title: Bột Hải Vũ Vương

text:
Bột Hải Quang Tông (682 - 737) (, Dae Mu-ye), được biết đến với thụy hiệu Vũ Vương () (trị vì 719 – 737), là vị quốc vương thứ hai của vương quốc Bột Hải. Ông được lịch sử biết đến với việc mở rộng hoạt động quân sự trong lãnh địa của mình.

Thuở ban đầu
Đại Vũ Nghệ là con trai cả của vua Đại Tộ Vinh (Dae Jo-yeong), sinh năm 682 tại An Đông đô hộ phủ.

Khi ấy, theo "chính sách nới lỏng", khu vực Khiết Đan nằm dưới sự kiểm soát của nhà Chu của Võ Tắc Thiên bởi Thứ sử Doanh Châu (thuộc khu vực Triều Dương, Liêu Ninh, Trung Quốc hiện nay) là Triệu Văn Hối. Hai thủ lĩnh Khiết Đan địa phương là Tùng Mạc đo đốc Lý Tận Trung và Thành Châu Thứ sử Tôn Vạn Vinh, em vợ của Lý Tận Trung là cấp dưới của Triệu Văn Hối. Sự phản đối gia tăng do hành vi của Triệu Văn Hối, người đã coi các thủ lĩnh Khiết Đan như người hầu của mình và từ chối giúp đỡ trong nạn đói xảy ra ở khu vực Khiết Đan vào năm 696. Theo "chính sách nới lỏng", nhà Chu phải cung cấp sự cứu viện nạn đói. Khi Triệu Văn Hối không làm như vậy, Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh đã phát động một cuộc nổi loạn vào tháng 5 năm 696 (khi Võ Tắc Thiên lên ngôi được 6 năm). Họ dẫn quân từ đất Tùng Mạc và Thành Châu đánh chiếm Doanh Châu, giết Thứ sử là Triệu Văn Hối. Tướng cũ của Cao Câu Ly là Đại Trọng Tượng (大仲象 Dae Jung-sang, ông nội của Đại Vũ Nghệ) và con trai là Đại Tộ Vinh (大祚榮 Dae Jo-Young, cha của Đại Vũ Nghệ) ở núi Đông Mưu (Dongmo, nay thuộc Mãn Châu, Trung Quốc) đã liên minh với thủ lĩnh Bạch Sơn Mạt Hạt là Khất Tứ Bỉ Vũ (걸사비우, 乞四比羽 bính âm: Gulsabiwu) và các thủ lĩnh của các bộ tộc vùng Hắc Long Giang hỗ trợ cho Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh chống lại Đại Chu. Lý Tận Trung tự xưng là "Vô Thượng Khả hãn" (無上可汗), kiến lập quốc gia Đại Khiết Đan Quốc.

Võ Tắc Thiên phản ứng đầu tiên bằng cách cử một đội quân 28 tướng nhà Chu (trong đó có thủ lĩnh Phất Niết Mạt Hạt là Lý Đa Tộ) chỉ huy đến đàn áp, đổi gọi Lý Tận Trung thành Lý "Tận Diệt" ("盡滅", nghĩa là "tiêu diệt tận gốc họ Lý"), Tôn Vạn Vinh là Tôn "Vạn Trảm" ("萬斬", nghĩa là "trảm vạn lần họ Tôn"). Tuy nhiên lực lượng nhà Chu đi đàn áp này bị quân Khiết Đan đánh bại ở hẻm núi Hạp Thạch Cốc (gần huyện Lư Long, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc ngày nay) vào tháng 8 năm 696, liên tiếp các tướng nhà Chu đều chết trận. Võ Tắc Thiên đã rất ngạc nhiên trước thông báo về sự thất bại này và bà ta nhanh chóng ban hành các sắc lệnh phát động một cuộc tấn công mới vào quân Khiết Đan nổi dậy này. Quân Khiết Đan tiếp tục giành chiến thắng trên chiến trường. Thủ lĩnh Phất Niết Mạt Hạt là Lý Đa Tộ phải thu nhặt tàn quân Chu rút về Lạc Dương. Sau đó quân Đại Khiết Đan quốc của Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh đánh chiếm Chongzhou ở phía đông bắc Doanh Châu. Dưới tình thế ấy, Thiên Thiện Khã hãn của Hãn quốc Hậu Đột Quyết là A Sử Na Mặc Xuyết trong lúc này lại đem quân đánh Lương Châu nhà Chu, bắt đô đốc Hứa Khâm Minh.

Nhận lệnh của Vô Thượng Khả hãn Lý Tận Trung, Đại Trọng Tượng (大仲象 Dae Jungsang) và Đại Tộ Vinh (大祚榮 Dae Jo-Young), Khất Tứ Bỉ Vũ (乞四比羽 Gulsabiwu) dẫn 8000 tàn dân quân gồm người Cao Câu Ly và người Mạt Hạt (Malgal) quay về núi Đông Mưu (Dongmo, nay thuộc Mãn Châu, Trung Quốc) phối hợp với quân đội của các bộ tộc quanh Hắc Long Giang chuẩn bị đánh chiếm các thành trì của nhà Chu ở Liêu Đông. Bên cạnh đó, Vô Thượng Khả hãn Lý Tận Trung còn lệnh cho Lý Giai Cố (李楷固) cùng tướng dưới quyền Lý Giai Cố là Lạc Vũ Chỉnh (駱務整) dẫn quân Khiết Đan từ đất Tùng Mạc phía tây bắc Doanh Châu vượt Vạn Lý Trường Thành, chiếm Du Quan (nay là Sơn Hải quan, Trung Quốc), phối hợp với quân đội của bộ tộc Khố Mạc Hề (Kumo Xi) phía tây nam cùng tấn công vùng đất Đàn Châu nhà Chu.

Đại Trọng Tượng (ông nội của Đại Vũ Nghệ) và Đại Tộ Vinh (cha của Đại Vũ Nghệ) ở núi Đông Mưu đưa quân đánh phá gây tiêu hao binh lực nhà Chu của Võ Tắc Thiên ở thành Khứ Đán Châu (Hangul: 거단주, Keodanju; chữ Hán: 去旦州), Mộc Để Châu (Hangul: 목저주; chữ Hán: 木底州), Bái Hán Châu (Hangul: 배한주,; chữ Hán: 拜漢州/拜汉州),… tại Liêu Đông. An Đông đô hộ là Bùi Huyền Khê (裴玄珪) ở nhiệm sở Tân Thành (nay là Phú Thuận, Liêu Ninh, Trung Quốc) cũng bị quân của Đại Tộ Vinh tấn công nhiều lần. Bùi Huyền Khê phải rút quân Chu khỏi Tân Thành và Tân Thành nhà Chu bị Đại Tộ Vinh chiếm đóng. Quân Chu ở ba thành trì Khứ Đán Châu, Mộc Để Châu, Bái Hán Châu và ba thành trì khác xung quanh Tân Thành đều quy hàng Đại Trọng Tượng. An Đông đô hộ phủ của nhà Chu bị chấn động.

Còn Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh dẫn quân Khiết Đan chiếm hàng loạt các thành trì nhà Chu của Võ Tắc Thiên như Đàn Châu, Bắc Bình (nay là Tần Hoàng Đảo, Hà Bắc, Trung Quốc), Ngư Dương (nay thuộc Kế Châu, Thiên Tân, Trung Quốc), U Châu (nay là Bắc Kinh, Trung Quốc), Úy Châu (nay tương đương với Trương Gia Khẩu, Trung Quốc), Dịch Châu (nay thuộc một phần của Bảo Định, Hà Bắc, Trung Quốc), Mã Ấp (nay thuộc Sóc Châu, Sơn Tây, Trung Quốc), Nhạn Môn Quan (nay thuộc Hãn Châu, Sơn Tây, Trung Quốc).

Đại Trọng Tượng (ông nội của Đại Vũ Nghệ) và Đại Tộ Vinh (cha của Đại Vũ Nghệ) ở Tân Thành thuộc Liêu Đông tiếp tục chia quân cho Khất Tứ Bỉ Vũ (Gulsabiwu) đánh chiếm Liêu Thành của nhà Chu và chia quân cho Gaepilsamun đánh chiếm thành Baekham cùa nhà Chu. Tuy nhiên khi Đại Trọng Tượng, Đại Tộ Vinh, Gaepilsamun, Khất Tứ Bỉ Vũ mang toàn quân tấn công thành Ansi nhà Chu (nay thuộc Liêu Ninh, Trung Quốc) thì gặp rất nhiều khó khăn do sự kiên cố của tòa thành Ansi (thành Ansi này từng đánh tan quân Tùy và quân Đường xâm lược Cao Câu Ly ngày xưa). An Đông đô hộ Bùi Huyền Khê (裴玄珪) biết tin thì nhanh chóng đưa quân Chu tái chiếm nhiệm sở của An Đông đô hộ phủ là Tân Thành (nay là Phú Thuận, Liêu Ninh, Trung Quốc) từ tay quân Cao Câu Ly của Đại Trọng Tượng. Không lâu sau, thấy Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh vì muốn khôi phục Cao Câu Ly nên mới nỗ lực tấn công thành Ansi, dân chúng Cao Câu Ly trong thành Ansi nổi dậy chống lại quân Chu, mở cổng thành Ansi cho quân của Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh tràn vào thành. Các tướng nhà Chu giữ thành Ansi đều bị giết. Thành Ansi rơi vào tay quân Cao Câu Ly của cha con Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh.

Tháng 10 (ÂL) cùng năm 696, Vô Thượng Khả hãn của Đại Khiết Đan quốc là Lý Tận Trung qua đời vì bệnh tật, em vợ là Tôn Vạn Vinh lên thay làm Khả hãn để tiếp tục công cuộc chống đối nhà Chu. Võ Tắc Thiên liên tục mở các cuộc phản công vào Đại Khiết Đan quốc, liên minh với Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết của Hãn quốc Hậu Đột Quyết tiêu diệt Đại Khiết Đan quốc vào tháng 5 năm 697. Khả hãn Tôn Vạn Vinh bị ám sát. Người Khiết Đan bỏ chạy sang Liêu Hà ở phía đông trong sự hỗn loạn. Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết, A Sử Na Bặc Câu và A Sử Đức Nguyên Trân dẫn quân Đột Quyết, phối hợp với quân nhà Chu và Khố Mạc Hề (Kumo Xi) do Lâu Sư Đức và Shatuo Zhongyi chỉ huy, tấn công dân chúng Khiết Đan ở Liêu Hà. Đại Tộ Vinh ở thành Ansi nghe tin thì đưa quân Cao Câu Ly đến Liêu Hà để cứu dân chúng Khiết Đan đang bị liên quân Chu - Đột Quyết - Khố Mạc Hề tấn công. Liên quân Chu - Đột Quyết - Khố Mạc Hề bị Đại Tộ Vinh đánh lui. Đại Tộ Vinh chỉ cứu được một nhóm dân chúng Khiết Đan và Đại Tộ Vinh cho an trí họ ở 9 thành trì do mình kiểm soát tại Liêu Đông. Tuy nhiên vẫn còn nhiều nhóm người Khiết Đan ở xung quanh khu vực Liêu Hà đó, họ tụ tập lại chờ thời cơ đánh trả lại nhà Chu của Võ Tắc Thiên. Tướng của Khả hãn Tôn Vạn Vinh là Lý Giai Cố (李楷固) và tướng dưới quyền Lý Giai Cố là Lạc Vũ Chỉnh (駱務整) quy hàng Võ hoàng nhà Chu. Võ Tắc Thiên ban đầu muốn xử trảm Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh vì họ từng làm lung lay chính quyền của bà, nhưng Địch Nhân Kiệt đã can ngăn và khuyên bà phong cho 2 người họ làm tướng nhà Chu. Võ hoàng đồng ý và làm theo lời của Địch Nhân Kiệt.

Sau cuộc nổi dậy của Lý Tận Trung và Tôn Vạn Vinh bị dập tắt, tộc người Khiết Đan ở phía bắc Doanh Châu nhà Chu bắt đầu trung thành với người Đột Quyết như Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết và Võ Tắc Thiên đã lên kế hoạch từ ban đâu vào năm 696. Người Khố Mạc Hề (Kumo Xi) cũng thần phục A Sử Na Mặc Xuyết. Võ Tắc Thiên cũng bổ nhiệm một thủ lĩnh người Khiết Đan mới tên là Lý Thất Hoạt (李失活) làm Khả hãn mới của tộc Khiết Đan phía bắc Doanh Châu nhà Chu. Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh sau đó được Võ Tắc Thiên phái đi trấn áp các lực lượng Khiết Đan còn chống đối nhà Chu ở Liêu Hà phía đông bắc nhà Chu. Cha con Đại Trọng Tượng (Dae Jungsang) và Đại Tộ Vinh (Dae Jo-Young) khi đó đang di dời quân đội, dân cư từ các thành Ansi, Liêu Thành và Baekham sang núi Đông Mưu (Dongmo, nay thuộc Mãn Châu, Trung Quốc) và núi Bạch Đầu (Baekdu), với ý định xây dựng kinh đô cho quốc gia mới ở núi Đông Mưu. Đại Vũ Nghệ cũng đi theo cha (Đại Tộ Vinh) và ông nội (Đại Trọng Tượng). Quân Chu do Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh chỉ huy sau đó trấn áp thành công các lực lượng người Khiết Đan ở Liêu Hà. Một lực lượng Khiết Đan còn lại tiếp tục chạy sang phía đông đi theo đoàn quân của cha con Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh.

Năm 698 Đại Trọng Tượng (大仲象 Dae Jung-sang) và con trai là Đại Tộ Vinh (大祚榮 Dae Jo-Young) cùng với cháu nội là Đại Vũ Nghệ, thủ lĩnh Bạch Sơn Mạt Hạt là Khất Tứ Bỉ Vũ (걸사비우, 乞四比羽 bính âm: Qǐsì bǐyǔ) vẫn chống đối nhà Chu của Võ Tắc Thiên. Theo Tân Đường thư, Võ Tắc Thiên đã phái sứ giả sang Liêu Đông sắc phong cho Đại Trọng Tượng là Chấn Quốc công và phong cho Khất Tứ Bỉ Vũ là Hứa Quốc công để yên lòng họ. Khất Tứ Bỉ Vũ đã từ chối chức danh Hứa Quốc công này. Nghe tin Đại Trọng Tượng, Đại Tộ Vinh và Khất Tứ Bỉ Vũ đang di dời quân đội và dân chúng từ ba thành Ansi, Liêu Thành và Baekham đến núi Đông Mưu và núi Bạch Đầu (Baekdu), tháng 5 (ÂL) cùng năm, Võ Tắc Thiên phái Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh dẫn 200.000 quân Chu tấn công đoàn quân của Đại Trọng Tượng và Khất Tứ Bỉ Vũ. Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh liền dẫn quân Chu chiếm lại các thành Ansi, Liêu Thành và Baekham đang bị bỏ trống, rồi tiếp tục dẫn quân Chu đuổi theo để chặn đánh nghĩa quân của Đại Trọng Tượng và Khất Tứ Bỉ Vũ giữa đường. Hai lãnh đạo Đại Trọng Tượng và Khất Tứ Bỉ Vũ đã cố gắng chống lại cuộc tấn công của Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh nhà Chu nhưng do quân số ít hơn nên đành phải rút lui. Quân Chu của Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh tàn sát dân chúng của nghĩa quân rất nhiều. Thấy Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh cho quân Chu hạ trại chặn đường đến núi Đông Mưu, Đại Trọng Tượng và Khất Tứ Bỉ Vũ, Đại Tộ Vinh sau đó cho đoàn quân và dân chúng di chuyển vòng qua doanh trại quân Chu đi theo hướng đông bắc, liên tiếp để các toán quân đoạn hậu chặn quân Chu truy kích, giúp nghĩa quân có nhiều thời gian di dời dân chúng đến gần núi Đông Mưu và Bạch Đầu (Baekdu) hơn. Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh liên tục tấn công nghĩa quân, giết dân chúng.

Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh, Đại Vũ Nghệ cùng đoàn quân và dân chúng đến chân núi Cheonmunryeong (tiếng Trung: 天門嶺; Hán-Việt: Thiên Môn Lĩnh; bính âm: Tiānmén lǐng) thì phái Khất Tứ Bỉ Vũ (Gulsabiwu) dẫn 5000 quân Mạt Hạt chặn đường vào núi của quân Chu. Sau đó Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh, Đại Vũ Nghệ dẫn dân chúng đi vào hẻm núi Cheonmunryeong để đến núi Đông Mưu và núi Bạch Đầu (Baekdu).

Đại Trọng Tượng (ông nội của Đại Vũ Nghệ) và Đại Tộ Vinh (cha của Đại Vũ Nghệ) cùng Đại Vũ Nghệ dẫn 8000 tàn quân và dân chúng (chủ yếu là người Cao Câu Ly và người Mạt Hạt) đến được núi Đông Mưu và núi Baekdu thì cho an trí quân đội và dân chúng. Sau đó Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh dẫn quân quay lại Cheonmunryeong (Thiên Môn Lĩnh) giúp Khất Tứ Bỉ Vũ ngăn cản quân Chu của Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh. Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh liên tục tấn công nghĩa quân ở Cheonmunryeong. Cả Khất Tứ Bỉ Vũ và Đại Trọng Tượng đều chết trong cuộc đại chiến tại Cheonmunryeong gần núi Đông Mưu này, nhưng Đại Tộ Vinh đã lãnh đạo những quân lính Cao Câu Ly và Mạt Hạt còn lại và tiếp tục chống lại quân nhà Chu do Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh chỉ huy.

