title: Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang

text:
Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang (tên tiếng Anh đầy đủ và chính thức là Dwight D. Eisenhower National System of Interstate and Defense Highways, tạm dịch "Hệ thống Xa lộ Quốc phòng và Liên tiểu bang Quốc gia Dwight D. Eisenhower") là một hệ thống đường cao tốc hợp thành một phần của Hệ thống Quốc lộ Hoa Kỳ. Hệ thống xa lộ này được đặt tên của tổng thống Dwight D. Eisenhower là người tiên phong thúc đẩy việc xây dựng nó để nối liền 209 trong số 237 thành phố có dân số từ 50.000 người trở lên. Công việc xây dựng hệ thống xa lộ này được Đạo luật Liên bang Tài trợ Xa lộ năm 1956 cho phép thực hiện, và phần kế hoạch ban đầu của hệ thống được hoàn thành 35 năm sau đó. Hệ thống này kể từ đó được mở rộng và cho đến năm 2006 có tổng chiều dài là . Khoảng một phần ba tổng số dặm đường được lái trên toàn Hoa Kỳ là trên hệ thống xa lộ liên tiểu bang (số thống kê năm 2003).

Lịch sử

Kế hoạch

Trước đó Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang đã được các hãng sản xuất xe hơi vận động hành lang và được tổng thống Dwight D. Eisenhower tiên phong cổ vũ. Eisenhower bị ảnh hưởng bởi những trải nghiệm khi ông là một sĩ quan lục quân trẻ cùng đoàn công xa Lục quân Hoa Kỳ băng ngang nước Mỹ trên Xa lộ Lincoln vào năm 1919, đây là đường bộ đầu tiên chạy băng ngang nước Mỹ.

Kế hoạch liên bang ban đầu nhằm xây dựng hệ thống xa lộ toàn quốc đã khởi sự vào năm 1921 khi Văn phòng đặc trách công lộ yêu cầu Lục quân Hoa Kỳ cung cấp một danh sách những con đường bộ mà lục quân cho rằng cần thiết cho quốc phòng. Việc này giúp cho ra đời bản đồ Pershing. Thập niên sau đó, các xa lộ như "hệ thống đường công viên New York" được xây dựng như một phần của những hệ thống xa lộ tiểu bang và địa phương.

Khi lưu lượng xe hơi gia tăng, các nhà hoạch định nhận thấy một nhu cầu xây dựng một hệ thống xa lộ liên kết quốc gia để tăng cường cho Hệ thống Quốc lộ số Hoa Kỳ sẵn có mà đa số không phải là đường cao tốc. Cuối thập niên 1930, kế hoạch được mở rộng thành một hệ thống các siêu xa lộ mới.

Năm 1938, tổng thống Franklin D. Roosevelt trao cho Thomas MacDonald, trưởng Văn phòng Công lộ, một bản đồ Hoa Kỳ vẽ tay có đánh dấu 8 hành lang siêu xa lộ để ông nghiên cứu. Năm 1939, trưởng ban thông tin thuộc Văn phòng đặc trách Công lộ là Herbert S. Fairbank viết một báo cáo có tựa đề là Đường thu phí và đường miễn phí, có thể coi là "sự diễn tả chính thức đầu tiên về khái niệm mà sau này trở thành hệ thống xa lộ liên tiểu bang.

Eisenhower đánh giá cao hệ thống Autobahn của Đức như là một phần thiết yếu của một hệ thống quốc phòng khi ông làm Tư lệnh tối cao các lực lượng đồng minh tại châu Âu trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Ông nhận thấy rằng hệ thống được đề nghị cũng sẽ cung cấp những con đường vận chuyển trên bộ giúp triển khai và tiếp tế quân đội trong trường hợp có tình trạng khẩn cấp hay bị ngoại xâm.

Việc phát hành tài liệu Vị trí tổng thể Hệ thống Quốc gia các Xa lộ Liên tiểu bang vào năm 1955, được biết không chính thức là Yellow Book (có nghĩa Sách Vàng), đã phát họa ra hệ thống mà sau này trở thành Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang. Người giúp sức lập ra kế hoạch này là Charles Erwin Wilson, khi đó đang là lãnh đạo công ty General Motors khi tổng thống Eisenhower chọn ông làm Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ vào tháng 1 năm 1953.

Xây dựng
Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang được cho phép thực hiện bởi Đạo luật Liên bang Tài trợ Xa lộ năm 1956.

Ba tiểu bang tuyên bố mình là tiểu bang đầu tiên có xa lộ liên tiểu bang. Missouri tuyên bố rằng ba hợp đồng đầu tiên của chương trình mới này được ký tại Missouri vào ngày 2 tháng 8 năm 1956. Hợp đồng đầu tiên được ký là để xây dựng Quốc lộ Hoa Kỳ 66. Ngày 13 tháng 8 năm 1956, Missouri trao hợp đồng đầu tiên dựa trên Quỹ xây dựng xa lộ liên tiểu bang mới lập.

Kansas tuyên bố mình là tiểu bang đầu tiên khởi công làm mặt đường sau khi đạo luật được ký. Công việc xây dựng sơ khởi được thực hiện trước khi đạo luật được ký và việc làm mặt đường được bắt đầu vào ngày 26 tháng 9 năm 1956. Kansas coi phần Xa lộ Liên tiểu bang 70 là dự án đầu tiên được hoàn tất dựa theo các điều luật từ Đạo luật Liên bang Tài trợ Xa lộ 1956.

Theo chuyên gia liên lạc thông tin, Richard Weingroff, Hệ thống Xa lộ thu phí Pennsylvania cũng có thể được xem là một trong các xa lộ liên tiểu bang đầu. Ngày 1 tháng 10 năm 1940,  xa lộ mà hiện nay được ghi tên là I-70 và I-76 (I là chữ viết tắt của từ Interstate, có nghĩa là liên tiểu bang) thông xe giữa Irwin và Carlisle. Thịnh vượng chung Pennsylvania cho rằng xa lộ thu phí này giống như là "ông" của các xa lộ thu phí khác.

Các mốc quan trọng trong việc xây dựng Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang gồm có:
Ngày 17 tháng 10 năm 1974 – Nebraska trở thành tiểu bang đầu tiên hoàn thành hết tất cả các xa lộ liên tiểu bang chính yếu của họ khi họ khánh thành phần cuối cùng của Xa lộ Liên tiểu bang 80 đoạn đi qua tiểu bang mình.
Ngày 22 tháng 8 năm 1986 – Đoạn cuối cùng của Xa lộ Liên tiểu bang 80 chạy dài từ bờ tây sang bờ đông Hoa Kỳ (từ thành phố San Francisco đến Vùng đô thị New York) được khánh thành ở rìa phía tây Salt Lake City. Đoạn xa lộ này kéo dài từ Đường Redwood tới ngay phía tây Sân bay quốc tế Thành phố Salt Lake.
Ngày 10 tháng 8 năm 1990 – Đoạn cuối của Xa lộ Liên tiểu bang 10 chạy dài từ bờ tây sang bờ đông Hoa Kỳ (từ Santa Monica, California đến Jacksonville, Florida) được khánh thành. Đoạn này gồm có Đường hầm cao tốc Papago nằm dưới khu trung tâm thành phố Phoenix, Arizona. Việc hoàn tất đoạn đường này bị trì trệ vì có sự phản đối của công chúng chống xa lộ cao tốc khiến phải hủy bỏ phần đường được dự tính ban đầu là xây trên cao.
Ngày 12 tháng 9 năm 1991 – Xa lộ Liên tiểu bang 90 trở thành xa lộ liên tiểu bang cuối cùng đi từ bờ tây sang bờ đông Hoa Kỳ (từ Seattle đến Boston) được hoàn thành bằng lễ khánh thành một đoạn đường cầu cạn đi vòng qua thành phố Wallace, Idaho. Đoạn đường này bị trì trệ sau khi dân chúng tại đây bắt hủy bỏ kế hoạch xây dựng ban đầu là sẽ phải san bằng phần lớn khu trung tâm thành phố Wallace. Dân chúng thực hiện việc này bằng cách đưa phần lớn khu trung tâm thành phố vào Sổ bộ Địa danh Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ; chặn lối vào khu vực thi công làm đường.
Ngày 14 tháng 10 năm 1992 – Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang nguyên thủy được tuyên bố hoàn tất bằng lễ thông xe Xa lộ Liên tiểu bang 70 đi qua Glenwood Canyon. Đoạn đường này được xem là một kỳ tích kỹ thuật với  đường gồm 40 cầu và vô số đường hầm, được xem là một trong những xa lộ nông thôn tốn kém nhất tính theo từng dặm đường.

Ước tính chi phí ban đầu cho hệ thống xa lộ liên tiểu bang này là $25 tỉ đô la Mỹ kéo dài trong thời gian 12 năm nhưng khi kết thúc đã tiêu tốn $114 tỷ đô la Mỹ (điều chỉnh lạm phát thì tương đương $425 tỷ đô la của năm 2006) và mất đến 35 năm.

Từ năm 1992 đến nay

Thêm nhiều đường nối và đường vành đai vẫn còn đang được xây dựng, ví dụ như Xa lộ Liên tiểu bang 485 tại North Carolina đang được xây dựng kể từ thập niên 1980. Một ít đường chính không nằm trong dự án ban đầu vẫn đang được xây dựng, ví dụ như Xa lộ Liên tiểu bang 22 tại Tennessee, Mississippi, và Alabama cũng như đoạn kéo dài của Xa lộ Liên tiểu bang 69 từ Indiana đến Texas. Các giới chức cũng đã đánh dấu một số hành lanh xa lộ không thuộc hệ thống liên tiểu bang để đưa vào hệ thống trong tương lai qua việc xây dựng mới hay nâng cấp các đường sẵn có thành tiêu chuẩn xa lộ liên tiểu bang.

Vì dự án đường cao tốc Somerset bị hủy bỏ nên Xa lộ Liên tiểu bang 95 bị đứt đoạn tại tiểu bang New Jersey. Dự án nút giao thông lập thể Xa lộ thu phí Pennsylvania/Xa lộ Liên tiểu bang 95, được chính phủ liên bang cho phép vào năm 2004, được dự trù sẽ nối liền hai đoạn riêng biệt của Xa lộ Liên tiểu bang 95 để tạo thành một xa lộ liên tục, kết thúc phần cuối cùng của dự án gốc. Công cuộc xây dựng đã khởi sự vào năm 2010.

Tiêu chuẩn

Hiệp hội Quan chức Giao thông và Xa lộ Tiểu bang Mỹ (AASHTO) đã ấn định ra một bộ tiêu chuẩn cho tất cả các xa lộ liên tiểu bang mới phải tuân thủ trừ khi được phép của Cơ quan Xa lộ Liên bang Hoa Kỳ miễn cho. Tiêu chuẩn gần như tuyệt đối đó là bản chất có kiểm soát đối với các lối ra vào xa lộ. Với một vài ngoại lệ, đèn giao thông chỉ hạn chế tại các điểm thu phí giao thông hay các lối vào xa lộ (đèn giao thông ở các lối vào xa lộ chỉ bật lên vào giờ cao điểm để giúp điều khiển lượng xe vào xa lộ, tránh tình trạng quá tải giờ cao điểm.).

Tốc độ giới hạn
Vì là đường cao tốc nên các xa lộ liên tiểu bang thường có tốc độ giới hạn cao nhất so với các xa lộ khác tại một nơi nhất định nào đó. Việc ấn định tốc độ giới hạn được từng tiểu bang quyết định. Từ năm 1974 đến năm 1987, theo luật liên bang, giới hạn tốc độ tối đa trên bất cứ xa lộ nào tại Hoa Kỳ là . Hiện tại, tốc độ giới hạn tại vùng nông thôn thường từ  mặc dù cũng có nhiều đoạn đường của Xa lộ Liên tiểu bang 10 và Xa lộ Liên tiểu bang 20 ở miền quê phía tây Texas cũng như những đoạn đường của Xa lộ Liên tiểu bang 15 ở vùng nông thôn miền trung Utah có tốc độ giới hạn là . Nói chung, tốc độ giới hạn thấp hơn được thiết lập tại các tiểu bang có đông dân số hơn ở miền đông bắc Hoa Kỳ trong khi tốc độ giới hạn cao hơn được thiết lập tại các tiểu bang ít dân số hơn ở miền tây và nam Hoa Kỳ.
Ví dụ, tốc độ giới hạn tối đa là  tại tiểu bang Maine,  từ tiểu bang New Hampshire đến tiểu bang New Jersey, và  tại Đặc khu Columbia. Tại một số khu vực, tốc độ giới hạn trên các xa lộ liên tiểu bang có thể bị hạ thấp rất nhiều tại những nơi khá hiểm trở mà chúng đi qua. Xa lộ Liên tiểu bang 90 có tốc độ giới hạn tối đa là  tại khu trung tâm thành phố Cleveland vì có hai đoạn cong gắt, có gắn biển tốc độ là  tại khu vực đông xe cộ, Xa lộ Liên tiểu bang 70 đi qua thành phố Wheeling, West Virginia có tốc độ giới hạn tối đa là  khi đi qua đường hầm Wheeling và phần lớn khu trung tâm thành phố Wheeling, và Xa lộ Liên tiểu bang 68 có tốc độ giới hạn tối đa là  khi đi qua Cumberland, Maryland vì có rất nhiều chướng ngại trong đó có các đoạn cong gắt và làn xe hẹp băng qua thành phố.

Sử dụng cho các mục đích khác
Là một bộ phận của Hệ thống Quốc lộ Hoa Kỳ, các xa lộ liên tiểu bang giúp cải thiện sự di chuyển cơ động các binh sĩ quân đội đi và đến các hải cảng, sân bay, ga xe lửa và các căn cứ quân sự khác. Các xa lộ liên tiểu bang cũng kết nối với các con lộ khác thuộc một phần của hệ thống xa lộ chiến lược, đây là một hệ thống đường bộ được cho là rất quan trọng đối với Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ.

Hệ thống cũng được dùng để giúp di tản dân cư ra khỏi vùng sắp bị bão hay các trận thiên tai khác. Một trong các cách thức để gia tăng tối đa lượng xe cộ trên một xa lộ là đổi chiều dòng lưu thông phía bên kia dải phân cách để tất cả các làn xe đều trở thành những làn xe cùng đi về một chiều. Cách thức này đã từng được sử dụng mấy lần trước đây để di tản dân cư đi lánh bão. Sau khi bị công chúng phàn nàn vì sự di tản vô hiệu quả ở miền nam Louisiana trước khi trận bão Georges kéo đến vào tháng 9 năm 1998, các giới chức chính phủ đã xem xét đến cách thức đổi chiều dòng lưu thông để cải thiện thời gian di tản. Tại Savannah, Georgia, và Charleston, South Carolina, năm 1999, các làn xe của Xa lộ Liên tiểu bang 16 và Xa lộ Liên tiểu bang 26 được dùng theo phương thức đổi chiều dòng lưu thông khi dự đoán bão Floyd sắp kéo đến.

Năm 2004, việc đổi chiều dòng lưu thông cũng được thực hiện trước cơn bão Charley tại khu vực thành phố Tampa, Florida và trên khu vực bờ vịnh trước khi bão Ivan ập đến; tuy nhiên, những lần di tản ở đó so với những hoạt động di tản trước kia thì không khá hơn bao nhiêu. Các kỷ sư bắt đầu áp dụng những bài học đã học bằng cách phân tích các hoạt động đổi chiều dòng lưu thông trước đó bao gồm giới hạn các lối ra, loại bỏ lực lượng cảnh sát trên xa lộ (để dòng lưu thông được liên tục thay vì người lái xe phải dừng lại chờ hướng dẫn của cảnh sát xa lộ), và cải tiến việc phổ biến thông tin công cộng. Kết quả là cuộc di tản New Orleans, Louisiana vào năm 2005 trước bão Katrina diễn ra khá êm xuôi.

Có một giai thoại thành thị được phổ biến khá rộng rải cho rằng cứ 5 dặm đường của Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang thì có một dặm được xây dựng bằng phẳng và ngay thẳng để cho các phi cơ có thể sử dụng trong thời chiến. Tuy nhiên, trái ngược với truyền thuyết dân gian vừa kể, các xa lộ liên tiểu bang không phải được thiết kế để phục vụ như các đường băng.

Hệ thống mã số xa lộ liên tiểu bang

Các xa lộ chính yếu (mang 1 và 2 chữ số)
Hoạch định mã số cho Hệ thống Xa lộ Liên tiểu bang đã được Hiệp hội Quan chức Giao thông và Xa lộ Tiểu bang Mỹ phát triển vào năm 1957. Cách sắp xếp mã số hiện nay của hiệp hội có nguồn gốc bắt đầu vào ngày 10 tháng 8 năm 1973. Bên trong Hoa Kỳ Lục địa, các xa lộ liên tiểu bang ban đầu – cũng còn được gọi là các xa lộ chính yếu hay các xa lộ liên tiểu bang 2 chữ số – được đặt số nhỏ hơn 100.

