title: Thanh Ba (thị trấn)

text:
Thanh Ba là thị trấn huyện lỵ của huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

Địa lý
Thị trấn Thanh Ba nằm ở trung tâm huyện Thanh Ba, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Ninh Dân và xã Quảng Yên
Phía tây giáp xã Đồng Xuân
Phía nam giáp xã Hoàng Cương và xã Ninh Dân
Phía bắc giáp xã Đông Lĩnh.

Thị trấn có diện tích 4,81 km², dân số năm 1999 là 8.022 người, mật độ dân số đạt 1.668 người/km².

Lịch sử
Thị trấn Thanh Ba được thành lập vào ngày 23 tháng 11 năm 1995 trên cơ sở 367 ha diện tích tự nhiên của xã Đào Giã, 47,3 ha diện tích tự nhiên của xã Đồng Xuân, 192 ha diện tích tự nhiên của xã Ninh Dân.

Sau khi thành lập, thị trấn có 433,5 ha diện tích tự nhiên và 7.477 người. Phần còn lại của xã Đào Giã được sáp nhập vào các xã Đông Lĩnh, Đồng Xuân, Ninh Dân và Thái Ninh.

Chú thích

Xem thêm
Danh sách thị trấn tại Việt Nam

Huyện lỵ Việt Nam


title: Thanh Chương (thị trấn)

text:
Thanh Chương là thị trấn huyện lỵ của huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, Việt Nam.

Thị trấn Thanh Chương có diện tích 2,84 km², dân số năm 1999 là 5.676 người, mật độ dân số đạt 1.999 người/km².

Chú thích

Xem thêm
Danh sách thị trấn tại Việt Nam

Huyện lỵ Việt Nam


title: Quần đảo Ionia

text:
Quần đảo Ionia (tiếng Hy Lạp hiện đại: Ιόνια νησιά, Ionia nisia; tiếng Hy Lạp cổ, Katharevousa: Ἰόνιοι Νῆσοι, Ionioi Nēsoi; ) là một nhóm đảo tại Hy Lạp. Chúng được gọi theo truyền thống là Heptanese, nghĩa là "7 hòn đảo" (, Heptanēsa, hay , Heptanēsos; ), song thực tế là ngoài bảy đảo chính, quần đảo còn gồm nhiều đảo nhỏ hơn.

Sách của người Việt trước thế kỷ 20 như của sứ thần Phạm Phú Thứ gọi nhóm đảo này là Y Do Niên.

Địa lý
Bảy hòn đảo chính, từ bắc xuống nam là:

Kerkyra (Κέρκυρα) (tiếng Anh là Corfu)
Paxi (Παξοί) (tiếng Anh là Paxos)
Lefkada (Λευκάδα) (tiếng Anh là Lefkas)
Ithaki (Ιθάκη) (tiếng Anh gọi là Ithaca)
Kefalonia (Κεφαλλονιά) tiếng Anh gọi là Kefalonia, Cephalonia và Kefallinia)
Zakynthos (Ζάκυνθος) (đôi khi gọi là Zante trong tiếng Anh)
Kythira (Κύθηρα) (đôi khi gọi là Cerigo trong tiếng Anh)

Sáu hòn đảo ở phía bắc nằm ở phía tây của Hy Lạp, tại biển Ionia. Hòn đảo thứ bảy, Kythira, nằm ngoài khơi cực nam của bán đảo Peloponnese, phần phía nam của Hy Lạp đại lục. Kythira không phải là một phần của vùng quần đảo Ionia mà thuộc vùng Attica.

Lịch sử
Các đảo được những người Hy Lạp định cư từ thời kỳ đầu, có thể là 1200 TCN, và con số chắc chắn là thế kỷ 9 TCN. Khu định cư của người Eretria tại Kerkyra đã bị thay thế bằng những kẻ thực dân đến từ Corinth năm 734 TCN. Các hòn đảo đó không có vị trí quan trọng trong lịch sử và chính trị của Hy Lạp cổ đại. Có một ngoại lệ là vụ xung đột giữa Kerkyra và thành bang mẹ tại Corinth năm 434 TCN, dẫn đến sự can thiệp của Athens và gây nên cuộc Chiến tranh Peloponnesus.

Ithaca là tên của đảo quê hương của Odysseus trong sử thi Hy Lạp cổ đại Odyssey. Có những nỗ lực nhằm đồng nhất Ithaki với Ithaca cổ đại, nhưng địa lý của các hòn đảo này không phù hợp với mô tả của Homer các bằng chứng khảo cổ đã tiết lộ những phát hiện thú vị tại cả Kefalonia và Ithaca.

La Mã và Đông La Mã
Vào thế kỷ 4 TCN, hầu hết các đảo đều bị hợp nhất vào đế chế Macedon. Một số vẫn còn nằm dưới quyền kiểm soát của vương quốc Macedonian cho đến năm 146 TCN, khi bán đảo Hy Lạp dần dần bị Cộng hòa La Mã sáp nhập. Sau 400 năm hòa bình dưới quyền cai trị của La Mã, các đảo trở thành một phần của đế quốc Đông La Mã (Byzantine). Dưới sự cai trị của Đông La Mã, từ giữa thế kỷ thứ 8, các đảo tạo thành thema Cephallenia. Các đảo là mục tiêu thường xuyên của các cuộc đột kích của người Saracen và từ cuối thế kỷ 11, đã hứng chịu các cuộc tấn công của người Norman và Ý. Hầu hết các đảo rơi vào tay Guglielmo II của Sicilia vào năm 1185. Mặc dù Corfu và Lefkas vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Đông La Mã, Kefallonia và Zakynthos đã trở thành cung trung bá Cephalonia và Zakynthos cho đến năm 1357, khi thực thể này thống nhất với Lefkada và Ithaki để tạo thành Công quốc Leucadia dưới quyền các công tước người Pháp và Ý. Corfu, Paxi và Kythera bị Venezia đoạt lấy vào năm 1204, sau sự tan rã của đế quốc Đông La Mã sau Thập tự chinh lần 4. Chúng trở thành các thuộc địa hải ngoại quan trọng của cộng hòa và được sử dụng như những trạm cho thương mại hàng hải với Levant.

Venezia

Từ năm 1204, Cộng hòa Venezia kiểm soát Corfu và sau đó dần dần toàn bộ các đảo Ionia cũng đã nằm dưới quyền kiểm soát của họ. Vào thế kỷ 15, đế chế Ottoman đã chinh phục hầu hết Hy Lạp, song các nỗ lực để chiếm các đảo Ionia của họ đã thất bại. Zakynthos trở thành vùng đất vĩnh viễn của Venizia vào năm 1482, Kefallonia và Ithaki năm 1483, Lefkada năm 1502. Kythera trở thành lãnh thổ Venetian năm 1393.

Các đảo là vùng đất duy nhất của thế giới nói tiếng Hy Lạp không nằm dưới quyền kiểm soát của Ottoman. Corfu là đảo Hy Lạp duy nhất chưa từng bị người Thổ chinh phạt.

Dưới quyền cai trị của Venezia, nhiều người thuộc tầng lớp thượng lưu nói tiếng Ý (hay tiếng Venezia tùy theo quan điểm) và cải sang Công giáo La Mã, tuy nhiên phần lớn người dân vẫn duy trì đặc tính dân tộc, ngôn ngữ và tôn giáo Hy Lạp.

Vào thế kỷ 18, một phong trào độc lập dân tộc Hy Lạp đã bắt đầu xuất hiện, và tình trạng tự do của các đảo Ionia đã khiến chúng trở thành các căn cứ cho các trí thức Hy Lạp lưu vong, những người đấu tranh tự do và có cảm tình với nước ngoài. Các đảo trở nên có ý thức Hy Lạp hơn từ thế kỷ 19, thế kỷ của chủ nghĩa dân tộc lãng mạn.

Thời kỳ Napoléon
Tuy nhiên, năm 1797, Napoléon Bonaparte đã chinh phục Venezia, và với Điều ước Campo Formio người dân trên đảo nằm dưới quyền kiểm soát cuad Pháp, các đảo được tổ chức thành các tỉnh Mer-Égée, Ithaque và Corcyre. Năm 1798, Admiral Ushakov của Nga đã đuổi những Pháp, và thành lập Cộng hòa Bảy Đảo dưới sự đồng bảo hộ của Nga và Ottoman và đây là lần đầu tiên người Hy Lạp có một chính quyền tự chủ có giới hạn từ sau khi sự thất thủ của Constantinopolis vào năm 1453. Tuy nhiên, năm 1807, các đảo lại bị nhượng lại cho Pháp theo Điều ước Tilsit và bị Đế chế Pháp quản lý.

Thời kỳ Anh

Năm 1809, người Anh đã đánh bại hạm đội Pháp tại Zakynthos, chiếm được Kefallonia, Kythera và Zakynthos, và chiếm thêm Lefkada vào năm 1810. Người Pháp giữa Kerkyra cho đến năm 1814. Theo Điều ước Paris vào năm 1815, các đảo trở thành "Hợp chúng quốc Quần đảo Ionia" dưới quyền bảo hộ của Anh Quốc. Vào tháng 1 năm 1817, người Anh đã ban hành một hiến pháp mới cho các đảo. Người dân các đảo được bầu một Hội đồng gồm 40 thành viên, những người này phải được hỏi ý kiến của Cao ủy Anh. Người Anh đã cải thiện rất nhiều thông tin liên lạc của các đảo, và đưa đến các hệ thống giáo dục và tư pháp hiện đại. Người dân các đảo chào đón hầu hết các cải cách và các tách trà buối chiều, cricket và các trò giải trí khác của người Anh.

Sau khi Hy Lạp độc lập năm 1830, người dân các đảo lại bắt đầu phẫn nộ với việc bị nước ngoài cai quản và yêu cầu liên hiệp với Hy Lạp. Chính phủ Anh phản đối chuyện này, giống như Venezia, Anh Quốc đã nhận thấy các đảo có thể trở thành các căn cứ hải quân hữu ích. Người Anh cũng quan tâm đến vị vua Hy Lạp sinh ra tại Đức, Othon, một người không thân thiện với Anh Quốc. Tuy nhiên, năm 1862, Otto bị lật độ và thay thế là một vị vua thân Anh là Georgios I.

Thời kỳ thuộc Hy Lạp
Năm 1862, Anh Quốc đã quyết định trao trả lại các hòn đảo cho Hy Lạp, như một cử chỉ để ủng hộ vị quốc vương mới. Vào ngày 2 tháng 5 năm 1864, người Anh rơi đi và các đảo được tổ chức hành ba tỉnh của Vương quốc Hy Lạp, tuy nhiên người Anh vẫn sử dụng cảng Corfu. Hoàng từ Philippos của Hy Lạp và Đan Mạch được sinh ra tại Corfu vào năm 1921 và sau này đã trở thành Philip, Vương tế Anh.

Thế chiến II
Năm 1941, khi khối Trục chiếm Hy Lạp, các đảo Ionia (ngoại trừ Kythera) đã rơi vào tay người Ý, trong ba năm chiếm đóng, họ đã cố Ý hóa cư dân đảo Corfu. Năm 1943, người Đức đã thay thế người Ý, và sát hại cộng đồng Do Thái của Corfu. Năm 1944, hầu hết các đảo nằm dưới quyền kiểm soát của phong trào kháng chiến Mặc trận Giải phóng Quốc gia/Quân đội Giải phóng Nhân dân Quốc gia, và duy trì là một thành trì của cánh tả từ đó.

Ngày nay
Ngày nay, hầu hết các đảo là một phần của vùng quần đảo Ionia (Ionioi Nisoi), ngoại trừ Kythera là một phần của Attica. Kerkyra có dân số 113.479 (bao gồm Paxoi), Zakynthos 38.680, Kefallonia 39.579 (bao gồm Ithaca), Lefkada 22.536, Ithaki 3.052, Kythera 3.000 và Paxi 2.438.

Trong những thập niên gần đây, các đảo đã mất đi nhiều cư dân do tình trạng xuất cư và sự suy giảm của các ngành công nghiệp, đánh cá và trồng trọt truyền thống. Hiện nay, lĩnh vực kinh tế chính của các đảo là du lịch.

Các cộng đồng chính
Argostóli (Αργοστόλι), tại Kefalonia
Kérkyra (Κέρκυρα), tại Corfu
Lefkáda (Λευκάδα), tại Lefkada
Lixouri (Ληξούρι), tại Kefalonia
Zákynthos (Ζάκυνθος), tại Zakynthos

Liên kết ngoài
Quần đảo Ionia Trang chính thức của Tổ chức Du lịch Quốc gia Hy Lạp

Tham khảo

Vùng hành chính Hy Lạp

Vùng cấp hai Liên minh châu Âu
Đảo Địa Trung Hải


title: Văn Quan (thị trấn)

text:
Văn Quan là thị trấn huyện lỵ của huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn, Việt Nam.

Địa lý
Thị trấn Văn Quan nằm gần trung tâm huyện Văn Quan, có Quốc lộ 1B và Quốc lộ 279 chạy qua và có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã An Sơn và xã Điềm He
Phía tây giáp xã Tú Xuyên
Phía nam giáp xã Bình Phúc
Phía bắc giáp xã Hòa Bình.

Thị trấn Văn Quan có diện tích 16,84 km², dân số năm 2018 là 5.427 người, mật độ dân số đạt 322 người/km².

Địa hình thị trấn phần lớn là đồi núi, trung tâm có một thung lũng khá rộng. Diện tích rừng khá lớn, đất nông nghiệp tập trung dọc thung lũng sông Tu Đồn. Dân cư tập trung ở vùng đất rộng ngã ba sông và dọc các trục đường chính dưới chân núi.

Lịch sử
Thị trấn Văn Quan được thành lập vào ngày 30 tháng 1 năm 1985 trên cơ sở tách 768 ha diện tích tự nhiên của xã Xuân Mai, 132 ha diện tích tự nhiên của xã Vĩnh Lại và 268 ha diện tích tự nhiên của xã Đại An.

Đến năm 2018, thị trấn Văn Quan có diện tích 12,04 km², dân số là 4.616 người, mật độ dân số đạt 383 người/km².

Ngày 21 tháng 11 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 818/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Lạng Sơn (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó, sáp nhập 1,40 km² diện tích tự nhiên và 283 người của xã Xuân Mai vừa giải thể (gồm toàn bộ thôn Bản Coóng); 3,40 km² diện tích tự nhiên và 528 người của xã Vĩnh Lại vừa giải thể (gồm 2 thôn: Nà Lộc, Bản Bác) vào thị trấn Văn Quan.

Sau khi điều chỉnh, thị trấn Văn Quan có 16,84 km² diện tích tự nhiên và 5.427 người.

Chú thích

Xem thêm
Danh sách thị trấn tại Việt Nam

Huyện lỵ Việt Nam


title: Vân Trường (xã)

text:
Vân Trường là một xã nằm ở cực Tây của huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Xã có diện tích 6,23 km², dân số năm 1999 là 8.603 người, mật độ dân số đạt 1.381 người/km².

Vị trí Địa Lý
Xã Vân Trường nằm ở cực Tây của huyện Tiền Hải. Phía Bắc và Đông Bắc giáp xã Phương Công, phía Đông giáp xã Tây Phong, phía Nam giáp xã Bắc Hải (đều của huyện Tiền Hải). Phía Tây giáp xã Quang Trung và phía Tây Bắc giáp xã An Bồi huyện Kiến Xương.

Lịch sử
Ngày 10 tháng 9 năm 1969, xã Vân Trường cùng với các xã An Ninh, Bắc Hải, Phương Công, Vũ Lăng thuộc huyện Kiến Xương được chuyển về huyện Tiền Hải quản lý.

Hành chính
Xã gồm 8 thôn: Thôn Bắc Trạch 1, Thôn Bắc trạch 2, Thôn Quân Bắc Đình, Thôn Quân Bắc Đoài, Thôn Quân Bắc Đông, Thôn Quân Bắc Nam, Thôn Quân Cao, Thôn Rạng Đông.

Địa danh

Giáo xứ Bác Trạch
Bài chi tiết: Giáo xứ Bác Trạch

Đền Thánh Kính Lòng Chúa Thương Xót Bác Trạch (còn gọi là Đền Thánh Bác Trạch, Nhà thờ Bác Trạch) là tên một nhà thờ Công giáo Roma thuộc Giáo phận Thái Bình, Việt Nam. Nhà thờ Bác Trạch nằm ở xã Vân Trường, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, cách Thành phố Thái Bình 23 km đi về hướng đông. Nhà thờ Bác Trạch một trong những nhà thờ đẹp và lớn nhất Việt Nam hiện nay.

Chú thích

Tham khảo


title: Vũng Liêm (thị trấn)

text:
Vũng Liêm là thị trấn huyện lỵ của huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long, Việt Nam.

Địa lý
Thị trấn Vũng Liêm có diện tích 4,72 km², dân số năm 1999 là 6.934 người, mật độ dân số đạt 1.469 người/km².

Hành chính
Thị trấn Vũng Liêm có 5 khóm, ấp được chia thành 2 khóm: 1, 2 và 3 ấp: Phong Thới, Rạch Trúc, Trung Tín.

Chú thích

Xem thêm
Danh sách thị trấn tại Việt Nam

Huyện lỵ Việt Nam


title: Ganiyu Bolayi Oseni

text:
Ganiyu Bolaji Oseni (sinh ngày 19 tháng 9 năm 1991) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Nigeria đang chơi ở vị trí tiền đạo.

