title: Mạn Xuyên

text:
Mạn Xuyên (幔川) là một ngôi làng cổ Việt Nam, nằm phía nam xã Tứ Dân, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.
nhỏ
Làng Mạn Xuyên trước đây nguyên là xã Mạn Xuyên, tổng Đông Kết, huyện Đông An, thuộc phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam Thượng. Được vua sắc phong tên làng và được Hùng Vương thứ 18 ban đất thờ Đức thánh Chiêm Thành Cửa Ải Đại tướng Quân Nguyễn Danh Minh.

Vị trí địa lý
phía bắc giáp thôn Toàn Thắng
phía nam giáp xóm Trung Chu xã Đông Kết.
phía đông nam giáp xóm Bắc xã Đông Kết
phía tây giáp thôn Năm Mẫu.
phía đông giáp thôn An Cảnh xã Hàm Tử.
phía đông bắc giáp thôn Mạn Đường.
phía tây nam giáp thôn Mãn Hòa, Hợp Hòa xã Tân Châu.
Làng Mạn Xuyên gồm 3 khu: Khu trung tâm làng, khu xóm Trần Phú và khu xóm Độc Lập
Làng có 5 đội sản xuất là: 8,9,10,11,12 nằm trong 2 chi bộ 8,9
Làng Mạn Xuyên nằm bên triền đê tả ngạn sông Hồng đoạn Km 96+150 đến Km 97 + 300 đường đê 195, cách trung tâm TP. Hưng Yên 30 km về phía tây bắc, cách Trung tâm Hà Nội 24 km về phía đông nam xưa kia thuộc tổng Đông Kết huyện Đông An phủ Khoái Châu (nay thuộc xã Tứ Dân huyện Khoái Châu tỉnh Hưng Yên) một làng quê mang nét đặc trưng văn hoá của làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Về vị trí Làng Mạn Xuyên không những giữ vị trí hết sức quan trọng về quân sự giữa khu vực bến Tây Kết, bến Chương Dương, cửa Hàm Tử trong cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên lần thứ hai năm 1285 mà còn nằm trong vùng văn hoá gắn kết với truyền thuyết thiên tình sử Chử Đồng Tử - Tiên Dung như Đền Hoá Dạ Trạch, bãi Màn Trò Châu
 Chỉ dẫn đường đi về quê Mạn Xuyên tới du khách khi ghé thăm Mạn Xuyên
 Từ Pháp Vân theo đường cao tốc tới cầu vượt Khê Hồi 12 km rẽ phải lên cầu Vượt theo hướng đê Sông Hồng đến Dốc Vân La 4 km rẽ phải theo đê hữu ngạn sông Hồng khoảng 1,5 km đến Bến đò Chương Dương - Phương Trù đi theo đường đê 1,2 km là đến địa phận Làng Mạn Xuyên.
 Từ Phố Nối đi theo đường 39A theo hướng TP Hưng Yên đến Dân Tiến rẽ phải theo hướng TT Khoái Châu, đến TT Khoái Châu theo tỉnh lộ 209 tới chợ Bái Đông Kết rẽ phải 1,5 km về đến Mạn Xuyên
 Từ TP Hưng Yên đi theo hướng bắc đê tả ngạn Sông Hồng tới Km97 là đến Mạn Xuyên
 Từ Cầu Thanh Trì rẽ phải theo hướng đê tả ngạn sông Hồng khoảng 20 km qua tuyến đê các xã Đông Dư, Đa Tốn, Bát Tràng huyện Gia Lâm,xã Xuân Quan, Phụng Công, TT Văn Giang, Liên Nghĩa, Thắng Lợi, Mễ Sở huyện Văn Giang, xã Bình Minh, Dạ Trạch, Hàm Tử huyện Khoái Châu, qua tuyến đê các Làng Phương Đường, Phương Trù, Toàn Thắng xã Tứ Dân là về tới Mạn Xuyên.

Lịch sử
Làng Mạn Xuyên đã được thành lập cách đây hơn bốn ngàn năm, điều này được chứng minh qua thần phả của đức thánh Cửa Ải Đại Vương được thờ tại đền Mạn Xuyên (còn gọi là Đền Ngoài), và Tiên Dung Công Chúa được thờ tại đền Vua Ngô (Đền Trong) cùng thuộc làng Mạn Xuyên.
Tương truyền trong làng còn có những ngôi đền cổ, chùa cổ, đặc biệt là những pho tượng đất sét quý, bia đá cổ, và một chiếc cầu đá hiếm có bằng đá hoa cương xanh. Tuy nhiên hiện nay những di tích đó đã không còn nữa.
Theo thần phả, thần sắc của Làng Mạn Xuyên còn lưu giữ lại, Đền Làng Mạn Xuyên thờ tướng Nguyễn Minh đã có công chữa bệnh, cứu nhân độ thế dạy dân làng Mạn Xuyên cày cấy làm ăn và lập nghiệp. Năm đó giặc Chiêm Thành quấy phá biên giới phía nam. Ngài được vua cử đi đánh giặc Chiêm Thành và được vua gả Ngọc Nương công chúa cùng hợp lực với Tản Viên Sơn Thánh đánh tan giặc Chiêm Thành được 18 triều đại vua ban: Chiêm Thành Cửa Ải Đại tướng Quân, từ thời Hồng Đức (Lê Thánh Tông) đến đạo thứ 18 sắc phong vào đời Vua Khải Định triều Nguyễn. Nhân dân Mạn Xuyên vinh dự được lập đền thờ ngài tại xứ Tam Quan dốc Mạn Xuyên để ghi nhớ công ơn giúp dân cứu nước.
Theo lịch sử Đảng bộ huyện Khoái Châu trang 15 có đoạn viết:" Thôn Mạn Xuyên (xã Tứ Dân) thờ Cửa ải Đại tướng quân Nguyễn Minh tướng đời Hùng Vương thứ 18 có công đánh giặc Chiêm Thành nay còn đình thờ trền nền đồn cũ". Trang 22 có đoạn viết: "tướng Nguyễn Minh đóng đồn ở tổng Đông Kết ngăn chặn quân Chiêm Thành theo sông Hồng lên kinh đô Phong Châu"
Theo Nguyễn Thị Trang - Viện Nghiên cứu Hán Nôm viết:" Thần Chiêm Thành Cửa Ải Đại vương, được thờ ở xã Mạn Xuyên, huyện Đông An, tỉnh Hưng Yên"
Theo Ông Đỗ Văn Xuyền nhà nghiên cứu về Chữ Viết thời Hùng Vương nghiên cứu Thầy Nguyễn Minh là một trong 18 thấy giáo thời Vua Hùng và viết "Nguyễn Minh quê ở Lôi Dương (Châu Ái) đến xã Màn Xuyên tổng Đông Kết huyện Đông An mở trường dạy học. Bấy giờ Hùng Duệ Vương mở khoá thi Đình, chấm ông đỗ đầu, được vua gả Ngọc Lương Công Chúa- Công Chúa thứ ba, ông cùng Tản Viên Sơn Thánh đánh giặc Chiêm Thành thắng lợi được vua ban: Chiêm Thành Cửa ải Đại tướng quân"
Trong tài liệu Viện Hán Nôm lịch sử tên làng, xã Bắc bộ viết: "Xã Mạn Xuyên 幔 川: 4 tr., phong cấp vào năm Chiêu Thống (1 đạo).* Phong cho Thành Hoàng là Chiêm Thành Cửu ải Uy Minh... Đại Vương 占 城 *隘 威 明...大."
Cũng theo ông Đỗ Văn Xuyền cho biết: " Nguyễn Mục cũng là một trong 18 thầy giáo thời Hùng Vương và Ngài cùng thời với tướng Nguyễn Minh ở Mạn Xuyên, đền thờ tướng Nguyễn Mục tại thôn Bối Khê (Liên Khê) được nhà nước xếp hạng di tích

Văn hóa
Làng có 7 dòng họ lớn sinh sống bao gồm: Lê, Nguyễn, Vũ, Đặng, Lưu, Đỗ, Hoàng cùng nhau sống đoàn kết trong làng.
Làng Mạn Xuyên có vực Mạn Xuyên nổi tiếng.
Làng Mạn Xuyên được công nhận làng văn hoá năm 2002 và năm 2010
Làng Mạn Xuyên được giải thích Mạn là: bờ, Xuyên là: sông. Mạn Xuyên là bờ sông.
Làng Mạn xuyên có các công trình lịch sử văn hoá như: Nhà Văn Hoá, Đình làng, chùa, Khu di tích đền thờ Đức thánh Chiêm Thành Cửa Ải Đại Vương Nguyễn Danh Minh, Miếu thờ bà chúa vực Mạn Xuyên, Đền thờ Ngọc Lương, Tiên Dung công chúa.
Qua khảo sát thực địa cũng như tài liệu cổ và các cụ già trong làng kể lại, Làng Mạn Xuyên xưa kia nằm bên bờ sông Kim Ngưu cổ một khúc sông chảy từ phía đầm Công Luận Văn Giang, qua Ông Đình về An Cảnh và chảy giữa Làng Mạn Xuyên hiên nay, tới vị trí Cửa Xuyên đổ ra Sông Hồng, trong làng rất nhiều ao hồ xưa kia nhưng hiên nay chỉ con ao Đình, ao Chùa nhưng có lẽ cũng đang bị đe dọa thu hẹp dần, Dòng sông cổ bây giờ là đường dẫn nước thải sinh hoạt của làng, gần như còn quá hẹp. tuy nhiên đây cũng chỉ là nhận định, hiện các dấu tích để lại rất mờ nhạt. Có thể nói Làng Mạn Xuyên là làng cổ hiện nay nền văn hóa của thời đại cùng với sự phát triển kinh tế đã làm các di tích mai một và mất mát rất nhiều.
Cổng Đình của làng là 1 di tích còn hiện hữu nét cổ kính !
Đầm Mạn Xuyên cũng là nơi hàng năm kiệu xuống lội nước đó là nét văn hóa đặc trưng của làng.
Đầm Mạn Xuyên nổi tiếng xưa kia rất rộng về diện tích mặt nước, và sự đa dạng về sinh thái phục vụ nguồn nước sinh hoạt, hoạt động sản xuất của làng nhưng hiện nay do dân cư phát triển diện tích ngày càng thu hẹp, các sinh vật thủy sản bị đe dọa vì ô nhiễm môi trường suy cho cùng đó là quy luật tất yếu của sự phát triển kinh tế tác động đến môi trường.

Chùa Diên Khánh
Chùa Diên Khánh thuộc làng Mạn Xuyên huyện Khoái Châu tỉnh Hưng Yên gần bên triền đê tả ngạn sông Hồng, cách Thủ đô Hà Nội hơn 20 km về phía nam. Làng cổ trù phú, dân cư phồn thịnh, làm nghề nông nghiệp và buôn bán.

Chùa Diên Khánh ở trung tâm của làng. Chùa được tiền nhân xây dựng từ lâu, trải qua chiến tranh, xã hội thay đổi, chùa và đình bị tàn phá nặng nề, biến thành trường học. Sau lễ Phật Đản năm Giáp Ngọ 2014, Người trợ duyên Nguyễn Minh Khoa, sinh năm 1973, người làng Mạn Xuyên phát tâm công đức tu bổ toàn bộ đình làng thờ Đức Thánh Chiêm Thành Cửa ải Đại Vương, và xây dựng mới chùa Diên Khánh. Khởi công tháng 5 năm Giáp Ngọ 2014 và hoàn thành tháng 2 năm năm Bính Thân 2016. Chùa Diên Khánh được xây dựng trên khuôn viên hơn 2ha với tổng đầu tư trên 20 tỷ đồng.

Ngày 18 tháng 12 năm 2016. Nhân dân làng Mạn Xuyên long trọng tổ chức đại lễ an vị tượng và khánh thành chùa Diên Khánh và đưa vào sử dụng đáp ứng nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của nhân dân trong vùng, tạo cảnh quan tôn nghiêm cho quần thể di tích trong làng. Đại lễ khánh thành và an vị tượng chùa Diên Khánh đã được phát sóng VTV1 - Đài truyền hình Việt Nam lúc 18h06, ngày 18 tháng 12 năm 2016 chuyên mục " Cuộc sống thường ngày"

Một lần đến thăm Chùa Diên Khánh lễ phật cầu bình an đầu năm và hòa mình vào lễ hội làng vào rằm tháng 2 âm lịch Bạn sẽ thấy nét truyền thống của 1 làng bên triền đê sông Hồng và cảm nhận không khí của hội làng nơi đây.

Lễ hội làng Mạn Xuyên
Lễ hội làng Mạn Xuyên diễn ra từ ngay mùng tám đến hết ngày mười sáu tháng hai, đây có lẽ là lễ hội hiếm có trong cả nước mang tính dân chủ từ xưa, thể hiện rõ nét nhất trong lệ làng từ sưa truyền lại, để mở hội không phải các cụ trong hai giới quyết định mà sau tết nguyên tiêu rằm tháng giêng, Các cụ trong làng tổ chức buổi họp dân làng đầu tiên và cũng là buổi họp quan trọng nhất trong năm để toàn dân quyết định có mở hội hay không ?, không quá nguyên tắc chỉ mở những năm nào hay tiền lệ bao nhiêu năm mở hội một lần mà cứ hễ làng có việc lớn, được mùa,v.v... thì đều mở hội, ngược lại, nếu dân làng không sẵn sàng cho việc mở hội hay trong làng có việc kị thì không mở, nếu quá lâu không mở thì theo nguyện vọng toàn dân. Chính vì vậy lễ hội làng là sự đoàn kết toàn dân làng, là sự tri ân bậc tiền nhân, và là dịp để họp mặt toàn dân.Tuy điều kiện chưa cho phép, hiện nay đại bái đền chưa xong, kiệu chưa đóng đủ, nhưng năm Nhâm Thìn 2012, toàn dân Mạn Xuyên đều cho là được lộc thánh nên quyết định mở hội, sau bốn năm không mở.

Kinh tế
Mạn Xuyên hiện nay là Làng có kinh tế phát triển nhất xã Tứ Dân, hầu hết nhân dân trong làng là các tiểu thương buôn bán như: hoa quả, bạt vật liệu xây dựng, nhiều xưởng làm bún công nghiệp, khu trang trại chăn nuôi theo mô hình VAT, nhiều khu nhà 3, 4 tầng được mọc lên, đường làng ngõ xóm được bê tông hóa sạch đẹp đạt tiêu chuẩn xây dựng nông thôn mới.
Làng Mạn Xuyên cũng là đơn vị có tốc độ và đa dạng về cây trồng nhất xã Tứ Dân, trong thôn có rất nhiều khu canh tác như: Lớ, Lạch, Giễu, Đội Giống, Đường cao... trồng rất nhiều loại cây như: Bạch Chỉ, ngư Tất, Lạc, đỗ, Nhãn, Xu hào, cải Bắp, cải Đông Dư...
100% Dân số trong làng buôn bán đồng thời cũng tham gia canh tác nông nghiệp.

Đặc sản
Bánh tẻ hay còn gọi Bánh lá Làng Mạn Xuyên

Tiểu sứ Đức thánh Chiêm Thành cửa ải Đại vương Nguyễn Danh Minh
Toàn văn tiểu sử Đức Thánh được ông Dùng - Trưởng ban Khánh tiết Lễ hội Làng Mạn Xuyên xuân Nhâm Thìn 2012 đọc tại Lễ Khai mạc lễ hội truyền thống lúc 8h30 ngày 14 tháng 12 năm Nhâm Thìn. Xem video Lễ hội Làng Mạn Xuyên năm xuân Nhâm Thìn 2012.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mời quý vị ghé thăm Mạn Xuyên, Tứ Dân, Khoái Châu, Hưng Yên
Lễ Khai mạc Lễ hội Làng Mạn Xuyên, Tứ Dân, Khoái Châu, Hưng Yên - P1.1
Lễ hội Làng Mạn Xuyên, Tứ Dân, Khoái Châu, Hưng Yên - P1.2
Lễ hội Làng Mạn Xuyên, Tứ Dân, Khoái Châu, Hưng Yên - P3.2
Kiệu múa cùng rồng dưới Đầm Mạn Xuyên, Tứ Dân, Khoái Châu
Bản đồ Làng Mạn Xuyên - Tứ Dân
Quần Thể di tích Đền Mạn Xuyên

Làng cổ Hưng Yên
Khoái Châu


title: Shō Tai

text:
là vị vua cuối cùng của vương quốc Lưu Cầu (Ryūkyū) (trị vì 1848–1879). Thời gian trị vì của ông chứng kiến sự ảnh hưởng mạnh mẽ của những người nước ngoài, đặc biệt là châu Âu và Hoa Kỳ, cũng như sự cáo chung của vương quốc và việc nó bị sáp nhập vào Nhật Bản và trở thành tỉnh Okinawa ngày nay.

Năm 1879, nhà vua bị phế truất buộc phải đến sống tại Tokyo. Trong một động thái đền bù, ông trở thành một hầu tước trong hệ thống quý tộc Minh Trị.

Thời đầu trị vì
Shō Tai trở thành vua Lưu Cầu từ năm lên 6 tuổi, và cai trị trong gần 31 năm. Các nước phương Tây đã gây sức ép lên vương quốc trên các vấn đề thương mại, quan hệ chính thức và đi lại và định cư tự do của người phương Tây tại quần đảo Lưu Cầu trong một hai thập kỷ đầu trong thời kỳ trị vì của ông.

