã được sản xuất lại vào cuối năm 1943, nhưng không ai trong số các máy bay ném bom mới đã được ban hành để chống lại các đơn vị vào 1 tháng 6 năm 1944. Tuy nhiên 42 chiếc phục vụ vào ngày 1 tháng 1 năm 1945 và 101 chiếc vào ngày 10 tháng 5 năm 1945 sau khi chiến tranh kết thúc. Các nhiệm vụ chiến đấu đầu tiên được thực hiện bởi Yer-2 sau khi trở lại sản xuất là một cuộc đột kích vào Königsberg vào 07 tháng 4 năm 1945 bởi các máy bay ném bom thuộc Trung đoàn không quân 327 và 329 (Tiếng Nga: Bombardirovchnyy Aviatsionyy Polk). Nó vẫn phục vụ với các đơn vị không quân tầm xa cho đến khi được thay thế bằng máy bay ném bom bốn động cơ như Tupolev Tu-4 vào cuối năm 1940.

Biến thể
DB-240
Hai mẫu thử của Yer-2 với động cơ 1,050 hp M-105.
Yer-2
Phiên bản sản xuất với 2 động cơ M-105, 128 chiếc.
Yer-2/AM-37
1 máy bay lắp thử hai mẫu thử động cơ 1,380 hp Mikulin AM-37.
Yer-2/M-40F
Phiên bản sử dụng động cơ diesel đầu tiên, sửa đổi lại cánh. Một chuyển đổi với hai động cơ diesel 1.500 hp Charomskiy M-40F.
Yer-2/ACh-30B
Phiên bản sản xuất với động cơ diesel, hiệu suất hoạt động tuyệt vời mặc dù độ tin cậy kém của động cơ Charomskiy ACh-30B. Tầm hoạt động được tăng lên 1.500 km từ phiên bản với động cơ M-105.
Yer-2ON
Yer-2N
Yer-2/MB-100
Yer-4
Phiên bản cuối cùng của loạt Yer-2 là một máy bay sản xuất năm 1941 với động cơ ACh-30BF được đặt lại tên là Yer-4. Nó có sải cánh lớn hơn một chút, tăng trọng lượng cất cánh và cải thiện trang bị vũ khí. Nguyên mẫu đã được thử nghiệm vào tháng 12 năm 1943, nhưng không được đưa vào sản xuất.

Quốc gia sử dụng

 VVS (—Không quân Liên Xô)
ADD (—Không quân tầm xa)

Tính năng kỹ chiến thuật (Yer-2/ACh-30B)

Gunston, Bill. Encyclopedia of Russian Aircraft 1875–1995, p. 503

Đặc điểm riêng
Tổ lái: 4
Chiều dài: 16,42 m (53 ft 10½ in)
Sải cánh: 23 m (75 ft 5½ in)
Chiều cao: 4,82 m (15 ft 10 in)
Diện tích cánh: 79 m2 (850 ft2)
Trọng lượng rỗng: 10.455 kg (23.049 lb)
Trọng lượng có tải: 18.580 kg (40.961 lb)
Động cơ: 2 × Charomskiy ACh-30B, 1.118 kW (1.500 hp) mỗi chiếc

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 420 km/h (261 mph)
Tầm bay: 5.500 km (3.418 dặm)
Trần bay: 7.200 m (23.620 ft)

Vũ khí
 2 súng máy UBT 12,7 mm
 1 pháo ShVAK 20 mm
 5.000 kg (11.023 lb) bom

Xem thêm

Tham khảo

Ghi chú

Tài liệu

Liên kết ngoài
 Short article on the Yer-2
 Drawing of the Yer-2, among others
 Yer-2 on aviation.ru
 Long article on the development history

Yer-2
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1940
Máy bay chiến đấu
Máy bay ném bom
Máy bay cánh dưới
Máy bay hai động cơ cánh quạt


title: Tương lai

text:
Tương lai mô tả khoảng thời gian nối tiếp và là kết quả của hiện tại, trái ngược quá khứ. Đối với thời gian như là một góc độ nhận thức tuyến tính, tương lai là phần thời gian của những sự kiện hiện chưa phát sinh, chưa xảy ra. Có thể nói tương lai là ngày mai, mai mốt,...Tương lai còn được hiểu là khái niệm về thời gian sau này, khi mà trình độ khoa học kĩ thuật của con người đã đạt đến mức tối đa.

Triết học

Tâm lý học

Tôn giáo

Vật lý học

Định nghĩa tương lai với con người

Tương Lai chiếm một vị trí quan trọng trong ngành triết học. Có khả năng có thể cho cuộc tranh luận là: bộ não tiến hóa của con người, một phần lớn nhất của sự tiến hóa là khả năng dự đoán trong tương lai cụ thể là: trừu tượng, trí tưởng tượng, logic và cảm nhận. Trí tưởng tượng cho phép chúng ta quyết định các điều kiện, cho phép thấy dường như hợp lý trong mô hình (và do đó suy giảm nguy cơ xảy ra). Hợp lý luận cho phép mọi người để dự đoán hành động, kết quả tất yếu của tình hình, và do đó cung cấp thông tin hữu ích cho các sự kiện trong tương lai.

Đọc thêm

Quá khứ
Hiện tại
Thời gian

Tham khảo

Liên kết ngoài


title: Game thủ

text:
Game thủ (tiếng Anh: gamer) là thuật ngữ chỉ chung đến những người chơi các trò chơi mang tính tương tác (interactive games), phổ biến nhất là về trò chơi điện tử, mặc dù "trò chơi" ở đây có nghĩa rất rộng, còn có các hình thức khác, chẳng hạn như các trò chơi trên bàn (boardgame), chơi bằng thẻ bài hoặc thậm chí là cả thể thao (ở một số quốc gia, như Vương quốc Anh, thuật ngữ "chơi trò chơi" cũng đề cập đến cả cờ bạc hợp pháp). Có rất nhiều cộng đồng game thủ phổ rộng khắp thế giới. Kể từ khi Internet phát triển mạnh, thì các cộng đồng của các game thủ càng trở nên phổ biến thông qua các diễn đàn và các nền tảng mạng xã hội như Facebook, YouTube, và Twitch.

Khái quát

Ở Mỹ, tuổi trung bình của một người chơi game là 30 tuổi và đã chơi trò chơi điện tử hơn 12 năm. Tại Anh vào năm 2007, con số ấy là khoảng 23 tuổi và đã chơi trò chơi điện tử trong hơn 10 năm, thậm chí là dành khoảng 11 tiếng một tuần để chơi. Theo Trung tâm Nghiên cứu của người Do Thái, 49% phần trăm người lớn đều đã chơi một trò chơi điện tử tại thời điểm nào đó trong cuộc đời. Người chơi điện tử thường được phân chia giữa nam và nữ, nam giới thì chiếm số đông hơn theo định nghĩa của một "Gamer".

Nữ game thủ/Cô gái chơi game (Girl Gamer)

Một nữ game thủ / cô gái chơi game dùng để chỉ đến bất kỳ nữ giới nào thường xuyên chơi trò chơi điện tử. Theo một nghiên cứu do Hiệp hội Phần mềm Giải trí tiến hành năm 2009, 40% số người chơi trò chơi là phụ nữ và phụ nữ từ 18 tuổi trở lên chiếm 34% tổng số game thủ. Ngoài ra, tỷ lệ phụ nữ chơi game online (Trò chơi nhiều người chơi) đã tăng lên đến 43%, tăng thêm 4% so với năm 2004. Nghiên cứu tương tự cho thấy 48% người mua game là phụ nữ. Cách sử dụng từ "girl gamer" vẫn còn đang gây tranh cãi. Một số nhà phê bình tin rằng không có định nghĩa chính xác để nói về một gamer nữ.

Người đồng tính chơi game (Gaymer)
Gaymer hoặc người đồng tính chơi game là thuật ngữ dùng để chỉ nhóm người nhận mình là LGBT (người đồng tính) và bày tỏ thói quen chơi trò chơi điện tử. Việc tham gia các trò chơi điện tử cho thấy là làm giảm bớt sự "cô lập" đến với cộng đồng người đồng tính từ chính họ và xã hội. Họ cũng tin rằng khi tỉ lệ người đồng tính chơi trò chơi điện tử gia tăng, sẽ góp phần tạo sự bình thường hoá với cộng đồng.

Phân loại

Thông thường các phương tiện truyền thông trò chơi, các nhà phân tích ngành công nghiệp game phân chia các game thủ thành nhiều cấp độ khác nhau. Các loại này đôi khi được phân chia theo mức độ cống hiến đến cho sản phẩm trong trò chơi đó, đôi khi chỉ đơn thuần là mức độ chơi game, và đôi khi là sự kết hợp của những yếu tố đó. Không có sự nhất trí chung về các định nghĩa của các loại này, mặc dù đã có nhiều nỗ lực để thống nhất trong ngôn từ.
Tổng quan thì có các yếu tố chung sau:
 Newbie: " Newbie ", (thường được rút gọn thành "noob", "n00b", hay "newb") là một từ lóng để chỉ đến một người mới biết đến, mới bắt đầu làm quen đến về việc chơi một trò chơi nhất định nào đó nói chung.
 Casual Gamer: tạm hiểu là "người chơi game thông thường", thuật ngữ thường được sử dụng cho những game thủ chủ yếu chơi các trò chơi bình thường. Người chơi này thường chơi các trò chơi được thiết kế dễ chơi, hoặc chơi các trò chơi với một cường độ chậm hơn so với các game thủ chuyên nghiệp. Các loại trò chơi mà những người này chơi cũng khác nhau, và hiếm khi sở hữu một máy chơi game chuyên dụng. Số lượng game thủ ở loại này chia làm nhiều lứa tuổi, giới tính. Thậm chí nếu theo định nghĩa chính xác của "game" thì kể cả người tham gia các trò chơi thể chất cũng tính vào loại này.
 Core Gamer: "người chơi chính" là những người chơi có mức độ quan tâm đến game nhiều hơn nhiều so với các game thủ thông thường và có nhiều khả năng chơi các loại trò chơi khác nhau nhưng không quan tâm đến áp lực thời gian và cảm giác cạnh tranh thắng thua như một Hardcore Gamer. Nói cách khác một Newbie khi gia tăng nhiều mức độ quan tâm của họ đến trò chơi, chơi trong thời gian dài như một thói quen nhất định thì họ là một Core Gamer. Những người chơi này không nhất thiết là có máy chơi game chuyên dụng. Lực lượng người chơi này là mục tiêu chính được các nhà phát triển game nhắm đến, bởi họ cũng chiếm đông đảo trong cộng đồng game thủ chơi trò chơi điện tử. Chủ tịch Nintendo, ông Satoru Iwata, tuyên bố họ đã thiết kế Wii U để phục vụ cho các game thủ này, những người đang ở giữa mức Casual và Hardcore.
 Hardcore Gamer: "người chơi chuyên nghiệp" chỉ đến những người đã đạt đỉnh cao trong việc quan tâm đến chơi trò chơi điện tử, gần như đã trở thành một phần trong cuộc sống của họ. Do một mức độ lớn trong việc quan tâm đến chơi game, họ cũng thường có những kĩ năng chơi game tốt, họ chơi game nhấn mạnh đến áp lực thời gian (speedrun), cách thức chơi tinh vi, sự phức tạp khi chơi, luôn theo dõi đầy đủ thông tin về game và theo sát sự phát triển của phần cứng, phần mềm; những người chơi này thường luôn nâng cấp bộ máy chơi game của mình theo kịp với thời đại. Các phân loại trên cũng chỉ mang tính chất tương đối, một số game thủ của các loại có thể không mang toàn bộ các đặc điểm trên.