Oseni đã có nhiều năm thi đấu tại Việt Nam cho 7 câu lạc bộ khác nhau gồm: Kiên Giang, Hoàng Anh Gia Lai, Long An, Bình Dương, Cần Thơ, Hà Nội và Sông Lam Nghệ An. Anh cũng là thành viên của đội tuyển U-17 Nigeria giành chức vô địch Giải vô địch U-17 thế giới 2007.

Sự nghiệp
Oseni bắt đầu sự nghiệp của mình tại câu lạc bộ Prime của Nigeria. Năm 2008, anh sang Esperance Tunis (Tunisia) thử việc. Sau đó, anh trở lại CLB Prime và được cho CSKA Moskva mượn từ ngày 2 tháng 8 năm 2008. năm 2009 anh quay trở lại Tunisia và ký hợp đồng 3 năm rưỡi với Esperance-câu lạc bộ cũ của mình.

Năm 2011, Oseni gia nhập đội bóng Kienlongnank Kiên Giang, anh ghi được 9 bàn thắng và giúp đội giành suất thăng hạng. Năm 2012, Oseni tiếp tục chơi cho đội bóng Kiên Long Bank Kiên Giang tại V-League 2012, ghi được tổng cộng 11 bàn thắng.

Sự nghiệp quốc tế
Anh đại diện cho quê hương tại FIFA U-17 World Cup năm 2007 tại Hàn Quốc, đã chơi 6 trận và ghi 01 bàn thắng cho nhà vô địch thế giới.

Anh được gọi vào tuyển U-23 Nigeria tại vòng loại Đại hội Thể thao châu Phi vào tháng 4 năm 2011 và ghi một cú đúp trong chiến thắng 6-1 trước Liberia.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Ganiyu Oseni tại Futbol.pl

Cầu thủ bóng đá Nigeria
Cầu thủ bóng đá PFC CSKA Moskva
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Nga
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Việt Nam
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Kiên Giang
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Hoàng Anh Gia Lai
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Long An
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Becamex Bình Dương
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Cần Thơ
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Hà Nội (2016)
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Sông Lam Nghệ An


title: Symphytognathidae

text:
Symphytognathidae là một họ nhện. Họ này gồm có 6 chi và 44 loài.

Các chi
 Anapistula Gertsch, 1941 — Central and South America, Africa, Asia, Australia
 Anapogonia Simon, 1905 — Java
 Curimagua Forster & Platnick, 1977 — Panama, Venezuela
 Globignatha Balogh & Loksa, 1968 — Brazil, Belize
 Patu Marples, 1951 — Colombia, Oceania
 Symphytognatha Hickman, 1931 — Mexico to Brazil, Africa, Australia, New Guinea

Chú thích

Tham khảo

Symphytognathidae
Araneomorphae


title: Stenochilidae

text:
Stenochilidae là một họ nhện. Họ này gồm có 2 chi và 12 loài phân bố ở Nam Á và Đông Nam Á.

Các chi và loài
Colopea Simon, 1893
 Colopea laeta (Thorell, 1895) (Myanmar, Thái Lan)
 Colopea malayana Lehtinen, 1982 (Thái Lan, Malaysia, Singapore)
 Colopea pusilla (Simon, 1893) (Philippines)
 Colopea romantica Lehtinen, 1982 (Bali)
 Colopea silvestris Lehtinen, 1982 (New Guinea)
 Colopea tuberculata Platnick & Shadab, 1974 (Fiji)
 Colopea unifoveata Lehtinen, 1982 (Borneo)
 Colopea virgata Lehtinen, 1982 (Thái Lan, Việt Nam)
 Colopea xerophila Lehtinen, 1982 (New Guinea)

Stenochilus O. P-Cambridge, 1870
 Stenochilus crocatus Simon, 1884 (Myanmar, Campuchia, Sri Lanka)
 Stenochilus hobsoni O. P.-Cambridge, 1870 (Ấn Độ)
 Stenochilus scutulatus Platnick & Shadab, 1974 (Ấn Độ)

Chú thích

Tham khảo
Platnick, N.I., Shadab, M.U. (1974). A revision of the spider family Stenochilidae (Arachnida, Araneae). American Museum novitates 2556 PDF  - Abstract
 Griswold, C.E., Coddington, J.A., Platnick, N.I. and Forster, R.R. (1999). Towards a Phylogeny of Entelegyne Spiders (Araneae, Araneomorphae, Entelegynae). Journal of Arachnology 27: 53-63. PDF
Penney, D. 2004. Cretaceous Canadian amber spider and the palpimanoidean nature of lagonomegopids. Acta Palaeontologica Polonica 49(4): 579–584. PDF

Stenochilidae
Araneomorphae


title: Lamponidae

text:
Lamponidae là một họ nhện. Họ này gồm có 23 chi và 191 loài.

Các chi
Phân loại theo Joel Hallan Biology Catalog.

 Centrothelinae Platnick, 2000
 Asadipus Simon, 1897 (Úc)
 Bigenditia Platnick, 2000 (Úc)
 Centrocalia Platnick, 2000 (New Caledonia)
 Centroina Platnick, 2002 (Úc)
 Centrothele L. Koch, 1873 (Úc)
 Centsymplia Platnick, 2000 (Úc)
 Graycassis Platnick, 2000 (Úc)
 Longepi Platnick, 2000 (Úc)
 Notsodipus Platnick, 2000 (Úc)
 Prionosternum Dunn, 1951 (Úc)
 Queenvic Platnick, 2000 (Úc)

 Lamponinae Simon, 1893
 Lampona Thorell, 1869 (Úc)
 Lamponata Platnick, 2000 (Úc)
 Lamponega Platnick, 2000 (Úc)
 Lamponella Platnick, 2000 (Úc)
 Lamponicta Platnick, 2000 (Úc)
 Lamponina Strand, 1913 (Úc)
 Lamponoides Platnick, 2000 (Úc)
 Lamponova Platnick, 2000 (Australia, New Zealand)
 Lamponusa Platnick, 2000 (Úc)
 Platylampona Platnick, 2004 (Úc)

 Pseudolamponinae Platnick, 2000
 Paralampona Platnick, 2000 (Úc)
 Pseudolampona Platnick, 2000 (Úc)

Chú thích

Tham khảo

Lamponidae


title: Cycloctenidae

text:
Cycloctenidae là một họ nhện. Họ này gồm có 5 chi và 36 loài được mô tả. Các chi Plectophanes (5 loài), Toxopsiella (12 loài) và Uzakia (1 loài) đều là loài bản địa New Zealand, Cycloctenus được tìm thấy ở cả Australia (7 loài) và New Zealand (10 loài), còn Galliena (1 loài) bản địa Java. Việc đặt Galliena, Plectophanes và Uzakia trong Cycloctenidae chỉ là thử thôi.

Các chi

Chú thích

Tham khảo

Cycloctenidae


title: Cybaeidae

text:
Cybaeidae là một họ nhện. Họ này gồm có 12 chi và loài.

Các chi
 Argyroneta Latreille, 1804 (Cổ bắc giới)
 Cedicoides Charitonov, 1946 (Turkmenistan, Tadjikistan, Uzbekistan)
 Cedicus Simon, 1875 (Đông Địa Trung Hải, châu Á)
 Cybaeina Chamberlin & Ivie, 1932 (USA)
 Cybaeota Chamberlin & Ivie, 1933 (Hoa Kỳ, Canada)
 Cybaeozyga Chamberlin & Ivie, 1937 (Hoa Kỳ)
 Cybaeus Koch, 1868 (Châu Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Triều Tiên, Trung Quốc)
 Dolichocybaeus Kishida, 1968 (Nhật Bản, Triều Tiên)
 Heterocybaeus Komatsu, 1968 (Nhật Bản)
 Paracedicus Fet, 1993 (Turkmenistan, Azerbaijan)
 Symposia Simon, 1898 (Venezuela, Colombia)
 Vagellia Simon, 1899 (Sumatra)

Chú thích

Tham khảo

Cybaeidae


title: Palpimanidae

text:
Palpimanidae là một họ nhện. Họ này gồm có 57 chi và 127 loài.

Các chi
Phân họ xếp loại theo Joel Hallan Biology Catalog.

 Chediminae
 Badia Roewer, 1961 — Sénégal
 Boagrius Simon, 1893 — Châu Phi, Nam Á
 Chedima Simon, 1873 — Maroc
 Diaphorocellus Simon, 1893 — châu Phi
 Hybosida Simon, 1898 — châu Phi, Seychelles
 Sarascelis Simon, 1887 — châu Phi, Ấn Độ, Malaysia
 Scelidocteus Simon, 1907 — châu Phi
 Scelidomachus Pocock, 1899 — Socotra
 Steriphopus Simon, 1887 — Myanmar, Seychelles, Sri Lanka

 Otiothopinae Platnick, 1999
 Anisaedus Simon, 1893 — Nam Mỹ, châu Phi
 Fernandezina Birabén, 1951 — South America
 Notiothops Platnick, Grismado & Ramírez, 1999 — Chile
 Otiothops MacLeay, 1839 — Nam Mỹ, Cuba

 Palpimaninae Thorell, 1870
 Ikuma Lawrence, 1938 — Namibia
 Palpimanus Dufour, 1820 — Mediterranean, châu Phi, Nam Mỹ, Ấn Độ, Uzbekistan

Chú thích

Tham khảo

Palpimanidae
Araneomorphae


title: Call of Duty: Black Ops II

text:
Call of Duty: Black Ops II là một trò chơi điện tử thuộc thể loại bắn súng góc nhìn thứ nhất được Treyarch phát triển và được Activision phát hành vào ngày 13 tháng 11 năm 2012 cho các hệ điều hành Windows, PlayStation 3, Wii và Xbox 360. Black Ops II cũng là game thứ chín trong loạt game Call of Duty và là phần tiếp theo của Call of Duty: Black Ops, đồng thời cũng là phiên bản Call of Duty đầu tiên phát hành trên hệ máy Wii U. Một phiên bản tương tự được phát hành trên hệ máy PlayStation Vita, có tên Call of Duty: Black Ops: Declassified, được phát triển bởi studio nStigate Games và cũng được ra mắt vào ngày 13 tháng 11.

Black Ops II là bản game đầu tiên trong series Call of Duty có cốt truyện phi tuyến tính, tức là cái kết của cốt truyện được quyết định tùy vào những hành động của người chơi. Đây cũng là tựa đầu tiên và duy nhất trong loạt game mà người chơi được tự do chọn trang bị khởi đầu trước mỗi nhiệm vụ.

Cốt truyện của game tiếp nối câu chuyện của Black Ops và lấy bối cảnh vào cuối những năm 1980 và 2025. Vào giai đoạn thập niên 1980s, người chơi điều khiển hai nhân vật Alex Mason và Frank Woods, cũng là 2 trong số các nhân vật chính từ Black Ops, trong khi vào năm 2025, người chơi được điều khiển David, con trai của Mason (bí danh "Section"). Cả hai khoảng thời gian đều liên quan đến việc các nhân vật chính truy đuổi Raul Menendez, một thủ lĩnh băng đảng ở Nicaragua, kẻ chịu trách nhiệm bắt cóc Woods vào những năm 80, và sau đó châm ngòi cho cuộc Chiến tranh Lạnh thứ hai xảy ra vào năm 2025.

Black Ops II đã nhận được nhiều đánh giá tích cực từ các nhà phê bình, ca ngợi về gameplay, cốt truyện, chế độ nhiều người chơi và chế độ Zombies, nhưng bị chỉ trích bởi những nhiệm vụ Strike Force. Trò chơi đã đạt được nhiều thành công thương mại; trong vòng 24 giờ sau khi mở bán, trò chơi đã thu về hơn 500 triệu đô la. Game vẫn giữ danh hiệu Sản phẩm giải trí thành công nhất khi ra mắt, cho đến tháng 9 năm 2013, khi Take-Two Interactive công bố rằng Grand Theft Auto V đã thu về 800 triệu đô la trong ngày đầu tiên phát hành. Nó tiếp tục bán được 7,5 triệu bản tại Hoa Kỳ vào tháng 11 năm 2012, trở thành trò chơi có doanh thu cao nhất trong tháng.

Phiên bản tiếp theo của game, Call of Duty: Black Ops III, được ra mắt vào năm 2015.

Call of Duty: Black Ops Cold War, phần hậu truyện lấy bối cảnh giữa Black Ops và Black Ops II, được phát hành vào ngày 13 tháng 11 năm 2020..

Lối chơi
Black Ops II là trò chơi bắn súng góc nhìn người thứ nhất, và giữ nguyên cơ chế gameplay như các phiên bản Call of Duty tiền nhiệm. Người chơi vào vai một chiến binh có thể sử dụng nhiều loại vũ khí khác nhau (trong có chỉ có thể mang theo bên mình hai loại vũ khí); sử dụng lựu đạn, các loại vũ khí nổ khác; có thể dùng các thiết bị khác làm vũ khí.

Người chơi có thể đứng, ngồi, và nằm; mỗi tư thế sẽ ảnh hưởng đến độ chính xác khi bắn. Người chơi có thể chỉnh xuống tư thế nằm sấp từ tư thế đứng trong khi chạy (thường được gọi là "lặn cá heo"), và có thể chạy nước rút trong vài giây. Màn hình chóe đỏ cho người chơi biết sức khỏe của nhân vật đang bị ảnh hưởng (mất máu); lượng máu bị mất sẽ được tái tạo theo thời gian.

Tổng quan về cốt truyện

Call of Duty: Black Ops II là bản game Call of Duty đầu tiên có cốt truyện phân nhánh, trong đó lựa chọn của người chơi ảnh hưởng đến cả nhiệm vụ hiện tại và diễn biến tổng thể của câu chuyện. Được gọi là "Nhiệm vụ Strike Force", những cốt truyện phân nhánh này xuất hiện trong cốt truyện năm 2025 và xuất hiện cơ chế cái chết vĩnh viễn. Sự thành công hay thất bại của những nhiệm vụ này có thể phân chia cốt truyện của chiến dịch rộng lớn hơn. Chọn một trong các nhiệm vụ sẽ khóa các nhiệm vụ khác trừ khi người chơi bắt đầu một chiến dịch mới.

Nhiệm vụ Strike Force cho phép người chơi điều khiển một số nhân vật khác nhau, chẳng hạn như máy bay không người lái, máy bay chiến đấu phản lực và robot. Nếu người chơi chết trong nhiệm vụ Strike Force, chiến dịch sẽ tiếp tục ghi lại tổn thất đó, trái ngược với việc cho phép người chơi tải một trạm kiểm soát đã lưu trước đó. Tiến trình của người chơi trong các nhiệm vụ Strike Force có thể tiếp tục thay đổi ngay cả kế hoạch của nhân vật phản diện trong câu chuyện, Raul Menendez. Đến cuối game, người chơi có thể đã thay đổi kết quả của Chiến tranh Lạnh mới.

Tương tự, trong các nhiệm vụ chính của câu chuyện, có một số điểm nhất định mà người chơi được đưa ra các lựa chọn và con đường khác nhau để tiến bộ, điều này có thể ảnh hưởng đến lối chơi, cũng như kết thúc của game. Black Ops II cũng là trò chơi đầu tiên trong sê-ri cho phép người chơi tùy chỉnh trang bị của họ trước khi bắt đầu một nhiệm vụ, tạo ra sự tự do trong việc lựa chọn cách tiếp cận nhiệm vụ và làm tăng giá trị chơi lại của game.

Chế độ chơi nhiều người (multiplayer):

Một trong những thay đổi lớn nhất được thêm vào chế độ nhiều người chơi trong Black Ops II là sự ra đời của Pick 10, một hệ thống mới trong menu Create-a-Class. Pick 10 cung cấp cho người chơi tổng cộng 10 vị trí phân bổ trong một lớp, được sử dụng cho súng, đặc quyền và lựu đạn. Người chơi có thể tùy chỉnh phân bổ vị trí, để có nhiều phụ kiện hơn cho súng hoặc nhiều đặc quyền hơn.

Killstreaks từ các trò chơi Call of Duty trước được đổi tên thành Scorestreaks, hiện kiếm được bằng cách tăng điểm, thay vì tiêu diệt. Điều này cho phép người chơi tập trung vào các chế độ mục tiêu, cũng có thể kiếm được điểm cho Scorestreaks.

Không giống như các trò chơi trước đây, vũ khí trong Black Ops II có một hệ thống cấp tiến, được sử dụng để mở khóa các tệp đính kèm vũ khí. Sau khi nâng tối đa cấp độ của vũ khí, người chơi có thể chọn "nâng cấp" khẩu súng, tương tự như cách họ có thể tăng cấp độ người chơi và thiết lập lại tiến trình đính kèm của họ. Đổi lại, người chơi có thể tùy chỉnh vũ khí của họ bằng các thẻ và biểu tượng gia tộc tùy chỉnh.

Black Ops II cũng là trò chơi Call of Duty đầu tiên có chế độ cạnh tranh. Được gọi là League Play, chế độ này cho phép những người chơi có trình độ kỹ năng tương tự kết hợp với nhau và chơi theo các quy tắc của các giải đấu Call of Duty.

Chế độ Zombie:

Chế độ Zombies đã sẽ trở lại trong Black Ops II với các chế độ chơi mới. Đây là trò chơi Call of Duty thứ ba có chế độ Zombies, sau Call of Duty: World at War và Call of Duty: Black Ops, và là trò chơi đầu tiên có các chế độ chơi khác với chế độ Sinh tồn truyền thống.