Trong khi những người phương Tây đã được đến Lưu Cầu từ vài thập kỷ trước khi Shō Tai lên ngôi vào năm 1848, và hầu như luôn được chào đón nồng nhiệt và được cung cấp đồ tiếp tế, thì cho đến tận thập kỉ 1850 các chính sách chính thức mới cho phép cũng như khuyến khích thương mại và quan hệ với người Âu Mỹ. Phó đề đốc Matthew Calbraith Perry đã cập cảng Naha nhiều lần, cả trước và ngay sau cuộc đổ bộ nổi tiếng của ông tại Cảng Uraga vào năm 1853; Phó đề đốc chưa từng được phép gặp mặt vị vua trẻ tuổi, bất chấp các đòi hỏi và sức ép của ông. Tuy nhiên ông đã gặp mặt nhiếp chính của vương thất và các triều thần cao cấp khác, cuối cùng mang đã mang lại Hiệp ước Lưu Cầu năm 1854, cũng các thỏa thuận khác, có thể nói là song song với Hiệp ước Kanagawa ký cùng năm giữa đại diện của Mạc phủ Tokugawa, và kết quả là đã mở cửa Lưu Cầu trên lĩnh vực thương mại và quan hệ với Hoa Kỳ. Thương mại và quan hệ với các thế lực phương Tây khác ngay sau đó, với đằng sau là Shimazu Nariakira, lãnh chúa phiên Satsuma, người đã nhìn thấy trong quá trình này có cơ hội để đạt được sự giàu có và quyền lực. Quan hệ với Pháp mạnh mẽ một cách đặc biệt; một phái đoàn của Pháp đã được thành lập tại Naha, và năm 1857 đã chính thức cấp một số hạng mục của pháo dã chiến cho Shō Tai.

Nariakira đột ngột qua đời vào năm 1858. Kế vị ông là người em trai cùng cha khác mẹ Shimazu Hisamitsu, Shō Tai đã một lần nữa phải tuyên thệ chính thức trung thành với gia tộc Shimazu, là điều mà tổ tiên ông đã từng phải tuyên thệ năm 1611. Hisamitsu đảo ngược chính sách của người anh trai về vấn đề tương tác giữa Lưu Cầu và phương Tây; Sự phản đối quyết liệt ảnh hưởng phương Tây của phiên Satsuma là một động lực dẫn đến các sự kiện xảy ra vào các thập niên sau của Nhật Bản.

Đến tận năm 1864, sau khi Shō Tai đã tại vị được 16 năm, mới có đoàn sứ thần Lưu Cầu đến Trung Quốc để xin sắc phong chính thức của nhà Thanh. Đại diện của nhà Thanh được cử đến Lưu Cầu hai năm sau, thay mặt hoàng đến Đồng Trị sắc phong vương vị Lưu Cầu quốc vương cho Shō Tai.

Cải cách Minh Trị
Sau cải cách Minh Trị vào năm 1868, và việc phế phiên, lập huyện bốn năm sau đó, quan hệ của vương quốc với phiên Satsuma cũ (nay là tỉnh Kagoshima) và Chính quyền Minh Trị ở Tokyo không rõ ràng và là một chủ đề tranh luận giữa các phe phái trong triều đình trung ương.

Đồng thời vào năm 1871, có một sự cố đã xảy ra mà trong đó một tàu Lưu Cầu đã bị đắm tại bờ biển Đài Loan và thủy thủ trên tàu đã bị thổ dân bản địa giết chết. Kagoshima đã ép Shō Tai gửi một kiến nghị chính thức đến Tokyo, yêu cầu bồi thường; sự kiện phát triển thành một vấn đề quốc tế và cuối cùng dẫn đến việc gửi một đoàn quân Nhật Bản đến viễn chinh Đài Loan năm 1874. Để giúp giải quyết vấn đề này và các công việc khác liên quan đến quan hệ giữa Lưu Cầu và Nhật Bản, Shō Tai được khuyên nên vi hành đến Tokyo và chính thức bày tỏ lòng kính trọng của mình đến Thiên hoàng Minh Trị, thừa nhận mình và cả vương quốc lệ thuộc vào Thiên hoàng. Shō Tai đã từ chối, và cử Hoàng thân Ie, thúc phụ của mình, và Ginowan Ueekata, một trong những triều thần đứng đầu của vương quốc, còn về phần mình thì cáo ốm để tránh phải đi. Tại Tokyo, các sứ thần đã được biểu thị, thay mặt cho quốc vương của họ, một công bố chính thức vương quốc nay trở thành "phiên Lưu Cầu", tức là một lãnh địa phong kiến dưới quyền Thiên hoàng Nhật Bản theo mô hình đã được bãi bổ vào năm trước tại Nhật Bản. Sự dàn xếp mới này có nghĩa là Lưu Cầu được tự do khỏi việc lệ thuộc Satsuma, song cũng có nghĩa là bị sáp nhập vào Nhật Bản và phụ thuộc vào triều đình vương thất ở Tokyo.

Hai phái đoàn được lãnh đạo bởi Matsuda Michiyuki, Tổng thư ký của Tự trị tỉnh, đã đến vào năm 1875 và 1879 nhằm tái tổ chức lại cơ cấu hành chính của Lưu Cầu. Shō Tai và một số trọng thần được phong tước hiệu chính thức cua Triều đình Thiên hoàng Nhật Bản, và nhà vua được lệnh là phải đượcíh thân đến Tokyo song ông tiếp tục cáo ốm. Vương tử Nakijin dẫn theo một nhóm nhỏ triều thần đã biểu thị biết ơn phiên thay nhà vua. Việc nhà vua kiên quyết từ chối đến Tokyo, và tiếp tục quan hệ ngoại giao trực tiếp với nhà Thanh là một mối quan tâm lớn của Minh Trị, và Bộ trưởng Tự trị tỉnh là Ito Hirobumi đã lên kế hoạch vào năm 1878 để chấm dứt tình trạng tự trị và nửa mơ hồ của phiên.

Thoái vị và lưu vong

Ngày 11 tháng 3 năm 1879, Shō Tai chính thức thoái vị theo lệnh từ Tokyo, theo đó bãi bỏ phiên Lưu Cầu và lập tỉnh Okinawa, với các quan chức được bổ nhiệm từ Tokyo sẽ quản lý quần đảo. Nhà vua dời khỏi cung điện vào ngày 30 tháng 3, và chuyển đến Tokyo, sau một số trì hoãn vì lý do bệnh tật và không có khả năng để đi lại, ông cuối cùng phải dời khỏi Okinawa vào ngày 27 tháng 5, và đến Yokohama ngày 8 tháng 6, đi cùng ông đến Tokyo là 96 cận thần.

Sau khi yết kiến Thiên hoàng Minh Trị ngày 17 tháng 6 năm 1879, ông được thu nhập vào quý tộc kazoku (Hoa tộc) với tước hiệu . Trong phần còn lại của cuộc đời, ông đã được trở về Okinawa một lần duy nhất vào năm 1884, để tỏ lòng tôn kính với tổ tiên của mình tại Tamaudun, lăng mộ vương thất tại Shuri.

Tổng đốc Lý Hồng Chương phản đối việc sáp nhập vương quốc, và đã cố gắng khai mở các câu hỏi về chủ quyền của Lưu Cầu, bằng các thảo luận với Tổng thống Hoa Kỳ Ulysses S. Grant và các quan chức tại Tokyo, song không thành công.

Chính khách Ōkubo Toshimichi đưa ra đề nghị vào năm 1875 rằng nếu Hầu tước Shō Tai được làm tri sự cha truyền con nối của Okinawa, nó sẽ giúp làm dịu đi tinh thần chống Nhật ở Okinawa và sẽ giúp tỉnh đồng hóa tốt hơn vào quốc gia. Một phong trào lớn ở Okinawa mang tên Kōdō-kai đã đề nghị việc tương tự vài năm sau đó, song ý tưởng này cuối cùng đã bị triều đình Tokyo từ chối vì nó có thể thể hiện cho một thất bại của chính quyền đương thời và có thể ảnh hưởng đến vấn đề chủ quyền của hòn đảo.

Mặc dù được phong làm Hầu tước, nhiều nghi lễ tương tự như dành cho quốc vương Lưu Cầu tiếp tục được thi hành với Shō Tai. Ông thuộc giới thượng lưu ở Tokyo, và tham gia vào kinh doanh. Nhà Shō đã cố gắng phát triển một mỏ đồng tại Okinawa năm 1887 song lại có tiềm năng kém. Người quản lý kinh doanh của hầu tước, lại thành công trong việc mở một công ty có trụ sở tại Osaka gọi là "Maruichi Shōten," kinh doanh các sản phẩm nội địa Okinawa, bán chúng ở Osaka và phân phối khắp đất nước.

Shō Tai mất năm 1901, thọ 58 tuổi, ông được táng tại lăng mộ vương thất ở Shuri là Tamaudun. Gia đình ông tuân theo nghi lễ tang truyền thống Lưu Cầu trong hai năm, sau đó họ đã từ bỏ trang phục truyền thống, lễ hội, ngôn ngữ vương thất và lối sống để tiếp nhận những thứ tương tự của tầng lớp Kazoku Nhật Bản.

|-

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Kerr, George H. Okinawa: The History of an Island People (revised ed.). Tokyo: Tuttle Publishing, 2003.
 "Shō Tai." Okinawa rekishi jinmei jiten (沖縄歴史人名事典, "Encyclopedia of People of Okinawan History"). Naha: Okinawa Bunka-sha, 1996. p 42.

Vua Lưu Cầu
Kazoku
Người trong thời kỳ Minh Trị
Người Ryukyu


title: Hành chính Việt Nam thời Tây Sơn

text:
Hành chính Việt Nam thời Tây Sơn ánh bộ máy cai trị từ trung ương tới địa phương của nhà Tây Sơn từ năm 1778 đến năm 1802, không chỉ giới hạn trong phạm vi lãnh thổ nhà Tây Sơn quản lý mà bao gồm một bộ phận phía nam do chúa Nguyễn Ánh quản lý.

Chính quyền trung ương

Biến động trong chính quyền
Từ giai đoạn nổi dậy khởi nghĩa năm 1771 tới năm 1786, thủ lĩnh tối cao của chính quyền Tây Sơn là Nguyễn Nhạc. Từ năm 1778, Nguyễn Nhạc chính thức xưng đế (Minh Đức hoàng đế), sử sách ghi nhận một số quan chức trong chính quyền nhưng chưa thành hệ thống.

Từ năm 1786, anh em Tây Sơn xảy ra xung đột và chia đất thành 3 vùng cai quản nhưng về cơ bản vẫn là một chính quyền Tây Sơn với hoàng đế Thái Đức: Nguyễn Nhạc cai quản từ Quảng Ngãi tới Bình Thuận, Nguyễn Lữ cai trị Nam Bộ, Nguyễn Huệ cai trị từ Quảng Nam ra Nghệ An.

Từ năm 1787 Nguyễn Lữ bỏ Gia Định đến năm 1788 chính quyền Tây Sơn mất hẳn Nam Bộ, sau đó chính quyền Nguyễn Nhạc cũng ngày một thu hẹp và suy yếu, chỉ còn là Tây Sơn vương. Người cầm quyền cao nhất của nhà Tây Sơn từ cuối năm 1788 là Quang Trung và kế tục là Quang Toản.

Tổ chức bộ máy
Quan chế thời Tây Sơn cả văn quan và võ quan không có bộ chính sử nào ghi trọn vẹn, chỉ thấy rải rác trong các sách dã sử và tạp ký

Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng là Minh Đức Hoàng đế, đặt niên hiệu là Thái Đức. Đồng thời, ông cho đổi thành Đồ Bàn làm thành Hoàng Đế và đặt các chức Tổng đốc, Tư khấu, Hộ giá (Cận vệ, Hộ Vệ, Thị Vệ,...)...

Những ghi chép của các tài liệu còn lại về chính quyền Tây Sơn chủ yếu là chính quyền Quang Trung-Nguyễn Huệ.

Trung tâm chính quyền Quang Trung là Phú Xuân (Huế). Các sử gia căn cứ theo các tài liệu trao đổi đương thời giữa Nguyễn Huệ và Nguyễn Thiếp xác định rằng không phải sau trận Ngọc Hồi-Đống Đa mà ngay từ sau khi được phân quyền cai trị từ Quảng Nam trở ra bắc, Nguyễn Huệ đã hình thành bộ máy nhà nước với các Bộ: Bộ Binh, Bộ Hình, Bộ Hộ,... với các quan chức trong chính quyền.

Tiếp thu cơ cấu tổ chức chính quyền thời Lê trung hưng, trong hai năm 1787 và 1788, nhà Tây Sơn cho lập lại hệ thống Lục Bộ (bao gồm Lại Bộ, Lễ Bộ, Hộ Bộ, Binh Bộ, Hình Bộ, Công Bộ) và hệ thống Giám sát (chức Thị trung ngự sử được giao cho Phan Huy Ích và Nguyễn Gia Phan).

Sau khi đánh đuổi quân Thanh, hoàn toàn làm chủ vùng lãnh thổ từ Bắc Bộ tới Quảng Nam, Quang Trung trực tiếp tổ chức lại bộ máy chính quyền. Năm 1789, dựa trên Trung thư sảnh của chế độ Tam sảnh thời Trần và thời Lê sơ, nhà Tây Sơn đặt Trung thư phủ, do Trần Văn Kỷ làm Trung thư lệnh (tức quan Thượng thư).

Đặc biệt, nhà Tây Sơn đặt ra tổ chức Triều đường (Trung Thừa), gồm một số đại thần văn quan, võ tướng trọng yếu của triều đình. Triều đường được quyền thay mặt vua giải quyết những vấn đề quan trọng, ra một số văn bản chỉ định và được dùng dấu ấn lớn "Triều đường chi ấn". Mô hình này giống mô hình Đình thần thời Gia Long và Công đồng từ thời Minh Mệnh trở về sau.

Dưới vua là hàng ngũ quần thần bá quan văn võ gồm có:

Nhất phẩm có: Tam công (Thái Sư, Thái Phó, Thái Bảo).

Nhị phẩm có: Tam thiếu (Thiếu Sư, Thiếu Bảo, Thiếu Phó), Đại chủng tể, Đại tư đồ, Đại tư mã, Đại tư không, Đại tư khấu, Đại tư hội, Đại tư lễ, Thái úy, Ngự úy, Đại tổng quản, Đại tổng lý, Đại đô hộ, Đại đô đốc. Trung thư sảnh, Trung thư lệnh, Phụng chính,...

Tam phẩm trở xuống có: Nội hầu, Hộ giá, Kiểm điểm, Chỉ huy sứ, Đô ty, Đô úy, Trung úy, Vệ úy, Quản quân, Tham đốc, Tham lĩnh, Thị trung, Đại học sĩ, Hiệp biện đại học sĩ, Thị trung ngự sử,…

Năm 1790, hệ thống Lục bộ được củng cố, triều đình được tổ chức thành 6 Bộ chuyên trách theo chức năng:
Bộ Lại: Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng và thăng quan tước;
Bộ Lễ: Trông coi việc đặt và tiến hành các nghi lễ, tiệc yến, học hành thi cử, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo;
Bộ Hộ: Trông coi công việc ruộng đất, tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho tàng, thóc tiền và lương, bổng;
Bộ Binh: Trông coi việc binh, đặt quan trấn thủ nơi biên cảnh và ứng phó các việc khẩn cấp;
Bộ Hình: Trông coi việc thi hành pháp luật;
Bộ Công: Trông coi việc xây dựng, quản đốc thợ thuyền.

Trong các Bộ ngoài Thượng thư đứng đầu còn có Tả đồng nghị, Hữu đồng nghị, Tả phụng nghị, Hữu phụng nghị, Thị lang, Tư vụ… Sau này, vua Cảnh Thịnh cho đặt thêm Đô sát viện do Đô sát thự Đô ngự sử đứng đầu.

Ngoài Lục Bộ, triều đình còn có các cơ quan như Viện Hàn lâm, Viện ngự sử, Viện thái y, Viện Sùng chính, Quốc sử quán…

Hàn lâm viện Trực học sĩ được thành lập, sử dụng nhiều văn quan cũ của nhà Lê trung hưng như Ngô Vi Quỹ, Đoàn Nguyễn Tuấn, Ninh Tốn, Nguyễn Thế Lịch... Đến năm 1792, Nguyễn Công, Nguyễn Thiện, Phan Tố Định, Bùi Dương Lịch được sung Hàn lâm viện Trực học sĩ. Các Phiên (tương đương với Bộ) do chúa Trịnh đặt ra cũng được phục hồi, do các quan văn đảm nhiệm.

Chính quyền địa phương

Thay đổi về lãnh thổ
Từ khi nổi dậy đến năm 1776, lãnh thổ Tây Sơn phía bắc đến Quảng Nam, phía nam đến Bình Thuận. Từ năm 1777 đến năm 1784 là giai đoạn giằng co vùng Nam Bộ với Nguyễn Ánh. Sau khi đánh bại liên quân Xiêm-Nguyễn, Tây Sơn làm chủ toàn bộ Nam Trung Bộ và Nam Bộ (phía bắc tới Quảng Nam).

Tình trạng đó kéo dài tới năm 1786. Giữa năm 1786, Tây Sơn tấn công ra bắc tiêu diệt chúa Trịnh, làm chủ toàn bộ quốc gia. Sau đó anh em Tây Sơn rút về Nam, giao lại Bắc Hà (tới Nghệ An) cho vua Lê.

Từ cuối năm 1787, Nguyễn Ánh từ Xiêm trở về lần lượt chiếm lại Nam Bộ. Trong khi Nguyễn Lữ thất thủ Gia Định thì cùng lúc, Nguyễn Huệ phát triển lên phía bắc. Tới cuối năm 1788 khi tướng Tây Sơn là Phạm Văn Tham để mất hoàn toàn Nam Bộ thì Nguyễn Huệ cũng hoàn thành việc làm chủ Bắc Bộ, sang đầu năm 1789 đánh đuổi quân Thanh và chấm dứt sự tồn tại của nhà Hậu Lê.

