title: Trận Dịch Kinh

text:
Trận Dịch Kinh (chữ Hán: 易京之戰 Dịch Kinh chi chiến) là trận đánh trong chiến tranh quân phiệt thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc giữa Viên Thiệu và Công Tôn Toản năm 199, kết thúc bằng thất bại và cái chết của Công Tôn Toản.

Hoàn cảnh
Cuộc đối đầu giữa Viên Thiệu và Công Tôn Toản ở Hà Bắc (tranh chấp Ký châu, U châu, Thanh châu) diễn ra từ sau khi liên minh chống Đổng Trác tan rã. Hai bên mâu thuẫn và giao tranh từ năm 192 sang năm 193 nhưng không phân thắng bại.

Tình hình thay đổi từ năm 195, Công Tôn Toản liên tiếp bại trận, khí thế giảm sút. Nghe có câu đồng dao, Công Tôn Toản suy đoán nên về giữ Dịch Kinh để được yên thân, bèn chuyển đến đóng trại ở đây. Để cố thủ lâu dài, ông cho quân làm nhiều chiến hào quanh thành, đằng sau chất đầy gò cao 5-6 trượng, trên gò xây nhiều lâu đài. Tại trung tâm lại xây một gò lớn cao hơn 10 trượng.

Vì sợ có sự cố bất ngờ, ông ở một mình trên gò đất đó, ngăn cách với các thủ hạ bên ngoài, chỉ sống cùng thê thiếp. Vì sự biệt lập của ông, các khách khứa và mưu sĩ đều lần lượt bỏ đi.

Sau khi vào Dịch Kinh, Công Tôn Toản rất ít khi đi chinh chiến vì thấy mình không đủ sức chinh phạt các chư hầu, chủ trương tích trữ thật nhiều lương thảo, ngồi yên đợi thiên hạ thay đổi. Viên Thiệu nhiều lần tấn công Công Tôn Toản không thắng được nên gửi thư tỏ ý muốn xóa bỏ thù oán. Nhưng Công Tôn Toản cậy có Dịch Kinh kiên cố hiểm trở nên không nghe.

Viên Thiệu tức giận bèn khởi đại binh đi đánh U châu.

Diễn biến
Công Tôn Toản sai con là Công Tôn Tục sang Thường Sơn cầu cứu tướng Khăn Vàng là Trương Yên cứu viện, còn mình định dẫn kị binh tinh nhuệ xông ra ngoài thành, dựa vào Tây Sơn để đánh Ký châu, cắt đường về của Viên Thiệu. Nhưng thủ hạ là Quan Tịnh can ông không nên bỏ Dịch Kinh, ông bèn ở lại giữ thành.

Quân Viên Thiệu từng bước áp sát, vây chặt Dịch Kinh. Nhiều tướng sĩ dưới quyền Công Tôn Toản chán nản, lo không giữ nổi, bèn bỏ chạy trốn.

Trương Yên nhận lời Công Tôn Tục, dẫn 10 vạn quân chia làm 3 đường đi cứu Công Tôn Toản. Quân cứu viện sắp đến. Công Tôn Toản bèn viết thư ra cho Công Tôn Tục, hẹn Tục hãy dẫn 5000 quân đến chỗ trũng phía bắc thành, đến giờ đốt lửa làm hiệu sẽ cùng giáp công trong ngoài.

Nhưng thư của ông gửi ra bị Viên Thiệu bắt được. Viên Thiệu tương kế tựu kế, bèn đốt lửa lừa Công Tôn Toản. Ông tưởng cứu binh tới bèn mang quân ra đánh, không ngờ rơi vào mai phục. Công Tôn Toản bại trận phải chạy về thành đóng cửa cố thủ.

Viên Thiệu bèn sai quân đào đường ngầm, dùng gỗ chống lên, dần dần đào tới gò đất chỗ Công Tôn Toản ở. Khi dựng gỗ xong, quân Viên Thiệu châm lửa đốt, phá hoại lâu đài, khiến đất sụt xuống. Lầu đổ, Viên Thiệu thừa cơ thúc quân đánh vào.

Công Tôn Toản tự biết không thể chống cự được nữa bèn dùng dây thắt cổ giết chết vợ con, các chị em rồi đốt lửa tự thiêu mà chết.

Quan Tịnh ân hận vì khuyên ông ở lại Dịch Kinh đến nỗi thiệt mạng, bèn liều mình cưỡi ngựa xông vào quân Viên Thiệu, chiến đấu tới kiệt sức mà chết. Trương Yên lui binh, còn Công Tôn Tục bỏ trốn về phía bắc, bị tộc người Đồ Các giết chết.

Hậu quả
Trận đánh kết thúc với cái chết của Công Tôn Toản, đồng nghĩa với việc diệt vong của thế lực quân phiệt này. Viên Thiệu làm chủ được U châu, mở rộng địa bàn Hà Bắc, trở thành thế lực quân phiệt lớn nhất miền bắc trung nguyên. Công Tôn Toản do sai lầm trong chiến thuật nên đã thất bại.

Trong Tam Quốc diễn nghĩa
Trận Dịch Kinh không được mô tả trực tiếp mà chỉ được kể qua lời một thủ hạ đi lấy tin tức về báo cáo cho Tào Tháo biết diễn biến trận này với kết cục của Công Tôn Toản.

Xem thêm
 Viên Thiệu
 Công Tôn Toản

Tham khảo
 Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Lê Đông Phương (2007), Kể chuyện Tam Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2006), Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 1, Nhà xuất bản Lao động.

Chú thích

Trận chiến thời Tam Quốc
Lịch sử Hà Bắc


title: Nhược Mộc

text:
Nhược Mộc (chữ Hán: 若木) là vị quân chủ đầu tiên của nước Từ, một quốc gia từng tồn tại hơn 1600 năm trong lịch sử Trung Quốc. Quốc gia này vào thời nhà Hạ ở vào địa phận vùng phụ cận của huyện Đàm Thành tỉnh Sơn Đông ngày nay, đến giữa thời nhà Thương thì di chuyển đến khu vực huyện Tứ tỉnh An Huy và tiếp nữa khoảng đầu thời nhà Chu lại dời đến huyện Tứ Hồng tỉnh Giang Tô ngày nay.

Thân thế
Theo Sử Ký Tư Mã Thiên - Tần bản kỷ thì cha Nhược Mộc là Bá Ích từng làm quan nước Hữu Ngu thời vua Diêu Trọng Hoa, sau khi Diêu Trọng Hoa được đế Nghiêu thiện nhượng trở thành đế Thuấn thì ông được nhà vua ban thưởng Diêu Khương Nữ và cho ăn lộc ở ấp Doanh. Từ đó về sau hậu duệ Bá Ích đều lấy tên đất phong của ông làm họ, Diêu Khương Nữ lấy Bá Ích sinh ra Đại Liêm và Nhược Mộc, Đại Liêm chính là tổ tiên của nước Tần và nhà Tần, nước Lương thời Xuân Thu và nước Triệu thời Chiến Quốc cùng nước Nam Việt thời Tây Hán.

Sự nghiệp
Nhược Mộc lớn lên trong lúc Hoàng Hà lũ lụt triền miên, cha ông được đế Thuấn cử đi hỗ trợ Hạ Vũ trị thủy. Ông tuy thiếu thốn tình cảm của cha nhưng lại được mẹ dạy dỗ chu đáo, bên cạnh nữa ông có tư chất thông minh nên rất được thiên hạ kính nể. Bấy giờ có bộ lạc Điểu Tục thị muốn tiếp thu nền văn hóa Trung Nguyên nên sai người đến cầu kiến đế Thuấn, đế Thuấn liền hạ lệnh cho Nhược Mộc đến nơi đó vừa giao lưu vừa khai hóa văn minh. Từ khi Nhược Mộc đến, bộ lạc này được sự chỉ dạy của ông phát triển rất mau lẹ, họ tôn xưng ông làm thủ lĩnh để lãnh đạo cải cách cho có phép tắc rõ ràng.

Khi còn tại vị vua Vũ có ý định nhường ngôi cho ông nội Nhược Mộc là Cao Dao song Cao Dao lại mất trước nhà vua, nhà vua mới đem ngôi báu truyền lại cho cha ông là Bá Ích. Tuy nhiên sau khi vua Vũ băng hà, Bá Ích đứng ra chấp chính chủ trì quốc tang đúng 3 năm rồi đem ngôi vị trao lại cho con trai vua Vũ là Hạ Khải, Hạ Khải vì nhớ ơn Bá Ích có công giúp cha mình trị thủy hơn nữa lại đem ngôi báu trả lại mình bèn phong Nhược Mộc làm vua nước Từ.

Xem thêm
 Cao Dao
 Bá Ích
 Nước Từ

Tham khảo

 Sử Ký Tư Mã Thiên - Tần bản kỷ và Triệu thế gia
 Tư trị thông giám, phần ngoại kỷ
 Trúc thư kỷ niên
 Trung Quốc toàn sử
 Trung Quốc thông sử

Người thời Tam Hoàng Ngũ Đế
Người nhà Hạ
Người Đông Di
Vua nước Từ


title: Charidotella sexpunctata

text:
Charidotella sexpunctata là một loài bọ rùa vàng có khả năng biến đổi hình dạng tùy vào môi trường bằng cách thay đổi hệ thống luân chuyển mạch trong cơ thể. Loài côn trùng này có kích cỡ vô cùng nhỏ bé, từ 5-7mm. Bọ rùa vàng còn có khả năng thay đổi màu sắc và hình dạng, từ vàng sang đỏ với các chấm đen. Đây là giống côn trùng phân bố rộng rãi ở Bắc Mỹ.

Chú thích

Tham khảo

Charidotella
Động vật được mô tả năm 1781


title: Yêu mình anh

text:
"Yêu mình anh" là một bài hát của nữ ca sĩ Thu Minh, được thu âm để sử dụng làm nhạc trong bộ phim kinh dị của Việt Nam, Mùa hè lạnh (2012). Bài hát được sáng tác và sản xuất bởi nhà sản xuất DADA. "Yêu mình anh" đã đạt được vị trí quán quân trên bảng xếp hạng Bài hát yêu thích.

Bối cảnh
Ngày 12 tháng 11 năm 2012, Thu Minh công bố bài hát mới có tên Yêu mình anh trên trang web cá nhân. Đây là bài hát chủ đề trong bộ phim Mùa Hè Lạnh sắp được công chiếu của đạo diễn Ngô Quang Hải. Bài hát là sáng tác đầu tay của nhà sản xuất có nghệ danh DADA – người có bề dày kinh nghiệm sản xuất nhạc phim tại Singapore và Mỹ.

Yêu mình anh được thu âm vỏn vẹn trong hai tiếng. Thu Minh tâm sự: "Lúc vào phòng thu tôi cũng run và áp lực tâm lý lắm vì đây là một bài hát thực sự khó với những nốt cao treo liên tục và giai điệu cuồn cuộn, đòi hỏi không những phải có kỹ thuật mà còn phải thể hiện được mạch cảm xúc dạt dào của bài hát. Nhưng đến khi thu nháp một lần, tôi vỡ bài luôn và hát liền một mạch nhập tâm như lên đồng".

Nhà sản xuất DADA cũng chia sẻ: "Bài hát được viết trong vòng một, hai ngày khi đạo diễn Ngô Quang Hải nằm trên giường bệnh vì bị sốt xuất huyết trong quá trình quay phim. Ban đầu, Yêu mình anh có giai điệu và cấu trúc khác rất nhiều so với bản cuối cùng vì tôi muốn một dòng Chill-out len lỏi trong phim. Nhưng khi Thu Minh đến thu âm, tôi quyết định thay đổi toàn bộ tinh thần bài hát vì quá bất ngờ với những nốt cao, cách luyến láy đầy kỹ thuật của Thu Minh". DADA phát triển thêm giai điệu mới cho phù hợp với giọng của Thu Minh. Đặc biệt, anh không muốn sửa nhiều phần giọng hát, giữ nguyên giọng của cô như thu trực tiếp. DADA có quan điểm giọng hát của ca sĩ cũng như một nhạc cụ chính của bài hát. Cách phối bài cũng đơn giản mộc mạc hỗ trợ cho giọng hát - điều đã khiến anh tìm đến Thu Minh.

Danh sách bài hát
Tải kỹ thuật số
"Yêu mình anh" – 3:57
"Yêu mình anh" (Vocal Version) – 3:38
"Yêu mình anh" (DJ Ameking Remix) – 6:56
"Yêu mình anh" (OST Version - Instrumental) – 3:52

Xếp hạng

Tham khảo

Bài hát tiếng Việt
Đĩa đơn năm 2012
Bài hát của Thu Minh
Bài hát quán quân Bài hát yêu thích
Bài hát Việt Nam


title: Nhị Đảm

text:
Nhị Đảm () là một hòn đảo ở ven bờ biển tỉnh Phúc Kiến của Trung Quốc đại lục, song nằm dưới quyền kiểm soát của chính phủ Trung Hoa Dân Quốc. Đảo Nhị Đảm nằm cách đảo Hạ Môn khoảng 7 hải lý. Đảo Nhị Đảm có diện tích 0,28 km², toàn đảo đều là vùng đất cao, núi trung tâm cao 58 mét. Toàn đảo bị ám tiêu bao quanh, không có bãi biển và bến cảng tốt.

Cùng với đảo Đại Đảm, đảo Nhị Đảm được gọi là "tiền tuyến của tiền tuyến" của Trung Hoa Dân Quốc. Về mặt hành chính, đảo Nhị Đảm thuộc hương Liệt Tự của huyện Kim Môn. Trên đảo Nhị Đảm không có cư dân, chỉ có quân đồn trú. Hiện nay, việc mở cửa lĩnh vực du lịch tại đảo, xây cáp treo giữa Đại Đảm và Nhị Đảm đang được xem xét.

Tham khảo

Liên kết ngoài
尋幽訪古-大二膽

Kim Môn
Đảo Trung Hoa Dân Quốc


title: Formosa thuộc Tây Ban Nha

text:
Formosa thuộc Tây Ban Nha là một thuộc địa tồn tại từ năm 1626 đến 1642 của đế quốc Tây Ban Nha ở phía bắc đảo Đài Loan. Mặc dù Đài Loan gần gũi về mặt địa lý với đảo Luzon của Tây Ban Nha, song Hà Lan mới là đế quốc đầu tiên thiết lập thuộc địa tại Đài Loan. Đến năm 1626, để phá vỡ phong tỏa mậu dịch của người Hà Lan đối với Manila, người Tây Ban Nha đã xuất binh tiến đến Kelung, dần dần chinh phục Bắc Đài Loan. Tuy nhiên, người Tây Ban Nha đã không thể trục xuất người Hà Lan ra khỏi đảo, không thể thu được đủ lợi nhuận để đáp ứng chi phí cho đội quân đồn trú, và phải dựa vào trợ giúp từ Manila. Tuy nhiên, sau khi kinh tế Manila suy thoái, người Tây Ban Nha đã buộc phải giảm số quân đồn trú, đem đến cho người Hà Lan một cơ hội. Cuối cùng, vào năm 1642, người Hà Lan đánh chiếm Kelung, kết thúc thời gian thống trị của Tây Ban Nha tại Đài Loan.