Đại Tộ Vinh đặt 1000 địa điểm mai phục, tiến hành đánh du kích, tập kích quân Chu của Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh 1000 lần. Trận đánh giữa Đại Tộ Vinh và quân nhà Chu của Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh rất ác liệt tiếp tục diễn ra tại Cheonmunryeong (tiếng Trung: 天門嶺; Hán-Việt: Thiên Môn Lĩnh; bính âm: Tiānmén lǐng) cùng năm 698, và kết quả là quân của Đại Tộ Vinh đã chiến thắng. Để thực hiện giấc mơ của cha mình, Đại Tộ Vinh giành lấy 1 miền lãnh thổ rộng lớn của Mãn Châu ngày nay, lập ra vương quốc Đại Chấn (Daejin), tự xưng là Chấn vương, niên hiệu là Thiên Thống (Cheontong), xây dựng kinh thành tại gần núi Đông Mưu, nên thành cũng được đặt tên là Đông Mưu (nay thuộc tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc). Đất nước của Đại Tộ Vinh được thành lập cùng năm 698. Đại Vũ Nghệ là con trưởng của Đại Tộ Vinh, vừa có ý chí như Đại Tộ Vinh nên Đại Vũ Nghệ đã được Đại Tộ Vinh lập làm Thái tử.

Thời Bột Hải Cao Vương

Sau khi lên ngôi vua, Đại Tộ Vinh (cha của Đại Vũ Nghệ) mở rộng ảnh hưởng của mình đến nhà Chu, tộc Đột Quyết, tộc Khiết Đan và nước Tân La với những tộc Mạt Hạt độc lập.

Tin truyền hậu duệ của Cao Câu Ly với chí lực và võ nghệ cao cường đã xây thành ở núi Đông Mưu và chuẩn bị mở rộng đất đai vừa lan ra thì nhưng tàn dân thuộc vùng đất xưa của Cao Câu Ly liền nhanh chóng tụ tập, tạo nên cốt lõi cho nhà nước mới. Dân số của nước Đại Chấn khi đó là 500.000 người. Chấn vương Đại Tộ Vinh phái sứ giả sang Hãn quốc Hậu Đột Quyết, lập liên minh chống nhà Chu với Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết.

Năm Thiên Thống thứ hai (699), Chấn vương Đại Tộ Vinh (cha của Đại Vũ Nghệ) cho trích lọc những cái hay của các bộ luật, quốc pháp của nhà Đường, nước Bách Tế (Baekje) cũ, nước Cao Câu Ly (Goguryeo) cũ, nhà Chu, nước Tân La (Silla), nước Hãn quốc Hậu Đột Quyết, tộc Khiết Đan, tộc Khố Mạc Hề (Kumo Xi), tộc Bạch Sơn Mạt Hạt và tộc Hắc Sơn Mạt Hạt. Kế đó, Chấn vương Đại Tộ Vinh soạn ra bộ luật cho nước Đại Chấn, gọi là Thiên Thống Luật (Cheontong Lu). Thiên Thống Luật này có vai trò quan trọng trong việc cai trị đất nước, tương tự như Hiến Pháp của các quốc gia ngày nay. Thiên Thống Luật của Đại Tộ Vinh xác định rằng nước Đại Chấn này là hậu duệ của nước Cao Câu Ly (Goguryeo) cũ, coi vua Đông Minh Vương Cao Chu Mông là tổ tiên của nước Cao Câu Ly cũ và nước Đại Chấn. Nước Đại Chấn của Chấn vương Đại Tộ Vinh dùng ngôn ngữ là tiếng Cao Câu Ly, chữ viết là chữ Cao Câu Ly.

Vì nước Cổ Triều Tiên (2333 TCN - 108 TCN) được khai sinh trên núi Bạch Đầu (Baekdu, nay là núi Trường Bạch) nên Chấn vương Đại Tộ Vinh cử hành các nghi lễ tế tự thờ núi Bạch Đầu như các quốc gia Phù Dư (Buyeo), Cao Câu Ly (Goguryeo) từng thực hiện.

Cùng năm 699, Chấn vương Đại Tộ Vinh dẫn quân Đại Chấn đánh chiếm nhiệm sở của An Đông đô hộ phủ là Tân Thành (này là Phú Thuận, Liêu Ninh, Trung Quốc). An Đông đô hộ Bùi Huyền Khê (裴玄珪) phải bỏ Tân Thành chạy trốn. Võ Tắc Thiên đổi nhiệm sở An Đông đô hộ phủ từ Tân Thành đã rơi vào tay Đại Tộ Vinh sang khu vực phía tây của Liêu Đông.

Năm Thiên Thống thứ 3 (700), theo Tân Đường thư, thấy Chấn vương Đại Tộ Vinh đang xây dựng nước Đại Chấn (Daejin) ở đông bắc Liêu Đông và Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ (Go Deokmu) lập quốc Tiểu Cao Câu Ly ở Liêu Đông, Võ Tắc Thiên phong cho Lý Giai Cố (李楷固) làm Yên Quốc công, ban quốc tính họ Võ cho Lý Giai Cố (gọi là Võ Giai Cố), rồi phái Võ Giai Cố dẫn 200.000 quân Chu tấn công Đại Tộ Vinh và Cao Đức Vũ bởi Võ Giai Cố biết rõ về Đại Tộ Vinh và Cao Đức Vũ. Yên Quốc công Võ Giai Cố chia quân cho Lạc Vũ Chỉnh tấn công biên giới Tiểu Cao Câu Ly rồi đích thân dẫn quân Chu tấn công các thành trì biên giới nước Đại Chấn. Chấn vương Đại Tộ Vinh dẫn quân đến hỗ trợ các thành trì chống quân Chu. Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ cũng dẫn quân đến biên giới giao tranh với quân đội nhà Chu của Lạc Vũ Chỉnh. Chấn vương Đại Tộ Vinh và Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ cùng Yên Quốc công Võ Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh kịch chiến với nhau ở bắc Liêu Đông và đông bắc Liêu Đông.

Năm Thiên Thống thứ 4 (701), quân Hãn quốc Hậu Đột Quyết của Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết lại vượt Vạn Lý Trường Thành, xâm phạm biên giới nhà Chu. Chấn vương Đại Tộ Vinh đánh tan quân Chu của Yên Quốc công Võ Giai Cố, giải vây cho các thành trì biên giới nước Đại Chấn. Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ (Go Deokmu) cũng đánh tan quân đội nhà Chu của Lạc Vũ Chỉnh ở biên giới Tiểu Cao Câu Ly. Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết sai sứ sang nước Đại Chấn yêu cầu Chấn vương Đại Tộ Vinh hỗ trợ mình chống lại nhà Chu. Chấn vương Đại Tộ Vinh đồng ý và gửi 1 cánh quân Đại Chấn sang giúp A Sử Na Mặc Xuyết đánh các thành trì nhà Chu.

Yên Quốc công Võ Giai Cố nghe tin thì kêu gọi Khả hãn Lý Thất Hoạt của tộc Khiết Đan phía bắc Doanh Châu và tộc Hắc Sơn Mạt Hạt đông bắc nước Đại Chấn cùng tấn công biên giới nước Đại Chấn. Chấn vương Đại Tộ Vinh chia quân làm ba cánh: cánh quân thứ nhất đi trấn áp tộc Hắc Sơn Mạt Hạt phía đông bắc, cánh quân thứ hai đánh đuổi tộc Khiết Đan phía tây bắc và cánh quân thứ ba tấn công các thành Baekam, Liêu Thành của nhà Chu phía tây nam. Cánh quân Đại Chấn thứ nhất đánh tan quân Hắc Sơn Mạt Hạt, chiếm lấy lãnh thổ của họ, chiếm lại ngọn núi đầy muối ven biển vốn thuộc Cao Câu Ly (Goguryeo) ngày xưa. Người Hắc Sơn Mạt Hạt phải chạy lên phía bắc. Cánh quân Đại Chấn thứ hai đánh tan quân Khiết Đan của Khả hãn Lý Thất Hoạt. Lý Thất Hoạt phải lui quân về Liêu Hà phía tây. Cánh quân Đại Chấn thứ ba thì bị Yên Quốc công Võ Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh cầm chân ở phía bắc Liêu Đông.

Trong khi đó Thiên Thiện Khả hãn A Sử Na Mặc Xuyết liên tục đánh chiếm các thành trì ở tây bắc nhà Chu, sắp tiến đến Trường An (nơi Võ hoàng đang ở). Chính quyền của Võ hoàng một lần nữa bị lung lay giống như 5 năm trước Khả hãn Tôn Vạn Vinh người Khiết Đan từng cho quân Khiết Đan nam hạ đánh sắp đến Lạc Dương. Thấy tình hình nguy cấp, Võ Đán phụng mệnh Võ hoàng đi đánh dẹp quân Đột Quyết của A Sử Na Mặc Xuyết đang tiến sâu vào lãnh thổ nhà Chu, nhưng sau đó quân Đột Quyết của A Sử Na Mặc Xuyết lui quân trước.

Năm Thiên Thống thứ 5 (702) Chấn vương Đại Tộ Vinh gọi cánh quân Đại Chấn đang đánh với quân Chu của Yên Quốc công Võ Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh ở phía bắc Liêu Đông trở về. Võ Tắc Thiên dường như đang dự tính thêm hành động quân sự ở phía đông bắc và giao tể tướng Ngụy Nguyên Trung chỉ huy. Thủ lĩnh Phất Niết Mạt Hạt là Lý Đa Tộ được Võ Tắc Thiên phong làm quyền chỉ huy tại U Châu (幽州, gần Bắc Kinh ngày nay), với sự hỗ trợ của các tướng Tiết Nột (con trai của Tiết Nhân Quý, nhân gian gọi là Tiết Đinh San) và Lạc Vũ Chỉnh (駱務整). Tuy nhiên, có vẻ như hành động quân sự này đã không được phát động trong năm 702.

Năm Thiên Thống thứ 7 (704), Yên Quốc công Võ Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh lại dẫn quân Chu tiến đánh nước Đại Chấn của Chấn vương Đại Tộ Vinh.

Năm Thiên Thống thứ 8 (705) Đường Trung Tông lật đổ Võ Tắc Thiên, lấy lại quốc hiệu Đại Đường, Võ Giai Cố đang đánh Đại Tộ Vinh phải đổi cờ xí Đại Chu sang Đại Đường và lấy lại họ Lý (gọi là Lý Giai Cố). Trận đánh giữa Đại Tộ Vinh và quân nhà Đường rất ác liệt cùng năm, và kết quả là quân của Đại Tộ Vinh đã chiến thắng. Tướng Lạc Vũ Chỉnh của quân Đường tử trận. Yên Quốc công Lý Giai Cố cùng 1000 tàn quân Đường rút chạy về Liêu Hà phía tây Liêu Đông. Đại Tộ Vinh dẫn quân Đại Chấn đánh chiếm lại các thành Baekam, Liêu Thành và Ansi từ quân Đường, sau đó bao vây Liêu Hà của nhà Đường. Lý Giai Cố dẫn quân Đường ra quyết chiến với quân Đại Chấn của Đại Tộ Vinh. Kết cục, Yên Quốc công Lý Giai Cố tử trận ở Liêu Hà, quân đội nhà Đường thua tan tác. Đại Tộ Vinh cho quân rút khỏi Liêu Hà, lui về phía đông để tránh quân đội Tiểu Cao Câu Ly của Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ (Go Deokmu) ở Liêu Đông.

Khi biết Đường Trung Tông đã lật đổ Võ Tắc Thiên, trung hưng lại cơ nghiệp họ Lý Đường, Chấn vương Đại Tộ Vinh bèn thay đổi chính sách, hòa giải với nhà Đường. Đại Tộ Vinh còn phái con trai thứ hai là Đại Môn Nghệ (大門藝, Dae Mun-ye, em trai của Thái tử Đại Vũ Nghệ) sang Trường An nhà Đường làm con tin. Trong năm 705, vua Đường Trung Tông dời nhiệm sở của An Đông đô hộ phủ từ phía tây Liêu Đông sang U Châu (nay là Bắc Kinh, Trung Quốc), đồng thời gọi An Đông đô hộ Đường Hưu Cảnh (唐休璟) từ phía tây Liêu Đông về U Châu.

Đại Tộ Vinh sau đó còn thiết lập quan hệ hữu hảo với Tiểu Cao Câu Ly của Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ (Go Deokmu) ở Liêu Đông vào năm Thiên Thống thứ 10 (năm 707).

Trong giao tiếp ngoại giao giữa Tân La (đời vua Tân La Thánh Đức vương) và Đại Chấn, vua Tân La Thánh Đức vương đã cố gắng phong cho Chấn vương Đại Tộ Vinh với danh hiệu tương đương với quan chức hạng năm ở Tân La là "Đại A Chấn (Dae Achan)" vào năm Thiên Thống thứ 13 (năm 710). Chấn vương Đại Tộ Vinh và người Đại Chấn không biết hệ thống cấp bậc được sử dụng ở Tân La nên họ đã chấp nhận danh hiệu này.

Chấn vương Đại Tộ Vinh sau đó còn thiết lập quan hệ hòa bình với tộc Khiết Đan của Khả hãn Lý Thất Hoạt (李失活) phía bắc Doanh Châu nhà Đường vào năm Thiên Thống thứ 14 (711).

Sau một thời gian, Chấn vương Đại Tộ Vinh nhận ra ý nghĩa của danh hiệu "Đại A Chấn (Dae Achan)" mà vua Tân La Thánh Đức vương phong cho mình. Đại Tộ Vinh đã tìm cách thay đổi địa vị quốc tế của quốc gia mình. Năm Thiên Thống thứ 15 (712), Chấn vương Đại Tộ Vinh đổi lại quốc hiệu từ Đại Chấn (Daejin) sang Bột Hải (Balhae), xưng là Bột Hải vương, sử sách gọi ông ta là Bột Hải Cao Vương. Đại Vũ Nghệ cũng thay đổi xưng hiệu Đại Chấn thái tử sang Bột Hải thái tử.

Năm Thiên Thống thứ 16 (713), vua Đường Huyền Tông phong Bột Hải Cao Vương làm Bột Hải quận vương (Bột Hải là tên của vùng biển bao quanh Liêu Đông và Sơn Đông nhà Đường). Cả nhà Đường và Tân La đều không công nhận vương quốc Bột Hải của Dae Jo-Young là quốc gia kế vị Cao Câu Ly. Nhà Đường coi vương quốc Bột Hải là một công quốc của người Mạt Hạt trong khi Tân La coi vương quốc Bột Hải là chư hầu của họ. Bột Hải vương Dae Jo-Young đối với Tân La cũng giữ quan hệ hòa bình, nhưng thực chất bên trong cũng muốn đánh Tân La vì Tân La từng giúp quân Đường tiêu diệt Cao Câu Ly (quốc gia tiền thân của Bột Hải). Từ năm 713 đến năm 721, vua Tân La Thánh Đức vương đã xây dựng bức tường phía bắc để duy trì hoạt động phòng thủ dọc biên giới, tránh bị vương quốc Bột Hải tấn công.

Năm Thiên Thống thứ 20 (717) Khả hãn Lý Thất Hoạt của tộc Khiết Đan qua đời, Lý Sa Cố (李娑固) kế vị Khả hãn Khiết Đan và cũng duy trì hòa bình với Bột Hải Cao Vương.

Tháng 6 năm Thiên Thống thứ 22 (719), Bột Hải Cao Vương (Đại Tộ Vinh) băng hà, thọ 74 tuổi. Người con trai trưởng của Đại Tộ Vinh là Đại Vũ Nghệ (Dae Muye) lên ngôi, tức là vua Bột Hải Vũ Vương. Đại Tộ Vinh đã để lại di chúc rằng “Đừng quên tinh thần Cao Câu Ly, hãy kế thừa tinh thần của Cao Câu Ly”. Vũ Vương truy hiệu cho cha mình là Hiếu Cao đại vương là danh hiệu có tính tượng trưng cho “Vua của Cao Câu Ly”, truyền lại ý chí mạnh mẽ cho các đời vua Bột Hải sau này.

Trị vì
Đại Vũ Nghệ lên ngôi sau cái chết của vua cha vào năm 719. Ông được vua Đường Huyền Tông sắc phong vương vị là Quế Lâu Vương (Gyeru wang) - Vương của tỉnh Quế Lâu (Gyeru). Ông truy phong thụy hiệu cho cha mình, Đại Tộ Vinh, là Cao Vương. Từ đó, ông tuyên bố niên hiệu Nhân An (In-an) cùng năm 719 (niên hiệu thay thế cho niên hiệu Thiên Thống của vua Bột Hải Cao Vương Đại Tộ Vinh), một hành động nhằm thể hiện tính độc lập với nhà Đường của Trung Quốc dù ông đã nhận mọi sắc phong của nhà Đường. Trên một phương diện khác, ông thường xuyên cứ sứ thần sang nhà Đường, trong đó có cả con trai và các em trai.