Theo hoạch định mã số, các xa lộ chạy theo hướng Đông-Tây được đặt số chẵn và các xa lộ chạy theo hướng Bắc-Nam được đặt số lẻ. Mã số xa lộ lẻ, được đánh số tăng dần từ Tây sang Đông, và mã số xa lộ chẵn tăng dần từ Nam lên Bắc (để trách nhầm lẫn với các quốc lộ Hoa Kỳ có số tăng từ đông sang tây và từ bắc xuống nam), mặc dù cũng có những trường hợp ngoại lệ cho cả hai nguyên tắc vừa nói tại một số nơi. Các số chia hết cho 5 có chiều hướng trở thành các trục lộ then chốt trong số các xa lộ liên tiểu bang chính yếu có chiều dài lớn. Các xa lộ liên tiểu bang chính yếu chạy theo hướng bắc-nam có thứ tự mã số gia tăng lên từ I-5 (I là chữ tắc của từ Interstate có nghĩa là liên tiểu bang và số 5 là mã số của xa lộ) giữa Canada và México chạy dọc Tây Duyên hải Hoa Kỳ đến I-95 giữa Canada và Miami chạy dọc theo Đông Duyên hải Hoa Kỳ. Các xa lộ liên tiểu bang chính yếu chạy theo hướng tây-đông có thứ tự mã số gia tăng lên từ I-10 giữa Santa Monica, California và Jacksonville, Florida đến I-90 giữa Seattle, Washington, và Boston, Massachusetts. Tuy nhiên, không có Xa lộ Liên tiểu bang 50 hay Xa lộ Liên tiểu bang 60 vì những xa lộ liên tiểu bang mang số như thế có khả năng đi qua các tiểu bang mà hiện tại có các Quốc lộ Hoa Kỳ mang cùng các số đó. Điều này không được cho phép trong sách chỉ dẫn quản lý xa lộ của Hoa Kỳ. Các xa lộ liên tiểu bang mang 2-số tại tiểu bang Hawaii cũng như các xa lộ liên tiểu bang trên "giấy" của Alaska và Puerto Rico được đánh số một loạt liên tục theo thứ tự được cấp quỹ mà không theo quy định số chẵn lẻ.

Một vài con số gồm 2-chữ số được dùng chung cho hai xa lộ nằm ở hai đầu đối ngược nhau (đó là I-76, I-84, I-86, và I-88, mỗi con số vừa kể được dùng chung cho hai xa lộ ở đầu phía đông và đầu phía tây gặp nhau ở một điểm nhất định nào đó). Một số trường hợp như thế xảy ra vì có sự thay đổi trong hệ thống mã số theo chính sách mới được áp dụng vào năm 1973. Trước kia, các con số có mẫu tự đi kèm được dùng cho đoạn xa lộ phụ kéo dài nhưng đi lệch hướng của xa lộ chính yếu; Ví dụ, xa lộ I-84 Tây trước đây là I-80N (N là viết tắt của từ North, có nghĩa là xa lộ đi về hướng bắc) vì nó đi về hướng bắc từ I-80. Chính sách mới nói rằng, "Không có con số chia tách mới nào (Ví dụ như I-35W và I-35E) sẽ được sử dụng nữa." Chính sách mới cũng khuyến cáo nên loại bỏ các con số chia tách hiện có sớm như có thể được; tuy nhiên, xa lộ I-35W và I-35E vẫn còn tồn tại trong Vùng đô thị Dallas–Fort Worth của Texas. Tương tự I-35W và I-35E chạy qua thành phố Minneapolis và Saint Paul, Minnesota vẫn còn tồn tại.

Chính sách của Hiệp hội Quan chức Giao thông và Xa lộ Tiểu bang Mỹ có cho phép mã số đôi (thậm chí đa mã số) để tạo sự liên tục giữa một đoạn đường trùng nhau của hai (hay nhiều) xa lộ.. Ví dụ, I-75 và I-85 có chung một đoạn đường tại thành phố Atlanta; đoạn đường , được gọi là "Downtown Connector" (đoạn nối khu trung tâm thành phố), được ghi cả hai tên là I-75 và I-85. Mã số đôi hay đa mã số cũng được sử dụng giữa xa lộ liên tiểu bang và Quốc lộ Hoa Kỳ miễn sao chiều dài của đoạn trùng nhau chính đáng. Trong một số trường hợp ví dụ hiếm có, hai xa lộ trùng nhau trên một đoạn đường nhưng được ghi biển chỉ dẫn là di chuyển theo hai chiều ngược nhau; một trong những đoạn đường trùng nhau nhưng nghịch chiều như đã nói là đoạn đường giữa Wytheville và Fort Chiswell, Virginia. Tại đây I-81 đi hướng bắc và I-77 đi hướng nam.

Các xa lộ liên tiểu bang phụ trợ (mang 3 chữ số)
Các xa lộ liên tiểu bang phụ trợ là các xa lộ hình cung, xa lộ hình tròn, hay xa lộ nhánh ngắn (spur), chủ yếu được dùng để phục vụ khu vực đô thị. Những loại xa lộ liên tiểu bang như thế là các xa lộ có mã số gồm 3 chữ số trong đó có 1 chữ số đầu duy nhất đi kèm với 2 chữ số của xa lộ liên tiểu bang chính lân cận. Xa lộ nhánh ngắn là xa lộ tách ra từ xa lộ mẹ và không quay trở lại; những xa lộ này có chữ số đầu tiên là số lẻ. Các xa lộ hình cung hay hình tròn chạy tách ra và rồi quay trở lại các xa lộ liên tiểu bang chính và có chữ số đầu tiên là số chẵn. Vì có rất nhiều xa lộ như thế nên số của những xa lộ phụ trợ này có thể bị trùng nhau tại các tiểu bang khác nhau dọc theo cùng xa lộ liên tiểu bang chính. Ví dụ I-405 là mã số của các xa lộ phụ trợ ở khu vực các thành phố Los Angeles của tiểu bang California, Portland của tiểu bang Oregon và Seattle của tiểu bang Washington vì xa lộ chính là Xa lộ Liên tiểu bang 5 chạy ngang qua cả ba tiểu bang (2 chữ số cuối cùng 05 là lấy từ I-5). Tuy nhiên cũng có một số xa lộ liên tiểu bang không theo quy định hướng dẫn này.

Trong ví dụ hình ở trên, thành phố A (City A) có xa lộ hình cung mang 1 chữ số đầu là chẵn. Thành phố B (City B) có một xa lộ hình tròn mang chữ số đầu là chẵn và một xa lộ nhánh mang chữ số đầu là lẻ. Thành phố C (City C) có một xa lộ hình cung mang chữ số đầu là chẵn và một xa lộ nhánh mang chữ số đầu là lẻ. Vì cả ba thành phố A, B, và C đều nằm trong cùng tiểu bang nên mỗi xa lộ đều mang số có 3 chữ số khác nhau. Các xa lộ hình cung, hình tròn và xa lộ nhánh vừa kể đều có chung xa lộ mẹ là Xa lộ Liên tiểu bang 10 (I-10).

Mốc đếm dặm đường và số lối ra
Trên các xa lộ liên tiểu bang mang 1 hay 2 chữ số, mốc đếm dặm phần lớn luôn bắt đầu từ đường ranh giới phía nam của tiểu bang (đối với các xa lộ liên tiểu bang chạy theo hướng bắc-nam) hoặc từ đường ranh giới phía tây của tiểu bang (đối với các xa lộ liên tiểu bang chạy theo hướng đông-tây). Lưu ý rằng mỗi tiểu bang có mốc điếm dặm riêng cho đoạn đường xa lộ đi qua địa phận của mình và các mốc đếm dặm này được cắm cứ mỗi dặm đường. Nếu một xa lộ liên tiểu bang bắt đầu từ bên trong một tiểu bang thì số dặm được đếm từ nơi xa lộ bắt đầu ở phía nam hay phía tây. Có những ngoại lệ vẫn còn tồn tại đối với các xa lộ liên tiểu bang sử dụng một đoạn đường từng được xây dựng trước khi có bản hướng dẫn Tiêu chuẩn xa lộ liên tiểu bang được hợp thức hóa.

Các xa lộ 3 chữ số và có chữ số đầu chẵn mà hợp thành hình cung đi tránh một thành phố thì có mốc đếm dặm, theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu ở phía tây của một xa lộ liên tiểu bang đi cắt qua nó và gần một điểm cực nam.

Số của lối ra được đánh theo trình tự liên tục và thường trùng với số của mốc đếm dặm gần nhất. Ví dụ, EXIT 5 (lối ra số 5) chính là lối ra ở vị trí dặm số 5 tính từ ranh giới cận tây hay cận nam nhất mà xa lộ chạy trong một tiểu bang nào đó. Nếu như trong một đoạn đường ngắn hơn 1 dặm, thường là trong một thành phố lớn, có nhiều lối ra thì các mẫu tự được sử dụng đi sau các số lối ra. Ví dụ, tại đoạn đường nằm gần mốc dặm thứ 100 có đến 3 lối ra thì lối ra thứ nhất mang số EXIT 100A, lối ra thứ hai mang số EXIT 100B, và tiếp theo là EXIT 100C.

Các xa lộ thương mại
Hiệp hội Quan chức Giao thông và Xa lộ Tiểu bang Mỹ định nghĩa một nhóm xa lộ đặc biệt, khác biệt các loại xa lộ liên tiểu bang chính và phụ trợ. Các xa lộ này không phải tuân theo tiêu chuẩn xây dựng của các xa lộ liên tiểu bang nhưng là các xa lộ có thể được xem tương tự và được chấp nhận bởi hiệp hội. Chính sách chung về đặt số xa lộ được áp dụng cho cả hai loại Quốc lộ Hoa Kỳ mang số và các xa lộ liên tiểu bang; tuy nhiên, các quy định cho xa lộ thương mại đôi khi được sử dụng cho xa lộ liên tiểu bang. Các xa lộ được gọi là Business Loop và Business Spur chủ yếu đi qua phạm vi giới hạn của một thành phố và xuyên qua khu trung tâm thương mai của một thành phố. Xa lộ thương mại thường được dùng khi xa lộ chính quy bị đổi hướng đi quanh để tránh thành phố.

Alaska, Hawaii, và Puerto Rico

Hệ thống xa lộ liên tiểu bang cũng được mở rộng đến tiểu bang Alaska, tiểu bang Hawaii, và thịnh vượng chung Puerto Rico mặc dù chúng không có đường kết nối trực tiếp vào đất liền với các tiểu bang khác. Các xa lộ liên tiểu bang tại Hawaii, tất cả đều nằm trên đảo đông dân Oahu, mang chữ cái đầu là H (Ví dụ, H-1), kết nối các căn cứ quân sự cũng như một vài cộng đồng quanh đảo. Cả Alaska và Puerto Rico có các công lộ nhận tiền tài trợ từ chương trình xa lộ liên tiểu bang mặc dù các xa lộ này được gắn biển chỉ dẫn là xa lộ địa phương, không phải biển chỉ dẫn cho xa lộ liên tiểu bang chuẩn. Các xa lộ này không được thiết kế và cũng không được xây theo tiêu chuẩn chính thức của xa lộ liên tiểu bang.

Biển dấu xa lộ liên tiểu bang

Xa lộ liên tiểu bang được biểu thị bằng một con số đặt trên một con dấu hình mộc màu đỏ, trắng và xanh nước biển được bảo chứng thương hiệu. Trong mẫu thiết kế ban đầu, tên tiểu bang được đặt phía trên của con số xa lộ nhưng tại nhiều tiểu bang phần này được bỏ trống. Con dấu thường có chiều cao  và rộng  đối với các xa lộ liên tiểu bang có 2 chữ số hay  đối với xa lộ liên tiểu bang có 3 chữ số.

Các xa lộ thương mại liên tiểu bang và xa lộ nhánh ngắn sử dụng biển dấu đặc biệt. Trên biển dấu của các xa lộ này, màu đỏ và xanh nước biển bị thay thế bằng màu xanh lá, từ "BUSINESS" (thương mại) xuất hiện trên biển dấu thay cho từ "INTERSTATE" (liên tiểu bang), và đi cùng với từ "SPUR" (xa lộ nhánh) hay "LOOP" (xa lộ vòng cung), thường được thấy phía trên của con số. Biển dấu màu xanh lá được dùng để đánh dấu một xa lộ quan trọng đi xuyên qua khu trung tâm thương mại, giao cắt xa lộ liên tiểu bang đồng nhiệm tại một nhánh (spur) hay tại cả hai điểm vòng cung (loop) của xa lộ thương mại. Xa lộ thường chạy băng qua thông lộ của khu vực trung tâm thành phố hay khu vực thương mại chính khác. Một thành phố có thể có hơn một xa lộ thương mại liên tiểu bang, tùy thuộc vào con số xa lộ liên tiểu bang đi qua thành phố và con số các khu thương mại nổi bật ở đó.

Theo thời gian, mẫu thiết kế biển dấu xa lộ liên tiểu bang có nhiều thay đổi. Năm 1957, biển dấu xa lộ liên tiểu bang do nhân viên Bộ đặc trách xa lộ Texas, Richard Oliver, thiết kế được trình làng. Đây là biển dấu thắng giải cuộc thi chọn mẫu thiết kế có sự tham dự của khoảng 100 mẫu thiết kế. Vào lúc đó, màu của biển dấu là màu xanh hải quân đậm và chỉ rộng . Biển dấu này sau đó được sửa đổi và chuẩn hóa vào năm 1961, 1971, và 1978.

Thống kê
Lượng xe cộ
Lượng xe nhiều nhất: 390.000 xe mỗi ngày: I-405 tại Los Angeles, California (ước tính năm 2006 ).
Độ cao
Cao nhất: : I-70 tại Đường hầm Eisenhower ở Đường phân thủy trên Rặng Thạch Sơn thuộc tiểu bang Colorado.
Thấp nhất (trên bộ): −52 ft (- 15.8 mét): I-8 tại sông New gần Seeley, California.
Chiều dài
Dài nhất: : I-90 từ Seattle, Washington đến Boston, Massachusetts.
Dài nhất (theo hướng bắc–nam): : I-95 từ biên giới Canada đến Miami, Florida, không tính chỗ gián đoạn tại New Jersey sẽ được hoàn thành vào năm 2017.
Đoạn dài nhất giữa ranh giới tiểu bang: : I-10 tại Texas từ ranh giới tiểu bang New Mexico nằm gần thành phố El Paso đến ranh giới tiểu bang Louisiana gần thành phố Orange.
Đoạn đường trùng dài nhất: : I-80 và I-90 trùng nhau từ Gary, Indiana đến Elyria, Ohio.
Đoạn đường ngắn nhất giữa ranh giới tiểu bang: : I-95 (Capital Beltway) trên cầu Woodrow Wilson bắt ngang sông Potomac là nơi nó băng ngang mũi cực nam của Washington, D.C. giữa đường ranh với tiểu bang Maryland và Virginia.
Ngắn nhất (xa lộ 2-chữ số): : I-97 từ Annapolis đến Baltimore thuộc Maryland.

Các tiểu bang
Một xa lộ liên tiểu bang phục vụ nhiều tiểu bang nhất: 15 tiểu bang cộng Đặc khu Columbia: I-95 chạy qua Florida, Georgia, South Carolina, North Carolina, Virginia, Đặc khu Columbia, Maryland, Delaware, Pennsylvania, New Jersey, tiểu bang New York, Connecticut, Rhode Island, Massachusetts, New Hampshire, và Maine.
Nhiều xa lộ liên tiểu bang nhất nằm trong một tiểu bang: 29 xa lộ liên tiểu bang nằm trong New York, tổng số .
Có nhiều dặm xa lộ liên tiểu bang nhất trong một tiểu bang: tiểu bang Texas có tổng cộng  trong 17 xa lộ liên tiểu bang.