Lịch sử

Chuẩn bị chinh phục
Năm 1571, người Tây Ban Nha thành lập thuộc địa của mình tại Manila, sau đó dùng nơi này làm trung tâm mậu dịch Đông Á, dần dần chinh phục các đảo khác thuộc Philippines ngày nay. Mặc dù Đài Loan rất gần với Luzon, song người Tây Ban Nha đã chọn cách khuếch trương về các đảo Mindanao hay quần đảo Maluku ở phương Nam, và không có ý định chiếm lĩnh Đài Loan. Phải chờ đến khi Toyotomi Hideyoshi mưu tính lấy Đài Loan để làm bàn đạp để tiến công Luzon, người Tây Ban Nha mới nhận ra giá trị chiến lược của Đài Loan, nhiều quan viên kêu gọi nhà đương cục Manila chiếm lĩnh Đài Loan song do có người phản đối; cuối cùng người Tây Ban Nha chỉ phái hạm đội đi trinh sát song do gặp phải thời tiết xấu nên việc này không có thành quả. Sau khi Toyotomi Hideyoshi qua đời vào năm 1598, nhà đương cục Manila nhận thấy mối uy hiếp đã giảm bớt, không còn mưu tính chiếm lĩnh Đài Loan.

Đến đầu thế kỷ 17, sự uy hiếp đối với nhà đương cục Manila nhanh chóng chuyển từ người Nhật sang người Hà Lan. Do chiến tranh giành độc lập Hà Lan (1568–1648), người Hà Lan và người Tây Ban Nha trở nên đối địch, sau khi người Hà Lan khuếch trương đến Đông Á, thấy được sự phồn vinh của Manila trong việc mậu dịch lụa từ Trung Quốc và bạc từ châu Mỹ, ban đầu tiến hành tấn công tàu thuyền ra vào Manila. Tuy nhiên, thương nhân người Hoa vẫn sẵn sàng chấp nhận mạo hiểm để đến Manila. Người Hà Lan thấy rằng chỉ tấn công quấy nhiễu là không đủ, chỉ có cách ngăn chặn hoàn toàn việc mậu dịch với Trung Quốc mới có thể loại trừ triệt để người Tây Ban Nha. Do đó, chiến lược của người Hà Lan đã thay đổi, họ mưu tính chiếm một địa phương gần Trung Quốc để lập cứ điểm. Sau nhiều lần gặp thất bại, cuối cùng họ đã lựa chọn được Teyowan ở Nam Đài Loan. Lúc này, nhà đương cục Manila mới nhận ra được mức nghiêm trọng của tình hình, họ đã quyết định phá vỡ sự phong tỏa của người Hà Lan bằng cách cũng lập cứ điểm tại Đài Loan.

Thời kỳ thống trị hưng thịnh

Năm 1626, Antonio Carreño de Valdes suất lĩnh hạm đội xuất phát từ Manila đi men theo bờ biển Đông Đài Loan đến một đảo nhỏ trong vịnh Kelung (nay là đảo Hòa Bình), dựng thành San Salvador để làm trung tâm thống trị, đảo này cũng vì thế mà được mệnh danh là đảo San Salvador. Song sau khi lập cứ điểm không lâu, người Tây Ban Nha đã gặp phải cảnh khó khăn. Các thôn làng thổ dân ở Kippare (Taparri) và Kimaurri bị quân Tây Ban Nha chiếm giữ nên không chịu bán thực phẩm. Tàu cung ứng của Manila không thể đến kịp thời, vì thế có không ít người Tây Ban Nha đã sinh bệnh hoặc chết đói, những người may mắn sống sót phải ăn thịt chó và chuột để lót dạ. Cho đến khi có thương nhân người Hán đến Kelung bán lương thực, tình cảnh người Tây Ban Nha mới được cải thiện.

Người Tây Ban Nha phải phiền não để suy tính làm sao có đủ lương thực, đầu tiên họ đề nghị kết minh song phương với thôn Senar ở Tamsui (ở khu vực pháo đài Santo Domingo hiện nay), hợp lực đối kháng với các bộ lạc thù địch. Đương thời, Tamsui là vùng đất sản xuất nông sản chủ yếu ở Bắc Đài Loan, Antonio Carreño de Valdes muốn lợi dùng điều này để thu mua lương thực, liền phái 20 binh sĩ đến đó. Tuy nhiên, Senar đã hòa đàm với các bộ lạc đối địch, cự tuyệt bán lương thực và giết chết 8 lính Tây Ban Nha. Năm 1628, Antonio Carreño de Valdes phái 100 lính tấn công Senar. Thổ dân không địch nổi nên phải chạy trốn, để lại đất đai cho người Tây Ban Nha nhằm hòa đàm rồi chuyển đi nơi khác. Tiếp sau đó, người Tây Ban Nha tiến vào đất này và xây dựng thành Santo Domingo.

Sau khi người Tây Ban Nha có được Kelung và Tamsui, do vùng bờ biển qua lại giữa hai nơi quá gập ghềnh, ngoài ra tuyến đường biển này còn bị hạn chế do gió mùa và các dòng hải lưu, họ mong muốn tìm được một tuyến đường thuận lợi hơn. Năm 1632, trưởng quan Juan de Alcarazo đã quyết định phái 80 lính tiến vào bồn địa Đài Bắc để tìm tuyến đường bộ. Nhóm quân này men ngược dòng theo bờ sông Tamsui, lại tiến theo sông Kelung, cuối cùng tìm được một tuyến đường qua lại giữa hai điểm. Trong nhiều lần thăm dò, người Tây Ban Nha đã tiếp xúc với rất nhiều bộ lạc ở lưu vực sông Tamsui và sông Kelung, sau đó các bộ lạc này dần dần phục tùng người Tây Ban Nha.

Trong thời gian này, người Kavalan ở Nghi Lan là thế lực lớn mạnh nhất trong số các tộc người thổ dân ở Bắc Đài Loan, thuyền qua lại giữa Đài Loan và Philippines thường xuyên bị họ tấn công. Năm 1632, người Kavalan tập kích một chiếc thuyền của người Tây Ban Nha, sau đó quân Tây Ban Nha tiến hành trả đũa, phá hủy 7 thôn làng của người Kavalan, song không thể khuất phục tộc người này. Đến khi Alonso Garcia Romero nhậm chức trưởng quan, người Tây Ban Nha mới có thể đánh bại triệt để người Kavalan. Vị trưởng quan này cũng cho tấn công các bộ lạc khác không chịu phục tùng người Tây Ban Nha, sau một loạt hành động khuếch trương, thanh thế của người Tây Ban Nha tại Đài Loan lên đến đỉnh cao.

Thời kỳ thống trị suy vong

Ban đầu, người Tây Ban Nha định liệu chiếm lĩnh Bắc Đài Loan để sau có thể loại bỏ mối uy hiếp từ người Hà Lan, song thế cục lại không như ý của họ. Dù rằng người Tây Ban Nha đã chiếm được Bắc Đài Loan, song người Hà Lan chỉ cần ngăn trở thương nhân ở vùng ven biển Trung Quốc thì vẫn có thể uy hiếp đến kinh tế của Manila. Và lại, hàng hóa vận chuyển từ Kelung có giá cả không cạnh tranh được với thương nhân người Hoa trực tiếp vận chuyển đến Manila. Ngược lại, việc duy trì đội quân đồn trú tiêu tốn một lượng kinh phí lớn, họ cũng không thể khai thông mậu dịch với Trung Quốc và Nhật Bản. Từ năm 1630 trở đi, sản lượng bạc ở châu Mỹ giảm dần theo năm, lượng bạc đến Manila cũng vì thế mà giảm thiểu, Manila rơi vào suy thoái kinh tế. Hoạt động của người Tây Ban Nha tại Bắc Đài Loan gần như đều phải dựa vào hỗ trợ của Philippines, song bản thân Philippines cũng cần kinh phí để đối ứng và tiến hành chiến tranh với người Hồi giáo, khiến người Tây Ban Nha ngày càng khó khăn.

Năm 1637, tổng đốc Philippines Sebastián Hurtado de Corcuera đã quyết định cắt giảm quân lực ở Bắc Đài Loan để giảm chi phí. Ông hạ lệnh phá bỏ thành Santo Domingo ở Tamsui, chỉ để lại quân đồn trú tại Kelung, các nhân lực vật tư khác đều đưa về Manila. Kelung phòng bị rỗng không, cuỗi cùng dẫn đến sự thèm muốn của người Hà Lan. Năm 1641, người Hà Lan đến Kelung thám thính tình hình và tìm cơ hội tấn công. Lúc này, uy thế của người Hà Lan không còn được như trước, nhiều bộ lạc thổ dân đã chuyển sang phục tùng người Hà Lan. Tuy nhiên, người Hà Lan nhận thấy số lượng hỏa pháo của mình không đủ công phá pháo đài, sau khi khuyên hàng quân Tây Ban Nha thất bại, lại quay về Teyowan. Vào tháng 8 năm 1642, người Hà Lan quay trở lại Kelung với bốn tàu lớn, vài tàu nhỏ, và khoảng 369 lính người Hà Lan. Một liên quân bao gồm người Tây Ban Nha, thổ dân và người Pampangos đến từ Philippines đã chiến đấu trong sáu ngày, song cuối cùng họ đã thất bại và phải trở về Manila, và bỏ hiệu kỳ cùng pháo của họ lại. Sebastián Hurtado de Corcuera, thống đốc Philippines, ban đầu bị đổ trách nhiệm về việc để mất Formosa và cuối cùng đã được xét xử tại một toàn án về các hành động của ông, và đã bị bỏ tù 5 năm tại Philippines. Các sử gia từ thời Corcuera đã đổ tội cho ông về việc để mất, song các nhân tố khác, như việc đế quốc Hà Lan nổi lên tại Đông Nam Á, và khó khăn tài chính bên trong đế quốc Tây Ban Nha, cũng là những nhân tố góp phần vào thất bại này.

Kinh tế
Từ trước khi người Tây Ban Nha thống trị, thổ dân Bắc Đài Loan đã xuất bán vàng, lưu huỳnh, da hươu cho thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản. Phương thức giao dịch chủ yếu là hàng đổi hàng, ngoài ra họ cũng dùng ngọc trai, bạc, vải làm phương tiện. Vàng vốn được khai thác từ dãy núi Hải Ngạn ở Đông Đài Loan, thổ dân cư trú ở nơi đó tiến hành đãi trên hạ du các sông suối để tìm vàng sa khoáng, qua nhiều lần giao dịch mà được đưa đến Bắc Đài Loan, song sản lượng không đủ để cung ứng với số lượng lớn. Lưu huỳnh là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất, nơi khai thác được nhiều là Ki-pataw, Ki-taparri, các thương nhân Trung Quốc chủ yếu vì thu mua lưu huỳnh mà đến. Thổ dân tiến hành khai thác khoáng sản từ tháng 9 đến tháng 12, do mức giá lưu huỳnh tại Trung Quốc thường biến động, thương nhân người Hán không định kỳ đến thu mua.

Sau khi người Tây Ban Nha áp đặt quyền thống trị, vật tư để đáp ứng nhu cầu cho quân đồn trú cũng như bạc để dùng trong mậu dịch đều phải vận chuyển từ Manila đến, cung cấp chế độ huyết mạch kinh tế cho Bắc Đài Loan. Hầu hết mỗi năm, Manila sẽ hai lần phái thuyền đến bổ cấp, một lần vào tháng 8, lần còn lại cách lần một khoảng 5 tháng, đem bạc từ châu Mỹ đến Kelung, mua tơ lụa, vải của thương nhân Hán, rồi lại đem thương phẩm đến Manila để bán. Mặc dù người Tây Ban Nha không được phép triển khai mậu dịch chính thức với Đại Minh, song họ đã chọn phương thức miễn thuế quan, miễn thuế hàng hóa, thậm chí miễn kiểm tra nhập quan để khuyến khích những người buôn lậu đến Kelung kinh doanh. Người Tây Ban Nha cũng cố gắng thu hút thương nhân Nhật Bản, mục đích là để phát triển Kelung thành cảng trung chuyển mậu dịch với Trung Quốc và Nhật Bản, song khi Mạc phủ Tokugawa ban hành lệnh tỏa quốc, kỳ vọng này của người Tây Ban Nha đã tiêu tan.

Tuy nhiên, mô thức phát triển kinh tế này quá phụ thuộc vào Manila, mậu dịch hưng suy dựa vào thuyền bổ cấp đem bạc đến. Nhận thấy được điều này, Jacinto Esquivel đã từng kiến nghị cho nông dân Trung Quốc, Nhật Bản đến khai khẩn đất đai, song rốt cuộc đã không được nhà đương cục đồng ý. Do đó, từ khi hoạt động mậu dịch bạc của đế quốc Tây Ban Nha suy thoái, kinh tế Bắc Đài Loan bắt đầu tiêu điều, khiến người Tây Ban Nha rời bỏ Đài Loan.

Truyền giáo
Sở dĩ người Tây Ban Nha chiếm lĩnh Đài Loan, ngoài nhân tố kinh tế và chính trị, còn xem xét đến vị trí thuận tiện của hòn đảo vì từ đây họ có thể dễ dàng đến Trung Quốc và Nhật Bản truyền giáo, và ban đầu họ đã cử 5 linh mục theo quân xuất chinh. Các giáo sĩ truyền giáo đa số đến từ Dòng Đa Minh, song cũng có sự tham gia của các giáo hội khác.

Ban đầu, chỉ có quân nhân là có thể tiến vào thôn xóm của thổ dân, không có các chức sắc tôn giáo hoạt động trong các thôn xóm này, đến khi linh mục Jacinto Esquivel đến Đài Loan, họ mới được phép vào thôn xóm truyền giáo. Để tiện cho việc truyền giáo, Jacinto Esquivel đã biên tập ra "Từ vựng tiếng Tamsui" (Vocabularino de la lengua de los Indios Tanchui en la Isla Hermosa) cùng "sách giáo lý tiếng Tamsui" (Doctrina cristiana en la lengua de los Indios Tanchui en la Isla Hermosa), song hai cuốn sách đến nay vẫn thất lạc. Để bồi dưỡng và nuôi các giáo sĩ truyền giáo, với sự hỗ trợ của Juan de Alcarazo, Jacinto Esquivel đã thành lập Thánh Từ bi Huynh đệ hội (Hermandad de la Misericordia), chức hội trưởng đều do trưởng quan đảm nhiệm; Ông cũng dự tính thành lập chủng viện, song cuối cùng đã không thực hiện được.

Ban đầu, phạm vi truyền giáo của người Tây Ban Nha chỉ giới hạn ở các bộ lạc phụ cận các pháo đài Tamsui và Kelung, sau khi người Tây Ban Nha khuếch trương thế lực, các giáo sĩ truyền giáo bắt đầu di chuyển đến trung du và thượng du sông Tamsui và Nghi Lan ngày nay, thậm chí còn không dùng binh sĩ đi cùng, có thể an toàn làm lễ Thanh Tẩy ở vùng đất của các bộ lạc thổ dân. Song tình cảnh thuận lợi này đã không thể kéo dài, theo sau việc quân Tây Ban Nha triệt thoái đáng kể khỏi Bắc Đài Loan, các giáo sĩ truyền giáo không còn có khả năng đi xa khỏi pháo đài để phục vụ cho việc truyền giáo.