Zombies sử dụng công cụ nhiều người chơi của trò chơi, cho phép trải nghiệm cộng đồng sâu hơn, cùng với các tính năng mới. Chế độ co-op 8 người chơi mới có tên "Grief" cũng được hỗ trợ, có 2 đội gồm 4 người chơi cạnh tranh để tồn tại, không giống như các trò chơi trước chỉ hỗ trợ co-op trực tuyến 4 người chơi. Giống như các phần trước, mỗi bản đồ Zombies chứa các nhiệm vụ phụ "Trứng Phục sinh", được sử dụng để tiến triển câu chuyện. Một chế độ mới khác, "Turnned", được giới thiệu với một số DLC có thể tải xuống, trong đó một người chơi cố gắng sống sót giữa ba thây ma do người chơi điều khiển, và mục tiêu của những người này là phải biến người chơi kia thành thây ma.

Cốt truyện
: Nội dung sau đây có thể cho bạn biết trước nội dung của game.Chiến dịch của trò chơi tiếp nối câu chuyện của Call of Duty: Black Ops và lấy bối cảnh vào cuối những năm 1980 và 2025. Trong những năm 1980, người chơi điều khiển Alex Mason và Frank Woods, hai nhân vật chính của Black Ops, trong khi vào năm 2025, người chơi điều khiển của con trai của Alex Mason, David Mason (mật danh "Section"). Cả hai khoảng thời gian đều liên quan đến việc các nhân vật truy đuổi Raul Menendez, một trùm ma túy người Nicaragua, kẻ chịu trách nhiệm bắt cóc Woods vào những năm 80 và sau đó châm ngòi cho Chiến tranh Lạnh thứ hai vào năm 2025. Chiến dịch có lối chơi phi tuyến tính.

Mở đầu trò chơi: Đội của Section đột nhập vào nơi có tên "The Vault" để tìm Menendez, cả đội đã tìm ở tất cả phòng trừ phòng của nhân vật Frank Woods khi Section hỏi: "Raul Menendez đã từng ở đây chưa?" Woods đưa cho anh mặt dây chuyền mà Menendez đã đưa cho ông lúc trước, Sau khi Section cầm nó lên thì anh ta liền nhớ được một chút những gì anh đã chứng kiến khi còn nhỏ. Thế rồi Woods giải thích cho mọi người trong phòng rằng: "Alex Mason đã rất ổn ở Alaska nhưng Hudson lại tới". Section nhớ lại lúc anh đang trèo cây cùng bố của anh ấy (Alex Mason), Hudson và Trung tá North tới và bảo: "Frank Woods và nhóm của ông đã biến mất khi đang tìm cách ngăn vụ buôn lậu vũ khí ở Angola". CIA từ chối hành động vì không muốn đụng độ trực tiếp với quân Nga và Cuba đang giúp đỡ lực lượng MPLA chống lại UNITA, nhưng Hudson hy vọng có thể giải cứu bất kỳ người nào sống sót. Mặc dù đã hứa với con trai rằng sẽ không quay lại với quân đội nữa nhưng Mason vẫn quyết định quay lại để cứu người bạn cũ.

Mở đầu nhiệm vụ là cảnh Mason cố cứu một đồng đội đang bị thiêu trong một chiếc xe bọc thép bị bắn cháy, nhưng vô ích. Jonas Savimbi tới và xốc lại tinh thần cho Mason. Sau khi đẩy lui được quân địch, Savimbi cho Mason và Hudson biết Woods đang bị giam trên một chiếc xà lan chở hàng trên sông Okavango. Quay lại "the Vault", Woods kể rằng sau khi ông lao mình vào Lev Kravchenko vừa rút dây chùm lựu đạn, hắn tỉnh lại trước và tống ông vào Hỏa Lò. Sáu tháng sau, ông được chuyển sang Đà Nẵng và ở đó cho đến năm 1972 thì vượt ngục thành công, nhưng không nói rõ tại sao ông bị bắt ở Angola.

Quay lại câu chuyện của Alex. Sau khi cứu được Woods, Mason tìm đến tháp liên lạc để gọi Savimbi. Tại đây anh lần đầu chạm trán Raul Menendez, hiện đang liên lạc cho các cố vấn quân sự Nga và Cuba. Bị chĩa súng vào đầu, Menendez đáp trả bằng cách phá hỏng đài. Nhân lúc một nhóm quân Cuba vào phòng và tình cờ thấy sự việc, hắn rút chốt lựu đạn để buộc anh thả hắn. Nhưng trước khi hắn kịp đâm anh, Mason bắn chột mắt phải hắn và chạy thoát khi lựu đạn nổ. Hết cách, Mason và Hudson phải vừa dìu Woods rút lui vừa cản địch truy đuổi. Sau cùng, bộ ba được Savimbi giải cứu. Sau đó, Mason, Woods và Hudson bắt đầu theo dõi Menendez, một tay buôn vũ khí cho các cuộc xung đột ở Cuba, Angola và Afghanistan. CIA sau đó đã cử ba người và đặc vụ Trung Quốc Tian Zhao giúp Mujahideen chống lại quân Liên Xô đang tấn công Afghanistan, nhằm đổi lấy thông tin về Menendez. Họ tình cờ phát hiện chỉ huy quân Liên Xô chính là Kravchenko và thẩm vấn hắn. Mệnh lệnh giết hắn của Viktor Reznov kích hoạt lại trong đầu Mason, và rồi hắn sẽ bị giết bởi Mason hoặc Woods. Nhưng Mujahideen trước đó đã câu kết với Menendez, sau đó phản bội Mason, Woods, Hudson và Zhao.

Trong khi tra hỏi Kravchenko, người chơi có thể để Mason bắn Kravchenko, hoặc ngăn không cho Mason giết Kravchenko, cho phép hắn khai ra chuyện Menendez có gián điệp trong CIA rồi bị Woods giết sau đó.

Sau khi siết cổ họ bất tỉnh, Mujahideen đã quăng họ ra một nơi nào đó trên sa mạc, để mặc họ chết cho đến khi họ được hai dân thường không xác định danh tính giải cứu. Mason thấy một người trong số đó trông như Reznov.

Nguồn gốc của lòng căm thù, và mong muốn chống Mỹ của Menendez cuối cùng cũng được tiết lộ vào thời điểm này. Em gái Josefina của hắn đã bị bỏng nặng trong một vụ hỏa hoạn do một doanh nhân người Mỹ chủ mưu nhằm trục lợi bảo hiểm. CIA đã ám sát cha của Menendez sau khi ông này nổi lên thành trùm ma túy hàng đầu ở Managua. Về sau, khi bắt được Woods, Menendez đã tra tấn đội của anh đến chết hòng moi tin, nhưng không được gì nên đành bỏ anh vào côngtennơ đầy xác đồng đội.

Nhận được séc 1 triệu đôla từ CIA, Tổng thống độc tài Manuel Noriega dẫn Mason, Woods và Woods cùng quân đội Panama đột kích vào khu nhà của Menendez ở Nicaragua. Cùng lúc đó, trong khi Menendez đang chăm sóc Josefina, bỗng nhiên quân của Noriega đột kích, và sỉ nhục Josefina, làm hắn trong lúc tức giận đã giết tên sĩ quan. Hắn sau cùng bị gây mê và bị áp giải đến chỗ Noriega. Khi Menendez tỉnh dậy, nhân lúc CIA đi khỏi, Noriega giết người của chính mình rồi tháo còng cho anh. Menendez đánh ngất Noriega rồi cố gắng chạy về nhà của mình để cứu Josefina. Trên đường đi, hắn bị nhìn thấy từ xa bởi Mason, Woods và Hudson. Nhờ thế bộ ba mới biết Noriega đã phản bội họ.

Cùng lúc Menendez tới nơi, hắn bị chặn lại bởi Hudson. Trong cơn tức giận vì Menendez đã tra tấn anh, Woods cố bắn hắn nhưng bị Mason cản. Woods cụng đầu Mason rồi ném lựu đạn. Cả Mason lẫn Menendez không cản được quả lựu đạn nảy vào trong phòng của Josefina, vô tình giết chết cô, nhưng CIA khi ấy tưởng Menendez cũng đã bỏ mạng.

Sau khi âm mưu với Noriega để làm giả cái chết của mình, Menendez lại trốn được khỏi Mason và Woods một lần nữa trong cuộc xâm lược Panama của người Mỹ. Nhờ Noriega và các đặc vụ ngầm trong CIA, Menendez bắt cóc Hudson và hai cha con Mason, và bắt Hudson phải lừa Woods bắn Mason trước khi hắn bắn vỡ 2 đầu gối Woods. Sau khi tiết lộ động cơ là để trả thù cho cái chết của em gái mình, hắn quyết định giết thêm một người. Hudson tự nhận cái chết và bị Menendez bắn vỡ 2 đầu gối rồi bị cắt cổ bằng mặt dây chuyền của Josefina. Sau đó Menendez hứa sẽ trở lại với mặt dây chuyền để hoàn thành cuộc trả thù của mình. Sau vụ việc đó, Woods nhận nuôi David và che giấu sự thật cho đến ngày Menendez tái xuất.

Trong trường đoạn khi người chơi điều khiển Woods, nếu Kravchenko bị Woods giết, Woods sẽ nhớ lại lời cuối cùng của hắn. Và tùy vào lựa chọn của người chơi mà 1 trong 2 cái kết sau sẽ xảy ra ở cuối cốt truyện:

 Bắn vào đầu Mason, giết chết anh ấy. Sau này Section sẽ cùng Woods viếng mộ cha và cho biết quyết định giải ngũ của mình. Woods cho rằng Mason cũng sẽ đồng tình.
 Bắn vào bất cứ chỗ nào trên người Mason, trừ đầu, đến khi anh ấy không cử động nữa. Trong một lần thăm Woods sau này, Section sẽ bất ngờ gặp lại cha mình đã đến đó trước.

Năm 2025, Menendez tái xuất với tư cách là nhà lãnh đạo ẩn danh của Cordis Die, một phong trào dân túy chủ chiến được hơn 2 tỷ người ủng hộ. Dẫu vậy, hắn bị chính phủ Mỹ coi là tên khủng bố nguy hiểm nhất thế giới kể từ Osama bin Laden. Tổ chức của ông ta tiến hành tấn công mạng vào các sàn giao dịch chứng khoán Trung Quốc rồi đổ tội cho Nhà Trắng, buộc chính phủ Trung Quốc phải tận dụng ảnh hưởng kinh tế (Trung Quốc là đất nước chiếm phần lớn trữ lượng và sản lượng đất hiếm trên thế giới) để châm ngòi cho Chiến tranh Lạnh thứ hai giữa NATO và Liên minh Phòng thủ Chiến lược (SDC) do tướng Zhao đứng đầu. Section, hiện là Đại úy thuộc SEAL, dẫn đầu nỗ lực của Bộ Chỉ huy Tác chiến Đặc biệt Liên hợp của Mỹ (JSOC) để truy tìm Menendez. Họ biết rằng Menendez đang lên kế hoạch cho một cuộc tấn công mạng thứ hai vào ngày 19 tháng 6, cùng ngày em gái hắn bị bỏng nặng, với hậu quả toàn cầu, nhờ một siêu máy tính Celerium do lập trình viên Chloe "Karma" Lynch thiết kế. Section và hai lính SEAL khác, Harper và Salazar, hoặc giải cứu Chloe bằng cách giết chết chỉ huy thứ hai của Menendez, DeFalco, hoặc để hắn trốn thoát. Nhiệm vụ "Lực lượng tấn công" "Second Chance" sẽ được mở khóa và phải được hoàn thành để giải cứu Chloe nếu điều sau xảy ra, nhưng DeFalco vẫn sẽ sống.

JSOC cuối cùng cũng bắt được Menendez ở Yemen với sự hỗ trợ của điệp viên CIA nằm vùng, Farid. Tuy nhiên, trước khi bị bắt, Menendez ra lệnh cho Farid giết Harper bị bắt. Farid sẽ bị Menendez xử tử nếu từ chối, nhưng đồng thời Harper sẽ được tha mạng. Lực lượng Mỹ đưa Menendez lên tàu sân bay U.S.S. Barack Obama, do Đô đốc Briggs chỉ huy; tuy nhiên, Menendez đã trốn thoát với sự hỗ trợ của một gián điệp bên trong JSOC: Salazar. Sự phản bội của Salazar diễn ra như thế nào là yếu tố quyết định số phận của Chloe (nếu có mặt) và DeFalco (nếu còn sống). Nếu Farid còn sống tới lúc này thì anh sẽ cứu được Chloe và giết được DeFalco, nhưng đồng thời bị Salazar hoặc DeFalco giết. Menendez bắn chết hoặc bị thương Briggs (nếu người chơi chọn không làm gì thì Briggs sẽ bị Salazar đánh ngất) rồi đột nhập vào vệ tinh quân sự của Hoa Kỳ bằng sâu Celerium để chiếm quyền kiểm soát toàn bộ phi đội máy bay không người lái của họ. Sau đó, Salazar sẽ đầu hàng và chỉ bị bắt sống, hoặc bị Harper (nếu còn sống) giết chết. Tàu Obama sẽ được cứu bởi không quân Trung Quốc hoặc bị phá hủy (kéo theo cái chết của những người còn trên tàu) dựa trên việc liệu các nhiệm vụ của Lực lượng tấn công đã hoàn thành hay chưa và liệu Briggs có còn sống để kích hoạt hệ thống phòng thủ của con tàu hay không.

Bất chấp điều đó, Menendez sử dụng máy bay không người lái để tấn công Los Angeles trong cuộc họp của các nhà lãnh đạo G20, với hy vọng giết họ và gây ra hỗn loạn dân sự và kinh tế lan rộng. Với việc các máy bay không người lái cũng nhắm mục tiêu vào một số thành phố chiến lược khác trên khắp Hoa Kỳ và Trung Quốc, Section hộ tống Tổng thống Mỹ đến nơi an toàn trong một chiếc Cougar HE. JSOC về sau tìm được nguồn phát ở Haiti. Nhưng khi tới nơi, Section thấy Menendez phát sóng trực tiếp và tự hủy toàn bộ máy bay không người lái, giải thích rằng nước Mỹ giờ sẽ không thể ngăn Cordis Die nổi dậy. Sau cùng, Menendez định chạy trốn bằng cách cải trang thành lính Mỹ, nhưng bị Section đuổi kịp rồi bị hành quyết hoặc bị bắt lại. Có hai lựa chọn:

a. Nếu Menendez bị giết, những người ủng hộ hắn, bị kích động bởi video được tải lên tự động của hắn, sẽ gây bạo loạn ở khắp nước Mỹ, trong đó có việc phóng hỏa Nhà Trắng. Đây là cái kết dẫn tới cốt truyện của Call of Duty: Black Ops III.

b. Nếu Menendez bị bắt, số phận của Chloe sẽ dẫn dến một trong hai cái kết sau:
 Chloe còn sống: Cô phát hiện và ngăn chặn được kế hoạch vượt ngục của Menendez sử dụng sâu Celerium để ngắt điện nhà tù. Về sau, cô xuất hiện trên một chương trình truyền hình và giễu cợt hắn. Menendez thấy thế bực tức đập đầu liên tiếp vào màn hình tivi rồi cười nhạt.
 Chloe đã chết/bị giam: Menendez vượt ngục thành công. Hắn tìm đến The Vault, giết Woods như đã giết Hudson. Sau đó hắn đến mộ em gái mình, đào thi thể cô lên rồi tự thiêu. Ngoài ra sẽ không có cảnh Section gặp lại cha mình còn sống hay viếng mộ ông ấy.

Quá trình phát triển
Quá trình phát triển cho trò chơi bắt đầu ngay sau khi phát hành Black Ops, với việc Activision hứa hẹn rằng "phần tiếp theo sẽ mang lại "sự đổi mới có ý nghĩa" cho nhượng quyền thương mại Call of Duty".

Black Ops II là trò chơi đầu tiên trong sê-ri có công nghệ chiến tranh tương lai và là trò chơi đầu tiên trình bày cốt truyện phân nhánh do người chơi lựa chọn cũng như chọn vũ khí trước khi bắt đầu nhiệm vụ trong chế độ câu chuyện. Nó cũng cung cấp một tùy chọn hiển thị 3D.

Trò chơi chính thức được tiết lộ vào ngày 1 tháng 5 năm 2012, sau một loạt thông tin rò rỉ được phát hành trong nhiều tháng trước đó.

Tiếp nhận

Đánh giá chung
Call of Duty: Black Ops II đã nhận được đánh giá trung bình "tích cực" cho các phiên bản trên hệ PlayStation 3, Xbox 360 và Wii U, nhưng lại nhận được đánh giá "trung bình" cho phiên bản PC, theo trang tổng hợp đánh giá Metacritic. IGN biên tập viên Anthony Gallegos mô tả trò chơi là "một ví dụ điển hình về cách phát triển game về mặt thương mại hàng năm." Gallegos ca ngợi trò chơi vì đã kể một câu chuyện thực sự thú vị khi tạo ra một nhân vật phản diện mà anh cảm thông đến mức tự hỏi hành động của chính mình trong suốt thời gian chơi. Gallegos dành những lời chỉ trích vào hệ thống AI của đồng đội trong chế độ Strike Force và vào cuối phần chơi chiến dịch, điều mà anh cảm thấy thất vọng mặc dù anh nhận thức được rằng kết quả bị ảnh hưởng trực tiếp bởi những lựa chọn mà anh đưa ra.