Trong những năm đầu tiên, dưới thời trị vì của Bột Hải Vũ Vương, vương quốc Bột Hải đã nắm giữ 100.000 quân.

Nước Tân La cũng quan tâm đến sự nổi lên của vương quốc Bột Hải. Năm Nhân An thứ ba (năm 721) vua Tân La Thánh Đức Vương đã cho xây một bức trường thành tại biên giới phía bắc của Tân La. Chứng tích của bức tường vẫn có thể tiếp cận tại tỉnh Hamgyong Nam ngày nay. Cùng năm 721 Bột Hải Vũ Vương xuất quân đánh chiếm 2/3 lãnh địa của bộ lạc Bạch Sơn Mạt Hạt. Cũng trong năm 721, nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) yêu cầu Bột Hải Vũ Vương hỗ trợ quân sự cho nhà Đường chống lại tộc Khiết Đan (đời Khả hãn Lý Úc Vu) nhưng Bột Hải Vũ Vương đã từ chối.

Năm Nhân An thứ tư (năm 722) vua Đường Huyền Tông đã bổ nhiệm một thủ lĩnh của bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt làm Thái thú Bozhou (ngày nay thuộc Khabarovsk, Nga) để kiểm tra ảnh hưởng của vương quốc Bột Hải.

Năm Nhân An thứ 7 (năm 725), An Đông đô hộ Tiết Thái (薛泰) của An Đông đô hộ phủ tại Bình Châu đề nghị vua Đường Huyền Tông cho đóng quân Đường trong khu vực. Đáp lại, các quan chức nhà Đường đã cử một chính quyền gồm các thủ lĩnh của các bộ lạc nhỏ hơn dưới sự chỉ huy của Thứ sử U Châu. Bột Hải Vũ Vương tin rằng bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt và nhà Đường đang âm mưu tấn công vương quốc Bột Hải của mình và Bột Hải Vũ Vương đã yêu cầu một cuộc tấn công phủ đầu. Bột Hải Vũ Vương đã ra lệnh cho em trai mình là Đại Môn Nghệ (大門藝, Dae Mun-ye) dẫn quân Bột Hải đi tấn công bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt. Đại Môn Nghệ, người đã ở lại kinh đô Trường An nhà Đường làm con tin kể từ khi bắt đầu quan hệ hòa bình giữa Bột Hải và nhà Đường từ năm 705 đến năm 725 mới được về nước, và hiểu ý nghĩa của việc tấn công đồng minh của nhà Đường, đã miễn cưỡng thực hiện mệnh lệnh. Bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt bị đánh bại, lãnh thổ vương quốc Bột Hải được mở rộng. Điều này đã dẫn đến xích mích ngoại giao chống lại vua Đường Huyền Tông. Việc mở rộng lãnh thổ của Bột Hải Vũ Vương đã bị hiểu lầm là một mối ràng buộc chính trị với một số bộ lạc Mạt Hạt, và Bột Hải Vũ Vương bị ép buộc phải gửi con trai trưởng của mình là Đại Đô Lợi Hành (大都利行) đến nhà Đường làm con tin. Đại Môn Nghệ đã hai lần khuyên Bột Hải Vũ Vương nên từ bỏ kế hoạch tấn công bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt.:

Bột Hải Vũ Vương không để ý đến em trai mình và lấy sự miễn cưỡng của Đại Môn Nghệ làm cái cớ để loại bỏ Đại Môn Nghệ ra khỏi quyền chỉ huy quân đội Bột Hải. Đại Môn Nghệ bỏ trốn sang Trường An nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông).

Năm Nhân An thứ 8 (năm 726), Bột Hải Vũ Vương xuất quân đánh chiếm bộ lạc Túc Mạt Mạt Hạt, Bá Đốt Mạt Hạt và Phất Niết Mạt Hạt, chiếm 1/3 lãnh địa của bộ lạc Ngu Lâu Mạt Hạt. Bột Hải Vũ Vương tiêu diệt và sáp nhập vương quốc Dumaknu (hậu duệ của quốc gia Bắc Phù Dư) ở phía bắc. Bột Hải Vũ Vương còn tấn công bộ lạc Thiết Lợi Mạt Hạt, buộc Thiết Lợi Mạt Hạt trở thành chư hầu của vương quốc Bột Hải.

Năm Nhân An thứ 9 (năm 727), Bột Hải Vũ Vương xuất quân đánh chiếm toàn bộ 1/3 lãnh địa còn lại của bộ lạc Bạch Sơn Mạt Hạt và chiếm nhiều thành của nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) ở An Đông đô hộ phủ.

Dù Bột Hải Vũ Vương được vua Đường Huyền Tông sắc phong vương vị là Quế Lâu Vương nhưng sự phát triển mạnh mẽ của Bột Hải đã gây ra va chạm với nhà Đường cũng như Tân La ở phía nam Triều Tiên, Khiết Đan, Khố Mạc Hề (Kumo Xi), Đột Quyết, và một vài bộ lạc Mạt Hạt. Trong khi bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt ở phía bắc Bột Hải nằm dưới quyền kiểm soát trực tiếp của nhà Đường từ năm 727, ông đã tấn công bộ lạc Hắc Thủy Mạt Hạt ở đông bắc do lo sợ một cuộc tấn công gọng kìm. Để tránh sự cô lập quốc tế, Bột Hải bắt đầu cử sứ thần sang Nhật Bản (đời Thiên hoàng Shōmu) từ tháng 8 năm 727. Đoàn sứ giả Bột Hải gồm 24 người, bao gồm các tướng lĩnh cấp cao như
Ko In-ui và Ko Ched-ok. Bột Hải Vũ Vương nhờ đoàn sứ giả Bột Hải gửi 300 bộ lông chồn đến Nhật Bản vừa để thể hiện sự thiện chí vừa là mong muốn thúc đẩy quan hệ hữu nghị giữa Bột Hải với Nhật Bản. Khi đó có một học sinh được cử từ Tân La đến Nhật Bản để đào tạo phiên dịch tiếng Nhật đã hỗ trợ một phái viên ngoại giao từ vương quốc Bột Hải giao tiếp với toàn thể triều đình Nhật Bản. Sứ giả Bột Hải đã tuyên bố với triều đình Nhật Bản rằng Bột Hải đã "thu hồi vùng đất Cao Câu Ly (Goguryeo) đã mất và kế thừa những truyền thống cũ của Phù Dư (Buyeo)". Nhật Bản, vốn đã có mối quan hệ căng thẳng với Tân La (đời vua Tân La Thánh Đức vương) đã hoan nghênh vương quốc với vị thế của một Cao Câu Ly (Goguryeo) và Phù Dư (Buyeo) hồi sinh.

Bột Hải Vũ Vương đã tấn công vào đông bắc nhà Đường bằng bộ binh vào năm Nhân An thứ 10 (năm 728). Khi quân Đường chuẩn bị phản công thì quân Bột Hải lui quân.

Năm Nhân An thứ 14 (năm 732) Bột Hải Vũ Vương cử một đoàn sứ giả Bột Hải đến triều đình nhà Đường yêu cầu vua Đường Huyền Tông xử tử Đại Môn Nghệ. Đáp lại, nhà Đường đã bí mật gửi Đại Môn Nghệ đến Trung Á trong khi thông báo cho Bột Hải Vũ Vương rằng em trai của ông đã bị đày đến miền nam nhà Đường. Tuy nhiên, sự thật của các sự kiện đã bị rò rỉ ra ngoài, khiến Bột Hải Vũ Vương vô cùng tức giận. Thêm vào đó, con trai trưởng của ông là Đại Đô Lợi Hành đang làm con tin ở nhà Đường được 7 năm thì qua đời. Điều này càng khiến Bột Hải Vũ Vương hạ quyết tâm tuyên chiến với nhà Đường.

Sau đó Bột Hải Vũ Vương phái Trương Văn Hưu (장문휴, 張文休) dẫn hải quân Bột Hải đi tấn công Đăng Châu (nay là Yên Đài) thuộc bán đảo Sơn Đông nhà Đường cùng năm 732. Hải quân Bột Hải của Trương Văn Hưu đã giết chết quan thái thú nhà Đường ở bán đảo Sơn Đông là Vĩ Tuấn (偉俊), chiếm đóng Đăng Châu và tiếp tục đi đánh chiếm các thành trì nhà Đường khác ở Sơn Đông, bắt rất nhiều thủy thủ và thường dân nhà Đường giải về Bột Hải.. Đăng Châu là trung tâm của các tuyến thương mại hàng hải ở Đông Á, và là địa điểm mà cả sứ thần Tân La và vương quốc Bột Hải đã ở lại khi đến triều cống cho Hoàng đế nhà Đường. Kết quả là, cuộc tấn công của hải quân Bột Hải vào Đăng Châu không chỉ đơn thuần được thúc đẩy bởi sự trả đũa địa chính trị chống lại nhà Đường mà còn xuất phát từ mong muốn khẳng định sức mạnh hàng hải mới hình thành của mình cũng như ngăn cản Hắc Thủy Mạt Hạt thiết lập quan hệ thương mại với nhà Đường, vốn đã bị suy yếu. Bột Hải thống trị các tuyến đường thương mại phía bắc. Cuộc tấn công thành công của hải quân Bột Hải vào Đăng Châu cũng thể hiện sức mạnh hàng hải đáng kinh ngạc của một quốc gia ba mươi bốn năm tuổi, nơi có các tàu hải quân quân sự có thể vượt biển cũng như các tàu buôn có thể thực hiện các hoạt động thương mại.

Lúc đầu vua Đường Huyền Tông cho rằng quân Bột Hải của Trương Văn Hưu chỉ là đám hải tặc hoành hành ở bờ biển Sơn Đông, đến khi thái thú Vĩ Tuấn bị giết hại, vua Đường Huyền Tông mới nhận thấy đây là hành động gây chiến tranh với nhà Đường của vương quốc Bột Hải. Một thời gian ngắn sau, Trương Văn Hưu cho rút quân chiến thuật ra khỏỉ thành Đăng Châu nhưng quân Bột Hải của Trương Văn Hưu vẫn còn chiếm đóng nhiều thành trì thuộc Sơn Đông nhà Đường.

Để đối phó với các cuộc tấn công, nhà Đường đã ra lệnh cho Kim Chungsin, cháu trai của vua Tân La Thánh Đức Vương và là cận thần trong triều đình nhà Đường, quay trở lại Tân La và tổ chức một cuộc tấn công vào vương quốc Bột Hải. Kim Chungsin bào chữa cho yêu cầu này bằng cách yêu cầu ở lại nhà Đường với tư cách là cận vệ của hoàng đế Đường Huyền Tông. Thay thế vị trí của Kim Chungsin, nhà Đường cử Kim Saran, một nhà ngoại giao cấp thấp của Tân La, và một hoạn quan của nhà Đường. Đại Môn Nghệ cũng được vua Đường Huyền Tông triệu hồi từ Trung Á về để tuyển binh ở U Châu nhà Đường.

Bột Hải Vũ Vương thân chinh dẫn bộ binh Bột Hải tiến đến Mã Đô Sơn (馬都山) tại Du Quan của nhà Đường và tiến hành đánh chiếm nhiều quận huyện của nhà Đường gần đó. Bột Hải Vũ Vương cho quân đi cướp phá thị trấn Matoushan (phía tây bắc Sơn Hải quan ngày nay), và giết chết 10.000 binh lính nhà Đường. Quân Bột Hải còn đột kích và cướp bóc biên giới nhà Đường dọc theo Liêu Hà và bờ biển của Tiểu Cao Câu Ly ở bán đảo Liêu Đông cũng bị quân Bột Hải đột kích. Tháng 9 năm 732, quân Bột Hải do Trương Văn Hưu chỉ huy tấn công thành Đăng Châu ở Sơn Đông nhà Đường lần 2. Vua Đường Huyền Tông cử quân đến phòng thủ và chi viện cho Đăng Châu.

Cùng năm 732, tướng Đường là Cát Phúc Thuận đánh bại quân Bột Hải một trận lớn ở Sơn Đông khiến hải quân Bột Hải của Trương Văn Hưu phải rút khỏi Sơn Đông theo đường biển về nước.

Năm Nhân An thứ 15 (năm 733), vua Đường Huyền Tông phong cho Tân La Thánh Đức Vương làm Ninh Hải quân sứ (Ninghai junshi 寧海軍使) với lệnh trừng phạt vương quốc Bột Hải. Sau đó, vua Đường Huyền Tông lệnh cho Đại Môn Nghệ (大門藝, Dae Mun-ye) dẫn quân Đường tấn công vương quốc Bột Hải cùng với các lực lượng của nước Tân La (đời vua Tân La Thánh Đức Vương), song đã không thành công. Liên quân Đường - Tân La gặp tuyết lớn chặn mọi con đường. Bão tuyết đã giết chết một nửa trong số 100.000 quân Đường - Tân La nên buộc bọn họ phải lui quân. Bột Hải Vũ Vương chớp thời cơ xua quân đánh tan liên quân Đường - Tân La. Đại Môn Nghệ theo quân Đường rút về nhà Đường. Bột Hải Vũ Vương tiếp tục cố giết em trai Đại Môn Nghệ của mình. Ông cử một thích khách đến Lạc Dương nhà Đường để ám sát Đại Môn Nghệ. Đại Môn Nghệ bị tấn công vào ban ngày gần cầu Tianjin bên ngoài hoàng cung Lạc Dương nhưng không hề hấn gì.

Bột Hải Vũ Vương sau đó phái sứ giả mang thư đến nhà Đường có nội dung chỉ trích vua Đường Huyền Tông như sau:

Năm Nhân An thứ 16 (năm 734), vua Tân La Thánh Đức Vương phái quân Tân La tấn công vương quốc Bột Hải của Bột Hải Vũ Vương nhưng bị Bột Hải Vũ Vương đánh bại. Sau đó Bột Hải Vũ Vương liên tục tấn công Tân La của vua Tân La Thánh Đức Vương từ năm 734 đến năm 735, đánh cho nước Tân La tan tác.

Trong nỗ lực kiềm chế tham vọng của vương quốc Bột Hải, nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) đã chấp nhận yêu cầu của Tân La (đời Tân La Thánh Đức Vương) là bố trí quân đội Tân La ở Hwanghae và sông Đại Đồng trong năm Nhân An thứ 17 (năm 735). Điều đó chứng tỏ rằng nhà Đường đã chính thức trao cho Tân La vùng lãnh thổ phía nam sông Đại Đồng, vùng đất được nhà Đường quản lý ít nhất là từ thế kỷ 7 trong các chiến dịch của họ với Tân La nhằm đánh bại Cao Câu Ly. Một biểu hiện cải thiện quan hệ giữa Tân La với nhà Đường.

Thời kỳ Bột Hải Vũ Vương cai trị, phần lớn những người dân nước Bột Hải là người Cao Câu Ly, người Mạt Hạt chiếm số ít hơn.

Bối cảnh bất lợi về chiến lược bắt đầu chuyển sang vương quốc Bột Hải vào năm 734 – 735, khi thủ lĩnh người Khiết Đan là Khả hãn Khuất Liệt, Khả hãn Lý Qua Chiết và Khả Đột Vu và đồng minh Hãn quốc Hậu Đột Quyết (các đời Bì Gia Khả hãn A Sử Na Mặc Cức Liên, Y Nhiên Khả hãn A Sử Na Y Nhiên) của Khả Đột Vu bị quân đội nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) đánh bại. Ngoài ra, một lực lượng gồm 5.000 kỵ binh Khố Mạc Hề (Kumo Xi) đã đầu hàng nhà Đường. Sự thất bại của người Khiết Đan và người Đột Quyết trước nhà Đường, và sự phục tùng của Khố Mạc Hề với nhà Đường đã loại bỏ vùng đệm đã hình thành giữa vương quốc Bột Hải và nhà Đường. Cảm nhận được sự thay đổi trong diễn biến chiến lược, Bột Hải Vũ Vương quyết định cầu hòa với nhà Đường. Hai nước Bột Hải và nhà Đường đã ký hòa ước, với điều kiện Bột Hải phải cống nạp cho nhà Đường.

Năm Nhân An thứ 19 (năm 737), các thủy thủ và thường dân nhà Đường bị giam giữ ở Bột Hải từ năm 732 được Bột Hải Vũ Vương cho hồi hương về lại nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông).

Trong năm 737 Bột Hải Vũ Vương (Đại Vũ Nghệ) qua đời, hưởng thọ 55 tuổi. Con trai thứ ba của ông là Đại Khâm Mậu (Dae Heummu) lên kế vị, tức là vua Bột Hải Văn Vương.