Game thủ chuyên nghiệp (Professional Gamer)
Các game thủ chuyên nghiệp thường chơi trò chơi điện tử vì mục đích kiếm tiền hoặc để săn các giải thưởng chơi game. Họ thường là những người chơi game có kĩ năng tốt hoặc xuất sắc. Những người như vậy thường nghiên cứu kỹ lưỡng trò chơi để làm chủ nó và thường chơi trong các cuộc thi thể thao điện tử (eSports) chẳng hạn như Liên minh Huyền Thoại, DOTA 2,... Một gamer chuyên nghiệp cũng có thể là một loại game thủ khác, chẳng hạn như Hardcore Gamer, nếu anh ta đáp ứng các tiêu chí bổ sung cho loại game thủ đó. Tại các quốc gia Châu Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Trung Quốc, các đội tuyển game thủ chuyên nghiệp được tài trợ bởi các công ty lớn và có thể kiếm được hơn 100.000 đô la Mỹ một năm. Năm 2006, Major League Gaming đã ký hợp đồng với một nhóm người chơi Halo 2 bao gồm Tom "Tsquared" Taylor và các thành viên của Team Final Boss với số tiền $ 250,000 đô la Mỹ.

Retrogamer
Là một gamer thích chơi, và thường xuyên thu thập đủ các trò chơi retro, trò chơi điện tử sử dụng đồng xu (arcade). Có thể coi họ là những game thủ cổ điển hoặc game thủ thế hệ cũ, những thuật ngữ phổ biến ở Hoa Kỳ. Các trò chơi này được chơi trên những phần cứng thời kì đầu, những thời điểm mà công nghiệp game mới nổi lên.

Phân loại khác
Có một số phân loại khác về các game thủ dựa trên sở thích của họ về trò chơi đó:
 Achievers, những người chơi này thích đạt được tất cả thành tích trong game, hoàn thành tất cả nhiệm vụ (cả nhiệm vụ chính đến nhiệm vụ phụ), thông số trong game, thu thập tất cả các phần thưởng, danh hiệu. Nói cách khác là "phá đảo" toàn bộ game.
 Explorers, những người chơi này thích khám phá tất cả các khía cạnh của trò chơi, bao gồm các khu vực ẩn và những bí mật trong game, nghiên cứu về cơ chế của game. Những người này là những người chuyên đi tìm Easter Eggs, tìm hiểu, ít quan tâm tới việc hoàn thành game.
 Socializers, những người thích chơi trò chơi vì khía cạnh xã hội, muốn chia sẻ việc chơi trò chơi với mọi người, điển hình là các YouTuber, những người livestream khi chơi game...
 Beaters, những người chơi game thích cạnh tranh với những người chơi khác, nhấn mạnh đến việc thắng thua.
Ngoài ra việc phân loại game thủ còn chia ra nhiều phân loại khác dựa trên quy tắc chơi game của họ, cách thức xây dựng lối chơi, phản ứng của họ khi chơi game.

Clan (Guild)
Một đặc tính khác của các game thủ đó là việc thành lập các clan (guild, group), thường là một nhóm các người chơi được hình thành, thường là dưới sự "lãnh đạo" không chính thức của một cá nhân hay nhóm người nào đó (Admin - quản trị viên). Các clan thường được tạo ra bởi các game thủ có cùng sở thích; các nhóm này kết nối các hội viên thành một cộng đồng "ngoại tuyến", giúp xóa đi các rào cản về địa lý, văn hoá. Một số nhóm chỉ bao gồm các game thủ chuyên nghiệp, những người tham gia giải đấu game; nhưng hầu hết các nhóm này được thành lập ra đơn thuần là gồm những nhóm người chơi có cùng sở thích, hỗ trợ lẫn nhau trong việc chơi, tìm hiểu game.

Người chơi

Việc chơi game thường gắn liền với con trai, nhưng sự đa dạng đối tượng chơi game ngày càng tăng theo thời gian, đặc biệt ngày nay là phụ nữ. Nhiều nhà phát triển game ngày nay đều nỗ lực tìm cách tối ưu các trò chơi của họ từ máy tính, điện thoại, console... để có thể phù hợp với nhiều thể loại đối tượng. Thị trường game dễ tiếp cận với nhiều loại đối tượng nhất là điện thoại thông minh, vì khác với máy tính cá nhân, console, điện thoại thông minh dễ sử dụng hơn, tiện lợi hơn và cũng đa dụng, ngày càng phát triển rộng thành một xu hướng cho nên game cũng dễ tiếp cận đến hơn.

Trong khi 48% phụ nữ ở Hoa Kỳ nói họ đã từng chơi trò chơi điện tử trong đời, thì trong số đó chỉ có 6% tự nhận là game thủ, trong khi ở nam giới thì con số đó là 15%. Tuy nhiên, tỷ lệ này đã tăng lên 9% ở phụ nữ tuổi từ 18-29. Chỉ có 4% trong số những người từ 50 tuổi trở lên tự nhận mình là game thủ.

Tham khảo

Thuật ngữ trò chơi điện tử


title: Histidin

text:
Histidin (viết tắt là His hoặc H) là một α-amino acid có một nhóm chức imidazole. Nó là một trong 22 amino acid sinh protein. Các codon của nó là CAU và CAC. Histidin được phân lập lần đầu tiên bởi thầy thuốc người Đức Albrecht Kossel vào năm 1896. Histidin là một amino acid thiết yếu trong cơ thể người và các loài động vật có vú khác. Lúc đầu người ta cho rằng histidin chỉ thiết yếu đối với trẻ sơ sinh, nhưng các nghiên cứu về sau cho thấy nó cũng thiết yếu đối với người lớn.

Tính chất hóa học
Nhánh bên imidazole của histidin có pKa xấp xỉ 6,0, và toàn bộ phân tử amino acid có pKa bằng 6,5. Điều đó có nghĩa là, tại các giá trị pH sinh lý tương đương, các sự thay đổi pH tương đối nhỏ sẽ làm thay đổi điện tích trung bình của phân tử amino acid. Khi pH dưới 6, nhân imidazole gần như bị proton hóa hoàn toàn theo phương trình Henderson–Hasselbalch. Khi bị proton hóa, nhân imidazole sẽ mang hai liên kết NH và mang điện tích dương. Điện tích dương được phân bố đều trên cả hai nguyên tử nitơ và phân tử có thể được biểu diễn dưới dang hai cấu trúc cộng hưởng tương đương.

Tính thơm
Nhân imidazole histidin có tính thơm ở mọi giá trị pH. Nó chứa sáu electron pi: bốn electron từ hai liên kết đôi và hai electron từ một nguyên tử nitơ đơn cặp. Nó có thể tạo ra phản ứng tương tác pi, nhưng phản ứng khá phức tạp do phân tử mang điện tích dương.  Cả hai trạng thái đều không hấp thụ bước sóng 280 nm, nhưng đối với các bước sóng bé hơn thì nó hấp thụ nhiều hơn các amino acid khác.

Hóa sinh
Nhán bên imidazole của histidin là một phối tử phổ biến trong các metalloprotein và là một phần trong các vùng xúc tác của một vài enzym. Trong các bộ ba xúc tác, nguyên tử nitơ base của histidin lấy một proton từ serin, threonin, hoặc cystein để hoạt hóa nó thành một chất ái nhân. Trong kênh vận chuyển proton histidin, histidin được dùng làm chất vận chuyển nhanh proton, bằng cách histidin lấy một proton nhờ nguyên tử nitơ base để tạo ra một chất trung gian mang điện tích dương, rồi sau đó dùng một phân tử khác, một chất đệm, để lấy proton từ nguyên tử nitơ axit của nó. Trong enzym carbonic anhydrase, một kênh vận chuyển proton histidin được dùng để vẩn chuyển nhanh proton ra khỏi một phân tử nước được gắn với kẽm để nhanh chóng kích hoạt dạng hoạt động của enzym. Histidin cũng quan trọng trong vòng xoắn E và F của hemoglobin. Histidin giúp làm bền oxyhemoglobin và tăng phân giải hemoglobin gắn với CO. Do đó, liên kết giữa carbon monoxid với hemoglobin chỉ mạnh hơn gấp 200 lần, so với 20.000 lần nếu CO liên kết với hem tự do.

Cộng hưởng từ nguyên tử
Theo như dự đoán, độ dời hóa học  15N của các nguyên tử nitơ không thể phân biệt được (khoảng 200 ppm). Khi pH tăng đến xấp xỉ 8, sự proton hóa của nhân imidazole biến mất. Proton còn lại của nhóm imidazole trung tính bây giờ có thể tồn tại trên một trong hai nguyên tử nitơ, tạo nên đồng phân tautome N-1 hoặc N-3. Cộng hưởng từ hạt nhân cho thấy độ dời hóa học của N-1 giảm nhẹ, trong khi đó độ dời hóa học của N-3 giảm mạnh (190 so với 145 ppm). Điều này có nghĩa rằng dạng tautome N-1-H chiếm ưu thế, có thể do liên kết hydro được tạo nên với nhóm amoni gần đó.

Chuyển hóa
Histidin là tiền chất trong sinh tổng hợp của histamin và carnosin.

Enzym histidin amonia-lyase chuyển hóa histidin thành amonia và axit urocanic. Sự thiếu hụt enzym này dẫn đến một rối loạn chuyển hóa hiếm gặp là histidin huyết. Trong Actinobacteria và các loại nấm dạng chỉ, như Neurospora crassa, histidin có thể được chuyển hóa thành chất chống oxy hóa ergothionein.

Thực phẩm bổ sung
Thức ăn được bổ sung thêm histidin được cho thấy là làm tăng sự đào thải kẽm ở chuột cống lên gấp 3 đến 6 lần bình thường.

Thư viện hình ảnh

Xem thêm
Imidazole
amino acid thơm
Toan niệu urocanic
Carnosin huyết
Beta-alanin

Tham khảo

Liên kết ngoài
Sinh tổng hợp Histidin (giai đoạn đầu)
Sinh tổng hợp Histidin (giai đoạn sau)
Chuyển hóa Histidin

Amino acid sinh protein
Amino acid có tính kiềm
Amino acid thiết yếu
Imidazole


title: Imidazole

text:
Imidazole là một hợp chất hữu cơ có công thức (CH)2N(NH)CH. Nó là một chất rắn không màu, tan trong nước tạo dung dịch hơi có tính base. Trong hóa học, nó là một hợp chất dị vòng thơm, là một diazole và là một alkaloid.

Các dẫn xuất của imidazole, là một họ các hợp chất dị vòng có cùng nhân 1,3-C3N2, nhưng khác nhau về nhóm thế. Hệ vòng này xuất hiện trong nhiều cấu trúc sinh học quan trọng, như histidin, và hormon liên quan histamin. Nhiều loại thuốc có chứa một nhân imidazole, như các loại thuốc kháng nấm, nitroimidazole, và thuốc an thần midazolam.

Các hợp chất dị vòng có liên quan
 Benzimidazole, một vòng tương tự hợp với một nhân benzene
 Dihydroimidazole, một vòng tương tự trong đó liên kết đôi ở vị trí 4,5 bị bão hòa
 Pyrrole, một vòng tương tự nhưng chỉ có một nguyên tử nitơ duy nhất ở vị trí 1
 Oxazole, một vòng tương tự có nguyên tử nitơ ở vị trí 1 được thay bởi oxy
 Thiazole, một vòng tương tự có nguyên tử nitơ ở vị trí 1 được thay bởi lưu huỳnh
 Pyrazole, một vòng tương tự nhưng hai nguyên tử nitơ ở cạnh nhau
 Triazole, các vòng tương tự với ba nguyên tử nitơ

Xem thêm
 1-Methylimidazole
 4-Methylimidazole

Chú thích

Tham khảo

Imidazole
alkaloid


title: Diazole

text:
Diazole là một trong hai đồng phân của các hợp chất hóa học có công thức phân tử C3H4N2, có một vòng năm cạnh gồm ba nguyên tử carbon và hai nguyên tử nitơ.

Hai đồng phân gồm:

Imidazole (1,3-diazole)
Pyrazole (1,2-diazole)

Tham khảo

Diazole


title: Nitroimidazole

text:
5-Nitroimidazole là một dẫn xuất của imidazole chứa một nhóm nitro.

Nhiều dẫn xuất của nitroimidazole hợp thành một nhóm các thuốc kháng sinh nitroimidazole được dùng để chống lại sự nhiễm trùng các vi khuẩn kị khí và ký sinh trùng. Ví dụ điển hình nhất là metronidazole (Flagyl). Các hợp chất dị vòng khác như các nitrothiazole (thiazole) cũng có tác dụng tương tự. Các hợp chất dị vòng nitro có thể được hoạt hóa trong các tế bào thiếu oxy, rồi sau đó được tái chế bằng phản ứng oxy hóa khử hoặc phân hủy thành các sản phẩm độc.

