title: Gia Luật Bội

text:
Gia Luật Bội (, sinh 899-7 tháng 1 năm 937), cũng được biết đến với tên Gia Luật Đột Dục (耶律突欲) hay Gia Luật Đồ Dục (耶律圖欲), hiệu Nhân Hoàng vương (人皇王), và sau đổi tên là Đông Đan Mộ Hoa rồi Lý Tán Hoa với thân phận một thần dân Hậu Đường, sau truy phong làm Liêu Nghĩa Tông. Ông là trưởng tử của Liêu Thái Tổ, người sáng lập ra Nhà Liêu. Ông được tuyên bố là người kế vị Thái Tổ vào năm 916, song đã không bao giờ bước lên ngai vàng Khiết Đan. Thay vào đó, người kế vị là hoàng đệ Gia Luật Đức Quang, tức Liêu Thái Tông, Gia Luật Bội đã phải chạy trốn đến lãnh thổ triều Hậu Đường của người Sa Đà tại Trung Nguyên rồi bị giết năm 937.

Thân phận
Gia Luật Bội sinh năm 899, trước khi Đại Khiết Đan Quốc được thành lập (chính quyền sau này trở thành nhà Liêu). Cha ông là tù trưởng Gia Luật A Bảo Cơ, và mẹ của ông là Thuật Luật Bình; ông là trưởng tử. Trong Liêu sử, ông được mô tả là thông minh và chăm chỉ khi còn trẻ tuổi, với một phong thái thanh thản và một tấm lòng yêu thương.

Năm 916, khi Gia Luật A Bảo Cơ xưng làm hoàng đế của Đại Khiết Đan Quốc, tức Liêu Thái Tổ, ông đã lập Gia Luật Bội làm hoàng thái tử. Kế vị theo hình thức thế tập là tiêu chuẩn có từ lâu trong văn hóa Hán, song không được người Khiết Đan chấp thuận, gây ra xích mích giữa mong muốn của Gia Luật A Bảo Cơ và sự tin tưởng của thượng tầng Khiết Đan, trong đó có Hoàng hậu Thuật Luật Bình. Gia Luật A Bảo Cơ cảm nhận được khả năng quá trình kế vị có thể rơi vào khó khăn, do vậy ông ta buộc các thủ lĩnh Khiết Đan phải thề trung thành với Gia Luật Bội sau khi ông ta bổ nhiệm ông là người kế vị. Đối với người Khiết Đan, điều này được xem là một động thái mang tính cấp tiến. Khi Thái Tổ hỏi các tùy tùng của mình rằng nên cúng tế cho vị thần thánh nào trước tiên khi trở thành hoàng đế, tùy tùng của ông phần lớn đều tán thành cúng tế Phật. Khi Thái Tổ hoàng đế chỉ ra rằng Phật không phải là một thần thánh Trung Hoa, Gia Luật Bội đã tán thành cúng tế Khổng Tử trước tiên. Thái Tổ hài lòng với ý kiến này và đã cho xây một đền thờ Khổng Tử, sai Gia Luật Bội đến cúng tế Khổng Tử hai lần mỗi năm.

Gia Luật Bội sau đó phụng sự như một chỉ huy tiền tuyến của Thái Tổ trong các chiến dịch chống lại người Ô Cổ (烏古) và người Đảng Hạng. Sau đó, trong các cuộc xâm nhập mà Thái Tổ hoàng đế thực hiện vào nước Tấn của người Sa Đà, đặc biệt là Lô Long (盧龍, sở chỉ huy đặt tại Bắc Kinh ngày nay) — ông ta đã để Gia Luật Bội trông nom kinh thành Lâm Hoàng của Khiết Đan. Trong thời gian từ năm 917 này, Gia Luật Bội được cho là đã phác thảo một kế hoạch chinh phục vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn), nước láng giềng phía đông của Khiết Đan.

Sau khi xảy ra nhiều cuộc chiến đẫm máu giữa vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) và Đại Khiết Đan quốc của hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ từ năm 907 đến năm 924, vào cuối năm 924, vua Đại Nhân Soạn của vương quốc Bột Hải phái quân Bột Hải tấn công vào lãnh thổ của Đại Khiết Đan quốc (đời hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ).

Đầu năm 925, trong lúc đại quân của vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) đang tấn công vào lãnh thổ của Đại Khiết Đan quốc (đời hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ), một tướng của vương quốc Bột Hải tên là Thần Đức (Sindeok) đã dẫn quân đội của mình từ Nam Hải phủ của vương quốc Bột Hải đến Cao Ly quy hàng vua Cao Ly Thái Tổ.