Ghi chú

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Dwight D. Eisenhower National System of Interstate and Defense Highways, Federal Highway Administration (FHWA)
 Route Log and Finder List, FHWA
 Turner-Fairbank Highway Research Center , FHWA
 U.S. President's Advisory Committee on a National Highway System Records , 1954-1955, Dwight D. Eisenhower Presidential Library
Documents regarding the Interstate Highway System  Dwight D. Eisenhower Presidential Library
"Keep on Trucking?: Would you pay more in taxes to fix roads and rail?", NOW on PBS


title: Norodom Chantaraingsey

text:
Norodom Chantaraingsey (1924 hoặc 1926 – 1976?) là nhà dân tộc chủ nghĩa và thành viên của hoàng tộc Campuchia. Ban đầu ông là người chỉ huy nhóm du kích kháng chiến chống thực dân Pháp, về sau trở thành viên tướng của Lực lượng Vũ trang Quốc gia Khmer (FANK) trong suốt cuộc nội chiến Campuchia, ngoài ra ông còn yêu thích việc kinh doanh và viết văn. Chantaraingsey được cho là đã bị giết chết khi chống lại Khmer Đỏ vào năm 1976 nhưng ngày mất hiện vẫn chưa rõ.

Tiểu sử

Thời thuộc địa
Hoàng thân Norodom Chantaraingsey, cháu ngoại vua Norodom xứ Campuchia và em họ của vua Norodom Suramarit, sinh năm 1926 tại thủ đô Phnôm Pênh. (như vậy trẻ hơn con trai của Suramarit, vua Sihanouk). Ông bắt đầu binh nghiệp vào thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng Campuchia trong chiến tranh thế giới thứ hai. Tham gia lực lượng chống Pháp do người Nhật tài trợ dưới quyền Sơn Ngọc Thành. Sau khi chiến tranh kết thúc và Pháp tái lập nền bảo hộ. Chantaraingsey đã trốn sang Thái Lan và trở thành một trong số nhà lãnh đạo không cộng sản xuất chúng của Khmer Issarak. Lãnh đạo nhóm kháng chiến vũ trang trong tỉnh Kompong Speu, Kompong Thom như người đứng đầu một lực lượng dân quân tư nhân lớn. Năm 1949, ông tham gia Ủy ban Giải phóng Quốc gia Khmer với chức vụ Tổng tham mưu trưởng, trong khi từ năm 1951 ông kết giao với lực lượng của Sơn Ngọc Thành tại Siem Reap, mặc dù ông vẫn tiếp tục hoạt động như là một viên tư lệnh địa phương duy trì quân đội của riêng mình.

Chiến tranh Đông Dương
Pol Pot đã mô tả Chantaraingsey, người có lúc chiến đấu chống lại người Pháp, Việt Minh và lực lượng Khmer trong hàng ngũ của họ, bản chất "phong kiến" trong quan điểm và người của ông ít hơn so với bọn cướp. Những người cộng sản đã có lúc cân nhắc chọn Chantaraingsey là ứng cử viên ưa thích của họ lên ngôi vua thay vì Sihanouk, nhưng ông tỏ ra quá thận trọng với ảnh hưởng của Việt Nam lên các cán bộ cộng sản.

Mặc dù có sự ganh đua cá nhân ông với Sihanouk và lập trường cộng hòa trên danh nghĩa của mình, Chantaraingsey đã gia nhập chính phủ sau khi Campuchia giành được độc lập dưới chế độ Sihanouk. Tuy nhiên, vì bị phát hiện đang lập âm mưu cùng với các thành viên khác trước đây của Issarak nhằm tiến hành một cuộc đảo chính chống lại Sihanouk, Chantaraingsey đã bị tước cấp bậc quân sự và tước vị hoàng gia đồng thời phải chịu cảnh tù đày. Trong suốt ba năm tù giam, ông dành thì giờ vào việc viết một số cuốn tiểu thuyết lãng mạn được đón nhận tích cực, ít lâu sau thì Chantaraingsey được phóng thích và tiếp tục tích luỹ một tài sản cá nhân lớn thông qua một loạt các dự án kinh doanh, đặc biệt là sau khi Sihanouk bổ nhiệm ông làm giám đốc sòng bạc nhà nước tại thủ đô.

Tham gia FANK
Sau cuộc đảo chính năm 1970 lật đổ thành công chính quyền Sihanouk dẫn tới sự ra đời của nước Cộng hòa Khmer, trong thời kỳ này Chantaraingsey được tướng Lon Nol (sau này giữ chức Tổng thống) bổ nhiệm làm chỉ huy trưởng Lữ đoàn 13 của FANK (còn gọi là "Lữ đoàn Hổ" vì Chantaraingsey được sinh ra vào năm Dần) với cấp bậc Chuẩn tướng. Ông trở thành thống đốc quân sự tỉnh Kompong Speu và có lẽ là viên chỉ huy hữu hiệu nhất của FANK trong cuộc nội chiến tiếp theo. Cũng như những năm tham gia vào Issarak, Chantaraingsey dần dần biến địa bàn tỉnh về cơ bản là thái ấp cá nhân; ngoài việc thực hiện một chương trình bình định thành công, việc mua vũ khí của Mỹ từ các viên tướng nước láng giềng khiến lực lượng của ông trở nên quá mạnh có thể thách thức trực tiếp đến uy quyền của Lon Nol. Không giống như nhiều viên chỉ huy FANK ông luôn đảm bảo cho lính của ông được điều trị và ăn uống tốt cũng như việc trả lương đều đặn do đó mà nổi tiếng. Sau đó vào năm 1973, báo Der Spiegel cho biết chính Chantaraingsey đã sử dụng khẩu hiệu giả theo chủ nghĩa Mao, dùng binh lính của ông để xây dựng đường sá và kênh mương thủy lợi cho nông dân địa phương và lại nhận được một phần sản phẩm của họ.

Mất tích
Sau khi Khmer Đỏ chiếm Phnôm Pênh vào ngày 17 tháng 4 năm 1975, Chantaraingsey cùng với quân đội của ông rút về khu vực xung quanh binh trạm trên đồi Kirirom, nơi ông vẫn còn sự ủng hộ đáng kể từ các nông dân địa phương để xây dựng một cứ điểm phòng thủ vững chắc, nhưng kể từ đó không còn mấy ai hay biết về tung tích của hoàng thân nữa. Một số tài liệu còn nói rõ ông bị giết chết trong khu vực này vào tháng 5 khi đang cố gắng trốn sang biên giới Thái Lan, nhưng số khác thì cho rằng ông vẫn còn sống và tiếp tục kháng chiến chống lại Khmer Đỏ, vào tháng 6 năm 1975, tại thời điểm đó, ông là chỉ huy một đội quân khoảng 2000 người trong dãy núi Cardamom. Các đơn vị không quân Lữ đoàn 13 FANK trong thực tế vẫn còn chiến đấu trong khu vực này vào cuối năm 1977. Cũng vào năm 1976 những tin đồn về hoạt động của ông vẫn còn tiếp tục tồn tại từ những người tị nạn chạy trốn khỏi Campuchia rằng lực lượng dưới quyền Chantaraingsey vẫn đang kháng cự tại Cardamoms. Ngày tháng chính xác về cái chết của Chantaraingsey vẫn còn là bí ẩn; một bản báo cáo tuyên bố rằng ông bị sát hại vào cuối năm 1975 gần Battambang trong khi cố gắng giải cứu bà vợ đang bị những thành viên của Khmer Đỏ giam giữ nhưng không thành công, trong khi một bản báo cáo khác đưa ra giả thuyết là có thể ông đã bị giết chết trong khi chiến đấu từ một chiếc APC trong dãy núi Dâmrei vào năm 1976.<ref name=ppp>All in a Day's Work, Phnom Penh Post, 09-02-07</ref>

Năm 1973, nhà thơ và nhà báo James Fenton đã được Chantaraingsey mời đến dự bữa tiệc trưa được tổ chức trên chiến trường; Fenton sử dụng các kinh nghiệm siêu thực trong một bài thơ nổi tiếng nhất của ông, Dead Soldiers (Tử Binh), lưu ý viên trợ lý của Chantaraingsey là một người anh em của Pol Pot.

Đời tư
Chantaraingsey đã kết hôn với Sisowath Samanvoraphong, con gái vua Sisowath Monivong. Ngoài ra ông cũng là cha đẻ thực sự của Hoàng thân Naradipo, người bị thủ tiêu vào năm 1975. Cái tên riêng "Chantaraingsey" được bắt nguồn từ câu tụng kinh chant(r)a, "mặt trăng" và raingsey nghĩa là "tia sáng", lấy từ tiếng Phạn là Chandra Ruangsiri''.

Tham khảo

Sinh năm 1926
Năm mất không rõ
Người mất tích
Người Phnôm Pênh
Nhà văn Campuchia
Vương thất Norodom
Hoàng thân Campuchia
Hoàng tộc Campuchia
Nhân vật quân sự Campuchia
Nhân vật chiến tranh Đông Dương
Nhân vật trong chiến tranh Việt Nam


title: Giác Xương An

text:
Giác Xương An (tiếng Mãn: , Giocangga; ; 1525-1582) là một lãnh tụ Tả vệ Kiến Châu Nữ Chân vào thời kỳ sau của nhà Minh Trung Quốc. Ông là con trai của Phúc Mãn. Sử liệu nhà Minh cũng dịch tên Giác Xương An thành "Giáo Trường" (教场), "Khiếu Trường" (叫场). Năm Gia Tĩnh thứ 36 (1557), Giác Xương An kéo quân đến Phủ Thuận cướp bóc, đến năm thứ 38 (1559) thì đến chỗ quan địa phương nhà Minh hối lỗi và nhập cống. Năm Vạn Lịch thứ 1, Giác Xương An là Tả vệ đốc chỉ huy Kiến Châu.

Giác Xương An là tổ phụ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, người đã thống nhất các bộ tộc Nữ Chân và bắt đầu xây dựng một nhà nước mà về sau trở thành nhà Thanh. Cả Giác Xương An và con trai Tháp Khắc Thế tới để trợ giúp cho người cháu rể của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là A Đài (阿台) khi thành của người này đang bị Ni Kham Ngoại Lan, một thủ lĩnh Nữ Chân kình địch bao vây, hứa hẹn sẽ được quản lý thành cho bất kỳ ai giết chết được A Đài. Một thuộc hạ của A Đài đã làm phản và ám sát ông. Cả Giác Xương An và Tháp Khắc Thế nguyên là các tướng dưới trướng Lý Thành Lương, người cùng phe với Ni Kham Ngoại Lang. Trong màn sương của cuộc chiến Lý Thành Lương nghĩ rằng họ đã làm phản do đã rời khỏi trận địa. Cả hai về sau đều bị Ni Kham Ngoại Lan hại chết.

Sau khi nhà Thanh thành lập, ông được truy tôn là Xương vương, đến năm Thuận Trị thứ 5 (1648), thăng cách làm Hoàng đế, miếu hiệu là Cảnh Tổ (景祖), thụy hiệu là Dực Hoàng đế (翼皇帝).

Năm 2005, một nghiên cứu của một nhà nghiên cứu người Anh thuộc Wellcome Trust Sanger Institute đã cho rằng Giác Xương An có thể là tổ tiên của trên 1,5 triệu người, hầu hết là ở Đông Bắc Trung Quốc và Mông Cổ. Điều này là do Giác Xương An và hậu duệ của ông có nhiều phúc tấn và thê tử.

Gia đình
Anh/em
 Soocangga (索長阿, Sách Trường A)
 Boosi (寶實, Bảo Thực)
 Desikū (德世庫, Đức Thế Khố)
 Leodan (劉闡, Lưu Xiển)
 Boolungga (包朗阿, Bao Lãng A)
Con trai
 Lidun Baturu (禮敦巴圖魯, Lễ Đôn Ba Đồ Lỗ)
 Argun (額爾袞, Ngạch Nhĩ Cổn)
 Jaikan (界堪, Giới Kham)
 Taksi (塔克世, Tháp Khắc Thế)
 Taca Fiyanggū (塔察篇古, Tháp Sát Thiên Cổ)

Tham khảo

Mất năm 1582
Người Nữ Chân
Năm sinh không rõ
Người Mãn Châu
Hoàng đế truy tôn Trung Quốc


title: Acanthorhynchus tenuirostris

text:
Acanthorhynchus tenuirostris là một loài chim ăn mật được tìm thấy ở đông nam nước Úc trong khu vực rừng và đất trồng cây, cũng như các khu vườn trong các khu vực đô thị Sydney và Melbourne, có thể được tìm thấy ở đô thị khu vườn với thảm thực vật đủ để hoạt động như bìa và một nguồn thực phẩm. Nó có bộ long một màu đen màu trắng riêng biệt và màu hạt dẻ, mắt đỏ, và mỏ cong xuống.

Loài này được nhà nghiên cứu chim John Latham mô tả với danh pháp Certhia tenuirostris vào năm 1801, nó là một thành viên của chi Acanthorhynchus.

Sinh sản

Mùa đẻ trứng từ tháng 8-tháng 12, với một hoặc hai con non lớn lên. Tổ là một cấu trúc hình cái tách làm bằng cỏ và vỏ cây lót lông, thường là ở ngã ba của một cây nhỏ hoặc cây bụi rậm rạp. Số trứng trong mỗi tổ từ 1-4, với 2 quả là mức là trung bình, trứng màu hồng nhạt với cám chấm tối nâu đỏ, có kích thước 17 x 13 mm Con mái ấp trong 13-16 ngày thì trứng nỏ. Cả chim bố và chim mẹ nuôi con.

Chế độ ăn
Loài chim này ăn mật từ nhiều loài cây, gồm hoa của cây Eucalyptus, Amyema spp., Epacris longiflora, Epacris impressa(common heath), Correa reflexa, and various members of the Proteaceae such as Banksia ericifolia, Banksia integrifolia, Lambertia formosa và Grevillea speciosa, cũng như nhiều loài côn trùng nhỏ và các loài không xương sống khác. Một nghiên cứu năm 1982 trong vườn quốc gia New England ở đông bắc New South Wales phát hiện có một đàn chim lớn bay vào trùng hợp với thời gian bắt đầu nở hoa của loài cây Banksia spinulosa there. Chúng cũng được biết đến là kiếm ăn từ những loài cây ngoại lai du nhập như Fuchsia.

Chú thích

Tham khảo

 Eastern spinebill at the Internet Bird Collection

T
Động vật được mô tả năm 1801
Chim Nam Úc
Chim Tasmania


title: Agrotis infusa

text:
Agrotis infusa là một loài bướm đêm bay vào ban đêm xuất hiện với số lượng lớn ở quanh các ngôi nhà lớn ở Canberra, Úc trong mùa xuân (cuối tháng 9 đến tháng 11) khi nó di cư đến High Plains. Tại Úc nó được gọi là bướm đêm Bogong. Loài này phổ biến ở phía nam Úc. Con bướm có màu từ nâu đến hơi đen với sải cánh khoảng 45 mm. Con trưởng thành di cư đường dài để trải qua các tháng hè ở các khe nứt đá và hang động ở Australian Alps, đáng chú ý ở vùng Bogong High Plains trongVictoria. Chúng bị ánh sáng hấp dẫn.

Thổ dân Úc sinh sống ở đông nam Úc ăn loài bướm này do nó giàu chất béo, đặc biệt là vào mùa hè khi chúng xuất hiện nhiều. Họ dùng đuốc với khói và hơi nóng cho con bướm bay rụng xuống và họ nhặt con bướm rụng. Thổ dân đi thành từng nhóm để bắt loài ngài này kèm theo các lễ nghi Once collected, the moths were generally roasted and eaten whole.
Một thị trấn, Bogong, ở bang Victoria đã được đặt tên theo loài ngài này.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Bogong moth  - CSIRO Division of Entomology
 Bogongs Migrating South - abc.net.au/science/scribblygum
 Unskilled migrants swarm to the city - Report in Sydney Morning Herald ngày 10 tháng 10 năm 2007
 Arsenic found in Alps bogong moths

I
Động vật được mô tả năm 1832


title: Agrotis alexandriensis

text:
Agrotis alexandriensis là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở các đụn cát và sa mạc mặn ở dọc bờ biển Địa Trung Hải từ Tunisia đến Ai Cập. Nó cũng được tìm thấy ở đồng bằng ven biển phía nam ở Israel. Con trưởng thành có sải cánh mm. Con trưởng thành bay vào tháng 10, 11 hay 4 tùy vào địa điểm. Có hai lứa một năm.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Noctuinae of Israel

Chú thích

A


title: Agrotis exclamationis

text:
Agrotis exclamationis là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó là loài đặc hữu của. Con trưởng thành có sải cánh 35–44 mm. Con trưởng thành bay vào tháng đến tháng 5-7 trong năm và bị ánh sáng hấp dẫn và thường bay đến các hoa nhiều mật như Buddleia, Senecio jacobaea. Ấu trùng ăn nhiều loài thực vật khác nhau.