Gia đình
 Cha
 Đại Tộ Vinh (대조영, 大祚榮, Dae Joyeong)
 Mẹ
 Không rõ
 Em trai
 Đại Môn Nghệ (대문예, 大門藝, Dae Munye)
 Đại Xương Bột Giá (대창발가, 大昌勃價, Dae Changbalga)
 Đại Hồ Nhã (대호아, 大胡雅, Dae Ho-a)
 Đại Lãnh Nhã (대낭아, 大郎雅, Dae Nang-a)
 Đại Lâm (대림, 大琳, Dae Rim)
 Đại Bảo Phương (대보방, 大寶方, Dae Bo-bang)
 Vương tử
 Đại Đô Lợi Hành (대도리행, 大都利行, Dae Dorihaeng)
 Đại Nghĩa Thần (대의신, 大義神, Dae Ui-sin)
 Đại Khâm Mậu (대흠무, 大欽茂, Dae Heummu)
 Đại Nguyên Nghĩa (대원의, 大元義, Dae Won-ui)

Xem thêm
Danh sách vua Triều Tiên
Lịch sử Triều Tiên

Tham khảo

Liên kết ngoài
Encyclopædia Britannica
Britannica Concise Encyclopedia

Columbia Encyclopedia
U.S. Library of Congress: Country Studies
Provinces of Balhae Kingdom
  Sự mở rộng của vương quốc Bột Hải dưới thời Vũ Vương

Vua Bột Hải
Năm sinh không rõ


title: Bàng Bỉnh Huân

text:
Bàng Bỉnh Huân (phồn thể: 龐炳勳, giản thể: 庞炳勋, bính âm: Pang Bingxun; Wade-Giles: Pang Ping-hsun) (25 tháng 10 năm 1879 – 12 tháng 1 năm 1963) là một vị tướng Quốc dân đảng từng chiến đấu với Lục quân Đế quốc Nhật Bản và Hồng quân Trung Quốc. Ông nổi tiếng vì ngăn chặn được Sư đoàn 5 của Đại tướng Itagaki Seishirō, một trong những người chủ mưu Sự biến Mãn Châu, chiếm được Lâm Nghi và hội quân với Sư đoàn 10 của Đại tướng Isogai Rensuke tại Đài Nhi Trang; phá vỡ kế hoạch tấn công Tô Châu của họ.

Thời trẻ và sự nghiệp trong quân đội

Bàng sinh ra trong một gia đình nông thôn tại Hà Bắc và gia nhập Tân quân của nhà Thanh. Sau khi đậu kì thi võ của triều đình nhà Thanh, ông được bổ nhiệm hàm tương đương đại úy, nhưng khi Cách mạng Tân Hợi bùng nổ năm 1911, ông bị các chỉ huy nghi ngờ là có cảm tình với cách mạng và bị buộc từ chức. Trở về quê, Bàng làm nghề kinh doanh nhỏ để kiếm sống.

Năm 1920, quê ông bị hạn hán nghiêm trọng và nạn đói xảy ra, ông quyết định quay lại quân đội ở tuổi 41. Ông tham gia quân Tây Bắc và phục vụ một vài lãnh chúa địa phương, rồi dần dần trở thành một trong những chỉ huy nổi danh nhất Hoa Bắc. Khi Tưởng Giới Thạch phát động Chiến tranh Bắc phạt năm 1926, Bàng đang phục vụ Ngô Bội Phu, một trong những quân phiệt hùng mạnh nhất miền Trung và Bắc Trung Hoa. Hiểu được thời thế đã thay đổi, Bàng tuyên bố ủng hộ Cách mạng Quốc dân và gia nhập với Tướng Đường Sinh Trí.

Sau khi Tưởng Giới Thạch đàn áp phe Cộng sản trong vụ Thảm sát Thượng Hải, Chính phủ Quốc dân Vũ Hán ra lệnh cho Bàng Bỉnh Huân tấn công Nam Kinh, nhưng Bàng lại gia nhập Tập đoàn quân 2 của Phùng Ngọc Tường, làm sư đoàn trưởng trong quân của Phùng. Ông chiến đấu dũng cảm dưới quyền Phùng Ngọc Tường trong Đại chiến Trung Nguyên, nhưng khi Trương Học Lương, Tổng tư lệnh Quân đội biên giới Đông Bắc, trước đây có tên gọi Phụng hệ, ủng hộ Tưởng Giới Thạch, lực lượng chống Tưởng nhanh chóng thất bại. Bàng lại đổi phe, tuyên bố ủng hộ Chính phủ Quốc dân và trở thành Tư lệnh Quân đoàn 40. Ông tham gia một loạt chiến dịch chống quân Cộng sản tại Thiểm Tây rồi phòng thủ Hoa Bắc chống lại Lục quân Đế quốc Nhật Bản dưới quyền Nguyên soái Nam tước Mutō Nobuyoshi trong Đại chiến Trường Thành.

Năm 1935, Phùng Ngọc Tường và một số đồng minh cũ tham gia phong trào kháng chiến ở Nội Mông (1933–1936) chống lại quân Nhật xâm nhập vùng này. Vì Tưởng Giới Thạch vẫn nuôi hi vọng giải quyết hòa bình những tranh chấp với Nhật, ông ta cử Bộ trưởng Quốc phòng Hà Ứng Khâm đi giải giáp Quân kháng Nhật Nhân dân Sát Cáp Nhĩ của Phùng Ngọc Tường và bổ nhiệm Bàng Bỉnh Huân làm Chủ tịch tỉnh Sát Cáp Nhĩ để làm vừa lòng các tư lệnh Nhật. Chính phủ Quốc dân thăng ông lên Trung tướng năm 1936. Bàng vẫn ủng hộ Tưởng Giới Thạch trong Sự biến Tây An và tham gia Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2 năm sau.

Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2

Tháng 7 năm 1937, Bàng Bỉnh Huân tham gia Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2 ở Hoa Bắc. Khi quân Nhật tấn công trong Trận Bắc Bình–Thiên Tân, ông yểm hộ cho Binh đoàn 29 của Tống Triết Nguyên rút về Sơn Đông. Tháng 12 năm 1937, đơn vị của ông nhập vào Quân khu 5 dưới quyền Tướng Lý Tông Nhân, và từ ngày 16 tháng 3 – 17 tháng 4 năm 1938, ông và Trương Tự Trung cố thủ kiên cường trước quân Nhật của Đại tướng Itagaki Seishirō và góp công vào chiến thắng của quân Trung Hoa trong Trận Đài Nhi Trang.

Sau Trận Từ Châu, ông lại được thuyên chuyển về Hoa Bắc, ác chiến với quân Nhật tại đây. Ông được thăng lên Tổng tư lệnh Tập đoàn quân 24 và Tỉnh trưởng Hà Bắc. Trong nhiệm kỳ Tỉnh trưởng, lực lượng của ông từng giao chiến với Bát lộ quân của Cộng sản, rồi hai bên ký kết thỏa ước không xâm phạm lẫn nhau và ngừng bắn. Năm 1941, Phương diện quân Bắc Chi Na (Nhật Bản) của Đại tướng Tada Hayao tiến hành Trận Tấn Nam đánh bại quân Quốc dân. Bàng lúc này đã hơn 60 tuổi xin từ chức, nhưng Tưởng Giới Thạch không chấp nhận vì rất khó có được những tư lệnh giàu kinh nghiệm như ông vào thời điểm đó. Tướng Bàng tiếp tục tập kích quấy rối quân Nhật ở Hoa Bắc.

Tháng 4 năm 1943, 50,000 quân Nhật dưới quyền Đại tướng Okamura Yasuji tăng cường trấn áp sự kháng cự của quân Trung Hoa tại đây và chọc thủng được tuyến phòng thủ của Bàng, hầu hết lực lượng của ông chạy trốn về hướng Nam. Nhưng trong khi rút quân, ông mất liên lạc với tổng hành dinh của mình và phải lẩn trốn trong một hang động. Tôn Điện Anh, Tư lệnh Quân đoàn 5 của chính quyền bù nhìn, và một viên trung tướng Nhật bắt được ông và buộc ông đầu hàng.

Bàng bị đưa về tổng hành dinh quân Nhật; ngày 23 tháng 5 năm 1943, Tổng thống Uông Tinh Vệ của chính thể bù nhìn Nam Kinh bổ nhiệm ông làm Tổng tư lệnh Tập đoàn quân 24. Sau khi ông đầu hàng, Chính phủ Quốc dân đảng tìm cách kêu gọi ông quay lại, và Bàng đồng ý tái gia nhập phe Quốc dân đảng. Nhưng các tư lệnh Nhật phát hiện ra kế hoạch này và giải tán lực lượng của ông.

Năm 1944, ông được chuyển đến Hà Nam làm Chủ nhiệm Bình định Khai Phong, ông vẫn liên lạc với Trùng Khánh qua Cục Điều tra Thống kê của Thiếu tướng Đới Lạp. Khi quân Nhật ở Trung Hoa đầu hàng vào năm sau, Tưởng Giới Thạch lại bổ nhiệm ông làm tư lệnh tiền phương, chịu trách nhiệm ngăn chặn quân Cộng sản.

Nội chiến Trung Hoa và giải nhiệm

Năm 1946, khi Nội chiến Trung Hoa lại bùng phát, Bàng giao lại lực lượng của mình cho Chính phủ Trung ương ở Nam Kinh. Tôn Điện Anh được cử làm Tư lệnh Quân đoàn 40, vẫn kiêm nhiệm Tư lệnh Tập đoàn quân 24. Nhưng khi Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc dưới quyền Nguyên soái Lưu Bá Thừa tiêu diệt lực lượng của Bàng và Tôn trong Chiến dịch Hàm Đan, Bàng được giao nhiệm vụ tái tổ chức các đơn vị đã tan rã và được cử làm cố vấn quân sự Bộ Quốc phòng (Trung Hoa Dân Quốc) rồi xin nghỉ hưu. Trước khi quân Cộng sản của Nguyên soái Lâm Bưu chiếm được Hoa Bắc, ông rời Hà Nam đi Nam Kinh năm 1948. Sau Chiến dịch Hoài Hải, ông theo Tưởng Giới Thạch và các lãnh tụ Quốc dân đảng chạy ra Đài Loan.

Tại Đài Loan do lương hưu không đủ sống, ông mở một nhà hàng tại Đài Bắc cùng người bạn cũ là Tướng Tôn Liên Trọng.
Ông mất tại Đài Loan ngày 12 tháng 1 năm 1963.

Sự nghiệp quân sự

1937 Tư lệnh Sư đoàn 39
1937 - 1938 Tư lệnh Binh đoàn 3
1937 - 1941 Tư lệnh Quân đoàn 40
1940 - 1943 Chủ tịch Chính phủ tỉnh Hà Bắc
1943-1945 Tư lệnh Tập đoàn quân 24

Chú thích

Tham khảo

 http://www.generals.dk/general_/China.html
Ministry of National Defense R.O.C
Pang Bingxun article on baike

Xem thêm
 Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ 2

Sinh năm 1879
Mất năm 1963
Thượng tướng Trung Hoa Dân Quốc


title: Học viện bóng đá Southampton

text:
Học viện bóng đá Southampton là học viện đạo tạo bóng đá của câu lạc bộ Southampton tại miền nam nước Anh nhằm khuyến khích và phát triển tài năng bóng đá trẻ. Học viện hiện có 8 đội trẻ.

 Đội U-18
 Đội U-16
 Đội U-14
 Đội U-13
 Đội U-12
 Đội U-11
 Đội U-10
 Đội U-9

Những cầu thủ đào tạo thành danh
Học viện CLB Southampton có thể được coi là học viện đào tạo chuyên nghiệp khi họ là đội từng đào tạo Theo Walcott, Wayne Bridge, Alex Oxlade-Chamberlain của Anh và Gareth Bale của Xứ Wales ngoài ra họ còn đào tạo được nhiều cầu thủ khác như Nathan Dyer, Andrew Surman hay Adam Lallana và tương lai có thể là Phan Văn Đại

Chú thích

Tham khảo

Southampton F.C.


title: Hội Khoa học Hoàng gia Đan Mạch

text:
Hội Khoa học hoàng gia Đan Mạch () cũng gọi là Viện hàn lâm Khoa học hoàng gia Đan Mạch, được thành lập ngày 13. 11.1742 để nghiên cứu và phát triển khoa học. Ngày 11.1.1743 Hội được đặt dưới sự bảo trợ của nhà vua. Nhân dịp này mục tiêu chính của Hội cũng được đặt ra là nghiên cứu ngôn ngữ, lịch sử và địa lý của Đan Mạch và Na Uy. Dần dần sau này thêm các lãnh vực khác của khoa học tự nhiên và khoa học nhân văn.

Từ năm 1745 Hội đã xuất bản một loạt ấn phẩm nghiên cứu về khoa học tự nhiên cùng khoa học nhân văn. Từ năm 1763 tới năm1843, theo sắc lệnh của nhà vua ban hành ngày 26.6.1761, Hội đã lập bản đồ Đan Mạch và lãnh địa công tước, đây là bản đồ địa hình thực sự đầu tiên của Đan Mạch. Bản đồ này được vẽ theo tỷ lệ xích 1: 20.000, nhưng khi in ra thì lấy theo tỷ lệ xích 1: 120.000.

Một công trình khác của Hội là quyển Từ điển tiếng Đan Mạch, được xuất bản từ năm 1793-1905 gồm 8 tập.

Hội có khoảng 250 hội viên trong nước và 260 hội viên nước ngoài.

Hộ là thành viên quốc gia của Hội đồng Khoa học Quốc tế (ISC).

Các chủ tịch

 Johan Ludvig Holstein (1742-1763)
 Otto Thott (1763-1770)
 Henrik Hielmstierne (1776-1780)
 Bolle Willum Luxdorph (1780-1788)
 Andreas Peter Bernstorff (1788-1797)
 Ernst Heinrich Schimmelmann (1797-1831)
 Adam Wilhelm Hauch (1831-1838)
 Prins Christian Frederik (1838-1848)
 Anders Sandøe Ørsted (1848-1860)
 Johan Nicolai Madvig (1867-1886)
 Julius Thomsen (1888-1909)
 Vilhelm Thomsen (1909-1927)
 Niels Erik Nørlund (1927-1933)
 Anders Bjørn Drachmann (1933-1934)
 Holger Pedersen (1934-1938)
 Søren Peter Lauritz Sørensen (1938-1939)
 Niels Bohr (1939-1962)
 ?
 Bengt Strömgren (1969-1975)
 P.J. Riis (1975-1981)
 Jens Lindhard (1981-1988)
 Erik Dal (1988-1994)
 ?
 Tom Fenchel (2004-2008)
 Kirsten Hastrup (2008-)

Tham khảo

Tài liệu
 Olaf Pedersen, Lovers of Learning - A History of the Royal Danish Academy of Sciences and Letters 1742-1992, Munksgaard, 1992. ISBN 87-7304-236-6.

Liên kết ngoài
 Website của Hội
Hội Khoa học hoàng gia Đan Mạch trên scholarly-societies.org
 – digitalt arkiv Các thông tin về Toán học và Vật lý học
Google Books
 Adskillige af Videnskabernes Selskabs ældre publikationer er digitalt tilgængelige via Internet Archive
 Christian Molbech, Det Kongelige danske videnskabernes selskabs historie i dets første aarhundrede, 1742-1842, 1843 er digital tilgængelig på Internet Archive.
Các thành viên trẻ của Viện

Viện hàn lâm
Viện Hàn lâm Khoa học
Đan Mạch
Tổ chức thành lập năm 1742
Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia
Khoa học và công nghệ Đan Mạch

Thành viên của Hội đồng Khoa học Quốc tế
Tổ chức có trụ sở tại Đan Mạch


title: Dơi quỷ

text:
Dơi quỷ là tên gọi của một phân họ dơi với các thành viên đều là loài hút máu. Nói cách khác, "thực phẩm" của chúng chỉ có thể là máu của các động vật khác. Phân họ này gồm có ba chi đơn loài, tức là tổng cộng chỉ có 3 loài dơi hút máu còn tồn tại: dơi quỷ thông thường (Desmodus rotundus), dơi quỷ chân lông (Diphylla ecaudata) và dơi quỷ cánh trắng (Diaemus youngi).

Cả ba loài này đều là loài bản địa của Châu Mỹ, sinh sống trong khu vực kéo dài từ México xuống Brasil, Chile và Argentina.

Phân loại
Phân họ dơi quỷ bao hàm ba thành viên còn sống sót; sự khác biệt giữa các loài này đủ lớn để phân chúng vào ba chi khác nhau - như vậy mỗi chi chỉ gồm một loài. Trong quá khứ, các loài dơi quỷ này nằm trong một họ (Desmodontidae), nhưng nay các nhà phân loài học đã chuyển họ dơi quỷ thành một phân họ (Desmodontinae) nằm trong họ Dơi mũi lá (Phyllostomidae).

 Desmodus: Dơi quỷ thông thường
 Diphylla: Dơi quỷ chân lông
 Diaemus: Dơi quỷ cánh trắng

Các loài dơi quỷ có nhiều điểm gần gũi với nhau nhiều hơn là với các loài dơi khác, vì vậy các nhà nghiên cứu cho rằng đặc điểm hút máu tiến hóa chỉ một lần duy nhất và cả ba loài dơi hút máu có thể có chung 1 tổ tiên.