Tham khảo

Nitroimidazole


title: Mammuthus imperator

text:
Mammuthus imperator (Mammuthus imperator) là một loài voi ma mút đã tuyệt chủng đặc hữu Bắc Mỹ từ thế Pleistocene.
Nó được coi là loài voi ma mút lớn nhất Tây bán cầu đạt đến chiều cao ở vai là 4,9 m (16 ft)  và trọng lượng là 13 tấn. Nó hơi cao hơn voi ma mút lông xoăn, voi ma mút thảo nguyên và nhiều loài khác và hơi ngắn hơn Deinotherium. Do ở trung và tây nam Bắc Mỹ ấm hơn ở bắc Eurasia và Bắc Mỹ, loài Mammuthus imperator được cho là không có bộ lông dày như một số bà con họ hàng của nó. Nó đã sinh sống dọc cùng với voi ma mút Columbia (Mammuthus columbi), một loài thường bị nhầm lẫn với M. imperator do có kích cỡ và phạm vi hóa thạch tương tự. Cách nguyên thủy nhất để phân biệt hai loài voi mamut này là ngà của voi M. imperator uốn cong về điểm chồng lấn còn ngà của voi M. columbi''' thì không. M. imperator ban đầu được miêu tả là một loài hóa thạch của Elephas bởi Joseph Leidy vào năm 1858.

Các hóa thạch tuyệt vời của Mammuthus imperator được tìm thấy ở La Brea Tar Pits, phía nam California.

Không phải tất cả các nhà cổ sinh vật học xem M. imperator là một loài hợp lệ. Larry Agenbroad, một nhà nghiên cứu tin rằng M. imperator là một danh pháp không hợp lệ thường đặt cho loài M. columbi. Cho rằng ngà phát triển suốt đời con vật, những con già hơn có xu hướng có ngà dài hơn và nhiều khả năng cắt nhau. Ông cũng tranh luận rằng cách hiểu khác thì M. imperator là một phân loài của M. columbi''.

Tham khảo

Tuyệt chủng từ thế Pleistocene
Động vật có vú thế Pleistocene
Voi tiền sử
Động vật được mô tả năm 1858

en:Imperial mammoth


title: Viêm khớp dạng thấp

text:
Viêm khớp dạng thấp là một bệnh viêm đặc hiệu xảy ra ở các khớp gây tổn thương màng hoạt dịch, sụn khớp và đầu xương dưới sụn, diễn biến mạn tính dẫn đến tình trạng dính và biến dạng khớp. Viêm khớp dạng thấp không có biểu hiện viêm khớp và sự có mặt của yếu tố dạng thấp trong máu. Đây là một trong các bệnh khớp viêm mạn tính thường gặp nhất ở Việt Nam cũng như ở nhiều nước trên thế giới, chiếm khoảng 0,5-2 % dân số. Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn khá điển hình ở người, dưới dạng viêm mãn tính ở nhiều khớp ngoại biên với biểu hiện khá đặc trưng: sưng, đau khớp, cứng khớp buổi sáng và đối xứng hai bên. Ngoài ra, còn có các biểu hiện toàn thân (mệt mỏi, xanh xao, sốt gầy sút…) và tổn thương các cơ quan khác trên cơ thể.

Nguyên nhân
Nguyên nhân của bệnh vẫn còn chưa được hiểu biết đầy đủ. Gần đây người ta cho rằng VKDT là một bệnh tự miễn, với sự tham gia của các yếu tố sau:
 Tác nhân gây bệnh: có thể là virus, vi khuẩn, dị nguyên nhưng chưa được xác định chắc chắn.
 Yếu tố cơ địa: bệnh có liên quan rõ rệt đến giới tính (70-80% bệnh nhân là nữ) và tuổi (60-70% gặp ở người trên 30 tuổi).
 Yếu tố di truyền: VKDT có tính gia đình, có liên quan với kháng nguyên hóa hợp tổ chức HLA DR4 (gặp 60-70% bệnh nhân có yếu tố này, trong khi tỷ lệ này ở cộng đồng chỉ là 30%).
 Yếu tố dinh dưỡng: Do chế độ ăn hàng ngày không cung cấp đủ lượng canxi cần thiết cho cơ thể để xương khớp chắc khỏe và các vitamin khoáng chất thiết yếu để duy trì hoạt động của bao dịch khớp.
 Các yếu tố thuận lợi khác: môi trường sống ẩm thấp, cơ thể suy yếu mệt mỏi, nhiễm lạnh, phẫu thuật.
 Nguyên nhân viêm đa khớp dạng thấp do nội thương: (môi trường ẩm thấp, ăn uống thiếu chất, làm việc mệt mỏi,... kết hợp với 3 tà khí xâm nhập)

Triệu chứng

Giai đoạn khởi phát
Bệnh thường khởi phát từ từ, tăng dần, chỉ khoảng 10-15% bệnh bắt đầu đột ngột và cấp tính. Trước khi có triệu chứng của khớp, bệnh nhân có thể có biểu hiện như sốt nhẹ, mệt mỏi, gầy sút, ra nhiều mồ hôi, tê các đầu chi. Giai đoạn này kéo dài vài tuần đến vài tháng rồi chuyển sang giai đoạn toàn phát.

Giai đoạn toàn phát
Thường xuất hiện viêm đau nhiều khớp (nên còn gọi là bệnh viêm đa khớp dạng thấp). Trong đó hay gặp nhất là các khớp cổ tay (90%), khớp ngón gần bàn tay (80%), khớp bàn ngón (70%), khớp gối (90%), khớp cổ chân (70%), khớp ngón chân (60%), khớp khuỷu (60%). Các khớp ít gặp như: khớp háng, cột sống, khớp vai, khớp ức đòn, nếu có viêm các khớp này cũng thường là ở giai đoạn muộn.

Nhóm triệu chứng viêm khớp dạng thấp do bệnh lý

- Đau, cứng khớp: Hiện tượng viêm khiến khớp tổn thương và đau âm ỉ, đau nhiều về đêm, tăng khi gần sáng và cơ cứng khớp lúc thức dậy, hạn chế vận động. Đặc biệt, viêm khớp dạng thấp có tính đối xứng, chỉ cần 1 bên khớp bị viêm đau thì bên còn lại cũng có biểu hiện tương tự.

- Sưng khớp: Khớp tay - cổ tay - ngón tay hoặc khớp gối, khớp chân bị sưng đỏ do dịch tụ lại trong khớp.

- Đỏ và nóng da: Vùng da khớp bị viêm sẽ ấm hơn, có màu hồng nhạt hoặc đỏ hơn so với vùng xung quanh.

Chẩn đoán

Tiêu chuẩn của hội thấp khớp Mỹ ACR (American College of Rheumatology) - 1958
Gồm 11 tiêu chuẩn, trong đó có 6 tiêu chuẩn lâm sàng và 5 tiêu chuẩn cận lâm sàng:
 Có cứng khớp buổi sáng.
 Đau khi khám hoặc khi vận động từ 1 khớp trở lên.
 Sưng tối thiểu 1 khớp trở lên.
 Sưng nhiều khớp thì khớp sưng sau cách khớp sưng trước dưới 3 tháng.
 Sưng khớp có tính chất đối xứng 2 bên.
 Có hạt dưới da.
 X quang có khuyết đầu xương, hẹp khe khớp.
 Phản ứng Waaler Rose hoặc gama latex (+) ít nhất 2 lần.
 Lượng mucin trong dịch khớp giảm rõ.
 Sinh thiết hạt dưới da thấy tổn thương điển hình.
 Sinh thiết màng hoạt dịch thấy 3 tổn thương trở lên.
Chẩn đoán chắc chắn khi có 7 tiểu chuẩn trở lên và thời gian bị bệnh trên 6 tuần. Chẩn đoán xác định khi có 5 tiểu chuẩn trở lên và thời gian bị bệnh trên 6 tuần. Chẩn đoán nghi ngờ khi có 4 tiểu chuẩn và thời gian bị bệnh 4 tuần.

Tiêu chuẩn ACR - 1987
Có 7 tiêu chuẩn:
 Cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 1 giờ.
 Sưng đau kéo dài tối thiểu 3 khớp trong số 14 khớp sau: ngón tay gần (2), bàn ngón (2), cổ tay (2), khuỷu (2), gối (2), cổ chân (2), bàn ngón chân (2).
 Sưng đau một trong 3 vị trí: khớp ngón tay gần, khớp bàn ngón, khớp cổ tay.
 Sưng khớp đối xứng.
 Có hạt dưới da.
 Phản ứng tìm yếu tố dạng thấp (+).
 Hình ảnh X quang điển hình.
Chẩn đoán xác định khi có 4 tiêu chuẩn trở lên.

Trong điều kiện ở Việt Nam
Do thiếu các phương tiện chẩn đoán cần thiết, nên chẩn đoán xác định dựa vào các yếu tố sau:
Nữ tuổi trung niên.
Viêm các khớp nhỏ ở hai bàn tay, phối hợp với các khớp gối, cổ chân, khuỷu.
Đối xứng.
Có dấu hiệu cứng khớp buổi sáng.
Diễn biến trên 2 tháng.

Điều trị

Nguyên tắc chung
 VKDT là bệnh mạn tính kéo dài hàng chục năm, đòi hỏi quá trình điều trị phải kiên trì, liên tục có khi đến hết cả đời.
 Điều trị phải kết hợp chặt chẽ giữa nội khoa, lý liệu phục hồi chức năng và ngoại khoa.
 Thời gian điều trị chia làm nhiều giai đoạn nội trú, ngoại trú và điều dưỡng.
 Trong quá trình điều trị cần theo dõi chặt chẽ diễn biến của bệnh và các tai biến biến chứng có thể xảy ra.
 Việc lạm dụng các loại thuốc có chứa corticoid trong điều trị viêm khớp dạng thấp nói riêng và các bệnh xương khớp nói chung là rất nguy hiểm vì nhiều tác dụng phụ gây hại khó lường của nó (mục xương, ứ nước trong cơ thể, suy gan, suy thận, suy giảm hệ miễn dịch...)

Chú thích

Bệnh Cơ xương khớp
Bệnh viêm khớp
Bệnh tự miễn
RTT


title: Người hiện đại châu Âu sơ khai

text:
Người hiện đại Châu Âu sơ khai (; viết tắt là EEMH), hay người Cro-Magnon (phiên âm tiếng Việt: Crômanhôn hay Crô-manhông), là các quần thể người hiện đại sơ khai (Homo sapiens) từ Tây Á đầu tiên đặt chân đến Châu Âu, và sinh sống liên tục tại đây từ khoảng sớm nhất là 56.800 năm trước. Họ đã tiếp xúc và giao phối với các quần thể Neanderthal bản địa (H. neanderthalensis) của Châu Âu và Tây Á, loài mà về sau tuyệt chủng vào khoảng 40.000 đến 35.000 năm trước. Tất cả người EEHM kể từ thời điểm 37.000 năm trước trở đi đều là hậu duệ của một quần thể nền móng duy nhất, có đóng góp thành phần di truyền cho người Châu Âu hiện đại. Người EEMH là chủ nhân của nhiều nền văn hóa hậu kỳ đá cũ, quan trọng nhất trong số đó là văn hóa Aurignac, được tiếp nối bởi văn hóa Gravette vào khoảng 30.000 năm trước. Do biến đổi khí hậu trong giai đoạn Cực đại băng hà cuối cùng (LGM), văn hóa Gravette chia tách tiếp thành hai nền văn hóa là Epi-Gravette ở phía đông và Solutré ở phía tây, đạt đỉnh cao cách đây 21.000 năm. Đồng thời với sự ấm lên của Châu Âu lục địa, văn hóa Solutré dần chuyển biến thành văn hóa Magdalénien vào 20.000 năm trước, và quần thể người này đã tái chiếm Châu Âu. Văn hóa Magdalénien và Epi-Gravette đã mở đường cho sự phát triển của các nền văn hóa thời đại đồ đá giữa, song song với sự tuyệt chủng của các loài mồi lớn và sự khép lại của thời kỳ băng hà cuối cùng.