Cây chủ
Anemone
Artemisia
Beta
Brassica rapa
Fragaria - Dâu tây
Lactuca
Plantago
Polygonum
Quercus - Sồi
Rubus
Rumex
Solanum - Khoai tây
Spinacia - rau spinach
Stellaria
Zea - Maize

Phân loài
 A. e. Corsica - Corse
 A. e. exclamationis - Europe

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
Heart and Dart at Markku Savela's Lepidoptera pages

Chú thích

E
Côn trùng châu Âu
Động vật được mô tả năm 1758


title: Agrotis alticaffer

text:
Agrotis alticaffer là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó là loài đặc hữu của Lesotho.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Lepidoptera fauna of Lesotho

Chú thích

Động vật đặc hữu Lesotho
A


title: Jim Yong Kim

text:
Jim Yong Kim (Hangul: 짐용김, Hanja: 金墉, phiên âm Hán-Việt: Kim Long (theo Hàn tự) hoặc Kim Dung (theo Hán tự), sinh ngày 08 tháng 12 năm 1959) là bác sĩ, giáo sư y khoa, nhà kinh tế học và nhà đầu tư người Mỹ gốc Hàn Quốc, hiệu trưởng thứ 17 của trường Đại học Dartmouth. Ông nguyên là trưởng khoa Y tế toàn cầu và Y khoa xã hội tại trường Đại học Y trực thuộc Viện Đại học Harvard, đồng thời là giám đốc đồng sáng lập kiêm người điều hành của tổ chức y tế phi chính phủ Partners In Health trực thuộc WHO. Vào ngày 02 tháng 3 năm 2009, Kim được bầu là chủ tịch của trường Đại học Dartmouth, ông cũng là người châu Á đầu tiên giữ chức vụ chủ tịch của một trường thuộc nhóm Ivy League, vị trí mà ông chính thức đảm nhận từ ngày 1 tháng 7 cùng năm.

Ngày 23 tháng 3 năm 2012, Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama đã tuyên bố rằng Hoa Kỳ quyết định đề cử giáo sư Kim vào chiếc ghế chủ tịch tiếp theo của Ngân hàng Thế giới và sau đó, vào ngày 16 tháng 4 cùng năm, ông đã được chọn để làm người đứng đầu của một trong những tổ chức tài chính lớn nhất trên thế giới này, ông chính thức nhậm chức vào ngày 01 tháng 7 năm 2012, trở thành vị chủ tịch thứ 12 của Ngân hàng Thế giới. Ông là người gốc châu Á đầu tiên và người không có tổ tiên gốc châu Âu đầu tiên đảm nhiệm cương vị chủ tịch World Bank.

Tiểu sử
Jim Yong Kim sinh năm 1959 tại Seoul, Hàn Quốc. Gia đình ông đã chuyển sang Hoa Kỳ lúc ông mới lên 5 tuổi. Cha ông giảng dạy nha khoa tại Đại học Iowa còn mẹ ông nhận học vị tiến sĩ ngành tâm lý học. Jim Yong Kim học tại Trường trung học Muscatine, nơi ông là thủ khoa, là lớp trưởng và có năng khiếu trong các môn thể thao như bóng bầu dục, bóng rổ. Sau một năm rưỡi tại Đại học Iowa, ông chuyển sang học tại Đại học Brown, nơi ông tốt nghiệp với tấm bằng danh dự xuất sắc (magna cum laude) vào năm 1982. Ông tiếp tục nhận bằng Thạc sĩ từ Trường Y khoa Harvard vào năm 1991, và bằng Tiến sĩ từ Đại học Harvard, khoa Nhân học, vào năm 1993. Ông là một trong những Thạc sĩ được ghi danh đầu tiên trong chương trình thử nghiệm Tiến sĩ của trường Harvard trong các ngành khoa học xã hội.

Sự nghiệp

Cộng tác y tế (1987-2003)

Jim Yong Kim đã cùng với Paul Farmer, Todd McCormack, Thomas J.White và Ophelia Dahl đồng sáng lập tổ chức Parters in Helth (PIH) (cộng tác y tế) vào năm 1987. Tổ chức bắt đầu bằng việc chăm sóc y tế cho cộng đồng người có thu nhập thấp ở Haiti, trong đó thực hiện phương pháp điều trị dựa trên nhu cầu địa phương bởi những thành viên được đào tạo tại cộng đồng. Đến đầu năm 1990, các chương trình ở Haiti đã phục vụ được trên 100.000 người. Đạt được thành công đáng kể khi chữa trị các bệnh truyền nhiễm bằng chi phí thấp, bệnh nhân cần chi trả $150 đến $200 để chữa trị bệnh lao ngay tại nhà của họ, trong khi chi phí chữa trị tương tự tại một bệnh viện tại Hoa Kỳ lên tới $15.000 đến $20.000. Công việc của Kim là thiết kể các phương pháp điều trị rẻ hơn và dùng thuốc hiệu quả hơn.

Các mô hình PIH được mở rộng ra tại Peru vào năm 1994. Đến năm 1998, mô hình của dự án chăm sóc sức khỏe này đạt kết quả cực kỳ thành công khiến Tổ chức Y tế Thế giới tiến hành các dự án trên toàn cầu, áp dụng giống theo như PIH. Đặc biệt, thành công trong điều trị bệnh lao đa kháng thuốc (MDR-TB) đã thúc đẩy các tổ chức quốc tế nỗ lực diệt tận gốc căn bệnh này. Trong tháng 6 năm 2002, Tổ chức Y tế Thế giới đã thông qua quy định để đối phó với căn bệnh, giống như những gì PIH đã làm tại Peru. PIH tạo ra việc điều trị bệnh MDR-TB quy mô lớn ở một nước nghèo, và đến nay đã được nhân rộng ra hơn 40 quốc gia khác trên Thế giới.

PIH sử dụng hơn 13.000 nhân viên tại 12 quốc gia. Kim rời khỏi tổ chức sau nhiều năm giữ cương vị giám đốc điều hành vào năm 2003.

Tham gia Tổ chức Y tế Thế giới (2003-2006)

Kim rời PIH trong năm 2003 để tham gia Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) với vai trò như là một cố vấn cho tổng giám đốc tổ chức. Trong tháng 3 năm 2004, ông được bổ nhiệm là giám đốc của WHO bộ phận HIV/AIDS, sau khi có chương trình tạo ra thành công để chống lại căn bệnh này ở PIH. Tiến sĩ Kim làm giám sát của WHO, phụ trách các công việc liên quan đến HIV/AIDS, tập trung vào các sáng kiến để giúp các nước đang phát triển mở rộng quy mô điều trị, đẩy mạnh hơn nữa các chương trình chăm sóc và phòng chống cho họ. Một trong những sáng kiến tiêu biểu nhất của ông là chương trình mang tên sáng kiến 3x5 đầy tham vọng được thiết kế cho ba triệu người ở các nước đang phát triển điều trị AIDS vào cuối năm 2005. Tuy cho đến năm 2007 vẫn chưa hoàn thành, nhưng theo WHO, dịch vụ thúc đẩy việc điều trị AIDS ở châu Phi đã tiến xa hơn những gì người ta hy vọng, tính cho tới năm 2012, chương trình này đã điều trị miễn phí cho hơn 7 triệu người châu Phi bị nhiễm HIV.

Công việc tại Đại học Harvard (1993-2009)

Từ năm 1993, tiến sĩ Kim làm giảng viên tại trường Y Harvard. Tại thời điểm khởi hành của mình trong năm 2009, Kim đã tổ chức các vị trí như Chủ tịch Cục Sở Y tế toàn cầu và Y Xã hội, Trưởng Việc phân chia vốn cổ phần Y tế toàn cầu tại Brigham và Bệnh viện phụ nữ, Giám đốc các Trung tâm François Xavier Bagnoud Y tế và Nhân quyền tại Trường Y tế công cộng Harvard. Tiến sĩ Kim hoạt động hai công việc cùng lúc là chăm sóc sức khỏe tại các nước đang phát triển đồng thời ông nỗ lực nghiên cứu và học tập. Trong những năm gần đây, Kim dẫn đầu sự phát triển của lĩnh vực mới để cải thiện việc chăm sóc y tế và dịch vụ y tế tại các cộng đồng nghèo khó trên khắp Thế giới. Lĩnh vực mới này sẽ thu thập chặt chẽ, phân tích và phổ biến rộng rãi những mô hình thực tế, những hiểu biết cũng như hành động hiệu quả cho việc chăm sóc sức khỏe toàn cầu. Hướng tới mục tiêu này, Kim đồng sáng lập Dự án Chăm sóc Y tế tận nơi trên toàn cầu, là một sáng kiến chung với Sở Y tế Xã hội của trường Harvard Medical và Viện chiến lược cạnh tranh của trường Kinh doanh Harvard. Kim và nhóm nghiên cứu phát triển một trang web dựa trên community of practice, cho phép các học viên trên khắp thế giới có thể truy cập dễ dàng để chia sẻ thông tin chuyên môn và tham gia vào giải quyết các vấn đề trong thời gian thực.

Trong thời gian ở Harvard, Kim đã xuất bản nhiều bài báo cho các tạp chí học thuật và khoa học, bao gồm Tạp chí y học New England, The Lancet, Tạp chí Science,... ngoài ra, ông cũng là người đóng góp hàng đầu cho một số cuốn sách. Là một chuyên gia về bệnh lao, Kim còn chủ trì hoặc phục vụ trên một số ủy ban về chính sách quốc tế.

Đại học Dartmouth (từ năm 2009 đến nay)

Trong tháng 3 năm 2009, Kim đã được lên chức hiệu trưởng thứ 17 của đại học Dartmouth, trở thành người Mỹ gốc Á đầu tiên trở thành hiệu trưởng của cơ sở giáo dục ở Ivy League. Ông đã giám sát một vài chương trình mang tính sáng tạo ở Dartmouth và sử dụng kinh nghiệm quá khứ của mình vào việc chăm sóc sức khỏe và các vấn đề quốc tế. Trong tháng 1 năm 2010, Kim đã giúp các sinh viên và giảng viên của Dartmouth với tổ chức ông đồng sáng lập, PIH và các tổ chức khác để đối phó với trận động đất ở Haiti, với tên gọi Phản ứng ở Haiti của Dartmouth, đã cung cấp một triệu đôla Mỹ, phân phối 18 tấn vật tư y tế và 25 chuyên gia làm tình nguyện viên y tế tới Haiti. Trong tháng 4 năm 2010, Kim đưa vào hoạt động Trường Cao đẳng cải thiện Y tế Quốc gia, trong đó triệu tập một số tổ chức chuyên gia phát triển các phương pháp định lượng để giải quyết các vấn đề y tế học sinh. Trong tháng 5 năm 2010, Kim đã giúp đảm bảo một khoản tiền từ thiện ẩn danh 35 triệu đôla Mỹ để thành lập Trung tâm khoa học chăm sóc sức khỏe tận nơi của Darthmouth. Trung tâm tạo ra một sự đột phá mới về lĩnh vực nghiên cứu sau đại học, bồi dưỡng hợp tác quốc tế giữa các nhà nghiên cứu và các học viên y tế nhằm thiết kế các mô hình chăm sóc y tế chi phí thấp chất lượng cao.

Tranh cãi trong nhiệm kỳ

Năm 2011, Kim đã bị chỉ trích vì từ chối phát hành ngân sách của trường, khiến một bộ phận các giảng viên đòi hỏi biết thêm chi tiết. Kim trả lời chỉ trích này bằng cách phát hành một bản báo cáo bổ sung lớn về ngân sách và tổ chức một cuộc họp với giảng viên, mọi người sau đó bày tỏ sự hài lòng với câu trả lời. Tuy nhiên, Kim đã không giải quyết yêu cầu các hội sinh viên yêu cầu truy cập thông tin về tất cả các mục ngân sách vượt quá $10,000. Trong năm 2011, một số ít của bài xã luận xuất hiện của sinh viên báo chí Dartmouth bày tỏ sự không bằng lòng đối với Hiệu trưởng Kim.

Chủ tịch Ngân hàng Thế giới

Ngày 23 tháng 3 năm 2012, Tổng thống Mỹ Barack Obama công bố đề cử ông Jim Yong Kim trở thành chủ tịch tiếp theo của Ngân hàng Thế giới.

Ngày 16 tháng 4 năm 2012, Kim được bầu làm chủ tịch tiếp theo của Ngân hàng Thế giới. Ông là nhà lãnh đạo Ngân hàng duy nhất từng dành nhiều thời gian giúp xóa nghèo toàn cầu và mang lại các giải pháp chăm sóc sức khỏe cho các nước kém phát triển.

Cuộc sống cá nhân

Kim kết hôn với Young-sook Lim, một bác sĩ nhi khoa ở bệnh viện nhi khoa Boston. Họ có hai người con trai. Ông là một người tích cực tham gia các hoạt động thể thao và có thể chơi tốt các môn như: bóng rổ, bóng chuyền, quần vợt và golf. Ngoài ra, nhạc Hip hop cũng là một sở thích của ông.

Danh dự

Kim nhận được Học bổng MacArthur vào năm 2003, ông cũng được bình chọn vào top một trong 25 người quản trị tài năng nhất nước Mỹ bởi tờ báo US News & World Report năm 2005. Năm 2006, ông được lọt vào danh sách 100 người ảnh hưởng nhất thế giới năm 2006 do tạp chí Time bình chọn. Ông phục vụ trong Hội đồng tư vấn ưu đãi y tế toàn cầu. Ông cũng là thành viên của Viện Y học của Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ. Kim được bầu vào Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Khoa học Hoa Kỳ trong năm 2010.

Tham khảo

Sinh năm 1959
Nhân vật còn sống
Ngân hàng Thế giới
Giải thưởng MacArthur Fellows
Người Seoul
Bác sĩ Hàn Quốc
Bác sĩ Mỹ
Cựu sinh viên Đại học Brown
Người Mỹ gốc Triều Tiên


title: Sống thử

text:
Sống thử hay sống thử trước hôn nhân là một cụm từ thường được truyền thông Việt Nam, đặc biệt là báo mạng, dùng để chỉ một hiện tượng xã hội, theo đó các cặp đôi có tình cảm về sống chung với nhau như vợ chồng, nhưng chưa tổ chức hôn lễ cũng như đăng ký kết hôn. Các nguồn hàn lâm hơn (như nghiên cứu khoa học, luật pháp...) thì sử dụng cụm từ có khái niệm tương tự là Chung sống như vợ chồng phi hôn nhân.

Tiến sĩ triết học, chuyên gia nghiên cứu gia đình trẻ và trẻ em Nguyễn Linh Khiếu cho rằng không nên dùng từ "sống thử", bởi khi các cặp đôi này sống chung với nhau thì họ đã giống như là vợ chồng, "Đấy không phải là sống thử mà là chung sống thật sự chứ không phải chuyện đùa. Tất cả từ tình cảm, tình dục, chi tiêu là đều thật". Có điều sự chung sống này thiên về thỏa mãn dục vọng, tình cảm tức thời, "thích thì chung sống, chán thì chia tay" chứ không đi liền với các nghĩa vụ và trách nhiệm như hôn nhân thực sự. So với những đôi vợ chồng thực sự, các cặp sống thử không được pháp luật cũng như xã hội thừa nhận (vì họ không có thủ tục đăng ký kết hôn), do đó các cặp đôi sống thử không chịu bất kỳ sự ràng buộc nào với nhau về nghĩa vụ gia đình cũng như trách nhiệm trước các quy định của luật Hôn nhân, điều này dẫn tới những hậu quả tiêu cực khó lường trước

Tuy gọi là "sống thử" nhưng hậu quả xảy ra của kiểu chung sống này lại có thật và rất phổ biến. Vì không có đăng ký kết hôn nên nếu xảy ra bất kỳ rủi ro pháp lý nào (tranh chấp tài sản, ngoại tình, bạo hành...) thì pháp luật sẽ không thể xử lý. Ngoài ra, rủi ro về mặt xã hội cũng rất lớn (ảnh hưởng đến việc học tập, lao động, mang thai ngoài ý muốn, tan vỡ tình yêu, bị cha mẹ phản đối, hoặc rạn nứt tình cảm gia đình do nhiều người không chấp nhận việc vợ/chồng mình đã từng sống thử với người khác). Do vậy, sống thử sẽ tạo ra nhiều rủi ro về đạo đức, xã hội cũng như ảnh hưởng xấu đến hạnh phúc tương lai của những người tham gia sống thử, đặc biệt là với phụ nữ.