Trong khi Nguyễn Huệ lo ổn định Bắc Hà thì Nguyễn Ánh đánh ra Bình Thuận, Bình Khang, Diên Khánh. Nguyễn Nhạc bại trận, mất mấy thành này; tới năm 1791, Nguyễn Nhạc chỉ còn cai quản Quy Nhơn, Phú Yên và Quảng Ngãi, nghĩa là lãnh thổ Tây Sơn chỉ còn từ Phú Yên trở ra bắc.

Cục diện này không có biến động nhiều, dù chiến tranh vẫn tiếp diễn giữa hai bên, cho tới năm 1799 khi Nguyễn Ánh đánh ra chiếm được Quy Nhơn, mở đầu cho sự sụp đổ của nhà Tây Sơn vào năm 1802.

Khái quát về các đơn vị hành chính địa phương
Cùng việc xây dựng Phượng Hoàng trung đô, Quang Trung đổi tên Thăng Long là Bắc Thành và chỉnh đốn lại các khu vực hành chính. Các đơn vị hành chính không dùng "lộ" như thời Lê-Trịnh mà dùng trấn (hay xứ).

Ngoài Bắc Thành tức kinh thành Thăng Long cũ của nhà Lê, Quang Trung chia vùng cai quản thành các xứ (trấn) như sau:

 Xứ Đông (Hải Dương, Hải Phòng)
 Xứ Bắc (Kinh Bắc)
 Xứ Đoài (Sơn Tây)
 Xứ Yên Quảng
 Xứ Lạng (Lạng Sơn)
 Xứ Thái (Thái Nguyên)
 Xứ Tuyên (Tuyên Quang)
 Xứ Hưng (Hưng Hóa)
 Xứ Nghệ (Nghệ An và Hà Tĩnh)
 Sơn Nam Thượng (Hà Đông và Hưng Yên)
 Sơn Nam Hạ (Hà Nam, Nam Định và Thái Bình)
 Thanh Hóa ngoại (Ninh Bình)
 Thanh Hóa nội (Thanh Hóa).

Trừ Xứ Sơn Nam và Thanh Hóa tách làm hai, các xứ khác đều đại thể giữ nguyên như thời Hậu Lê. Trước kia Phố Hiến là lỵ sở của Sơn Nam, tới thời Quang Trung thì Hạ Trấn đóng ở Vị Hoàng, cách dưới phố Hiến.
12 trấn thuộc do Bắc Thành quản lý, trong đó các trấn Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Thái Nguyên và Yên Quảng là ngoại trấn; các trấn Thanh Hóa ngoại, Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ, Kinh Bắc, Hải Dương và Phụng Thiên là nội trấn.

Mỗi xứ (trấn, phủ) chia làm nhiều huyện, mỗi huyện chia làm nhiều tổng, mỗi tổng chia làm nhiều xã, mỗi xã lại chia nhiều thôn.
Riêng Thành Thăng Long, gồm 1 phủ, 2 huyện, 18 phường

Đứng đầu các trấn gồm có Trấn thủ (quan võ) và Hiệp trấn (quan văn), có thêm tham trấn giúp việc.

Đứng đầu mỗi huyện là hai chức quan Phân tri và Phân suất, bên dưới có thêm Tả quản lý và Hữu quản lý giúp việc, chuyên trưng thu binh lương và xử lý kiện cáo. Tại các Tổng có các chức Chánh Tổng và Thôn trưởng phụ trách hành chính.

Cơ Cấu Bộ Máy Chính Quyền Từ Trung Ương Đến Địa Phương

Thủ Phủ - Thành Thăng Long, gồm:
1 Phủ,
2 Huyện,
18 Phường (Xã-Tổng),
Phố (Thôn-Lý)
Xứ (Trấn, Phủ), đứng đầu quan Võ có Trấn Thủ (quan Tứ phẩm), đứng đầu quan Văn có Hiệp Trấn (quan Tứ phẩm), bên dưới giúp việc có quan Tham Trấn (quan Ngũ phẩm).
Huyện, đứng đầu có Phân Tri (quan Thất phẩm) và Phân Suất (quan Thất phẩm), giúp việc có Tả Quản Lý và Hữu Quản Lý (quan Bát phẩm).
Tổng (Xã - Phường), đứng đầu có Chánh Tổng (quan Cửu phẩm).
Thôn (Làng - Lý), đứng đầu có Lý Trưởng tức Trưởng Thôn, chuyên phụ trách về hành chính, trưng thu thuế, lương thực,...

Khu vực do Quang Trung Nguyễn Huệ quản lý

Kinh đô
Trung tâm chính quyền đóng ở Phú Xuân, song sau đó vì hoàn cảnh chiến tranh, Quang Trung phải lo đối phó cả hai phía bắc (nhà Thanh) và nam (Nguyễn Ánh), nên ông có ý định chọn Nghệ An làm nơi đóng đô vì đây là trung tâm giữa hai đường ra vào.

Từ trước khi lên ngôi hoàng đế, Quang Trung đã định dời đô ra Lam Thành, Yên Trường đều không thành. Tới khi lên ngôi, ông dự định thiên đô ra vùng đất thuộc Nghệ An, nằm giữa hai núi Quyết (Kỳ Lân) và Mèo (Phượng Hoàng), gọi là Phượng Hoàng Trung Đô. Ông đã tập trung nhiều thợ thuyền chuyên chở gỗ đá, gạch ngói để xây dựng thành tại đây. Phía trước thành có sông Lam chảy qua; thành được xây trên lầu Rồng 3 tầng cùng điện Thái Hòa và 2 dãy hành lang, xung quanh có các đồn, trên núi có kho lúa.

Thành xây dang dở thì Quang Trung qua đời, hành cung chưa kịp đổi tên thành cung điện. Vua nối nghiệp là Quang Toản vẫn tiếp tục ở lại Phú Xuân không xây Phượng Hoàng trung đô nữa. Những dấu vết còn lại ngày nay ở vị trí thành xây dở là dấu thành trong và nền nhà cao 3 bậc ở mặt bắc, thành nam chỉ dài 300 m, thành tây dài 450 m, nền nhà cao mặt bắc cũng chỉ chừng 20 m.

Sơn Nam Thượng
Trấn Sơn Nam Thượng gồm có các phủ:
 Phủ Thường Tín: gồm các huyện Thanh Trì (Thanh Trì, Hà Nội hiện nay), Thượng Phúc (Thường Tín, Hà Nội hiện nay), Phú Nguyên (tức huyện Phú Xuyên, Hà Nội hiện nay)
Phủ Ứng Thiên, gồm có các huyện: Thanh Oai (tức huyện Thanh Oai, Hà Nội), Chương Đức (tức huyện Chương Mỹ, Hà Nội), Sơn Minh: tức huyện Ứng Hòa, Hà Tây cũ), Hoài An (phần nam huyện Ứng Hòa và một phần huyện Mỹ Đức, Hà Nội)
 Phủ Khoái Châu: gồm các huyện Đông Yên (nay là huyện Khoái Châu thuộc Hưng Yên), Kim Động (Kim Động hiện nay), Tiên Lữ (Tiên Lữ hiện nay), Thiên Thi (Ân Thi hiện nay), Phù Dung (Phù Cừ hiện nay)

Sơn Nam Hạ
Trấn Sơn Nam Hạ có trung tâm dời từ Phố Hiến sang Vị Hoàng, gồm có các phủ:
 Phủ Lý Nhân: tương đương tỉnh Hà Nam hiện nay; gồm các huyện: Nam Xang (huyện Lý Nhân, Hà Nam hiện nay), Kim Bảng (Kim Bảng hiện nay), Duy Tiên (Duy Tiên hiện nay), Thanh Liêm (Thanh Liêm hiện nay), Bình Lục (Bình Lục hiện nay)
 Phủ Thiên Trường (một phần Nam Định hiện nay): gồm các huyện Tây Chân (Nam Trực và Trực Ninh hiện nay), Giao Thủy (Giao Thủy và Xuân Trường hiện nay), Mỹ Lộc (Mỹ Lộc hiện nay), Thượng Nguyên (nam Mỹ Lộc hiện nay)
 Phủ Nghĩa Hưng (tức phủ Kiến Hưng thời Trần, một phần Nam Định hiện nay): gồm các huyện Đại An (Nghĩa Hưng hiện nay), Vọng Doanh (nam Ý Yên hiện nay), Thiên Bản (Vụ Bản hiện nay), Ý Yên (bắc Ý Yên hiện nay)
 Phủ Thái Bình (tỉnh Thái Bình hiện nay): gồm các huyện Thụy Anh (một phần Thái Thụy hiện nay), Phụ Dực (một phần Quỳnh Phụ hiện nay), Quỳnh Côi (một phần Quỳnh Phụ hiện nay), Đông Quan (một phần Đông Hưng hiện nay)
 Phủ Tân Hưng (Long Hưng thời Trần, phía tây bắc Thái Bình hiện nay): gồm các huyện: Ngự Thiên (một phần Hưng Hà hiện nay), Duyên Hà (một phần Hưng Hà hiện nay), Thần Khê (một phần Đông Hưng hiện nay), Thanh Lan (một phần Thái Thụy hiện nay)
 Phủ Kiến Xương (nam Thái Bình hiện nay) gồm các huyện: Thư Trì (một phần Vũ Thư hiện nay), Vũ Tiên (một phần Vũ Thư hiện nay), Chân Định (Kiến Xương hiện nay)

Kinh Bắc
Gồm có các phủ:
 Phủ Từ Sơn gồm các huyện Đông Ngàn (huyện Từ Sơn tỉnh Bắc Ninh và huyện Kim Anh của tỉnh Phúc Yên cũ, tức là một phần huyện Sóc Sơn, Hà Nội hiện nay), Yên Phong (Yên Phong hiện nay), Tiên Du (Tiên Du hiện nay), Võ Giàng (một phần thành phố Bắc Ninh và huyện Quế Võ hiện nay), Quế Dương (Quế Võ hiện nay)
 Phủ Thuận An gồm các huyện: Gia Lâm (Gia Lâm và quận Long Biên hiện nay), Siêu Loại (Thuận Thành hiện nay), Văn Giang (Văn Giang hiện nay), Gia Định (Gia Bình hiện nay)
 Phủ Bắc Hà gồm các huyện: Tân Phúc (Đa Phúc cũ, một phần Sóc Sơn hiện nay), Kim Hoa (một phần Sóc Sơn hiện nay), Hiệp Hòa (Hiệp Hòa hiện nay), Yên Việt (Việt Yên hiện nay)
 Phủ Lạng Giang gồm các huyện Phượng Nhãn (một phần Yên Dũng hiện nay), Hữu Lũng (Hữu Lũng hiện nay), Bảo Lộc (Lạng Giang hiện nay), Yên Thế (Yên Thế và Tân Yên hiện nay), Lục Ngạn (Lục Ngạn và Lục Nam hiện nay)

Sơn Tây
Gồm các phủ:
 Phủ Quốc Oai gồm các huyện: Từ Liêm (Từ Liêm hiện nay), Thạch Thất (Thạch Thất hiện nay), Đan Phượng (Đan Phượng hiện nay), Mỹ Lương (Mỹ Đức, Hà Nội và Lương Sơn, Hòa Bình hiện nay), Phúc Lộc (Phúc Thọ hiện nay)
 Phủ Tam Đái gồm có các huyện: Yên Lãng (Yên Lãng hiện nay), Yên Lạc (Yên Lạc hiện nay), Bạch Hạc (Vĩnh Tường hiện nay), Lập Thạch (Lập Thạch hiện nay), Phù Ninh (Phù Ninh hiện nay)
 Phủ Thao Giang gồm các huyện Sơn Vi (Lâm Thao hiện nay), Thanh Ba (Thanh Ba hiện nay), Hoa Khê (Cẩm Khê hiện nay), Hạ Hòa (Hạ Hòa hiện nay), Tam Nông (Tam Nông hiện nay).
 Phủ Đoan Hùng gồm các huyện Đông Quan (tương đương khu vực ngã ba sông Lô và sông Chảy hiện nay), Tây Quan (hữu ngạn sông Lô cạnh Phù Ninh hiện nay), Sơn Dương (Sơn Dương thuộc Tuyên Quang hiện nay), Đương Đạo (đông bắc Sơn Dương hiện nay), Tam Dương (Tam Dương, Vĩnh Phúc hiện nay)
 Phủ Quảng Oai gồm các huyện Minh Nghĩa (tức thị xã Sơn Tây và một phần Ba Vì hiện nay), Tân Phong (một phần Ba Vì hiện nay)

Hải Phòng
Gồm các phủ:
 Phủ Thượng Hồng gồm các huyện: Đường Hào (Mỹ Hào hiện nay), Đường Yên (Bình Giang hiện nay), Cẩm Giàng (Cẩm Giàng hiện nay), Thanh Miện (Thanh Miện hiện nay), Tứ Kỳ (Tứ Kỳ hiện nay), Vĩnh Lại (Vĩnh Bảo thuộc Hải Phòng hiện nay)
 Phủ Nam Sách gồm các huyện: Thanh Lâm (Nam Sách hiện nay), Chí Linh (Chí Linh hiện nay), Thanh Hà (Thanh Hà hiện nay), Tiên Minh (Tiên Lãng thuộc Hải Phòng hiện nay)
 Phủ Kinh Môn gồm các huyện: Giáp Sơn (Kinh Môn hiện nay), Đông Triều (Đông Triều hiện nay), An Lão (An Lão hiện nay), Nghi Dương (Kiến Thụy hiện nay), Kim Thành (Kim Thành hiện nay), Thủy Đường (Thủy Nguyên hiện nay), An Dương (An Dương hiện nay)

An Quảng
Gồm có 1 phủ:
 Phủ Hải Đông gồm các huyện: Hoành Bồ (Hoành Bồ hiện nay), Yên Hưng (Yên Hưng hiện nay), Hoa Phong (Cát Hải hiện nay) và các châu: Tiên Yên (huyện Tiên Yên hiện nay), Vạn Ninh (Móng Cái hiện nay), Vĩnh An (thuộc Quảng Tây, Trung Quốc hiện nay), Vân Đồn (cù lao Lợn Lòi phía đông vịnh Bái Tử Long)

Lạng Sơn
Gồm 1 phủ:
 Phủ Trùng Khánh (tỉnh Lạng Sơn hiện nay) gồm các châu: Thất Nguyên (huyện Tràng Định hiện nay), Văn Uyên (huyện Văn Lãng hiện nay), Văn Lan (một phần Chi Lăng và Văn Quan hiện nay), Ôn (một phần Chi Lăng hiện nay), Lộc Bình (Lộc Bình và Cao Lộc hiện nay), An Bác (Sơn Đông, Bắc Giang hiện nay).

Thái Nguyên
Gồm các phủ:
 Phủ Phú Bình gồm các huyện Phổ Yên (Phổ Yên hiện nay), Đại Từ (Đại Từ hiện nay), Tư Nông (Phú Bình hiện nay), Bình Nguyên (Bình Xuyên, Vĩnh Phúc hiện nay), Đồng Hỷ (Đồng Hỷ hiện nay),Văn Lãng (Văn Lãng, Lạng Sơn hiện nay), Võ Nhai (Võ Nhai hiện nay) và châu Định Hóa (Định Hóa hiện nay)
 Phủ Thông Hóa (tỉnh Bắc Kạn hiện nay) gồm huyện Cảm Hóa (Ngân Sơn và Na Rì hiện nay) và châu Bạch Thông (Bạch Thông, Chợ Đồn và Chợ Mới hiện nay)

Cao Bằng
Tương đương tỉnh Cao Bằng hiện nay, gồm các châu: Thạch Lâm (Hòa An, Nguyên Bình và Thạch An hiện nay), Quảng Uyên (Quảng Uyên và Phục Hòa hiện nay), Thượng Lang (Trà Lĩnh và Trùng Khánh hiện nay), Hạ Lang (Hạ Lang hiện nay)

Tuyên Quang
Gồm có 1 phủ:
 Phủ Yên Bình gồm huyện Phúc Yên (Yên Sơn và Hàm Yên hiện nay), và các châu: Vị Xuyên (Vị Xuyên và Hoàng Su Phì thuộc Hà Giang hiện nay), Thu Vật (Yên Bình thuộc Yên Bái hiện nay), Đại Man (Chiêm Hóa hiện nay), Bảo Lạc (Bảo Lạc thuộc Cao Bằng hiện nay)

Hưng Hóa
Gồm các phủ:
 Phủ Gia Hưng gồm các huyện: Thanh Nguyên (Thanh Sơn và Thanh Thủy thuộc Phú Thọ hiện nay), Phù Hoa (Phù Yên thuộc Sơn La hiện nay), Mai Châu (nam Mai Châu thuộc Hòa Bình hiện nay), Mộc Châu (phần còn lại của Mai Châu thuộc Hòa Bình và Mộc Châu thuộc Sơn La hiện nay), Việt Châu (Yên Châu hiện nay), Thuận Châu (Thuận Châu hiện nay).
 Phủ Quy Hóa gồm các huyện: Văn Chấn (Văn Chấn thuộc Yên Bái hiện nay), Yên Lập (Yên Lập thuộc Phú Thọ hiện nay), Trấn Yên (Trấn Yên thuộc Yên Bái hiện nay), Văn Bàn (Văn Bản thuộc Lào Cai hiện nay), Thủy Vĩ (thành phố Lào Cai hiện nay)
 Phủ An Tây gồm các châu: Chiêu Tấn (Bình Lư và Phong Thổ hiện nay), Quỳnh Nhai (Quỳnh Nhai thuộc Sơn La hiện nay), Lai (thị xã Lai Châu và huyện Mường Tè hiện nay), Luân (giữa Quỳnh Nhai và Tuần Giáo hiện nay)

Thanh Hóa Ngoại
Gồm các phủ:
 Phủ Trường Yên (đông Ninh Bình hiện nay) gồm các huyện: Gia Viễn (Gia Viễn hiện nay), Yên Mô (Yên Mô hiện nay), Yên Khang (Yên Khánh hiện nay)
 Phủ Thiên Quan (tây Ninh Bình hiện nay) gồm các huyện Phụng Hóa (Nho Quan hiện nay), Yên Hóa (tây Gia Viễn hiện nay), Lạc Thổ (huyện Lạc Sơn tỉnh Hòa Bình hiện nay)

Thanh Hóa Nội
Gồm các phủ:
 Phủ Thiệu Thiên (Thiệu Hóa) gồm các huyện Thụy Nguyên (Thiệu Hóa và Ngọc Lặc hiện nay), Vĩnh Ninh (Vĩnh Lộc hiện nay), Đông Sơn (Đông Sơn hiện nay), Lôi Dương (Thọ Xuân và một phần Thường Xuân hiện nay), Yên Định (Yên Định hiện nay), Cẩm Thủy, Thạch Thành (Thạch Thành hiện nay), Bình Giang (tây bắc Thạch Thành hiện nay).
Phủ Hà Trung có các huyện: Hoằng Hóa (Hoằng Hóa hiện nay), Thuần Hựu (Hậu Lộc hiện nay), Tống Sơn (Hà Trung hiện nay).
Phủ Tĩnh Gia có các huyện: Nông Cống (Nông Cống, Triệu Sơn và Như Xuân hiện nay), Ngọc Sơn (Tĩnh Gia hiện nay), Quảng Xương (Quảng Xương hiện nay).
Phủ Thanh Đô có huyện Thọ Xuân (Thường Xuân hiện nay, khác với huyện Thọ Xuân hiện tại) và các châu: Quan Gia (gần biên giới Lào hiện nay), Tầm (tây bắc Quan Hóa hiện nay), Lang Chánh (Lang Chánh hiện nay), Sầm (Sầm Nưa thuộc Lào hiện nay).