Về mặt giải phẫu, người EEMH tương đối giống người Châu Âu hiện đại, song họ có thân hình lực lưỡng hơn, khuôn mặt rộng hơn, đường gờ lông mày nổi bật hơn, và răng to hơn. Các mẫu vật EEMH cổ nhất sở hữu một số đặc điểm giống người Neanderthal. Những người EEMH đầu tiên có làn da sẫm màu; trên thực tế, phải tới khoảng 30.000 năm trước thì tính trạng da trắng ở người mới xuất hiện. Họ rất cao lớn, có vóc dáng ngang bằng người hiện đại hậu-công nghiệp; họ đã kiến tạo các tuyến giao thương có thể kéo dài tới , và thường xuyên săn bắt những loài thú lớn. Trước giai đoạn LGM, mật độ dân số EEMH còn khá thấp, tuy lại lớn hơn đáng kể mật độ dân số Neanderthal, có lẽ bởi tỉ lệ chết trẻ cao hơn của người Neanderthal; tuổi thọ trung bình của cả hai loài người đương thời đều dưới 40 tuổi. Sau thời kỳ LGM, mật độ dân số của họ tăng lên do các cộng đồng ít di chuyển hơn, tuy nhiên nhu cầu tiêu thụ thực phẩm tăng cao song song với sự khan hiếm thú mồi cỡ lớn đã khiến họ phải lệ thuộc hơn vào thú mồi cỡ nhỏ và thủy sản, hơn nữa còn khiến họ phải áp dụng kiểu săn lùa mồi và giết thịt cả đàn. Người EEMH biết chế tác vũ khí săn bắn như giáo mác, gẩy phóng lao và lao móc. Ngoài ra, họ đã thuần chủng được chó. Người EEMH dường như dựng các trại tạm bợ trên đường di chuyển, ví dụ như những chiếc lều làm bằng xương voi ma-mút trên Đồng bằng Đông Âu của văn hóa Gravette .

Niên đại

Khi người hiện đại sơ khai (Homo sapiens) di cư vào Châu Âu, họ tiếp xúc với người Neanderthal (H. neanderthalensis) đã có mặt ở đó từ hàng trăm ngàn năm trước. Năm 2019, nhà cổ nhân học người Hy Lạp Katerina Harvati và đồng sự lập luận rằng hai mẫu sọ 210.000 năm tuổi được tìm thấy trong Hang Apidima, Hy Lạp, thuộc về người hiện đại chứ không phải người Neanderthal — nếu điều này đúng thì chứng tỏ quần thể người hiện đại ở đây có một lịch sử lâu dài đáng ngạc nhiên — song vào năm 2020, kết luận này bị bác bỏ bởi nhà cổ nhân học người Pháp  và các đồng sự. Khoảng 60.000 năm trước, giai đoạn đồng vị oxy 3 khởi phát, đặc trưng với các kiểu mẫu khí hậu hỗn loạn kèm theo sự thoái lui bất thường của rừng cây cạnh các khu vực thảo nguyên.

Dấu hiệu sớm nhất về sự di cư của người hiện đại hậu kỳ đá cũ vào Châu Âu là một loạt các mảnh răng cùng nhiều công cụ đá thuộc kỹ nghệ Neronian ở Grotte Mandrin, Malataverne, Pháp. Một nghiên cứu năm 2022 định tuổi các mẫu vật vào khoảng 56.800-51.700 năm trước. Văn hóa Neronian là một trong những kỹ nghệ có liên hệ với người hiện đại mà được coi là sự quá độ từ trung kỳ sang hậu kỳ đá cũ. Ngoài ra, ta cũng đã phát hiện kỹ nghệ Bohunician Balkan bắt đầu từ 48.000 năm trước, rất có thể là hậu duệ của kỹ nghệ Emiran Levant, và các hóa thạch cổ thứ nhì có niên đại trong khoảng 45–43 ngàn năm trước ở Bulgaria, Ý, và Anh. Không rõ những người này khi tây tiến đã men theo sông Danube hay theo đường bờ Địa Trung Hải. Khoảng 45-44 ngàn năm trước, văn hóa tiền-Aurignac — nền văn hóa hậu kỳ đá cũ Châu Âu được công nhận rộng rãi nhất, có lẽ phát sinh từ văn hóa Ahmar Cận Đông — đã di tản khắp Châu Âu. Sau thời điểm 40.000 năm trước, đồng thời với sự kiện Heinrich 4, văn hóa Aurignac lõi biến đổi ở miền Nam-Trung Châu Âu, rồi nhanh chóng thay thế tất cả các nền văn hóa khác trên lục địa. Làn sóng nhập cư này của người hiện đại đã thay thế các quần thể Neanderthal cũng như kỹ nghệ Moustier của họ. Ở thung lũng Danube, nếu so sánh với các nền văn hóa trước, các địa điểm khảo cổ thuộc văn hóa Aurignac rất thưa thớt và lẻ tẻ cho tới tầm 35.000 năm trước. Từ đó trở đi, "văn hóa Aurignac Điển hình" cực kỳ phổ biến và kéo dài cho tới 29.000 năm trước.

Văn hóa Aurignac từng bước một bị thế chỗ bởi văn hóa Gravette, song ta chưa rõ văn hóa Aurignac tuyệt diệt khi nào bởi vì định nghĩa của nó còn mơ hồ. Các công cụ "Aurignacoid" (có dạng thù Aurignac) hoặc "Epi-Aurignac" đã được xác định là tồn tại cho đến khoảng 18-15 nghìn năm trước. Hơn nữa ta cũng chưa rõ văn hóa Gravette bắt nguồn từ đâu, bởi lẽ nó rất khác biệt so với văn hóa Aurignac (có lẽ không phải hậu duệ). Dẫu vậy, bằng chứng di truyền cho thấy dòng dõi Aurignac đã hoàn toàn tuyệt nòi. Các giả thuyết về sự nở rộ của văn hóa Gravette bao gồm sự chuyển biến ở Trung Âu từ văn hóa Szeleta (phát triển từ văn hóa Bohunician) tồn tại từ 41-37 nghìn năm trước; hoặc từ văn hóa Ahmar hoặc các nền văn hóa tương tự tồn tại ở Cận Đông hoặc dãy Kavkaz trước thời điểm 40.000 năm trước. Hơn nữa cũng có tranh cãi tương ứng về niên đại xuất hiện sớm nhất của kỹ nghệ Gravette: giả thuyết trước thì cho rằng nó tọa lạc ở Đức tầm 37.500 năm trước, còn giả thuyết sau cho rằng nó là mái đá  III 38-36 nghìn năm tuổi ở bán đảo Krym. Dù gì đi chăng nữa, văn hóa Gravette xuất hiện đúng thời điểm khí hậu Trái Đất hạ nhiệt đáng kể. Quần thể nền móng của tất cả người EEMH hậu thế đã từng tồn tại vào khoảng 37.000 năm trước, và Châu Âu sẽ tiếp tục bị cô lập về mặt di truyền khỏi phần còn lại của thế giới trong vòng 23.000 năm tới.

Khoảng 29.000 năm trước, giai đoạn đồng vị oxy 2 bắt đầu, khiến nhiệt độ toàn cầu sụt giảm. Quá trình này đạt đỉnh điểm tầm 21.000 năm trước trong Cực đại băng hà cuối cùng (LGM) khiến Scandinavia, vùng Baltic, và Quần đảo Anh bị phủ băng hà, và tạo điều kiện cho băng mùa đông lan tới tận bờ biển Pháp. Dãy Alps cũng bị đóng băng và phần lớn Châu Âu biến thành hoang mạc địa cực. Vùng bờ Địa Trung Hải bị chi phối bởi đồng bằng ma-mút và đồng bằng xen lẫn rừng cây. Theo hệ quả, phần lớn Châu Âu không thích hợp cho con người định cư, và hai văn hóa hoàn toàn mới xuất hiện để thích ứng với môi trường đổi thay: văn hóa Solutré ở tây nam Châu Âu, phát minh ra nhiều kỹ thuật mới; và văn hóa Epi-Gravette trải dài từ Ý tới Đồng bằng Đông Âu, cải biến các kỹ thuật Gravette trước đó. Tộc Solutré chiếm cứ khu vực đóng băng vĩnh cửu, còn tộc Epi-Gravette bị mặc kẹt ở những vùng tuy ít khắc nghiệt hơn song vẫn đóng băng theo mùa. Rất ít di chỉ khảo cổ trong khoảng niên đại này đã được phát hiện. Các sông băng bắt đầu thoái lui vào khoảng 20.000 năm trước, và văn hóa Solutré đã diễn tiến thành văn hóa Magdalénien rồi tái chiếm Tây-Trung Âu trong vòng vài nghìn năm kề sau. Bắt đầu từ sự kiện Dryas Già (khoảng 14.000 năm trước) trở đi, các truyền thống Magdalénien cuối cùng như Azilian, Hamburgian, và Creswellian, mới dần xuất hiện. Trong giai đoạn ấm Bølling–Allerød, các gen Cận Đông bắt đầu hiện diện ở người Châu Âu, báo hiệu sự kết thúc cô lập di truyền tại lục địa này. Có lẽ do động vật lớn ngày một khan hiếm, văn hóa Magdalénien và Epi-Gravette dần bị thay thế hoàn toàn bởi kỹ nghệ đồ đá giữa khi Châu Âu bước vào thế Toàn Tân.

Người hiện đại đã hoàn toàn tái định cư Châu Âu vào đợt tối ưu khí hậu Toàn Tân (9-5 nghìn năm trước). Quần thể săn bắt-hái lượm phía tây (Western Hunter-Gatherers hay WHG) đồ đá giữa, cùng với quần thể Bắc Á-Âu cổ (Ancient North Eurasians hay ANE) hậu duệ của văn hóa Mal'ta–Buret' Siberi và quần thể săn bắt-hái lượm Caucasus (Caucasus Hunter-Gatherers hay CHG), đã đóng góp phần lớn thành phần di truyền của họ vào bộ gen người Châu Âu ngày nay (một bộ gen Âu châu điển hình có thể chứa từ 40–60% thành phần WHG). Di cốt Loschbour 8.000 năm tuổi thuộc thời đại đồ đá giữa dường như cũng có thành phần di truyền tương tự. Nông dân thời đại Đồ đá mới ở Cận Đông, tách ra từ các quần thể săn bắt-hái lượm Châu Âu khoảng 40.000 năm trước, đã tỏa khắp Châu Âu vào thời điểm 8.000 năm trước, mở ra thời đại đồ đá mới với các quần thể Nông dân Âu châu Sơ khai (EEF). EEF đóng góp 30% thành phần tổ tiên cho các quần thể Baltic ngày nay, và lên tới 90% cho các quần thể Địa Trung Hải ngày nay. Quần thể Địa Trung Hải có lẽ thừa kế di truyền từ WHG thông qua quá trình xâm nhập gen EEF. Quần thể săn bắt-hái lượm phía đông (EHG) xác định quanh dãy núi Ural cũng đã phát tán, và quần thể săn bắt-hái lượm Scandinavia (SHG) có vẻ là sự hỗn dung giữa WHG và EHG. Khoảng 4.500 năm trước, các nền văn hóa Yamna và Corded Ware từ những đồng cỏ phương đông đã mang đến Châu Âu đồ đồng, tiếng Ấn-Âu nguyên thủy, và ít nhiều thành phần di truyền như ngày nay mà ta thấy ở người Châu Âu.