Nguyên nhân
 Nguyên nhân xã hội: Do ảnh hưởng từ cách mạng tình dục thập niên 1970 tại phương Tây tràn vào, cùng sự thiếu kiến thức xã hội và định hướng cho tương lai, nên tình trạng quan hệ tình dục và "sống thử" trước hôn nhân ở giới trẻ (trong đó có Việt Nam) đang tăng cao. Theo một phúc trình của Bộ Y tế Việt Nam ngày 27 Tháng Ba năm 2013, khoảng 44% thanh niên và vị thành niên ở Việt Nam chấp nhận quan hệ tình dục trước hôn nhân,. Nhiều bạn trẻ dễ dãi, cho rằng việc đó là bình thường, họ suy nghĩ đơn giản rằng chỉ là "thử" thì sẽ không gây hậu quả gì. Một số khác thì sống thử chỉ vì a dua theo bạn bè, vì tò mò "sống thử để biết vì thấy bạn bè mình có nhiều cặp cũng đang sống chung". Cách suy nghĩ mang tính trào lưu này khiến các bạn trẻ dễ thả mình theo sống thử, không thấy hợp thì chia tay, không còn xem trọng việc hệ trọng cả đời là hôn nhân và gia đình.
 Nguyên nhân gia đình: Do cha mẹ sống không hạnh phúc, cãi vã thường xuyên, hoặc ngoại tình "ông ăn chả, bà ăn nem" khiến cho con cái họ không muốn nghĩ đến hôn nhân; ngược lại, coi hôn nhân như một sự ràng buộc, cùm kẹp, hoặc chỉ như cơ hội để người ta lợi dụng nhau. Mặt khác, có gia đình cha mẹ không quan tâm đến đời sống và tình cảm của con mình, không động viên con cái sống lành mạnh, chỉ phó mặc cho nhà trường. Theo tiến sĩ Huỳnh Văn Sơn, trưởng khoa tâm lý Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh thì cho rằng: "Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng "sống thử" ở giới trẻ là do sự giáo dục của gia đình còn quá lỏng lẻo, ít quan tâm tới các em, nhất là lúc các em đang tuổi cặp kè yêu đương, các em muốn có người đồng hành để chia sẻ"
 Nguyên nhân bản thân: Do ảnh hưởng của "yêu nhanh sống gấp", một số bạn trẻ quan niệm về tình yêu "rất hiện đại" hay còn gọi "tình yêu tốc độ", rằng yêu thì cần "hết mình". Họ bị thúc đẩy bởi nhu cầu tình dục cần được thỏa mãn mà không cần phải suy tính cho tương lai. Họ thích một cuộc sống hưởng thụ, không cần tôn trọng chuẩn mực đạo đức của cộng đồng, không coi trọng giá trị của đời sống gia đình. Theo TS tâm lý học Trương Thị Bích Hà: "Do đến với nhau chỉ vì tò mò, vì tiết kiệm, vì người khác sống thử thì mình cũng sống thử và chỉ để thỏa mãn dục vọng nhất thời. Mặt khác, sự du nhập văn hoá thực dụng làm giới trẻ chạy theo "tây hoá" mà không còn biết đến nền tảng đạo đức của con người".

Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thị Hoài Đức, Giám đốc Trung tâm sức khỏe phụ nữ và gia đình, khái quát: "Không phải bạn trẻ nào cũng thích sống thử, nhưng nhìn chung tâm lý của giới trẻ bao giờ cũng thích thử". Câu nói "Yêu chỉ để thay đổi không khí" hay "giải quyết sinh lý" đã trở thành câu cửa miệng của không ít thanh niên.

Rủi ro của sống thử

Rủi ro xã hội

Nghiên cứu năm 2003 ở Mỹ cho thấy những cặp nam nữ "sống thử" có tỉ lệ ngoại tình cao gấp 4 lần so với những cặp vợ chồng thực sự, chất lượng đời sống thể chất và tình cảm cũng thấp hơn. Họ thường đến nhanh theo kiểu "tình yêu gấp gáp", tình dục là lý do chính thôi thúc họ sống thử. Vì vậy nếu xảy ra xung đột hoặc vỡ mộng, họ sẵn sàng chia tay, nên nó không có tính bền vững.

Những người ủng hộ sống thử cho rằng cái gì có thử cũng hơn, chẳng hạn đi mua xe cũng cần chạy thử. Tuy nhiên, hôn nhân là một nghĩa vụ lâu dài và thiêng liêng chứ không phải một đồ vật. Các cặp vợ chồng chính thức thường cố gắng điều chỉnh để hợp nhau vì họ được gắn kết bởi nghĩa vụ gia đình lâu dài. Trong khi đó, các cặp sống thử mang sẵn tâm lý "thử" - tức chỉ kiểm tra xem có hợp nhau không, mà không bị ràng buộc bởi nghĩa vụ, nên nếu thấy thất vọng họ rất dễ bỏ cuộc. Thực ra, những mối quan hệ tốt đẹp phải dựa trách nhiệm với bạn đời, sự hiểu biết và trao đổi lẫn nhau về mặt xã hội, đạo đức, trí tuệ và nhiều thứ khác chứ không chỉ là tình dục.

Tại Hoa Kỳ, nghiên cứu của đại học Columbia cho biết chỉ có 14% các cặp đi đến hôn nhân chính thức sau sống thử. Số 14% này cũng thường bất hòa, không có hạnh phúc. Tờ Psychology Today công bố kết quả nghiên cứu của nhà xã hội học Neil Bennett, đại học Yale cho biết những đôi kết hôn sau thời gian sống thử có tỷ lệ ly dị trong 5 năm đầu cao hơn 80% so với những đôi kết hôn mà trước đó không sống thử. Quá trình chung sống cũng ít hạnh phúc hơn, bởi họ thường phàn nàn về người bạn đời thay đổi quá nhiều từ khi chuyển sang "sống thật". Những phụ nữ đã sống thử trung bình chỉ 3,3 năm sau khi kết hôn đã có ngoại tình với người khác. Một nghiên cứu đăng tải trên tạp chí Tâm lý học gia đình (Anh) cho thấy tỷ lệ ly hôn ở các cặp vợ chồng từng sống thử là 19%, so với 10% ở các cặp không sống thử trước khi kết hôn.

Một khảo sát khác với hơn 1.000 người đã kết hôn ở Mỹ, hỏi về sự thoả mãn, sự hy sinh vì người khác, mức độ quan hệ tình dục và một số yếu tố khác. Sau nghiên cứu, các nhà khoa học đưa ra kết luận những người sống thử thường có kết cục hôn nhân không bền vững. 2/3 số người nói rằng họ cũng đã từng bàn về đám cưới, nhưng sau đó lại để mặc kệ chuyện gì xảy đến thì đến. Chỉ có 1/3 nói họ nghĩ chắc chắn sẽ tiến đến hôn nhân nên muốn sống thử trước. Tuy nhiên, sau thời gian sống thử nhiều cặp mới vỡ mộng vì cho rằng tìm sai người và chia tay. Có những cặp, thời gian sống thử thì chưa biết, nhưng đến khi sống thật mới bàng hoàng nhận ra bạn đời không như những gì mình mong ước và kết quả là chia tay

Về hậu quả xã hội lâu dài, con cái của các cặp sống thử do thiếu sự giáo dục đầy đủ từ cả cha và mẹ nên có tỷ lệ ly hôn cao hơn trung bình tới 170%, và gặp nhiều vấn đề xã hội và tình cảm (lạm dụng ma túy, trầm cảm, bỏ học, yêu đương sớm), nguy cơ bị lạm dụng tình dục hoặc tình cảm cao gấp 3 lần. Viện Giá trị Hoa Kỳ kết luận: "Việc sống thử gia tăng là mối đe dọa tiềm ẩn đối với chất lượng và tính ổn định của đời sống con cái trong các gia đình ngày nay".

Ở Anh, hơn ¾ các cặp thích sống thử với nhau trước khi sống chính thức và đó là lý do nhiều đứa trẻ được sinh ra trước khi có đám cưới bố mẹ hoặc có những đứa trẻ phải chịu cảnh có mẹ mà không có bố. Nhà tâm lý học Galena Rhoades nói "Có một tập hợp con những người sống thử quyết định lấy nhau vì họ đã lỡ sống với nhau chứ không phải vì họ thực sự muốn sống cùng nhau trọn đời. Những cặp đôi sống thử thường không có trách nhiệm rõ ràng nên hậu quả sau hôn nhân là điều dễ hiểu".

Theo thống kê tại Việt Nam thì sống thử trước hôn nhân, đặc biệt là ở sinh viên, có trên 90% các cặp đôi tan vỡ, bởi họ chưa có khả năng tự quyết định cuộc sống của mình, chưa có công ăn việc làm ổn định. Khảo sát năm 2006 cho thấy, 56% sinh viên cho biết hiện đang có người yêu, nhưng chỉ có 26% trong số họ cho biết mức độ yêu là nghiêm túc để có thể dẫn đến hôn nhân, do vậy khi gặp vấn đề trở ngại thì khả năng tan vỡ mối tình là rất cao.

Số liệu của Trung tâm chăm sóc sức khỏe sinh sản Ánh Sáng cho biết, chỉ 10-15% các cặp sống thử ở Việt Nam là đi đến hôn nhân, và cuộc hôn nhân cũng thật mong manh. Bởi khi sống thử, các bạn trẻ đã cống hiến cho nhau hết, chẳng còn khoảng cách hoặc giữ gìn điều gì, nên nhiều cặp đôi vừa mới cưới mà đã cảm thấy chán nhau, sự mặn nồng trong đời sống vợ chồng là không còn.

Rủi ro cá nhân
Phần lớn các cặp sống thử không lường trước (hoặc có lường trước nhưng không thể tránh khỏi) những hậu quả để lại nên sau khi tan vỡ, hậu quả phần lớn thuộc về các bạn nữ. Về sức khỏe, họ có nguy cơ mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục như AIDS, giang mai... các viêm nhiễm đường sinh sản, nạo thai dẫn đến tai biến như vô sinh, ung thư... Về tâm lý, sau cú sốc họ sẽ trở nên chai sạn, mất niềm tin vào tình yêu và hôn nhân. Nhiều người khác thì trở nên buông thả, vì không còn trinh tiết để giữ gìn nữa nên họ sẵn sàng quan hệ tình dục bừa bãi với nhiều người khác.

Một thống kê ở Việt Nam năm 2015 cho thấy 85,7% sinh viên khi được hỏi đều nhận định sống thử ảnh hưởng đến chuẩn mực văn hóa, đạo đức của người Việt; 96% cho rằng sẽ gây hậu quả về sức khỏe, tâm lý, kết quả học tập, đôi khi khá nặng nề, nhất là đối với nữ.

Khảo sát ở Đại Đại học Y dược Thái nguyên, 100% sinh viên sống thử đã có quan hệ tình dục với nhau, nhưng chỉ có 48% có sử dụng biện pháp tránh thai. Khi có thai 43% chọn giải pháp nạo phá thai, chỉ có 36% sẽ cưới. Thậm chí nhiều trường hợp chàng trai sẽ "bỏ của chạy lấy người", tìm cách bỏ rơi bạn gái và cái thai.

Ngay cả khi có sử dụng các biện pháp an toàn tình dục thì khả năng rủi ro mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục, các viêm nhiễm đường sinh sản, mang thai ngoài ý muốn vẫn hiện hữu. Ví dụ, mỗi lần sử dụng bao cao su, tỉ lệ rủi ro lây nhiễm bệnh hoặc mang thai vẫn vào khoảng 5% (tỉ lệ rách bao cao su là từ 0,4% đến 2,3%, tỉ lệ tuột là 0,6% và 1,3%. Mặc dù nếu bao cao su không bị rách hoặc tuột, 1–2% phụ nữ được kiểm tra là vẫn có tinh dịch sau khi quan hệ tình dục dùng bao cao su. Hoặc việc sử dụng thuốc tránh thai khẩn cấp tuy có hiệu quả trước mắt nhưng sẽ để lại nhiều di chứng lâu dài, khiến niêm mạc tử cung bị teo lại, trứng không làm tổ được, dẫn tới mang thai ngoài dạ con, vô sinh.

Theo Hội kế hoạch hóa gia đình Việt Nam, tỷ lệ nạo phá thai ở Việt Nam đang ở mức cao tại khu vực Đông Nam Á. Đáng chú ý hơn là nữ vị thành niên, nữ thanh niên trẻ chiếm 22% số vụ nạo phá thai và đang có xu hướng tăng. Thống kê của Bệnh viện Phụ sản Trung ương cho thấy, trong hơn 5.000 ca nạo phá thai mỗi năm có tới 30% thai phụ dưới 24 tuổi. Tại Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, số phụ nữ dưới 20 tuổi nạo phá thai chiếm khoảng 18%. Nguyên nhân chính trong các vụ phá thai của các nữ thanh niên trẻ là do họ đã "sống thử" với người yêu, nhưng khi có thai thì chàng trai chối bỏ trách nhiệm, không chịu kết hôn hoặc ép bạn gái phải phá thai.

Bà Ngô Lợi Lợi, Trưởng phòng Nhân sự Công ty Freetrend, cho biết hàng tháng, công ty giải quyết chế độ thai sản cho 600 nữ công nhân. Trong đó, 1/2 giấy khai sinh nộp cho công ty không có tên cha của đứa bé, có rất nhiều đứa con là kết quả của những cuộc tình "sống thử". Vì sống chung mà không có hôn thú, không đăng ký trước pháp luật nên khi đối mặt với những khó khăn kinh tế, mấy anh "chồng hờ" liền bỏ đi, để lại người vợ phải cực nhọc vừa làm việc vừa nuôi con nhỏ, còn đứa trẻ sẽ phải lớn lên mà không có cha. Quen nhanh yêu vội, tình cảm không sâu đậm nên sống thử được một thời gian là những cặp đôi công nhân trẻ phần lớn đều tan vỡ.

Xem thêm
Tự do yêu đương
 Tình một đêm
 Trinh tiết

Tham khảo

Quan hệ tình dục
Gia đình
Quan hệ thân mật


title: Xử lý phân tích trực tuyến

text:
Trong khoa học máy tính, Xử lý phân tích trực tuyến (tiếng Anh: Online Analytical Processing, viết tắt: OLAP) là một phương pháp để xử lý các truy vấn về phân tích khối lượng dữ liệu lớn, nhiều chiều mà nếu cho thực thi các truy vấn này trong hệ thống cơ sở dữ liệu thông thường sẽ không thể cho kết quả hoặc sẽ mất rất nhiều thời gian. OLAP được đặt ra để giải quyết các bài toán liên quan đến khai phá dữ liệu phục vụ cho các báo cáo về tài chính, bán hàng, tiếp thị, quản trị, dự báo..

Những công cụ sử dụng OLAP cho phép phân tích dữ liệu nhiều chiều từ các khung nhìn trực quan khác nhau do người dùng lựa chọn. Ba tác vụ phân tích cơ bản của OLAP là thống nhất hóa (roll-up), chi tiết hóa (drill-down) và xúc xắc và nhát cắt dữ liệu. Thống nhất hóa là quá trình tập hợp lại dữ liệu từ một hay nhiều chiều. Ví dụ, tất cả đơn vị bán hàng được xem xét thành một phòng ban nhằm phân tích xu hướng kinh doanh. Chi tiết hóa là kĩ thuật ngược lại với thống nhất hóa, ví dụ khi phân tích doanh số bán của từng sản phẩm riêng biệt đối với một khu vực kinh doanh. Xúc xắc và nhát cắt dữ liệu là kĩ thuật cho phép ta lấy ra khối dữ liệu nhiều chiều, sau đó tiến hành phân tích bằng các nhát cắt khác nhau dựa trên nó.

Tham khảo

Khoa học máy tính


title: Đảng Hàn Quốc Tự do

text:
Đảng Hàn Quốc Tự do (Tiếng Triều Tiên: 자유한국당, JayuhanKuk-dang, Hanja: 自由韓國黨, Hán-Việt: Tự do Hàn Quốc Đảng), trước ngày 14/02/2017 còn được biết tới với tên Đảng Thế giới mới , tiền thân là Đảng Quốc đại (Hàn Quốc: 한나라당, Hannara-dang) (đến tháng 2 năm 2012) là một đảng chính trị bảo thủ ở Hàn Quốc. Đảng nắm giữ đa số ghế trong Quốc hội Hàn Quốc khóa 19, thời kỳ 2012-2016.
Sau cuộc bầu cử năm 2012, kết quả kiểm phần lớn số phiếu cho thấy, đảng này đã giành được 152 ghế trong tổng số 300 ghế của Quốc hội Hàn Quốc. Đến Tháng 2 năm 2017, đảng Saenuri đổi sang tên mới là Đảng Hàn Quốc Tự Do để tránh xa bê bối tham nhũng của cựu Tổng thống Park Geun-hye. Mặc dù vẫn nắm đa số nhưng số ghế trong Quốc hội Hàn Quốc nhiệm kỳ tới của đảng này giảm hơn so với mức 165 ghế trong Quốc hội mãn nhiệm trong năm 2012.