Đời sống
Dơi quỷ thường sống theo từng bầy trong những nơi hoàn toàn tăm tối như các hang hốc, các giếng cũ, thân cây rỗng và trong các góc tối của nhà cửa. Khu vực sinh sống của chúng là miền Trung và Nam châu Mỹ, có thể là các vùng đất kho cằn hoặc ẩm ướt, ở vùng nhiệt đới hoặc cận nhiệt. Một bầy dơi quỷ thường có "dân số" dao động trong khoảng vài nghìn tại nơi chúng cư trú. Cơ cấu xã hội cơ bản của một bầy dơi là một "hậu cung" khổng lồ với vài con dơi đực cầm đầu (gọi là "con đực định cư") cùng với đông đảo "thê tử" của chúng và một nhóm dơi đực khác gọi là "con đực không định cư". Đối với loài dơi quỷ chân lông, sự phân biệt giữa "kiều dân" với "dân địa phương" không quá khắt khe như dơi quỷ thông thường. Các "kiểu dân" có thể được "nhập tịch" khi môi trường xung quanh trở nên lạnh đi; hành vi này được gọi là sự điều nhiệt xã hội.

Theo nguyên tắc thì những con dơi cái là thành viên trong "hậu cung" của "dân bản địa", tuy nhiên việc "kiều dân" giao phối với những con dơi cái này là không phải là chuyện hiếm. Dơi con thường có xu hướng không bỏ bầy đàn trừ khi mẹ chúng chết hoặc dời nhà đi nơi khác. Một vài matrilines có thể có ở một nhóm, vì dơi cái từ bên ngoài cũng thường xuyên gia nhập vào bầy. Dơi đực con thường được phép sống trong đàn đến cho đến khi chúng được hai tuổi, đến lúc đó một số cá thể có khả năng sẽ bị "dân định cư" đuổi khỏi bầy.

Dơi quỷ được tin là loài dơi duy nhất có tập tính nhận nuôi con của dơi cái khác khi mẹ của đứa con nuôi chẳng may gặp phải chuyện gì bất trắc. Dơi quỷ cũng có mối quan hệ gia đình tương đối bền chặt giữa các cá thể trong bầy với nhau, đó là lý do tại sao chúng được tin là loài dơi duy nhất có tập tính nhận con nuôi. Một tập tính đặc biệt khác là việc chúng sẵn sàng chia sẻ một phần máu mình hút được cho những con dơi bị đói do không tìm được thức ăn - điều này được các nhà tự nhiên học coi là một ví dụ điển hình cho tính vị tha tương hỗ trong tự nhiên. Tập tính chải lông cho nhau cũng tồn tại trong các bầy dơi quỷ, thông thường diễn ra giữa dơi mẹ và các con của chúng, nhưng việc dơi trưởng thành chải chuốt cho nhau cũng không hiếm. Việc chải lông phần nhiều đi kèm với việc chia sẻ thức ăn.

Hút máu

Dơi quỷ chỉ đi kiếm ăn khi trời hoàn toàn tối. Giống như các loài dơi ăn quả và trái ngược với dơi ăn côn trùng hay ăn cá, dơi quỷ chỉ phát ra các sóng âm có mức năng lượng thấp. Dơi quỷ thông thường hút máu động vật có vú (kể cả con người), trong khi mục tiêu của dơi quỷ chân lông và dơi quỷ cánh trắng là các loài chim.

Khi dơi quỷ nhận diện được vật chủ, tỉ như một con thú đang ngủ say), chúng tiếp cận vật chủ trên mặt đất và dùng các cơ quan cảm thụ nhiệt để tìm các vùng da có nhiệt độ cao của vật chủ đặng hút máu. Sau khi tìm được vị trí thích hợp, chúng dùng răng cửa trên cắn rách da vật chủ, tạo thành một vết thương dài 7mm và sâu 8mm, sau đó liếm máu rỉ ra từ đó. Răng cửa của dơi quỷ không có men răng, vì vậy độ sắc bén chúng được giữ vững. Các răng nanh và răng tiền hàm có nhiệm vũ xén bớt lông vật chủ nếu cần thiết. Nước bọt của dơi quỷ đóng vai trò quan trọng trong việc hút máu, vì chúng chứa các hợp chất chống đông máu và chống lại sự co thắt của các mạch máu gần vết thương, đảm bảo cho máu liên tục rỉ ra từ vết thương.

Dơi quỷ là loài thú khá nhanh nhẹn, tỉ như đối với dơi quỷ thông thường ngoài việc bay nhanh chúng cũng có thể chạy bộ với vận tốc 7,9 km/giờ (4,9 dặm/giờ).

Tiêu hóa
Một con dơi quỷ cái nặng chừng 40 gam nhưng nó có thể tiêu thụ tới 20 gam máu trong một lần hút kéo dài 20 phút. Việc này có thể thực hiện được do cấu trúc cơ thể và đặc điểm sinh lý giúp cho dơi quỷ có thể tiêu hóa nhanh chóng số máu liếm được để chúng mau mau bay đi nơi khác sau khi "ăn" xong.

Khi máu của vật chủ chảy vào dạ dày dơi, phần huyết tương nhanh chóng được hấp thu, sau đó phần nước thải được mau mắn chuyển tới thận và sau đó là bàng quang để được bài tiết ra ngoài. Một con dơi quỷ thường bắt đầu đi vệ sinh chỉ hai phút sau khi hút máu xong.

Bài tiết nhanh như vậy nhưng khối lượng cơ thể dơi vẫn tăng 20-30% sau khi hút máu. Để bay được với khối lượng như thế, chúng thu mình lấy đà rồi quăng người vào trong không trung để tận dụng lực nâng của không khí. Thông thường, trong vòng chừng hai giờ sau khi "ăn" xong, loài dơi quỷ thông thường sẽ về đến "nhà" và chúng nghỉ ngơi ở đó cả đêm để tiêu hết số máu hút được. Phần urê thừa từ protein sẽ được thải ra qua hệ bài tiết, việc bài tiết này được trợ giúp bởi các nội tiết tố giúp dơi có thể tập trung một lượng rất lớn urê trong một thể tích rất nhỏ nước tiểu.

Dơi quỷ và sức khỏe con người

Chỉ chừng 0,5% số cá thể dơi quỷ mang mầm bệnh dại. Tuy nhiên, hàng năm vẫn có vài trường hợp người mắc bệnh dại do bị dơi "đốt" ở Hoa Kỳ. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ dơi quỷ không được ghi nhận là sống ở quốc gia này, trái lại những quần thể dơi quỷ đông đảo chủ yếu tập trung ở Nam Mỹ. Tuy nhiên, nguy cơ nhiễm bệnh ở người do bị dơi cắn không nhiều bằng nguy cơ vật nuôi bị nhiễm bằng con đường tương tự. Ở đây, cần lưu ý rằng, những con dơi mang bệnh dại thường ù lì, vụng về, mất phương hướng và không thể bay, điều này khiến chúng không dễ tiếp xúc và lây bệnh cho người.

Nước bọt của dơi quỷ có một số công dụng trong y tế. Một nghiên cứu vào tháng 10 năm 2003 đăng trên tạp chí khoa học Stroke: Journal of the American Heart Association thực hiện một thí nghiệm về một loại thuốc được xây dựng bằng công nghệ di truyền mang tên desmoteplase, nó được điều chế dựa trên tính chất chống đông máu trong nước bọt của dơi quỷ Desmodus rotundus và kết quả cho thấy loại dược phẩm này có tác dụng tăng lưu lượng máu lưu thông cho các bệnh nhân đột quỵ.

Dơi quỷ trong văn học nghệ thuật

Dơi quỷ thường được miêu tả trong điện ảnh và văn chương như là hiện thân của ma cà rồng. Những con ma cà rồng này, giống như dơi quỷ, sống bằng việc hút máu; tuy nhiên, so với dơi quỷ vị trí "đốt" của ma cà rồng thường nằm ở cổ của nạn nhân, và ma cà rồng hút máu theo kiểu chích và hút (như muỗi, đỉa,...) chứ không liếm máu rỉ ra như dơi quỷ. Ma cà rồng là "động vật ăn đêm" và hiếm khi ra ngoài trời vào ban ngày như dơi quỷ. Ma cà rồng cũng có khả năng biến hình thành dơi quỷ cũng như có giác quan nhạy bén như động vật. Trong một số phim kinh dị, ma cà rồng đột nhập qua cửa sổ phòng nạn nhân và sau đó biến hình thành một sinh vật thần thoại.

Chú thích

Tham khảo

Greenhall, Arthur M. 1961. Bats in Agriculture. A Ministry of Agriculture Publication. Trinidad and Tobago.
Greenhall, Arthur M. 1965. The Feeding Habits of Trinidad Vampire Bats.
Greenhall, A., G. Joermann, U. Schmidt, M. Seidel. 1983. Mammalian Species: Desmodus rotundus. American Society of Mammalogists, 202: 1-6.
A.M. Greenhall and U. Schmidt, editors. 1988. Natural History of Vampire Bats, CRC Press, Boca Raton, Florida. ISBN 0-8493-6750-6; ISBN 978-0-8493-6750-2

 Pawan, J.L. (1936b). "Rabies in the Vampire Bat of Trinidad with Special Reference to the Clinical Course and the Latency of Infection." Annals of Tropical Medicine and Parisitology. Vol. 30, No. 4. tháng 12 năm 1936.

Liên kết ngoài
Schutt, W.A., Jr. "Dark Banquet"  a website devoted to the biology of blood feeding creatures.
Bat Conservation International - A website devoted to the education, conservation and study of bats.

Họ Dơi mũi lá
Hút máu
Động vật Trinidad và Tobago
Dơi Nam Mỹ
Động vật có vú Brasil
Động vật có vú México
Động vật có vú Trinidad và Tobago
Động vật ký sinh


title: Phép kiểm định Jarque-Bera

text:
Trong thống kê học, kiểm định Jarque-Bera là một loại kiểm định xem thử dữ liệu có skewness (hệ số bất đối xứng) và kurtosis(hệ số nhọn) đáp ứng yêu cầu của phân phối chuẩn.Thống kê kiểm định JB được xác định bởi công thức:

trong đó n là số các quan sát (hay độ tự do); S là skewness của dữ liệu, và K là kurtosis của dữ liệu:

với  và  là ước lượng cho mômen trung tâm bậc 3 và bậc 4 của chuỗi dữ liệu, tương ứng,  là trung bình mẫu, và  là ước lượng cho mômen trung tâm bậc 2, phương sai của chuỗi dữ liệu.

Giả thuyết ở đây là dữ liệu phân phối chuẩn, hay giả thuyết rằng skewness bằng 0 và kurtosis bằng 3.

Giá trị p có thể được tìm ở bảng phân phối Khi.

{| class="wikitable"
|+Calculated p-value equivalents to true alpha levels at given sample sizes
! True α level!! 20!! 30!! 50!! 70!! 100
|-
!.1
|.307 ||.252 ||.201 ||.183 ||.1560
|-
!.05
|.1461 ||.109 ||.079 ||.067 ||.062
|-
!.025
|.051 ||.0303 ||.020 ||.016 ||.0168
|-
!.01
|.0064 ||.0033 ||.0015 ||.0012 ||.002
|}

Chú thích

Cách thực hiện
 ALGLIB includes implementation of the Jarque–Bera test in C++, C#, Delphi, Visual Basic, etc.
 gretl includes an implementation of the Jarque–Bera test
 R includes implementations of the Jarque–Bera test: jarque.bera.test in package tseries, for example, and jarque.test in package moments.
 MATLAB includes implementation of the Jarque–Bera test, the function "jbtest".

Thống kê


title: Internet tại Việt Nam

text:
Internet tại Việt Nam được coi như chính thức bắt đầu từ cuối năm 1997. Ngày 19 tháng 11 năm 1997 là ngày đầu Việt Nam được hòa vào mạng Internet toàn cầu.

Lịch sử

Rob Hurle, giáo sư tại Đại học Quốc gia Australia (ANU), được xem là người đầu tiên đặt nền móng cho sự phát triển Internet tại Việt Nam với việc trình bày ý tưởng của mình với các sinh viên Việt Nam đã từng du học tại Úc và mang một chiếc "modem" to bằng "cục gạch" sang Việt Nam năm 1991 để thử nghiệm. Sau đó, ông Rob Hurle cùng với ông Trần Bá Thái, Viện Công nghệ thông tin tại Hà Nội (IOIT) tiến hành thí nghiệm kết nối các máy tính ở Úc và Việt Nam thông qua đường dây điện thoại, ông cũng viết một phần mềm mới cho hệ thống UNIX để có thể sử dụng modem liên lạc sang Việt Nam. Thí nghiệm thành công và năm 1992, IOIT Hà Nội có hộp thư điện tử riêng với "đuôi" ở tận Úc (.au) để trao đổi e-mail với ông Rob và có lẽ đó là lần đầu tiên người ở Việt Nam gửi e-mail ra nước ngoài. Tháng 9 năm 1993, ông Rob và một đồng nghiệp Việt kiều ở Đại học Tasmania tới Hà Nội dự hội thảo để bàn về kế hoạch phát triển Internet tại Việt Nam. Năm 1994, với tiền tài trợ của Chính phủ Úc, ông Rob và các đồng nghiệp tại ANU mua tặng Khoa Lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội 1 chiếc máy tính đầu tiên tại Việt Nam và modem và thực hiện việc kết nối Internet qua cổng.au. Ông Rob cũng là một trong những người đầu tiên nghĩ tới và được ủy quyền việc đăng ký tên miền .vn cho VN thay cho tên miền.au (Australia). Đến năm 1995, nhu cầu sử dụng Internet tại Việt Nam tăng quá lớn và tiền tài trợ từ Chính phủ Úc không còn đủ chi dụng, nên bắt đầu thu tiền của người VN sử dụng Internet và thương mại hóa Internet, ông Rob và các đồng nghiệp ở IOIT bắt đầu hợp tác với Tổng công ty Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) để phát triển dịch vụ.

Như vậy, sau 2 năm thử nghiệm cung cấp dịch vụ điện thư, vào năm 1994, Viện Công nghệ thông tin IOIT (qua công ty NetNam được họ thành lập) trở thành nhà cung cấp dịch vụ Internet đầu tiên tại Việt Nam, với dịch vụ thư điện tử dưới tên miền quốc gia .vn. Các dịch vụ dựa trên thư điện tử như diễn đàn, liên lạc nội bộ, thư viện điện tử... được cung cấp cho hàng ngàn khách hàng chỉ sau 1 năm giới thiệu. Các dịch vụ khác như thiết kế Web, FTP, TelNet... được NetNam cung cấp đầy đủ khi Internet được chính thức cho phép hoạt động tại Việt Nam từ 1997.

Tháng 11 năm 1997, VNPT, NetNam, và 3 công ty khác trở thành những nhà cung cấp dịch vụ Internet (ISP) đầu tiên tại Việt Nam.

Trước đó, việc thử nghiệm Internet ở Việt Nam xảy ra ở bốn địa điểm như sau:

 Viện Công nghệ thông tin thuộc Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ quốc gia hợp tác với Đại học Quốc gia Australia để phát triển thử nghiệm mạng Varenet vào năm 1994.
 Trung tâm thông tin Khoa học công nghệ Quốc gia thuộc Bộ Khoa học công nghệ và Môi trường liên kết với mạng Toolnet thuộc Amsterdam (Hà Lan) vào năm 1994.
 Trung tâm Khoa học và công nghệ thuộc Sở Khoa học công nghệ và Môi trường TP HCM liên kết với nút mạng ở Singapore vào năm 1995 với tên gọi là mạng HCMCNET.
 Công ty Điện toán và Truyền số liệu (VDC) thuộc Tổng công ty Bưu chính Viễn thông (VNPT) tại hai địa điểm Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thông qua hai cổng quốc tế 64 Kb/giây kết nối Internet Sprintlink (Mỹ) vào năm 1996.

Internet Việt Nam cũng nhận được nhiều trợ giúp từ nước ngoài để phát triển, như năm 2010, Bill Gates, giúp đỡ Việt Nam 30 triệu đôla Mỹ để phát triển Internet tại vùng thôn quê.

Phát triển

Giai đoạn 2000 - 2010

Vào ngày 17/10/2000, Chỉ thị số 58-CT/TW được phê duyệt bởi ông Phạm Thế Duyệt, thường trực Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam về việc "Đẩy mạnh ứng dụng và phát triển công nghệ thông tin phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá".

Khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 2 năm 2001, lần đầu tiên ở Việt Nam, cơ quan an ninh bắt hai hacker là Phan Quang Trung và Nguyễn Đắc Thuận ở Thành phố Hồ Chí Minh vì hành vi đánh cắp mật khẩu và phát tán trên mạng.

Ngày 14/7/2005, ký kết thông tư liên tịch 02/2005/TTLT về quản lý đại lý Internet do Bộ Bưu chính Viễn thông, Bộ Văn hóa-Thông tin, Bộ Công an và Bộ Kế hoạch và Đầu tư ban hành

Ngày 9/10/2010, Đại hội thành lập Hiệp hội Internet Việt Nam (VIA) diễn ra tại Hà Nội nhằm lập ra ban lãnh đạo nhiệm kỳ đầu tiên và đồng thời ra mắt Ban chấp hành của Hiệp hội chính thức số lượng thành viên là 33.

Giai đoạn 2011 - đến nay
Số người dùng tại Việt Nam tính đến thời điểm cuối tháng 7 năm 2011 đã vượt 31 triệu người, trong đó có tới 4 triệu người dùng Internet băng rộng. Số lượng người dùng Internet đông đảo được xem là nền tảng tiềm năng, tạo ra cơ hội và nhiều thách thức để phát triển thương mại điện tử ở Việt Nam.