Marty Sliva của trang 1UP đã chấm trò chơi điểm B+, đồng thời ca ngợi sự tự do lựa chọn trong các chế độ chơi và sự đa dạng của lối chơi: "Tôi rất ngạc nhiên với những rủi ro mà Treyarch đã thực hiện với danh nghĩa mang lại trải nghiệm độc đáo và sáng tạo. Không phải tất cả chúng đều được đền đáp, nhưng ta biết rằng studio đã sẵn sàng tránh xa những phương án an toàn, trì trệ, và sự đổi mới này có thể đã bắt đầu len lỏi vào loạt game."

Dan Ryckert của trang Game Informer cũng chỉ trích AI của chế độ Strike Force và không mấy ấn tượng với hệ thống "Pick Ten" được đưa vào chế độ nhiều người chơi (multiplayer), rằng nó "thú vị, nhưng cũng chẳng thú vị là bao" so với hệ thống được sử dụng trong các tựa Call of Duty trước đây . Giống như Gallegos, Ryckert ca ngợi cốt truyện và phần chơi đơn, về những thay đổi mà anh cảm thấy đã lỗi thời và nói rằng kiểu cốt truyện phân nhánh đã làm anh "nói chuyện với những người khác về trải nghiệm của họ theo cách mà anh chưa từng làm trước đây với loạt [Call of Duty] này".

Những thông tin bên lề
Tháng 7 năm 2014, cựu độc tài quân sự Panama Manuel Noriega kiện Activision vì sử dụng trái phép hình ảnh của ông ta trong tựa game này. Trong đơn kiện, Noriega yêu cầu bồi thường bởi việc mô tả sai ông ta là "kẻ bắt cóc, sát nhân và kẻ thù của quốc gia" cho rằng mình đã góp công tạo nên doanh thu lớn của của Black Ops II. Ngày 28 tháng 10, tòa án Los Angeles đã bác đơn kiện với giải thích rằng sự xuất hiện của Noriega trong game này chỉ là tự do ngôn luận.

Call of Duty: Black Ops II bị cấm lưu hành tại Pakistan do có chi tiết mô tả rằng Cơ quan Tình báo Liên ngành (ISI) giúp đỡ tổ chức khủng bố Cordis Die, điều mà chính phủ Pakistan cho rằng Mỹ đã đưa vào trò chơi để tuyên truyền sai lệch về Pakistan.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Game của Activision
Trò chơi trên Windows
Trò chơi điện tử năm 2012
Trò chơi PlayStation 3
Trò chơi điện tử khoa học viễn tưởng
Bắn súng góc nhìn người thứ nhất
Call of Duty
Trò chơi của Activision
Khủng bố trong các tác phẩm giả tưởng
Trò chơi điện tử lấy bối cảnh năm 1986
Trò chơi Xbox 360
Trò chơi Wii U
Trò chơi điện tử nhiều kết thúc


title: Giãn tĩnh mạch thừng tinh

text:
Giãn tĩnh mạch thừng tinh hay còn gọi giãn tĩnh mạch thừng tinh trái  là hiện tượng tĩnh mạch nằm phía trên tinh hoàn bị xoắn giãn hơn một cách bất thường gây tình trạng tinh hoàn bị chảy xệ. Bệnh này thường xuất hiện quanh tinh hoàn trái với trên 80% trường hợp giãn tĩnh mạch thừng tinh xảy ra ở bên trái. Nguyên nhân của bệnh là do dòng máu chảy ngược vào trong các tĩnh mạch gây ứ đọng mạch máu phía trên tinh hoàn.

Đại cương
Giãn tĩnh mạch tinh hoàn là nguyên nhân thường gặp gây giảm sản xuất và giảm chất lượng tinh trùng mặc dầu không phải mọi trường hợp giãn tĩnh mạch tinh hoàn đều ảnh hưởng đến sự sản xuất ra tinh trùng. Đây là vấn đề y khoa phổ biến, bệnh này chiếm 15% ở nam giới và là nguyên nhân của vô sinh nam với tỷ lệ lên đến 40% trong đó khoảng 35% trường hợp vô sinh nam nguyên phát và 75-81% trường hợp vô sinh nam thứ phát. 90% bị giãn ở bìu bên trái và khoảng 10% bị giãn cả hai bên.

Tỷ lệ vô sinh tại Việt Nam và thế giới trên các cặp vợ chồng ở độ tuổi sinh sản khoảng 15%. Vô sinh nguyên nhân do nam giới chiếm khoảng 50% trong đó giãnh tĩnh mạch thừng tinh là nguyên nhân hay gặp nhất và có thể điều trị được bằng phẫu thuật. Có khoảng 20% đàn ông mắc chứng giãn tĩnh mạch tinh sẽ bị hiếm muộn.

Cơ chế
Giãn tĩnh mạch thừng tinh được hiểu đây là tình trạng bệnh lý, trong đó tĩnh mạch thừng tinh bị giãn bất thường của tĩnh mạch tinh và đám rối tĩnh mạch nằm trong bìu, do hệ thống van của tĩnh mạch tinh bị yếu hoặc không có van, nên có hiện tượng trào ngược máu từ tĩnh mạch thận vào đám rối tĩnh mạch tinh, bệnh gặp ở bên trái hơn bên phải, do cấu trúc giải phẫu của tĩnh mạch tinh phải ngắn và đổ xéo góc vào tĩnh mạch chủ dưới trong khi đó tĩnh mạch tinh trái dài hơn và đổ gần như vuông góc vào tĩnh mạch thận, ngoài ra có một số trường hợp giãn tĩnh mạch tinh do không có van hoặc hệ thống van tĩnh mạch bị suy yếu.

Hiện nay, cơ chế chính xác gây tổn thương tinh hoàn ở bệnh nhân giãn tĩnh mạch thừng tinh vẫn chưa rõ, có thể do nhiều yếu tố góp phần. Cơ chế tổn thương do tăng nhiệt độ ở bìu (làm nhiệt độ tinh hoàn tăng lên 0,6-0,8 độ C) được nhiều người chấp nhận nhất. Ngoài ra còn một số giả thuyết ít được chấp nhận như: trào ngược các chất chuyển hóa từ thượng thận - thận vào tĩnh mạch tinh, ứ đọng máu tĩnh mạch, tăng prostaglandine hoặc catecholamine trong tĩnh mạch tinh.

Có khoảng 15 - 16% nam giới tĩnh mạch và đám rối tĩnh mạch tinh hoàn bị giãn bất thường. Bình thường máu từ tinh hoàn trái được tĩnh mạch tinh hoàn trái dẫn về tĩnh mạch thận trái, còn máu từ tinh hoàn phải được tĩnh mạch tinh hoàn phải dẫn trực tiếp về tĩnh mạch chủ dưới. Giãn tĩnh mạch tinh xảy ra khi tĩnh mạch tinh không có van, hoặc hệ thống van chống trào ngược bị trục trặc, do đó máu từ tĩnh mạch thận, hoặc tĩnh mạch chủ dưới trào ngược vào tĩnh mạch tinh làm cho tĩnh mạch tinh ngày càng giãn rộng, lượng máu ứ đọng lại quanh tinh hoàn quá nhiều.

Giãn tĩnh mạch thừng tinh thường là do bẩm sinh cấu trúc của tĩnh mạch đã không bình thường. Nếu là giãn nhẹ (độ 1) thì thường không đau, giãn nặng (độ 3) sẽ gây đau hoặc cảm giác nặng và khó chịu ở vùng bìu. Cách chữa là thắt tĩnh mạch bằng kỹ thuật mổ nội soi Sau mổ đa số trường hợp tinh hoàn sẽ có kích thước và khả năng sản xuất tinh trùng bình thường.

Các dấu hiệu

Lâm sàng
Phần lớn các trường hợp giãn tĩnh mạch thừng tinh không có triệu chứng. Ở người lớn, giãn tĩnh mạch thừng tinh thường được phát hiện khi bệnh nhân khám vô sinh. Phần lớn giãn tĩnh mạch tinh hoàn phát triển dần theo thời gian, thường ở bên tinh hoàn trái, có thể do vị trí của các tĩnh mạch tinh hoàn trái. Giãn tĩnh mạch tinh hoàn ở một bên có thể ảnh hưởng đến sự tạo ra tinh trùng của cả hai tinh hoàn. Bệnh thường dễ chẩn đoán.

Bệnh hiếm khi gây đau và nếu đau nhiều thì nằm ngửa thấy đỡ, bệnh có thể trở nên rõ rệt hơn theo thời gian. Thừng tinh đem máu đến tinh hoàn rồi đem máu đi, trong thừng tinh có ống dẫn tinh để vận chuyển tinh trùng. Đám tĩnh mạch trong bìu nhưng ở phía trên tinh hoàn thường giãn to ở tuổi dậy thì và thu hút máu của tinh hoàn.

Ở người trẻ tuổi, bệnh nhân đến khám chủ yếu vì đau tức, khó chịu ở vùng bìu với đặc điểm: giảm khi nằm nghỉ, tăng khi ngồi lâu, đứng lâu hoặc vận động nhiều. Bệnh nhân cũng có thể đến khám vì thấy bìu to hoặc thậm chí nhìn thấy các mạch máu ở bìu giãn to hằn lên dưới da. Trẻ em đến khám do đau hoặc khó chịu gây ảnh sinh hoạt, thường gặp ở các trẻ em trai trên 10 tuổi. Khi khám vùng bìu tư thế đứng có thể sờ thấy thừng tinh dày, có nhiều tĩnh mạch giãn mềm đôi khi nổi ngoằn nghèo ở dưới da bìu phía trên tinh hoàn, khi sờ vào có cảm giác như "búi giun", tùy theo các mức độ giãn tĩnh mạch thừng tinh mà có thể nhận biết qua thăm khám lâm sàng hoặc cần thêm các thăm khám bằng siêu âm màu để phát hiện luồng trào ngược máu từ tĩnh mạch thận hoặc tĩnh mạch chủ vào tĩnh mạch tinh.

Trực quan
Đặc biệt ở một số bệnh nhân giãnh tĩnh mạch thừng tinh, người ta ghi nhận có một số bất thường như:
 Thể tích tinh hoàn nhỏ
 Rối loạn sinh tinh do sự thay đổi mô học của tinh hoàn, bất thường của tinh dịch đồ.
 Giảm nồng độ testosterone và thay đổi nhiều hormon khác.
 Đôi khi có thể gây căng nhức hay nặng ở bìu. Đau có thể tăng hơn về cuối ngày hay khi đứng, hoạt động hay ngồi lâu. Nằm ngửa thấy đỡ đau.
 Khi giãn tĩnh mạch thừng tinh to, có thể thấy một khối sưng phía trên bìu.
Đối với một số bệnh nhân khi làm công việc nặng, đứng lâu, ngồi lâu sẽ thấy các dấu hiệu sau:
 Đau ở vùng tinh hoàn.
 Cảm giác nặng nề ở tinh hoàn
 Sờ vào gốc dương vật thấy có những búi giống như sợi mì
 Một bên tinh hoàn (thường là bên trái) nhỏ hơn bên kia.

Nguy cơ
Đây là chứng bệnh có thể gây những ảnh hưởng rất lớn đến sinh hoạt hằng ngày, thậm chí nếu không được điều trị kịp thời, nó còn có thể là nguyên nhân gây ra vô sinh ở nam giới. Hậu quả của giãn tĩnh mạch thừng tinh sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng và chất lượng tinh trùng của nam giới. Cụ thể là số lượng tinh trùng giảm, chất lượng cũng giảm sút... Có giả thuyết cho rằng do máu ứ đọng làm tăng nhiệt độ tinh hoàn nên ảnh hưởng đến việc sản xuất tinh trùng vì tinh hoàn chỉ sản xuất tinh trùng chất lượng nếu nhiệt độ của bìu thấp hơn nhiệt độ cơ thể từ 3-4 độ.

Giãn tĩnh mạch tinh hoàn có thể gây ra:
 Teo tinh hoàn: có cảm giác nhỏ và mềm hơn, do các van không hoạt động tốt nên máu không dồn vào các tĩnh mạch, kết quả là tăng áp lực ở các tĩnh mạch và bị nhiễm độc tố của máu ứ đọng.
 Vô sinh: không rõ vì sao giãn tĩnh mạch tinh hoàn lại ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, có thể do các tĩnh mạch tinh hoàn làm cho máu ở các động mạch tinh hoàn mát, giúp duy trì nhiệt độ thích hợp cho sản xuất tinh trùng. Khi dòng máu tĩnh mạch bị nghẽn tắc thì sự cố giãn tĩnh mạch có thể làm cho nhiệt độ tăng và ảnh hưởng đến sự tạo thành cũng như sự di chuyển của tinh trùng.

Điều trị

Can thiệp

Không phải tất cả bệnh nhân bị giãn tĩnh mạch thừng tinh đều cần phải phẫu thuật, thậm chí, trong trường hợp tĩnh mạch thừng tinh không giãn to hơn và không gây khó chịu thì có thể không cần điều trị. Còn ngược lại, khi bệnh tiến triển nhanh và gây đau đớn kéo dài, bệnh nhân sẽ buộc phải thực hiện phẫu thuật (cột tĩnh mạch thừng tinh giãn) để cột các tĩnh mạch giãn chung quanh tinh hoàn.

Trường hợp cần phải phẫu thuật khi giãn tĩnh mạch thừng tinh gây ra một trong những dấu hiệu sau:
 Giãn tĩnh mạch tinh lớn gây khó chịu, gây đau tức bìu kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt và cản trở trong sinh hoạt.
 Làm ảnh hưởng đến tinh hoàn, giảm thể tích tinh hoàn (sờ sẽ thấy tinh hoàn bên đó mềm hơn và nhỏ hơn).
 Thể tích tinh hoàn nhỏ hơn 3ml
 Làm ảnh hưởng tới tinh dịch đồ nhất là thay đổi tinh dịch đồ ở người trưởng thành trên 18 tuổi (các trường hợp vô sinh nam, hoặc những trường hợp kiểm tra tinh dịch đồ phát hiện tinh trùng ít, tinh trùng yếu, dị dạng).

Phác đồ điều trị
Về điều trị, bệnh giãn tĩnh mạch thừng tinh hiện nay điều trị nội khoa chưa đem lại kết quả, mà chủ yếu cho phương pháp điều trị ngoại khoa, xu hướng hiện nay là điều trị bằng vi phẫu thuật, với ưu điểm của phương pháp là nhờ kính hiển vi mà phẫu thuật viên dễ nhận biết và bảo tồn động mạch tinh và hệ bạch mạch, tránh biến chứng như teo tinh hoàn hoặc tràn dịch tinh mạc, hiện nay vi phẫu đường bẹn hay dưới bẹn được xem là tiêu chuẩn vàng trong điều trị giản tĩnh mạch thừng tinh. Thời gian phẫu thuật chỉ từ 30-60 phút, đường mổ ở vùng bẹn hay bụng dưới, tĩnh mạch sau đó được cắt và cột lại. Thời gian hồi phục sau khi mổ là 2 - 3 giờ.

Về phẫu thuật, dù theo phương pháp mổ nào, với mắt thường hoặc qua nội soi, phẫu thuật viên sẽ khó nhận biết được động mạch tinh do kích thước quá nhỏ và nhịp đập rất nhẹ. Vì thế xu hướng hiện nay là dùng kính phóng đại để thực hiện vi phẫu thuật. Ưu thế của kính hiển vi phẫu thuật là dễ nhận biết và bảo tồn động mạch tinh và hệ bạch mạch, tránh biến chứng teo tinh hoàn hoặc tràn dịch tinh mạc. Kính hiển vi phẫu thuật giúp thấy rõ động mạch tinh hoàn (rất nhỏ khoảng 0,5mm) nên tránh cột phải động mạch này. Ngoài ra, kính hiển vi phẫu thuật giúp thấy rõ và tránh cột phải các mạch bạch huyết nên làm giảm tỉ lệ bị tràn dịch tinh mạc sau mổ xuống dưới 1%. Trước đây, khi không có kính hiển vi phẫu thuật, biến chứng thường gặp nhất của mổ giãn tĩnh mạch thừng tinh là tràn dịch tinh mạc với tỉ lệ trung bình là 7%.

Đối với các trường hợp giãn tĩnh mạch thừng tinh gây vô sinh, sau mổ khoảng 80% bệnh nhân có tinh dịch đồ cải thiện và 45% có vợ thụ thai sau đó.

Ngoài ra, cần lưu ý:
 Không mặc quần lót quá chật, có chất liệu nilon gây ngứa ngáy và ứ đọng mồ hôi.
 Thường xuyên vệ sinh vùng kín sạch sẽ.
 Không sờ, nắn thường xuyên vào tinh hoàn bị bệnh để tránh biến chứng.