Nghệ An
Tương đương tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh hiện nay, gồm các phủ:
 Phủ Diễn Châu gồm các huyện Đông Thành (Diễn Châu và Yên Thành hiện nay), Quỳnh Lưu (Quỳnh Lưu và một phần Nghĩa Đàn hiện nay)
 Phủ Anh Đô gồm các huyện: Hưng Nguyên (Hưng Nguyên hiện nay), Nam Đường (Anh Sơn và Nam Đàn hiện nay)
 Phủ Đức Quang gồm các huyện Thiên Lộc (Can Lộc hiện nay), Chân Phúc (Nghi Lộc hiện nay), Thanh Chương (Thanh Chương hiện nay), Hương Sơn (Hương Sơn và Hương Khê hiện nay), Nghi Xuân (Nghi Xuân hiện nay).
 Phủ Hà Hoa gồm các huyện Thạch Hà (Thạch Hà hiện nay), Kỳ Hoa (Kỳ Anh và Cẩm Xuyên hiện nay).
 Phủ Quỳ Châu (huyện Quỳ Châu hiện nay), gồm các huyện Thúy Vân và Trung Sơn
 Phủ Trà Lân gồm 4 huyện Tương Dương (Tương Dương hiện nay), Kỳ Sơn (Kỳ Sơn hiện nay), Vĩnh Khang (một phần Tương Dương hiện nay), Hội Nguyên (tả ngạn sông Lam từ Thanh Chương đến cửa Rào)
 Phủ Ngọc Ma gồm có châu Trịnh Cao (châu gồm 12 động) thuộc Lào hiện nay
 Phủ Lâm An chỉ có 1 châu Quỳ Hợp gồm 12 động và 11 sách, vốn là đất Bồn Man nay khoảng huyện Hương Khê Hà Tĩnh và huyện Nakai Khăm Muộn Lào, đầu nguồn của sông Ngàn Sâu
 Phủ Trấn Biên: thuộc đất Lào hiện nay
 Phủ Trấn Ninh: gồm 7 huyện: Quang Vinh, Minh Quảng, Cảnh Thuần, Kim Sơn Thanh Vị, Châu Lang, Trung Thuận, đều thuộc Lào hiện nay.

Thuận Hóa
Gồm có kinh thành Phú Xuân và các phủ:
 Phủ Quảng Bình: gồm các huyện Kiến Lộc (Quảng Ninh tỉnh Quảng Bình hiện nay), Lệ Thủy (Lệ Thủy hiện nay), Minh Linh (Vĩnh Linh và Do Linh thuộc Quảng Trị hiện nay)
 Phủ Triệu Phong gồm các huyện Đăng Xương (Triệu Phong hiện nay), Hải Lăng (Hải Lăng hiện nay), Quảng Điền (Quảng Điền và một phần Phong Điền hiện nay), Hương Trà (Hương Trà và một phần Phong Điền hiện nay), Phú Vang (Hương Thủy và Phú Lộc hiện nay)
 Châu Thuận Chính (Bắc Bố Chính và Nam Bố Chính thời Trịnh-Nguyễn phân tranh được hợp lại, tương đương tỉnh Quảng Bình hiện nay)
 Châu Tỉnh An thuộc Lào hiện nay

Quảng Nam
Gồm các phủ:
 Điện Bàn gồm các huyện Diên Phúc (Điện Bàn hiện nay), Hòa Vang (Hòa Vang hiện nay), Tân Phúc, An Nông, Phú Xuyên (đều thuộc tỉnh Quảng Nam)
 Thăng Hoa gồm các huyện Lễ Dương (Thăng Bình hiện nay), Hà Đông (Tam Kỳ hiện nay), Duy Xuyên (Duy Xuyên hiện nay)

Khu vực do Thái Đức Nguyễn Nhạc quản lý
Vùng do vua Thái Đức quản lý gồm có 2 phủ và 1 dinh:
 Phủ Quảng Ngãi gồm các huyện Chương Nghĩa (Tư Nghĩa và một phần Nghĩa Hành hiện nay), Mộ Hoa (Mộ Đức và một phần Đức Phổ hiện nay)
 Phủ Quy Nhơn gồm có Thành Hoàng Đế và các huyện Bồng Sơn (thị trấn Bồng Sơn và một phần huyện Hoài Ân hiện nay), Phù Ly (Phù Mỹ và Phù Cát hiện nay), Tuy Viễn (An Nhơn và Tuy Phước hiện nay).
 Dinh Phú Yên gồm 1 huyện Đồng Xuân (Đồng Xuân và Sơn Hòa hiện nay)

Khu vực do Nguyễn Ánh quản lý
Sau khi được Đỗ Thanh Nhân đưa lên làm chúa, Nguyễn Ánh đã chia địa bàn Nam Bộ do mình quản lý thành các dinh:
 Dinh Tổng Biên, gồm có 1 huyện Phước Long (một phần Bình Phước hiện nay) và 4 tổng: Tân Chánh (ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay), Bình An (ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay), Long Thành (nam Đồng Nai), Phước An (Bà Rịa – Vũng Tàu và một phần Đồng Nai hiện nay)
 Dinh Phiên Trấn, gồm có 1 huyện Tân Bình và 4 tổng: Bình Dương (Bình Dương hiện nay), Tân Long (một phần Tiền Giang hiện nay), Phước Lộc (ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay), Bình Thuận (Bình Thuận hiện nay)
 Đổi Dinh Long Hồ làm Hoằng Trấn, gồm 1 châu Định Viễn (Vĩnh Long hiện nay) và 3 tổng: Bình An, Bình Dương, Tân An
 Thăng đạo Trường Đồn có vị trí quan trọng lên thành dinh Trường Đồn, đến năm 1781 đổi thành dinh Trấn Định, gồm 1 huyện Kiến An (một phần Tiền Giang và Bến Tre hiện nay) và 3 tổng: Kiến Đăng (phía nam Đồng Tháp và phía đông Tiền Giang hiện nay), Kiến Hưng (phía tây Tiền Giang và Bến Tre hiện nay), Kiến Hòa (phần ven biển của Tiền Giang và Bến Tre hiện nay)
Sau khi chiếm được Bình Khang và Diên Khánh là vùng lãnh thổ phía nam của Nguyễn Nhạc, Nguyễn Ánh đặt lại dinh như thời chúa Nguyễn Phúc Khoát:
 Dinh Bình Khang (Khánh Hòa ngày nay), gồm có phủ Bình Khang, phủ Diên Khánh

Xem thêm
 Hành chính Việt Nam thời Nguyễn
 Hành chính Đàng Ngoài thời Lê trung hưng
 Hành chính Đàng Trong thời Lê trung hưng

Tham khảo

 Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn chủ biên (2008), Đại cương lịch sử Việt Nam, Nhà xuất bản Giáo dục
 Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 4, Nhà xuất bản Giáo dục
 Nguyễn Phan Quang (2006), Một số công trình sử học Việt Nam, Nhà xuất bản tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
 Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Quốc triều chỉnh biên toát yếu, Nhà xuất bản Thuận Hóa
 Quốc sử quán triều Nguyễn (2005), Đại Nam liệt truyện chính biên, tập 2, Nhà xuất bản Thuận Hóa

Chú thích

Lịch sử Việt Nam thời Tây Sơn


title: Hác Tư Văn

text:
Hác Tư Văn , tên hiệu Tỉnh Mộc Hãn, là một nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Thủy hử. Ông là một trong 72 Địa Sát Tinh của 108 anh hùng Lương Sơn Bạc.

Xuất thân
Mẹ của Hác Tư Văn nằm mộng thấy ngôi sao Tỉnh Mộc Hãn đầu thai xuống phàm trần. Không lâu sau bà mang thai và sinh ra Hác Tư Văn. Ông mang tên hiệu Tỉnh Mộc Hãn vì được cho là ngôi sao này đầu thai. Hác Tư Văn tinh thông võ nghệ, làm tướng của triều đình và anh em kết nghĩa với Quan Thắng.

Gia nhập Lương Sơn
Khi quân Lương Sơn Bạc tấn công phủ Đại Danh (nay là Hàm Đan) để giải cứu cho Lư Tuấn Nghĩa, quan trấn thủ tại đó là Lương Trung Thư, con rể của thái sư Sái Kinh, cấp báo với triều đình. Tuyên Tán, một viên tướng, tiến cử Quan Thắng với Sái Kinh. Quan Thắng được bổ nhiệm làm chánh tướng còn Tuyên Tán và Hác Tư Văn làm phó, họ còn kết nghĩa với Quan Thắng, làm phó tướng chỉ huy quân triều đình đánh dẹp Lương Sơn Bạc.

Ban đầu quân của Quan Thắng chiếm được chút ưu thế. Sau Quan Thắng bị Hô Diên Chước đến lập mưu trá hàng, lừa đi cướp trại. Quan Thắng mắc mưu nên bị bắt, hai phó tướng cũng bị bắt theo, cả ba người lên Lương Sơn Bạc đều cảm động cái nghĩa khí của đầu lĩnh Tống Công Minh nên đồng ý quy hàng.

Sau đó, Hác Tư Văn cùng Quan Thắng và Tuyên Tán giao chiến với quân của Đan Đình Khuê và Ngụy Định Quốc đến dẹp Lương Sơn Bạc. Hác Tư Văn bị Đan Đình Khuê bắt được, trên đường bị giải về kinh may được Lý Quỳ, Tiêu Đĩnh và Bào Húc ở Khô Thụ sơn cứu.

Sau khi chiêu an và tử trận
Khi định ngôi thứ ở Lương Sơn Bạc, Hác Tư Văn trở thành một đầu lĩnh mã quân, ông và Tuyên Tán thường làm phó tướng cho Quan Thắng. Sau khi nhận chiêu an, ông cùng các đầu lĩnh tham gia các chiến dịch đánh dẹp quân Liêu và các lực lượng khác chống đối triều đình nhà Tống. Trong chiến dịch đánh Phương Lạp, khi đánh tới Hàng Châu, Hác Tư Văn cùng Từ Ninh được phân đi do thám, gặp phải phục binh. Từ Ninh bị trúng tên độc còn Hác Tư Văn bị bắt vào trong thành. Hác Tư Văn kiên cường bất khuất không chịu đầu hàng, bị Phương Thiên Định sai người chém đầu, băm xác.

Trong Đãng Khấu Chí
Tại hồi 61, Hô Diên Chước, Hàn Thao, Bành Kỷ, Tuyên Tán, Hách Tư Văn trấn thủ Gia Tường. Khi quân triều đình tiến đánh, Hô Bành Hàn 3 người đem binh rời thành chặn đánh. Tuyên Hách được lệnh trấn thủ Gia Tường, ngờ đâu tiền quân thất bại, Hàn Thao, Bành Kỷ chết trận. Quân triều đình dùng cờ đỏ tấn công Gia Tường, 2 tướng nghĩ là Hô Diên Chước phá vây về thành nên mở cửa đón vào. Quân triều đình thừa cơ tràn vào đánh giết. Tuyên Tán giao chiến bị Cáp Lan Sinh bắt sống. Hách Tư Văn phá vây bất thành, bị Sa Chí Nhân đâm trung hốc vai, rồi bị Miễn Dĩ Tín bắt sống.

Chú thích

Tham khảo


title: Co-NP-đầy đủ

text:
Trong lý thuyết độ phức tạp tính toán, các bài toán co-NP-đầy đủ là những bài toán khó nhất trong co-NP. Nếu tồn tại thuật toán giải một bài toán co-NP-đầy đủ nhanh chóng thì có thể dùng thuật toán đó để giải mọi bài toán co-NP nhanh chóng.

Một bài toán co-NP-đầy đủ là phần bù của một bài toán NP-đầy đủ. Có những bài toán trong cả NP và co-NP. Vẫn chưa biết hai tập hợp có bằng nhau hay không nhưng có nhiều khả năng là chúng khác nhau. Xem co-NP và NP-đầy đủ để biết thêm chi tiết.

 chứng minh rằng nếu một ngôn ngữ thưa là co-NP-đầy đủ (hoặc thậm chí chỉ co-NP-khó), thì ,. Đây là một yếu tố cơ bản dẫn đến định lý Mahaney.

Định nghĩa
Một bài toán quyết định C là co-NP-đầy đủ nếu nó nằm trong co-NP và mọi bài toán trong co-NP đều quy về nó trong thời gian đa thức. Nghĩa là với mọi bài toán L trong co-NP, tồn tại một thuật toán chạy trong thời gian đa thức để biến đổi một trường hợp của L thành một trường hợp của C với cùng kết quả. Do đó nếu tồn tại thuật toán thời gian đa thức cho C, thì ta có thể giải mọi bài toán trong co-NP trong thời gian đa thức.

Ví dụ
Một ví dụ của bài toán co-NP-đầy đủ là hằng đúng: bài toán yêu cầu xác định xem một biểu thức Boole có là một hằng đúng hay không; nghĩa là có phải với mọi giá trị đúng/sai của các biến, biểu thức luôn nhận giá trị đúng. Bài toán này có liên hệ với bài toán thỏa mãn biểu thức lôgic, trong đó câu hỏi là có tồn tại bộ giá trị các biến sao cho biểu thức nhận giá trị đúng.

Tham khảo

Lớp độ phức tạp


title: Tôn Liên Trọng

text:
Tôn Liên Trọng (phồn thể: 孫連仲; giản thể: 孙连仲; bính âm: Sun Lianzhong; Wade-Giles: Sun Lian-chung (1893–1990) là một vị tướng Trung Hoa từng trải qua thời kỳ quân phiệt, Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2 và Nội chiến Trung Hoa. Ông nổi tiếng vì chỉ huy Tập đoàn quân 2 trong Trận Đài Nhi Trang.

Trong thời kỳ quân phiệt, ông ở trong quân Tây Bắc của Phùng Ngọc Tường, tham gia Chiến tranh Bắc phạt dưới quyền Trương Tác Lâm rồi gia nhập quân Tây Bắc của Diêm Tích Sơn chống lại Tưởng Giới Thạch trong Đại chiến Trung Nguyên. Về sau ông chỉ huy lực lượng tham gia các chiến dịch bao vây khu Xô viết Giang Tây lần thứ 2, 3 và 5.

Trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2, ông chỉ huy Binh đoàn một trong Chiến dịch Đường sắt Bắc Bình – Hán Khẩu (tháng 8 năm 1937). Ông cũng chỉ huy Tập đoàn quân 2 trong Trận Thái Nguyên, Trận Từ Châu mà cụ thể là Trận Đài Nhi Trang, Trận Vũ Hán, Trận Túc Huyện-Tảo Dương, Chiến dịch mùa đông 1939-40, Trận Tảo Dương-Nghi Xương, và Trận Dự Nam. Là Phó tư lệnh Quân khu 6, ông chỉ huy Trận Ngạc Tây, rồi đánh bại quân Nhật trong Trận Thường Đức với tư cách Tư lệnh Quân khu 6. Ông tiếp tục chỉ huy Quân khu 6 đến hết chiến tranh.

Năm 1945, Tôn Liên Trọng được bổ nhiệm làm Tư lệnh Quân khu 11, được giao đảm nhiệm khu vực Thiên Tân, Bắc Bình, Bảo Định, Thạch Gia Trang, cũng như nhận hàng quân Nhật tại đây. Tuy nhiên quân Quốc dân đảng xung đột với quân Cộng sản và Nội chiến Trung Hoa lại tiếp diện. 2 nam sau, ông từ chức tại Hoa Bắc để trở về thủ đô rồi năm 1949 chạy sang Đài Loan.