Theo thống kê của Tổng cục Thống kê vào tháng 3 năm 2012, số người sử dụng Internet ở Việt Nam đã đạt đạt 32,1 triệu người với số thuê bao Internet trên cả nước ước tính đạt 4,2 triệu thuê bao (so sánh với 134 triệu thuê bao điện thoại, bao gồm: 15,3 triệu thuê bao cố định và 118,7 triệu thuê bao di động)

Còn vào tháng 7 năm 2021, theo thống kê, số lượng người dùng Internet tại Việt Nam đạt 68.72 triệu người, với 18.308.303 thuê bao internet băng rộng, và 68.447.303 thuê bao internet băng rộng di động. Còn về thuê bao di động, có 123.041.378 thuê bao phát sinh lưu lượng, với 69.404.991 thuê bao có truy cập internet, số còn lại chỉ để nhắn tin, gọi điện.

Chất lượng Internet Việt Nam

Theo khảo sát của hãng khảo sát thị trường Internet Pando Networks (Mỹ), năm 2011 Việt Nam đạt tốc độ kết nối Internet trung bình 374 KBps (1 B bằng khoảng 8 b), nhanh nhất khu vực Đông Nam Á, đứng thứ 3 ở Châu Á, sau Hàn Quốc (2.202 KBps) và Nhật Bản (1.364 KBps) (và trước Nga, Đài Loan, Hồng Kông). Còn theo báo cáo của Akamai, hãng khảo sát Internet của Mỹ, cuối năm 2011 tốc độ đường truyền Internet Việt Nam đạt khoảng 1,7 Mbps, xếp hạng 32/50 quốc gia được khảo sát và thấp hơn mức trung bình trên thế giới (2,6 Mbps).

Theo NetIndex (trang web, tính toán theo kết quả đo của Speedtest.net) cho biết: cuối năm 2011 tốc độ tải xuống Internet Việt Nam ở mức 9,79 Mbps (39/180 quốc gia) và tốc độ tải lên là 5,47 Mbps (đứng thứ 22/180 quốc gia).

Những trục trặc đường truyền không ổn định và sự cố đứt tuyến cáp quang đường biển (Asia America Gateway) luôn gây ảnh hưởng đến chất lượng Internet tại Việt Nam trong việc liên lạc, trao đổi thông tin với nước ngoài trên các dịch vụ web, email, video.

Trong quá khứ, Việt Nam từng bị xếp hạng tốc độ Internet gần như hạng chót so với thế giới.

 Vào 13h30 ngày 8/03/2011, tuyến cáp quang biển AAG (Asia America Gateway) bị đứt đã tác động không nhỏ tới việc cung cấp dịch vụ của một số ISP ở Việt Nam như FPT Telecom, Viettel Telecom, VDC.
 Vào lúc 21h45 ngày 28/09/2011, sự cố đứt cáp quang biển Liên Á đã xảy ra làm chất lượng Internet bị chậm đối khách hàng dùng dịch vụ của EVN Telecom.

Vào tháng 6 năm 2021, theo số liệu của Speedtest , chất lượng internet di động tại Việt Nam đạt 44.49mb/giây, tốc độ upload đạt 20.16mb/giây, xếp thứ 55 trên thế giới và thấp hơn mức trung bình. Về Internet băng rộng cố định, Việt Nam đạt tốc độ download 70,05 Mb/giây, upload đạt 65,43 Mb/giây, xếp thứ 60 thế giới.

Thói quen người dùng

Internet đã vượt báo giấy và radio để trở thành phương tiện thông tin phổ biến tại Việt Nam theo cuộc khảo sát của Net Index vào năm 2011. Theo đó, thư điện tử (60%) và tin nhắn (73%) là hai phương tiện kết nối trực tuyến thịnh hành. Xem tin tức trên mạng, truy cập trang chủ các cổng thông tin và sử dụng công cụ tìm kiếm là ba hoạt động trực tuyến phổ biến nhất lần lượt chiếm 97%, 96% và 96% số người tham gia. Số lượng người dùng tham gia mạng xã hội tăng từ 41% năm 2010 lên 55% năm 2011.

Theo cuộc khảo sát hành vi người dùng sử dụng Internet tại Việt Nam năm 2011 do Consumer Probe thực hiện dưới sự ủy nhiệm của PC Tools cho thấy người dùng ở Việt Nam còn thiếu kỹ năng và kiến thức về an toàn trực tuyến. Theo khảo sát, có hơn 3/4 số người tham gia (chiếm khoảng 77%) dùng một mật khẩu truy nhập cho tất cả các tài khoản của mình trên Internet. Trong khi đó số người lên mạng ở các tiệm dịch vụ Internet, nơi không an toàn là 41%.

Mặc dù dân số chưa phải là cao so với thế giới nhưng Việt Nam lại là quốc gia có số lượng người dùng tìm kiếm về sex nhiều nhất thế giới năm 2007 đến 2010, theo thống kê từ khóa của Google. Hà Nội là thành phố có nhiều người tìm sex nhất thế giới năm 2010.

Việc nghiện Internet và trò chơi trực tuyến đang trở nên phổ biến ở trẻ em Việt Nam do "thiếu sân chơi", thiếu các phương tiện và cơ sở giải trí khác và "muốn thể hiện cái tôi" trên không gian ảo. Hậu quả của nó rất nặng nề và tác động trực tiếp đến bản thân người nghiện, gia đình và xã hội. Hiện nay, ở Việt Nam vẫn chưa có trung tâm cai nghiện Internet và trò chơi trực tuyến.

Theo báo cáo năm 2018 của tổ chức We are Social, trung bình mỗi người Việt sử dụng Internet 7 giờ mỗi ngày, trong đó 2,5 giờ cho mạng xã hội và Facebook và YouTube là hai dịch vụ được sử dụng nhiều nhất, chiếm lần lượt 61% và 59%. Theo đó, người Việt dành phần lớn thời gian kết nối Internet để dùng mạng xã hội và xem video.

ISP Việt Nam

Internet Việt Nam chính thức xuất hiện ngày 19/11/1997, khi đó đặt dưới sự quản lý duy nhất của một ISP là VNPT.

Các nhà cung cấp dịch vụ (ISP) Việt Nam:
 Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT)
 Tổng Công ty Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel)
 Công ty Cổ phần FPT
 NetNam thuộc Viện Công nghệ thông tin - Viện Khoa học và công nghệ Việt Nam
 Công ty Cổ phần Dịch vụ Bưu chính Viễn thông Sài Gòn - SPT
 Công ty Cổ phần Viễn thông Hà Nội
 Tổng Công ty Truyền thông Đa phương tiện VTC
 Công ty Cổ phần Viễn thông Di động Toàn cầu (G-Tel)
 Công ty Thông tin Viễn thông Điện lực (EVNTelecom)
 Công ty Điện toán và Truyền số liệu VDC

Quản lý Internet

Thời gian đầu, Tổng công ty nhà nước VNPT quản lý máy chủ Hệ thống tên miền quốc gia (DNS) và tên miền .vn, từ năm 2000 chuyển giao qua Trung tâm Internet Việt Nam, khi Trung tâm này được nhà nước Việt Nam thành lập

Internet ở Việt Nam hiện nay do Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), một đơn vị trực thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông quản lý.

VNNIC thành lập vào ngày 28/04/2000 có nhiệm vụ thực hiện các chức năng như sau:

 Quản lý, phân bổ, giám sát và thúc đẩy việc sử dụng nguồn tài nguyên tên miền, địa chỉ, số hiệu mạng Internet tại Việt Nam
 Thông tin hướng dẫn, thống kê về mạng Internet
 Tham gia các hoạt động quốc tế về Internet.

Hệ thống máy chủ tên miền quốc gia

Hệ thống máy chủ tên miền quốc gia do Trung tâm Internet Việt Nam phụ trách bao gồm việc quản lý không gian tên miền cấp quốc gia .vn đồng thời nhận yêu cầu, phản hồi các truy vấn tên miền .vn.

Hệ thống bao gồm các cụm máy chủ như sau:

 Trong nước: 2 cụm máy chủ tại Thành phố Hồ Chí Minh; 2 cụm máy chủ tại Hà Nội và 1 cụm máy chủ đặt tại Đà Nẵng.
 Ngoài nước: 2 cụm máy chủ ở các nơi trên thế giới.

Kiểm duyệt

Chính quyền Việt Nam kiểm duyệt việc truy cập Internet một cách rộng rãi, dùng nhiều biện pháp, cả về pháp lý lẫn kỹ thuật. Công trình nghiên cứu OpenNet Initiative của Đại học Harvard, Đại học Toronto, Đại học Oxford và Đại học Cambridge đánh giá mức kiểm duyệt của Việt Nam trong lĩnh vực chính trị là "sâu rộng" (pervasive), trong khi tổ chức Ký giả không biên giới mấy năm liền liệt kê Việt Nam trong danh sách 10 nước "kẻ thù của Internet". Nỗ lực của chính phủ Việt Nam để quản lý, kiểm tra, và giám sát việc sử dụng Internet còn được gọi là "bức tường lửa tre" ("bamboo firewall").

Trong khi chính quyền Việt Nam cho rằng các nỗ lực kiểm duyệt Internet là để bảo vệ người dùng khỏi phải đối mặt với các nội dung tục tĩu hay "đồi trụy", phần lớn các website bị kiểm duyệt chứa các nội dung nhạy cảm về chính trị hay tôn giáo nhằm chống phá vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Các báo của nhà nước cũng liên tục đả phá và lên án các trang cá nhân
Theo nghiên cứu của OpenNet, các website bị chặn hầu hết có nội dung về các hoạt động chống đối của người Việt hải ngoại, các tổ chức báo chí hải ngoại hay tổ chức độc lập, nhân quyền, hay các đề tài tôn giáo hoặc bất đồng chính kiến. Năm 2010, Bộ phận an ninh mạng của tập đoàn Google cho hay đã phát hiện ra chiến dịch tấn công các trang web nhạy cảm chính trị bằng tiếng Việt và hãng bảo mật McAfee cáo giác tin tặc có thể có liên hệ với chính phủ Việt Nam. Một số mạng xã hội, như Facebook, đôi khi cũng gặp vấn đề truy cập. Chính quyền đã công khai phá sập một số website hay trang blog với nội dung "không phù hợp", trong khi một số website đối lập bị tin tặc tấn công. Tổ chức Ân xá Quốc tế cũng đã đưa ra nhiều trường hợp các nhà hoạt động Internet bị bắt giữ vì các hoạt động trên mạng.

Tháng 6 năm 2018, Quốc hội Việt Nam thông qua Luật An ninh mạng nhằm xây dựng một "môi trường mạng lành mạnh" tại Việt Nam bằng cách kiểm soát các nội dung đăng online (theo Bộ Thông tin và Truyền thông). Tuy nhiên, những người chỉ trích nói rằng luật trao cho Đảng Cộng sản nhiều quyền lực để kiểm duyệt, định hướng dư luận và trấn áp những ý kiến bất đồng trên mạng.

Các văn bản pháp luật
 Nghị định số 72/2013/NĐ-CP ngày 15 tháng 7 năm 2013 của Chính phủ về Quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.
 Nghị định số 27/2018/NĐ-CP ngày 1/3/2018 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 72/2013/NĐ-CP ngày 15 tháng 7 năm 2013 của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.
 Nghị định số 53/2022/NĐ-CP ngày 15/8/2022 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng.
 Thông tư số 20/2023/TT-BTC ngày 13/4/2023 của Bộ Tài chính quy định mức thu, chế độ thu, nộp, quản lý và sử dụng phí duy trì sử dụng tên miền và địa chỉ Internet, lệ phí đăng ký sử dụng tên miền quốc gia “.vn” và lệ phí đăng ký sử dụng địa chỉ Internet (IP).
 Nghị định số 15/2020/NĐ-CP ngày 3/2/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử.
 Nghị định số 14/2022/NĐ-CP ngày 27/1/2022 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 15/2020/NĐ-CP ngày 3 tháng 2 năm 2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử và Nghị định số 119/2020/NĐ-CP ngày 7 tháng 10 năm 2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động báo chí, hoạt động xuất bản.
 Thông tư số 24/2015/TT-BTTTT ngày 18 tháng 8 năm 2015 của Bộ Thông tin và Truyền thông quy định về quản lý và sử dụng tài nguyên Internet.
 Thông tư số 21/2021/TT-BTTTT ngày 8/12/2021 của Bộ Thông tin và Truyền thông sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 24/2015/TT-BTTTT ngày 18 tháng 8 năm 2015 của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông quy định về quản lý và sử dụng tài nguyên Internet.

An ninh mạng

Theo khảo sát của hãng an ninh máy tính McAfee, .vn là tên miền quốc gia cấp cao nhất nguy hiểm nhất trong năm 2010 vì việc đăng ký tên miền dễ dàng, giá rẻ và nguy cơ bị bắt rất thấp. Các nhà nghiên cứu của McAfee đã tìm thấy 58% tên miền.vn bị đánh giá là "nguy hiểm". Điều này hết sức bất ngờ vì một năm trước đó, năm 2009, mức độ nguy hiểm của tên miền.vn chỉ có 0,9% và đứng thứ 39 trên thế giới, mà đến năm 2010 đã nhảy vọt lên 29,4%.

Năm 2011 đã có đã có hàng nghìn website của Việt Nam bị tấn công và cũng ghi nhận 64,2 triệu lượt máy tính ở Việt Nam bị nhiễm độc virus máy tính, 38.961 dòng virus xuất hiện mới. Theo tin hãng bảo mật Symantec, số lượng máy chủ, hosting độc hại của Việt Nam nhiều thứ 11 trên thế giới

Vào đầu tháng 2 năm 2012, một nhóm hacker tự xưng là LulzSec của Việt Nam đã tấn công hệ thống diễn đàn vào công ty an ninh mạng BKAV để trả thù việc một "hacker trong sạch" đã xâm nhập vào hệ thống BKAV trước đó nhưng chỉ lại một tập tin có nội dung là "hacked:))" trên trang con của BKAV là webscan.vn.

Xu hướng gần đây của các nhóm hacker Việt Nam là mượn danh các nhóm hacker tên tuổi của nước ngoài như "Anonymous" và "LulzSec" để tạo thanh thế cho riêng mình. Hơn nữa, trên trang blog của nhóm "Anonymous Việt Nam" đã kêu gọi tấn công vào các trang web tại Việt Nam vì thể hiện tinh thần "chính nghĩa" của mình.

Luật An ninh mạng

Vào ngày 12 tháng 6 năm 2018, bộ luật An ninh mạng đã được Quốc hội Việt Nam thông qua, với 423 trong tổng số 466 đại biểu có mặt tán thành.

Tin học hóa xã hội

Giáo dục và Đào tạo

Theo chỉ thị số 58-CT/TW ban hành ngày 17/10/2000 của Bộ Chính trị đã nêu: "Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác giáo dục và đào tạo ở các cấp học, bậc học, ngành học. Phát triển các hình thức đào tạo từ xa phục vụ cho nhu cầu học tập của toàn xã hội. Đặc biệt tập trung phát triển mạng máy tính phục vụ cho giáo dục và đào tạo, kết nối Internet tới tất cả các cơ sở giáo dục và đào tạo".

Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã đề ra các điều khoản triển khai chương trình đào tạo trực tuyến (E-Learning) trên Internet ở quy mô trường học như là một phần của công tác triển khai công nghệ thông tin năm học 2008-2009.

Tại Việt Nam hiện nay, Internet đang ngày càng đóng vai trò chủ chốt trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Việc áp dụng Internet vào lĩnh vực này đã thúc đẩy một bước tiến lớn mạnh mẽ mang tri thức phổ cập đến công dân trong xã hội. Theo khảo sát, Việt Nam đã có gần 9.000 trường học ở các bậc học khác nhau trên cả nước được VNPT hỗ trợ kết nối Internet nếu tính đến thời điểm năm 2009.

Chính phủ điện tử
Chính phủ Việt Nam từ lâu đã mong tiến dần đến chính phủ điện tử và nối mạng liên kết các hoạt động hành chính nhà nước. Tuy nhiên, sau sự thất bại của Đề án 112 (Đề án Tin học hóa hành chính nhà nước) năm 2006, tiến trình này đã chậm lại.

Cho đền cuối năm 2018 mới bắt đầu khởi động lại với việc thành lập Ủy ban quốc gia về Chính phủ điện tử (nay là Ủy ban quốc gia về Chuyển đổi số) và triển khai "khung kiến trúc Chính phủ điện tử Việt Nam phiên bản 2.0", "Trục liên thông văn bản quốc gia" kết nối 95 cơ quan Trung ương và địa phương, nhằm tạo chính phủ phi giấy tờ, và thu thập, sử dụng 'Dữ liệu Lớn' hay Big Data.