Chú thích

Bệnh mạch máu
Bệnh nam khoa


title: Petelia

text:
Petilia hoặc Petelia là một thành phố cổ của Bruzio, bờ biển của Bruttium trên bán đảo Ý, trong đó người La Mã đã xác định một phần phía nam của Calabria hiện nay.
Một số học giả xác định với Strongoli ngày nay.
Petilia theo truyền thống được thành lập bởi Philoctetes. Phần quan trọng nhất của lịch sử Petelia là giao ước của tình hữu nghị với Roma trong cuộc chiến tranh của người La Mã chống lại Carthage. Trong cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai, nó vẫn là một đồng minh La Mã còn các thành phố Bruttia khác đã theo Hannibal. Sau một thời gian bị bao vây kéo dài, thành phố bị những người Carthaginia chiếm. Người dân bị trục xuất và thay thế bởi những người Bruttia khác, nhưng sau chiến thắng La Mã dân số ban đầu của nó đã được phục hồi. Địa điểm của thành phố ngày nay là thị xã Strongoli ở Calabria.

Tham khảo

La Mã cổ đại


title: Tổng binh

text:
Tổng binh () là danh xưng một chức quan võ vào hai triều Minh và Thanh tại Trung Quốc, thời gian thực thi từ cuối thế kỷ 14 đến đầu thế kỷ 20. Dưới thời nhà Minh, danh xưng này không có phẩm chế, còn vào thời nhà Thanh thường sẽ mang hàm chính nhị phẩm; gần với chức quân đoàn trưởng hiện nay. Trong lục doanh thời Thanh, quân giai theo thứ tự từ cao xuống thấp là: đề đốc, tổng binh, phó tướng, tham tướng, du kích, đô ti, thủ bị, thiên tổng và bả tổng.

Thời kỳ nhà Minh từ thế kỷ 14 đến 17, tổng binh không có phẩm cấp mà chỉ là quan danh của quan võ, thống lĩnh binh sĩ, thông thường kiêm nhiệm công hầu hoặc đô đốc địa phương. Đến thời nhà Thanh, quân quyền quy về các tuần phủ đề đốc của các tỉnh (quan văn), các tổng binh quan võ được mang hàm chính nhị phẩm, tùy thuộc vào cư dân, số lượng binh thống lĩnh có sự khác biệt, thông thường là khoảng 15.000. Tính chung, vào thời nhà Thanh toàn Trung Quốc có khoảng 83 tổng binh, trong đó, tổng binh lục lộ ước tính là 70, tổng binh thủy lộ là 13, thống hạt 18 tỉnh với 514 phòng doanh, tổng binh lực là 63 vạn.

Xem thêm
Bảng quan chức nhà Thanh

Tham khảo

Chức quan phong kiến
Chức quan Trung Quốc
Quân sự nhà Thanh


title: Danaus genutia

text:
Danaus genutia là một loài bướm thuộc họ Danaidae. Loài bướm này gần giống với bướm hoàng đế (Danaus plexippus) của châu Mỹ. Sải cánh dài 75 đến 95 mm. D. genutia phân bố khắp Ấn Độ, Sri Lanka, Myanma và Đông Nam Á và Australia (trừ New Guinea)

Hình ảnh

Nguồn
 Salatura genutia

Tham khảo

Liên kết ngoài

Côn trùng Nhật Bản
Động vật Sri Lanka
Côn trùng Pakistan
Danaus
Bướm tại Ấn Độ
Bướm Sri Lanka


title: Kinh tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

text:
Kinh tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là nền kinh tế chỉ huy theo mô hình xã hội chủ nghĩa của Liên Xô được áp dụng ở phía bắc vĩ tuyến 17, trong khu vực thuộc quyền kiểm soát của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ năm 1954 đến 1976. Mô hình này sau cũng được đem thực hiện ở cả phía nam vĩ tuyến 17, tức là trên toàn bộ lãnh thổ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, cho tới năm 1986 thì chuyển sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Chủ trương của Đảng Lao động Việt Nam là phát triển kinh tế với hai mục tiêu: 1) Đưa Miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội và 2) Miền Bắc là hậu phương của phong trào đấu tranh giải phóng Miền Nam.

Kinh tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa có ba thành phần chính: 1) nông nghiệp, 2) công nghiệp và thủ công nghệ, 3) thương nghiệp và viện trợ của quốc tế.

Trong giai đoạn 1955-1975, kinh tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phát triển bình quân mỗi năm 6% (GDP đầu người bình quân năm tăng khoảng 3%), trong khi kinh tế Việt Nam Cộng hòa phát triển trung bình 3,9%/năm (bình quân đầu người tăng 0,8%). Tính trung bình cả nước thì GDP đầu người tăng 1,9%/năm.

Tổng quan
Trong thời kỳ 1955-1975, Việt Nam bị chia cắt làm hai phần, ở miền Bắc là chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, còn ở miền Nam tồn tại song song hai chính thể Việt Nam Cộng hòa và Cộng hòa miền Nam Việt Nam.Tuy nhiên lãnh thổ miền Nam Việt Nam khi đó là chia làm 2 vùng: Việt Nam Cộng hòa kiểm soát và do Cộng hòa miền Nam Việt Nam kiểm soát, mỗi vùng có nền kinh tế riêng. Tuy nhiên, để việc tính toán trở nên đơn giản thì trong nhiều tài liệu kinh tế học cũng như trong bài viết này, tất cả hoạt động kinh tế ở phía Nam vĩ tuyến 17 sẽ được gọi là "kinh tế Việt Nam Cộng hòa".

Tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Việt Nam Cộng hòa và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1955-1975 được ghi tại bảng dưới đây (đơn vị: triệu USD, tính theo thời giá 2015).

Ở thời điểm 1956, Tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Việt Nam Cộng hòa cao gấp 5 lần so với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Có sự chênh lệch lớn này là do lãnh thổ miền Bắc Việt Nam bị tàn phá nặng nề trong Chiến tranh Đông Dương, trong khi lãnh thổ miền Nam ít bị chiến tranh tàn phá hơn. Tuy nhiên, trong giai đoạn 1955-1970, khoảng cách này dần bị thu hẹp, đặc biệt là kể từ năm 1963, khi kinh tế Việt Nam Cộng hòa suy thoái nhiều năm liền. Đến năm 1972 trở về sau thì tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Việt Nam Dân Chủ Cộng hòa đã cao hơn so với Việt Nam Cộng hòa

GDP bình quân đầu người của Việt Nam Cộng hòa và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1955-1975 được ghi tại bảng dưới đây (đơn vị: USD/người/năm):

Giai đoạn đầu 1955-1963, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa có mức tăng trưởng kinh tế cao (GDP bình quân đầu người tăng 1,7 lần). Giai đoạn thứ 2 là năm 1964 tới 1975, kinh tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tăng trưởng bấp bênh bởi các chiến dịch ném bom của Hoa Kỳ cho đến khi chiến tranh kết thúc.

Nông nghiệp

Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong thời kỳ này (1946-1954) kinh tế nông thôn và sản xuất nông nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng. Chính phủ đã từng bước thực hiện các chính sách về ruộng đất, giảm tô, giảm tức. Năm 1949, sắc lệnh giảm tô, giảm tức được ban hành, đồng thời tạm cấp ruộng đất thu được của thực dân Pháp và địa chủ bỏ chạy vào vùng địch tạm chiếm chia cho nông dân nghèo. Sản lượng lương thực năm 1954 đạt gần 3 triệu tấn, tăng 13,7% so với năm 1946, tốc độ tăng giá trị sản lượng nông nghiệp ở miền Bắc trong 9 năm kháng chiến đạt 10%/năm.

Sau chiến tranh Đông Dương, nông nghiệp, ngành kinh tế chủ yếu của miền Bắc, có hơn 1.400.000 hécta đất bị bỏ hoang, hàng chục vạn nông dân không nhà ở, nhiều công trình thủy lợi bị thực dân Pháp tàn phá, hàng chục vạn trâu bò bị giết... Hệ thống giao thông và cơ sở hạ tầng nói chung bị tàn phá nghiêm trọng. Trong năm 1954 và đầu năm 1955, Chính phủ và Quốc hội ra chỉ thị, chủ trương khôi phục kinh tế. Kế hoạch khôi phục kinh tế trong 3 năm (1955-1957) là phấn đấu đạt các chỉ tiêu kinh tế trước chiến tranh.

Giai đoạn I
Nông nghiệp của Miền Bắc biến đổi qua ba giai đoạn bắt đầu với cuộc Cải cách ruộng đất thực hiện trong năm đợt trước khi chấm dứt năm 1956. Sự kiện này truất hữu 810.000 hécta ruộng đất, hơn 106.448 trâu bò và 148.565 căn nhà. Tổng số diện tích này được chia lại cho 2.104.108 hộ nông dân, bình quân mỗi hộ nông dân được phát gần 0,4 hécta đất. Tuy nhiên một hậu quả khắc nghiệt của cuộc Cải cách ruộng đất này là thành phần bị quy là địa chủ bị bắt giam hoặc xử bắn, con số lên đến hàng nghìn người, khiến chính phủ phải đứng ra nhận lỗi và tiến hành chiến dịch sửa sai. Ở nông thôn, giai cấp địa chủ bị xóa bỏ, ruộng đất hoàn toàn là công hữu.

Giai đoạn II
Giai đoạn thứ nhì "tiến lên chủ nghĩa xã hội" của nông nghiệp bắt đầu năm 1958 sau khi Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam quyết nghị đẩy mạnh phong trào hợp tác xã. Theo đó, các tư liệu sản xuất như ruộng đất, trâu bò, cày bừa đều là sở hữu tập thể.

Tính đến cuối năm 1960 thì hơn 85,8% nông dân đã vào hợp tác xã sơ cấp, vượt chỉ tiêu của Đảng. Trên giấy tờ thì việc gia nhập hợp tác xã là hoàn toàn "tự nguyện" nhưng việc thực hành có phần áp đặt. Mười lăm năm sau, tức 1975 thì 93,1% nông dân ở Miền Bắc hoạt động kinh tế trong khuôn khổ hợp tác xã. Nông dân được quyền giữ lại 5% diện tích canh tác trong phạm vi gia đình còn 95% xung vào đất của hợp tác xã. Tuy nhiên diện tích 5% đó, có tên là "đất năm phần trăm" cung cấp 30-40% lợi nhuận cho xã viên. Mảnh đất tư canh 5% này sau chiếm 60-75% thu nhập của nông dân mặc dù phần đất này không được chính quyền hỗ trợ hay cung cấp vật liệu.

Sau 3 năm khôi phục kinh tế (1955-1957), diện tích gieo trồng tăng 23,5%, năng suất lúa tăng 30,8%, sản lượng lương thực tăng 57%, lương thực bình quân đầu người tăng 43,6%, đàn trâu tăng 44,2%, đàn bò tăng 39%, đàn lợn tăng 20%. Về các cây công nghiệp, hầu hết đều vượt mức năm 1939, riêng bông gấp 3 lần, lạc gấp 3,5 lần, đay gấp 1,5 lần. Đến năm 1957, nền kinh tế miền Bắc được phục hồi vượt mức cao nhất dưới thời Pháp thống trị (1939).

Trong giai đoạn 1955-1959, sản lượng lương thực quy thóc từ 3,76 triệu tấn năm 1955 tăng lên 5,19 triệu tấn năm 1959. Đầu năm 1965 đã xây dựng được 3.139 điểm cơ khí nhỏ, 7 trạm và 32 đội máy kéo, 33 công trình thủy lợi lớn, 1.500 công trình vừa và nhỏ được khôi phục và xây dựng, bảo đảm tưới tiêu chủ động cho hơn 500.000 ha diện tích trồng trọt. Nông nghiệp miền Bắc từ một nền nông nghiệp lạc hậu, độc canh, năng suất thấp dần dần trở thành một nền nông nghiệp được cơ khí hóa. Năm 1965, miền Bắc chỉ có 7 huyện và 640 hợp tác xã đạt mức sản lượng 5 tấn/ha/năm thì đến năm 1967 tăng lên 30 huyện và 2.628 hợp tác xã đạt đến mức sản lượng trên. Tỉnh Thái Bình, huyện Thanh Trì (Hà Nội), huyện Đan Phượng (Hà Tây) trở thành "quê hương 5 tấn" đầu tiên..

Giai đoạn 1960-1976, cho dù diện tích canh tác lớn rộng thêm nhưng năng suất nông nghiệp ở Miền Bắc giảm nhiều. Với các đợt oanh tạc của Mỹ, từ khoảng năm 1964 nông nghiệp bước vào thời kỳ rất khó khăn. Chiến tranh ảnh hưởng không nhỏ trên tiềm năng sản xuất nông nghiệp, hàng vạn thanh niên nhập ngũ, gây ra một giảm sút lớn lực lượng lao động nông nghiệp. Thêm vào đó, để đối phó với nhu cầu tối khẩn của chiến tranh, chính phủ phải cắt giảm ngân sách dành cho nông nghiệp đến mức còn không đủ cho việc sửa chữa máy móc nông cụ để duy trì mức sản lượng đã đạt từ trước. Quy ra từng đầu người thì số thóc giảm dần từ 335 kg/người (1959 thời điểm thực hiện hợp tác xã) xuống còn 254 kg/người phần vì dân số gia tăng nhanh (từ 13,5 triệu năm 1955 lên 24,55 triệu năm 1975) trong khi mức sản xuất trì trệ. Năm 1975, năm cuối cùng trước khi thống nhất với Miền Nam thì lượng thóc giảm còn 194 kg/người. Lương thực phải trông vào hoa màu phụ như ngô, sắn và khoai lang mới đủ. Thời kỳ 1965-1975 Miền Bắc phải nhập khẩu 15% nhu cầu lương thực để bù khoản thiếu.

Hợp tác xã lúc đầu ở cấp thôn với vài chục hộ, sau gom lại lớn hơn ở cấp xã gồm hàng trăm hộ, canh tác khoảng 100 hécta. Thành viên hợp tác xã, gọi là "xã viên" đi làm được tính công điểm. Đến cuối hạn mùa gặt thì được chia khẩu phần và lợi nhuận theo số điểm. Hợp tác xã trở thành đơn vị sản xuất chính ở nông thôn. Nhưng sau khi chiến tranh kết thúc năm 1975, mô hình này bộc lộ nhiều yếu kém. Đơn vị kinh tế này không cung cấp được 50% thu nhập của xã viên. Nông dân lại trở thành người làm công cho hợp tác xã thay vì làm chủ.

Về mặt lợi nhuận, nhà nước trưng thu một phần nông sản dưới dạng thuế nông nghiệp (thu bằng sản vật), có thời ấn định thấp nhất là 5% và cao nhất là 45%, năm 1959 đặt tối đa 25%.

Tỉnh Vĩnh Phú năm 1966 đã cố gắng khai phá với hình thức khoán hộ, tục gọi là khoán chui để gia tăng sản xuất. Theo đó thì hợp tác xã giao đất và dụng cụ lại cho nông dân canh tác riêng. Nhà nông sau khi thu hoạch sẽ góp lại một phần cho hợp tác xã. Phần thặng dư thì nông dân hưởng. Tuy nhiên phương thức này bị Chủ tịch Quốc hội Trường Chinh lên án là trái với nguyên tắc xã hội chủ nghĩa và Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phú là Kim Ngọc bị kỷ luật.

Giai đoạn III
Ngoài hợp tác xã, nhà nước còn lập ra nông trường, một đơn vị do chính nhà nước quản lý. Diện tích nông trường lớn hơn hợp tác xã và chuyên canh tác các loại cây công nghiệp dùng xuất khẩu. Nông trường dưới sự sở hữu của nhà nước thuộc mô hình của giai đoạn thứ ba khi sở hữu tập thể chuyển sang quốc hữu hóa.

Công nghiệp
Sau chiến tranh chống Pháp, nền công nghiệp bị tàn phá và sút giảm mạnh (năm 1955 so với năm 1939, giá trị tổng sản lượng công nghiệp giảm 60,1%, sản lượng xi măng giảm 14,4%, than giảm 74,4%, muối giảm 33,5%, rượu giảm 65,3%...).

So với nông nghiệp, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chủ trương coi trọng công nghiệp nhất là dưới diện quốc doanh. Kế hoạch 5 năm 1961-1965 đề ra chỉ tiêu tăng sản lượng công nghiệp 150% so với năm 1960. Các xưởng hãng tư nhân bị loại dần, đến năm 1964 thì chỉ còn xí nghiệp quốc doanh hoạt động.

Vì được ưu tiên theo mô hình kinh tế của Liên Xô, ngành công nghiệp thu hút 49% vốn nhà nước so với 22% chi cho nông nghiệp. Trong ngành công nghiệp lại chia thành hai hạng: A và B. A là công nghiệp nặng như điện lực, luyện kim, hóa chất, và khoáng sản. Nhóm A chiếm 80% ngân sách. B là công nghiệp nhẹ dùng sản xuất các mặt hàng tiêu dùng, được chi 20%. Kết quả là công nghiệp phát triển mạnh mẽ, tăng trưởng 18% mỗi năm trong năm năm 1960-1964. Số công nhân cũng tăng lên hơn một triệu nhưng lại kéo theo nhu cầu lương thực trong khi nông nghiệp không đủ cung ứng. Ngoài ra vì chỉ tiêu sản xuất công nghiệp không căn cứ theo mức tiêu thụ nên một mặt gây ra thặng dư lãng phí trong khi hàng hóa khác thiếu hụt, khan hiếm. Vì chú tâm vào việc phát triển công nghiệp nặng trong khi công nghiệp nhẹ và nông nghiệp lại thiếu đầu tư, nền kinh tế thiếu quân bình khiến Trường Chinh sau phải nhận xét là "sai lầm ấu trĩ tả khuynh".