Sự nghiệp quân sự

1912 nhập ngũ
1926 gia nhập quân Tây Bắc của Phùng Ngọc Tường, trở thành sư đoàn trưởng
1928 Tư lệnh Tập đoàn quân 2 trong Chiến tranh Bắc phạt dưới quyền Trương Tác Lâm
1928 - 1929 Đốc quân Thanh Hải
1929 - 1930 Chủ tịch Chính phủ tỉnh Cam Túc
1930 Chỉ huy lực lượng Cam Túc thuộc quân Tây Bắc dưới quyền Diêm Tích Sơn chống lại Tưởng Giới Thạch trong Đại chiến Trung Nguyên.
1930 Theo về với Chính phủ Quốc dân sau khi Trương Học Lương gia nhập với Tưởng Giới Thạch, trở thành Tư lệnh Lộ quân 26
1931 chỉ huy Lộ quân 26 tham gia các chiến dịch bao vây khu Xô viết Giang Tây lần thứ 2 và 3
1934 tham gia chiến dịch bao vây khu Xô viết Giang Tây lần thứ 5, Chủ tịch huyện Nguyên Dương, Vân Nam của Quốc dân đảng
1936 Chống lại quân Cộng sản, chỉ huy Quân đoàn 42
1937 Tư lệnh Binh đoàn 1
1937 Phó tổng tư lệnh Tập đoàn quân 2
1937 - 1944 Tổng tư lệnh Tập đoàn quân 2
1938 Tổng tư lệnh Tập đoàn quân 3
1940 Phó tư lệnh Quân khu 5
1943 Quyền Tư lệnh Quân khu 6
1943 - 1945 Tư lệnh Quân khu 6
1945 Tư lệnh Quân khu 11
1945 - 1947 Chủ tịch Chính phủ tỉnh Hà Bắc
1945 - 1947 Tư lệnh Tổng hành dinh Bình định Bảo Định
1947 Từ bỏ các chức vụ khác, Tư lệnh phòng thủ Nam Kinh
1948 Tư lệnh lực lượng hộ vệ Dinh Tổng thống và Quốc hội
1949 - 1954 Chạy sang Đài Loan, giữ chức cố vấn quân sự phủ Tổng thống, ủy viên Trung ương Quốc dân đảng, ủy viên Ủy ban Kỷ luật Trung ương.
1955 - 1988 tiếp tục làm việc trong chính phủ và mở một nhà hàng cùng tướng Bàng Bỉnh Huân, một người bạn cũ.
1990 Chết vì bệnh tại Đài Bắc

Tham khảo

 http://www.generals.dk/general_/China.html
Ministry of National Defense R.O.C

Xem thêm
 Đại chiến Trung Nguyên
 Lịch sử Trung Hoa Dân Quốc
 Chiến tranh Trung-Nhật
 Thời kỳ quân phiệt
 Nội chiến Trung Hoa

Thượng tướng Trung Hoa Dân Quốc


title: Song Thu

text:
Song Thu tên thật là Phạm Xuân Chi hay Phạm Thị Xuân Chi (1900?-1970), tự Hữu Lan; là một nhà hoạt động chính trị, và là một nhà thơ Việt Nam thời tiền chiến.

Tiểu sử
Phạm Xuân Chi là người làng Đông Bàn, phủ Điện Bàn (nay thuộc xã Điện Trung, huyện Điện Bàn), tỉnh Quảng Nam.

Cha của bà là Phạm Phú Lâm , là con thứ bảy của danh thần triều Nguyễn Phạm Phú Thứ. Mẹ của bà là Nguyễn Thị Cẩm, cũng là một người có học.

Bà Xuân Chi học chữ Hán từ lúc nhỏ, sau theo học chương trình Pháp-Việt tại trường Nữ học Huế. Năm 14 tuổi, bà thi rớt bằng tiểu học Pháp-Việt, lại tiếp tục học chữ Hán dưới sự dìu dắt của hai nhà nho yêu nước là Lê Bá Trinh và Trương Hữu.

Năm 18 tuổi, bà ra Hà Nội thuê gác ở Hàng Bông. Nơi đây bà giao thiệp với các nhóm cách mạng Quảng Nam. Một thời gian sau bà trở về tỉnh nhà, lấy chồng là Nguyễn Viết Liên, người Huế, đang làm Tri phủ. Khi chồng được bổ nhiệm vào Vĩnh Long, bà đi theo. Sau, bà lên Sài Gòn ở nhà của Trương Cao Động (cũng là một nhà cách mạng) đi dạy học, rồi làm thư ký tiệm cầm đồ, làm kế toán hãng xe hơi, viết báo và hoạt động chính trị. Bà thường xuyên cộng tác với Đông Pháp thời báo, báo Nam nữ giới chung.

Biết bà thông thạo chữ Hán lại có thành tích chống thực dân Pháp, năm 1942, Bộ Tổng tham mưu Nhật ở Sài Gòn do Tùng Tĩnh chỉ huy, mời bà cộng tác. Lúc đầu, bà e ngại nhưng rồi ưng thuận vì tin Nhật sẽ giúp Việt Nam giành lại độc lập, và vì để có cơ hội giúp những đồng chí bị Pháp giam giữ (về sau bà cứu được cả trăm người) . Từ đó, bà đã trở thành "một tay kiện tướng" trong giới chính trị ở miền Nam Việt Nam. Năm 1945, bà đóng vai trò "tối quan trọng" trong vụ Nhật đảo chính Pháp ở Sài Gòn.

Năm 1946, chồng bà bị giết chết khi về thăm lúa ở Rạch Giá, bà đem hai cô con gái lên Sài Gòn ở luôn .

Dưới thời Tổng thổng Ngô Đình Diệm, bà bị bắt giam một vài lần. Sau khi được trả tự do, bà đến Phú Nhuận ở với cô con gái lớn đã có chồng là nữ sĩ Phương Đài (tên thật là Nguyễn Thị Thu Hường), và không hoạt động chính trị nữa.

Nữ sĩ Song Thu mất ngày 10 tháng 3 năm 1970 tại nhà riêng trên đường Nguyễn Huệ (trước thuộc Gia Định, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), hưởng thọ khoảng 70 tuổi.

Bà là người học cao, hiểu rộng (nhất là về văn hóa Trung Quốc), và có tài làm thơ. Sinh thời, bà từng giao thiệp (bằng bút đàm)  với các nhà trí thức và ngoại giao Nhật, Trung Quốc, Triều Tiên; và từng có mối quan hệ với các nhà chính trị và tôn giáo như Huỳnh Phú Sổ, Phạm Công Tắc, Trần Văn Ân, Nguyễn Văn Sâm....

Tác phẩm
Thơ của nữ sĩ Song Thu có hơn trăm bài (chữ Hán và chữ Việt), nhưng chưa xuất bản. Theo thi sĩ Nguyễn Vỹ, thì thơ của bà rất thanh thoát, lả lướt, thi tứ dồi dào như thơ của Ưng Bình Thúc Giạ Thị. Ở "Quỳnh Dao thi xã" mà bà tham gia, các thành viên coi bà như là một thi bá . Sau đây giới thiệu hai bài:

Chú thích

Người Quảng Nam
Nhà thơ Việt Nam
Nhà thơ tiền chiến
Nữ chính khách Việt Nam
Sinh năm 1900
Mất năm 1970


title: Giải Oscar lần thứ 84

text:
Giải Oscar lần thứ 84 được tổ chức bởi Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ (Academy of Motion Picture Arts and Sciences - AMPAS) nhằm tôn vinh những phim xuất sắc nhất công chiếu trong năm 2011 diễn ra tại thuộc trung tâm thương mại Hollywood và Highland (trước kia gọi là nhà hát Kodak), thuộc khu Hollywood, thành phố Los Angeles, bang California, Hoa Kỳ bắt đầu từ lúc 5:30 chiều (Múi giờ Thái Bình Dương) hay 8:30 chiều (Múi giờ miền Đông Bắc Mỹ) ngày chủ nhật, 26/2/2012, tức 8:30 thứ hai, 27/2/2012 (giờ Hà Nội), được truyền hình trực tiếp tại Mỹ trên kênh ABC.

Giải lần thứ 84 được trao cho 24 hạng mục, với các đề cử đã được Viện Hàn lâm công bố 2 ngày trước đó. Hai giải Oscar danh dự và một giải nhân đạo Jean Hersholt đã được trao ngày thứ bảy, 12 tháng 11 năm 2011.

The Artist trở thành phim Pháp đầu tiên và là sự quay trở lại sau 83 năm vắng bóng của phim câm (sau Wings trong giải lần đầu tiên năm 1927) giành được giải chính. Cùng với Hugo của Martin Scorsese, The Artist của Michel Hazanavicius đã cùng chia sẻ ngôi vị phim đoạt nhiều giải thưởng nhất lần này: 5 giải.

Đề cử và giành giải thưởng

Người và phim chiến thắng được in đậm và xếp lên trên.
{| class=wikitable
|-
! style="background:#EEDD82; width:50%" | Phim hay nhất
! style="background:#EEDD82; width:50%" | Đạo diễn
|-
| valign="top" |
The Artist – Thomas Langmann The Descendants – Jim Burke, Jim Taylor, và Alexander Payne
 Extremely Loud và Incredibly Close – Scott Rudin
 The Help – Brunson Green, Chris Columbus, và Michael Barnathan
 Hugo – Graham King và Martin Scorsese
 Midnight in Paris – Letty Aronson và Stephen Tenenbaum
 Moneyball – Michael De Luca, Rachael Horovitz, và Brad Pitt
 The Tree of Life – Dede Gardner, Sarah Green, Grant Hill, và Bill Pohlad
 War Horse – Steven Spielberg và Kathleen Kennedy
| valign="top" |
Michel Hazanavicius – The Artist
 Woody Allen – Midnight in Paris Terrence Malick – The Tree of Life Alexander Payne – The Descendants Martin Scorsese – Hugo|-
! style="background:#EEDD82" | Nam diễn viên chính
! style="background:#EEDD82" | Nữ diễn viên chính
|-
| valign="top" |
Jean Dujardin – The Artist trong vai George Valentin
 Demián Bichir – A Better Life trong vai Carlos Galindo
 George Clooney – The Descendants trong vai Matt King
 Gary Oldman – Tinker Tailor Soldier Spy trong vai George Smiley
 Brad Pitt – Moneyball trong vai Billy Beane
| valign="top" |
Meryl Streep – The Iron Lady trong vai Margaret Thatcher
 Glenn Close – Albert Nobbs trong vai Albert Nobbs
 Viola Davis – The Help trong vai Aibileen Clark
 Rooney Mara – The Girl with the Dragon Tattoo trong vai Lisbeth Salander
 Michelle Williams – My Week with Marilyn trong vai Marilyn Monroe
|-
! style="background:#EEDD82" | Nam diễn viên phụ
! style="background:#EEDD82" | Nữ diễn viên phụ
|-
| valign="top" |
Christopher Plummer – Beginners trong vai Hal Fields
 Kenneth Branagh – My Week with Marilyn trong vai Laurence Olivier
 Jonah Hill – Moneyball trong vai Peter Brand
 Nick Nolte – Warrior trong vai Paddy Conlon
 Max von Sydow – Extremely Loud và Incredibly Close trong vai The Renter
| valign="top" |
Octavia Spencer – The Help trong vai Minny Jackson
 Bérénice Bejo – The Artist trong vai Peppy Miller
 Jessica Chastain – The Help trong vai Celia Foote
 Melissa McCarthy – Bridesmaids trong vai Megan Price
 Janet McTeer – Albert Nobbs trong vai Hubert Page
|-
! style="background:#EEDD82" | Kịch bản gốc
! style="background:#EEDD82" | Kịch bản chuyển thể
|-
| valign="top" |Midnight in Paris – Woody Allen The Artist – Michel Hazanavicius
 Bridesmaids – Kristen Wiig và Annie Mumolo
 Margin Call – J.C. Chandor
 A Separation – Asghar Farhadi
| valign="top" |The Descendants – Alexander Payne, Nat Faxon, và Jim Rash from The Descendants by Kaui Hart Hemmings Hugo – John Logan from The Invention of Hugo Cabret by Brian Selznick
 The Ides of March – George Clooney, Grant Heslov, và Beau Willimon from Farragut North by Beau Willimon
 Moneyball – Screenplay by Steven Zaillian và Aaron Sorkin; Story by Stan Chervin from Moneyball by Michael Lewis
 Tinker Tailor Soldier Spy – Bridget O'Connor và Peter Straughan from Tinker, Tailor, Soldier, Spy by John le Carré
|-
! style="background:#EEDD82" | Phim hoạt hình
! style="background:#EEDD82" | Phim ngoại ngữ
|-
| valign="top" |Rango – Gore Verbinski A Cat in Paris – Alain Gagnol và Jean-Loup Felicioli
 Chico và Rita – Fernando Trueba và Javier Mariscal
 Kung Fu Panda 2 – Jennifer Yuh Nelson
 Puss in Boots – Chris Miller
| valign="top" |A Separation (Iran) in Persian – Asghar Farhadi Bullhead (Belgium) trong Tiếng Hà Lan và tiếng Pháp – Michaël R. Roskam
 Footnote (Israel) in Hebrew – Joseph Cedar
 In Darkness (Ba Lan) trong tiếng Ba La  – Agnieszka Holland
 Monsieur Lazhar (Canada) trong tiếng Pháp – Philippe Falardeau
|-
! style="background:#EEDD82" | Phim tài liệu
! style="background:#EEDD82" | Phim tài liệu ngắn
|-
| valign="top" |Undefeated – TJ Martin, Dan Lindsay, và Richard Middlemas Hell và Back Again – Danfung Dennis và Mike Lerner
 If a Tree Falls: A Story of the Earth Liberation Front – Marshall Curry và Sam Cullman
 Paradise Lost 3: Purgatory – Joe Berlinger và Bruce Sinofsky
 Pina – Wim Wenders và Gian-Piero Ringel
| valign="top" |Saving Face – Sharmeen Obaid-Chinoy và Daniel Junge The Barber of Birmingham: Foot Soldier of the Civil Rights Movement – Robin Fryday và Gail Dolgin
 God Is the Bigger Elvis – Rebecca Cammisa và Julie Anderson
 Incident in New Baghdad – James Spione
 The Tsunami và the Cherry Blossom – Lucy Walker và Kira Carstensen
|-
! style="background:#EEDD82" | Phim ngắn
! style="background:#EEDD82" | Phim hoạt hình ngắn
|-
| valign="top" |The Shore – Terry George và Oorlagh George Pentecost – Peter McDonald và Eimear O'Kane
 Raju – Max Zähle và Stefan Gieren
 Time Freak – Andrew Bowler và Gigi Causey
 Tuba Atlantic – Hallvar Witzø
| valign="top" |The Fantastic Flying Books of Mr. Morris Lessmore – William Joyce và Brandon Oldenburg Dimanche – Patrick Doyon
 La Luna – Enrico Casarosa
 A Morning Stroll – Grant Orchard và Sue Goffe
 Wild Life – Amanda Forbis và Wendy Tilby
|-
! style="background:#EEDD82" | Nhạc phim
! style="background:#EEDD82" | Ca khúc
|-
| valign="top" |The Artist – Ludovic Bource The Adventures of Tintin – John Williams
 Hugo – Howard Shore
 Tinker Tailor Soldier Spy – Alberto Iglesias
 War Horse – John Williams
| valign="top" |
"Man or Muppet" from The Muppets – Bret McKenzie "Real in Rio" from Rio – Sérgio Mendes, Carlinhos Brown, và Siedah Garrett
|-
! style="background:#EEDD82" | Biên tập âm thanh
! style="background:#EEDD82" | Âm thanh
|-
| valign="top" |Hugo – Philip Stockton và Eugene Gearty Drive – Lon Bender và Victor Ray Ennis
 The Girl with the Dragon Tattoo – Ren Klyce
 Transformers: Dark of the Moon – Ethan Van der Ryn và Erik Aadahl
 War Horse – Richard Hymns và Gary Rydstrom
| valign="top" |Hugo – Tom Fleischman và John Midgley The Girl with the Dragon Tattoo – David Parker, Michael Semanick, Ren Klyce, và Bo Persson
 Moneyball – Deb Adair, Ron Bochar, David Giammarco, và Ed Novick
 Transformers: Dark of the Moon – Greg P. Russell, Gary Summers, Jeffrey J. Haboush, và Peter J. Devlin
 War Horse – Gary Rydstrom, Andy Nelson, Tom Johnson, và Stuart Wilson
|-
! style="background:#EEDD82" | Chỉ đạo nghệ thuật
! style="background:#EEDD82" | Quay phim
|-
| valign="top" |Hugo – Dante Ferretti và Francesca Lo Schiavo The Artist – Laurence Bennett và Robert Gould
 Harry Potter và the Deathly Hallows – Part 2 – Stuart Craig và Stephanie McMillan
 Midnight in Paris – Anne Seibel và Hélène Dubreuil
 War Horse – Rick Carter và Lee Sandales
| valign="top" |Hugo – Robert Richardson The Artist – Guillaume Schiffman
 The Girl With the Dragon Tattoo – Jeff Cronenweth
 The Tree of Life – Emmanuel Lubezki
 War Horse – Janusz Kamiński
|-
! style="background:#EEDD82" | Hóa trang
! style="background:#EEDD82" | Trang phục
|-
| valign="top" |The Iron Lady – Mark Coulier và J. Roy Helland Albert Nobbs – Martial Corneville, Lynn Johnson, và Matthew W. Mungle
 Harry Potter và the Deathly Hallows – Part 2 – Nick Dudman, Amanda Knight, và Lisa Tomblin
| valign="top" |The Artist – Mark Bridges Anonymous – Lisy Christl
 Hugo – Sandy Powell
 Jane Eyre – Michael O'Connor
 W.E. – Arianne Phillips
|-
! style="background:#EEDD82" | Biên tập
! style="background:#EEDD82" | Best Visual Effects
|-
| valign="top" |The Girl with the Dragon Tattoo – Angus Wall và Kirk Baxter The Artist – Anne-Sophie Bion và Michel Hazanavicius
 The Descendants – Kevin Tent
 Hugo – Thelma Schoonmaker
 Moneyball – Christopher Tellefsen
| valign="top" |Hugo – Rob Legato, Joss Williams, Ben Grossmann, và Alex Henning' Harry Potter và bảo bối tử thần - Phần 2 – Tim Burke, David Vickery, Greg Butler, và John Richardson
 Real Steel – Erik Nash, John Rosengrant, Danny Gordon Taylor, và Swen Gillberg
 Rise of the Planet of the Apes – Joe Letteri, Dan Lemmon, R. Christopher White, và Daniel Barrett
 Transformers: Dark of the Moon – Scott Farrar, Scott Benza, Matthew E. Butler, và John Frazier
|}

Không giống như hầu hết các hạng mục giải thưởng, các hạng mục Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất, Trang điểm đẹp nhất và Hiệu ứng hình ảnh đẹp nhất đều có quy trình đề cử nhiều giai đoạn. Đối với những giải thưởng này, các chi nhánh Học viện cụ thể sẽ chọn những người được đề cử trước và sau đó, từ danh sách đó, những người được đề cử cuối cùng. Từ danh sách những người được đề cử cuối cùng, thành viên AMPAS sẽ chọn người chiến thắng giải thưởng. Ví dụ: bảy đề cử trước Trang điểm tốt nhất đã được thu hẹp xuống còn ba đề cử cuối cùng, từ đó toàn bộ thành viên AMPAS đã chọn một người chiến thắng.