Phân loại học

Người EEMH thường được gọi là "người Cro-Magnon" trong các tài liệu chuyên ngành lịch sử cho tới những năm 1990 khi mà thuật ngữ "người hiện đại về mặt giải phẫu" trở nên phổ biến hơn. Danh ngữ "Cro-Magnon" bắt nguồn từ 5 bộ cốt được phát hiện bởi nhà cổ sinh học người Pháp Louis Lartet vào năm 1868 tại Mái đá Cro-Magnon, Les Eyzies, Dordogne, Pháp, sau khi khu vực này được phát lộ trong quá trình thi công trạm xe lửa. Các hóa thạch và di vật từ thời đá cũ thực chất đã được biết đến từ hàng thập kỷ trước, song chúng lại được giới khoa học Tây phương bấy giờ diễn giải theo mô hình tạo hóa (vì quan niệm tiến hóa chưa được hiểu rõ). Chẳng hạn, mẫu vật Aurignac có biệt danh Red Lady of Paviland (thực chất là nam giới) từ Nam Wales từng được nhà địa chất học Reverend William Buckland hồi năm 1822 nhận dạng nhầm là một công dân của Anh thuộc La Mã. Các tác giả hậu thế thì tranh luận về vấn đề liệu bộ xương có phải là bằng chứng của người tiền-hồng thủy ở Anh, hay là nó đã bị cuốn trôi khỏi vùng định cư bởi một trận lũ lớn. Buckland cho rằng mẫu vật này là nữ giới bởi vì nó được chôn cùng các đồ tùy táng như vỏ sò, các cây gậy và vòng làm từ ngà, và một cái xiên làm từ xương chó sói; ngoài ra còn khẳng định (dường như chỉ mang tính chất cợt nhảm) đống trang sức là bằng chứng về thuật phù thủy. Phong trào đồng nhất luận lúc bấy giờ đang ngày càng được chấp thuận bởi đông đảo các nhà địa chất học, dẫn đầu bởi Charles Lyell; theo đó lập luận rằng các chất liệu hóa thạch có thể còn lâu đời hơn những gì được ghi trong Kinh Thánh.

Sau khi trước tác Nguồn gốc các loài của Charles Darwin được xuất bản vào năm 1859, các nhà nghiên cứu chủng tộc bắt đầu phân chia nhân loại thành các cận loài hoặc cận chủng giả định, dựa trên các chỉ số không đáng tin cậy và ngụy khoa học lấy từ các ngành nhân trắc học, tướng mạo học, và não tướng học, cho tới tận thế kỷ thứ 20. Đây có thể coi là sự tiếp nối của công trình Systema Naturae (1735) do Carl Linnaeus khởi xướng, trong đó ông trình bày mô hình phân loại sinh vật như ta đã biết ngày nay. Theo đó, con người được định danh là Homo sapiens, kèm theo các cận loài phỏng đoán dựa trên các định nghĩa về hành vi mang tính phân biệt chủng tộc (tuân theo các khái niệm của học thuyết chủng tộc lịch sử): "H. s. europaeus" (người gốc Âu, chi phối bởi pháp quyền), "H. s. afer" (người gốc Phi, bốc đồng), "H. s. asiaticus" (người gốc Á, thiển kiến), và "H. s. americanus" (người bản địa châu Mỹ, phong tục tập quán). Hệ thống phân loại chủng tộc được áp dụng rộng ra cho các mẫu hóa thạch, bao trọn cả người EEMH và người Neanderthal, sau khi chiều sâu niên đại của chúng đã được công nhận rộng rãi. Năm 1869, Lartet đã đề xuất đặt danh pháp "H. s. fossilis" cho các di cốt Cro-Magnon. Một số cận chủng ví dụ khác của 'chủng Cro-Magnon' bao gồm: "H. pre-aethiopicus" cho một mẫu sọ ở Dordogne có "nét Ethiopic"; "H. predmosti" hay "H. predmostensis" cho một loạt các sọ tìm thấy ở Brno, Cộng hòa Czech, được cho là dạng quá độ giữa người Neanderthal và EEMH; H. mentonensis cho một mẫu sọ ở Menton, Pháp; "H. grimaldensis" cho người Grimaldi và các bộ cốt gần Grimaldi, Monaco; và "H. aurignacensis" hay "H. a. hauseri" cho mẫu sọ Combe-Capelle.

Các 'chủng tộc hóa thạch' này, kèm theo các ý tưởng của Ernst Haeckel về sự tồn tại của các chủng tộc lạc hậu chưa đạt đến độ chín muồi văn minh (còn gọi là chủ nghĩa Darwin xã hội), đã gieo rắc vào tâm thức người Châu Âu bấy giờ cái quan điểm cho rằng: người da trắng văn minh tiến hóa từ tổ tiên vượn nhân nguyên thủy ngu đần thông qua một loạt các chủng tộc man dã trung gian. Hồi đó, đường gờ lông mày nổi bật được cho là tính trạng giống vượn, do vậy nên người Neanderthal (kể cả thổ dân Úc) bị coi là chủng tộc thấp kém. Những hóa thạch ở Châu Âu lúc ấy được xem như là những tổ tiên của các chủng Châu Âu sinh tồn. Một trong những nỗ lực sớm nhất nhằm phân loại người EEMH đã được thực hiện bởi hai nhà nhân chủng học Joseph Deniker và William Z. Ripley vào năm 1900. Hai ông nhận xét EEMH là những người tiền-Arya cao ráo và thông minh, thượng đẳng hơn các chủng khác, phát tích từ vùng Scandinavia và Đức.  Học thuyết chủng tộc về sau xoay quanh các chủng tộc (cận loài) thượng đẳng, tóc vàng hơn, da trắng hơn, tiến hóa ở Trung Âu và phát tán theo các làn sóng thay thế tổ tiên da tối màu, cô đọng ở "chủng Bắc Âu". Những khẳng định kiểu này cộng hưởng với chủ nghĩa duy Bắc Âu và chủ nghĩa Toàn Đức (tức là, chủng Arya thượng đẳng), nổi tiếng ngay trước Thế chiến I, về sau được Đức Quốc xã sử dụng để hợp thức hóa cuộc chinh phục Châu Âu và tính thượng đẳng của dân tộc Đức trong Thế chiến II. Vóc dáng là một trong các đặc điểm dùng để nhận dạng cận chủng, vậy nên các mẫu EEMH cao lớn ở các di chỉ Cro-Magnon, Paviland, và Grimaldi của Pháp được cho là tổ tiên của "chủng Bắc Âu", và các mẫu nhỏ nhắn hơn ở Combe-Capelle và Chancelade (cũng từ Pháp) được coi là tiền thân của "chủng Địa Trung Hải" hay "chủng Eskimoid". Các bức tượng Vệ Nữ — khắc họa những người phụ nữ mang thai với bầu vú và hông phồng to lên — được dùng làm bằng chứng chỉ tới sự hiện diện của "chủng Negroid" ở Châu Âu thời đá cũ, bởi vì chúng được diễn giải là hình tượng phụ nữ mắc chứng mông nhiều mỡ (thường thấy ở phụ nữ tộc San của Nam Phi) và kiểu tóc ở một số bức cũng trông giống tóc của Ai Cập cổ đại. Tới những năm 1940, phong trào thực chứng chủ nghĩa — chủ trương đấu tranh loại bỏ chủ quan văn hóa-chính trị khỏi khách quan khoa học, vốn đã bắt đầu từ khoảng một thế kỷ trước — trở nên thời thượng trong giới nhân chủng học Châu Âu. Chính vì điều này và mối liên hệ của thuyết chủng tộc với chủ nghĩa Đức Quốc xã, nghiên cứu chủng tộc đã rơi vào quên lãng.

Sinh học

Đặc tính thể chất

Thể tích nội sọ trung bình của 28 mẫu vật người hiện đại trong khoảng 190-25 nghìn năm trước được ước tính là , và đối với mẫu hẹp hơn gồm 13 cá thể thì thể tích nội sọ trung bình là . Để đối chiếu, theo một ước tính, thể tích sọ trung bình của người ngày nay là , rõ ràng nhỏ hơn. Sở dĩ có điều này là bởi não EEMH, tuy vẫn nằm trong phạm vi khả dĩ của não người ngày nay, có chiều dài thùy trán trung bình lớn hơn và thùy chẩm ở vị trí cao hơn. Tuy nhiên, thùy đỉnh của EEMH lại khá ngắn. Không rõ liệu đặc điểm này có tạo nên sự khác biệt hành vi giữa người hiện đại thời đó và người hiện đại ngày nay hay không.

Về mặt thể chất, người EEMH giống người ngày nay ở nhiều bình diện: hộp sọ hình cầu, khuôn mặt dẹt, gờ lông mày mảnh dẻ, và cằm nổi rõ. Tuy vậy, xương EEMH dày và khỏe hơn. Những EEMH sớm nhất thường sở hữu các đặc điểm giống người Neanderthal. Cụ thể, tộc Aurignac thể hiện nhiều tính trạng giống người Neanderthal nhất, ví dụ như chỏm sọ hơi bẹt và búi chẩm trồi ra phía sau sọ (đôi khi khá nổi bật). Các đặc điểm này ở tộc Gravette có tần suất ít đi hẳn. Trong chuyên luận hình thái học năm 2007 của mình, nhà cổ nhân học Erik Trinkaus kết luận rằng những đặc điểm như thế là kết quả của sự xâm nhập gen Neanderthal, rốt cuộc đã bị chắt lọc khỏi vốn gen của người hiện đại.

Ở Tây Âu hậu kỳ đá cũ sớm, vóc dáng trung bình của 20 nam và 10 nữ người hiện đại được ước tính lần lượt ở mức  và , ngang bằng người hiện đại hậu-công nghiệp. Trái lại, đối với mẫu 21 nam và 15 nữ Tây Âu hậu kỳ đá cũ muộn, mức trung bình là  và . Không rõ vì sao người EEMH cao lớn hơn, nhất là khi các động vật sống ở đới khí hậu lạnh thường có chi vận động ngắn và thấp lùn để giữ nhiều nhiệt nhất có thể. Một số giả thuyết giải thích cho điều này bao gồm: sự lưu tồn vóc dáng cao lớn của tổ tiên; chế độ ăn đủ dinh dưỡng hơn từ thịt của các loài thú mồi lớn mà về sau bị tuyệt chủng ở Châu Âu; sự thích nghi chức năng để có sải tay sải chân rộng hơn, nhằm tối ưu di chuyển để có thể bắt kịp hươu nai; tính lãnh thổ tăng cao trong các quần thể EEMH muộn làm giảm dòng gen giữa các cộng đồng và làm tăng tỉ lệ hôn phối cận huyết; thiên vị thống kê gây ra bởi cỡ mẫu nhỏ; hoặc bởi lẽ những cá nhân cao lớn thời tiền-LGM có ưu thế xã hội nên được mai táng chu toàn hơn.

Trước khi ngành di truyền học phát triển như ngày nay, người ta đã từng lầm tưởng rằng EEMH có làn da màu trắng giống người Châu Âu hiện nay, đặc điểm mà giúp họ hấp thụ vitamin D từ ánh sáng yếu ớt của Mặt Trời phương bắc. Tuy nhiên, trong số 3 gen chính góp phần tạo nên làn da trắng ấy — KITLG, SLC24A5, và SLC45A2 — thì hai cái sau, cũng như gen TYRP1 có liên hệ với màu tóc và màu mắt sáng, mới chỉ trải qua chọn lọc dương tính vào khoảng muộn nhất là 19-11 nghìn năm về trước trong thời kì quá độ đồ đá giữa. Biến thể gen liên quan đến mắt xanh ở người hiện nay, OCA2, có vẻ được thừa kế từ một tổ tiên chung cách đây 10–6 nghìn năm sống đâu đó ở Bắc Âu. Thời điểm muộn như vậy dường như là do dân số thấp và/hoặc sự di cư vượt lục địa cần thiết cho sự thay đổi màu da, màu tóc, và màu mắt hiếm khi xảy ra. Riêng gen KITLG trải qua chọn lọc dương tính ở người EEMH (cũng như ở người Đông Á) sớm tận 30.000 năm về trước.

Di truyền học

Tuy người hiện đại về mặt giải phẫu đã có mặt bên ngoài châu Phi dường như sớm tận 250.000 năm trước trong các quãng thời gian biệt lập, song các quần thể người ngoại-Phi châu hiện nay bắt nguồn chủ yếu từ cuộc bành trướng diễn ra cách đây 65–55 nghìn năm. Sự biến này vốn phát sinh từ làn sóng mở rộng nội vùng Đông Phi của nhóm đơn bội ADN ty thể L3. Phân tích ADN ty thể xác định EEMH là nhánh chị em của các nhóm người Đông Á hậu kỳ đá cũ, theo đó thì sự phân tách giữa hai dòng người có lẽ xảy ra cách đây 50.000 năm.