Về cơ bản, trên cơ sở cân nhắc an toàn của bộ lạc, thổ dân sẵn sàng tiếp nhận Công giáo. Nếu có giáo sĩ truyền giáo trong thôn xóm thì các binh sĩ Tây Ban Nha rõ ràng sẽ không đến quấy nhiễu họ, họ cũng có thể hợp lực với người Tây Ban Nha đối kháng với bộ lạc đối địch. Tuy nhiên, do tư tưởng thù nghịch giữa các bộ lạc có bất đồng, đã gây cản trở cho việc truyền giáo tiến triển. Chỉ cần giáo sĩ truyền giáo đến chỗ bộ lạc đối địch, họ sẽ tạo ra sự thù địch, thành quả lập tức biến mất, thậm chí có giáo sĩ truyền giáo còn bị sát hại. Mặc dù có không ít giáo sĩ truyền giáo đến Đài Loan, song họ nhận định rằng nhiệm vụ chính là đến Trung Quốc và Nhật Bản truyền giáo, còn Đài Loan chỉ như một bàn đạp để đi vào hai nơi này. Vì vậy, thời gian lưu lại trên đảo của các giáo sĩ không dài, khó mà đạt được thành quả đáng kể.

Trưởng quan
Antonio Carreño de Valdes, nhậm chức năm 1626
Juan de Alcarazo, nhậm chức ở Kelung năm 1630
Luis de Guzmân, nhậm chức ở Tamsui năm 1630
Alonso Garcia Romero, nhậm chức ở Kelung năm 1634
Sargeant Uajor, nhậm chức ở Tamsui năm 1634
Franciso Hernândez, nhậm chức ở Tamsui năm 1637
Pedro Palomino, nhậm chức ở Kelung năm 1639
Gonzaro Portillo, nhậm chức ở Kelung năm 1640

Tham khảo

Cựu thuộc địa của Tây Ban Nha
Cựu thuộc địa Tây Ban Nha
Đông Ấn Tây Ban Nha
Lịch sử Đài Loan


title: Xác ướp trở lại

text:
Xác ướp trở lại (tựa gốc tiếng Anh: The Mummy Returns) là một bộ phim viễn tưởng - hành động - phiêu lưu - kinh dị năm 2001 của Mỹ do đạo diễn Stephen Sommers thực hiện, nó là phần tiếp theo của phim viễn tưởng Xác ướp (1999). Xác ướp trở lại có sự tham gia của dàn diễn viên Brendan Fraser, Rachel Weisz, John Hannah, Arnold Vosloo và Dwayne Johnson. Câu khẩu hiệu chính thức là Adventure is reborn (dịch sang tiếng Việt: Cuộc phiêu lưu được tái sinh).

Phần phim thứ ba, Xác ướp 3: Lăng mộ Tần Vương, khởi chiếu vào ngày 1 tháng 8 năm 2008.

Nội dung

Năm 3067 trước Công Nguyên, ở Ai Cập cổ đại, một chiến binh mang tên Vua Bò Cạp đã dẫn đội quân của ông ta đi xâm chiếm kinh thành Thebes. Bảy năm sau, Vua Bò Cạp và đội quân của ông ta thua trận rồi rút lui vào sa mạc Ahm Shere, từng người lính ngã xuống cát và chết rục, chỉ có Vua Bò Cạp còn sống. Vua Bò Cạp cầu xin thần Anubis giúp đỡ, thần Anubis liền ban cho Vua Bò Cạp đội quân âm binh hùng mạnh để giúp ông ta chiếm kinh thành Thebes, sau đó thần Anubis bắt linh hồn Vua Bò Cạp đi.

Đến năm 1933, vợ chồng Rick và Evelyn O'Connell khám phá kinh thành Thebes cùng với đứa con trai của họ là Alex. Họ tìm thấy chiếc vòng tay của Vua Bò Cạp. Khi về Luân Đôn, Alex nghịch ngợm đã đeo chiếc vòng tay vào và nó cho cậu bé thấy cả ốc đảo Ahm Shere. Lúc đó đang có vài kẻ xấu muốn hồi sinh xác ướp Imhotep để hắn có thể đánh bại Vua Bò Cạp rồi cướp đội quân Anubis đi xâm chiếm thế giới. Những kẻ xấu đó là ông Baltus Hafez, Lock-Nah và Meela Nais, chúng xông vào nhà bắt Evelyn đi và định giết cô, tuy nhiên Rick đã giải cứu Evelyn. Sau khi hồi sinh Imhotep, bọn kẻ xấu kia lại bắt cóc Alex qua Ai Cập vì cậu bé đang đeo chiếc vòng tay Anubis. Vợ chồng Rick, anh bạn cũ Ardeth Bay và người anh trai Jonathan trở lại Ai Cập đuổi theo nhóm của Imhotep.

Vợ chồng Rick nhờ anh phi công Izzy Buttons chở họ đi bằng khinh khí cầu. Imhotep lấy quyển sách thần làm phép cho linh hồn Anck-Su-Namun nhập vào thân xác Meela Nais, chúng tiếp tục đi đến kim tự tháp của Vua Bò Cạp. Lúc dừng chân ở dòng sông, Imhotep nhìn thấy khinh khí cầu của vợ chồng Rick, hắn liền biến nước sông thành cơn đại hồng thủy tấn công khinh khí cầu. Chiếc khinh khí cầu bị hỏng nặng nên rơi xuống khu rừng Ahm Shere. Izzy ở lại sửa chữa khinh khí cầu trong khi Rick, Evelyn, Ardeth và Jonathan tiếp tục đi tìm nhóm Imhotep. Họ đấu súng với binh lính của nhóm Imhotep đúng lúc cả hai phe đều đang bị các xác ướp nhỏ tấn công. Rick cứu được Alex sau khi Ardeth giết chết Lock-Nah. Rick dẫn Alex chạy vào kim tự tháp, Alex tháo chiếc vòng Anubis ra khỏi tay. Sau đó Evelyn bị Anck-Su-Namun đâm chết, Rick liền đuổi theo Imhotep và Anck-Su-Namun vào sâu bên trong kim tự tháp.

Imhotep bị thần Anubis tước hết phép thuật, hắn phải đánh tay đôi với Rick. Alex và Jonathan cướp quyển sách thần từ tay Anck-Su-Namun rồi đọc thần chú giúp Evelyn sống lại thật sự. Ông Baltus lấy chiếc vòng tay Anubis đánh thức Vua Bò Cạp, hắn hiện nguyên hình con bò cạp khổng lồ và xé xác Baltus. Vua Bò Cạp, Rick và Imhotep lao vào đánh lẫn nhau. Ở ngoài sa mạc, Ardeth dẫn theo một quân đoàn kiếm sĩ chiến đấu ngăn chặn đội quân âm binh Anubis. Khi Rick lấy ngọn giáo đâm chết Vua Bò Cạp thì đội quân âm binh biến mất, Imhotep rơi xuống cõi âm ti, còn Anck-Su-Namun bị bầy bọ hung ăn thịt. Rick, Evelyn, Alex và Jonathan chạy lên đỉnh kim tự tháp, may mắn là Izzy lái khinh khí cầu đến đón họ đi trước khi cả kim tự tháp bị lốc xoáy cuốn đi. Ardeth cưỡi ngựa ra chào tạm biệt cả gia đình O'Connell trên khinh khí cầu. Bộ phim kết thúc.

Diễn viên
Brendan Fraser vai Rick O'Connell
Rachel Weisz vai Evelyn Carnahan O'Connell / Công chúa Nefertiri
Freddie Boath vai Alex O'Connell
John Hannah vai Jonathan Carnahan
Oded Fehr vai Ardeth Bay
Arnold Vosloo vai Imhotep
Dwayne Johnson vai Vua Bò Cạp / Mathayus
Patricia Velásquez vai Meela Nais / Anck-Su-Namun
Adewale Akinnuoye-Agbaje vai Lock-Nah
Alun Armstrong vai Baltus Hafez
Shaun Parkes vai Izzy Buttons
Bruce Byron vai Red
Joe Dixon vai Jacques
Tom Fisher vai Spivey
Quill Roberts vai Shafek
Aharon Ipalé vai Vua Pharaoh Seti Đệ Nhất

Giải thưởng

Tham khảo

Liên kết ngoài
Website chính thức.
The Mummy Returns tại Internet Movie Database
The Mummy Returns tại Allmovie
The Mummy Returns tại Rotten Tomatoes
The Mummy Returns tại Box Office Mojo
The Mummy Returns tại Metacritic
Danh sách súng trong phim.
Trailer phim.

Phim năm 2001
Phim Mỹ
Phim tiếng Anh
Phim kinh dị Mỹ
Phim kinh dị siêu nhiên
Phim giả tưởng Mỹ
Phim hành động Mỹ
Phim phiêu lưu Mỹ
Phim phiêu lưu tưởng tượng của Mỹ
Phim của Universal Pictures
Phim tiếp nối
Phim tiếp nối Mỹ
Seti I
Công nghệ ghi hình chuyển động trong điện ảnh
Phim sử dụng công nghệ CGI
Phim lấy bối cảnh ở Luân Đôn
Phim lấy bối cảnh ở Anh
Phim lấy bối cảnh ở Vương quốc Liên hiệp Anh
Phim lấy bối cảnh ở châu Âu
Phim quay tại Maroc
Phim hành động thập niên 2000
Phim phiêu lưu thập niên 2000
Phim kỳ ảo thập niên 2000
Phim kinh dị thập niên 2000
Phim tiếp nối thập niên 2000
Phim lấy bối cảnh năm 1933
Phim lấy bối cảnh năm 1933


title: Cánh côn trùng

text:
Cánh côn trùng là phần mọc ra từ bộ xương ngoài của côn trùng, giúp cho chúng có thể bay được, thường nằm ở đốt ngực giữa và sau, tương ứng với các cặp cánh trước và sau, mặc dù có một số loài côn trùng không có cánh sau hoặc cánh sau thô sơ. Các cánh được kiên cố bằng những gân cánh chạy theo chiều dọc, thường có những đường nối ngang tạo thành những "hình lưới" khép kín trong màng cánh (ví dụ điển hình là chuồn chuồn và bộ Cánh gân). Sự hợp nhất và nối ngang ở các gân cánh thường để nhận diện cho các giống tiến hóa khác nhau, các họ thậm chí các chi trong bộ côn trùng.

Hình thái học

Cấu tạo bên trong

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài

Brisbane University course on insect wings
North-Carolina state University course on insect wings
 Insect wing drawings

Động vật bay
Giải phẫu côn trùng


title: Huỳnh Thị Bảo Hòa

text:
Huỳnh Thị Bảo Hòa (1896 - 1982), tên thật là Huỳnh Thị Thái, bút danh là Huỳnh Bảo Hòa hay Huỳnh Thị Bảo Hòa; là một nữ sĩ Việt Nam thời hiện đại. Theo một số nhà nghiên cứu, thì bà là một trong số ít tác giả nữ đầu tiên viết tiểu thuyết bằng chữ Quốc ngữ; và được xem là người phụ nữ thuộc hàng tiên phong trong phong trào Duy Tân ở Việt Nam.

Tiểu sử
Nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa sinh trưởng ở làng Đa Phước, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam; nay là xã Hòa Ninh, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng.

Cha là Huỳnh Thúc Lợi, nguyên là một võ quan triều Nguyễn, sau tham gia Hội Cần Vương Quảng Nam (tức Nghĩa hội Quảng Nam). Từ nhỏ, bà học chữ Hán do thân sinh dạy, sau đó học chữ Quốc ngữ và chữ Pháp.

Đến tuổi trưởng thành, bà kết duyên với ông Vương Khả Lãm, là một viên chức ngành Thương chánh ở Đà Nẵng .

Được học Tây học, lại có chồng là một viên chức cũng học Tây học; nên bà có điều kiện tiếp cận với những sinh hoạt văn minh hiện đại. Theo tài liệu, thì bà chính là người phụ nữ đầu tiên biết đi xe đạp trong thành phố, biết áp dụng khoa học thường thức vào việc chế mực viết cho học sinh, xà phòng cho công việc nội trợ. Đã vậy, bà thường hay đăng đàn diễn thuyết về những tiến bộ xã hội, nhất là đối với nữ giới hồi đó, và rất được tán thưởng .

Năm 1926, Phan Châu Trinh mất, bà cùng các trí thức ở Đà Nẵng như Phạm Doãn Điềm, Nguyễn Đình Thuần, Lê Đình Thám, Nguyễn Xương Thái... tổ chức lễ truy điệu và thọ tang nhà chí sĩ một cách trọng thể.

Năm 1927, hưởng ứng Nữ công học hiệu của nữ sĩ Đạm Phương ở Huế, bà đứng ra thành lập Nữ công học hội Đà Nẵng (chi nhánh của Nữ công học hội Huế) và được bầu làm Hội trưởng. Cùng thời điểm này, bà làm thông tín viên cho Thực nghiệp dân báo; đồng thời cộng tác với các báo Nam Phong tạp chí (Hà Nội) Tiếng Dân (Huế), Đông Pháp thời báo, Phụ nữ tân văn (Sài Gòn). Cũng trong năm này, bà cho xuất bản tác phẩm đầu tay Tây phương mỹ nhơn (gồm 2 tập).

Sau Cách mạng tháng Tám (1945), nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa tham gia hoạt động trong Hội phụ nữ cứu quốc Đà Nẵng. Suốt thời gian chiến tranh (1946 - 1975) bà sống ở Đà Nẵng, và rồi mất tại đây vào ngày 8 tháng 5 năm 1982, thọ 86 tuổi.

Tác phẩm
 Tây phương mỹ nhơn I, II (tiểu tuyết, gồm 15 hồi), Nhà in Bảo Tồn, Sài Gòn, 1927. Đây là một "tiểu thuyết luân lý". Trong sách có bài "Tựa" của Huỳnh Thúc Kháng, bài "Mấy lời tặng" của Tản Đà và bài "Tựa cuối cùng" của Bùi Thế Mỹ.
 Bà Nà du ký (ký), Nam Phong tạp chí số 163, 1931, Hà Nội. Nội dung bài ký kể lại chuyến đi nghỉ mát ở Bà Nà (Đà Nẵng) vào năm 1930 của tác giả. Theo Nguyễn Q. Thắng, thì đây là "lần đầu tiên một nữ tác giả có bài đăng trên Nam Phong tạp chí" .
 Chiêm Thành lược khảo, 1936 (gồm 3 hồi, không biết tên nhà xuất bản, vì không tìm thấy bản in, chỉ còn lại di cảo). Trong sách có "Lời tựa" của Phạm Quỳnh.
 Huyền Trân công chúa (tuồng hát bội)

Và một số bài báo in trên các báo đã kể trên.

Năm 2003, tác giả và các tác phẩm: "Tây phương mỹ nhân", "Chiêm Thành lược khảo" và "Bà Nà du ký" đã được Trương Duy Hy giới thiệu đầy đủ trong cuốn Nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa, người phụ nữ viết tiểu thuyết đầu tiên (Nhà xuất bản. Văn học, Hà Nội, 2003, dày 288 trang).