Giải thưởng danh dự
Giải thưởng danh dự được trao cho diễn viên James Earl Jones và nhà hóa trang Dick Smith, giải nhân đạo Jean Hersholt trao cho Oprah Winfrey ngày 12/11/2011.

Phim có nhiều đề cử
 11 đề cử: Hugo
 10 đề cử: The Artist

Phim có nhiều giải thưởng
 5 giải: The Artist và Hugo
 2 giải: Người đàn bà thép

Những con số thống kê khác

Người trình bày và trao giải
 Người trao giải
 Người trình bày

Thay đổi của giải lần 84

Xem thêm
 Kỷ lục của giải Oscar: Christopher Plummer (trong phim Beginners'') sinh ngày 13/12/1929, lúc nhận giải ngày 26/2/2012 là 82 tuổi đã trở thành người cao tuổi nhất nhận tượng vàng Oscar (giải nam phụ), vượt kỷ lục 80 tuổi của Jessica Tandy tại giải lần thứ 62

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Academy Awards Official website
 The Academy of Motion Picture Arts and Sciences Official website
 Pronunciation Guide to the 84th Academy Award Nominees
 84th Academy Awards at IMDb

084
Oscar
Hoa Kỳ năm 2012


title: Đới Quý Đào

text:
Đới Quý Đào (tiếng Hoa: 戴季陶; bính âm: Dài Jìtáo; 6 tháng 1, 1891 – 21 tháng 2 năm 1949) là một nhà báo Trung Hoa, một trong những đảng viên Quốc dân đảng và Viện trưởng đầu tiên của Khảo thí viện Trung Hoa Dân Quốc. Ông thường được biết tới với tên Đới Truyền Hiền (戴傳賢; Wade-Giles: Tai Ch'uan-hsien) hoặc tên tự, Đới Tuyển Đường (戴選堂; Wade-Giles: Tai Hsüan-t'ang).

Thời trẻ và giáo dục

Đới có tên khai sinh là Đới Lương Bật (戴良弼; Wade-Giles: Tai Liang-pi), sinh tại Quảng Hán, Tứ Xuyên trong một gia đình làm nghề gốm. Ông sang Nhật năm 1905 học tại một trường sư phạm rồi được nhận vào khoa Luật Đại học Nihon năm 1907. Ông tốt nghiệp và trở về Trung Hoa năm 1909.

Sự nghiệp viết lách

Đới bắt đầu viết cho tờ Trung ngoại nhật báo (中外日報) của Thượng Hải và tờ Thiên Đạc báo (天鐸報) ở tuổi 19. Ông lấy tên hiệu Đới Thiên Cừu (天仇) để thể hiện sự căm hận với nhà Thanh. Chính quyền Mãn Thanh đe dọa tống giam ông, nên năm 1911, ông trốn sang Nhật Bản rồi Penang, tại đó ông gia nhập Đồng minh hội (同盟會) và viết bài cho tờ Quang Hoa báo (光華報) của hội. Cùng năm, ông trở về Thượng Hải sau Khởi nghĩa Vũ Xương và lập ra Dân quyền báo (民權報).

Sự nghiệp chính trị

Nhờ thành thạo tiếng Nhật, vốn khá bất thường với một chàng trai trẻ Trung Hoa, Đới được Tôn Dật Tiên chú ý. Ông trở thành phiên dịch viên rồi thư ký cơ yếu của Tôn. Sau khi Quốc dân đảng thất bại trước Viên Thế Khải, ông sang Tokyo gia nhập Đảng Cách mạng Trung Hoa năm 1914.

Ông tham gia Đại hội thứ nhất Trung Hoa Quốc dân đảng năm 1924, được bầu làm ủy viên Trung ương, rồi sau đó lần lượt là ủy viên Thường vụ Quốc dân đảng và Bộ trưởng Tuyên truyền. Không lâu sau khi Tôn mất năm 1925, ông xuất bản một quyển sách gây tranh cãi để nhận định lại di sản của Tôn. Ông khẳng định rằng tư tưởng của Tôn bắt nguồn chủ yếu từ Nho giáo chứ không phải triết học Tây phương và rằng Tôn là người nệ cổ. Thuyết này được phe hữu Quốc dân đảng đề cao nhưng lại bị phe tả và phe cộng sản phản bác. Sau khi phe hữu chiến thắng, chủ thuyết của Đới trở thành chủ đạo trong Quốc dân đảng. Năm 1926, ông là Hiệu trưởng Đại học Tôn Trung Sơn và Chủ nhiệm Chính trị trường Võ bị Hoàng Phố, Chu Ân Lai là phó. Từ năm 1928 - 1948, ông là Viện trưởng Hành chính viện.

Từ tháng 10 năm 1928 – tháng 6 năm 1948, ông giữ các chức:

 Ủy viên Quốc dân Đại hội (國民政府國府委員)
 Hiệu trưởng Đại học Tôn Trung Sơn (中山大學委員長)
 Ủy viên Trung ương Quốc dân đảng (中央執行委員會委員): 1924
 Ủy viên Thường vụ (常務委員): 1924
 Bộ trưởng Thông tin (宣傳部長): 1924
 Chủ tịch Ngoại giao đoàn (國使館館長): không giữ chức do bị ốm

Đới là một trong những người viết lời của "Quốc ca Trung Hoa Dân Quốc". Ông cũng sáng tác các tác phẩm:

 Những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Tôn Dật Tiên (孫文主義之哲學基礎)
 Cách mạng nhân dân và Quốc dân đảng (國民革命與中國國民黨)
 Tôn Trung Sơn toàn thư (孫中山全書)

Những năm cuối đời và cái chết

Sau khi Tôn Dật Tiên mất, Đới đổi tên thành Đới Truyền Hiền. Ông từng nhảy xuống sông tự tử nhưng được một người đánh cá cứu sống. Sau sự kiện này, ông quy y đạo Phật, và bị cho là trở nên mê tín. Những tác phẩm bàn về Phật giáo của ông được xuất bản trong bộ sách Đới Quý Đào tiên sinh Phật học luận tập (戴季陶先生佛學論集). Ông cũng được cho là cha ruột của Tưởng Vĩ Quốc, con nuôi của Tưởng Giới Thạch. Có nguồn cho rằng vì lo ngại cho hôn nhân cũng như sự nghiệp, Đới trao Vĩ Quốc cho Tưởng Giới Thạch, sau khi một người Nhật tên là Yamada Juntaro (山田純太郎?) mang một đứa trẻ đến Thượng Hải. Diêu Di Thành (姚冶誠), vợ thứ hai của Tưởng, nuôi dưỡng Vĩ Quốc như con đẻ. Đứa trẻ gọi Đới là "Thân bá" (親伯) (bác yêu quý). Đới Quý Đào có con trai chính thức là An Quốc (安國), sau đi du học Đức tại Technische Hochschule Berlin. Như vậy An Quốc và Vĩ Quốc là anh em cùng cha khác mẹ.

Năm 1949, khi Quốc dân đảng thua trận trong Nội chiến Trung Hoa trước Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đới uống hơn 70 viên thuốc ngủ tự sát tại Quảng Châu.

Đọc thêm
 Lu, Yan; Re-Understanding Japan (University of Hawaii Press, 2004) is an English-language study of Tai Chi-tao and three other Chinese intellectuals, in context of their contributions to 20th-century Sino-Japanese relations.

Tham khảo

Sinh năm 1890
Mất năm 1949
Người Tứ Xuyên
Viện trưởng Lập pháp viện Trung Hoa Dân Quốc


title: Tôn Nguyên Lương

text:
Tôn Nguyên Lương (tiếng Hoa: 孫元良; bính âm: Sūn Yúanlíang) (1904 – 25 tháng 5 năm 2007) là một vị tướng Trung Hoa trong Quân đội Cách mạng Quốc dân Trung Hoa Dân Quốc. Tôn là người sống thọ nhất trong khóa 1 trường quân sự Hoàng Phố, cũng là người thọ nhất trong số các tư lệnh cấp quân đoàn trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2. Ông từng trải qua Sự biến 28 tháng 1, Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2 và Nội chiến Trung Hoa.

Thời trẻ và sự nghiệp

Tôn sinh ra tại Thành Đô, Tứ Xuyên năm 1904. Từ năm 1922 - 1924, ông theo học tại Đại học Nam Kinh. Sau đó ông chuyển sang Đại học Bắc Kinh. Chú ông, Tôn Chấn, giúp ông được nhận vào trường quân sự Hoàng Phố vừa thành lập. Ông biểu hiện tốt trong Chiến tranh Bắc phạt và được Tưởng Giới Thạch cử sang Nhật du học. Tôn vào học tại Học viện Lục quân Đế quốc Nhật Bản và trở về năm 1928. Ông được bổ nhiệm làm Tư lệnh Sư đoàn 88 tinh nhuệ được Đức huấn luyện. Năm 1934, Tôn and Thang Ân Bá thành công bao vây Khu Xô viết Giang Tây và cắt đứt đường rút lui về phía nam, nhờ đó được thăng Trung tướng.

Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2

Khi Nhật xâm chiếm Thượng Hải năm 1932, Tôn chỉ huy Sư đoàn 88 đánh bại quân Nhật tại Miaoxingzhen (廟行鎮), được giới truyền thống ca tụng là chiến thắng quân sự đầu tiên của Trung Hoa trước Nhật Bản. Khi chiến tranh toàn diện bùng nổ năm 1937, Tôn chỉ huy Sư đoàn 88 trong Trận Thượng Hải. Ông đích thân ra lệnh cho Trung đoàn trưởng Tạ Tấn Nguyên cố thủ nhà kho Tứ Hành vào cuối cuộc chiến kéo dài 3 tháng. Trong Trận Nam Kinh tháng 12 năm 1937, khi lực lượng của ông bị gần 1/4 triệu quân Nhật bao vây, chỉ huy của Tôn là Đường Sinh Trí trốn khỏi thành phố mà không để lại bất cứ mệnh lệnh rõ ràng nào về việc phá vây. Tôn buộc phải bỏ trốn trong cảnh hỗn loạn và sống sót qua Thảm sát Nam Kinh nhờ hóa trang thành một chủ lầu xanh. Tưởng Giới Thạch lưỡng lự đình chỉ chức vụ của ông trong 2 tháng và Tôn không nhận được bất cứ mệnh lệnh nào tới năm 1939. Năm 1944, Lục quân Đế quốc Nhật Bản dưới quyền Shunroku Hata mở Chiến dịch Ichigo, chiến dịch quân sự lớn nhất chống lại quân Quốc dân đảng từ sau Trận Vũ Hán. Khi hầu hết quân tinh nhuệ Trung Hoa đang chiến đấu ở Vân Nam và Miến Điện, hơn nửa triệu quân Nhật tấn công các tuyến đường sắt quan trọng và các thành phố lớn, và mũi tiên phong của Tập đoàn quân 11 Nhật Bản chỉ còn cách Trùng Khánh 150 dặm. Tưởng Giới Thạch phái 900 lính thuộc Quân đoàn 29 của Tôn về phía nam Trùng Khánh, và họ đánh đuổi được 2 trung đoàn thuộc Sư đoàn 3 bộ binh Nhật dù thua xa về quân số và vũ khí. Tôn được thăng lên hàm Thượng tướng và chức Tư lệnh Binh đoàn 16. Tưởng Giới Thạch đích thân gắn Huân chương Thanh thiên bạch nhật cho ông.

Nội chiến Trung Hoa

Sau khi chiến tranh chống Nhật kết thúc, Tôn được bổ nhiệm làm tư lệnh đồn trú Trùng Khánh và Nam Kinh, vẫn giữ chức Tư lệnh Binh đoàn 16. Ông tham gia những chiến dịch thắng lợi ban đầu chống lại lực lượng Cộng sản cùng các bạn đồng khóa cũ Đỗ Duật Minh, Phạm Hán Kiệt, Hồ Liên và Liu Yujian. Quân Cộng sản mất hết các căn cứ địa ở miền Trung và Đông Trung Hoa trừ Sơn Đông và Hà Nam.

Tháng 11 năm 1948, Chiến dịch Hoài Hải bắt đầu. Do sự bất tài của Lưu Trĩ và việc thất thoát những thông tin tình báo quan trọng do các gián điệp cộng sản gây ra, lực lượng của Tôn bị Dã chiến quân Hoa Đông của Túc Dụ bao vây. Là một chỉ huy kinh nghiệm, ông thúc giục Đỗ Duật Minh, Phó tư lệnh quân Quốc dân, phá vây trước khi quá trễ. Nhưng Đỗ, trung thành với Tưởng Giới Thạch, quyết định cố thủ chờ viện binh theo lệnh Tưởng. Tôn quyết định tự phá vây, và tuy Binh đoàn 16 bị tiêu diệt hoàn toàn, nhưng ông trốn về được Nam Kinh năm 1948. Tưởng lại bổ nhiệm ông làm Tư lệnh Binh đoàn 16 tái lập. Năm 1949, trong khi ông cố thủ Tứ Xuyên, nhiều sĩ quan dưới quyền ông quay sang đầu hàng Cộng sản. Tôn buộc phải từ chức rồi nghỉ hưu không lâu sau khi theo Tưởng Giới Thạch ra Đài Loan.

Tôn mất ngày 25 tháng 5 năm 2007 tại Đài Loan, thọ 103 tuổi.

Chú thích

Liên kết ngoài
The Time (UK) obituary
 Photo Page
 Interview with Famed Anti-Japanese War general Sun Yuanliang
 Sun Yuanliang obituary on CTi News (Taiwan)

Trung tướng Trung Hoa Dân Quốc
Người thọ bách niên Trung Quốc


title: Bột Hải Văn vương

text:
Văn Vương (trị vì 737 – 793) có tên là Đại Khâm Mậu (대흠무, 大祚榮, Dae Heum-mu), là vị vua thứ ba và có thời gian trị vì dài nhất của vương quốc Bột Hải. Ông kế vị phụ thân là Vũ Vương khi Vũ Vương qua đời vào năm 737. Miếu hiệu của ông là Thế Tông

Thời Bột Hải Cao Vương
Đại Khâm Mậu sinh ra vào cuối thời kỳ cai trị của vua Bột Hải Cao Vương, là con trai thứ ba của Đại Vũ Nghệ.

Tháng 6 năm Thiên Thống thứ 22 (719), Bột Hải Cao Vương (Đại Tộ Vinh, ông nội của Đại Khâm Mậu) băng hà, thọ 74 tuổi. Người con trai trưởng của Đại Tộ Vinh là Đại Vũ Nghệ (Dae Muye, cha của Đại Khâm Mậu) lên ngôi, tức là vua Bột Hải Vũ Vương. Đại Tộ Vinh đã để lại di chúc rằng “Đừng quên tinh thần Cao Câu Ly, hãy kế thừa tinh thần của Cao Câu Ly”. Bột Hải Vũ Vương truy hiệu cho cha mình là Hiếu Cao đại vương là danh hiệu có tính tượng trưng cho “Vua của Cao Câu Ly”, truyền lại ý chí mạnh mẽ cho các đời vua Bột Hải sau này.

Thời Bột Hải Vũ Vương
Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Khâm Mậu) được vua Đường Huyền Tông sắc phong vương vị là Quế Lâu Vương (Gyeru wang) - Vương của tỉnh Quế Lâu (Gyeru). Bột Hải Vũ Vương truy phong thụy hiệu cho cha mình, Đại Tộ Vinh, là Cao Vương. Từ đó, Bột Hải Vũ Vương tuyên bố niên hiệu Nhân An (In-an) cùng năm 719 (niên hiệu thay thế cho niên hiệu Thiên Thống của vua Bột Hải Cao Vương Đại Tộ Vinh), một hành động nhằm thể hiện tính độc lập với nhà Đường của Trung Quốc dù ông ta đã nhận mọi sắc phong của nhà Đường. Trên một phương diện khác, ông ta thường xuyên cứ sứ thần sang nhà Đường, trong đó có cả con trai và các em trai.

Năm Nhân An thứ ba (năm 721) Bột Hải Vũ Vương xuất quân đánh chiếm 2/3 lãnh địa của bộ lạc Bạch Sơn Mạt Hạt. Cũng trong năm 721, nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) yêu cầu Bột Hải Vũ Vương hỗ trợ quân sự cho nhà Đường chống lại tộc Khiết Đan (đời Khả hãn Lý Úc Vu) nhưng Bột Hải Vũ Vương đã từ chối.