Các nghiên cứu di truyền ban đầu về EEMH vào năm 2014, cụ thể là mẫu Kostenki-14 37.000 năm tuổi, đã xác định 3 dòng dõi chính mà cũng xuất hiện ở người Châu Âu hiện nay: một dòng liên hệ với tất cả EEMH hậu thế; một dòng "Basal Eurasian" tách khỏi tổ tiên chung của người Âu và người Đông Á trước khi hai nhóm này phân kỳ; và một dòng có liên hệ với di cốt 24.000 năm tuổi tìm thấy tại di chỉ văn hóa Mal'ta–Buret' Siberi (gần Hồ Baikal). Trái lại, Fu et al. (2016), khi đánh giá các mẫu vật Châu Âu cổ hơn, bao gồm hai mẫu Ust'-Ishim và Oase-1 đã 45.000 năm tuổi, không tìm thấy bất cứ dấu vết nào của dòng "Basal Eurasian", và họ cũng không tìm thấy bất cứ bằng chứng nào cho sự xâm nhập gen Mal'ta–Buret' khi xem xét cỡ mẫu EEMH lớn hơn bao quát toàn bộ giai đoạn hậu kỳ đá cũ. Thay vào đó, nghiên cứu cho rằng phần gen lạ kia của người Châu Âu có lẽ bắt nguồn từ sự xâm nhập gen của các quần thể Cận Đông và Siberia diễn ra vào thời kỳ đá mới và đồ đồng (bắt đầu khá muộn vào khoảng 14.000 năm trước). Tất cả các mẫu EEMH, tính từ Kostenki-14 trở đi, đều đóng góp cho bộ gen người hiện nay và gần với người Châu Âu hơn người Đông Á trên phả hệ di truyền. Các mẫu EEMH trước dường như không để lại hậu duệ nào, và dường như cũng chẳng có quan hệ họ hàng, bởi lẽ mỗi mẫu lại đại diện cho một dòng dõi biệt lập khác nhau, hoặc sở hữu thành phần di truyền lai tạp giữa các dòng lớn, hoặc là hậu duệ của các tổ tiên đã phân kỳ từ lâu. Vì vậy, nghiên cứu kết luận rằng, kể từ khoảng 37.000 năm trước trở đi, EEMH đã phát sinh từ một quần thể nền móng duy nhất và bị cô lập sinh sản khỏi phần còn lại của thế giới. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cho biết di cốt Aurignac tại Grottes de Goyet, Bỉ, có quan hệ mật thiết với các cư dân Magdalénien tại Cueva de El Mirón, Tây Ban Nha, hơn là với các cư dân Gravette Đông Âu.

Văn hóa

Dường như kỹ nghệ đồ đá ở Châu Âu trở nên phức tạp hơn sau khi người EEMH thay thế người Neanderthal trong bản ghi khảo cổ. Dựa vào điều này mà giới khảo cổ mới phân định giữa "trung kỳ đá cũ" và "hậu kỳ đá cũ". Giai đoạn quá độ giữa hai niên đại có tên là "Cách mạng thượng kỳ đá cũ," và khái niệm "hiện đại hành vi" thường được liên kết với sự biến đó. Phần lớn giới khảo đồng thuận cho rằng kỹ nghệ và văn hóa thời hậu kỳ đá cũ tiến bộ hơn thời trung kỳ đá cũ, song vẫn chưa có thống nhất xung quanh vấn đề hiện đại hành vi có phải một sự kiện đột biến duy nhất hay nó là một diễn trình bắt đầu rất lâu trước hậu kỳ đá cũ, nhất là khi ta xem xét các bằng chứng khảo cộ ngoài Châu Âu. Các dấu hiệu của hiện đại hành vi bao gồm: sự sản xuất các microlith (vi thạch), sự vận dụng xương và gạc vào việc chế tác công cụ, việc sử dụng các công cụ đập và nghiền, việc trang hoàng bản thân và sự sản xuất biểu tượng, các mạng lưới mậu dịch đường dài, cũng như các kỹ nghệ săn bắt tân tiến. Văn hóa Magdalénien thời đá cũ sản xuất rất nhiều tác phẩm nghệ thuật, thậm chí còn biết trang trí các vật dụng đơn sơ hàng ngày.

Sắn bắt hái lượm
Trong lịch sử, các nghiên cứu dân tộc chí về chiến lược tự cung tự cấp của các xã hội săn bắt-hái lượm chỉ mới chú trọng vào sự phân công lao động dựa trên giới tính và quá trình săn bắt động vật lớn của đàn ông. Ví dụ đáng chú ý của phương pháp luận này là cuốn sách Man the Hunter (1966) gây nhiều tranh cãi do chỉ đề cập đến tầm quan trọng của đàn ông trong xã hội săn bắt hái lượm. Lúc bấy giờ thì làn sóng nữ quyền thứ hai đang rất lớn mạnh, khiến cho tác phẩm này bị các nhà khảo cổ nữ phản đối kịch liệt. Nhà khảo cổ người Úc Betty Meehan viết bài báo Woman the Gatherer vào năm 1974 để phản biện rằng: đàn bà đóng vai trò cốt yếu trong các cộng động người bởi lẽ họ thu lượm các nguồn thức ăn ổn định hơn như thực vật và thú nhỏ, do việc săn bắt các loài thú lớn rất khó thành công. Kể từ đó, quan niệm "Đàn bà hái lượm" dần nhận được nhiều sự ủng hộ.

Xã hội

Tôn ti xã hội

Chú thích

Tham khảo

Chi Người
Địa điểm khảo cổ ở Pháp
Tông Người


title: Sự kiện Vũng Rô

text:
Sự kiện Vũng Rô diễn ra từ ngày 16 đến ngày 24 tháng 2 năm 1965 tại vịnh Vũng Rô (tỉnh Phú Yên), nói về việc phá hủy tàu C-143 (thuộc đoàn tàu Không số) của Lữ đoàn 125 Hải quân Nhân dân Việt Nam trong lúc bốc dỡ khí tài chi viện miền Nam thì bị máy bay tải thương của Quân đội Mỹ phát hiện.

Sự kiện này chấm dứt bí mật của đường mòn Hồ Chí Minh trên biển, đồng thời thúc đẩy phía Mỹ triển khai Chiến dịch Market Time ngăn chặn sự xâm nhập theo đường biển từ miền Bắc vào Việt Nam Cộng Hòa .

Bối cảnh sự kiện
Vịnh Vũng Rô là ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hoà. Vì nằm ngay sát rìa dãy núi Đèo Cả và có thế nước sâu (tàu có trọng tải lớn di chuyển dễ dàng) nên Vũng Rô được chọn để trở thành một bến tiếp nhận chi viện của tuyến đường mòn Hồ Chí Minh trên biển.

Bằng các yếu tố thuận lợi, Lữ đoàn 125 Hải quân Nhân dân Việt Nam vận chuyển thành công 3 chuyến bằng tàu C-41 (có tải trọng 50 tấn) trong vòng hơn 2 tháng:
 Chuyến đầu ngày 16 tháng 11, cập bến ngày 5 tháng 12 năm 1964, vận chuyển 43,920 tấn vũ khí.
 Chuyến thứ hai ngày 21 tháng 12, cập bến ngày 31 tháng 12 năm 1964, vận chuyển 46,729 tấn vũ khí.
 Chuyến thứ ba ngày 28 tháng 1, cập bến ngày 09 tháng 2 năm 1965, vận chuyển 45,951 tấn vũ khí.

Lợi dụng giai đoạn xảy ra nhiều giao tranh với Quân lực Việt Nam Cộng hòa tại vùng Nam Trung Bộ, đồng thời là dịp xuân Ất Tỵ, Lữ đoàn 125 tiếp tục cho vận chuyển chuyến thứ tư ngày 02 tháng 2 năm 1965 bằng tàu C-143 với 63,114 tấn vũ khí rời cảng Bính Động vào bến Lộ Diêu (tỉnh Bình Định). Tàu có thuyền trưởng là Lê Văn Thêm, chính trị viên là Phan Văn Bảng cùng 18 thủy thủ đoàn. Tuy nhiên tàu thay đổi lộ trình, không đến Lộ Diêu mà cập bến Vũng Rô lúc 23 giờ ngày 15 tháng 2 và được lực lượng tiếp nhận (gồm các đại đội du kích Hòa Hiệp, K.60, K.64 và tiểu đoàn 83) bốc dỡ khí tài đến 03 giờ sáng hôm sau thì neo gặp sự cố bất ngờ khiến tàu không thể rời bến. Khi tờ mờ sáng, thuyền trưởng Lê Văn Thêm cho chặt cây lá để ngụy trang, đồng thời ép sát tàu C-143 vào chân núi tại bãi Chùa và ở lại trong ngày.

Cùng khoảng thời gian đầu tháng 2 năm 1965, giao tranh giữa Quân Giải phóng miền Nam và Quân lực Việt Nam Cộng hòa tại trận Dương Liễu - Đèo Nhông thuộc huyện Phù Mỹ (tỉnh Bình Định) gây ra nhiều thương vong. Suốt tuần lễ sau đó, máy bay tải thương của Quân đội Mỹ liên tục bay qua khu vực Vũng Rô để chở thương binh vào các bệnh viện Quảng Ngãi, Quy Nhơn và Nha Trang.

Diễn biến
Khoảng 10 giờ ngày 16 tháng 2 năm 1965 (tính theo giờ Việt Nam), trong lúc lái một chiếc máy bay tải thương UH-1B bay dọc đường số 1 ven biển từ Quy Nhơn về Nha Trang, Trung úy James S. Bowers của Quân đội Mỹ phát hiện "một mỏm đá lạ nhô ra trên vách núi phía tây Vũng Rô" mà những ngày trước chưa có. Ngay lập tức, trung úy James báo cáo những gì nhìn thấy cho Harvey P. Rodgers - Thiếu tá Hải quân Mỹ, Cố vấn cấp cao Bộ tư lệnh Vùng II chiến thuật đóng tại Nha Trang. Harvey báo lại cho Thiếu tá Hồ Văn Kỳ Thoại - Tư lệnh Quân chủng Hải quân khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ của Việt Nam Cộng hòa. Một tiếng sau, ông Thoại điều một số máy bay trinh sát đến khu vực Vũng Rô chụp ảnh và xác minh nghi ngờ.

Đến 14 giờ cùng ngày, 2 máy bay A-1 Skyraider của Không lực Việt Nam Cộng hòa bắn phá bãi Môn bằng tên lửa Rocket (tài liệu Lữ đoàn 125 viết thả bom xăng), cây lá ngụy trang cháy rụi và tàu tàu C-143 bị lộ. Chi huy trưởng đội du kích K.60 - Hồ Thanh Bình lệnh cho hai khẩu DShK-38 ở bãi lau nhả đạn 12,7mm vào các máy bay. Thủy thủ tàu và bộ binh dưới bến bắn trả binh lính Việt Nam Cộng hòa trên đồn Đèo Cả tràn xuống, thuyền trưởng Lê Văn Thêm bị thương.

Thống nhất cuộc họp lúc 16 giờ, nhằm xóa bỏ dấu vết và không để tàu bị Quân đội Việt Nam Cộng hòa chiếm dụng, Nguyễn Long An và một thủy thủ khác được ban chỉ huy lệnh xuống tàu đánh bộc phá 500 ki-lô-gam thuốc nổ. Tuy nhiên, do không tiếp cận được khoang máy nên phương án thất bại, 2 người bơi lại vào bờ.

Đêm ngày 16 tháng 2 năm 1965, Không lực Việt Nam Cộng hòa thả pháo sáng khu Vũng Rô.

Ngày 17 tháng 2 năm 1965, tướng Nguyễn Phúc Vĩnh Lộc chỉ huy Trung đoàn 46 Việt Nam Cộng hòa tấn công bãi Bàng và bãi Chính của khu Vũng Rô. Tối cùng ngày, Ban chỉ huy bến Vũng Rô cử một tiểu đội Công binh xuống và dùng 01 tấn thuốc nổ để phá hủy tàu C-143. Tuy nhiên sau khi giật nổ, tàu không tan xác mà chỉ xẻ làm đôi.

Từ ngày 18 đến ngày 24 tháng 2 năm 1965, hai bên tham chiến tiếp tục giao tranh. Phía Việt Nam Cộng hòa triển khai kế hoạch đánh từ trên cao xuống nhằm siết chặt vòng vây. Đêm ngày 24, quân lực hai bên chênh lệch, phía Quân Giải phóng miền Nam dùng mìn hủy các hang đá chứa khí tài, đồng thời phá vòng vây rồi rút về dãy Trường Sơn, theo đường 559 trở lại miền Bắc.