Lịch sử
Đảng được thành lập vào năm 1997 như là một sự hợp nhất của các chính đảng. Tổ chức tiền nhiệm sớm nhất của đảng này là Đảng Cộng hòa Dân chủ dưới thời cầm quyền của Park Chung-hee năm 1963. Sau cái chết của Park và sự khởi đầu của sự cai trị của Chun Doo-hwan vào năm 1980, tổ chức này được cơ cấu lại và đổi tên thành Đảng Công lý Dân chủ. Năm 1988, đảng viên đảng này Roh Tae-woo đã giới thiệu một loạt các cải cách chính trị bao gồm cả các cuộc bầu cử Tổng thống trực tiếp và một hiến pháp mới. Đảng được đổi tên vào năm 1993, trong nhiệm kỳ tổng thống Kim Young-sam, với việc sáp nhập của các đảng khác để tạo thành Đảng Dân chủ Tự do (Minju Jayudang). Nó được đổi tên là Tân Hàn Quốc Đảng (Sinhangukdang), vào năm 1995, và nó cuối cùng đã trở thành Đảng Quốc đại trong tháng 11 năm 1997 sau khi sáp nhập với Đảng Dân chủ nhỏ hơn, và các đảng bảo thủ khác nhau. Ba tháng sau, với cuộc bầu cử Kim Dae-jung của Đảng Dân chủ cánh tả cải cách ôn hòa làm Tổng thống Hàn Quốc, vai trò chi phối của đảng đã kết thúc, bắt đầu từ giai đoạn đầu tiên của nó đối lập mà kéo dài mười năm.

Tham khảo

Đảng phái chính trị Hàn Quốc


title: Thanh Hóa (định hướng)

text:
Thanh Hóa là một tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ, Việt Nam. Ngoài ra, tên gọi Thanh Hóa còn có thể chỉ:

Địa danh
 Thành phố Thanh Hóa, tỉnh lỵ của tỉnh Thanh Hóa
 Xã Thanh Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình
 Sân vận động Thanh Hóa tại thành phố Thanh Hóa

Tổ chức
 Câu lạc bộ bóng đá Thanh Hóa
 Đài Phát thanh - Truyền hình Thanh Hóa
 Giáo phận Thanh Hóa của Giáo hội Công giáo Rôma tại Việt Nam
 Trường Trung cấp nghề Miền núi Thanh Hóa
 Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp Thanh Hóa
 Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa
 Trường Trung cấp nghề Giao thông - vận tải Thanh Hóa
 Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
 Trường Trung cấp nghề Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Thanh Hóa
 Trường Trung cấp nghề Phát thanh- Truyền hình Thanh Hóa
 Trường Trung cấp nghề Thương mại và Du lịch Thanh Hóa

Khác
 Phương ngữ Thanh Hóa

Xem thêm
 Thanh Hoa
 Thanh Hòa
 Thành Hòa
 Thạnh Hòa
 Thạnh Hóa


title: Mã BCH

text:
Trong lý thuyết mã hóa, mã BCH là một lớp các mã sửa lỗi vòng xây dựng bằng trường hữu hạn. Mã BCH được phát minh năm 1959 bởi Hocquenghem, và một cách độc lập năm 1960 bởi Bose và Ray-Chaudhuri. Tên viết tắt BCH gồm chữ cái đầu của tên những người phát minh ra loại mã này.

Một trong những tính năng chính của mã BCH là khi thiết kế, có thể điều chỉnh chính xác số lỗi mã có thể sửa được. Cụ thể hơn, có thể thiết kế mã BCH nhị phân sửa được nhiều lỗi bit. Một lợi thế khác của mã BCH là có thể giải mã dễ dàng bằng một phương pháp đại số gọi là giải mã hội chứng. Điều này giúp đơn giản hóa việc thiết kế bộ giải mã cho mã này bằng phần cứng điện tử sử dụng ít năng lượng.

Mã BCH được dùng trong nhiều ứng dụng như liên lạc vệ tinh, máy nghe CD, DVD, ổ đĩa, SSD và mã vạch hai chiều.

Cách xây dựng

Mã BCH nghĩa hẹp nguyên thủy

Với một số nguyên tố  và hai số nguyên dương  và  thỏa mãn , một mã BCH nghĩa hẹp nguyên thủy trên trường hữu hạn  với chiều dài mã  và khoảng cách nhỏ nhất lớn hơn hoặc bằng  được xây dựng như sau.

Đặt  là một phần tử nguyên thủy của . Với mọi số nguyên dương , đặt  là đa thức nhỏ nhất của . Đa thức sinh của mã BCH được định nghĩa là bội chung nhỏ nhất . Có thể thấy  là một đa thức có hệ số trong  và chia hết . Do đó mã đa thức định nghĩa bởi  là một mã vòng.

Ví dụ

Đặt  và  (nên ). Ta sẽ xét các giá trị khác nhau cho . Tồn tại nghiệm nguyên thủy  thỏa mãn

đa thức nhỏ nhất của nó trên  là: .
Ghi chú là trong , đẳng thức  là đúng, nên
.
Vì vậy  là nghiệm của , nên
.
Để tính , có thể thấy, bằng cách áp dụng () nhiều lần, ta thu được hệ các quan hệ tuyến tính sau:

Năm vế phải là các tổ hợp tuyến tính của 4 lũy thừa giống nhau nên chúng phụ thuộc tuyến tính. Thật vậy, ta có tổ hợp tuyến tính .
Vì không tồn tại quan hệ phụ thuộc tuyến tính bậc nhỏ hơn nên đa thức nhỏ nhất của  là:.
Tiếp tục tương tự như vậy, ta tìm được

Mã BCH với  có đa thức sinh

Nó có khoảng cách Hamming nhỏ nhất lớn hơn hoặc bằng 3, và do đó sửa được 1 lỗi. Vì đa thức sinh có bậc 4, mã này có 11 bit dữ liệu và 4 bit kiểm tra.

Mã BCH với  có đa thức sinh

Nó có khoảng cách Hamming nhỏ nhất lớn hơn hoặc bằng 5 và do đó sửa được 2 lỗi. Vì đa thức có bậc 8, mã này có 7 bit dữ liệu và 8 bit kiểm tra.

Mã BCH với  có đa thức sinh

Nó có khoảng cách Hamming nhỏ nhất lớn hơn hoặc bằng 7 và do đó sửa được 3 lỗi. Mã này có 5 bit dữ liệu và 10 bit kiểm tra.

Mã BCH với  và lớn hơn có đa thức sinh

Mã này có khoảng cách Hamming nhỏ nhất bằng 15 và sửa được 7 lỗi. Nó có 1 bit dữ liệu và 14 bit kiểm tra. Mã này chỉ có đúng hai mã tự: 000000000000000 và 111111111111111.

Ghi chú

Tham khảo

Tài liệu nguyên thủy

Tài liệu khác

Phát hiện và sửa lỗi
Trường hữu hạn
Lý thuyết mã hóa


title: Lê Mộng Hoàng

text:
Lê Mộng Hoàng (01 tháng 06 năm 1929 – 23 tháng 02 năm 2017) là một đạo diễn điện ảnh nổi tiếng người Việt Nam. Ông được nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú vào năm 2012.

Cuộc đời và sự nghiệp
Ông sinh ngày 01 tháng 6 năm 1929 tại Phú Xuân, Huế trong một gia đình có truyền thống Nho giáo, gia đình có bảy người con, trong đó có GS TS kiêm nhạc sĩ Lê Mộng Nguyên là em của ông. Thời nhỏ ông có năng khiếu âm nhạc, kịch nên gia đình cho theo cộng tác với chương trình thiếu nhi ở Đài phát thanh Huế. Ông từng sang Pháp du học và tốt nghiệp trường Quốc gia Âm nhạc Paris, sau tốt nghiệp ông theo học Cao học Điện ảnh Paris.

Năm 1957 ông thực hiện bộ phim Bụi đời dựa trên tác phẩm Những hòn sỏi của nhà văn Võ Đình Cường, nói về kiếp sống của những đứa trẻ mồ côi trên hè phố Sài Gòn. Ông tiếp tục đạo diễn một số phim như Xin đừng bỏ em, Nàng, Chiều kỷ niệm, Mãnh lực đồng tiền, Vụ án tình... Trong đó phim Nàng đoạt giải Tượng vàng tại Đại hội Điện ảnh Á Châu ở Đài Loan lần 17. Bộ phim Võ sĩ bất đắc dĩ của ông chưa hoàn thành thì xảy ra sự kiện 30 tháng 4 nên đành bỏ dở.

Sau khi chấm dứt chiến tranh Việt Nam, ông tiếp tục sống và làm việc tại Sài Gòn. Các tác phẩm của ông sản xuất sau năm 1975 như Ngọn lửa thành đồng, Tình yêu của em, Bản tình ca... Ngoài ra, ông còn giảng dạy về điện ảnh và âm nhạc, làm cố vấn cho các đoàn phim trong ngoài nước, viết sách chuyên ngành.

Ông qua đời vào ngày 23 tháng 2 năm 2017 tại nhà riêng trên đường Huỳnh Văn Bánh, Phú Nhuận, TP.HCM sau một thời gian nằm viện.

Tác phẩm
 Bụi đời (1957)
 Vụ án tình (1960)
 Nàng (1970)
 Nắng chiều (1973)
 Chiều kỷ niệm
 Mãnh lực đồng tiền
 Con gái chị Hằng
 Gánh hàng hoa
 Chiều kỷ niệm
 Vĩnh biệt mùa hè
 Xin đừng bỏ em (1974)
 Năm vua hề về làng (1974)
 Võ sĩ bất đắc dĩ
 Ngọn lửa thành đồng
 Tình yêu của em
 Bản tình ca
 Ngôi nhà oan khốc
 Tình khúc 68
 Thăng Long đệ nhất kiếm

Xem thêm
 Lê Mộng Nguyên
 Lê Hoàng Hoa
 Lê Dân

Ghi chú

Tham khảo

Sinh năm 1929
Mất năm 2017
Người Huế
Nam ca sĩ Việt Nam
Nam ca sĩ Việt Nam Cộng hòa
Đạo diễn điện ảnh Việt Nam


title: Đào Nguyên Cát

text:
Đào Nguyên Cát   (12 tháng 12 năm 1927 – 6 tháng 10 năm 2023) là một giáo sư, nhà báo  có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực  báo chí   tại Việt Nam. Thời báo Kinh tế Việt Nam do ông sáng lập và giữ cương vị Tổng biên tập có một vị trí đáng kể trong đời sống kinh tế Việt Nam những năm qua, đặc biệt là trong giai đoạn hội nhập với kinh tế thế giới.

Tiểu sử
Giáo sư Đào Nguyên Cát sinh trưởng trong một dòng họ nổi tiếng tại xã Cổ Am, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng. Nơi đây vốn nổi danh từ lâu bởi câu nói: "Đông Cổ Am, Nam Hành Thiện" (xứ Đông có làng Cổ Am, xứ Sơn Nam có làng Hành Thiện). Dòng họ Đào ở Cổ Am nổi tiếng bởi sinh ra nhiều người có những đóng góp xuất sắc trong các ngành văn hóa, khoa học của đất nước, trong đó có GS. Đào Trọng Thi hoạt động trong lĩnh vực toán học.

Sau Cách mạng Tháng tám, Đào Nguyên Cát rời ghế nhà trường tham gia hoạt động cách mạng. Trong hai cuộc kháng chiến sau này, ông hoạt động chủ yếu trong công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng. Đầu những năm 1950, ông được tổ chức điều động lên Tuyên Quang nhận công tác. Hai lần được cử đi học lý luận cách mạng ở Trung Quốc và Liên Xô, ông tiếp tục là cán bộ phụ trách trong các vụ huấn học, vụ giáo dục lý luận chính trị, công tác tại Trường đảng cao cấp tại chức, giảng bài, soạn sách và viết báo. Sau này, ông được Thủ tướng chính phủ phong học hàm Giáo sư chuyên ngành kinh tế học.

Trong thời kỳ Đổi Mới, sau khi đã nghỉ công tác tại cơ quan Đảng, ông là người sáng lập và là lãnh đạo chủ chốt của tờ Thời báo Kinh tế Việt Nam trong hơn 20 năm qua với cương vị là Tổng biên tập. Đây là một nhóm tờ báo tự xuất bản và trực thuộc Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam. Thời báo Kinh tế Việt Nam được coi là tờ báo có nhiều đóng góp trong lĩnh vực kinh tế tại Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn hội nhập của kinh tế Việt Nam với thế giới những năm qua với tập hợp điều hành quản lý là những nhà lý luận kinh tế có uy tín của Việt Nam. Tờ báo phát hành rộng rãi trong nhiều ngôn ngữ như tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Hoa, với các ấn bản khác nhau như niên giám, báo điện tử (VnEconomy), báo "Tư vấn Tiêu - Dùng", đồng thời tổ chức trao các giải thưởng về kinh tế tầm cỡ quốc gia như Giải thưởng Rồng Vàng, Giải thưởng Du lịch (The Guide Awards), Giải thưởng Thương hiệu mạnh. Giáo sư Đào Nguyên Cát còn là một trong những người sáng lập Trường Đại học Quản trị kinh doanh Hà Nội, từng giữ chức Chủ tịch Hội đồng quản trị và là Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam.

Ông qua đời tại Hà Nội ngày 6 tháng 10 năm 2023, thọ 95 tuổi.

Tang lễ của ông được tổ chức vào ngày 12 tháng 10 rồi sau đó hỏa táng và an táng ở Công viên Vĩnh Hằng, huyện Ba vì vào ngày hôm sau 13 tháng 10 năm 2023.

Ghi nhận
Ngày 10/4/2011, Thời báo Kinh tế Việt Nam kỷ niệm 20 năm thành lập. Giáo sư Trần Phương, Chủ tịch Hội khoa học Kinh tế Việt Nam (cơ quan chủ quản của Thời báo Kinh tế Việt Nam) đã đánh giá cao những hoạt động khoa học, xã hội của báo như tổ chức các hội thảo kinh tế, trao các giải thưởng có uy tín trong lĩnh vực kinh tế tại Việt Nam…đồng thời nhấn mạnh sự nghiệp của Thời báo Kinh tế Việt Nam gắn liền với tên tuổi, công lao của người sáng lập, chèo lái cơ quan này trong suốt 20 năm đã qua là Giáo sư, Tổng biên tập Đào Nguyên Cát.

Ông Hoàng Tùng, nguyên Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban tư tưởng văn hóa Trung ương, nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam đã có những đánh giá về GS. Đào Nguyên Cát: "Tôi làm công tác ở văn phòng trung ương đảng, tại căn cứ địa Việt Bắc từ những năm năm mươi và sau đó, chuyên làm công tác tuyên huấn; cho nên có một thời gian dài gần nửa thế kỷ khá hiểu biết về Đào Nguyên Cát... Ông là một nhà nghiên cứu, giảng bài có tín nhiệm, biết trình bày những vấn đề lý luận phức tạp, có cơ sở lý luận vững và miêu tả có logic. Văn ông sáng sủa và có phong cách riêng. Đào Nguyên Cát nổi tiếng là một nhà tổ chức giỏi. Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng giao việc gì, dù khó, đều tin rằng Đào Nguyên Cát hoàn thành xuất sắc."

Với những cống hiến cho sự nghiệp cách mạng thống nhất đất nước, ông đã được Nhà nước Việt Nam trao tặng Huân chương Kháng chiến hạng Ba (1960) và Huân chương Kháng chiến hạng Nhì (1983).

Chú thích

Liên kết ngoài
 TRÊN 60 NĂM HOẠT ĐỘNG CÁCH MẠNG CỦA MỘT NHÀ GIÁO VÀ NHÀ BÁO (HOÀNG TÙNG)
 Các tư liệu về Giáo sư Đào Nguyên Cát
 Thời báo Kinh tế Việt Nam sang tuổi hai mươi

Sinh năm 1927
Giáo sư Việt Nam
Nhà kinh tế học Việt Nam
Người Hải Phòng
Huân chương Kháng chiến
Nhà báo Việt Nam
Mất năm 2023


title: Synalpheus

text:
Synalpheus là một chi thuộc Họ Tôm gõ mõ. Chi này có hơn 100 loài, với các loài mới đang thường xuyên được mô tả, số loài chính xác của chi này đang tranh cãi, chi Zuzalpheus đã được thiết lập cho S. gambarelloides, S. brooksi, và các loài có quan hệ gần nhất với chúng, which contain several notably eusocial species.
Các loài trong chi này có hành vi và lối sống xã hội được nhận diện. Ví dụ như loài tôm gõ mõ Synalpheus regalis sống thành các bầy lớn trong các quần thể bọt biển với số lượng thành viên có thể lên tới 300 con. Mẹ chung của tất cả chúng là một con "tôm chúa" và rất có thể chúng cũng chỉ có một cha chung. Thần dân của bầy đàn được phân ra làm "tôm thợ" với nhiệm vụ chăm sóc tôm non và "tôm lính" - phần lớn là tôm đực - với nhiệm vụ bảo vệ bầy bằng "khẩu súng" to lớn đặc trưng của dòng họ. Cho đến nay chỉ có một số loài được miêu tả là có lối sống xã hội, tuy nhiên nhiều học giả tin rằng có thể nhiều loài khác trong chi này cũng có lối sống tương tự mà chưa được biết đến.