Năm Nhân An thứ 7 (năm 725), An Đông đô hộ Tiết Thái (薛泰) của An Đông đô hộ phủ tại Bình Châu đề nghị vua Đường Huyền Tông cho đóng quân Đường trong khu vực. Đáp lại, các quan chức nhà Đường đã cử một chính quyền gồm các thủ lĩnh của các bộ lạc nhỏ hơn dưới sự chỉ huy của Thứ sử U Châu. Bột Hải Vũ Vương tin rằng bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt và nhà Đường đang âm mưu tấn công vương quốc Bột Hải của mình và Bột Hải Vũ Vương đã yêu cầu một cuộc tấn công phủ đầu. Bột Hải Vũ Vương đã ra lệnh cho em trai mình là Đại Môn Nghệ (大門藝, Dae Mun-ye, chú của Đại Khâm Mậu) dẫn quân Bột Hải đi tấn công bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt. Đại Môn Nghệ, người đã ở lại kinh đô Trường An nhà Đường làm con tin kể từ khi bắt đầu quan hệ hòa bình giữa Bột Hải và nhà Đường từ năm 705 đến năm 725 mới được về nước, và hiểu ý nghĩa của việc tấn công đồng minh của nhà Đường, đã miễn cưỡng thực hiện mệnh lệnh. Bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt bị đánh bại, lãnh thổ vương quốc Bột Hải được mở rộng. Điều này đã dẫn đến xích mích ngoại giao chống lại vua Đường Huyền Tông. Việc mở rộng lãnh thổ của Bột Hải Vũ Vương đã bị hiểu lầm là một mối ràng buộc chính trị với một số bộ lạc Mạt Hạt, và Bột Hải Vũ Vương bị ép buộc phải gửi con trai trưởng của mình là Đại Đô Lợi Hành (大都利行, anh của Đại Khâm Mậu) đến nhà Đường làm con tin. Đại Môn Nghệ đã hai lần khuyên Bột Hải Vũ Vương nên từ bỏ kế hoạch tấn công bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt.

Bột Hải Vũ Vương không để ý đến em trai mình và lấy sự miễn cưỡng của Đại Môn Nghệ làm cái cớ để loại bỏ Đại Môn Nghệ ra khỏi quyền chỉ huy quân đội Bột Hải. Đại Môn Nghệ bỏ trốn sang Trường An nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông).

Năm Nhân An thứ 8 (năm 726), Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Khâm Mậu) xuất quân đánh chiếm bộ lạc Túc Mạt Mạt Hạt, Bá Đốt Mạt Hạt và Phất Niết Mạt Hạt, chiếm 1/3 lãnh địa của bộ lạc Ngu Lâu Mạt Hạt. Bột Hải Vũ Vương tiêu diệt và sáp nhập vương quốc Dumaknu (hậu duệ của quốc gia Bắc Phù Dư) ở phía bắc. Bột Hải Vũ Vương còn tấn công bộ lạc Thiết Lợi Mạt Hạt, buộc Thiết Lợi Mạt Hạt trở thành chư hầu của vương quốc Bột Hải.

Năm Nhân An thứ 9 (năm 727), Bột Hải Vũ Vương xuất quân đánh chiếm toàn bộ 1/3 lãnh địa còn lại của bộ lạc Bạch Sơn Mạt Hạt và chiếm nhiều thành của nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) ở An Đông đô hộ phủ.

Dù Bột Hải Vũ Vương được vua Đường Huyền Tông sắc phong vương vị là Quế Lâu Vương nhưng sự phát triển mạnh mẽ của Bột Hải đã gây ra va chạm với nhà Đường cũng như Tân La ở phía nam Triều Tiên, Khiết Đan, Khố Mạc Hề (Kumo Xi), Đột Quyết, và một vài bộ lạc Mạt Hạt. Trong khi bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt ở phía bắc Bột Hải nằm dưới quyền kiểm soát trực tiếp của nhà Đường từ năm 727, Bột Hải Vũ Vương đã tấn công bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt ở đông bắc do lo sợ một cuộc tấn công gọng kìm. Để tránh sự cô lập quốc tế, Bột Hải bắt đầu cử sứ thần sang Nhật Bản (đời Thiên hoàng Shōmu) từ tháng 8 năm 727. Nhật Bản, vốn đã có mối quan hệ căng thẳng với Tân La (đời vua Tân La Thánh Đức vương) đã hoan nghênh vương quốc với vị thế của một Cao Câu Ly (Goguryeo) và Phù Dư (Buyeo) hồi sinh.

Bột Hải Vũ Vương đã tấn công vào đông bắc nhà Đường bằng bộ binh vào năm Nhân An thứ 10 (năm 728). Khi quân Đường chuẩn bị phản công thì quân Bột Hải lui quân.

Năm Nhân An thứ 14 (năm 732) Bột Hải Vũ Vương cử một đoàn sứ giả Bột Hải đến triều đình nhà Đường yêu cầu vua Đường Huyền Tông xử tử Đại Môn Nghệ. Đáp lại, nhà Đường đã bí mật gửi Đại Môn Nghệ đến Trung Á trong khi thông báo cho Bột Hải Vũ Vương rằng em trai của ông ta đã bị đày đến miền nam nhà Đường. Tuy nhiên, sự thật của các sự kiện đã bị rò rỉ ra ngoài, khiến Bột Hải Vũ Vương vô cùng tức giận. Thêm vào đó, con trai trưởng của ông ta là Đại Đô Lợi Hành (anh của Đại Khâm Mậu) đang làm con tin ở nhà Đường được 7 năm thì qua đời. Điều này càng khiến Bột Hải Vũ Vương hạ quyết tâm tuyên chiến với nhà Đường.

Sau đó Bột Hải Vũ Vương phái Trương Văn Hưu (장문휴, 張文休) dẫn hải quân Bột Hải đi tấn công Đăng Châu (nay là Yên Đài) thuộc bán đảo Sơn Đông nhà Đường cùng năm 732. Hải quân Bột Hải của Trương Văn Hưu đã giết chết quan thái thú nhà Đường ở bán đảo Sơn Đông là Vĩ Tuấn (偉俊), chiếm đóng Đăng Châu và tiếp tục đi đánh chiếm các thành trì nhà Đường khác ở Sơn Đông, bắt rất nhiều thủy thủ và thường dân nhà Đường giải về Bột Hải..

Một thời gian ngắn sau, Trương Văn Hưu cho rút quân chiến thuật ra khỏỉ thành Đăng Châu nhưng quân Bột Hải của Trương Văn Hưu vẫn còn chiếm đóng nhiều thành trì thuộc Sơn Đông nhà Đường.

Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Khâm Mậu) thân chinh dẫn bộ binh Bột Hải tiến đến Mã Đô Sơn (馬都山) tại Du Quan của nhà Đường và tiến hành đánh chiếm nhiều quận huyện của nhà Đường gần đó. Bột Hải Vũ Vương cho quân đi cướp phá thị trấn Matoushan (phía tây bắc Sơn Hải quan ngày nay), và giết chết 10.000 binh lính nhà Đường. Quân Bột Hải còn đột kích và cướp bóc biên giới nhà Đường dọc theo Liêu Hà và bờ biển của Tiểu Cao Câu Ly ở bán đảo Liêu Đông cũng bị quân Bột Hải đột kích. Tháng 9 năm 732, quân Bột Hải do Trương Văn Hưu chỉ huy tấn công thành Đăng Châu ở Sơn Đông nhà Đường lần 2. Vua Đường Huyền Tông cử quân đến phòng thủ và chi viện cho Đăng Châu.

Cùng năm 732, tướng Đường là Cát Phúc Thuận đánh bại quân Bột Hải một trận lớn ở Sơn Đông khiến hải quân Bột Hải của Trương Văn Hưu phải rút khỏi Sơn Đông theo đường biển về nước.

Năm Nhân An thứ 15 (năm 733), vua Đường Huyền Tông lệnh cho Đại Môn Nghệ (大門藝, Dae Mun-ye, chú của Đại Khâm Mậu) dẫn quân Đường tấn công vương quốc Bột Hải cùng với các lực lượng của nước Tân La (đời vua Tân La Thánh Đức Vương), song đã không thành công. Liên quân Đường - Tân La gặp tuyết lớn chặn mọi con đường. Bão tuyết đã giết chết một nửa trong số 100.000 quân Đường - Tân La nên buộc bọn họ phải lui quân. Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Khâm Mậu) chớp thời cơ xua quân đánh tan liên quân Đường - Tân La. Đại Môn Nghệ theo quân Đường rút về nhà Đường. Bột Hải Vũ Vương tiếp tục cố giết em trai Đại Môn Nghệ của mình. Bột Hải Vũ Vương cử một thích khách đến Lạc Dương nhà Đường để ám sát Đại Môn Nghệ. Đại Môn Nghệ bị tấn công vào ban ngày gần cầu Tianjin bên ngoài hoàng cung Lạc Dương nhưng không hề hấn gì.

Bột Hải Vũ Vương sau đó phái sứ giả mang thư đến nhà Đường có nội dung chỉ trích vua Đường Huyền Tông như sau:

Năm Nhân An thứ 16 (năm 734), vua Tân La Thánh Đức Vương phái quân Tân La tấn công vương quốc Bột Hải của Bột Hải Vũ Vương nhưng bị Bột Hải Vũ Vương đánh bại. Sau đó Bột Hải Vũ Vương liên tục tấn công Tân La của vua Tân La Thánh Đức Vương từ năm 734 đến năm 735, đánh cho nước Tân La tan tác.

Bối cảnh bất lợi về chiến lược bắt đầu chuyển sang vương quốc Bột Hải vào năm 734 – 735, khi thủ lĩnh người Khiết Đan là Khả hãn Khuất Liệt, Khả hãn Lý Qua Chiết và Khả Đột Vu và đồng minh Hãn quốc Hậu Đột Quyết (các đời Bì Gia Khả hãn A Sử Na Mặc Cức Liên, Y Nhiên Khả hãn A Sử Na Y Nhiên) của Khả Đột Vu bị quân đội nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) đánh bại. Ngoài ra, một lực lượng gồm 5.000 kỵ binh Khố Mạc Hề (Kumo Xi) đã đầu hàng nhà Đường. Sự thất bại của người Khiết Đan và người Đột Quyết trước nhà Đường, và sự phục tùng của Khố Mạc Hề với nhà Đường đã loại bỏ vùng đệm đã hình thành giữa vương quốc Bột Hải và nhà Đường. Cảm nhận được sự thay đổi trong diễn biến chiến lược, Bột Hải Vũ Vương (cha của Đại Khâm Mậu) quyết định cầu hòa với nhà Đường. Hai nước Bột Hải và nhà Đường đã ký hòa ước, với điều kiện Bột Hải phải cống nạp cho nhà Đường.

Năm Nhân An thứ 19 (năm 737), các thủy thủ và thường dân nhà Đường bị giam giữ ở Bột Hải từ năm 732 được Bột Hải Vũ Vương cho hồi hương về lại nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông). Trong năm 737 Bột Hải Vũ Vương (Đại Vũ Nghệ) qua đời, hưởng thọ 55 tuổi. Con trai thứ ba của Bột Hải Vũ Vương là Đại Khâm Mậu (Dae Heummu) lên kế vị, tức là vua Bột Hải Văn Vương.

Trị vì
Bột Hải Văn Vương (Đại Khâm Mậu) đổi niên hiệu Nhân An của Bột Hải Vũ Vương sang Đại Hưng (대흥 大興, Daeheung) cùng năm 737. Ông đã mở rộng lãnh thổ của Bột Hải đến lưu vực Hắc Long Giang ở phía Bắc và khu vực phía Bắc của bán đảo Liêu Đông (nơi vương quốc Tiểu Cao Câu Ly đang cai trị) ở phía Nam.

Trong thời kỳ trị vì của Bột Hải Văn Vương, quan hệ ngoại giao với nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) đã được thiết lập. Năm Đại Hưng thứ hai (năm 738), một đoàn sứ giả từ vương quốc Bột Hải đã yêu cầu nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) thực hiện các quy tắc nghi lễ và lịch sử triều đại trong một cử chỉ mang tính biểu tượng hướng tới hòa bình giữa Bột Hải và nhà Đường. Đồng thời, rắc rối với Thổ Phiên ở phía tây đã buộc nhà Đường phải rút toàn bộ lực lượng quân sự khỏi mảnh đất Cao Câu Ly cũ và áp dụng thế phòng thủ trước Bột Hải (trước đó nhà Đường luôn áp dụng thế tấn công trước Bột Hải).

Bột Hải Văn Vương cũng cử nhiều du học sinh sang nhà Đường để học tập (giống như nước Tân La đang làm) và nhiều người thậm chí đã vượt qua kỳ thi khoa cử của Trung Quốc. mở rộng ảnh hưởng của Phật giáo và Nho giáo tại Bột Hải. Bột Hải đã tích cực tiếp nhận văn hóa và hệ thống chính trị của nhà Đường tại Trung Quốc. Ông chấp nhận hệ thống cai trị trung ương của nhà Đường (hệ thống Tam tỉnh lục bộ 三省六部制) và sử dụng văn tự chữ Hán làm ngôn ngữ hành chính của vương quốc Bột Hải. Các nghiên cứu khảo cổ về cách bố trí của các thành phố Bột Hải đã đưa ra kết luận rằng chúng có chức năng tương tự như các thành phố Cao Câu Ly, đồng thời cũng cho thấy Bột Hải có duy trì sự tương dồng văn hóa với nhà Đường sau khi được thành lập.

Nguồn gốc chủ yếu của văn hóa Bột Hải là Cao Câu Ly nên các tượng và họa tiết Phật giáo được tìm thấy trong các ngôi chùa Bột Hải phán ảnh rằng nét đặc biệt của nghệ thuật Cao Câu Ly. Văn hóa vương quốc phát triển dưới hình thức hỗn hợp như cựu vương quốc Cao Câu Ly và nhà Đường.

Ông cũng củng cố quan hệ với Tân La (đời vua Tân La Hiếu Thành Vương, Tân La Cảnh Đức Vương, Tân La Huệ Cung Vương, Tân La Tuyên Đức Vương, Tân La Nguyên Thánh Vương), thế lực đã thống nhất bán đảo Triều Tiên phía nam Bột Hải. Trong thời kỳ trị vì của ông, Tân La đạo (Sillado), con đường giao thương buôn bán giữa Bột Hải với Tân La đã được thiết lập. Ông giám sát sự phát triển của tuyến thương mại được gọi là Tân La đạo (Hangul: 신라도, Hanja: 新羅道) này. Con đường thương mại của Tân La bắt đầu tại Đông Kinh nằm ở trung tâm tỉnh Yongwon của vương quốc Bột Hải, đi xuống dọc theo bờ biển qua tỉnh Hamgyong ngày nay. Tuyến đường này cũng đi qua Nam Kinh của vương quốc Bột Hải, được thành lập với mục đích tiến hành thương mại giữa vương quốc Bột Hải với Tân La. Kể từ những năm 1980, một số lượng lớn các địa điểm khảo cổ liên quan đến Bột Hải đã được khai quật ở Bắc Triều Tiên; trong số những địa điểm đó, thành trì tại Bukcheong và địa điểm tu viện tại Omae-ri ở thành phố Sinpo là những địa phương tham gia vào hoạt động thương mại giữa Bột Hải và Tân La. Con đường dẫn từ Pukchong - Nam Kinh của vương quốc Bột Hải, dọc theo bờ biển đến sông Yonghung; bên kia sông là quận Chonjeong (Jeonjeong) của Tân La.

Bột Hải cũng tăng cường ngoại giao và thương mại với Nhật Bản (đời Thiên hoàng Shōmu, Thiên hoàng Kōken, Thiên hoàng Junnin, Thiên hoàng Shōtoku, Thiên hoàng Kōnin, Thiên hoàng Kanmu) hòng gây sức ép với địch thủ Tân La ở mặt Nam. Bột Hải và Nhật Bản giữ vững quan hệ này trong suốt thời kỳ tồn tại của Bột Hải; và trong cả giai đoạn này, Bột Hải đã sai sứ giả sang Nhật Bản cả thảy 34 lần, được gọi là , trong khi Nhật Bản chỉ sai sứ giả sang Bột Hải có 13 lần. Và vì nằm liền kề nhiều thế lực hùng mạnh khác nhau, có thể xem Bột Hải như một cái đệm giữa các thế lực trong vùng. Người Bột Hải tự hào là người thừa kế của Cao Câu Ly. Các thư tín gửi cho Thiên hoàng Nhật Bản chỉ ra rằng các vị vua Bột Hải tự nhận mình là "vua Cao Câu Ly". Lông thú từ vương quốc Bột Hải được xuất khẩu sang Nhật Bản trong khi các sản phẩm dệt may và kim loại quý như vàng và thủy ngân được nhập khẩu từ Nhật Bản. Ở Nhật Bản, lông của điêu (ten, tức là sable hoặc marten khác, tên một loài chồn đen ở vùng Tây Bá Lợi Á, da nó cực kì quý) rất có giá trị do nó được giới quý tộc Nhật Bản ưa chuộng. Tương tự như vậy, những người xây dựng của Bột Hải đã sử dụng các kỹ thuật công sự của Nhật Bản với nền văn hóa Nhật Bản đang thịnh hành trong quá trình xây dựng . Các tác phẩm âm nhạc Shinmaka () của Bột Hải đã được bảo tồn bởi triều đình Nhật Bản.

Bột Hải Văn Vương đã vài lần chuyển kinh đô của Bột Hải, ổn định và tăng cường quyền quản lý của triều đình trung ương với các bộ lạc thiểu số khác nhau trong vương quốc của mình. Năm Đại Hưng thứ 5 (năm 742) Bột Hải Văn Vương dời đô từ Đông Mưu (Dongmo) (nay là Đôn Hóa, phía nam Cát Lâm) sang Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm).

Bột Hải Văn Vương giao con gái thứ hai là Trinh Huệ công chúa nhỏ tuổi cho vị đại thần Đôn Thi Duyệt Lễ (敦诗悦礼) dạy học.