Năm 1958, nhà máy Chiến Thắng chế tạo thử nghiệm chiếc ôtô 4 chỗ ngồi đầu tiên do Việt Nam tự làm ra. Nó trông giống loại Matxcơvic của Liên Xô lúc bấy giờ. Chiếc Fregate chạy bằng xăng của Pháp được đem ra làm mẫu. Các bộ phận như thân máy, nắp máy, chế hòa khí, bơm xăng, bơm dầu được các thợ cơ khí tạo khuôn mẫu trước, sau đó đúc gang rồi mới đưa ra cắt gọt, gia công cơ khí cho thật tinh xảo. Có những chi tiết phải đúc đi, đúc lại rất nhiều lần mới thành công. Có một số chi tiết không thể làm được và phải lắp đồ ngoại là: nến điện, dây điện, hệ thống đồng hồ và chỉ thị, bóng điện, hệ thống kính, săm lốp và vòng bi. Tỷ lệ nội địa hóa của xe đạt tới 80%. Ngày 21/12/1958, chiếc xe "Chiến Thắng", chiếc xe ô tô đầu tiên của người Việt làm ra mang biển số QS-0001 chính thức rời xưởng. Ở miền Nam, phải tới năm 1969, chiếc La Dalat mới được hãng xe Citroën của Pháp chế tạo dựa trên mẫu mã của chiếc Méhari và chiếc Baby Brousse với tỷ lệ nội địa hóa 25% (các bộ phận chính như máy, tay lái, bộ nhún, bộ thắng, khung xe thì vẫn phải nhập).

Năm 1957, mức sản xuất công nghiệp miền Bắc đã vượt đến 2,7 lần mức sản xuất trong năm 1955 và khôi phục lại được mức sản xuất cao nhất thời Pháp thuộc (năm 1938). Tổng sản lượng công nghiệp trong thời kỳ 1955-60 ước tính tăng 37% mỗi năm.

Trong Kế hoạch 5 năm 1961-1965, công nghiệp được Nhà nước ưu tiên đầu tư vốn để phát triển. Trong công nghiệp nặng, xây dựng xong khu gang thép Thái Nguyên có công suất 20 vạn tấn/năm, các nhà máy nhiệt điện Uông Bí, thủy điện Thác Bà, phân đạm Bắc Giang, supe phosphat Lâm Thao... Trong công nghiệp nhẹ, có các khu công nghiệp Việt Trì, Thượng Đình (Hà Nội), các nhà máy Vạn Điểm, sứ Hải Dương, pin Vạn Điền, dệt 8-3... Công nghiệp quốc doanh chiếm tỉ trọng 93,1% trong tổng giá trị sản lượng công nghiệp toàn miền Bắc, giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân. Ở địa phương, có hàng trăm xí nghiệp được xây dựng để hỗ trợ cho công nghiệp trung ương và giải quyết nhu cầu tại chỗ.

Tính chung, sản lượng công nghiệp nặng năm 1965 tăng 3 lần so với 1960, công nghiệp quốc doanh chiếm tỷ trọng 93% tổng giá trị sản lượng công nghiệp miền Bắc. Công nghiệp nhẹ và thủ công nghiệp giải quyết 80% nhu cầu hàng tiêu dùng thiết yếu của nhân dân. Xây dựng 100 cơ sở sản xuất mới và nhiều nhà máy, khu công nghiệp được mở rộng. Đến năm 1965 đã xây dựng được 1.132 xí nghiệp công nghiệp quốc doanh. Nhiều khu công nghiệp phát triển và hình thành ở Hà Nội, Hải Phòng, Việt Trì, Thái Nguyên, Nam Định, Vinh, Hồng Quảng. Các ngành điện, chế biến cơ khí và khai thác mỏ đã được xúc tiến mạnh. Về ngành điện lực, cho đến năm 1965 đã xây xong 40 nhà máy điện (so với 5 nhà máy có trước năm 1954), nâng tổng điện lực cung cấp cao hơn 3,4 lần. Các ngành cơ khí nhẹ như chế biến máy bơm và các ngành cơ khí chính xác sơ bộ đã được thúc đẩy mạnh với kết quả là vào năm 1965 trên toàn miền Bắc đã thiết lập được 148 nhà máy chế biến cơ khí

Sang thời kỳ 1965-1975, giai đoạn không quân Mỹ tiến hành oanh tạc, mức tăng trưởng công nghiệp giảm mạnh, chỉ còn 3.9% mỗi năm. Xét riêng giai đoạn 1960-1975 thì ngoài công nghệ nặng như than, điện lực, gang sắt tăng 2-8 lần, mức tăng trưởng cho các mặt hàng khác khá khiêm tốn. Bình quân đầu người một số mặt hàng tiêu dùng như chiếu, vải, diêm quẹt lại sụt giảm. Giai đoạn này, thay vì khuếch đại đầu tư vào các công trình mới, đường lối phát triển công nghiệp đặt trọng tâm vào việc bảo tồn thiết bị sẵn có và nâng cao năng suất để duy trì mức sản xuất. Để đối phó với các đợt bỏ bom của Mỹ, chính phủ đã bố trí, phân tán công nhân và thiết bị vào các vị trí bí mật với quy mô nhỏ rải rác khắp nơi. Tổng sản lượng công nghiệp duy trì ở mức cố định cho đến năm 1970 và bắt đầu trở lại khuynh hướng gia tăng từ năm 1971 khi tình hình chiến tranh thuyên giảm. Số liệu chính thức cho thấy giá trị hàng công nghiệp tăng gấp ba lần từ năm 1960 đến 1975, nhưng vì các cơ sở sản xuất phải phân tán do chiến tranh và các tuyến vận tải bị đánh phá nên giá thành bị đẩy lên cao, không thể xuất khẩu ra thị trường quốc tế mà chủ yếu cung cấp cho nội địa. Trong thời gian 15 năm, xét về 17 mặt hàng công nghiệp đó thì ba thứ: điện, sắt, và bia là tăng gấp 3 lần hoặc hơn; sáu mặt hàng tăng ở mức thấp còn tám mặt hàng sản xuất lại giảm.

Tính tổng giai đoạn 1955-1975 thì giá trị tổng sản lượng công nghiệp năm 1975 tăng gấp 16,6 lần năm 1955, bình quân tăng mỗi năm 14,7%. Hầu hết các sản phẩm công nghiệp tính bình quân đầu người năm 1975 đã đạt mức cao hơn nhiều so với năm 1955, trong đó: điện gấp 13,8 lần, than 4,8 lần, xi măng 25,2 lần, giấy 14,5 lần, vải 4,8 lần, đường 4 lần. Năm 1975 miền Bắc đã có 1.335 xí nghiệp công nghiệp quốc doanh, tăng 323 xí nghiệp so với năm 1960. Một số ngành công nghiệp nặng có năng lực sản xuất khá lớn. Vị trí của công nghiệp trong tổng sản phẩm xã hội tăng từ 32,7% năm 1960 lên 42,6% năm 1975; thu nhập quốc dân từ 18,2% lên 28,7% trong 15 năm tương ứng.

Giao thông vận tải
Đến cuối năm 1957, toàn miền Bắc đã khôi phục được 681 km đường sắt, khôi phục và xây dựng thêm 10.607 km đường ô tô. Các bến cảng (Hải Phòng, Hòn Gai, Cẩm Phả, Bến Thủy) được tu sửa và mở rộng, góp phần rất quan trọng trong giao lưu hàng hoá, phục hồi kinh tế.

Tuy nhiên, đến năm 1964, không quân Mỹ mở chiến dịch đánh phá ác liệt nên các cơ sở giao thông, cầu cống... bị phá hoại nghiêm trọng.

Thủ công nghiệp
Đến năm 1957, miền Bắc đã có gần 460.000 người tham gia sản xuất thủ công nghiệp (gấp 2 lần số thợ thủ công năm 1941, là năm phát triển cao nhất thời Pháp thuộc); cung cấp 58,8% sản phẩm tiêu dùng trong nước.

Giai đoạn này, thủ công nghiệp cũng theo các khuôn mẫu trên lập ra hợp tác xã. Tính đến năm 1960 thì 87,9% các hộ dân nghề đã vào hợp tác xã. Một hậu quả mà Đảng nhìn nhận về quá trình đó là một số nghề truyền thống mất hẳn. Hơn nữa vì các nghề thủ công mang nhiều tính cách buôn bán kiểu tư sản, sản phẩm sản xuất ra khi mất đi áp lực cạnh tranh thì phẩm chất và loại mẫu hàng cũng kém đi. Mãi đến năm 1986 thì thủ công nghiệp mới được khuyến kích trở lại để phát triển theo mô hình gia đình và các làng nghề truyền thống.

Thương nghiệp

Ngoại thương

Ngoại thương của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa gặp nhiều trở ngại ở cả ba khâu nguyên liệu, vận chuyển và sản xuất. Ngạch xuất khẩu vào thời điểm trước năm 1954 quy ra trị giá 96 triệu rúp Liên Xô, đến năm 1966 giảm xuống còn 90 triệu năm rồi tụt xuống 45 triệu năm 1967 khi Hoa Kỳ mở chiến dịch ném bom Miền Bắc. Xuất khẩu cao nhất xấp xỉ 100 triệu Rúp. Trong khi đó nhập khẩu riêng trong thời gian 1965-1967 đứng ở 974 triệu Rúp.

Than đá là món hàng chính xuất khẩu để đổi lấy ngoại tệ. Khi chiến cuộc càng tăng thì nhu cầu tiêu thụ than ở quốc nội cũng tăng khiến chính phủ đề nghị chuyển sang các mặt hàng khác như cà phê và trà. Ngoài mậu dịch trao đổi với các nước Xã hội chủ nghĩa, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa còn nhắm vào các thị trường Hương Cảng, Singapore và Campuchia để xuất khẩu.

Mậu dịch quốc nội

Tổng mức bán lẻ hàng hóa xã hội năm 1975 so với năm 1955 tăng gấp 7,8 lần; kim ngạch xuất khẩu tăng 21,3 lần; kim ngạch nhập khẩu tăng 11,8 lần. Tỷ lệ xuất khẩu so với nhập khẩu tăng từ 9,1% năm 1945 lên 17,0% năm 1955; riêng thời kỳ 1958-1964 đạt tỷ lệ 63,7%.

Lấy năm 1957 làm gốc so sánh, Quỹ tiêu dùng nhân dân tính bình quân đầu người đã tăng 82,8%; thu nhập bình quân đầu người của gia đình công nhân viên chức tăng 48,5%; của gia đình xã viên hợp tác xã nông nghiệp tăng 73,8%.

Những số liệu thống kể về sản xuất rất khả quan nhưng xét về mức sinh hoạt và nhu cầu của người dân thì cuộc sống vẫn rất thiếu thốn vì hàng tiêu dùng khan hiếm (do phần lớn nguồn lực được đầu tư cho công nghiệp nặng, rồi sau lại được ưu tiên cho quân đội khi chiến tranh xảy ra). Tình trạng này diễn ra ngay từ trước khi chiến tranh ảnh hưởng đến các phương tiện sản xuất và phân phối. Các cửa hàng mậu dịch quốc doanh thống lĩnh thị trường nhưng số lượng được phép mua qua chế độ tem phiếu chỉ đủ tiêu dùng ở mức tối thiểu, thí dụ như trong trường hợp một mặt hàng căn bản là vải vóc. Mậu dịch quốc doanh chỉ cho mua 3 mét vải/năm cho mỗi người lớn (đủ may 1 bộ quần áo). Lượng hàng đã thấp, phẩm chất hàng hoá lại kém. Ai muốn mua hơn thì phải mua qua ngả chợ đen với giá cả gấp ba lần trở lên nếu có hàng.

Ngay những mặt hàng do nhà nước quy định mức phân phối, sản lượng cũng có khi không đủ. Trong trường hợp gạo, ấn định là 12 kg/người/tháng như chứng trong sổ gạo nhưng khi cửa hàng quốc doanh không có đủ gạo thì sẽ thay thế một phần bằng hoa màu khác như ngô, sắn. Người dân nhất là dân nông thôn thường phải xoay xở lấy về mặt lương thực.

Ngoài những nhu yếu phẩm, các mặt hàng khác cũng bị hạn chế như xe đạp, xe máy, thuốc men. Người mua dù có tiền cũng không mua được mà phải có giấy phép của nhà chức trách.

Chiến tranh và viện trợ

Sự tàn phá của chiến tranh

Bắt đầu từ năm 1964, Hoa Kỳ bắt đầu tiến hành chiến tranh không quân và hải quân chống Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Cuộc chiến tranh được Mĩ tiến hành chủ yếu bằng không quân và một bộ phận hải quân (2 tập đoàn không quân chiến thuật 7 và 12; tập đoàn không quân chiến lược Thái Bình Dương; 15/18 tàu sân bay; 62% tàu chiến của hạm đội 7). Thời kì cao nhất (1967 - 72), đã sử dụng 1.200 máy bay chiến thuật (chiếm 32% máy bay chiến thuật), gần 200 máy bay chiến lược B-52 (chiếm 50% máy bay chiến lược). Đã ném khoảng 1 triệu tấn bom, thả khoảng 22 nghìn quả mìn phong toả các cửa sông và ven biển, bắn trên 850 nghìn đạn pháo (với mật độ 6 tấn bom/1km2 và 45,5 kg bom trên đầu người ở Miền Bắc)

Thiệt hại vật chất Hoa Kỳ gây ra là rất lớn. Ước tính của Hoa Kỳ cho biết trong 4 năm của Chiến dịch Sấm Rền (1964 - đầu 1968), họ đã phá hủy lượng vật chất trị giá khoảng trên 600 triệu USD, tức mỗi năm khoảng 25% GDP của toàn miền Bắc đã bị Mỹ phá hủy. Trong Chiến dịch Linebacker năm 1972, 100% số nhà máy điện, 1.500/1.600 công trình thủy lợi, gần 100 km đê xung yếu bị hư hại nặng. Hầu hết cầu cống quan trọng và toàn bộ 6 tuyến đường sắt bị đánh hỏng. 3/6 thành phố lớn, 23/30 thị xã, 96/116 thị trấn, 3.987/5.788 xã, 350 bệnh viên, gần 1.500 bệnh xá, 1.300 trường học bị tàn phá, trong đó: 12 thị xã, hơn 300 xã, 10 bệnh viện, 11 ga xe lửa đầu mối bị hủy diệt hoàn toàn. Phải đến giữa năm 1974, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới xây dựng lại được nền kinh tế với tổng sản lượng bằng mức năm 1965.

Viện trợ

Ngay từ năm 1957, thu nhập từ thuế của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không đủ cung cấp 50% chi tiêu ngân sách nhà nước. Khi cường độ cuộc chiến Việt Nam leo thang thì kinh tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bị dao động mạnh. Chi phí cho chiến cuộc tiêu hao một phần rất lớn ngân sách. Những năm 1965-67, viện trợ của riêng hai nước Liên Xô và Trung Quốc chiếm 60% chi tiêu ngân sách. Khoản viện trợ kinh tế lên tới 68,9% ngân sách quốc gia năm 1968 và tình trạng phụ thuộc viện trợ kéo dài sang thập niên 1970. Vào thời điểm năm 1974, ngay trước khi chiến tranh kết thúc thì tổng thu nội địa chỉ trang trải 39,4% chi tiêu. Còn lại là 60,6% ngân sách nhà nước trông vào viện trợ kinh tế của khối xã hội chủ nghĩa.

Ngay từ tháng 7 năm 1955 trong chuyến sang Bắc Kinh, Hồ Chí Minh đã được Chu Ân Lai giao khoản viện trợ trị giá 88 triệu Nhân dân tệ để xây nhà máy xi măng Hải Phòng, trạm phát điện Hà Nội và xưởng dệt Nam Định. Liên Xô viện trợ 400 triệu Rúp (tương đương 100 triệu USD) để phục hồi và phát triển công nghiệp.

Nguồn viện trợ lớn nhất vào thập niên 1960 là Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Ngoài ra Việt Nam Dân chủ Cộng hòa còn nhận viện trợ vật liệu cùng vũ khí để tiến hành chiến tranh. Tài liệu CIA của Hoa Kỳ đưa ra những con số ước tính trong biểu đồ. Còn theo thống kê của VNDCCH thì giá trị viện trợ họ nhận được thấp hơn nhiều so với ước tính của Mỹ. Ví dụ trong 2 năm 1973-1974, Hoa Kỳ ước tính viện trợ quân sự là 730 triệu USD, nhưng theo thống kê của VNDCCH thì thực tế chỉ có 330 triệu USD, bằng 40% so với ước tính của Mỹ. Tài liệu Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thì ghi nhận rằng 1971-1973 Bắc Kinh viện trợ cho Hà Nội chín tỷ nhân dân tệ. Theo Lê Đức Thọ thì viện trợ kinh tế của khối Xã hội Chủ nghĩa, gồm mọi hình thức cho vay lẫn không hoàn lại, mỗi năm xê dịch từ 270 triệu USD đến một tỷ USD.

Tổng cộng qua 20 năm, Liên Xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa đã viện trợ cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tổng khối lượng hàng hóa là 2.362.581 tấn; quy đổi thành tiền là hơn 7 tỉ rúp (tương đương 7 tỉ USD, trong đó hơn một nửa là viện trợ quân sự).

Tiền tệ

Ngày 31 tháng 1, 1946 chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho phát hành tiền tệ riêng. Tiền này thay thế đơn vị đồng bạc Đông Dương piastre của chính quyền bảo hộ với giá trị tương đương 1:1.