Lúc này nước Tân La (đời vua Tân La Cảnh Ai Vương) đang bị nước Hậu Bách Tế (đời vua Chân Huyên) liên tục tấn công áp đảo. Suy nghĩ về việc tìm kiếm liên minh từ bên ngoài để chống lại Hậu Bách Tế, vua Tân La Cảnh Ai Vương đã chọn Đại Khiết Đan quốc (đời hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ) và phái sứ giả sang Đại Khiết Đan quốc để lập liên minh giữa hai nước trong đầu năm 925. Tuy nhiên Đại Khiết Đan quốc đang bị quân đội của vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) tấn công mãnh liệt. Toàn bộ Liêu Hà và vùng phía tây Liêu Hà của Đại Khiết Đan quốc đã rơi vào tay vương quốc Bột Hải. Kinh đô Lâm Hoàng (臨潢, nay thuộc Xích Phong, Nội Mông, Trung Quốc) của Đại Khiết Đan quốc đang trong tình trạng báo động. Vua Tân La Cảnh Ai Vương liền phái một đạo quân Tân La theo đường biển đi lên phía đông bắc đánh phá Nam Hải phủ và Long Nguyên phủ của vương quốc Bột Hải và phái một đạo quân Tân La đi đường biển lên phía tây bắc hỗ trợ Đại Khiết Đan quốc chống lại quân đội của vương quốc Bột Hải đang xâm lược.

Núi Trường Bạch (Baekdu, Bạch Đầu trong tiếng Triều Tiên) thuộc Áp Lục phủ trong lãnh thổ vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) đã phun trào núi lửa một cách khủng khiếp vào thế kỷ thứ X (có khả năng là trong thời gian từ đầu năm 925 đến năm 947), ngọn núi khi đó nằm ở trung tâm của vương quốc Bột Hải. Núi Trường Bạch hiện vẫn còn một trong các hõm chảo núi lửa lớn nhất thế giới là Thiên Trì. Tro tàn của vụ phun trào này có thể tìm thấy trên một khu vực rộng lớn, thậm chí là trong lớp trầm tích tại miền bắc Nhật Bản (đời Thiên hoàng Daigo). Vụ nổ đã tạo ra một số lượng rất lớn tro núi lửa, gây thiệt hại nông nghiệp và tính ổn định của xã hội Bột Hải.

Do hậu quả của thiên tai này quá lớn nên vua Đại Nhân Soạn đã cho rút toàn bộ quân đội Bột Hải ra khỏi lãnh thổ Đại Khiết Đan quốc để về khắc phục hậu quả thiên tai của vương quốc Bột Hải. Sau đó, các chiến binh Tân La đã được hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ khen thưởng nhờ công lao giúp ông ta đánh đuổi quân Bột Hải xâm lược. Vua Đại Nhân Soạn đã bố trí đại quân Bột Hải ở Liêu Đông phủ để ngăn quân Khiết Đan thừa cơ Bột Hải đang gặp khó khăn sau thiên tai mà tấn công.

Thái tử Gia Luật Bội của hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ khi đó 26 tuổi, là một nhà thông thái, do vậy mang nhiều nét của giới quý tộc Trung Hoa; là một chuyên gia về âm nhạc, y học, bói toán, hội họa và văn chương (bằng cả tiếng Hán và Khiết Đan). Ông cũng là một quân nhân có đầy đủ tài năng.

Cũng trong cuối năm 925 Gia Luật A Bảo Cơ cùng thái tử Gia Luật Bội và Gia Luật Đức Quang xuất quân đi xâm lược vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn). Để tránh tuyến phòng thủ của đại quân Bột Hải ở Liêu Đông phủ, quân Khiết Đan đã đi con đường vòng đến bao vây và tấn công Phù Dư phủ của vương quốc Bột Hải.

Thành Phù Châu (nay là Khai Nguyên, Liêu Ninh, Trung Quốc) thuộc Phù Dư phủ của vương quốc Bột Hải nhanh chóng rơi vào tay quân Khiết Đan. Phù Dư vương chạy đến trọng thành Phù Dư (夫餘, nay thuộc Tứ Bình, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Phù Dư phủ của vương quốc Bột Hải. Vào ngày 21 tháng 12 âm lịch năm Ất Dậu (năm 925), tức là ngày 7 tháng 1 dương lịch năm Bính Tuất (năm 926), quân Khiết Đan do Gia Luật Bội (con trưởng của Gia Luật A Bảo Cơ) và Gia Luật Đức Quang (con thứ hai của Gia Luật A Bảo Cơ) chỉ huy tiến hành bao vây trọng thành Phù Dư của vương quốc Bột Hải. Hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đích thân chỉ huy đại quân Khiết Đan trực chỉ kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải, nhằm bắt sống kẻ thù không đội trời chung suốt 20 năm qua là vua Đại Nhân Soạn.