Các loài

Synalpheus có các loài sau:

Synalpheus agelas Pequegnat & Heard, 1979
Synalpheus albatrossi Coutière, 1909
Synalpheus amabilis De Man, 1910
Synalpheus anasimus Chace, 1972
Synalpheus anceps Banner, 1956
Synalpheus ancistrorhynchus De Man, 1909
Synalpheus androsi Coutière, 1909
Synalpheus antenor De Man, 1910
Synalpheus apioceros Coutière, 1909
Synalpheus arostris Wicksten, 1989
Synalpheus bannerorum Abele, 1975
Synalpheus barahonensis Armstrong, 1949
Synalpheus belizensis Anker & Tóth, 2008
Synalpheus bispinosus De Man, 1910
Synalpheus bituberculatus De Man, 1910
Synalpheus biunguiculatus (Stimpson, 1860)
Synalpheus bocas Anker & Tóth, 2008
Synalpheus bousfieldi Chace, 1972
Synalpheus brachyceros Nobili, 1906
Synalpheus bradleyi Verrill, 1922
Synalpheus brevicarpus (Herrick, 1891)
Synalpheus brevidactylus Anker & Tóth, 2008
Synalpheus brevifrons Chace, 1972
Synalpheus brevispinus Coutière, 1909
Synalpheus brooksi Coutière, 1909
Synalpheus carinatus (De Man, 1888)
Synalpheus carpenteri MacDonald & Duffy, 2006
Synalpheus chacei Duffy, 1998
Synalpheus charon (Heller, 1861)
Synalpheus comatularum (Haswell, 1882)
Synalpheus corallinus MacDonald, Hultgren & Duffy, 2009
Synalpheus coutierei Banner, 1953
Synalpheus cretoculatus Banner & Banner, 1979
Synalpheus crosnieri Banner & Banner, 1983
Synalpheus curacaoensis Schmitt, 1924
Synalpheus dardeaui (Ríos & Duffy, 2007)
Synalpheus demani Borradaile, 1900
Synalpheus digueti Coutière, 1909
Synalpheus disparodigitus Armstrong, 1949
Synalpheus dominicensis Armstrong, 1949
Synalpheus dorae Bruce, 1988
Synalpheus duffyi Anker & Tóth, 2008
Synalpheus echinus Banner & Banner, 1975
Synalpheus elizabethae (Ríos & Duffy, 2007)
Synalpheus filidigitus Armstrong, 1949
Synalpheus fossor (Paul'son, 1875)
Synalpheus fritzmuelleri Coutière, 1909
Synalpheus gambarelloides (Nardo, 1847)
Synalpheus goodei Coutière, 1909
Synalpheus gracilirostris De Man, 1910
Synalpheus haddoni Coutière, 1900
Synalpheus harpagatrus Banner & Banner, 1975
Synalpheus hastilicrassus Coutière, 1905
Synalpheus heardi M. Dardeau, 1984
Synalpheus hemphilli Coutière, 1909
Synalpheus herdmaniae Lebour, 1938
Synalpheus heroni Coutière, 1909
Synalpheus herricki Coutière, 1909
Synalpheus hilarulus De Man, 1910
Synalpheus hoetjesi Hultgren, MacDonald & Duffy, 2010
Synalpheus huluensi
Synalpheus idios (Ríos & Duffy, 2007)
Synalpheus iocasta De Man, 1909
Synalpheus iphinoe De Man, 1909
Synalpheus irie MacDonald, Hultgren & Duffy, 2009
Synalpheus jedanensis De Man, 1909
Synalpheus kensleyi (Ríos & Duffy, 2007)
Synalpheus kuadramanus Hultgren, MacDonald & Duffy, 2010
Synalpheus kusaiensis Kubo, 1940
Synalpheus lani Hermoso & Alvarez, 2005
Synalpheus laticeps Coutière, 1905
Synalpheus lockingtoni Coutière, 1909
Synalpheus longicarpus (Herrick, 1891)
Synalpheus lophodactylus Coutière, 1908
Synalpheus macromanus Edmondson, 1925
Synalpheus mcclendoni Coutière, 1910
Synalpheus merospiniger Coutière, 1908
Synalpheus mexicanus Coutière, 1909
Synalpheus microneptunus Hultgren, MacDonald & Duffy, 2011
Synalpheus minus (Say, 1818)
Synalpheus modestus De Man, 1909
Synalpheus mortenseni Banner & Banner, 1985
Synalpheus mulegensis Ríos, 1992
Synalpheus mushaensis Coutière, 1908
Synalpheus neomeris (De Man, 1897)
Synalpheus neptunus (Dana, 1852)
Synalpheus nilandensis Coutière, 1905
Synalpheus nobilii Coutière, 1909
Synalpheus obtusifrons Chace, 1972
Synalpheus occidentalis Coutière, 1909
Synalpheus odontophorus De Man, 1909
Synalpheus orapilosus Hultgren, MacDonald & Duffy, 2010
Synalpheus otiosus Coutière, 1908
Synalpheus pachymeris Coutière, 1905
Synalpheus pandionis Coutière, 1909
Synalpheus paradoxus Banner & Banner, 1981
Synalpheus paralaticeps Banner & Banner, 1982
Synalpheus paraneomeris Coutière, 1905
Synalpheus paraneptunus Coutière, 1909
Synalpheus parfaiti (Coutière, 1898)
Synalpheus paulsoni Nobili, 1906
Synalpheus paulsonoides Coutière, 1909
Synalpheus pectiniger Coutière, 1907
Synalpheus peruvianus Rathbun, 1910
Synalpheus pescadorensis Coutière, 1905
Synalpheus plumosetosus MacDonald, Hultgren & Duffy, 2009
Synalpheus pococki Coutière, 1898
Synalpheus quadriarticulatus Banner & Banner, 1975
Synalpheus quadrispinosus De Man, 1910
Synalpheus quinquedens Tattersall, 1921
Synalpheus rathbunae Coutière, 1909
Synalpheus readi Banner & Banner, 1972
Synalpheus recessus Abele & Kim, 1989
Synalpheus redactocarpus Banner, 1953
Synalpheus regalis Duffy, 1996
Synalpheus riosi Anker & Tóth, 2008
Synalpheus ruetzleri MacDonald & Duffy, 2006
Synalpheus sanctithomae Coutière, 1909
Synalpheus sanjosei Coutière, 1909
Synalpheus sanlucasi Coutière, 1909
Synalpheus saving
Synalpheus scaphoceris Coutière, 1910
Synalpheus sciro Banner & Banner, 1975
Synalpheus senegambiensis Coutière, 1908
Synalpheus septemspinosus De Man, 1910
Synalpheus sladeni Coutière, 1908
Synalpheus somalia Banner & Banner, 1979
Synalpheus spinifrons (H. Milne-Edwards, 1837)
Synalpheus spiniger (Stimpson, 1860)
Synalpheus spongicola Banner & Banner, 1981
Synalpheus stimpsoni (De Man, 1888)
Synalpheus streptodactylus Coutière, 1905
Synalpheus stylopleuron Hermoso Salazar & Hendrickx, 2006
Synalpheus superus Abele & Kim, 1989
Synalpheus tenuispina Coutière, 1909
Synalpheus thai Banner & Banner, 1966
Synalpheus theano De Man, 1910
Synalpheus thele MacDonald, Hultgren & Duffy, 2009
Synalpheus tijou Banner & Banner, 1982
Synalpheus townsendi Coutière, 1909
Synalpheus triacanthus De Man, 1910
Synalpheus tricuspidatus (Heller, 1861)
Synalpheus tridentulatus (Dana, 1852)
Synalpheus trispinosus De Man, 1910
Synalpheus triunguiculatus (Paul'son, 1875)
Synalpheus tropidodactylus Banner & Banner, 1975
Synalpheus tumidomanus Paulson, 1875
Synalpheus tuthilli Banner, 1959
Synalpheus ul (Ríos & Duffy, 2007)
Synalpheus wickstenae Hermoso Salazar & Hendrickx, 2006
Synalpheus williamsi Ríos & Duffy, 1999
Synalpheus yano (Ríos & Duffy, 2007)

Chú thích

Tham khảo

Họ Tôm gõ mõ


title: Lớp Giáp mềm

text:
Lớp Giáp mềm (Malacostraca) là lớp có số lượng loài lớn nhất trong sáu lớp động vật giáp xác, với hơn 25.000 loài còn sinh tồn, được chia thành 16 bộ. Các loài trong lớp này có sự đa dạng rất lớn về hình dạng so với các lớp động vật khác. Lớp này bao gồm cua, tôm hùm, tôm, Bộ Hình tôm, Oniscidea, scuds (Amphipoda), tôm tích và các loài ít phổ biến khác. Chúng có mặt phổ biến trong tất cả các môi trường biển và cũng có mặt trong môi trường lục địa và nước ngọt. Cơ thể chúng có khoảng 20 đốt giống nhau (hiếm khi là 21), được chia thành đầu, ngực và bụng

Từ nguyên

Sinh thái học

Các loài Malacostraca sống trong một dãi rộng gồm các môi trường nước ngọt và nước mặn, và có 3 bộ có các loài sống trên lục địa: Amphipoda (Talitridae), Isopoda (Oniscidea]) và Decapoda (terrestrial hermit crabs, các loài cua trong các họ Ocypodidae (Còng, cáy), Gecarcinidae và Grapsidae (rạm), và tôm lục địa). Chúng có mặt phổ biến trong các hệ sinh thái biển và hầu hết các loài là động vật ăn xác chết, mặc dù một số loài như porcelain crab, là động vật ăn các chất được lọc lại từ môi trường nước, một số loài khác như tôm tích là động vật săn mồi.

Phân loại
Martin và Davis trình bày cách phân loại các loài giáp mềm còn sinh tồn thành các bộ, bổ sung thêm vào đó là các bộ đã tuyệt chủng với ký hiệu tuyệt chủng (†) ở bên cạnh.

Lớp Malacostraca Latreille, 1802
 Phân lớp Phyllocarida Packard, 1879
 † Archaeostraca Claus 1888
 † Hoplostraca Schram, 1973
 † Canadaspidida Novožilov trong Orlov, 1960
 † Hymenostraca Rolfe, 1969
 Leptostraca Claus, 1880 (Bộ Giáp mỏng)
 Phân lớp Hoplocarida Calman, 1904
 † Aeschronectida Schram, 1969
 † Archaeostomatopoda Schram, 1969
 Stomatopoda Latreille, 1817 (Bộ Chân miệng)
 Phân lớp Eumalacostraca Grobben, 1892
 Liên bộ Syncarida Packard, 1885
 † Palaeocaridacea Brooks, 1979
 Bathynellacea Chappuis, 1915
 Anaspidacea Calman, 1904
 Liên bộ Peracarida Calman, 1904
 Spelaeogriphacea Gordon, 1957
 Thermosbaenacea Monod, 1927
 Lophogastrida Sars, 1870
 Mysida Haworth, 1825
 Mictacea Bowman et al., 1985
 Amphipoda Latreille, 1816 (Bộ Bơi nghiêng hoặc Bộ Chân khác)
 Isopoda Latreille, 1817 (Bộ Chân đều)
 Tanaidacea Dana, 1849
 Cumacea Krøyer, 1846
 Liên bộ Eucarida Calman, 1904
 Euphausiacea Dana, 1852 (Bộ Hình tôm)
 Amphionidacea Williamson, 1973
 Decapoda Latreille, 1802 (Bộ Mười chân)

Hóa thạch
Các loài giáp mềm đầu tiên xuất hiện vào đầu kỷ Cambri, khi các loài động vật thuộc Phyllocarida xuất hiện.

Chú thích

Tham khảo

Malacostraca , Tree of Life Web Project
Introduction to the Malacostraca, University of California, Berkeley
"Malacostraca" by Thomas Roscoe Rede Stebbing, Encyclopædia Britannica Eleventh Edition
Malacostraca, The Paleobiology Database
Malacostraca image key - Guide to the marine zooplankton of south eastern Australia, Tasmanian Aquaculture and Fisheries Institute bản lưu


title: Ni Kham Ngoại Lan

text:
Ni Kham Ngoại Lan (, ? - 1587), cũng viết là Ni Khang Ngoại Lang () là thành chủ của thành Đồ Luân và là một thủ lĩnh Nữ Chân vào thời cuối nhà Minh.

Cuộc đời
Sau khi cường hào Kiến Châu là Vương Cảo (王杲) bị nhà Minh giết. Con trai là A Đài (阿台) vì mong báo thù cho cha, trằn trọc ngủ không được nên đã trốn về trại Cổ Lặc và chờ ngày Đông Sơn tái khởi. Năm 1583, tổng binh Liêu Đông là Lý Thành Lương (李成梁) đốc binh tiến đánh trại Cổ Lặc.

Thành chủ Ni Kham Ngoại Lan của thành Đồ Luân thuộc Tô Khắc Tô Hử Hà bộ của Kiến Châu Nữ Chân, để làm hài lòng Lý Thành Lương và có cơ hội phát triển thế lực nên đã xuất binh đánh thành Cổ Lặc. Ni Kham Ngoại Lan chủ động xuất hiện để dụ thủ quân của thành Cổ Lặc đầu hàng. Ông lừa A Đài rằng nếu đầu hàng có thể được miễn tội chết. Do A Đài phòng thủ lỏng lẻo nên Lý Thành Lương nắm lấy cơ hội để công chiếm thành Cổ Lặc. Trong chiến dịch này không chỉ có A Đài bị giết, tổ phụ và phụ thân của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Tả vệ chỉ huy sứ Kiến Châu Giác Xương An và Tháp Khắc Thế bị Ni Kham Ngoại Lan chỉ quân Minh đến giết nhầm. Do vậy, Nỗ nhĩ Cáp Xích coi Ni Kham Ngoại Lan là kẻ thù giết tổ phụ, về sau, Nỗ Nhĩ Cáp Xích coi đây là đệ nhất đại hận trong hịch văn "Thất đại hận".

Ngay sau đó, nhà Minh thừa nhận việc giết lầm Giác Xương An và Tháp Khắc Thế, phong Nỗ Nhĩ Cáp Xích là nhị phẩm Long Hổ tướng quân, phục cấp đô đốc, được thừa tập giữ chức Tả vệ chỉ huy sứ Kiến Châu. Năm 1584, Nỗ Nhĩ Cáp Xích để báo thù việc tổ phụ bị giết đã tấn công thành Đồ Luân. Ni Kham Ngoại Lan không địch nổi, bại trận đào thoát sang Nga Nhĩ Hồn. Nỗ Nhĩ Cáp Xích công chiếm được thành Đồ Luân. Năm 1587, Nỗ Nhĩ Cáp Xích phát binh đánh Nga Nhĩ Hồn, Ni Kham Ngoại Lan bại trận đào thoát đến lãnh địa nhà Minh, nhưng bị tướng nhà Minh Lý Thành Lương bắt giữ và trao cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Ngay lập tức, Ni Kham Ngoại Lan bị Nỗ Nhĩ Cáp Xích hành quyết để tế cha và ông nội.

Hoài nghi
"Ni Kham" (Nikan) trong tiếng Mãn nghĩa là "Hán nhân", "nam nhân" hoặc "nam man"; "Ngoại Lan" là âm dịch của từ "ngoại lang" trong tiếng Hán, tương đương với từ "bí thư" trong Hán ngữ hiện đại. Do vậy, Ni Kham Ngoại Lan nghĩa là "Ngoại lang người Hán" hay là "chức Ngoại lang Hán văn". Vì vậy, có sử gia hoài nghi rằng đây không phải là tên người, song không có các sử liệu chính xác để xác nhận các ý kiến này.

Tuy nhiên, cũng có Cáp Đạt Bối lặc Vương Trung, tên thật là "Vương Tể Ngoại Lan". Do đó, "Mỗ Ngoại Lan" có khả năng là một hình thức đặt tên thông thường của người Nữ Chân vào thời cuối nhà Minh.