Văn hóa Internet

Tại Việt Nam, văn hóa người dùng Internet đang gặp nhiều thách thức khi các vấn đề spam, quảng cáo và nói tục, tung tin đồn nhảm trên các diễn đàn, blog và mạng xã hội kèm theo việc a dua, "ném đá hội đồng" vẫn đang là vấn đề lớn với xã hội cũng như các nhà quản lý. Tránh các vấn đề xã hội, chính trị bị kiểm duyệt gắt nên các trang web thường "câu khách truy cập" bằng cách tạo tin đồn, tung tin scandal, đôi khi bôi nhọ hay tin đồn nhảm nặc danh về những người của công chúng để thu hút người ham vui hay tò mò, "người ta có thể thoải mái tung tin, bởi chẳng cần phải "có lửa thì mới có khói" mà người ta làm luôn cả việc "đốt lửa cho có khói" để tung hỏa mù"" và "chính những chuyện đồn thổi vỉa hè hay những pha lộ hàng, tung ảnh nóng đang dẫn showbiz Việt đi vào quỹ đạo "lá cải" một cách ngoạn mục" và không quan tâm đến thiệt hại cho người khác. Ngoài ra còn tìm kiếm sex, khiêu dâm và tung ảnh nóng, phim đen (nhất là quay và phát tán phim cá nhân làm hại nạn nhân, như trường hợp phim đen cá nhân của Yến Vy và Hoàng Thùy Linh) và vi phạm bản quyền khi lưu chuyền qua mạng những tài sản sở hữu trí tuệ trái phép.

Việc "ném đá hội đồng" được nhận định là sự phản đối một cách gay gắt về một quan điểm của một cá nhân, tập thể nào đó mà trái ngược với góc nhìn nhận của đa số lớn hơn trên Internet thông qua hình thức đăng tải bình luận. Hình thức này có thể bị đẩy lên cao trào khi có sự trợ giúp của các thành viên hoặc người dùng quá khích, khi dùng những lời lẽ "cay độc" để chỉ trích thậm tệ các cá nhân, tập thể khác có ý kiến khác với mình hoặc về một quan điểm, cách thức giải quyết hoạt động của vấn đề nào đó, và có thể kích thích, kêu gọi đám đông hưởng ứng và tạo thành phong trào a dua, hùa theo. Một ví dụ cụ thể đó là sự việc anh chàng có nickname "Kẹo Mút Chơi Bời" đã đăng tải một đoạn thông tin trên trang Facebook của mình về vụ việc gây tai nạn chết người. Ngay sau đó, "Kẹo Mút Chơi Bời" đã bị cộng đồng "ném đá", thậm chí nhiều người hăm dọa tính mạng.

Các câu nói về sự ra đời của Internet tại Việt Nam
Vào năm 1999, trong chuyến gặp gỡ em trai tổng thống Mỹ G.Bush là Thống đốc Bang Florida Jeb Bush, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Chu Hảo đã có câu nói ấn tượng "Cờ Việt Nam hiện lên trong phòng Thống đốc bang Florida, Mỹ" với tâm trạng "hân hoan và tràn đầy tự hào".

Nguyên Thứ trưởng Bộ Bưu chính Viễn thông Mai Liêm Trực: "Báo điện tử ra đời làm tôi vững tin vào việc mở cửa Internet hơn".

"Đối với người dân Việt Nam thì Internet không phải là mạng toàn cầu (world wide web) mà là chờ đợi toàn cầu (world wide wait)" được nói bởi ông Jordan Ryans để chỉ đến sự chậm chạp về chất lượng và dịch vụ Internet Việt Nam vào năm 2003.

Các nhân vật có tầm ảnh hưởng đến sự phát triển Internet tại Việt Nam

Vào ngày 28/11/2007, báo Bưu điện Việt Nam (nay là báo Vietnamnet) cùng Câu lạc bộ Nhà báo Công nghệ thông tin Việt Nam bình chọn, công bố 10 nhân vật có ảnh hướng lớn và sâu sắc đến sự phát triển Internet ở Việt Nam như sau:
 Mai Liêm Trực, nguyên tổng cục trưởng Tổng cục Bưu điện.
 Trần Bá Thái, Giám đốc Công ty NetNam.
 Vũ Hoàng Liên, Giám đốc Công ty Điện toán và truyền số liệu VDC.
 Đặng Hữu, nguyên trưởng ban chỉ đạo công nghệ thông tin của cơ quan Đảng Cộng sản Việt Nam.
 Chu Hảo, nguyên thứ trưởng Bộ Khoa học công nghệ.
 Nguyễn Quang A, nguyên chủ tịch Hội Tin học Việt Nam.
 Trương Gia Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc tập đoàn FPT.
 Đỗ Trung Tá, nguyên bộ trưởng Bưu chính viễn thông, nay là Bộ Thông tin và Truyền thông.
 Trương Đình Anh, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần viễn thông FPT (FPT Telecom).
 Nguyễn Khánh, nguyên phó thủ tướng.

Xem thêm

 .vn
 Truyền thông Việt Nam
 Bộ Thông tin và Truyền thông (Việt Nam)
 Văn hóa mạng Hàn Quốc

Chú thích

Liên kết ngoài
Cập nhật tốc độ đường truyền VN, theo speedtest
Bảng Thống Kê Người Dùng Internet Tại Việt Nam 21/11/2018

Viễn thông Việt Nam


title: Dơi quỷ thông thường

text:
Dơi quỷ thông thường (danh pháp hai phần: Desmodus rotundus) là một loài dơi mũi lá nhỏ có nguồn gốc từ châu Mỹ. Nó là một trong ba loài dơi quỷ còn tồn tại, hai loài con lại là dơi quỷ chân lông (Diphylla ecaudata) và dơi quỷ cánh trắng (Diaemus youngi). Chúng chỉ ăn máu động vật có vú, chủ yếu là các loài gia súc. Dơi quỷ tiến lại gần con mồi vào ban đêm khi con mồi đang ngủ. Chúng dùng những cái răng hình dao cạo để cắt da con mồi và liếm máu với cái lưỡi dài.

Đây là loài đa thê, con đực thống trị sẽ bảo vệ cho đàn con cái của nó. Dơi quỷ thông thường là một trong những loài dơi có tính xã hội cao nhất với các hành vi như chia sẻ thức ăn và nuôi hộ con non. Vì nó hút máu gia súc và có thể mang theo bệnh dại, dơi quỷ thông thường thường được xem là có hại.

Phân loại
Loài này được mô tả như Phyllostoma rotundum bởi Étienne Geoffroy Saint-Hilaire năm 1810. Chúng đã được đặt một vài tên khoa học khác trước khi trước khi được đặt cái tên hiện nay—Desmodus rotundus—bởi Oldfield Thomas năm 1901. Nó thuộc phân họ Desmodontinae cùng với hai loài khác: dơi quỷ chân lông (Diphylla ecaudata) và dơi quỷ cánh trắng (Diaemus youngi). Ba loài này là dơi quỷ "thật", trái với dơi quỷ "giả" trong họ Megadermatidae. Cả ba loài dơi quỷ đều được chuyên biệt hóa để ăn máu của động vật máu nóng. Tuy nhiên, dơi quỷ thông thường ăn máu nhiều hơn hai loài kia (thường ăn máu chim). Ba loài này trông khá giống nhau nhưng dơi quỷ thông thường có thể được phân biệt bởi "ngón cái" của nó dài hơn. Nó là thành viên duy nhất còn tồn tại trong chi Desmodus, mặc dù một số loài hóa thạch khác đã được mô tả.

Mô tả vật lý

Dơi quỷ thông thường có bộ lông ngắn, với lông màu xám-bạc ở mặt bụng, trái với màu lông tối trên lưng. Nó có tai nhỏ, hơi tròn, môi dưới có rãnh sâu, và một cái mũi dẹt, có hình chiếc lá. Nó có một ngón tay phát triển, có vuốt để leo lên con mồi và hỗ trợ trong cất cánh. Dài trung bình 9 cm (3.5 in) với sải cánh 18 cm (7 in). Nó thông thường nặng khoảng 57 grams (2 oz), nhưng nó có thể nặng gấp đôi sau khi ăn. Hộp sọ của nó tương đối lớn, nhưng mõm lại nhỏ để phù hợp với răng cửa và răng nanh lớn. Nó là một trong những loài dơi ít răng nhất. Răng cửa trên thiếu men răng, làm cho chúng sắc như dao cạo. Dị hình lưỡng tính ở loài này là con cái lớn hơn con đực.

Dơi quỷ thông thường có tầm nhìn tốt. Chúng có thể phân biệt mô hình quang học khác nhau và có thể sử dụng tầm nhìm cho việc định hướng đường dài. Loài dơi này cũng có khứu giác và thính giác phát triển. Chúng sử dụng định vị tiếng vang bằng đường miệng, và do đó thường mở miệng khi bay. Chúng có thể phát hiện một thanh kim loại rộng  ở khoảng cách , so với các loài dơi khác là trung bình.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

R
Động vật Trinidad và Tobago
Động vật có vú Argentina
Động vật có vú Bolivia
Động vật có vú Brasil
Động vật có vú Chile
Động vật có vú Guyana
Động vật có vú Costa Rica
Động vật có vú Peru
Dơi Nam Mỹ
Động vật được mô tả năm 1810
R
Động vật có vú México
Động vật có vú Trinidad và Tobago


title: Dơi quỷ chân lông

text:
Dơi quỷ chân lông (danh pháp hai phần: Diphylla ecaudata) là một loài dơi quỷ thuộc phân họ dơi quỷ, trong họ Dơi mũi lá, bộ Dơi. Chúng được Spix mô tả năm 1823.

Mô tả
Phân họ Dơi quỷ Desmodontinae gồm có ba chi đơn loài, tức là tổng cộng chỉ có 3 loài hút máu: dơi quỷ thông thường (Desmodus rotundus), dơi quỷ chân lông (Diphylla rotundus) và dơi quỷ cánh trắng (Diaemus youngi).

Cũng như hai loài dơi quỷ kia, loài này là loài bản địa của châu Mỹ, sinh sống trong khu vực kéo dài từ México xuống Brasil, Chile và Argentina. Chỉ có ba loài dơi này là những động vật có vú ký sinh. Mặc dù quan niệm phổ biến cho rằng loài dơi này chỉ hút máu động vật có vú, nó chủ yếu hút máu của các loài chim. Dơi ma quỷ chân lông sống chủ yếu là đất lâm nghiệp nhiệt đới và cận nhiệt đới của Nam Mỹ. Nó là thành viên duy nhất của chi Diphylla.
Nó thường nghỉ vào ban ngày, với ít hơn 12 con dơi khác trong một hang động, mặc dù một hang động đã từng được tìm thấy với 35 con dơi. Nó cũng chia sẻ thức ăn của nó thông qua nôn, miệng sang miệng.

Nó cũng có tầm nhìn tốt, nhưng định vị bằng tiếng vang kém, thường được tìm thấy trong các hang động với dơi quỷ thông thường (Desmodus rotundus), nhưng nó là một con dơi đơn độc và không hình thành các nhóm như Desmodus. Không có các rãnh ngôn ngữ dưới lưỡi trong Desmodus và Diaemus, nhưng nó không có một đường rãnh dọc theo mái nhà của miệng có thể phục vụ như là một "máng xối máu".

Phân loài
Có hai phân loài được công nhận:
Diphylla ecaudata centralis ở tây Panama đến México.
Diphylla ecaudata ecaudata từ Brasil đến đông Peru đến đông Panama.

Chú thích

Tham khảo
Greenhall, Arthur M. 1961. Bats in Agriculture. A Ministry of Agriculture Publication. Trinidad and Tobago.

E
Động vật có vú Costa Rica
Dơi Nam Mỹ
Động vật được mô tả năm 1823
Động vật có vú Brasil
Động vật có vú México
Động vật có vú Panama
Động vật có vú Peru


title: Triệu Quang Hà

text:
Triệu Quang Hà (sinh năm 1975) là một cựu cầu thủ bóng đá của Thanh Hóa, Thể Công và đội tuyển Việt Nam. Sau khi giải nghệ, ông chuyển sang công tác huấn luyện và từng làm huấn luyện viên trưởng của Hà Nội T&T, Thanh Hoá và U-19 Việt Nam.

Tiểu sử
Triệu Quang Hà sinh năm 1975 tại Thanh Hóa. Ông trưởng thành từ bóng đá Thanh Hóa và trụ cột của đội tuyển Việt Nam tham dự SEA Games 19 và sau đó do những chấn thương khiến anh phải giải nghệ sớm.

Sự nghiệp cầu thủ
Ông chơi ở vị trí tiền vệ cho Thể Công cùng với Nguyễn Hồng Sơn và Trương Việt Hoàng tạo nên bộ ba tiền vệ thường xuyên đá chính ở cả câu lạc bộ và đội tuyển quốc gia.

Sự nghiệp huấn luyện

Hà Nội T&T
Năm 2006 ông được bổ nhiệm làm huấn luyện viên trưởng đội Hà Nội T&T khi đội bóng này vừa mới thành lập. Ông trở thành một phần trong lịch sử câu lạc bộ này khi đưa đội bóng liên tiếp thăng 3 hạng chỉ trong 3 năm, khởi đầu từ giải hạng Ba năm 2006 lên chơi ở V-League năm 2009. Tuy nhiên, kết quả thi đấu không tốt của Hà Nội T&T tại V-League 2009, đứng cuối bảng khi kết thúc giai đoạn lượt đi, đã khiến ông bị sa thải vào cuối tháng 5 năm 2009.

Thanh Hóa
Ngay sau khi rời Hà Nội T&T, đầu tháng 6 năm 2009, ông nhận lời dẫn dắt đội bóng quê hương Thanh Hóa, lúc đó cũng đang ngụp lặn ở cuối bảng xếp hạng với vị trí 12/14. Tuy nhiên, ông không nhận được sự ủng hộ của các cầu thủ, và đội bóng thi đấu không thành công. Cuối tháng 6 năm 2009, ông bị đội bóng sa thải.

U-19 Việt Nam
Tháng 9 năm 2009, ông được VFF giao nhiệm vụ dẫn dắt đội U-19 Việt Nam chuẩn bị cho giải vô địch bóng đá U-19 châu Á 2010. Dưới sự chỉ đạo của ông, U-19 Việt Nam vượt qua vòng loại với tư cách đội thứ ba có thành tích tốt nhất, khi bằng điểm với cả hai đội dẫn đầu bảng là U-19 Hàn Quốc và U-19 Thái Lan, trong đó đáng lưu ý là trận thắng U-19 Hàn Quốc với tỷ số 1–0. Tại vòng chung kết giải U-19 Châu Á năm 2010, U-19 Việt Nam khởi đầu với trận thắng 2–1 trước U-19 Jordan, nhưng sau đó lần lượt thua U-19 Nhật Bản và U-19 UAE đều với tỷ số 0–4. Kết thúc giải này, ông bị VFF sa thải.

CLB Thanh Hóa (lần 2)
Cuối tháng 8 năm 2011, ông trở lại quê hương dẫn dắt đội bóng Thanh Hóa chuẩn bị cho V-League 2012. Kết thúc mùa giải 2012, ông đã giúp đội bóng cán đích ở vị trí thứ 11 trên bảng xếp hạng. Đầu tháng 2 năm 2013, CLB Thanh Hóa bất ngờ ra thông báo chấm dứt hợp đồng trước hạn với ông khi chỉ còn khoảng một tháng nữa là mùa giải V-League 2013 khởi tranh.

CLB Hà Nội
Tháng 4 năm 2013, CLB Hà Nội đã mời Triệu Quang Hà về làm huấn luyện viên trưởng, thay cho huấn luyện viên Hoàng Văn Phúc lúc đó đang được VFF đề nghị dẫn dắt Đội tuyển quốc gia. Tại thời điểm đó, đội bóng đang đứng cuối bảng xếp hạng của giải hạng Nhất, với chỉ 4 điểm sau 5 trận đấu đầu tiên của mùa giải. Tuy nhiên, kết quả thi đấu của đội bóng không được cải thiện. Trong 5 trận đấu tiếp theo dưới sự chỉ đạo của ông, CLB Hà Nội chỉ giành được hai trận hòa và ba trận thua. Bên cạnh kết quả kém tích cực, ông có nhiều quyết định gây tranh cãi và bất ổn trong nội bộ đội bóng như "treo giò" trợ lý, kỷ luật và không đăng ký thi đấu với một số cầu thủ trụ cột, thanh lý hợp đồng với những cầu thủ trẻ... Hệ quả là CLB Hà Nội chấm dứt hợp đồng với ông vào cuối tháng 5 năm 2013, và đưa trợ lý Trương Việt Hoàng lên nắm quyền.

Công việc khác
Năm 2014, khi không làm huấn luyện viên đội bóng chuyên nghiệp, Triệu Quang Hà mở một trung tâm đào tạo bóng đá trẻ. Ngoài ra ông còn kinh doanh trang phục thể thao và tổ chức các giải bóng đá phong trào.

Năm 2015, ông cùng một vài người nữa đồng sáng lập ra Câu lạc bộ bóng đá Phù Đổng theo mô hình đội bóng cộng đồng của Nhật Bản, và giữ chức Phó Chủ tịch của đội bóng này. Kết thúc mùa giải 2016, đội Phù Đổng được thăng hạng lên hạng Nhì, và đặt mục tiêu tiếp tục thăng hạng lên hạng Nhất khi kết thúc mùa giải 2017.