Đổi tiền 1951, 1953
Ngày 6 tháng 5, 1951 thành lập Ngân hàng Quốc gia. Cơ quan này lãnh phần phát hành tiền tệ đưa vào lưu hành một loạt tiền mới, tục gọi là "tiền ngân hàng". Tỷ giá là 1 đồng ngân hàng = 10 đồng tài chính Sang tháng 1 năm 1953 thì phá giá tiền cũ, ấn định lại là 1 đồng ngân hàng = 100 đồng tài chính.

Năm 1954 sau khi tiếp thu Hà Nội đồng tiền này đã trở thành tiền tệ chính thức của quốc gia mới. Hối suất với piastre lưu hành ở phía nam vĩ tuyến 17 là 32 đồng Bắc Việt Nam = 1 piastre hay đồng Nam Việt Nam.

Đổi tiền 1959

Ngày 28 tháng 2 năm 1959 Chính quyền phát lệnh đổi tiền, thay loạt tiền phát hành năm 1951 bằng loạt tiền mới với tỷ giá 1 đồng 1959 = 1000 đồng năm 1951. Đơn vị tiền tệ thay đổi theo tỷ lệ một đồng tiền mới ăn một nghìn đồng tiền cũ. Chính phủ quy định giá trị hàng hóa không thay đổi, nghĩa là một đồng tiền mới vẫn mua được số hàng giá trị bằng một nghìn đồng tiền cũ. Dù vậy khi triển khai, hậu quả lạm phát khiến giá cả tăng vọt vẫn diễn ra (thuật ngữ kinh tế gọi là Lạm phát do kì vọng: việc đổi tiền thường làm tâm lý dân chúng dao động, chuyển từ giữ tiền sang tích trữ hàng hóa, đẩy lạm phát lên cao dù thực chất cung tiền và chi phí sản xuất không tăng). Một lần nữa đồng tiền bị phá giá nhưng vẫn không kiềm chế được nạn lạm phát.

Theo lệnh ban hành thì việc đổi tiền không phân biệt các tầng lớp nhân dân có nhiều tiền hay có ít tiền. Để thu đổi được nhanh gọn, mỗi hộ được đổi ngay bằng tiền mặt tối đa là hai triệu đồng cũ để lãnh 2.000 đồng mới, số tiền còn lại thì trả bằng séc Ngân hàng. Trên giấy tờ thì quy định như trên nhưng thực chất số tiền ký thác không thể rút ra được. Chính sách kinh tế của nhà nước lúc bấy giờ là kiểm soát lượng tiền lưu thông và nắm quyền điều khiển số tiền thặng dư hầu tiến lên xã hội chủ nghĩa.

Tiến hành
Đài phát thanh loan tin lệnh đổi tiền từ 9 giờ sáng ngày 28 tháng 2 cho đến 5 giờ chiều ngày 2 tháng 3 thì chấm dứt. Thời gian ngắn ngủi được áp dụng theo chính quyền thì là để "ngăn chặn đầu cơ, tung tiền tích trữ hàng hóa", nhưng theo Harvey Henry Smith thì cũng triệt hạ tài sản tích lũy. Những người đi xa có tiền cất ở nhà mà không có điều kiện đổi kịp, thì phải báo cho cơ quan chính quyền hay Ngân hàng biết rõ để cấp giấy chứng nhận. Khi trở về, phải đến ngay Ngân hàng trình giấy chứng nhận để đổi.

Tỷ giá hối đoái

Tỷ giá hối đoái của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không thả nổi theo giá thị trường mà được ấn định theo cơ chế kinh tế chỉ huy. Vào thập niên 1950 chính quyền còn chỉ định tỷ giá hối đoá giữa tiền tệ của miền Nam Việt Nam ở phía nam vĩ tuyến 17 và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Theo đó thì từ năm 1955 đến 1959, tiền của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mất 57,2% giá trị.

Đối với hai quốc gia mật thiết trao đổi hàng hóa với Miền Bắc thì hối suất cố định là 1,47 đồng VNDCCH = 1 Nhân dân tệ Trung Quốc còn với Rúp Liên Xô thì 735 đồng = 1 Rúp. Tỷ số này sau đổi thành 308 đồng = 1 Rúp. Tỷ giá hối đoái với tiền rúp Liên Xô được quy định lại vào năm 1961 là 3,27 đồng = 1 rúp rồi sang năm 1967 là 1,92 đồng. Theo chiều hướng đó hai chính phủ Liên Xô và VNDCCH muốn tăng cường năng lực bao cấp của nhà nước nhưng cũng có hậu quả tiêu cực là tình trạng nhập siêu vì hàng ngoại quốc càng thêm rẻ cho dù nó không phản ảnh sức mua thực của đồng tiền. Cũng theo lệ đó nhà nước ấn định hối suất đối với Đô la Mỹ là 3,53 đồng = 1 USD vào năm 1967.

Vào ngày 3 tháng 5 năm 1978, sau khi hoàn toàn thống nhất mọi mặt đất nước, đồng đã được thống nhất. 1 đồng mới = 1 VNDCCH = 0,8 Đồng Giải phóng.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục
Honey, PJ. Communism in North Vietnam. Cambridge, MA: The Massachusetts Institute of Technology Press, 1963.
Honey, PJ, ed. North Vietnam Today, Profile of a Communist Satellite. New York: Frederick A Praeger Publishers, 1968.
Mehta, Harish (2012). "Soviet Biscuit Factories and Chinese Financial Grants: North Vietnam's Economic Diplomacy in 1967 and 1968". Diplomatic History, 36(2):
Porter, Gareth. Vietnam, The Politics of Bureaucratic Socialism. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1993.
Raymond, Chad (2008). "'No Responsibility and No Rice': The Rise and Fall of Agicultural Collectivization in Vietnam". Faculty and Staff - Articles & Papers. Salve Regina University.
Roberts, Priscilla M, ed. Behind the Bamboo Curtain: China, Vietnam and Beyond Asia. Palo Alto, CA: Stanford University Press, 2006.
Võ Trí Nhân. Vietnam’s Economic Policy Since 1975. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 1990.

Xem thêm
Kinh tế Việt Nam Cộng hòa
Kinh tế Việt Nam
Viện trợ nước ngoài trong Chiến tranh Việt Nam
Kế hoạch 5 năm 1961-1965 (Việt Nam)

Liên kết
Điều tra đời sống cư dân đô thị Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975, Vũ Ngọc Tiến

K17


title: Hưng Kinh

text:
Hưng Kinh (phiên âm tiếng Mãn: Hetu ala, ), dịch danh theo tiếng Mãn thành Hách Đồ A Lạp (赫圖阿拉) hoặc Hách Đồ A Lạt, Hắc Đồ A Lạt, ý là "hoành cương" (sườn núi ngang), nay thuộc khu phố cổ của trấn Vĩnh Lăng, huyện Tân Tân của tỉnh Liêu Ninh. Năm 1616, (năm Vạn Lịch thứ 44 của nhà Minh), Nỗ Nhĩ Cáp Xích lập nước Hậu Kim, xưng hãn và kiến đô tại đây. Năm 1636, (năm Sùng Đức thứ 1, năm Sùng Trinh thứ 9), Thanh Thái Tông Hoàng Thái Cực hạ lệnh Hách Đồ An Lạp cải Hán danh thành Hưng Kinh.

Xem thêm
 Ninh Cổ Tháp

Tham khảo

Lịch sử Liêu Ninh
Hậu Kim
Kinh đô Trung Quốc


title: Hà Hòa Lễ

text:
Hà Hòa Lễ (chữ Hán: 何和禮; ; 1561－1624), cũng gọi là Hà Hòa Lý (何和里), các tài liệu từ thời nhà Minh ghi là Hảo Hảo Lý (好好里), là người thuộc Đổng Ngạc thị, là một trong 5 trọng thần khai quốc của Hậu Kim.

Tiểu sử
Ông là người Đống Ngạc tại Liêu Đông (nay là Hoàn Nhân, Liêu Ninh). Tổ tiên vốn thuộc thị tộc Gioro (Giác La thị), tới Đông Hải Ngõa Nhĩ Khách (nay là thành phố Hồn Xuân, tỉnh Cát Lâm), sau di cư đến Đống Ngạc, lập thành bộ tộc riêng, xưng là Đống Ngạc bộ (hay Đổng Ngạc bộ). Tổ phụ là Khắc Triệt (克徹), thân phụ là Ngạch Lặc Cát (額勒吉) và huynh trưởng Đồn Châu Lỗ (屯珠魯) là thủ lĩnh của bộ tộc. Hà Hòa Lễ năm 26 tuổi kế vị Đồn Châu Lỗ làm thủ lĩnh.

Do bộ tộc Đống Nhạc có thực lực cường thịnh, Nỗ Nhĩ Cáp Xích có ý liên minh. Năm 1588, ông đã đem bộ tộc chính thức quy phục Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Mặc dù ông đã có vợ con, song Nỗ Nhĩ Cáp Xích vẫn gả con gái lớn của mình là Đông Quả Cách cách cho ông. Chính thất của Hà Hòa Lễ (Phúc tấn Trác Nhĩ) nghe nói, bèn dẫn người của bộ tộc đến gây sự, nhưng được Nỗ Nhĩ Cáp Xích khuyên giải nên đã bỏ qua. Cũng bởi vì Đông Quả Cách cách được "Tứ vi Phúc tấn", nên chính thất của Hoà Hoà Lễ bị giáng xuống thành Trắc Phúc tấn.

Năm 1608, ông theo con lớn của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Chử Anh đi đánh Ô Lạp, chiếm được thành Hãn A Lân. Năm 1611, ông cùng Ngạch Diệc Đô, Hỗ Nhĩ Hán tiến đánh vùng Hổ Nhân Cáp, bấy giờ do bộ tộc Ác Tập thuộc Đông Hải Nữ Chân kiểm soát, hạ được thành Trác Khố Tháp, mở rộng thế lực của Kiến Châu Nữ Chân trải dài đến Hắc Long Giang và Ô Tô Lý Giang.

Năm 1613, do ông và những người khác thỉnh cầu, Nỗ Nhĩ Cáp Xích lại một lần nữa thân chinh Ô Lạp, công hạ thành Ô Lạp, Bối lặc Bố Chiếm Thái phải đào thoát đến Diệp Hách.

Năm 1615, Nỗ Nhĩ Cáp Xích bước đầu đặt ra chế độ Bát kỳ. Hà Hòa Lễ cùng đội quân thuộc quyền, thuộc vào Chính Hồng kỳ, do Đại Thiện quản lý.

Tháng 1 năm 1616, Hậu Kim được thành lập, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đặt ra 5 Nghị chính Đại thần là: Hà Hòa Lễ, Ngạch Diệc Đô, Phí Anh Đông, An Phí Dương Cổ và Hỗ Nhĩ Hán, chịu trách nhiệm sơ bộ về quân quốc đại sự, giao cho Tứ đại Bối lặc (Đại Thiện, A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái, Hoàng Thái Cực) xem xét báo cáo Nỗ Nhĩ Cáp Xích.

Năm 1619, Hà Hòa Lễ tham gia vào trận Tát Nhĩ Hử, trợ giúp về chiến lược và đóng một vai trò quan trọng tại mặt trận phía đông.

Năm 1621, ông cùng quân Hậu Kim đánh chiếm Thẩm Dương và sau đó là Liêu Dương, do lập chiến công nên được phong quan tổng binh tam đẳng.

Tháng 8 năm Thiên Mệnh thứ 9 (1624), Hà Hòa Lễ mất, và là người cuối cùng trong Ngũ đại công thần tạ thế. Ông được Thanh Thái Tông truy phong [Tam đẳng công; 三等公].

Năm Thuận Trị thứ 12 (1655), truy thụy là Ôn Thuận (温顺).

Năm Ung Chính thứ 9 (1731), chính thức phong ông hiệu Dũng Cần (勇勤).

Gia quyến

 Chính thê: Đông Quả Cách cách hay Đoan Trang Cố Luân Công chúa, đích trưởng nữ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích.
 Trắc thất: Trác Nhĩ thị, ban đầu là Nguyên phối, sau vì Đông Quả Cách cách được "Tứ vi Phúc tấn" nên bị giáng thành Trắc phúc tấn.
 Thứ thất: không rõ, sinh Nhã Tinh A.

Con trai
 Nhã Thập Thản (雅什坦), mẹ là Trắc Phúc tấn Trác Nhĩ thị.
 Đa Tích Lễ (多积礼), mẹ là Đông Quả Cách cách, sơ phong Ngưu lộc Ngạch chân, sau thưởng Bối lặc, có công chinh phạt Ô Lạp. Những năm Thiên Thông được phong Giáp Lạt Ngạch chân. Có công phạt Cẩm Châu, vây Đại Lăng Hà. Năm 1636, có công chinh phạt Ngõa Nhĩ Khách bộ, nhậm Mai lặc Ngạch chân . Mất năm 1648.
 Khách Tể Hải (喀济海)
 Con gái: Thế tổ Ninh Khác phi
 Thập Nhĩ Đạt Hồn (什尔达珲)
 Phổ Thiện (普善), Đầu đẳng Hộ vệ
Cát Lễ (噶礼), Giang Tây Tổng đốc
 Nhã Tinh A (雅星阿), Hộ quân Tham lĩnh, mẹ không rõ.
 Hộ quân Tham lĩnh, Tá lĩnh Thiện Đồ (禅图)
 Hòa Thạc Đồ (和硕图; 1605 – 1642), mẹ là Đông Quả Cách cách, sơ tập Tam đẳng Tổng binh quan. Cưới con gái của Đại Thiện, được phong Hòa Thạc Ngạch phò. Sau khi Hoàng Thái Cực lên ngôi, được phong Cố sơn Ngạch chân của Chính Hồng kỳ. Nhiều lần lập được chiến công trong các trận đánh lớn của quân Hậu Kim, được ban thêm 5 Ngưu lộc, phong Tam đẳng công. Sau khi qua đời được truy thụy "Đoan Khác" (端恪), tức Tam đẳng Đoan Khác công.
 Tam đẳng công Hà Nhĩ Bản (何爾本) hay Hòa Nhĩ Bản (和爾本), mẹ là Quận chúa Ái Tân Giác La thị. Cưới Huyện chúa là trưởng nữ của Tát Cáp Lân.
 Tam đẳng công Triết Nhĩ Bản (哲爾本), mẹ là Quận chúa Ái Tân Giác La thị.
 Đô thống Nhất đẳng Dũng Cần công Bành Xuân (彭春)
 Con gái: Đích Phúc tấn của Thành Ẩn Quận vương Dận Chỉ
 Con trai: Phó Đô thống, Tam đẳng Dũng Cần công Tăng Thọ (增寿)
 Hô Thập Bố (瑚什布)
 Nhị đẳng bá Tân Đạt Lý (新达理)
 Đô thống Thất Thập (七十)
 Kỵ đô úy Phú Vĩnh
 Châu Lượng
 Đích Phúc tấn của Bối tử Dận Đường
 Đô Loại (都类), mẹ là Đông Quả Cách cách, sơ tập Ngưu lộc Ngạch chân, sau tấn Cố sơn Ngạch chân, được thưởng thêm 2 Ngưu lộc. Nhiều lần theo Hoàng Thái Cực chinh chiến, lập nhiều công lao, được phong Nhị đẳng bá.
 Trát Nhĩ Đại (), mẹ là Đông Quả Cách cách, cưới con gái thứ của Quảng Lược Bối lặc Chử Anh. Năm 1623, con gái của Chử Anh qua đời, Trát Nhĩ Đại bị xử tử.

Tham khảo

 Thanh sử cảo

Nhân vật Hậu Kim
Nhân vật quân sự nhà Thanh
Nhân vật chính trị nhà Thanh
Ngạch phò triều Thanh
Người Nữ Chân
Nghị chính đại thần
Người Mãn Châu Chính Hồng kỳ


title: An Phí Dương Cổ

text:
An Phí Dương Cổ (, , 1559 - 1622) là người thuộc Mãn Châu Tương Lam kỳ, Giác Nhĩ Sát thị (觉尔察氏), là một trong năm đại thần khai quốc của Hậu Kim.

Cuộc đời
Ông là con trai của Hoàn Bố Lộc (完布禄) thuộc Giác Nhĩ Sát thị. Gia tộc của ông vốn thế cư ở Hô Tể Trại (瑚济寨). Ông đi theo Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích từ thời kỳ thiếu niên, trung thành và lập nhiều chiến công. An Phí Dương Cổ đã cùng Nỗ Nhĩ Cáp Xích đánh trận đầu tiên, chinh phạt Ni Kham Ngoại Lan và chiếm thành Đồ Luân. Lập nhiều chiến công trong các trận đánh để thống nhất Kiến Châu Nữ Chân.

Năm Minh Vạn Lịch thứ 11 (1583), ông suất binh tấn công thành Tát Nhĩ Hử (萨尔浒).

Năm thứ 12 (1584), ông theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích tấn công Triệu Gia (兆嘉) và Mã Nhĩ Đôn (玛尔墩).

Năm thứ 15 (1587), tòng chinh Triết Trần bộ, hạ được các trại Động Thành (洞城), Hàng Gia (杭嘉), Chương Gia (章嘉).

Năm thứ 21 (1593), tháng 6, ông theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích chinh thảo Giai Tề trại của Cáp Đạt bộ thuộc Hải Tây Nữ Chân, quân Kiến Châu toàn thắng, sau đó khải hoàn.