Ghi nhận công lao
Trong bài "Tựa" đề ở tiểu thuyết Tây phương mỹ nhơn, nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng đã có lời khen ngợi (trích):
..."Tiểu thuyết ở nước ta nay còn đương lúc nẩy chồi mọc mống, trong đám mày râu cũng mới xuất hiện một đôi bản như "Quả dưa đỏ", "Cảnh thu di hận" vân vân, còn nữ giới thì thật chưa có. Nay bà…lấy cái học thức sở đắc mà ra công thêu dệt để tự tạo cho thành một nhà văn trong nữ giới, cái công vỡ núi mở đường, thật là ngọn cờ tiên phong cho đạo quân nương tử trong làng quần thoa... Bạo dạn thật! Khó khăn thật!"...

Năm 2011, trong bài "Huỳnh Thị Bảo Hòa với Tây Phương mĩ nhơn", nhà nghiên cứu Nguyễn Q. Thắng cũng đã khen rằng (trích):
..."Thật vậy, Huỳnh Thị Bảo Hòa là nữ văn sĩ đầu tiên ở Trung Kỳ có mặt trên văn đàn Việt Nam sớm nhất so với các nữ văn sĩ cùng thời…Bà không những sáng tác: ký, tiểu thuyết, thơ; mà còn đẩy ngòi bút sang lĩnh vực biên khảo, nghiên cứu thâm sâu"...

Cũng trong năm ấy, tại Thư viện Khoa học tổng hợp thành phố Đà Nẵng, Hội Nhà văn Việt Nam cùng với Thư viện này đã tổ chức chương trình giới thiệu tác phẩm văn học của nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa. Tại buổi giới thiệu, nhiều nhà nghiên cứu, nhà văn đã phát biểu trao đổi về thân thế và sự nghiệp sáng tác của nữ sĩ. Theo đánh giá chung, thì với bản tính thông minh, ham học hỏi, lại được giáo dục kỹ lưỡng từ nhỏ (bà đã học chữ Hán, chữ Quốc ngữ, chữ Pháp), bà được xem là người phụ nữ tiến bộ nhất địa phương lúc bấy giờ; và là một trong những phụ nữ Việt Nam đầu tiên viết tiểu thuyết bằng chữ Quốc ngữ...Ngoài việc sáng tác, bà còn làm báo và tham gia hoạt động xã hội rất tích cực trong những thập niên đầu thế kỷ 20. Với những hoạt động đó, Huỳnh Thị Bảo Hòa được xem là người phụ nữ tiên phong trong phong trào Duy Tân ở Việt Nam.

Tranh cãi
Không chỉ Huỳnh Thúc Kháng, mà ngay cả Tản Đà trong "Mấy lời tặng" cũng đã cho rằng Tây phương mỹ nhơn chính "là vở tiểu thuyết thứ nhất của trong bạn quần thoa mới soạn ra". Tương tự, năm 2003, Trương Duy Hy cũng đã khẳng định rằng "nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa, chính là người phụ nữ viết tiểu thuyết Quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam" .

Đầu tháng 11 năm 2004, sách Những kỷ lục Việt Nam cũng đã chính thức ghi nhận điều này. Trích thông tin trên website Tổ chức kỷ lục Việt Nam:
"Huỳnh Thị Bảo Hòa chính là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên sử dụng chữ Quốc ngữ để viết tiểu thuyết. Đó là bộ tiểu thuyết "Tây phương mỹ nhơn" được viết xong vào năm 1927, gồm hai tập được in tại nhà in Bảo Tồn (36 Bis Boulevard Bonnard - Sài Gòn) cũng trong năm 1972 với khổ sách 14 x 20 cm. Câu chuyện dựa trên sự thật xảy ra tại Tam Kỳ (Quảng Nam) trong thời gian chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918) về mối tình giữa một chàng trai Việt Nam và cô gái Pháp. Bộ tiểu thuyết "Tây phương mỹ nhơn" ra đời đã nhận được sự hoan nghênh của bạn đọc trong nước và được các nhà chí sĩ, nhà báo đương thời như như Huỳnh Thúc Kháng, Tản Đà, Bùi Thế Mỹ...đánh giá cao."Ngoài ra, bà Huỳnh Thị Bảo Hòa còn là người phụ nữ đầu tiên của Đà Nẵng cắt tóc ngắn và sử dụng xe đạp đi lại trong thành phố

Tuy nhiên, theo tác giả Lê Thanh Hiền, thì cuốn Kim Tú Cầu (đăng Trung Bắc tân văn, Hà Nội, từ 25 tháng 5 năm 1923 đến 21 tháng 7 năm 1923; in thành sách tại nhà in Bảo Tồn, Sài Gòn, 1928) của nữ sĩ Đạm Phương mới là "tiểu thuyết đầu tiên được viết bằng chữ Quốc ngữ của nữ tác giả Việt Nam" .

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Một cuốn truyện bị quên lãng suốt 70 năm của Lại Nguyên Ân
 Trường hợp nhà tiểu thuyết Huỳnh Thị Bảo Hòa trên website Văn hóa Việt Nam

Người Quảng Nam
Người Đà Nẵng
Nhà văn Việt Nam
Nhà báo Việt Nam
Nữ nhà văn Việt Nam


title: Quách Kim Long

text:
Quách Kim Long (; sinh tháng 7 năm 1947) là chính khách nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Chỉ đạo Xây dựng Văn minh tinh thần Trung ương từ tháng 5 năm 2017 đến tháng 10 năm 2017, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị. Ông là Thị trưởng Bắc Kinh từ năm 2008 đến năm 2012 và Bí thư Thành ủy Bắc Kinh từ năm 2012 đến năm 2017.

Trước khi công tác tại Bắc Kinh, Quách Kim Long là Bí thư Khu ủy Khu tự trị Tây Tạng từ năm 2000 đến năm 2004 và Bí thư Tỉnh ủy An Huy từ năm 2004 đến năm 2007.

Tiểu sử
Quách Kim Long sinh tại Nam Kinh. Ông tốt nghiệp khoa Vật lý Đại học Nam Kinh năm 1969 và gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1979 và được gửi đến làm việc ở huyện Trung, tỉnh Tứ Xuyên (sau này huyện Trung thành một phần của thành phố Trùng Khánh). Ông cũng làm việc với tư cách là huấn luyện viên thể thao, giáo viên lý luận Ban Tuyên truyền Huyện ủy huyện Trung, trước khi được thăng chức làm Huyện trưởng huyện Trung. Sau đó, ông làm việc tại phòng nghiên cứu chính sách nông thôn Tỉnh ủy Tứ Xuyên. Năm 1987, ông được bổ nhiệm làm Phó Bí thư Thành ủy Lạc Sơn, tỉnh Tứ Xuyên; năm 1990, ông nhậm chức Bí thư Thành ủy Lạc Sơn.

Tháng 12 năm 1993, Quách Kim Long rời Tứ Xuyên, nơi ông đã làm việc trên hai mươi năm để đến Lhasa làm Phó Bí thư Khu ủy Khu tự trị Tây Tạng; ông được thăng chức làm Bí thư Khu ủy Khu tự trị Tây Tạng từ năm 2000 đến 2004. Với tư cách là viên chức quan trọng ở Tây Tạng vào thời điểm đó, Quách Kim Long đóng vai trò quan trọng trong dự án đường sắt Thanh Hải-Tây Tạng.

Ông rời Tây Tạng để nhậm chức Bí thư Tỉnh ủy tỉnh An Huy và Chủ nhiệm Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân tỉnh An Huy từ năm 2005. Trong năm đầu tiên tại An Huy, Quách Kim Long và gia đình ông tiến hành công việc từ một khách sạn. Sau khi Vương Kỳ Sơn rời vị trí Thị trưởng Bắc Kinh, Quách Kim Long di chuyển về hướng bắc từ An Huy để tiếp quản chức vụ quyền Thị trưởng Bắc Kinh vào ngày 30 tháng 11 năm 2007. Ngày 26 tháng 1 năm 2008, ông chính thức được bầu giữ chức vụ Thị trưởng Bắc Kinh. Ngày 3 tháng 7 năm 2012, một vài tháng trước Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ 18, Quách Kim Long được bổ nhiệm làm Bí thư Thành ủy Bắc Kinh. Tại Đại hội Đảng được tổ chức vào tháng 11 năm 2012, Quách Kim Long được bầu vào Bộ Chính trị với 25 thành viên. Ngày 27 tháng 5 năm 2017, Quách Kim Long từ chức Bí thư Thành ủy Bắc Kinh, kế nhiệm ông là Thị trưởng Bắc Kinh Thái Kỳ. Sau đó, Quách Kim Long được bổ nhiệm làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Chỉ đạo Xây dựng Văn minh tinh thần Trung ương.

Quách Kim Long là Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương khóa XV và Ủy viên chính thức Ban Chấp hành Trung ương các khóa XVI, XVII và khóa XVIII.

Do sự giới hạn tuổi, Quách Kim Long về hưu tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XIX năm 2017.

Xem thêm

 Tỉnh trưởng Chính phủ Nhân dân
 Thị trưởng Chính phủ Nhân dân thành phố Bắc Kinh
 Bí thư Tỉnh ủy (Trung Quốc)
 Bí thư Tỉnh ủy tỉnh An Huy
 Bí thư Thành ủy thành phố Bắc Kinh

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Tiểu sử Quách Kim Long, Tân Hoa Xã
 Thị trưởng Bắc Kinh thăng chức sau lũ lụt
 Bắc Kinh có bí thư thành ủy mới

Người Nam Kinh
Thị trưởng Chính phủ Nhân dân thành phố Bắc Kinh
Bí thư Tỉnh ủy tỉnh An Huy
Bí thư Khu ủy Khu tự trị Tây Tạng
Bí thư Thành ủy Bắc Kinh
Ủy viên Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XVII
Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XVIII


title: Người đưa thư Nga

text:
Người đưa thư Nga  (tiếng Nga: Ру́сский ве́стник / Russkiy vestnik, tiếng Nga cũ: Русскій Вѣстникъ Russkiy Vestnik) là tên của ba tạp chí nổi tiếng được xuất bản ở Nga vào thế kỷ 19.

Người đưa thư Nga của Sergey Glinka
Tuần tạp chí theo xu hướng quân chủ chủ nghĩa Người đưa thư Nga được phát hành ở Moscow từ năm 1808 đến năm 1820; sau đó, được phát hành trở lại trong khoảng thời gian ngắn, năm 1924. Tuần tạp chí do Sergey Glinka sáng lập và được hậu thuẫn bởi chính khách Nga Fryodor Rostopchin.

Người đưa thư Nga của Gretch và Polevoy
Tuần tạp chí này do Nicolay Gretch và Nicolai Polevov sáng lập ra tại Sankt-Peterburg, hoạt động trong khoảng thời gian 1841 - 1844. Tạp chí này còn có sự tham gia của nhà sử học, dân tộc học và khảo cổ học người Nga Ivan Sneginev.

Người đưa thư Nga của Mikhail Katkov
Là một trong những tạp chí có sức ảnh hưởng văn chương nhất ở Nga trong giai đoạn cuối thế kỷ 19, Người đưa thư Nga được phát hành lần đầu ở Moskva (1856 - 1887) và sau đó là Sankt-Peterburg. Nó được lập ra bởi một nhóm các học giả, nhà văn có xu hướng tự do như Mikhail Katkov (tổng biên tập), Eugene Korsh, Peter Kudriavtsev, Leontiev… Năm 1887, Fedor Berg mua lại tạp chí và dời tòa soạn đến Sankt-Peterburg nhưng cuối cùng tạp chí này phải đóng cửa do thiếu kinh phí.

Một số bài viết được đánh giá cao
Mikhail Saltykov-Shchedrin
Provincial Sketches (1856–1857)
Aleksandr Ostrovsky
V chuzhom miru pohmelye (1856)
Ivan Turgenev
Nakanune (1860)
Fathers and Sons (1862)
Dym (1867)
Leo Tolstoy
Family Happiness (1858–1859)
The Cossacks (1863)
War and Peace (1865–1869)
Anna Karenina (1875–1877)
Fyodor Dostoyevsky
The Village of Stepanchikovo (1859)
Crime and Punishment (1866)
The Idiot (1868)
The Possessed (Demons) (1871–1872)
Anh em nhà Karamazov (1879–1880)
Nikolai Leskov
Na nozhakh (1870–1871)
Soboriane (1872)
Zapechatlennyi angel (1873)

Tham khảo

Tạp chí văn học xuất bản ở Nga
Khởi đầu năm 1808 ở Nga
Khởi đầu năm 1991 ở Nga


title: Trần Đình Phong

text:
Trần Đình Phong (chữ Hán: 陳廷楓;1843 - 1909), thuở nhỏ gọi là Nho Bằng là một danh sĩ dưới thời Nguyễn. Ông quê xóm Lũy, xã Thanh Khê nay là xã Mã Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An.. tiến sĩ Trần Đình Phong, Tự Đức Kỷ Mão Ân Khoa, Đệ tam giáp đồng Tiến Sĩ, xuất thân lệnh Quốc Tử Giám, Tế Tửu truy thi, Lệnh bộ thị lang, Hiệu Mã Sơn. (33 tuổi đỗ Cử nhân, 36 tuổi đỗ Tiến sĩ).

Thân thế
Lúc nhỏ, Nho Bằng học với thầy giáo Bùi Huy Trân (1819 - 1887) làng Yên Mã, xã Thanh Khê. Nhà giáo Bùi Huy Trân là người nổi tiếng hay chữ trong vùng.

Thi cử và Sự nghiệp

Trong hai lần thi Hương, năm Mậu Thìn triều vua Tự Đức thứ 21 (1868) và năm Tự Đức thứ 23 (1870), nho Bằng Trần Đình Phong đều thi đỗ Tú tài. Sau đó ông tiếp tục tự học để chờ khoa thi sau.
Năm Bính Tý, triều vua Tự Đức thứ 29 (1876), ông đỗ Cử nhân.
Năm Tự Đức thứ 32 (1879) triều đình mở ân khoa, Trần Đình Phong đã thi đỗ đệ tam giáp tiến sĩ đồng xuất thân, gọi tắt là tiến sĩ.

Sau khi đỗ Tiến sĩ xuất thân, Trần Đình Phong được phong Tước: Hàn Lâm Sơ Phụ, phụ trách biên tu lịch lý và sau đó được bổ làm tri phủ Kiến An, kiêm Lý cả huyện Bình Giang (người đời lúc đó gọi ông là lưõng phủ tri phủ).

Năm 1885, mẹ mất, Trần Đình Phong xin về chịu tang cho mẹ và nghỉ lại quê, mở lớp dạy học, định thôi không làm quan nữa. Hưởng ứng phong trào Cần Vương, Trần Đình Phong đã động viên con cháu, trong họ trong vùng tham gia cuộc khởi nghĩa của cụ nghè Nguyễn Xuân Ôn.

Năm Mậu Tuất (1893) vua Thành Thái xuống chỉ thăng ông làm đốc học tỉnh Quảng Nam, điều đó đối với ông là điều ông tâm đắc nhất và cũng từ đó một thời kỳ đầy ý nghĩa trong cuộc đời của ông.