Năm Đại Hưng thứ 6 (năm 743), vua Đường Huyền Tông dời nhiệm sở của An Đông đô hộ phủ từ Bình Châu (nay là Lư Long, Hà Bắc, Trung Quốc) sang Liêu Tây Cổ Thành, tương ứng với Doanh Châu, đồng thời gọi An Đông phó Đại đô hộ Cổ Tuần (贾循) từ Bình Châu sang Liêu Tây Cổ Thành.

Bột Hải được thành lập trên những phần lãnh thổ sót lại của Cao Câu Ly trước đây cùng một số bộ lạc Tungus ở Mãn Châu, trong đó có cả người Mạt Hạt. Người Mạt Hạt ở trong tình trạng nô lệ và phải phục vụ cho giới cầm quyền Cao Câu Ly.  Như vậy, họ tạo nên một tầng lớp lao động. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp người Mạt Hạt đã gia nhập vào tầng lớp thượng lưu Bột Hải, nhưng họ chỉ được phong các tước vị "suryong", hay "tù trưởng", và chỉ đóng một vai trò nhất định trong tầng lớp cầm quyền.

Việc xây dựng những ngôi mộ đầu tiên ở núi Long Đầu, Cát Lâm bắt đầu từ năm Đại Hưng thứ 8 (năm 745). Quần thể lăng mộ cổ ở núi Long Đầu trở thành một nghĩa trang được sử dụng cho đến khi kết thúc vương quốc Bột Hải.

Năm Đại Hưng thứ 13 (năm 750), Bột Hải Văn Vương xuất quân chinh phạt bộ lạc Ngu Lâu Mạt Hạt và Việt Hỷ Mạt Hạt, buộc hai bộ lạc này trở thành chư hầu của vương quốc Bột Hải. Từ đó ba bộ lạc Thiết Lợi Mạt Hạt, Ngu Lâu Mạt Hạt và Việt Hỷ Mạt Hạt phải triều cống hàng năm cho vương quốc Bột Hải.

Năm Đại Hưng thứ 16 (năm 753) Thiên hoàng Kōken của Nhật Bản phái sứ giả sang Tân La (đời vua Tân La Cảnh Đức Vương) để bang giao. Tuy nhiên vua Tân La Cảnh Đức Vương lại đối xử kiêu ngạo với các sứ giả Nhật Bản.

Năm Đại Hưng thứ 18 (năm 755), Bột Hải Văn Vương lập ra thành phố Thượng Kinh, một trong những kinh đô của Bột Hải, tọa lạc tại khu vực gần hồ Kính Bạc ở Nam phần của tỉnh Hắc Long Giang ngày nay.

Năm Đại Hưng thứ 19 (năm 756) Bột Hải Văn Vương đã cải cách chế độ thống trị và dời đô từ Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm) sang Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Kinh đô Thượng Kinh (Sanggyong) được tổ chức theo kiểu kinh đô Trường An của nhà Đường. Kích thước Thượng Kinh bằng khoảng 1/5 kích thước của Trường An, dài 4,68 kilômét từ đông sang tây và 3,47 kilômét từ bắc xuống nam. Cấu trúc Thượng Kinh bao gồm thành phố bên ngoài, thành phố bên trong và thành phố cung điện bao quanh năm cung điện. Đây là một trong những thành phố thủ đô thời trung cổ được bảo tồn tốt nhất trên thế giới. Các khu dân cư dược bố trí hai bên của hoàng cung được bao quanh bởi một bức tường thành hình chữ nhật. Một Ô đột (Ondol) được cấu tạo để hở nằm bên trong thành nội của hoàng cung Bột Hải và nhiều nơi gần kế với nó. Bố cục tương tự cũng được thực hiện bởi các thủ đô của các nước Đông Á khác vào thời điểm đó. Trong các phủ của vương quốc Bột Hải, các phủ có đất đai nằm trên địa phận tỉnh Hắc Long Giang ngày nay là Thượng Kinh Long Tuyền phủ (上京龙泉府), Thiết Lợi phủ (铁利府), Hoài Viễn phủ (怀远府) và Mạc Hiệt phủ (鄚頡府等). Bột Hải Văn Vương cũng ổn định và tăng cường sức mạnh của triều đình Bột Hải, tăng cường sự khống chế của triều đình trên nhiều dân tộc cùng sống chung trong vương quốc - đang được tạm thời mở rộng. Ông cũng cho phép lập ra Trụ tử giám (주자감, Jujagam, 胄子監), học viện quốc gia phỏng theo Quốc tử giám của nhà Đường.

Cùng năm 756, Thứ sử Doanh Châu của nhà Đường (đời vua Đường Túc Tông) đã đề nghị cấp cho Bột Hải Văn Vương 40.000 quân tiếp viện để cùng nhà Đường đi đàn áp Loạn An Sử, nhưng Bột Hải Văn Vương đã từ chối.

Năm Đại Hưng thứ 20 (năm 757), nhân nhà Đường (đời vua Đường Túc Tông) đang có Loạn An Sử, Bột Hải Văn Vương phái quân Bột Hải đi đánh chiếm ba thành trì của nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ.

Năm Đại Hưng thứ 21 (năm 758) Thiên hoàng Kōken của Nhật Bản lại phái sứ giả sang Tân La (đời vua Tân La Cảnh Đức Vương) để bang giao. Lần này vua Tân La Cảnh Đức Vương lại từ chối gặp họ. Vua Tân La Cảnh Đức Vương được cho là đã xúc phạm Nhật Bản hai lần.

Với hai lần Nhật Bản bị vua Tân La Cảnh Đức Vương xúc phạm, từ sau năm 758, Thiên hoàng Junnin của Nhật Bản yêu cầu vương quốc Bột Hải (đời Bột Hải Văn Vương) cùng họ tấn công Tân La. Bột Hải và Nhật Bản đã nhiều lần cho sứ giả đi lại với nhau trong những năm Đại Hưng thứ 22 (năm 759) đến năm Đại Hưng thứ 24 (năm 761) để lên kế hoạch cho cuộc tấn công vào Tân La.

Vì Loạn An Sử nổ ra vào năm 756 khiến nhà Đường mất quyền kiểm soát vùng đông bắc, vua Đường Túc Tông bãi bỏ An Đông đô hộ phủ trong năm Đại Hưng thứ 24 (năm 761), Hầu Hi Dật (侯希逸) không còn làm An Đông đô hộ nữa, Liêu Tây Cổ Thành không còn là trú địa của An Đông đô hộ phủ nữa. Bột Hải Văn Vương yên tâm về việc nhà Đường sẽ không thể tấn công quốc gia của mình vào thời điểm này.

Vua Tân La Cảnh Đức Vương có thể đã biết về những kế hoạch của Bột Hải và Nhật Bản muốn tấn công gọng kìm vào Tân La và đã chuẩn bị bằng cách xây dựng sáu lâu đài dọc theo biên giới với vương quốc Bột Hải vào năm Đại Hưng thứ 25 (năm 762). Bột Hải Văn Vương nhiều lần phái quân tấn công biên giới Tân La. Khu vực biên giới Bột Hải và Tân La đã đổi chủ nhiều lần nhưng những tổn thất không được mô tả trong lịch sử chính thức của Tân La, chỉ ghi ngày tháng khi một đội quân Tân La được gửi lên phía bắc. Nhật Bản (đời Thiên hoàng Junnin) đã chuẩn bị một hạm đội để xâm chiếm miền nam Tân La, tuy nhiên kế hoạch không bao giờ thành hiện thực.

Cũng trong năm Đại Hưng thứ 25 (năm 762) vua Đường Đại Tông công nhận Bột Hải là một vương quốc nhằm khiến cho ông đừng thừa cơ nhà Đường còn loạn An Sử mà xâm phạm biên cương. Bột Hải Văn Vương phái con trưởng là thế tử Đại Hoành Lâm đi sứ sang nhà Đường để đáp lễ với vua Đường Đại Tông.

Mặc dù nhà Đường công nhận ông là "vương" năm 762, nhưng tại vương quốc Bột Hải, ông được gọi là Đại Hưng Bảo Lịch Hiếu Cảm Kim Luân Thánh Pháp Đại Vương (대흥보력효감금륜성법대왕, 大興寶曆孝感金輪聖法大王, Daeheung Boryeok Hyogam Geumryun Seongbeop Daewang), Khả Độc Phu (가독부, 可毒夫, Gadokbu), Thánh Vương (성왕, 聖王, Seongwang) và Cơ Hạ (기하, 基下, Giha), Một số sử gia Triều Tiên coi ông là Thiên tôn (天孫, 천손, Ch'ǒnson, con cháu của Trời) và là một hoàng đế. Người phối ngẫu của người cai trị Bột Hải cũng được gọi là hoàng hậu. Tuy nhiên nước Tân La (đời vua Tân La Cảnh Đức Vương) vẫn coi vương quốc Bột Hải là một chư hầu nổi loạn của Tân La dù Tân La có diện tích nhỏ hơn vương quốc Bột Hải.

Sau khi nhà Đường công nhận Bột Hải là một vương quốc vào năm 762, từ năm 762, các đoàn sứ giả Bột Hải đến Nhật Bản (đời Thiên hoàng Junnin) bắt đầu coi người cai trị Bột Hải là hậu duệ của Thiên đường, tức là Thiên tử (ý nói rằng các vua Bột Hải có địa vị ngang hàng với các hoàng đế nhà Đường). Các quan chức Nhật Bản đã chỉ trích những bức thư này, sửa đổi chúng và hạn chế các đoàn sứ giả từ Bột Hải đến Nhật Bản. Một văn bia hoàng gia và kinh Phật xác nhận danh hiệu Thiên tử cho người cai trị của Bột Hải.

Năm Đại Hưng thứ 26 (năm 763) Loạn An Sử ở nhà Đường (đời vua Đường Đại Tông) kết thúc, tuy nhiên các Tiết độ sứ bắt đầu nổi dậy kiểm soát vùng đông bắc của nhà Đường giáp ranh với biên giới của vương quốc Bột Hải.

Mối quan hệ song phương giữa nhà Đường và vương quốc Bột Hải ngày càng thân thiện. Từ năm Đại Hưng thứ 29 (năm 766) đến năm Bảo Lịch thứ 6 (năm 779), có 25 đoàn sứ giả từ vương quốc Bột Hải đến nhà Đường để bày tỏ sự tôn trọng của Bột Hải Văn Vương đối với vua Đường Đại Tông.

Năm Đại Hưng thứ 37 (năm 774) Bột Hải Văn Vương đổi niên hiệu từ Đại Hưng sang Bảo Lịch (보력 寶曆, Boryeok) nguyên niên.

Năm Bảo Lịch thứ 3 (năm 776), hoàng hậu của Bột Hải Văn Vương là Hiếu Ý hoàng hậu qua đời.

Ngày 25 tháng 5 năm Bảo Lịch thứ 4 (năm 777), Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa qua đời, hưởng thọ 40 tuổi. Theo bia mộ và văn bia được viết bằng tiếng Hán cổ điển, Trinh Huệ công chúa đã kết hôn và có ít nhất một người con trai, nhưng cả chồng và con trai đều chết trước cô. Trong thời gian để tang cô, Bột Hải Văn Vương được cho là rất đau buồn và không đi ra khỏi phòng dù là có công việc triều chính.

Năm Bảo Lịch thứ 7 (năm 780) di cốt của Trinh Huệ công chúa được chôn cất ở phía tây Trân Lăng (진릉, 珍陵), Seowon (서원, 西原), ngày nay được biết đến như một phần của Lăng mộ cổ tại núi Long Đầu, Cát Lâm, Trung Quốc, cùng với một tượng đài của Trinh Huệ công chúa được dựng lên ở cùng năm 780 đó. Bia mộ Nhị công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Huệ công chúa cũng đã được tìm thấy vào vào tháng 8 năm 1949. Các học giả từ Đại học Diên Biên của Trung Quốc biết được một số thông tin về cuộc đời của Trinh Huệ công chúa sau khi tìm thấy bia mộ và văn bia của cô ở núi Yujing, Cát Lâm với tất cả các ký tự được bắt chước từ hệ thống chữ viết của triều đại nhà Đường. Theo một số nguồn tin Trung Quốc, lăng mộ của Trinh Huệ công chúa được xây dựng từ một khối đá hình vuông cao 1,5 m, sâu khoảng 2 m, cũng dài 2,8–2,9 m từ bắc xuống nam và 2,7–2,8 m từ tây sang đông.

Năm Bảo Lịch thứ 12 (năm 785) Bột Hải Văn Vương dời đô từ Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang) sang Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) và đổi niên hiệu từ Bảo Lịch về lại niên hiệu Đại Hưng (gọi năm 785 là năm Đại Hưng thứ 38). Theo phân cấp hành chính của Bột Hải, trên địa phận Cát Lâm tồn tại Áp Lục phủ (鴨綠府) với trị sở tại Tây Kinh (nay thuộc Lâm Giang), Trường Lĩnh phủ (長嶺府) với trị sở đặt tại Hà Châu (nay thuộc Hoa Điện), Phù Dư phủ (夫餘府), Mạc Hiệt phủ (鄚頡府).

Ngày 6 tháng 7 năm Đại Hưng thứ 45 (năm 792), Tứ công chúa của Bột Hải Văn Vương là Trinh Hiếu công chúa qua đời, hưởng thọ 35 tuổi. Cô được trao thụy hiệu là "Trinh Hiếu" vì cô ấy là người có đạo đức và hiếu thảo. Đến ngày 11 tháng 1 năm Vĩnh Đức thứ 2 (năm 810), di cốt của Trinh Hiếu công chúa mới được vua Bột Hải Định Vương cho chôn cất tại Nhiễm Cốc (染谷), Seowon (서원, 西原) thuộc Quần thể lăng mộ cổ ở núi Long Đầu, Cát Lâm, Trung Quốc.

Năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793) Bột Hải Văn Vương bắt đầu tiến hành việc dời đô từ Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm) về lại Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang). Theo sử sách Trung Quốc, Bột Hải có 5 kinh đô, 15 phủ, và 63 huyện. Cấu trúc triều đình của Bột Hải tương tự như nhà Đường và hệ thống 5 kinh đô của nó bắt nguồn từ cấu trúc hành chính của Cao Câu Ly.

Vào cuối thời đại của Bột Hải Văn Vương trong năm 793, các hoàng tử từ hoàng tộc Bột Hải (con cháu của Bột Hải Cao Vương, Bột Hải Vũ Vương và Bột Hải Văn Vương) đang làm lính canh tại triều đình nhà Đường của vua Đường Đức Tông theo ý muốn của họ. Hòa bình với nhà Đường cho phép vương quốc Bột Hải tiếp tục mở rộng lãnh thổ của mình.

Trước đó thế tử của Bột Hải Văn Vương là Đại Hoành Lâm (Dae Goeng-rim) đã chết, còn Nhị hoàng tử Đại Anh Tuấn, Tam hoàng tử Đại Trinh Oát và Tứ hoàng tử Đại Tung Lân đang làm lính canh ở nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) nên ông phải chọn em trai của ông là Đại Nguyên Nghĩa làm người kế vị của mình.

Trong năm Đại Hưng thứ 46 (năm 793), Bột Hải Văn Vương qua đời khi việc dời đô chưa hoàn thành, em trai là Đại Nguyên Nghĩa (khi đó đã hơn 60 tuổi) lên kế vị. Tuy không rõ năm sinh của Bột Hải Văn Vương nhưng ông đã làm vua của Bột Hải trong suốt 56 năm, tức là ông có tuổi thọ khá cao, tầm hơn 70 tuổi (vì khi lên ngôi vua ông đã trưởng thành).

Niên hiệu
Đại Hưng (대흥 大興, Daeheung 737 - 774, 785 - 793)
Bảo Lịch (보력 寶曆, Boryeok, 774 - 785)

Gia quyến
Cha: Bột Hải Vũ Vương - Đại Vũ Nghệ (무왕 대무예, 武王 大武藝)
Ông nội: Bột Hải Cao Vương - Đại Tộ Vinh (고왕 대조영, 高王 大祚榮)
Anh em:
Anh trai cả: Đại Đô Lợi Hành (대도리행, 大都利行, Dae Dorihaeng)
Anh trai thứ hai: Đại Nghĩa Thần (대의신, 大義神, Dae Ui-sin)
Em trai thứ tư: Đại Nguyên Nghĩa (대원의, 大元義, Dae Won-ui)
Hoàng hậu: Hiếu Ý hoàng hậu (효의황후, 孝懿皇后)
Đại hoàng tử: Đại Hoành Lâm (대굉림, 大宏臨) – cha của Bột Hải Thành Vương - Đại Hoa Dư (성왕 대화여, 成王 大華璵)
Nhị hoàng tử: Đại Anh Tuấn (대영준, 大英俊)
Tam hoàng tử: Đại Trinh Oát (대정알, 大貞斡)
Tứ hoàng tử: Bột Hải Khang Vương - Đại Tung Lân (강왕 대숭린, 康王 大嵩璘)
Đại công chúa: mất sớm, không rõ tên
Nhị công chúa: Trinh Huệ công chúa (정혜공주, 貞惠公主; 737–777)
Tam công chúa: Định Duyên công chúa (정연공주, 定延公主)
Tứ công chúa: Trinh Hiếu công chúa (정효공주, 貞孝公主; 757–792)

Xem thêm
Lịch sử Triều Tiên
Danh sách vua Triều Tiên

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Bài trên Bách khoa toàn thư Hàn Quốc
 Bốt cảnh rộng về lịch sử và thơ ca Bột Hải
 Bài của KCNA về hai lăng mộ của hai công chúa của Đại Khâm Mậu
 Sự mở rộng của Vương quốc Bột Hải dưới thời Văn Vương

Vua Bột Hải
Năm sinh thiếu