Từ ngày 23 tháng 12 âm lịch năm Ất Dậu (năm 925) - tức là ngày 9 tháng 1 năm Bính Tuất (năm 926) đến ngày 2 tháng 1 âm lịch năm Bích Tuất - tức là ngày 18 tháng 1 năm 926, hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đã dẫn quân Khiết Đan lần lượt đánh chiếm 4 thành của vương quốc Bột Hải là Túc Châu (nay là Cửu Đài, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Túc Châu phủ, Mạc Châu (nay là A Thành, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thuộc Mạc Hiệt phủ, Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Hiển Đức phủ và Đồng Châu (nay là Uông Thanh, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Đồng Châu phủ. Túc Châu vương, Mạc Hiệt vương, Hiển Đức vương và Đồng Châu vương đều quy hàng quân Khiết Đan. Đến ngày 3 tháng 1 âm lịch năm Bích Tuất, tức là ngày 19 tháng 1 năm 926, trọng thành Phù Dư (夫餘, nay thuộc Tứ Bình, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Phù Dư phủ bị quân Khiết Đan do Gia Luật Bội và Gia Luật Đức Quang chỉ huy đánh chiếm. (Điều này được xem là dấu chấm hết cho vương quốc Bột Hải, ngay cả khi vào lúc đó Gia Luật A Bảo Cơ vẫn chưa chiếm được kinh thành Thượng Kinh thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải) Phù Dư vương quy hàng quân Khiết Đan. Vậy là chỉ trong vòng 10 ngày mà 5 thành trì quan trọng nhất của vương quốc Bột Hải là Túc Châu, Mạc Châu, Trung Kinh, Đồng Châu và trọng thành Phù Dư đều bị thất thủ trước đại quân Khiết Đan.

Vua Đại Nhân Soạn khẩn trương cử 30.000 quân Bột Hải đến hỗ trợ cho một lão tướng (老相) để ngăn cản bước tiến của quân Khiết Đan. Tuy nhiên lão tướng ấy cùng 30.000 quân Bột Hải đã gục ngã trước đội kỵ binh của người Khiết Đan do hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ chỉ huy.

Sau vài tháng đánh Bột Hải, quân Khiết Đan đã tràn ngập khắp đất nước Bột Hải. Những người Khiết Đan sinh sống trên lãnh thổ vương quốc Bột Hải từ thời Bột Hải Cao Vương cũng cầm vũ khí lên hỗ trợ quân đội Khiết Đan tiêu diệt vương quốc Bột Hải này. Mười bốn phủ còn lại của vương quốc Bột Hải là Long Tuyền phủ, Long Nguyên phủ, Nam Hải phủ, Áp Lục phủ, Trường Lĩnh phủ, Liêu Đông phủ, Định Lý phủ, An Biên phủ, Súy Tân phủ, Đông Bình phủ, Thiết Lợi phủ, Hoài Viễn phủ, An Viễn phủ và Doanh Châu phủ đều bị người Khiết Đan và quân đội Khiết Đan tấn công. Kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) nằm trên đồng cỏ rộng lớn thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải bị quân Khiết Đan bao vây vào ngày 9 tháng 1 âm lịch năm Bính Tuất, tức là ngày 25 tháng 1 dương lịch năm 926.

Ngày 14 tháng 2 âm lịch năm Bính Tuất, tức là ngày 28 tháng 2 dương lịch năm 926, kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải thất thủ trước người Khiết Đan sau 34 ngày chiến đấu. Hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ cùng thái tử Gia Luật Bội chỉ huy binh sĩ Khiết Đan tràn vào thành Thượng Kinh. Vua cuối cùng của Bột Hải là Đại Nhân Soạn (khi đó hơn 50 tuổi) cùng Long Tuyền vương và 300 văn võ bá quan Bột Hải đã đầu hàng quân Khiết Đan. Vào thời điểm thất thủ, binh lính của vương quốc Bột Hải lên tới "hàng trăm nghìn" người theo Liêu sử. Thái tử Đại Quang Hiển (khi đó hơn 30 tuổi) đã tập hợp được một đội quân hàng vạn người Bột Hải đào thoát khỏi Thượng Kinh. Cung điện của Thượng Kinh đã bị đốt cháy bởi sự cướp bóc của quân đội Khiết Đan. Toàn bộ sách vở, tài liệu, thơ ca của vương quốc Bột Hải đều bị quân Khiết Đan thiêu hủy sạch sẽ. Do đó những thông tin hiện có ngày nay về vương quốc Bột Hải đều lấy từ các sách sử của Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và Triều Tiên - Hàn Quốc.