Năm Canh Tý (1900) Trần Đình phong được cử là phó chủ khảo kỳ thi hương tại Thanh Hoá, với cương vị đó Trần Đình Phong đã đề nghị triều đình cử cụ Nguyễn Sinh Sắc, cha của Nguyễn Sinh Cung (Sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh) sung vào bộ phận sơ khảo, lúc này Nguyễn Sinh Sắc đang học Quốc Tử Giám.

Năm Tân Sửu (1901), Nguyễn sinh Sắc dự kì thi hội, kết quả không đạt để vào thi Đình nhưng Trần Đình Phong (lúc này giữ chức duyệt quyển kì thi) đã can thiệp và cho đặc cách vào thi Đình và đậu Phó bảng.

Năm Ất Tỵ (1905), Trần Đình Phong được thăng Tế tửu Quốc Tử Giám và được phong Quang lộc tự khanh và ông giữ chức vụ này cho đến năm Mậu Thân (1908).

Năm Mậu Thân triều Duy Tân (1908) ông được bổ làm Biên Tu Quốc sử. Tháng giêng năm Kỷ Dậu (1909) Trần Đình Phong lâm bệnh và mất tại Huế.

Cụ là thầy dạy của các danh sĩ sau này như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Phạm Liệu, Nguyễn Đình Hiến, Phan Quang, và nhiều nhân vật nổi tiếng khác. Dân gian vẫn gọi ông là "Cụ Nghè Yên Mã".

Tác phẩm

Trong cuộc đời mình, cụ Nghè Yên mã chú tâm biên soạn những cuốn sách cần thiết để phát huy truyền thống văn hoá của địa phương góp phần vào việc nâng cao dân trí, mong để canh tân đất nước.

Ông đã để lại những cuốn sách có giá trị đó là: Trần tộc thế phả; Quỳ Trạch Đăng khoa lục. Cuốn sách đã ghi chép những người thi đỗ từ bậc hiếu sinh trở lên, phần viết kỹ nhất là những người đỗ thi hương, thi hội và thi đình (tức hương khoa và đại khoa). Đó là một công trình khảo cứu biên soạn công phu.

Cuốn "Thanh Khê xã chí" là cuốn sách viết về duyên cách địa lý, đặc điểm núi sông, đồng điền, con người, phong tục, tập quán dân cày cấy và cho kiểm tra thường xuyên việc thu các thứ thuế, đinh điền, không cho bọn chức trách làm loạn nên dân chúng nơi nơi đều biết tiếng tăm biết ơn ông phủ Trần.

Gia đình

Cụ Nghè Yên Mã có mười bốn con (gồm chín trai, năm gái), đều là những người thông minh, được ăn học tử tế.
- Con đầu là Trần Đình Doãn (Trần Nguyên Đỉnh) đỗ cử nhân khoa Canh Tý (1900).
Thứ hai và thứ ba là hai tú tài Trần Đình Duyên và Trần Đình Quản.
Người con thứ tư là Trần Đình Diệm, từng được những người Duy Tân đề cử và đã trúng cử Đại biểu Trung Kỳ năm 1926.
Con thứ năm là Trần Đình Phiên, một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào Duy Tân, làm phụ tá cụ Huỳnh Thúc Kháng, quản lý báo Tiếng Dân trong suốt 16 năm. Trước đó, ông Phiên cũng là một trong hai giáo viên chính ở Trường Dục Thanh.
Thứ sáu là Trần Đình Quán, được xem như là nghệ sĩ nhiếp ảnh đầu tiên của tỉnh Nghệ An. Hiện còn nhiều bức ảnh do Trần Đình Quán chụp về thị xã Vinh (nay là thành phố Vinh), Cửa Lò từ đầu thế kỉ XX còn lưu lại như là những tư liệu quý báu. Trần Đình Quán mở hiệu ảnh ở Vinh cho đến khi thành phố tiêu thổ kháng chiến (khoảng 1947).
Người con thứ tám là bác sĩ Trần Đình Nam, là bạn của Nguyễn Tất Thành thời học trò ở Huế, sau này giữ chức Bộ trưởng Y tế trong Chính phủ Trần Trọng Kim.
Ngoài ra người con thứ chín là Trần Đình Chín là giáo sư.

Chú thích

Tham khảo

Quan lại nhà Nguyễn
Người Nghệ An
Danh sĩ Việt Nam thời Nguyễn
Mất năm 1919
Tiến sĩ nhà Nguyễn


title: Ivan Snegiryov

text:
Ivan Mikhailovich Snegirev (Tiếng Nga: Иван Михайлович Снегирёв) (1793 - 1868) là một trong những nhà dân tộc học đầu tiên của nước Nga. Ông đã cho ra đời các công trình nghiên cứu chi tiết về hầu hết các nhà thờ, tu viện ở Moskva.

Là con trai của một giáo sư, Sergiryov tốt nghiệp Đại học Moskva năm 1914; từ năm 1918, ông tiếp tục ở lại trường để giảng dạy môn Latinh. Dưới thời Nicholas đệ nhất, ông đóng vai trò là một kiểm duyệt viên và đã từng kiểm duyệt các tác phẩm Evgeny Onegin và Dead Souls.

Sergiryov theo chủ nghĩa dân tộc chính thống và chịu ảnh hưởng lớn từ Nicolai Rumyantsev. Ông là một trong những người đầu tiên bỏ công sưu tầm tục ngữ Nga và ghi chép mô tả các tập tục, lễ hội dân gian Nga. Công trình nghiên cứu mang tính đột phá của ông được xuất bản vào năm 1944.

Bản mô tả chi tiết về Moskva của Snegirev trong khoảng thời gian 1865 – 1873 được Fyodor Buslayev đánh giá là sách chỉ dẫn hay nhất về thành phố.

Ngoài ra, Sneginev còn tham gia giám sát việc xây dựng điện Kremli và Nhà Romanov Boyar.

Chú thích

Tham khảo

Sinh năm 1793
Mất năm 1868
Nhà dân tộc học
Nhà sử học Nga
Nhà văn từ Moskva


title: Hải Tiêu

text:
Đảo Hải Tiêu (), còn gọi là Đồng đảo () hay Thái Bạ tiêu (), là một nhóm các hòn đảo đá nằm ở đông bắc quần đảo Chu San, hiện nằm dưới sự quản lý của trấn Thặng Sơn, huyện Thặng Tứ, thành phố Chu San, tỉnh Chiết Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Theo "Tuyên bố của Chính phủ nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa về đường cơ sở lãnh hải, ngày 15 tháng 5 năm 1996" thì đảo Hải Tiêu () là một điểm nằm trên đường cơ sở của nước này.

Tên gọi "Hải Tiêu" có nghĩa đen là "rạn đá ngoài biển". Trên đảo đầy đá lởm chởm, thực vật thưa thớt và không có con người sinh sống. Đảo chính có tên là Hoa Tiêu (), cao khoảng 30 mét. Đảo không có nước ngọt mà chỉ toàn đá núi lửa có niên đại từ kỉ Jura và đá granit. Trên đảo có một bia đánh dấu điểm cơ sở lãnh hải ở góc đông bắc và một tháp thông tin di động cao 40 m so với mặt biển. Hải vực xung quanh Hải Tiêu đã trở thành vùng đánh cá truyền thống và quan trọng của ngư dân Trung Quốc từ giữa thập niên 1980.

Xem thêm
 Đảo Chu San

Tham khảo

Quần đảo Chu San


title: Hội chứng Asperger

text:
Hội chứng Asperger (tiếng Anh: Asperger syndrome (AS), hay Asperger's) là chứng rối loạn phát triển thần kinh đặc trưng bởi những khó khăn đáng kể trong tương tác xã hội và giao tiếp trong các tình huống khác nhau và các hành vi được lặp đi lặp lại. Hội chứng này được mô tả lần đầu bởi Hans Asperger vào năm 1944. Đây là một chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) nhưng khác với các chứng ASD khác bởi người mắc hội chứng Asperger có thể có trí thông minh và kỹ năng tốt hơn mức bình thường, do đó hội chứng này còn được gọi là rối loạn tự kỷ chức năng cao Mặc dù không cần thiết để chẩn đoán, nhưng sự vụng về về thể chất và cách sử dụng ngôn ngữ bất thường là các đặc điểm phổ biến. Các dấu hiệu thường bắt đầu trước hai tuổi và thường kéo dài trong suốt cuộc đời của một người.

Nguyên nhân chính xác của Asperger vẫn chưa rõ . Mặc dù phần lớn là do di truyền, nhưng di truyền cơ bản vẫn chưa được xác định một cách chính xác. Các yếu tố môi trường cũng được cho là có tác động nhất định. Hình ảnh chụp não không thể xác định được tình trạng cơ bản phổ biến. Vào năm 2013, chẩn đoán Asperger đã bị xóa khỏi Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê về Rối loạn Tâm thần (DSM-5), với các triệu chứng trong rối loạn phổ tự kỷ cùng với chứng tự kỷ và rối loạn phát triển lan tỏa (PDD-NOS). , hội chứng này vẫn nằm trong Bảng phân loại bệnh quốc tế (ICD-11) như một dạng phụ của rối loạn phổ tự kỷ.

Không có phương pháp điều trị duy nhất và dữ liệu về tính hiệu quả của các biện pháp vẫn còn hạn chế. Điều trị nhằm mục đích giảm bớt các hành vi lặp đi lặp lại và cải thiện kỹ năng giao tiếp cũng như sự vụng về về thể chất. Các biện pháp can thiệp có thể bao gồm đào tạo kỹ năng xã hội, liệu pháp hành vi nhận thức, vật lý trị liệu, trị liệu ngôn ngữhoặc giáo dục cha mẹ và kê thuốc cho các vấn đề liên quan đến tâm lý. Hầu hết trẻ em đều tiến bộ khi lớn lên, nhưng những khó khăn về giao tiếp và xã hội thường vẫn tồn tại. Một số nhà nghiên cứu đã ủng hộ quan điểm rằng rối loạn phổ tự kỷ là một sự khác biệt chứ không phải là một căn bệnh cần phải được điều trị hoặc chữa khỏi.

Năm 2015, Asperger được ước tính ảnh hưởng đến 37,2 triệu người trên toàn cầu (khoảng 0,5% số người). Rối loạn phổ tự kỷ được chẩn đoán ở nam giới nhiều hơn so với nữ giới và nữ giới thường được chẩn đoán ở độ tuổi muộn hơn. Quan niệm hiện đại về hội chứng Asperger ra đời vào năm 1981 và trải qua một thời kỳ phổ biến. Nó đã trở thành một chẩn đoán tiêu chuẩn vào đầu những năm 1990. Nhiều câu hỏi và tranh cãi về tình trạng vẫn còn. Có nghi ngờ về việc liệu nó có khác biệt với chứng tự kỷ chức năng cao (HFA) hay không. Một phần vì điều này, tỷ lệ người bị mắc hội chứng Asperger không được thống kê chính xác.

Phân loại

Mức độ trùng lặp giữa AS và chứng tự kỷ chức năng cao HFA không rõ ràng. Phân loại ASD ở một mức độ nào đó là một cách thức nhằm phát hiện ra chứng tự kỷ, và có thể không phản ánh bản chất thực sự của phổ. Các vấn đề về phương pháp đã được coi như một chẩn đoán hợp lệ ngay từ đầu cho chứng Asperger. Trong ấn bản thứ năm của Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê về Rối loạn Tâm thần (DSM-5), được xuất bản vào tháng 5 năm 2013, AS, với tư cách là một chẩn đoán riêng biệt, đã bị loại bỏ và xếp thành rối loạn phổ tự kỷ. Giống như chẩn đoán hội chứng Asperger, sự thay đổi này còn gây tranh cãi  và AS không được loại bỏ khỏi ICD-10 hoặc ICD-11 của WHO.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã định nghĩa hội chứng Asperger (AS) là một trong những dạng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) hoặc rối loạn phát triển lan tỏa (PDD), được đặc trưng bởi những bất thường về giao tiếp và tương tác xã hội, hoạt động của cá nhân cũng như sở thích và hành vi bị hạn chế có tính lặp đi lặp lại. Giống như các rối loạn phát triển tâm lý khác, ASD bắt đầu ở giai đoạn sơ sinh hoặc thời thơ ấu, có diễn biến ổn định mà không thuyên giảm hoặc tái phát, và có những suy giảm do các thay đổi liên quan đến quá trình trưởng thành trong các hệ thống khác nhau của não. Ngược lại, ASD là một tập hợp con của kiểu hình tự kỷ rộng hơn, mô tả những cá nhân có thể không mắc ASD nhưng có những đặc điểm giống tự kỷ, chẳng hạn như những khiếm khuyết trong vấn đề xã hội. Trong bốn dạng ASD khác, chứng tự kỷ giống AS nhất về các dấu hiệu và nguyên nhân có thể xảy ra, nhưng chẩn đoán của nó đòi hỏi khả năng giao tiếp bị suy giảm và chậm phát triển nhận thức. Hội chứng Rett và rối loạn phân ly thời thơ ấu có chung một số dấu hiệu với chứng tự kỷ nhưng có thể có những nguyên nhân không liên quan; và rối loạn phát triển lan tỏa (PDD-NOS) sẽ được chẩn đoán khi các tiêu chí cho một rối loạn cụ thể hơn không được đáp ứng.

Đặc điểm

Là một dạng rối loạn phát triển lan tỏa, hội chứng Asperger được phân biệt bằng một kiểu triệu chứng chứ không phải một triệu chứng đơn lẻ. Nó được đặc trưng bởi sự suy giảm trong tương tác xã hội, bởi các khuôn mẫu hành vi, hoạt động, sở thích chuyên biệt và hạn chế nhưng không có sự chậm trễ đáng kể về mặt lâm sàng trong phát triển nhận thức hoặc chậm phát triển ngôn ngữ nói chung. Mối bận tâm mãnh liệt với một chủ đề cụ thể, một mặt tính cách rườm rà, hạn chế về mặt ngữ điệu nói và vụng về vật lý là điển hình của tình trạng này, nhưng không bắt buộc để chẩn đoán. Hành vi tự sát dường như xảy ra với tỷ lệ tương tự như những người không mắc ASD.

Tương tác xã hội
Sự thiếu đồng cảm đã được chứng minh là có tác động đến các khía cạnh của cuộc sống đối với những người mắc hội chứng Asperger. Các cá nhân mắc chứng AS gặp khó khăn trong các tương tác xã hội cơ bản, có thể bao gồm việc không phát triển được tình bạn hoặc tìm kiếm những niềm vui hay chia sẻ thành tíchvới những người khác (ví dụ: cho người khác xem đối tượng quan tâm); thiếu sự tương hỗ về mặt xã hội hoặc tình cảm ("trò chơi" xã hội máy móc cho và nhận); và suy giảm các hành vi phi ngôn ngữ như giao tiếp bằng mắt, nét mặt, tư thế và cử chỉ.