Trên đường trở về, Cáp Đạt Bối lặc Mạnh Cách Bố Lộc đem theo kị binh truy kích quân Kiến Châu. Trọng trận này, An Phí Dương Cổ đã tận tay trảm bốn kị binh. Trong khi hỗn chiến, Nỗ Nhĩ Cáp Xích bắn tên trúng Mạnh Cách Bố Lộc, Cáp Đạt bị đánh bại. Nỗ Nhĩ Cáp Xích ban thưởng cho ông, ban hiệu "Thạc Ông Khoa La Ba Đồ Lỗ" (硕翁科罗巴图鲁, ).

Tháng 9, ông theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích đại phá liên quân cửu bộ do Diệp Hách dẫn đầu.

Năm thứ 27 (1599), tháng 9, ông theo quân Hậu Kim diệt Cáp Đạt.

Năm thứ 39 (1611), ông theo quân Hậu Kim tấn công Oa Tập bộ (窝集部) của Đông Hải Nữ Chân, phá được hai đạo quân.

Năm thứ 41 (1613), tháng 1, trong trận đánh Ô Lạp bộ của Hải Tây Nữ Chân, ông cầm quân kỳ đầu tiên lên thành.

Năm Thiên Mệnh nguyên niên (1616), cùng với đám người Ngạch Diệc Đô trở thành lý chính Ngũ đại thần.

Năm Thiên Mệnh thứ 3 (1618), tháng 3, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đánh Phủ Thuận, tổng binh nhà Minh là Trương Thừa Ấm (张承廕) phân thành tam lộ chi viện, ông tấn công quân cánh trái và toàn thắng.

Năm thứ 4 (1619), trong trận Tát Nhĩ Hử, phá tan quân của kinh lược nhà Minh là Dương Hạo, diệt Diệp Hách.

Năm thứ 6 (1621), ông theo Nỗ Nhĩ Cáp Xích đánh chiếm Thẩm Dương rồi Liêu Dương.

Năm thứ 7 (1622), tháng 7, ông bị bệnh mất, thọ 64 tuổi.

Năm Thuận Trị thứ 16 (1659), ông được truy thụy "Mẫn Tráng" (敏壮), lập bia ghi chép công lao.

Hậu duệ
Ông có ba người con trai đều có công huân

 Đạt Nhĩ Đại (达尔岱), được phong Giáp lạt Chương kinh , sau thụ Tha Sa Lạt Cáp Phiên  (1645). Năm 1650, triều đình tưởng niệm công lao của An Phí Dương Cổ, tiến Nhất đẳng A Đạt Cáp Cáp Phiên . Năm 1713, Khang Hi Đế tưởng niệm công huân của An Phí Dương Cổ, đặc biệt ban thưởng một tước vị Tam đẳng A Đạt Cáp Cáp Phiên, mệnh cháu nội ông là Minh Đại tập tước.
 Ba Nhĩ Đại (阿尔岱)
 Thạc Nhĩ Huy (硕尔辉)

Chú thích

Tham khảo
Thanh sử cảo, Quyển 1, Bản kỷ nhất
Thanh sử cảo, Quyển 225, Liệt truyện thập nhị

Nhân vật quân sự nhà Thanh
Mất năm 1622
Nhân vật chính trị nhà Thanh
Nghị chính đại thần
Người Nữ Chân
Người Mãn Châu Tương Lam kỳ


title: Thạnh Quới (định hướng)

text:
Thạnh Quới có thể là một trong các địa danh sau:

 Xã Thạnh Quới, huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ
 Xã Thạnh Quới, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long
 Xã Thạnh Quới, huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng


title: Trương Chi Động

text:
Trương Chi Động (chữ Hán giản thể: 张之洞; phồn thể: 張之洞; bính âm: Zhang Zhidong; phiên âm Wade-Giles: Chang Chih-tung; sinh ngày 4 tháng 9 năm 1837 - mất ngày 5 tháng 10 năm 1909) là một viên quan lại và chính trị gia nổi tiếng Trung Quốc vào cuối triều đại nhà Thanh và là người ủng hộ phái cải cách một cách thận trọng. Cùng với Tăng Quốc Phiên, Lý Hồng Chương và Tả Tông Đường là một trong bốn quan chức nổi danh của nhà Thanh (四大 名臣) nhà cải cách xuất sắc đại diện cho phái Dương vụ cuối đời Thanh.

Ông trải qua các chức vụ Tuần phủ Sơn Tây, Tổng đốc Hồ Quảng, Tổng đốc Lưỡng Quảng, Tổng đốc Lưỡng Giang, Quân cơ đại thần, Thượng thư Bộ Binh, hết lòng phục vụ tận trung cho nhà Thanh.

Xuất thân là Tiến sĩ năm 1863, ông được cử tham gia Hàn lâm viện năm 1880, năm 1881 ông được bổ nhiệm làm Tuần phủ Sơn Tây. Song sự nghiệp của ông sáng chói khi ông được cử đến nhận trọng trách tại các tỉnh miền nam. Cùng với Tăng Quốc Phiên, Trương Chi Động tiếp thu khẩu hiệu "Trung học vi thể, Tây học vi dụng" tức là "tinh thần Trung Hoa, kỹ thuật phương Tây".

Khi xảy ra chiến tranh với Nhật về Đài Loan năm 1894, Trương Chi Động, nhận thấy tầm quan trọng chiến lược của Đài Loan cũng như tham vọng của Nhật, do đó gởi thư cho Lý Hồng Chương vào tháng 12 năm 1894, nhấn mạnh việc phải giữ Đài Loan bằng mọi giá. Ông đề nghị thuyết phục Anh và Nga can thiệp nếu quân Nhật đánh Đài Loan lần nữa.

Phát triển công nghiệp địa phương

Khi đến Quảng Đông nhậm chức Tổng đốc Lưỡng Quảng (1884-1889), Trương Chi Động bắt tay vào phát triển thực nghiệp thành lập ra Cục dệt vải và Xưởng luyện thép Quảng Đông.

Lúc được thuyên chuyển đến Hồ Bắc, Trương Chi Động cho di dời toàn bộ thiết bị của xưởng súng pháo Quảng Đông và cho xây dựng thành xưởng súng pháo Hán Dương.

Tại Hồ Bắc, trong thời gian 3 lần nhậm chức Tổng đốc Hồ Quảng (1889-1894, 1896-1902, 1904–1906), trong hơn 10 năm làm tổng đốc, ông đã thành lập Xưởng dệt tứ cục Hồ Bắc bao gồm dệt vải, kéo sợi, ươm tơ, chế biến gai. Một số nhà máy công nghiệp khác được thành lập là Mỏ sắt Đại Dã được đưa vào khai thác.
Ông còn lập kế hoạch xây dựng đường sắt Lô Hán (sau đổi tên là Kinh Hán, xây dựng từ năm 1896, hoàn thành năm 1905) nối liền hai miền nam bắc.

Canh tân quân đội

Bên cạnh đó ông chú trọng đến công tác quân sự để lại nhiều dấu ấn: xây dựng Quảng đông Quân giới Cục, thành lập trường Lục quân Quảng Đông, xây dựng lực lượng Quảng Đông Thường thắng quân.

Lưỡng Hồ Học đường là trường quân sự thành lập năm 1896 có sự tham gia huấn luyện của giảng viên sĩ quan Đức, đến năm 1908 tại đây đã gửi đi du học tại Nhật 475 sinh viên và tại các nước châu Âu là 103 sinh viên, trong đó nổi tiếng nhất là Hoàng Hưng, Tham mưu trưởng đầu tiên của Quân đội Quốc gia Trung Quốc. Quân đội do Trương Chi Động huấn luyện quân đội ở Hồ Bắc, thường được gọi bằng ba tên: Tự cường quân, Nam dương quân và An quân nổi tiếng không kém Bắc dương quân của Viên Thế Khải ở miền bắc lúc đó. Lực lượng Tự cường quân đông tới 15.000 người và về sau đóng vai trò quan trọng trong cuộc Khởi nghĩa Vũ Xương lật đổ nhà Thanh năm 1911.

Khi nhậm chức Tổng đốc Lưỡng Giang (1894-1895, 1902-1903), tại Nam Kinh, Trương Chi Động cho thành lập Giang Nam Tự cường quân là lực lượng lục quân kiểu mới sớm nhất Trung Quốc lúc bấy giờ theo biên chế quân đội phương Tây, mời sĩ quan Đức đến huấn luyện quân đội.

Năm 1905, Trương Chi Động đã mua từ Nhật Bản về 2 chiếc khí cầu trinh sát kiểu Yamada. Loại khí cầu này có hình e-lip, đường kính nhỏ 3m, dài hơn 10m, phía dưới có dây cáp lớn, buộc cố định với cuộn cáp ở dưới, do quân lính quay trục để lên xuống. Phía dưới khí cầu có giỏ treo. Người vào trong giỏ treo, sẽ được khí cầu đưa lên cao và có thể quan sát các vùng rất xa xung quanh, ngoài ra còn có thể từ trên cao nhìn xuống phía dưới để chỉ huy quân sĩ chiến đấu. Với điều kiện lúc bấy giờ, loại khí cầu trinh sát này có thể nói là một loại thiết bị tiên tiến rất tuyệt vời. Sau khi chiếc khí cầu được chuyển đến Hồ Bắc không lâu, Trương Chi Động đã nhân tiện việc kiểm tra tân quân, tân giới, ra lệnh cho tiến hành diễn tập thả khí cầu ở đó và trở thành người đầu tiên thực hiện hàng không khí cầu ở Trung Quốc.

Gây dựng công binh xưởng Hán Dương
Công binh xưởng Hán Dương được xây dựng năm từ năm 1891 đến năm 1894 từ nguồn kinh phí của hạm đội Nam dương, là nhà máy sản xuất vũ khí đầu tiên có quy mô lớn với hệ thống kỹ thuật lớn nhất. Công xưởng có diện tích 40 acre. Nhân lực của công xưởng tổng cộng đến 6 vạn người dưới sự chỉ huy của Trương Chi Động.

Tháng 8 năm 1895, tại đây bắt đầu sản xuất súng trường M1888 của Đức, và súng trường Mauser, và đạn dược với sản lượng 13.000 băng/tháng. Đến năm 1900, công binh xưởng Hán Dương đã cung cấp cho lực lượng Nghĩa Hòa Đoàn hơn 3.000 súng trường và 1 triệu băng đạn. Đến năm 1904, công binh xưởng Hán Dương đã đạt sản lượng 50 súng trường T88 và 12.000 băng đạn mỗi ngày, sản xuất ra súng bộ binh kiểu Hán Dương gọi là Hán Dương tạo.

Năm 1893, ở Hồ Bắc xây dựng nhà máy thép Hán Dương, lò cao cận đại hóa của Trung Quốc bắt đầu sản xuất vào tháng 5 năm 1894. Nhà máy có 4 lò cao đều mua trang thiết bị nước ngoài, trình độ kỹ thuật tương đối tiên tiến so với thế giới lúc đó.

Tháng 2 năm 1908, nhà máy thép Hán Dương cùng mỏ sắt Đại Dã hợp nhất với nhà máy luyện khoáng và mỏ Bình Hương (Giang Tây), trở thành một xí nghiệp liên hợp gang thép đầu tiên có quy mô lớn hiện đại nhất châu Á lúc bấy giờ, đạt tới sản lượng 113.000 tấn gang và 50.000 tấn thép năm 1910. Hán dương công xưởng đóng vai trò rất lớn trong việc sản xuất vũ khí sau này của Trung quốc.

Các hoạt động chính trị khác
Khi cuộc khởi nghĩa Nghĩa Hòa Đoàn xảy ra, Từ Hy Thái hậu muốn lợi dụng thế lực của Nghĩa Hòa Đoàn để chống các nước đế quốc nên ra lệnh tuyên chiến với các nước. Tuy nhiên các tỉnh miền đông nam lại không ủng hộ chính phủ, các đốc phủ Lưu Khôn Nhất (Lưỡng Giang), Trương Chi Động (Hồ Quảng), Lý Hồng Chương (Lưỡng Quảng) thỏa hiệp với các nước ký kết Chương trình Trung Ngoại bảo vệ chung, có tác dụng kiềm chế phong trào Nghĩa Hòa Đoàn không lan xuống phía nam Trường Giang.

Sau khi rời khỏi chức Tổng đốc Lưỡng Giang, năm 1903 ông về kinh đô đảm nhận chức vụ Quân cơ Đại thần.
Năm 1906, Trương Chi Động được bổ nhiệm làm Thượng thư Bộ Binh.

Đóng góp cho công cuộc giáo dục

Tại Quảng đông, năm 1888 Trương Chi Động thành lập trường Guangya, một trong bốn trường học nổi tiếng cuối thời nhà Thanh.

Tại Lưỡng Hồ, ông cho thành lập thư viện Lưỡng Hồ, trường dạy về ngoại ngữ, học nghiệp khác.

Năm 1905, Trương Chi Động kiến nghị bãi bỏ chế độ thi cử lạc hậu và được triều đình cho thi hành.

Năm 1907 ông đặc trách việc giám sát Bộ Giáo dục mới thành lập. Chính Trương Chi Động đã tóm tắt triết lý giáo dục Trung Hoa đương thời thành một khẩu hiệu lừng danh: "Trung Hoa học về các nguyên lý căn bản; Tây Phương học về sự ứng dụng thực tế". Ông được xem là một quan chức cấp tiến cổ võ cho sự cải cách, đồng thời là một học giả bảo thủ chống lại chính thể đại nghị. Các ý tưởng then chốt về sự cải cách của ông được trình bày trong tác phẩm được truyền đọc rộng rãi, quyển "Cổ vũ việc học". Trương Chi Động không coi trọng triết lý hay lý thuyết chính trị Tây phương. Các tư tưởng của ông có thể tóm tắt thành ba tiêu đề chính:

 Cứu vãn Thanh triều bằng sự phục hưng Khổng học;
 Cứu vãn Trung Hoa bằng giáo dục;
 Cứu vãn Trung Hoa bằng việc kỹ nghệ hóa.

Cuối đời
Trương Chi Động qua đời do xe bị trúng mìn năm 1909.

Vào năm 1966, trong cuộc Cách mạng Văn hóa, ngôi mộ của ông đã bị phá hủy bởi các Hồng vệ binh và xương cốt của ông đã được phát hiện vào năm 2007.

Chú thích

Tham khảo
 Ayers, William. Chang Chih-tung and educational reform in China. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1971.
 Bonavia, David. China's Warlords. New York: Oxford University Press. 1995. ISBN 0-19-586179-5
 Teng, Ssu-yü (鄧嗣禹) and Fairbank, John K. China's Response to the West: A Documentary Survey, 1839-1923, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1954 & 1979.

Nhân vật quân sự nhà Thanh
Tiến sĩ nhà Thanh
Nhân vật chính trị nhà Thanh
Quân cơ đại thần
Thượng thư nhà Thanh
Tổng đốc Lưỡng Quảng
Nhân vật trong Chiến dịch Bắc Kỳ


title: Thạnh An (định hướng)

text:
Thạnh An có thể là một trong số các địa danh sau:

 Thị trấn Thạnh An, huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ
 Xã Thạnh An, huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh
 Xã Thạnh An, huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ
 Xã Thạnh An, huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An


title: Thọ Quang (định hướng)

text:
Thọ Quang có thể là:

 Phường Thọ Quang, quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam.
 Thành phố cấp huyện Thọ Quang, địa cấp thị Duy Phường, tỉnh Sơn Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.


title: Aruwimi

text:
Aruwimi là một chi lưu của sông Congo, nằm ở phía bắc và đông của Congo.

Aruwimi bắt đầu với tên gọi sông Ituri, bắt nguồn từ gần hồ Albert, tại vùng thảo nguyên phía bắc cyar lưu vực sông Kibale. Sông sau đó chảy theo hướng nam-tây nam cho đến khi nhận nước từ sông Shari. Ituri sau đó chuyển hướng tây, qua rừng Ituri, trở thành Aruwimi sau khi Nepoko (hay Nepoki) hợp lưu vào, tại thị trấn Bomili. Sông tiếp tục chảy theo hướng tây, hợp lưu vào Congo tại Basoko. Chiều dài của Aruwimi–Ituri là khoảng , với Ituri khoảng  và Aruwimi khoảng . Aruwimi rộng khoảng  khí nó hợp lưu vào Congo.

Lưu vực Ituri/Aruwimi hầu hết là các khu rừng rậm, và chỉ có một ít ngôi làng nằm dọc hai bờ sông, và có đường đi qua tại khoảng 4 nơi. Tiếng Kango được vài nghìn dân làng nói ở ngay phía nam của Avakubi, phần thượng du của Ituri và có người Mbuti (Pygmy) định cư.

Aruwimi được Henry Morton Stanley thám hiểm vào năm 1887 nhằm "giải thoát" Emin Pasha. Các thác nước lớn ở phía trên Yambuya khiến không thể thông hành trên sông, và chuyến thám hiểm buộc phải chuyển sang đường bộ, với các khó khăn khủng khiếp.

Chi lưu:
 Nepoko
 Lenda

Khu định cư:
 Bomaneh
 Mongandjo
 Yambuya
 Banalia
 Panga
 Bafwangbe
 Bomili
 Avakubi
 Teturi
 Bunia

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phụ lưu sông Congo
Sông của Cộng hòa Dân chủ Congo