Kết quả

Sự kiện Vũng Rô kết thúc cùng bí mật của đường mòn Hồ Chí Minh trên biển, 12 lính du kích thuộc đại đội K.60 của Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam tử vong. Tàu C-143 cùng khoảng 100 tấn khí tài được cất giấu trên tàu và ven vịnh bị phá hủy.

Phía Quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa ước tính thiệt hại về chi phí hỏa lực rất lớn, trong đó có 2 xe bọc thép M-113 bị bắn cháy. Đồng thời có một trung đội trưởng và 100 binh lính tử vong.Chính phủ Việt Nam Cộng hòa và cố vấn Hải quân Mỹ, Đại úy Franklin W. Anderson lập tức tổ chức dò tìm vũ khí , khoảng 100 tấn khí tài chiến tranh xuất xứ Liên Xô và Trung Quốc được phát hiện, bao gồm 4.000 khẩu súng trường và súng máy, 1 triệu viên đạn cỡ nhỏ, 1.500 quả lựu đạn, 2.000 quả đạn súng cối và khoảng 245 ki-lô-gam thuốc nổ.

Xác C-143 dài 39m cũng được cho trục vớt, tuy nhiên chỉ tháo gỡ được một số bộ phận tàu rồi đưa về Sài Gòn mở triển lãm và công bố trước báo chí. Điều này gây tranh cãi không chỉ trong nội bộ Quân đội Mỹ mà còn ở thế giới về số lượng vũ khí được chuyển vào miền Nam Việt Nam.

Tại tờ Naval Institute Press, Đại tá Mỹ R. Schrosbay nhận định:

Tham khảo
 Cutler, Thomas J. (2000), Brown Water, Black Berets: Coastal and Riverine Warfare in Vietnam (tạm dịch: Nước nâu và mũ nồi đen: Chiến tranh Việt Nam vùng sông biển), Nhà xuất bản Viện Hải Quân Annapolis. ISBN 978-1-55750-196-7.
 Kelley, Michael P. (2002), Where We Were in Vietnam (tạm dịch: Chúng ta đã ở đâu tại Việt Nam?), Hellgate Press (tạm dích: Nhà xuất bản Hellgate), thành phố Central Point, tiểu bang Oregon, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. ISBN 978-1-55571-625-7.
 Larzelere, Alex (1997), The Coast Guard at War, Vietnam, 1965-1975 (tạm dịch: Hải quân trong Chiến tranh Việt Nam 1965 - 1975), Nhà xuất bản Viện Hải Quân Annapolis. ISBN 978-1-55750-529-3.
 Marolda, Edward and G. Wesley Pryce, III, A Short History of the United States Navy and the Southeast Asian Conflict, 1950-1975, (Washington) U.S. Naval Historical Center, 1984.
 Phong, Đặng (2008), 5 đường mòn Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Tri thức, thành phố Hà Nội.
 Minh Đức, Nguyễn; Đình Sỹ, Lê; Danh Phiệt, Nguyễn - Bộ Quốc phòng, Viện lịch sử quân sự Việt Nam (2014), Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam (1945 - 1975, tập IV), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia - Sự thật.
 Đình Kính (2011), Huyền thoại tàu không số, Nhà xuất bản Thời Đại.

Chú thích

Trận đánh và chiến dịch trong Chiến tranh Việt Nam
Trận đánh liên quan tới Việt Nam
Việt Nam năm 1965


title: Öskemen

text:
Öskemen (tiếng Kazakhstan: Өскемен) hoặc Ust-Kamenogorsk tiếng Nga: Усть-Каменогорск) là thủ phủ của tỉnh Đông Kazakhstan, Kazakhstan. Thành phố có sân bay Ust-Kamenogorsk.

Lịch sử

Được thành lập năm 1720 tại hợp lưu của sông Irtysh và sông Ulba như một pháo đài và tiền đồn kinh doanh với tên là Ust-Kamennaya. Thành phố được thành lập năm 1720 theo lệnh của Nga hoàng Peter Đại đế, người đã gửi một đoàn thám hiểm quân sự dưới sự chỉ huy của thiếu tá Ivan Vasilievich Likharev đến tìm kiếm vàng Yarkenda. Đoàn thám hiểm của Likharev đi theo hướng ngược lên sông Irtysh đến hồ Zaysan. Ở đó, tại hợp lưu của Ulba và sông Irtysh pháo đài mới được xây dựng, pháo đài Ust-Kamennaya. Pháo đài Ust-Kamennaya xuất hiện trên bản đồ của Đế quốc Nga, cuối phía nam của dòng Irtysh. Năm 1868 thành phố trở thành thủ phủ của Oblast Semipalatinsk. Nó đã là địa điểm của người lưu vong trong 30 năm Georgy Malenkov, trong đó ông quản lý một nhà máy thủy điện địa phương.
Thành phố phát triển thành một trung tâm khai thác mỏ và luyện kim lớn trong thời kỳ Liên Xô. Khai thác kim loại màu, đặc biệt là uranium, beryllium, tantali, đồng, bạc, chì, kẽm vẫn còn quan trọng. Nó là một trung tâm cho ngành công nghiệp xây dựng sản xuất nhà sản xuất và bê tông cốt sắt. Lịch sử sau chiến tranh công nghiệp của thành phố gắn bó rất chặt chẽ với dự án bom hạt nhân của Liên Xô, và thành phố do đó được đóng cửa với người bên ngoài. Một trong những doanh nghiệp công nghiệp chính, Ulba Metal Works (UMW) đã và đang sản xuất các sản phẩm uranium, được giữ hoàn toàn bí mật mặc dù nhà máy sử dụng hàng ngàn công nhân. Một vụ nổ tại dòng beryllium ở UMW trong năm 1990 đã dẫn đến sự khuếch tán của một "đám mây" có độc tính cao có chứa beryllium trên thành phố. Sự ảnh hưởng của sự cố này là không hoàn toàn được biết đến, một phần do thực tế rằng vụ việc đã được giữ bí mật của chính quyền Xô Viết.

Tham khảo

Thành phố, thị xã của Kazakhstan
Tỉnh Đông Kazakhstan


title: Không chiến Yên Viên

text:
Chiến dịch Yên Viên hay còn được gọi là trận 23 tháng 8 năm 1967 là một trận không chiến quy mô, có sự tham dự của các đơn vị không quân của Không quân Nhân dân Việt Nam (KQNDVN) và Không quân Hoa Kỳ (KQHK). Trận đánh diễn ra trên bầu trời miền Bắc và là một phần của chiến dịch Sấm Rền trong chiến tranh Việt Nam.

Diễn biến

Theo lời kể của Trung tướng Nguyễn Văn Cốc, thời tiết ngày 23/08/1967 rất tốt, tầm nhìn xa trên 10 km, mây vừa phải. Phía Không quân Nhân dân Việt Nam quyết định tập kích vào đội hình máy bay cường kích của Không quân Hoa Kỳ.

14h15. Radar phòng không Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phát hiện có máy bay Mỹ, dự kiến sẽ ném bom Hà Nội lúc 15h00.

14h40. Trinh sát tầm xa Phòng không nhân dân Việt Nam phát hiện một cụm máy bay Mỹ bay hướng Sầm Nưa (Lào) vào Việt Nam.

14h52. Đài radar trinh sát tầm xa RLCP-35 khẳng định có máy bay Mỹ.

14h54. Máy bay Mỹ vượt qua biên giới Việt – Lào và bắt đầu gây nhiễu

14h58. Phi công Nguyễn Nhật Chiêu số 1 và Phi công Nguyễn Văn Cốc số 2 xuất kích.

15h08. Phi công Nguyễn Nhật Chiêu phát hiện 20 máy bay ném bom chiến thuật của Mỹ. Xác định mình vẫn chưa bị phát hiện, Phi công Nguyễn Nhật Chiêu và Phi công Nguyễn Văn Cốc quyết định tấn công tốp thứ hai và máy bay Mỹ bị hạ.

Chú thích

Liên kết ngoài

Trận đánh và chiến dịch trong Chiến tranh Việt Nam
Không chiến
Trận đánh liên quan tới Việt Nam
Việt Nam năm 1967
Xung đột năm 1967


title: Danh sách đĩa đơn quán quân Hot 100 thập niên 2010 (Mỹ)

text:
Bảng xếp hạng Billboard Hot 100 là bảng xếp hạng các đĩa đơn thành công nhất trên thị trường âm nhạc Mỹ. Các số liệu được tổng hợp bởi Nielsen SoundScan dựa trên doanh số đĩa thường, nhạc số và tần suất phát thanh. Trong thập niên 2010, từ năm 2010 tới nay đã có tổng cộng 39 đĩa đơn quán quân trên bảng xếp hạng này.

Các đĩa đơn quán quân

Chú thích
 – Đĩa đơn đang quán quân hiện tại
 – Đĩa đơn quán quân của năm

Các kỷ lục và thành tích

Nghệ sĩ có nhiều đĩa đơn quán quân nhất

Nghệ sĩ có nhiều tuần quán quân nhất

Đĩa đơn đứng quán quân nhiều tuần nhất

Chú thích

Danh sách thu âm thập niên 2010


title: Công viên lịch sử quốc gia Chaco

text:
Nằm tại tiểu bang New Mexico, Công viên lịch sử bao gồm các di tích tại hẻm núi Chaco, một số khu khảo cổ và tàn tích của người Aztec. Hẻm núi Chaco là một trung tâm của nền văn hóa Pueblo trong khoảng thời gian từ năm 850 đến 1250. Là một đô thị cổ, kiến trúc ở hẻm Chaco được những người Anasazi Chaco xây dựng bao gồm những tòa nhà công cộng diễn ra các hoạt động thương mại, thực hiện nghi lễ, tôn giáo, chính trị và cả thiên văn học, giữa các khu vực được kết nối với nhau bởi những con đường giao thông được xây dựng một cách cẩn thận. Các công trình ở Chaco được xây dựng trong điều kiện khắc nghiệt ở Tây Nam Hoa Kỳ và giới hạn về tài nguyên thiên nhiên nên nó thể hiện giá trị đặc biệt của nền văn hóa Pueblo.

Công viên lịch sử quốc gia Chaco được UNESCO công nhận là di sản thế giới vào năm 1987 nhờ thành tựu, kỹ thuật xây dựng của người Anasazi Chaco đã vượt lện trên sự khắc nghiệt để tạo thành một nền văn minh thống trị qua 4 thế kỷ ở Tây Nam Hoa Kỳ.

Tham khảo

Di sản thế giới tại Hoa Kỳ


title: Phố Tràng Tiền

text:
Tràng Tiền là con phố nổi tiếng của Hà Nội, Việt Nam. Phố Tràng Tiền nằm ở khu trung tâm, có từ lâu đời, chạy từ đông sang tây. Thời thuộc Pháp phố này có tên là Rue Paul Bert, đặt tên theo Thống sứ Bắc kỳ Paul Bert. Phố Tràng Tiền bắt đầu từ khu vực Hồ Hoàn Kiếm ở phía tây, nối với phố Hàng Khay, còn phía đối diện, phía đông kéo dài tới Nhà hát Lớn Hà Nội. Mặc dù phố Tràng Tiền không dài nhưng nó có một vị trí khá quan trọng. Có rất nhiều hiệu sách và cửa hàng trên phố Tràng Tiền. Phố còn nổi tiếng với kem Tràng Tiền. Một đoạn phố nối với phố Hàng Khay giờ đã trở thành khu phố đi bộ vào tối thứ bảy đến chủ nhật.

Lịch sử
Phố Tràng Tiền xưa kia là một con đường dài, phía tây giáp phủ Chúa Trịnh, phía đông giáp với cửa ô Tây Long, tức là Nhà hát Lớn Hà Nội ngày nay, thông ra căn cứ Đồn Thủy và bến sông Hồng. Đường này đi qua đất của ba thôn Tây Long, Thạch Tần, Cựu Lâu, thuộc tổng Phúc Lâm (Hữu Túc), huyện Thọ Xương cũ. Khoảng năm 1808, một xưởng đúc tiền được vua Gia Long nhà Nguyễn cho lập ra ở đây, tên chữ là Bảo Tuyền Cục, dân quen gọi là Tràng Tiền. Phố ngày nay thuộc phường Tràng Tiền, quận Hoàn Kiếm.