Những người mắc chứng AS có thể không hòa đồng với những người khác so với những người mắc các dạng tự kỷ khác, họ suy nhược hơn; họ tiếp cận người khác ngay cả khi lúng túng. Ví dụ, một người mắc chứng AS có thể tham gia vào bài phát biểu dài dòng, phiến diện về một chủ đề yêu thích, trong khi hiểu nhầm hoặc không nhận ra cảm xúc hoặc phản ứng của người nghe, chẳng hạn như muốn thay đổi chủ đề nói chuyện hoặc kết thúc tương tác. Sự khó xử xã hội này đã được coi là năng động nhưng kỳ quặc. Những thất bại trong việc phản ứng một cách thích hợp trong các tình huống xã hội như vậy có thể được xem là coi thường cảm xúc của người khác và thiếu tế nhị. Tuy nhiên, không phải tất cả các cá nhân mắc AS sẽ tiếp cận người khác. Một số người trong số họ thậm chí có thể thể hiện sự đột biến có chọn lọc, không nói gì với hầu hết mọi người hay nói quá mức với những người khác cụ thể. Một số có thể chọn chỉ nói chuyện với những người họ thích.

Khả năng nhận thức của trẻ mắc chứng AS thường cho phép chúng nêu rõ các chuẩn mực xã hội trong phòng thí nghiệm, nơi chúng có thể thể hiện sự hiểu biết lý thuyết về cảm xúc của người khác; tuy nhiên, chúng thường gặp khó khăn khi sử dụng những lý thuyết này trong các tình huống thực tế và đòi hỏi sự linh hoạt. Những người mắc chứng AS có thể phân tích và chắt lọc những quan sát của họ về tương tác xã hội và tạo thành những hành vi cứng nhắc cũng như áp dụng những quy tắc này theo những cách khó xử, chẳng hạn như giao tiếp bằng mắt một cách gượng ép, dẫn đến phong thái có vẻ cứng nhắc hoặc ngây ngô về mặt xã hội. Mong muốn được đồng hành từ thời thơ ấu có thể trở nên tê liệt qua những sự thất bại trong quá trình giao tiếp xã hội.

Hành vi bạo lực hoặc tội phạm
Giả thuyết rằng các cá nhân mắc AS có khuynh hướng bạo lực hoặc hành vi tội phạm đã được nghiên cứu, nhưng không có các dữ liệu nhằm ủng hộ cho quan điểm này. Nhiều bằng chứng cho thấy trẻ em mắc hội chứng Asperger là nạn nhân hơn là kẻ phạm tội. Một đánh giá năm 2008 cho thấy rằng một số lượng lớn các tội phạm bạo lực được báo cáo mắc hội chứng Asperger cũng đồng thời mắc các chứng rối loạn tâm thần khác như rối loạn tâm thần phân liệt.

Sở thích, hành vi bị hạn chế và lặp lại
Những người mắc hội chứng Asperger có thể biểu hiện hành vi, sở thích, các hoạt động bị hạn chế và lặp đi lặp lại hay có tính cường độ cao hoặc tập trung bất thường. Họ có thể có những thói quen không linh hoạt, cử động theo những cách rập khuôn và lặp lại, bận tâm với các bộ phận nhất định của đồ vật hoặc có các hành vi cưỡng chế như xếp đồ vật thành hình mẫu.

Có các mối quan tâm hẹp và nhất định là một trong những dấu hiệu nổi bật nhất của chứng AS. Các cá nhân mắc chứng AS có thể thu thập khối lượng thông tin chi tiết về một chủ đề tương đối hẹp, chẳng hạn như dữ liệu thời tiết hoặc tên các ngôi sao mà không nhất thiết phải có hiểu biết thực sự về chủ đề rộng hơn. Ví dụ, một đứa trẻ có thể ghi nhớ số kiểu máy ảnh trong khi chỉ quan tâm đến nhiếp ảnh. Hành vi này thường rõ ràng ở độ tuổi 5 hoặc 6. Mặc dù những sở thích đặc biệt này có thể thay đổi theo thời gian, nhưng chúng thường trở nên khác thường hơn, tập trung hẹp hơn và thường chi phối các tương tác xã hội. Bởi vì các chủ đề hẹp thường thu hút sự quan tâm của trẻ em và triệu chứng này có thể không được nhận biết.

Các hành vi vận động rập khuôn và lặp đi lặp lại là một phần cốt lõi khi chẩn đoán AS và các dạng ASD khác. Chúng bao gồm các chuyển động tay như vỗ hoặc vặn người, và các chuyển động toàn thân phức tạp. Chúng thường được lặp lại theo từng đợt dài hơn và có vẻ tự nguyện hoặc nghi thức hơn Tics, thường nhanh hơn, ít nhịp nhàng hơn và ít đối xứng hơn. Tuy nhiên, thêm vào đó, các nghiên cứu khác nhau đã báo cáo một tỷ lệ mắc bệnh đi kèm nhất quán giữa AS và hội chứng Tourette trong khoảng 8–20%, với một con số cao tới 80% đối với Tics thuộc loại nào đó hay loại khác, mà một số giải thích đã được đưa ra, bao gồm các yếu tố di truyền thông thường và các bất thường liên qua đến các chất dẫn truyền như dopamine, glutamate hoặc serotonin.

Theo bài kiểm tra chẩn đoán Asperger Assessment dành cho người lớn (AAA), sự thiếu quan tâm đến tiểu thuyết và sở thích tích cực đối với tiểu thuyết là phổ biến ở người lớn mắc AS.

Khả năng nói và ngôn ngữ
Mặc dù những người mắc hội chứng Asperger có được các kỹ năng ngôn ngữ mà không bị chậm trễ đáng kể và giọng nói của họ thường không có những bất thường đáng kể, nhưng việc tiếp thu và sử dụng ngôn ngữ thường không điển hình. Sự bất thường bao gồm độ dài; chuyển đổi đột ngột; diễn giải theo nghĩa đen và hiểu sai về sắc thái; sử dụng ẩn dụ chỉ có ý nghĩa đối với người nói; thâm hụt nhận thức thính giác; lời nói có ngữ điệu, trang trọng hoặc theo phong cách riêng bất thường; và kỳ dị trong cương độ âm thanh nói, thanh điệu, ngữ điệu, ngôn điệu và nhịp điệu. Echolalia cũng đã được quan sát thấy ở những người bị AS.

Ba khía cạnh của mô hình giao tiếp được quan tâm trên lâm sàng: ngữ điệu nghèo nàn, lời nói tiếp xúc và hoàn cảnh, và tính dài dòng rõ rệt. Mặc dù biến tố và ngữ điệu có thể ít cứng nhắc hoặc đơn điệu hơn so với tự kỷ cổ điển, những người có AS thường có một phạm vi giới hạn của ngữ điệu: bài phát biểu có thể được nhanh chóng một cách bất thường, giật, hoặc ồn ào. Lời nói có thể truyền đạt cảm giác không mạch lạc; phong cách trò chuyện thường bao gồm các cuộc độc thoại về các chủ đề gây khó chịu cho người nghe, không cung cấp ngữ cảnh cho nhận xét hoặc không kìm nén được suy nghĩ bên trong. Các cá nhân bị AS có thể không phát hiện được liệu người nghe có quan tâm hoặc tham gia vào cuộc trò chuyện hay không. Kết luận hoặc luận điểm của người nói có thể không bao giờ được đưa ra và người nghe cố gắng giải thích thêm về nội dung hoặc logic của bài phát biểu hoặc chuyển sang các chủ đề liên quan thường không thành công.

Trẻ mắc chứng AS có thể có vốn từ vựng phức tạp khi còn nhỏ và những trẻ như vậy thường được gọi thông tục là "giáo sư nhỏ" nhưng khó hiểu ngôn ngữ nghĩa bóng và có xu hướng sử dụng ngôn ngữ theo nghĩa đen. Trẻ em mắc chứng AS dường như có những điểm yếu đặc biệt trong các lĩnh vực ngôn ngữ phi truyền thống bao gồm hài hước, mỉa mai, trêu chọc và mỉa mai. Mặc dù những người mắc chứng AS thường hiểu cơ sở nhận thức của sự hài hước, họ dường như thiếu hiểu biết về mục đích của sự hài hước để chia sẻ niềm vui với người khác. Mặc dù có bằng chứng rõ ràng về khả năng hài hước bị suy giảm, các báo cáo giai thoại về tính hài hước ở những người mắc chứng AS dường như thách thức một số lý thuyết tâm lý về AS và chứng tự kỷ.

Nhận thức vận động và giác quan
Những người mắc hội chứng Asperger có thể có các dấu hiệu hoặc triệu chứng độc lập với chẩn đoán, nhưng có thể ảnh hưởng đến cá nhân hoặc gia đình. Chúng bao gồm sự khác biệt trong nhận thức và các vấn đề về kỹ năng vận động, giấc ngủ và cảm xúc.

Những người mắc chứng AS thường có khả năng cảm nhận thính giác và thị giác tuyệt vời. Trẻ em mắc chứng ASD thường thể hiện nhận thức được nâng cao về những thay đổi nhỏ trong các mẫu như cách sắp xếp đồ vật hoặc hình ảnh nổi tiếng; thường đây là miền cụ thể và liên quan đến việc xử lý các tính năng chi tiết. Ngược lại, so với những người mắc chứng tự kỷ chức năng cao, những người mắc chứng AS có sự thiếu hụt trong một số nhiệm vụ liên quan đến nhận thức không gian-thị giác, nhận thức thính giác hoặc trí nhớ thị giác. Nhiều ghi chép của các cá nhân bị AS và ASD báo cáo các kỹ năng và trải nghiệm cảm giác và nhận thức bất thường khác. Họ có thể nhạy cảm bất thường hoặc không nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng và các kích thích khác; những phản ứng cảm giác này được tìm thấy trong các rối loạn phát triển khác và không đặc hiệu cho AS hoặc ASD. Có rất ít sự hỗ trợ cho tăng phản ứng chiến hoặc chạy hay thất bại của môi trường trong bệnh tự kỷ; Có nhiều bằng chứng về việc giảm phản ứng với các kích thích cảm giác, mặc dù một số nghiên cứu không cho thấy sự khác biệt.

Các ghi chép ban đầu của Hans Asperger  và các sơ đồ chẩn đoán khác  bao gồm các mô tả về sự vụng về về thể chất. Trẻ bị AS có thể chậm đạt được các kỹ năng đòi hỏi sự khéo léo, chẳng hạn như đi xe đạp hoặc mở lọ, và có thể di chuyển một cách vụng về hoặc cảm thấy "khó chịu trên da của chúng". Họ có thể phối hợp kém hoặc có dáng đi hoặc tư thế kỳ quặc, thô kệch, chữ viết tay kém hoặc có vấn đề về phối hợp vận động. Họ có thể cho thấy các vấn đề với khả năng nhận thức (cảm giác về vị trí cơ thể) trên các biện pháp về rối loạn phối hợp phát triển (rối loạn lập kế hoạch vận động), thăng bằng, dáng đi song song và cách đặt ngón tay cái. Không có bằng chứng cho thấy các vấn đề về kỹ năng vận động này phân biệt AS với các ASD hoạt động cao khác.

Trẻ em mắc chứng AS có nhiều khả năng gặp các vấn đề về giấc ngủ, bao gồm khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên thức giấc về đêm và thức giấc vào buổi sáng sớm. AS cũng có liên quan đến mức độ alexithymia cao, gây khó khăn trong việc xác định và mô tả cảm xúc của một người. Mặc dù AS, chất lượng giấc ngủ thấp hơn và chứng rối loạn nhịp tim có liên quan với nhau, nhưng mối quan hệ nhân quả của chúng là không rõ ràng.

Nguyên nhân
Hans Asperger đã mô tả những đặc điểm chung của các thành viên trong gia đình bệnh nhân của ông, đặc biệt là người cha, và nghiên cứu của ông đã cho thấy sự đóng góp di truyền vào hội chứng Asperger. Mặc dù không có yếu tố di truyền cụ thể nào được xác định nhưng nhiều yếu tố được cho là đóng một vai trò trong sự biểu hiện của chứng tự kỷ, dựa trên sự thay đổi của các triệu chứng ở trẻ em. Bằng chứng cho mối liên hệ di truyền là chứng Asperger có xu hướng xuất hiện trong những gia đình có nhiều thành viên có các hành vi hạn chế tương tự như AS (ví dụ, một số vấn đề liên quan tới tương tác xã hội hoặc với các kỹ năng ngôn ngữ và đọc). Hầu hết các nghiên cứu về di truyền hành vi cho thấy rằng tất cả các rối loạn phổ tự kỷ đều có chung cơ chế di truyền, nhưng AS có thể có thành phần di truyền mạnh hơn chứng tự kỷ. Có thể có các gen được chia sẻ trong đó các alen cụ thể làm cho một cá nhân dễ bị tổn thương và sự kết hợp khác nhau dẫn đến mức độ nghiêm trọng và các triệu chứng khác nhau ở mỗi người bị AS.

Một số trường hợp ASD có liên quan đến việc tiếp xúc với các tác nhân gây dị tật bẩm sinh trong tám tuần đầu tiên kể từ khi thụ thai. Mặc dù điều này không loại trừ khả năng ASD có thể được bắt đầu hoặc bị ảnh hưởng sau đó, nhưng đó là bằng chứng mạnh mẽ cho thấy ASD phát sinh rất sớm trong quá trình phát triển. Nhiều yếu tố môi trường đã được đặt ra để giải thích cho nguyên nhân gây ra Asperger, nhưng không có yếu tố nào được khoa học xác nhận.

Cơ chế

Hội chứng Asperger dường như là kết quả của các yếu tố phát triển ảnh hưởng đến nhiều hoặc tất cả các hệ thống chức năng của não, trái ngược với các tác động cục bộ. Mặc dù cơ sở cụ thể của AS hoặc các yếu tố phân biệt nó với các ASD khác chưa được biết rõ và không có bệnh lý rõ ràng nào phổ biến đối với những người mắc AS đã xuất hiện, vẫn có thể là cơ chế của AS tách biệt với các ASD khác. Các nghiên cứu về tế bào thần kinh và mối liên hệ với các chất gây quái thai cho thấy cơ chế này bao gồm sự thay đổi sự phát triển của não ngay sau khi thụ thai. Sự phát triển bất thường của thai nhi có thể ảnh hưởng đến cấu trúc và kết nối cuối cùng của não, dẫn đến các mạch thần kinh điều khiển suy nghĩ và hành vi bị thay đổi. Một số lý thuyết về cơ chế có sẵn; không có khả năng cung cấp một lời giải thích đầy đủ.

Lý thuyết thiếu kết nối đưa ra giả thuyết về sự đồng bộ và kết nối thần kinh cấp cao đang hoạt động kém hiệu quả, cùng với sự dư thừa của các quy trình cấp thấp. Nó ánh xạ tốt đến các lý thuyết xử lý chung, chẳng hạn như lý thuyết kết hợp trung tâm yếu, giả thuyết rằng khả năng hạn chế để nhìn thấy bức tranh lớn làm cơ sở cho nhiễu loạn trung tâm trong ASD. Một lý thuyết liên quan — chức năng tri giác nâng cao — tập trung nhiều hơn vào tính ưu việt của các hoạt động tri giác và định hướng cục bộ ở người tự kỷ.