Tham khảo

Người Nữ Chân


title: Eumalacostraca

text:
Eumalacostraca là một phân lớp giáp xác bao gồm hầu hết các loài còn sinh tồn trong lớp malacostraca, khoảng 40.000 loài.

Các loài trong phân lớp Eumalacostraca có 19 đốt (5 đốt đầu, 8 ngực, 6 bụng). Các chân ở ngực được nối với nhau và được sử dụng để bơi hoặc đi. Tổ tiên nổi tiếng của chúng được cho là carapace, và hầu hết các loài còn sống có nguồn gốc từ đó, nhưng đã bị mất một số phân nhóm.

Phân loại
Martin và Davis phân các loài còn sống trong phân lớp eumalacostraca thành các bộ, ký hiệu † chỉ các nhóm tuyệt chủng.

Nhóm này ban đầu được Karl Grobben miêu tả bao gồm Stomatopoda (tôm tích), và một số nhà khoa học hiện đại tiếp tục sử dụng các phân loại này. Phần phân loại bên dưới được trình bày theo Martin và Davis không bao gồm tôm tích; thay vào đó chúng được xếp thành phân lớp riêng là Hoplocarida.

Phân lớp Eumalacostraca Grobben, 1892
 Liên bộ Syncarida Packard, 1885
 †Bộ Palaeocaridacea
 Bộ Bathynellacea Chappuis, 1915
 Bộ Anaspidacea Calman, 1904 (including Stygocaridacea)
 Liên bộ Peracarida Calman, 1904
 Bộ Spelaeogriphacea Gordon, 1957
 Bộ Thermosbaenacea Monod, 1927
 Bộ Lophogastrida Sars, 1870
 Bộ Mysida Haworth, 1825
 Bộ Mictacea Bowman, Garner, Hessler, Iliffe & Sanders, 1985
 Bộ Amphipoda Latreille, 1816
 Bộ Isopoda Latreille, 1817 (pillbugs, sowbugs, woodlice)
 Bộ Tanaidacea Dana, 1849
 Bộ Cumacea Krøyer, 1846
 Liên bộ Eucarida Calman, 1904
 Bộ Euphausiacea Dana, 1852
 Bộ Amphionidacea Williamson, 1973
 Bộ Decapoda Latreille, 1802 (crabs, lobsters, shrimp)

Tham khảo


title: Pháo tự hành M110

text:
Pháo tự hành M110 là pháo tự hành có cỡ nòng lớn nhất còn được sử dụng của Quân đội Hoa Kỳ. M-110 thường được triển khai trong các tiểu đoàn pháo binh hỗ trợ nói chung và các cấp bậc khác của quân đội nói riêng. Nhiệm vụ của M-110 bao gồm hỗ trợ, định vị bắn phá pháo binh địch và ngăn chặn hệ thống phòng không của đối phương. M-110 được xuất khẩu sang một số quốc gia và hiện tại vẫn còn phục vụ trong quân đội ba nước NATO là Hy Lạp,Tây Ban Nha và Thổ Nhĩ Kỳ.

Đặc điểm
Theo nhà sản xuất tỷ lệ bắn điển hình của M110 là 3 viên trên 2 phút khi hoạt động tối đa và 1 viên trên 2 phút khi bình thường. M110 thường có một dầm thủy lực để tự động chứa hơn 200 pound đạn. Tuy nhiên những dầm tự động này dễ bị hỏng hóc và thường làm chậm hoạt động của khẩu pháo, bởi vì các dầm này yêu cầu tổ lái phải hạ hoàn toàn nòng pháo trước khi sử dụng nó. Tổ lái có thể tăng tốc độ bắn lên hai đến bốn phát một phút bằng cách sử dụng dầm tay. Sử dụng các dầm này đòi hỏi nhiều về thể lực, nhưng kíp lái không cần phải hạ nòng pháo như dùng dầm tự động.

M110 có tầm bắn từ 16.800 mét cho đến 25.000 mét khi bắn đạn tiêu chuẩn, và lên đến 30.000 mét khi bắn đạn có tên lửa hỗ trợ.

Lịch sử
M110 được sử dụng bởi Mỹ và bản thiết kế đã được sử dụng làm cơ sở cho các pháo tự hành của họ sau này. M110A2 là phiên bản mới nhất với hãm nòng đôi, phiên bản A1 trước đó đã có pháo nòng trơn. Nó lần đầu tiên được đưa vào sử dụng trong quân đội Mỹ vào năm 1963. Nó đã được sử dụng trong chiến tranh Việt Nam khi Quân đội Hoa Kỳ tham chiến tại đây, kể cả trong chiến dịch Lá chắn Sa mạc và Bão táp Sa mạc của quân đội Anh. Lục quân Hoa Kỳ và Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ chủ yếu dựa vào pháo tự hành 155mm M109 trong cuộc xung đột này, gửi M110 còn lại cho các đơn vị Vệ binh quốc gia. Sau đó, các đơn vị này đã sở hữu M109 sau khi xung đột vùng Vịnh kết thúc. Đợt đạn pháo cuối cùng được bắn từ một chiếc M110 đã diễn ra tại Ft.Drum NY vào ngày 23 tháng 6 năm 1991.

M110 đã ngừng phục vụ trong quân đội Mỹ, pháo có cỡ nòng trên 155 mm không còn hiệu quả như như quá gần khoảng cách phạm vi và hỏa lực, và các hệ thống vũ khí hạng nặng hơn đòi hỏi nhiều nguồn lực hơn để hoạt động. Nòng pháo đã nghỉ hưu từ M110 được ban đầu được sử dụng như là vỏ bọc bên ngoài trong dây chuyền sản xuất của bom GBU-28.

Một số M110A2 đã được tân trang từ 175mm m107.

Vào cuối của Chiến tranh Lạnh trong Kế hoạch Phòng 86, tất cả các sư đoàn bộ binh thiết giáp và cơ giới bao gồm một tiểu đoàn pháo hạng nặng bao gồm M110A2 8 "SP pháo với 6 khẩu súng cho mỗi tổng cộng là 12 khẩu súng, cộng với pin một trong9 MLRS tên lửa pháo binh.

Đạn
 M14 Dummy
 M106 HE
 M650 HE tên lửa hỗ trợ
 M509 ICM
 M404 ICM
 M426
 M422A1 W33 (Vũ khí hạt nhân)
 W79 (Đạn pháo hạt nhân)

Sử dụng trong
Chiến tranh Việt Nam

Chiến tranh vùng Vịnh

Nước sử dụng

: Quân đội Bỉ từ năm 1972 đến 1993
: Quân đội Ai Cập Nhận được 144 chiếc M110A2 viện trợ năm 1996.
: Quân đội Đức Dùng M110A2 đến năm 1993.
: Quân đội Hy Lạp
: Quân đội Cộng hòa Hồi giáo Iran.
: Quân đội Israel.
: Đội phòng vệ Nhật Bản
: Lực lượng vũ trang Jordan
: Quân đội Hàn Quốc M110 đến năm 2008.
: Quân đội Maroc
: Quân đội Pakistan (260)
: Quân đội Hoàng gia Bahrain Nhận 13 M110A2 từ Hà Lan năm 1994, 25 M110A2 từ Mỹ năm 1996.
: Quân đội Hoàng gia Hà Lan M110A1 và M110A2, thay thế bằng M109 vào những năm 1990
: Quân đội Tây Ban Nha M110A2, sử dụng đến năm 2009.
: Quân đội Đài Loan 60 M110A2.
: Quân đội Thổ Nhĩ Kỳ Thay thế dần M110A2 bằng T-155 Fırtına
: Quân đội Anh Thay thế bằng AS-90 trong những năm 1990
: Quân đội Hoa Kỳ.
 Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam Tịch thu cai quản do Bộ đội Giải phóng quân xử lý

Xem thêm
Danh sách xe quân sự của Mỹ
2S7 Pion - pháo tự hành 203 mm của Nga
M107 - pháo tự hành 175 mm cùng khung
Sholef - Pháo tự hành 155mm của Israel
T92 - pháo tự hành 240mm trên khung tăng của M26 Pershing

Chú thích

 TM 9-2350-304-10 dated Oct. 1979

Liên kết ngoài

Fas.org.
Globalsecurity.org
M110 Walk Arounds on Prime Portal
Herzo Artillery Base in Germany www.herzobase.org
Giới thiệu sơ M-110

Pháo tự hành Hoa Kỳ
Pháo tự hành Anh
Lựu pháo tự hành
Pháo trong chiến tranh Việt Nam
Pháo tự hành thời Chiến tranh Lạnh
Pháo tự hành của Iran
Pháo theo cỡ nòng


title: Tanaka Mayumi

text:
là một Seiyū Nhật Bản quê ở Tokyo hiện đang hợp tác với Aoni Production.
Bà được biết đến nhiều nhất với các vai Ryuunosuke Fujinami trong Urusei Yatsura, Pazu trong Laputa: Castle in the Sky, Monkey D. Luffy trong One Piece, Krillin, Yajirobe và Uranai Baba trong Dragon Ball.

Các vai lồng tiếng

Hoạt hình truyền hình
Black Jack (Taichi)
Bonobono (Shō Nee-chan)
Brave Story: New Traveler (Tatsuya)
Bye-Bye Liberty Crisis (Michael)
Chou Mashin Eiyuuden Wataru (Ikusabe Wataru, Homurabe Wataru)
Chūka Ichiban (Mao)
Cooking Papa (Osama)
Dash Kappei (Kappei Sakamoto)
DNA² (Momonari Junta's mom)
Dragon Ball (Kuririn, Yajirobe)
Dragon Ball GT (Krillin, Shusugoro)
Dragon Ball Z (Krillin, Yajirobe, Uranai Baba (2nd season))
Dragon Ball Z Kai (Krillin, Yajirobe, Uranai Baba)
Gaiking Legend of Daiku-Maryu (Tsuwabuki Daiya)
Jushin Liger (Ken Taiga)
Kekkaishi (Tokiko Yukimura, younger Shishio)
Kimba the White Lion (Keruru)
Kindaichi Case Files (March)
Konjiki no Gash Bell (Robnos)
The Littl' Bits (Rirubitto aka "Willibit" in the English version)
Mashin Eiyuuden Wataru (Ikusabe Wataru)
Mashin Eiyuuden Wataru 2 (Ikusabe Wataru)
Mirai Keisatsu Urashiman (Jitanda)
Nangoku Shōnen Papuwa (Papuwa)
Nintama Rantarō (Kirimaru)
One Piece (Monkey D. Luffy, Oars)
Osomatsu-kun (1988 series) (Chibita)
Pāman (Ichiro)
Pokémon (Jynx)
The Pursuit of Harimao's Treasure (Neo Nachirida)
Tottemo! Luckyman (Luckyman/Yoichi Tsuitenai)
Rurouni Kenshin (Tsukayama Yūtarō)
Sailor Moon Supers (Robert)
Sakura Taisen (Kirishima Kanna)
Urusei Yatsura (Ryuunosuke Fujinami)
Yakitate!! Japan (Umino Katsuo, Motohashi Yuuko)
YuYu Hakusho (Koenma)

tokusatsu truyền hình
Choudenshi Bioman các tập 7~10 (giọng của Yellow Four I (phụ đề cho Yuki Yajima))

OVA
Osomatsu-kun OVAs (Chibita)
Twinbee Paradise (Twinbee)
Violence Jack: Harlem Bomber (Sabu)
3x3 eyes (Mei Shin)
Dimensional Adventure Numa Monjar (Mamo)

Theatre animation
Bonobono (Shō Nee-chan)
Castle in the Sky (Pazu)
Dragon Ball series (Kuririn, Yajirobe)
Night on the Galactic Railroad (Giovanni)
One Piece series (Monkey D. Luffy)

Trò chơi video
Dragon Ball series (Kuririn, Yajirobe)
Mega Man Legends series (Megaman Volnutt, MegaMan Trigger)
Namco X Capcom (MegaMan Trigger)
One Piece series (Monkey D. Luffy)
Tatsunoko vs. Capcom (Megaman Volnutt, MegaMan Trigger)
Kirby Super Star (Kirby singing "Oh yeah!" on Mike ability)
Super Robot Wars NEO (Ken Taiga)
Boku no Natsuyasumi 4 (Taiyou Shimanami)

Dubbing roles
An American Tail Tony Toponi (Pat Musick)
Animaniacs (Skippy Squirrel)
Babe (Babe) (Christine Cavanaugh)
Babe: Pig in the City (Babe) (Elizabeth Daily)
Full House (Rusty)
Indiana Jones and the Temple of Doom - Short Round (Jonathan Ke Quan)
Terminator 2: Judgment Day (John Connor)
The Transformers: The Movie (Daniel)
We're Back! A Dinosaur's Story (Louie)

Chú thích

Tham khảo

 http://hamayoshi.exblog.jp/14503346/
 http://www.mayumi-family.net/

Sinh năm 1955
Japanese voice actors
Nhân vật còn sống
People from Tokyo
Người Tokyo


title: Hoplocarida

text:
Hoplocarida là một phân lớp giáp xác. Chỉ có các loài còn tồn tại là tôm tít (Stomatopoda), còn hai bộ khác từng sống trong Đại Cổ sinh là: Aeschronectida và Palaeostomatopoda.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Phyllocarida

text:
Phyllocarida là một phân lớp giáp xác gồm một bộ còn tồn tại (Leptostraca) và 2 bộ đã tuyệt chủng (Hymenostraca và Archaeostraca).

Xem thêm
Ceratiocaris
Cinerocaris
Vladicaris

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Bộ Giáp mỏng

text:
Bộ Giáp mỏng (danh pháp khoa học là Leptostraca - có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp nghĩa là mỏng và vỏ) là một bộ động vật giáp xác biển nhỏ. Các loài trog bộ này, như loài được nghiên cứu kỹ là Nebalia, phân bố trên khắp các đại dương trên thế giới và thường được xem là loài ăn chất lọc trong biển. Đây là bộ duy nhất còn tồn tại trong phân lớp Phyllocarida. Chúng được xem là đại diện hiện đại của các loài nguyên thủy nhất trong lớp Malacostraca, và các hóa thạch đầu tiên xuất hiện vào kỷ Cambri.

Phân loại

Bộ này hiện được công nhận thuộc lớp Malacostraca, và nhóm chị em với nó là Eumalacostraca.

Bộ Leptostraca được chia thành 3 họ với 10 chi gồm khoảng 40 loài còn tồn tại đã được miêu tả:

Tham khảo


title: Trà ô long

text:
Trà Ô Long (Hán văn giản thể: 乌龙; Hán văn phồn thể: 烏龍 pinyin: wūlóng) là một trà truyền thống Trung Quốc (Camellia sinensis) sản xuất thông qua một quá trình độc đáo như phơi lá chè cho héo dưới ánh mặt trời và quá trình oxy hóa mạnh mẽ trước khi sấy. Phần lớn trà Ô Long, nhất là với trà chất lượng tốt, liên quan đến giống cây trồng trà riêng biệt với các giống cụ thể. Mức độ lên men có thể nằm trong khoảng từ 8% đến 85%, tùy thuộc vào sự đa dạng và phong cách sản xuất. Loại trà này đặc biệt phổ biến với những người sành trà miền nam Trung Quốc và Hoa kiều ở Đông Nam Á, việc pha trà ở khu vực này xuất phát từ khu vực nam Trung Hoa cũng vậy.

Trong văn hóa trà Trung Quốc, loại trà oxy hoá Ô Long được gọi chung nhóm là "thanh trà" (Trung Quốc: 青茶, nghĩa là "trà xanh"). Hương vị của trà Ô Long khác nhau rất nhiều giữa các chủng loại biến thể. Nó có thể là ngọt ngào với mùi vị trái cây với mùi hương mật ong, hoặc giống gỗ và dày với mùi hương rang, hoặc màu xanh lá cây và tươi mát với mùi hương được bó hoa, tất cả tùy thuộc vào rau quả và phong cách sản xuất. Một số biến thể của chè Ô Long, bao gồm cả những loại sản xuất ở dãy núi phía bắc Phúc Kiến Vũ và ở vùng núi trung tâm của Đài Loan, trong số các loại trà nổi tiếng nhất Trung Quốc.

Các biến thể khác nhau của trà Ô Long được chế biến khác nhau, nhưng lá được hình thành vào một trong hai phong cách khác biệt. Một số được cuộn lại thành lá dài nhọn, trong khi những loại khác thì quấn, cuộn tròn thành hạt nhỏ, với một cái đuôi. Phong cách cuộn thành lá dài là phong cách truyền thống.

Chú thích

Tham khảo

Trà
Trà Trung Quốc
Thuật ngữ tiếng Trung Quốc