 Garage Boillot xây năm 1900 tại số 3 Tràng Tiền

Ngày ngày 20 tháng 11 năm 1873 Francis Garnier chỉ huy quân Pháp đánh chiếm thành Hà Nội lần thứ nhất. Sau đó thì dải đất dọc đê sông Hồng dài khoảng 1 km từ chỗ Bảo tàng Lịch sử trở xuống Viện Quân y 108 đã bị triều đình Huế cắt làm khu nhượng địa Đồn Thủy. Pháp xây doanh trại và bệnh xá trong khu này cùng một chiếc cổng ở chỗ Nhà hát Lớn bây giờ, đặt tên là Porte de France (Cổng Pháp quốc).

 Tòa nhà Lacaze và Godard đều xây lại vào thập kỷ 1920
Chiếm xong toàn thành Hà Nội (1882), chính quyền thực dân lập quy hoạch đô thị, lấp sông Tô Lịch, phá chùa Báo Ân, xây công sở và chia lô bán đất cho người giàu. Các phố Tây nhanh chóng hình thành và lối sống Pháp cũng thế. Năm 1885, riêng từ cổng Pháp Quốc đến hết phố Hàng Khay đã có 6 quán cà phê, trong khi từ đường kính, bơ sữa cho tới...nước đá (!) vẫn còn phải nhập khẩu.

Đặc điểm và vị trí

Phố Tràng Tiền nằm theo hướng đông - tây, kéo dài từ đầu hồ Gươm, chỗ phố Hàng Khay, cho tới nhà hát Lớn Hà Nội. Đoạn giữa cắt với phố Tràng Tiền là phố Ngô Quyền và phố Nguyễn Xí. Đây là một con phố tuy ngắn nhưng quan trọng. Hai bên phố có nhiều hiệu sách, cửa hàng,... Phố Nguyễn Xí cạnh đó là nơi có các nhà sách tư nhân hạ giá. Phố Tràng Tiền còn nổi tiếng có kem Tràng Tiền với lịch sử trên 50 năm đến nay vẫn tồn tại và luôn là một điểm đến để thưởng thức của người dân Hà Nội và cả nước.

Các tuyến xe buýt chạy qua
Tuyến 02, 35, 40, 49: từ Nhà hát Lớn đến Trần Khánh Dư
Tuyến 34: từ Trần Quang Khải đến Ngô Quyền

Tham khảo

Tràng Tiền
Hoàn Kiếm


title: An Nhơn Bắc

text:
Đá An Nhơn Bắc hoặc bãi An Nhơn Bắc hay đá Cuội (tiếng Anh: chưa rõ; , Hán-Việt: Khố Quy tiêu) là một rạn san hô "nửa nổi nửa chìm" (cạn nước khi thủy triều thấp) thuộc cụm Loại Ta của quần đảo Trường Sa. Đá này nằm cách đá An Nhơn khoảng 4,5 hải lý (8,3 km) về phía đông bắc với tổng diện tích vào khoảng 50 ha. Giữa đá này và đá An Nhơn còn có một rạn san hô nhỏ hơn nhưng chưa rõ tên gọi.

Đá An Nhơn Bắc là đối tượng tranh chấp giữa Việt Nam, Đài Loan, Philippines và Trung Quốc. Hiện chưa rõ nước nào thực sự kiểm soát rạn san hô này.

Hình ảnh

Tham khảo

An Nhơn Bắc


title: Rạp Công Nhân (Hà Nội)

text:
Rạp Công Nhân là một công trình kiến trúc tại số 42 Tràng Tiền, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, có công năng phục vụ biểu diễn đa năng như sân khấu, chiếu phim. Đây là một trong những rạp hát lâu đời tại Việt Nam.

Lịch sử
Nguyên tên gốc của rạp là Cinéma Palace, do người Pháp khởi công xây dựng năm 1917 và hoàn thành năm 1920. Rạp được thiết kế theo phong cách kiến trúc cổ điển của Pháp, với mục đích trở thành một rạp chiếu phim sang trọng bậc nhất của vùng Đông Dương.

Khi người Pháp tái chiếm Hà Nội, năm 1947, rạp được đổi tên thành Eden.

Sau khi chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản Hà Nội, rạp được đổi tên thành Rạp Công Nhân và giữ tên gọi này cho đến ngày nay. Ban đầu, rạp thuộc quyền chủ quản của Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội. Năm 1995, rạp được chuyển sang cho Nhà hát Kịch Hà Nội quản lý và sử dụng, với các hoạt động biểu diễn đa dạng: Kịch, chèo, cải lương, ca múa nhạc. Ngày nay Rạp là nơi đóng trụ sở của Nhà hát Kịch Hà Nội.

Cải tạo
Là một công trình có kiến trúc độc đáo theo phong cách Pháp, tuy nhiên sau nhiều năm khai thác và bảo dưỡng kém, công trình bị xuống cấp nhiều. Năm 1990, rạp được cải tạo, nâng cấp, và chuyển đổi công năng từ rạp chiếu phim thành rạp biểu diễn đa năng. Năm 2007, rạp được sửa chữa mới toàn bộ. Tuy nhiên, việc sửa chữa, cải tạo cẩu thả đã làm hỏng kiến trúc nguyên thủy của rạp, chịu nhiều chỉ trích của người dân.

Gallery
Tầng một của Rạp Công Nhân hiện nay được cho thuê để làm phòng trưng bày tranh. Cửa hàng tranh Gallery 42 có uy tín cao trong giới giao dịch mỹ thuật tại Hà Nội. Gallery này và Rạp Công Nhân đã từng xuất hiện trong chương trình The Amazing Race mùa 22 của Mỹ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Lịch biểu diễn kịch của Nhà hát Kịch Hà Nội

Rạp chiếu phim Hà Nội


title: Bãi Đường

text:
Bãi Đường (tiếng Anh: chưa rõ; , Hán-Việt: Trường tiêu) là một rạn san hô lớn thuộc cụm Loại Ta của quần đảo Trường Sa. Rạn này nằm về phía đông của cụm Thị Tứ, phía tây của đảo Bến Lạc và phía bắc của đá An Nhơn. Ở đầu mút đông bắc của bãi Đường có một rạn san hô mang tên là đá An Lão.

Bãi Đường là đối tượng tranh chấp giữa Việt Nam, Đài Loan, Philippines và Trung Quốc. Hiện chưa rõ nước nào thực sự kiểm soát rạn san hô này.

Hình ảnh

Tham khảo

Đường


title: Acris crepitans

text:
Acris crepitans là một loài nhái bén nhỏ bản địa Hoa Kỳ và Đông Bắc Mexico. Có ba phân loài được công nhận. Nó là một trong hai loài động vật có xương sống nhỏ nhất của Bắc Mỹ, dài từ 19–38 mm. Màu sắc lưng của nó rất khác nhau, và bao gồm màu xám, xanh và nâu.
Loài này hoạt động vào ban ngày và thường hoạt động quanh năm, ngoại trừ ở giữa mùa đông ở khu vực phía Bắc, khi nước đông lạnh. Chế độ ăn uống chính của chúng là côn trùng nhỏ dài 0,5 inch đến 1,5 inch, bao gồm cả muỗi. Chúng là môi của một số loài, bao gồm chim, cá, và loài ếch khác. Để trốn tránh kẻ thù, chúng có khả năng nhảy lên đến 2 mét trong một bước nhảy duy nhất và là loài bơi lội tuyệt vời.

Hình ảnh

Tham khảo

Conant et al. (1998). A Field Guide to Reptiles y Amphibians of Eastern y Central North America. Boston: Houghton Mifflin. ISBN 0-395-90452-8.
Martof et al. (1980). Amphibians y Reptiles of the Carolinas y Virginia. Chapel Hill: University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-4252-4.

Liên kết ngoài

Animal Diversity Web: Acris crepitans
USGS: Northern Cricket Frog
Frogs & Toads of Georgia: Acris crepitans crepitans
NYS DEC Northern Cricket Frog Fact Sheet
New York State's last population of acris crepitans' y the positive effect of continued fungicide treatment of the lake Chytrid  theory'''

crepitans
Động vật Bắc Mỹ
Động vật lưỡng cư Mỹ
Động vật được mô tả năm 1854


title: Đá An Lão

text:
Đá An Lão là một rạn san hô thuộc cụm Loại Ta của quần đảo Trường Sa. Đá này nằm ở đầu mút đông bắc của bãi Đường, cách bãi Loại Ta (tiếng Anh: Loaita Bank) khoảng 18 hải lý (33,3 km) về phía đông bắc.

Đá An Lão là đối tượng tranh chấp giữa Việt Nam, Đài Loan, Philippines và Trung Quốc. Hiện chưa rõ nước nào thực sự kiểm soát đá này.

 Tên gọi: đá An Lão; tiếng Anh: Menzies Reef; tiếng Filipino: Lakandula; , Hán-Việt: Mông Tự tiêu.
 Đặc điểm: có chiều dài tính theo trục đông bắc-tây nam là 13 hải lý (24,1 km). Đá này vẫn bị ngập sóng khi thủy triều xuống. Đá An Lão sâu tối thiểu 1,3 m. Diện tích của thực thể này khoảng 15 km².

Hình ảnh

Ghi chú

Tham khảo

An Lão


title: Lư Nhất Vũ

text:
Lư Nhất Vũ (tên khai sinh là Lê Văn Gắt), sinh ngày 13 tháng 3 năm 1936, tại Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương. Nguyên Ủy viên Ban thư ký Hội nhạc sĩ Việt Nam khóa III. Phó tổng thư ký hội âm nhạc Thành phố Hồ Chí Minh (1981). Nguyên Phân viện trưởng Phân viện Âm nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Sự nghiệp
Tháng 6 năm 1962, tốt nghiệp khoa sáng tác của trường Âm nhạc Việt nam (nay là Nhạc viện Hà Nội), sau đó về nhận công tác ở Đoàn ca múa miền Nam.

Năm 1967, ông công tác tại phòng chỉ đạo Văn công thuộc Vụ Âm nhạc và múa, theo dõi chỉ đạo hoạt động của Đoàn ca múa nhân dân Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên.

Năm 1970, Lư Nhất Vũ trở về chiến trường miền Nam Việt Nam, công tác ở Tiểu ban Văn nghệ giải phóng, hoạt động ở chiến trường miền Tây Nam bộ.

Sau năm 1975, ông công tác ở cơ quan Văn nghệ Giải phóng, sau đó là Viện Nghiên cứu Âm nhạc (sau này là Viện Văn hóa Nghệ thuật tại TP HCM) cho đến nay.

Các tác phẩm tiêu biểu
Chiều trên bản Mèo (1961, hợp xướng), Hàng em mang tới chiến hào (1964), Cô gái Sài Gòn đi tải đạn (Giải A của Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Ban Thống nhất Trung ương), Bên tượng đài Bác Hồ, Hãy yên lòng mẹ ơi, Tiếng cồng vượt thác, Hòn Khoai (nhạc cảnh). Đã xuất bản hai tuyển tập Tiếng đàn quê em và Hãy yên lòng mẹ ơi . nhạc cho kịch múa (Truyền thuyết về cây đàn đá, Tay không thắng giặc), Bài ca đất Phương Nam, Chú bé đi tìm cha (phim Đất Phương Nam), Tỳ bà khúc (phim Thanh gươm để lại), Lời ru sau cơn giông (phim Còn lại một mình), Tiếng đàn Thạch Sanh (phim Thạch Sanh - Lý Thông), Lý Mù U (dân ca Trung Bộ)...

Ông có một loạt những công trình nghiên cứu đồ sộ về dân ca các miền Nam bộ đã xuất bản (cùng viết với một số tác giả Lê Giang, Nguyễn Đồng Nai, Thạch An, Nguyễn Văn Hoa, Quách Vũ): Dân ca Bến Tre, Kiên Giang, Cửu Long, Sông Bé, Hậu Giang...

Chú thích

Nhạc sĩ nhạc đỏ
Nhạc sĩ Việt Nam
Sinh năm 1936
Người Bình Dương
Nhân vật còn sống