Lý thuyết hệ thống nơ-ron phản chiếu (MNS) đưa ra giả thuyết rằng những thay đổi đối với sự phát triển của MNS cản trở việc bắt chước và dẫn đến đặc điểm cốt lõi của Asperger là suy giảm chức năng xã hội. Một nghiên cứu cho thấy rằng sự kích hoạt bị trì hoãn trong mạch lõi để bắt chước ở những người mắc AS. Lý thuyết này phù hợp với các lý thuyết nhận thức xã hội như lý thuyết về tâm trí, giả thuyết rằng hành vi tự kỷ phát sinh từ những khiếm khuyết trong việc mô tả trạng thái tinh thần cho bản thân và những người khác; hoặc siêu hệ thống hóa, giả thuyết rằng người tự kỷ có thể hệ thống hóa hoạt động bên trong để xử lý các sự kiện bên trong nhưng kém hiệu quả hơn trong việc đồng cảm khi xử lý các sự kiện do các tác nhân khác tạo ra.

Những thay đổi trong hoạt động dẫn truyền thần kinh của não đã được tìm thấy. Có tăng hoạt động dopamin, ngược lại có giảm serotonin do giảm tryptophan.

Chẩn đoán
Tiêu chí chẩn đoán tiêu chuẩn yêu cầu sự suy giảm trong tương tác xã hội và các mẫu hành vi, hoạt động và sở thích lặp đi lặp lại và rập khuôn, không có sự chậm trễ đáng kể trong phát triển ngôn ngữ hoặc nhận thức. Không giống như tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chí DSM-IV-TR cũng yêu cầu sự suy giảm đáng kể trong hoạt động hàng ngày; DSM-5 đã loại bỏ AS như một chẩn đoán riêng biệt vào năm 2013, và xếp nó vào ô của các rối loạn phổ tự kỷ. Các bộ tiêu chuẩn chẩn đoán khác đã được đề xuất bởi Szatmari et al.  và của Gillberg và Gillberg.

Chẩn đoán thường được thực hiện nhất trong độ tuổi từ 4 đến 11. Đánh giá toàn diện bao gồm một nhóm đa ngành  quan sát trên nhiều cơ sở, và bao gồm đánh giá thần kinh và di truyền cũng như các bài kiểm tra về nhận thức, chức năng vận động tâm lý, điểm mạnh và điểm yếu bằng lời nói và phi ngôn ngữ, phong cách của học tập và kỹ năng sống tự lập. "Tiêu chuẩn vàng" trong chẩn đoán ASD kết hợp đánh giá lâm sàng với Phỏng vấn chẩn đoán tự kỷ-Sửa đổi (ADI-R), một cuộc phỏng vấn phụ huynh được cấu trúc lại; và Lịch trình Quan sát Chẩn đoán Tự kỷ (ADOS), một cuộc trò chuyện và phỏng vấn dựa trên trò chơi với trẻ. Chẩn đoán chậm trễ hoặc nhầm lẫn có thể gây tổn thương cho cá nhân và gia đình; ví dụ, chẩn đoán sai có thể dẫn đến các loại thuốc làm trầm trọng thêm hành vi.

Chẩn đoán sai và chẩn đoán quá mức có thể là vấn đề. Chi phí và khó khăn trong việc sàng lọc và đánh giá có thể làm trì hoãn chẩn đoán. Ngược lại, sự phổ biến ngày càng tăng của các lựa chọn điều trị bằng thuốc và mở rộng lợi ích đã thúc đẩy các nhà cung cấp chẩn đoán quá mức ASD. Có những dấu hiệu AS đã được chẩn đoán thường xuyên hơn trong những năm gần đây, một phần là chẩn đoán còn lại cho trẻ em có trí thông minh bình thường không mắc chứng tự kỷ nhưng gặp khó khăn về xã hội.

Có những câu hỏi về mức độ hợp lý bên ngoài của chẩn đoán AS. Đó là, không rõ liệu có lợi ích thiết thực trong việc phân biệt AS với HFA và với PDD-NOS hay không; các công cụ sàng lọc khác nhau đưa ra các chẩn đoán khác nhau tùy thuộc vào cùng một đứa trẻ.

Chẩn đoán phân biệt
Nhiều trẻ bị AS ban đầu bị chẩn đoán nhầm với chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Chẩn đoán người lớn khó khăn hơn, vì tiêu chuẩn chẩn đoán tiêu chuẩn được thiết kế cho trẻ em và biểu hiện của AS thay đổi theo tuổi. Chẩn đoán người lớn yêu cầu khám lâm sàng cẩn thận và tiền sử y tế kỹ lưỡng thu được từ cả cá nhân và những người khác biết người đó, tập trung vào hành vi thời thơ ấu.

Các tình trạng phải được xem xét trong chẩn đoán phân biệt cùng với ADHD bao gồm các ASD khác, bệnh tâm thần phân liệt, rối loạn nhân cách, rối loạn ám ảnh cưỡng chế, rối loạn trầm cảm nặng, rối loạn thực dụng ngữ nghĩa, rối loạn học tập phi ngôn ngữ, rối loạn lo âu xã hội, Hội chứng Tourette, rối loạn vận động theo khuôn mẫu, rối loạn lưỡng cực, nhận thức xã hội do tổn thương não do lạm dụng rượu, và rối loạn nhân cách ám ảnh - cưỡng chế (OCPD).

Tầm soát
Cha mẹ của những đứa trẻ mắc hội chứng Asperger thường có thể theo dõi sự khác biệt trong sự phát triển của con họ ngay từ khi trẻ được 30 tháng tuổi. Sàng lọc phát triển trong một thói quen kiểm tra sức khỏe bởi một bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ nhi khoa có thể xác định dấu hiệu cho thấy bảo đảm điều tra thêm. Lực lượng Đặc nhiệm về Dịch vụ Dự phòng của Hoa Kỳ vào năm 2016 nhận thấy không rõ liệu việc sàng lọc có lợi hay có hại ở những trẻ em không có mối lo ngại.

Các công cụ sàng lọc khác nhau được sử dụng để chẩn đoán AS, bao gồm Thang chẩn đoán Hội chứng Asperger (ASDS); Bảng câu hỏi sàng lọc phổ tự kỷ (ASSQ); Kiểm tra Phổ Tự kỷ Thời thơ ấu (CAST), trước đây được gọi là Kiểm tra Hội chứng Asperger Thời thơ ấu; Thang điểm rối loạn của Gilliam Asperger (GADS); Chỉ số Rối loạn Krug Asperger (KADI); và thương số phổ tự kỷ (AQ), với các phiên bản dành cho trẻ em, thanh thiếu niên, và người lớn. Không có gì được chứng minh là có thể phân biệt một cách đáng tin cậy giữa AS và các ASD khác.

Quản trị
Điều trị hội chứng Asperger cố gắng quản lý các triệu chứng đau buồn và dạy các kỹ năng xã hội, giao tiếp và hướng nghiệp phù hợp với lứa tuổi không có được trong quá trình phát triển một cách tự nhiên, với sự can thiệp phù hợp với nhu cầu của cá nhân dựa trên đánh giá đa ngành. Mặc dù đã đạt được nhiều tiến bộ, nhưng dữ liệu hỗ trợ hiệu quả của các biện pháp can thiệp cụ thể còn hạn chế.

Trị liệu
Quản lý AS một cách lý tưởng bao gồm nhiều liệu pháp giải quyết các triệu chứng cốt lõi của rối loạn. Mặc dù hầu hết các chuyên gia đồng ý rằng can thiệp càng sớm càng tốt, nhưng không có sự kết hợp điều trị nào được khuyến nghị hơn những phương pháp khác. Cách xử lý AS giống như cách đối xử với các ASD hoạt động cao khác, ngoại trừ việc nó tính đến khả năng ngôn ngữ, sức mạnh ngôn ngữ và tính dễ bị tổn thương phi ngôn ngữ của những người mắc AS. Một chương trình điển hình thường bao gồm:

 Quy trình phân tích hành vi ứng dụng (ABA), bao gồm hỗ trợ hành vi tích cực (PBS) — hoặc đào tạo và hỗ trợ phụ huynh và giảng viên nhà trường trong các chiến lược quản lý hành vi để sử dụng trong gia đình và trường học, và đào tạo kỹ năng xã hội để tương tác giữa các cá nhân hiệu quả hơn;
 Liệu pháp nhận thức hành vi để cải thiện khả năng quản lý căng thẳng liên quan đến lo lắng hoặc cảm xúc bùng nổ  và giúp giảm các sở thích ám ảnh và thói quen lặp đi lặp lại;
 Thuốc điều trị các tình trạng cùng tồn tại như rối loạn trầm cảm nặng và rối loạn lo âu;
 Liệu pháp nghề nghiệp hoặc vật lý trị liệu để hỗ trợ xử lý cảm giác kém và phối hợp vận động; và,
 Can thiệp giao tiếp xã hội, là liệu pháp ngôn ngữ chuyên biệt để giúp sử dụng ngữ dụng và cho-nhận của cuộc trò chuyện bình thường.

Trong số nhiều nghiên cứu về các chương trình can thiệp sớm dựa trên hành vi, hầu hết là các báo cáo trường hợp của tối đa năm người tham gia và thường xem xét một vài hành vi có vấn đề như tự gây thương tích, hung hăng, không tuân thủ, khuôn mẫu hoặc ngôn ngữ tự phát; các tác dụng phụ ngoài ý muốn phần lớn bị bỏ qua. Mặc dù sự phổ biến của đào tạo kỹ năng xã hội, hiệu quả của nó vẫn chưa được thiết lập vững chắc. Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng về mô hình huấn luyện cha mẹ về các hành vi có vấn đề ở con cái họ mắc AS cho thấy rằng các bậc cha mẹ tham dự hội thảo một ngày hoặc sáu bài học cá nhân báo cáo ít vấn đề về hành vi hơn, trong khi cha mẹ nhận các bài học cá nhân báo cáo các vấn đề hành vi ít nghiêm trọng hơn trong AS của họ bọn trẻ. Đào tạo nghề là quan trọng để dạy nghi thức phỏng vấn xin việc và hành vi tại nơi làm việc cho trẻ lớn hơn và người lớn với AS, đồng thời phần mềm tổ chức và trợ lý dữ liệu cá nhân có thể cải thiện công việc và quản lý cuộc sống của những người có AS.

Thuốc men
Không có thuốc nào điều trị trực tiếp các triệu chứng cốt lõi của AS. Mặc dù nghiên cứu về hiệu quả của can thiệp dược phẩm đối với AS còn hạn chế, điều cần thiết là chẩn đoán và điều trị các bệnh kèm theo. Những khiếm khuyết trong việc tự xác định cảm xúc hoặc trong việc quan sát tác động của hành vi của một người lên người khác có thể khiến những người mắc AS gặp khó khăn trong việc hiểu lý do tại sao thuốc có thể phù hợp. Thuốc có thể có hiệu quả khi kết hợp với các biện pháp can thiệp hành vi và điều kiện môi trường để điều trị các triệu chứng bệnh kèm theo như rối loạn lo âu, rối loạn trầm cảm nặng, không chú ý và hung hăng. Các thuốc chống loạn thần không điển hình như risperidone, olanzapine và aripiprazole đã được chứng minh là làm giảm các triệu chứng liên quan của AS; risperidone có thể làm giảm các hành vi lặp đi lặp lại và tự gây thương tích, bộc phát hung hăng và bốc đồng, đồng thời cải thiện các khuôn mẫu về hành vi và mối quan hệ xã hội. Các chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) fluoxetine, fluvoxamine và sertraline có hiệu quả trong việc điều trị các sở thích và hành vi bị hạn chế và lặp đi lặp lại, trong khi thuốc kích thích, chẳng hạn như methylphenidate, có thể làm giảm sự chú ý.

Cần phải thận trọng khi dùng thuốc, vì các tác dụng phụ có thể phổ biến hơn và khó đánh giá hơn ở những người bị AS, và các xét nghiệm về hiệu quả của thuốc đối với các tình trạng bệnh đi kèm thường loại trừ các cá nhân khỏi phổ tự kỷ. Sự bất thường trong chuyển hóa, thời gian dẫn truyền của tim và tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường loại 2 đã được nêu ra do lo ngại về thuốc chống loạn thần, cùng với các tác dụng phụ nghiêm trọng về thần kinh lâu dài. SSRIs có thể dẫn đến các biểu hiện kích hoạt hành vi như tăng tính bốc đồng, hung hăng và rối loạn giấc ngủ. Tăng cân và mệt mỏi là tác dụng phụ thường được báo cáo của risperidone, cũng có thể dẫn đến tăng nguy cơ các triệu chứng ngoại tháp như bồn chồn và loạn trương lực  và tăng nồng độ prolactin huyết thanh. Thuốc an thần và tăng cân phổ biến hơn với olanzapine, cũng có liên quan đến bệnh tiểu đường. Tác dụng phụ của thuốc an thần ở trẻ em trong độ tuổi đi học  có ảnh hưởng đến việc học trên lớp. Những người bị AS có thể không thể xác định và giao tiếp tâm trạng và cảm xúc bên trong của họ hoặc chịu đựng các tác dụng phụ mà đối với hầu hết mọi người sẽ không có vấn đề.

Tiên lượng
Có một số bằng chứng cho thấy trẻ em mắc chứng AS có thể giảm bớt các triệu chứng; lên đến 20% trẻ em có thể không còn đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán khi trưởng thành, mặc dù những khó khăn về giao tiếp và xã hội có thể vẫn tồn tại. , không có nghiên cứu nào đề cập đến kết quả lâu dài của những người mắc hội chứng Asperger và không có nghiên cứu theo dõi dài hạn có hệ thống về trẻ em mắc AS. Những người mắc AS dường như có tuổi thọ bình thường, nhưng tỷ lệ mắc các bệnh tâm thần đi kèm ngày càng tăng, chẳng hạn như rối loạn trầm cảm nặng và rối loạn lo âu có thể ảnh hưởng đáng kể đến tiên lượng. Mặc dù tình trạng suy giảm chức năng xã hội có thể kéo dài suốt đời, nhưng kết quả nói chung là tích cực hơn so với những người bị rối loạn phổ tự kỷ có chức năng thấp hơn; chẳng hạn, các triệu chứng ASD có nhiều khả năng giảm dần theo thời gian ở trẻ mắc AS hoặc HFA. Hầu hết học sinh có AS và HFA có khả năng toán học trung bình và kiểm tra toán học kém hơn một chút so với trí thông minh nói chung, nhưng một số có năng khiếu về toán học.