Thành tích
Với đội tuyển Việt Nam
Huy chương bạc Tiger Cup năm 1998
Huy chương bạc SEA Games năm 1995 và 1999

Với Thể Công
Vô địch Việt Nam 1998
Vô địch Siêu cúp bóng đá Việt Nam 1999

Chú thích

Người Thanh Hóa
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam
Cầu thủ bóng đá nam Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Thanh Hóa
Huấn luyện viên bóng đá Việt Nam
Huấn luyện viên câu lạc bộ bóng đá Thanh Hóa
Huấn luyện viên câu lạc bộ bóng đá Sài Gòn


title: Dơi quỷ cánh trắng

text:
Dơi quỷ cánh trắng (danh pháp hai phần: Diaemus youngi) là một loài dơi quỷ thuộc chi đơn loài Diaemus, phân họ dơi quỷ, họ Dơi mũi lá, bộ Dơi. Chúng được Miller mô tả cấp chi năm 1906 và Jentink mô tả cấp loài năm 1893.

Mô tả
Phân họ Dơi quỷ Desmodontinae gồm có ba chi đơn loài, tức là tổng cộng chỉ có 3 loài dơi hút máu: dơi quỷ thông thường (Desmodus rotundus), dơi quỷ chân lông (Diphylla ecaudata) và dơi quỷ thông thường (Diaemus rotundus). Nó hiện diện ở

Cũng như hai loài dơi quỷ kia, loài này là loài bản địa của châu Mỹ, sinh sống trong khu vực kéo dài từ Mexico nam Argentina. Trinidad và Isla Margarita. Tại Trinidad, lên đến 30 con dơi "Diaemus" đã được tìm thấy trong một cây cây cúc trường sanh rỗng và đã được tìm thấy trong một hang động đủ ánh sáng, cùng với Desmodus rotundus và Saccopteryx bilineata. Cá nhân bay có thể dễ dàng xác định bởi các đầu cánh trắng của chúng.

Chúng có vẻ thích máu của loài chim hơn là máu động vật có vú, và thường ăn bằng cách treo trên mặt dưới của một nhánh. Không ngạc nhiên, chúng không thực hiện kiểu cất cánh bay đặc trưng dơi quỷ thông thường. Mặc dù không phải là nhanh nhẹn trên mặt đất như những con dơi ma cà rồng thông thường, chúng khá thành thạo leo ngành.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
Carter G, B Fenton, P Faure. 2009. "White-winged vampire bats exchange contact calls." Canadian Journal of Zoology. 87, 604-608. doi: 10.1139/Z09-051. PDF
Carter G, M Skowronski, P Faure, B Fenton. 2008. "Antiphonal calling allows individual discrimination in white-winged vampire bats. Animal Behaviour. 76, 1343-1355 doi:10.1016/j.anbehav.2008.04.023. PDF
Greenhall, Arthur M. 1961. Bats in Agriculture. A Ministry of Agriculture Publication. Trinidad and Tobago.
A.M. Greenhall and U. Schmidt, editors. 1988. Natural History of Vampire Bats, CRC Press, Boca Raton, Florida. ISBN 0849367506; ISBN 978-0849367502

 Mammalian Species Account

Liên kết ngoài
Vampires: The Real Story  - about the vampire bat
Bat Conservation International - A website devoted to the education, conservation and study of bats
 Graduate student research on white-winged vampire bats

Y
Động vật có vú Costa Rica
Dơi Nam Mỹ
Động vật được mô tả năm 1893
Động vật có vú Colombia
Động vật có vú Trinidad và Tobago
Động vật có vú Venezuela
Động vật có vú Caribe
Họ Dơi mũi lá


title: Hoàng Anh Tuấn (huấn luyện viên bóng đá)

text:
Hoàng Anh Tuấn (sinh ngày 2 tháng 8 năm 1968) là một huấn luyện viên và cựu cầu thủ bóng đá người Việt Nam. Hiện nay, ông đang làm huấn luyện viên cho U-20 Việt Nam và U-17 Việt Nam và huấn luyện viên tạm quyền cho U-23 Việt Nam. Thời còn thi đấu, ông chơi ở vị trí hậu vệ cho đội Khánh Hòa.

Hoàng Anh Tuấn bắt đầu công tác huấn luyện tại Khatoco Khánh Hòa. Thành tích đáng chú ý nhất của ông trên băng ghế huấn luyện là đưa đội tuyển U-19 Việt Nam vào bán kết giải U-19 châu Á 2016 và giành vé tham dự vòng chung kết giải U-20 thế giới 2017. Tháng 5 năm 2017, ông là huấn luyện viên trưởng của đội U-20 Việt Nam tham dự giải U-20 thế giới tại Hàn Quốc. Đây cũng là lần đầu tiên một đội tuyển bóng đá sân 11 người của Việt Nam được tham dự một giải đấu của FIFA.

Sự nghiệp cầu thủ
Hoàng Anh Tuấn chơi cho đội bóng quê nhà Khánh Hòa, cùng thời với Nguyễn Hữu Đang, Đặng Đạo. Trong sự nghiệp cầu thủ ở Khánh Hòa, ông thường chơi ở cánh trái, cùng với Nguyễn Hữu Đang và Đặng Đạo hợp thành bộ ba, được xem như một nửa sức mạnh của đội bóng "phố biển".

Tuy vậy, ông bắt đầu sự nghiệp tại đội tuyển muộn hơn, khi ông Edson Tavares làm huấn luyện viên trưởng đội tuyển quốc gia năm 1995 và dẫn dắt cùng lúc hai đội tuyển Việt Nam 1 và Việt Nam 2 tham dự Cúp Độc lập. Khi đó, Hoàng Anh Tuấn dự giải trong thành phần đội tuyển Việt Nam 2. Tên tuổi ông ở đội tuyển không nổi bật và cũng vì thế mà ông cũng không được nhiều người chú ý.

Sự nghiệp huấn luyện viên

Khánh Hòa
Sau khi kết thúc sự nghiệp cầu thủ, ông tham gia vào công tác huấn luyện viên với tư cách trợ lý tại câu lạc bộ Khánh Hòa. Năm 2007, ông dẫn dắt đội bóng U-21 Khánh Hòa tham dự giải U-21 báo Thanh Niên và giành ngôi vô địch.

Tháng 8 năm 2007, ở vòng 20 của V.League 2007, ông được bổ nhiệm làm huấn luyện viên của Khánh Hòa, thay thế người tiền nhiệm Lê Hữu Tường. Lúc đó, Khánh Hòa đang xếp ở vị trí 12/14 (vị trí phải đá play-off để trụ hạng). Trong 7 trận đấu cuối cùng của mùa giải đó, ông Tuấn đã giúp đội giành 4 trận thắng, và 1 trận hòa, trong đó có những trận thắng các đội cạnh tranh trực tiếp vị trí trụ hạng. Kết quả, Khánh Hòa trụ hạng thành công và thậm chí có được vị trí trụ hạng an toàn sớm 1 vòng đấu trước khi mùa giải kết thúc.

Kể từ đó, ông được xem là người góp công lớn đưa đội bóng này thi đấu ổn định tại giải đấu cao nhất cấp câu lạc bộ của bóng đá Việt Nam V.League. Câu lạc bộ Khánh Hòa dưới thời huấn luyện viên Hoàng Anh Tuấn luôn là đội bóng có khả năng thọc gậy bánh xe bất cứ đối thủ nào.

Kết thúc mùa giải V.League 2012, tuy Khánh Hòa thi đấu tốt nhưng nhà tài trợ Khatoco tuyên bố không tiếp tục duy trì đội bóng do không đủ kinh phí. Đội hình chuyên nghiệp bị giải thể, phần lớn cầu thủ và suất thi đấu ở V.League được chuyển giao cho Vicem Hải Phòng. Tháng 12 năm 2012, ông dẫn 13 cầu thủ trong đội hình chính thức trước đây ra Bắc để bàn giao cho Câu lạc bộ bóng đá Hải Phòng để chuẩn bị tham dự V.League 2013.

Trợ lý huấn luyện viên trưởng đội tuyển quốc gia
Kết thúc mùa giải V.League 2012, ông Tuấn được VFF mời làm trợ lý cho Phan Thanh Hùng ở đội tuyển quốc gia Việt Nam thi đấu tại AFF Cup 2012. Tại giải này, đội tuyển quốc gia thi đấu không thành công, hòa 1 trận, thua 2 trận và không vượt qua được vòng bảng.

Sau AFF Cup 2012, huấn luyện viên Phan Thanh Hùng từ chức, Tổng cục Thể dục Thể thao luôn tuýt còi VFF khi muốn tìm kiếm một huấn luyện viên ngoại thay thế cho ông Phan Thanh Hùng. Ông Tuấn được Liên đoàn bóng đá Việt Nam mời đàm phán để trở thành huấn luyện viên trưởng đội tuyển bóng đá quốc gia nam trong thời hạn 3 năm với mức lương 200 triệu đồng/tháng, và hai bên đã nhất trí về các điều khoản cơ bản của hợp đồng. Tuy nhiên, được cho là chịu sức ép lớn từ quan điểm của một số quan chức lãnh đạo của Liên đoàn muốn chọn huấn luyện viên trưởng người nước ngoài cho đội tuyển bóng đá nam quốc gia, và ý kiến dư luận cho rằng mức lương 200 triệu đồng/tháng là quá cao, hợp đồng chính thức không được ký. Liên đoàn bóng đá Việt Nam sau đó chọn Hoàng Văn Phúc làm huấn luyện viên trưởng đội tuyển quốc gia.

Hải Phòng
Do nội bộ Liên đoàn bóng đá Việt Nam không đồng thuận về việc lựa chọn ông Hoàng Anh Tuấn là huấn luyện viên trưởng đội tuyển quốc gia sau AFF Cup 2012, ông Tuấn quyết định trở thành Huấn luyện viên trưởng của Câu lạc bộ bóng đá Vicem Hải Phòng tại V.League 2013. Kết thúc mùa giải 2013, Hải Phòng xếp thứ 6/12, tuy nhiên ông Tuấn bị xem là không hòa hợp được các cầu thủ đến từ đội Khánh Hòa cũ với các cầu thủ vốn có của câu lạc bộ Hải Phòng. Đồng thời, ông cũng được xem là có nhiều bất đồng với chủ tịch của câu lạc bộ về nhiều vấn đề liên quan đến việc chuyển nhượng cầu thủ, dùng cầu thủ gốc Hải Phòng, và chế độ cho cầu thủ trong đội. Đầu năm 2014, ông Tuấn bị cách chức huấn luyện viên trưởng và được đưa xuống làm huấn luyện viên đội bóng trẻ của Hải Phòng.

Đội tuyển U-19 quốc gia
Năm 2015, ông được Liên đoàn bóng đá Việt Nam bổ nhiệm là huấn luyện viên trưởng đội tuyển bóng đá U-19 quốc gia. Tại Giải vô địch bóng đá U19 Đông Nam Á 2015, đội tuyển U-19 Việt Nam dưới sự dẫn dắt của ông đã vào đến trận chung kết sau khi đứng đầu vòng đấu bảng và thắng đội tuyển U-19 Lào tại bán kết. Tại trận chung kết, đội tuyển U-19 Việt Nam đã thất bại với tỷ số đậm 0–6 trước đội tuyển U-19 Thái Lan.

Tại Giải U-19 Đông Nam Á 2016, U-19 Việt Nam với tư cách là đội chủ nhà khởi đầu với trận hòa không bàn thắng với đội U-19 Singapore. Mặc dù vậy, đội vẫn giành được chiến thắng trong các trận đấu bảng còn lại để đứng đầu bảng A. Tại bán kết, đội U-19 Việt Nam gặp U-19 Úc, đội đứng thứ hai của bảng B và trước đó đã thua Thái Lan với tỷ sổ 1–5, và rất chật vật mới vượt qua được những đối thủ yếu như Campuchia và Lào. Tuy vậy, U-19 Úc chơi lấn lướt và đánh bại U19 Việt Nam với tỷ số 2–5, sau đó thắng tiếp Thái Lan để vô địch giải đấu. U-19 Việt Nam giành huy chương đồng sau khi thắng U-19 Đông Timor ở trận tranh hạng ba.

Tại Giải vô địch bóng đá U-19 châu Á 2016, ông Tuấn tiếp tục đưa đội tuyển U-19 Việt Nam đứng đầu vòng loại với thành tích toàn thắng. Tại vòng chung kết, đội tuyển U-19 Việt Nam đã gây bất ngờ khi đứng thứ 2 trong bảng đấu có các đối thủ mạnh như U-19 Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên (đương kim á quân), Iraq và UAE, để lần đầu tiên vượt qua vòng đấu bảng và vào vòng tứ kết. Tại vòng tứ kết, U-19 Việt Nam tiếp tục gây sốc khi hạ đội chủ nhà Bahrain với tỷ số 1–0 để lọt vào vòng bán kết, đồng thời giành quyền tham dự Giải vô địch bóng đá U-20 thế giới 2017 tổ chức tại Hàn Quốc.

Tại Giải vô địch bóng đá U-20 thế giới 2017, đội U-20 Việt Nam có trận đầu tiên gặp đội U-20 New Zealand, mặc dù kiểm soát bóng nhiều hơn và có nhiều cú sút hơn U-20 New Zealand nhưng U-20 Việt Nam không thể ghi bàn nên kết thúc trận đấu với trận hòa không bàn thắng. Trận đấu thứ hai, U-20 Việt Nam gặp U-20 Pháp và nhận thất bại 0-4. Trước trận đấu cuối cùng gặp U-20 Honduras, U-20 Việt Nam vẫn có cơ hội vượt qua vòng bảng với tư cách đội nhì bảng hoặc là một trong các đội xếp thứ ba có thành tích tốt. Tuy nhiên, giống như trận đầu tiên, U-20 Việt Nam có thời gian kiểm soát bóng nhiều hơn U-20 Honduras nhưng không thể ghi bàn, đến hiệp 2 khi thể lực suy giảm thì U-20 Việt Nam đã để U-20 Honduras ghi được 2 bàn và thua trận với tỷ số 0-2.

Ông xin từ chức sau trận thua U19 Campuchia 1-2 ngày 15 tháng 8 năm 2019 tại Giải vô địch bóng đá U18 Đông Nam Á.

Ngày 11/10/2022, ông được VFF cử làm Huấn luyện viên cho U-20 Việt Nam tại Cúp bóng đá U-20 châu Á 2023 tổ chức ở Uzbekistan.

Đội tuyển U23 Việt Nam

Ngày 26/08/2023, ông đưa U23 Việt Nam lên ngôi vô địch U23 Đông Nam Á 2023 đồng thời giúp U23 Việt Nam bảo vệ thành công ngôi vô địch Đông Nam Á

Sau thất bại ở Đại hội Thể thao châu Á 2022 ở Hàng Châu, ngày 24 tháng 9 năm 2023, ông đã từ chức huấn luyện viên U-23 với thành tích 1 trận thắng và 2 trận thua và bị loại ngay từ vòng bảng.

Đánh giá

Ông được xem là một trong những huấn luyện viên có nhiều bằng cấp nhất của Việt Nam. Ông còn là huấn luyện viên người Việt duy nhất được Liên đoàn bóng đá Đức (DFB) chọn tham dự khóa học huấn luyện viên trình độ A (cấp cao nhất) trong hai tháng 8, 9 năm 2009 tại trường thể thao Hennef.

Trong giới huấn luyện viên, ông Tuấn là người có ngoại ngữ rất tốt, nên hay được Liên đoàn bóng đá Việt Nam mời làm trợ lý huấn luyện viên cho các huấn luyện viên ngoại của đội tuyển quốc gia.

Chú thích

Liên kết ngoài

Người Khánh Hòa
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá nam Việt Nam
Huấn luyện viên bóng đá Việt Nam
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Khánh Hòa


title: 5,56×45mm NATO

text:
5,56×45mm NATO là loại đạn súng trường tiêu chuẩn của NATO và quân đội nhiều nước khác hiện nay. Loại đạn nay nguyên do Hoa Kỳ phát triển sau khi phát hiện thấy loại đạn 7,62×51mm NATO dùng với súng trường M14 gặp nhiều bất lợi ở chiến tranh Việt Nam. 5,56×45mm NATO được phát triển trên cơ sở loại đạn .223 Remington dùng cho súng AR-15. Khi được giới thiệu, 5,56×45mm NATO trước tiên dùng cho súng M16.

Tham khảo

Đạn dược
Cỡ đạn quân sự
Cỡ đạn súng ngắn và súng trường


title: Ghi trắng

text:
Ghi trắng (danh pháp khoa học: Viscum album) là một loài cây tầm gửi thuộc Họ Ghi, và cũng được biết đến như cây tầm gửi châu Âu hoặc cây tầm gửi thông thường để phân biệt với các loài khác có liên quan. Nó có nguồn gốc châu Âu và phương Tây và miền nam châu Á.

Mô tả
Nó là một loại cây bụi tầm gửi, mọc trên thân cây khác. Nó có thân dài 30–100 cm với nhị phân nhánh. Nó thường được tìm thấy trên chóp cây lá rộng, đặc biệt là táo, chanh, táo gai và cây dương.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cây thuốc
A
Thực vật được mô tả năm 1753