Mặc dù nhiều trẻ tham gia các lớp giáo dục thường xuyên, một số trẻ em mắc chứng AS có thể sử dụng các dịch vụ giáo dục đặc biệt vì những khó khăn về hành vi và xã hội của chúng. Thanh thiếu niên mắc chứng AS có thể biểu hiện khó khăn liên tục với việc tự chăm sóc bản thân hoặc tổ chức, và rối loạn trong các mối quan hệ xã hội và tình cảm. Mặc dù có tiềm năng nhận thức cao, hầu hết thanh niên mắc chứng AS vẫn ở nhà, nhưng một số lại kết hôn và làm việc độc lập. Trải nghiệm "khác biệt" của thanh thiếu niên có thể gây tổn thương. Lo lắng có thể xuất phát từ sự lo lắng về những vi phạm có thể xảy ra đối với các thói quen và lễ nghi, do bị đặt vào một tình huống không có lịch trình hoặc kỳ vọng rõ ràng, hoặc do lo lắng về việc thất bại trong các cuộc gặp gỡ xã hội; căng thẳng dẫn đến có thể biểu hiện như không chú ý, thu mình, phụ thuộc vào những ám ảnh, hiếu động thái quá, hoặc hành vi hung hăng hoặc chống đối. Trầm cảm thường là kết quả của sự thất vọng mãn tính do nhiều lần không thu hút được người khác về mặt xã hội và các rối loạn tâm trạng cần điều trị có thể phát triển. Kinh nghiệm lâm sàng cho thấy tỷ lệ tự tử có thể cao hơn ở những người mắc AS, nhưng điều này chưa được xác nhận bởi các nghiên cứu thực nghiệm có hệ thống.

Giáo dục của gia đình là rất quan trọng trong việc phát triển các chiến lược để hiểu được điểm mạnh và điểm yếu; Giúp đỡ gia đình đối phó với cải thiện kết quả ở trẻ em. Tiên lượng có thể được cải thiện nhờ chẩn đoán ở tuổi trẻ hơn cho phép can thiệp sớm, trong khi các can thiệp ở tuổi trưởng thành có giá trị nhưng ít có lợi hơn. Có những tác động pháp lý đối với các cá nhân mắc chứng AS vì họ có nguy cơ bị người khác bóc lột và có thể không hiểu được tác động xã hội của hành động của họ.

Dịch tễ học
Các ước tính tần suất rất khác nhau. Năm 2015, ước tính có 37,2 triệu người trên toàn cầu bị ảnh hưởng. Một đánh giá năm 2003 về các nghiên cứu dịch tễ học về trẻ em cho thấy tỷ lệ tự kỷ dao động từ 0,03 đến 4,84 trên 1.000, với tỷ lệ tự kỷ với hội chứng Asperger là từ 1,5: 1 đến 16: 1; kết hợp tỷ lệ trung bình hình học là 5: 1 với ước tính tỷ lệ phổ biến thận trọng cho chứng tự kỷ là 1,3 trên 1.000 cho thấy gián tiếp rằng tỷ lệ hiện mắc AS có thể vào khoảng 0,26 trên 1.000. Một phần của phương sai trong các ước tính phát sinh từ sự khác biệt về tiêu chí chẩn đoán. Ví dụ, một nghiên cứu tương đối nhỏ năm 2007 với 5.484 trẻ 8 tuổi ở Phần Lan cho thấy 2,9 trẻ trên 1.000 đáp ứng tiêu chí ICD-10 cho chẩn đoán AS, 2,7 trên 1.000 đối với tiêu chí Gillberg và Gillberg, 2,5 đối với DSM-IV, 1,6 cho Szatmari và cộng sự., và 4,3 trên 1.000 cho sự kết hợp của bốn tiêu chí. Con trai dường như có nhiều khả năng bị AS hơn con gái; ước tính tỷ số giới tính nằm trong khoảng từ 1,6: 1 đến 4: 1, sử dụng các tiêu chí Gillberg và Gillberg. Những phụ nữ mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ có thể được chẩn đoán chưa đúng.

Rối loạn lo âu và rối loạn trầm cảm chính là những tình trạng phổ biến nhất được thấy cùng một lúc; tỷ lệ mắc những bệnh này ở những người mắc AS ước tính là 65%. Các báo cáo cho thấy AS liên quan đến các tình trạng y tế như aminoaciduria và lỏng dây chằng, nhưng đây chỉ là các báo cáo trường hợp hoặc các nghiên cứu nhỏ và không có yếu tố nào liên quan đến AS trong các nghiên cứu. Một nghiên cứu về nam giới mắc chứng AS cho thấy tỷ lệ động kinh gia tăng và tỷ lệ cao (51%) rối loạn học không lời. AS có liên quan đến tics, hội chứng Tourette và rối loạn lưỡng cực. Các hành vi lặp đi lặp lại của AS có nhiều điểm tương đồng với các triệu chứng của rối loạn ám ảnh cưỡng chế và rối loạn nhân cách ám ảnh cưỡng chế, và 26% mẫu thanh niên mắc AS được tìm thấy đáp ứng các tiêu chí của rối loạn nhân cách phân liệt (đó là đặc trưng bởi sự tách biệt xã hội nghiêm trọng và sự tách rời cảm xúc), nhiều hơn bất kỳ rối loạn nhân cách nào khác trong mẫu. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu dựa trên các mẫu lâm sàng hoặc thiếu các biện pháp tiêu chuẩn hóa; Tuy nhiên, các tình trạng bệnh đi kèm là tương đối phổ biến.

Lịch sử
Được đặt theo tên bác sĩ nhi khoa người Áo Hans Asperger (1906–1980), hội chứng Asperger là một chẩn đoán tương đối mới trong lĩnh vực tự kỷ, mặc dù một hội chứng giống như nó đã được mô tả sớm nhất vào năm 1925 bởi Grunya Sukhareva (1891–1981). Khi còn là một đứa trẻ, Asperger dường như đã bộc lộ một số đặc điểm của tình trạng được đặt theo tên của mình, chẳng hạn như sự hẻo lánh và tài năng về ngôn ngữ. Vào năm 1944, Asperger đã mô tả bốn đứa trẻ trong quá trình thực hành của mình  gặp khó khăn trong việc hòa nhập với xã hội và thể hiện sự đồng cảm với bạn bè đồng trang lứa. Họ cũng thiếu kỹ năng giao tiếp phi ngôn ngữ và thể chất vụng về. Asperger mô tả "chứng thái nhân cách tự kỷ" này là sự cô lập xã hội. Năm mươi năm sau, một số tiêu chuẩn hóa AS như một chẩn đoán y tế được dự kiến đề xuất, nhiều tiêu chuẩn trong số đó khác biệt đáng kể so với công trình ban đầu của Asperger.

Không giống như AS ngày nay, chứng thái nhân cách tự kỷ có thể được tìm thấy ở những người thuộc mọi mức độ thông minh, bao gồm cả những người bị thiểu năng trí tuệ. Asperger bảo vệ giá trị của những cá nhân tự kỷ có chức năng cao, viết: "Do đó, chúng tôi tin rằng những người tự kỷ có vị trí của họ trong cơ thể của cộng đồng xã hội. Họ hoàn thành tốt vai trò của mình, có lẽ tốt hơn bất kỳ ai khác có thể, và chúng ta đang nói về những người khi còn nhỏ đã gặp khó khăn lớn nhất và gây ra những lo lắng không thể kể xiết cho những người chăm sóc họ. "  Asperger cũng tin rằng một số người sẽ có khả năng đạt được thành tích đặc biệt và có tư tưởng ban đầu sau này khi lớn lên.

Bài báo của Asperger được xuất bản trong Thế chiến thứ hai và bằng tiếng Đức, vì vậy nó không được đọc rộng rãi ở những nơi khác. Lorna Wing đã sử dụng thuật ngữ hội chứng Asperger vào năm 1976, và phổ biến nó cho cộng đồng y tế nói tiếng Anh trong ấn phẩm tháng 2 năm 1981 của cô  về các nghiên cứu trường hợp trẻ em có các triệu chứng được mô tả bởi Asperger, và Uta Frith đã dịch bài báo của mình sang tiếng Anh vào năm 1991. Bộ tiêu chuẩn chẩn đoán được đưa ra bởi Gillberg và Gillberg vào năm 1989 và bởi Szatmari et al. cùng một năm. Năm 1992, AS trở thành một chẩn đoán tiêu chuẩn khi nó được đưa vào ấn bản thứ mười của sổ tay chẩn đoán của Tổ chức Y tế Thế giới, Phân loại Bệnh tật Quốc tế (ICD-10). Nó đã được thêm vào ấn bản thứ tư của tài liệu tham khảo chẩn đoán của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ, Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (DSM-IV), xuất bản năm 1994.

Hàng trăm cuốn sách, bài báo và trang web hiện mô tả AS và các ước tính về tỷ lệ hiện mắc đã tăng đáng kể đối với ASD, với AS được công nhận là một nhóm con quan trọng. Liệu nó có nên được xem là khác biệt với chứng tự kỷ hoạt động cao hay không là một vấn đề cơ bản cần được nghiên cứu thêm, và có những câu hỏi về việc xác nhận thực nghiệm các tiêu chí DSM-IV và ICD-10. Vào năm 2013, DSM-5 đã loại bỏ AS như một chẩn đoán riêng biệt, xếp nó vào phổ tự kỷ ở mức độ nghiêm trọng.

Xã hội và văn hoá

Những người xác định mắc hội chứng Asperger có thể gọi mình trong cuộc trò chuyện thông thường là khát vọng (một thuật ngữ được sử dụng lần đầu tiên trên báo in bởi Liane Holliday Willey vào năm 1999). Một số người tự kỷ đã ủng hộ sự thay đổi trong nhận thức về các rối loạn phổ tự kỷ như một hội chứng phức tạp hơn là bệnh phải được chữa khỏi. Những người ủng hộ quan điểm này bác bỏ quan điểm cho rằng có một cấu hình não "lý tưởng" và bất kỳ sự sai lệch nào so với tiêu chuẩn đều là bệnh lý; họ thúc đẩy sự khoan dung đối với những gì họ gọi là đa dạng thần kinh. Những quan điểm này là cơ sở cho phong trào quyền tự kỷ và niềm tự hào của người tự kỷ. Có một sự tương phản giữa thái độ của những người lớn mắc chứng AS tự nhận mình là người thường không muốn được chữa khỏi và tự hào về danh tính của mình; và cha mẹ của trẻ em mắc AS, những người thường tìm kiếm sự trợ giúp và cách chữa trị cho con họ.

Một số nhà nghiên cứu đã lập luận rằng AS có thể được xem như một phong cách nhận thức khác, không phải là một rối loạn, và nó nên được loại bỏ khỏi Sổ tay chẩn đoán và thống kê tiêu chuẩn, giống như đồng tính đã bị loại bỏ. Trong một bài báo năm 2002, Simon Baron-Cohen đã viết về những người bị AS: "Trong thế giới xã hội, không có lợi ích lớn nào đối với con mắt chính xác đến từng chi tiết, nhưng trong thế giới toán học, máy tính, biên mục, âm nhạc, ngôn ngữ học, kỹ thuật, và khoa học, một con mắt biết chi tiết như vậy có thể dẫn đến thành công hơn là thất bại. " Baron-Cohen đã trích dẫn hai lý do tại sao vẫn có thể hữu ích khi coi AS là một khuyết tật: để đảm bảo cung cấp hỗ trợ đặc biệt theo yêu cầu của pháp luật và nhận ra những khó khăn về cảm xúc do giảm sự đồng cảm. Baron-Cohen lập luận rằng các gen cho sự kết hợp các khả năng của Asperger đã hoạt động trong suốt quá trình tiến hóa gần đây của loài người và đã có những đóng góp đáng kể cho lịch sử loài người.

Ngược lại, Pier Jaarsma và Welin đã viết vào năm 2011 rằng "phiên bản rộng của tuyên bố đa dạng thần kinh, bao gồm chứng tự kỷ chức năng thấp cũng như chức năng cao, là có vấn đề. Chỉ có một quan niệm hẹp về đa dạng thần kinh, chỉ đề cập đến những người tự kỷ có chức năng cao, là hợp lý. "  Họ nói rằng những người mắc chứng tự kỷ "hoạt động cao hơn" có thể "không [được] hưởng lợi với chẩn đoán dựa trên khiếm khuyết tâm thần như vậy [...] một số người trong số họ đang bị tổn hại bởi nó, vì sự thiếu tôn trọng mà chẩn đoán hiển thị theo cách tự nhiên của họ. là ", nhưng" nghĩ rằng vẫn hợp lý khi đưa các loại tự kỷ khác vào chẩn đoán tâm thần. Quan niệm hẹp về yêu cầu đa dạng thần kinh nên được chấp nhận nhưng yêu cầu rộng hơn thì không. "  Jonathan Mitchell, một tác giả tự kỷ và một blogger ủng hộ cách chữa bệnh tự kỷ, đã mô tả chứng tự kỷ đã "ngăn cản tôi kiếm sống hoặc không bao giờ có bạn gái. Nó mang đến cho tôi những vấn đề về phối hợp vận động tốt mà tôi khó có thể viết được. Tôi bị suy giảm khả năng liên hệ với mọi người. Tôi không thể tập trung hay hoàn thành công việc. "  Ông mô tả chứng đa dạng thần kinh như một "van thoát hấp dẫn".

Chú thích

Bệnh
Tự kỷ
Hội chứng
Rối loạn tâm thần và hành vi
Rối loạn thần kinh
Chẩn đoán tâm thần
Giáo dục đặc biệt


title: Chúc Dung

text:
Chúc Dung (, ), bản danh là Trọng Lê (chữ Hán: 重黎), là một nhân vật huyền sử sống vào thời đế Cốc Cao Tân thị, theo Sử Ký Tư Mã Thiên - Sở thế gia thì ông là chắt của đế Chuyên Húc và là con trai của Quyển Chương.

Công đức
Xưa kia vua Toại Nhân là người dạy dân dùi cây lấy lửa đã mở màn cho nền văn minh Trung Quốc, nhưng suốt mấy ngàn năm sau đó dân gian chỉ dừng lại ở việc dùng lửa để nướng thịt động vật ăn chứ ngoài ra không còn tiết mục gì khác. Trọng Lê sáng tạo ra cách nấu qua vật cách nhiệt như: nồi đất, ấm đất, niêu đất; khiến món ăn có mùi vị và thơm ngon hơn, ông lại nghiên cứu ra các chất để khi cần có lửa ngay mà khỏi phải dùi cây hay mài đá nữa. Ví như ông ép dầu lạc tích trữ làm chất cháy, hoặc chế ra ngọn đuốc để có thể giữ lửa và di chuyển được cơ động trong bóng tối. Nhờ những phát minh trên mà Trọng Lê được đế Cốc biết đến mời vào trong triều đình phong làm quan to giữ chức Hỏa Chính cai quản về việc chế tạo và sản xuất lửa trong thiên hạ với danh hiệu là Chúc Dung (祝融), từ đây nền văn minh Trung Hoa bước sang một kỷ nguyên mới sắc nét hơn và tinh tế hơn.

Sau khi Trọng Lê chết em là Ngô Hồi thay anh tiếp tục giữ chức Hỏa Chính, theo Sơn Hải kinh thì Chúc Dung là một trong những hậu duệ của Thần Nông thị.

Xem thêm
 Toại Nhân
 Quyển Chương
 Nước Sở
 Ngô Hồi
 Lục Chung

Tham khảo

 Sử Ký Tư Mã Thiên - Sở thế gia
 Trung Quốc thông sử
 Tư trị thông giám phần ngoại kỷ

Nhân vật lịch sử Trung Hoa
Nhân vật truyền thuyết Trung Hoa
Người thời Tam Hoàng Ngũ Đế
Vua Thần Nông thị
Thần lửa
Thần tiên Trung Hoa