Mười ba đại vương cai trị 13 phủ còn lại của vương quốc Bột Hải là Long Nguyên vương, Nam Hải vương, Áp Lục vương, Trường Lĩnh vương, Liêu Đông vương, Định Lý vương, An Biên vương, Súy Tân vương, Đông Bình vương, Thiết Lợi vương, Hoài Viễn vương, An Viễn vương và Doanh Châu vương đều quy hàng đại quân Khiết Đan của hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ. Vương quốc Bột Hải bị diệt vong sau 228 năm tồn tại với 15 đời vua.

Hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đổi tên kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thành pháo đài Hốt Hãn. Đại Nhân Soạn cùng toàn bộ hoàng tộc Bột Hải bị áp giải đến Đại Khiết Đan quốc, nhiều cư dân Bột Hải cũng bị ép phải di cư đến Đại Khiết Đan quốc, trong khi nhiều người dân của vương quốc Bột Hải bao gồm nhiều quý tộc Bột Hải (khoảng 200.000 người) đã chạy trốn đến Cao Ly (đời vua Cao Ly Thái Tổ) ở phía nam. Một phần đông người Bột Hải sống trộn lẫn các bộ lạc của người Hắc Thủy Mạt Hạt và người Tungus và từ từ hình thành nên bộ tộc Nữ Chân.

Hoàng vương Đông Đan
Liêu Thái Tổ đã lập ra vương quốc Đông Đan trên lãnh thổ cũ của Bột Hải, với kinh thành đặt ở Phù Dư, và lập Gia Luật Bội làm vương, tước hiệu Nhân Hoàng vương (人皇王), ứng với tước hiệu của bản thân Thái Tổ hoàng đế là Thiên Hoàng đế và tước hiệu của hoàng hậu của ông là Địa Hoàng hậu. Thái Tổ trao cho con thứ Gia Luật Đức Quang hiệu Nguyên soái thái tử và cho Gia Luật Đức Quang thay thế Gia Luật Bội trông nom Lâm Hoàng (臨潢, nay thuộc Xích Phong, Nội Mông, Trung Quốc), nơi mà trước đây Gia Luật Bội từng phụ trách. Gia Luật A Bảo Cơ còn tiến hành thu biên người Nữ Chân của Bột Hải ở phương nam, gọi là Thục Nữ Chân, người Nữ Chân của Bột Hải ở phương bắc là Sinh Nữ Chân. Gia Luật A Bảo Cơ luôn có ý đồ nam hạ Trung Nguyên.

Gia Luật Bội đã bước lên ngai vàng của vương quốc tại pháo đài Hốt Hãn, kinh đô Thượng Kinh của Bột Hải cũ, nay thuộc Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc. Vương quốc dùng tên Hán là Đông Đan, để tỏ lòng kính trọng với Đại Khiết Đan quốc ở phía tây.

Lãnh thổ của vương quốc Đông Đan bao gồm 19 phủ như vương quốc Bột Hải ngày trước, trong đó vua Gia Luật Bội đã đổi tên Phù Dư phủ thành Hoàng Long phủ:

 Yongcheon (Longquan, Long Tuyền). Thủ phủ của Long Tuyền phủ này là kinh đô Hốt Hãn (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Hyeondeok (Xiande, Hiển Đức). Thủ phủ của Hiển Đức phủ này là cố đô Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Yongwon (Longyuan, Long Nguyên). Thủ phủ của Long Nguyên phủ này là cố đô Đông Kinh (nay là Hồn Xuân, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Namhae (Nanhai, Nam Hải). Thủ phủ của Nam Hải phủ này là Nam Kinh (nay là Hàm Hưng, Triều Tiên) của vương quốc Đông Đan.
 Amnok (Yalu, Áp Lục). Thủ phủ của Áp Lục phủ này là Tây Kinh (nay là Lâm Giang, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Jangnyeong (Changling, Trường Lĩnh). Thủ phủ của Trường Lĩnh phủ này là Hà Châu (nay là Hoa Điện, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Hwanglong (Huanglong, Hoàng Long). Thủ phủ của Hoàng Long phủ này là Phù Dư (nay là Tứ Bình, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Makhil (Moxie, Mạc Hiệt). Thủ phủ của Mạc Hiệt phủ này là Mạc Châu (nay là A Thành, Hắc Long Giang, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Jeongmi (Dingli, Định Lý). Thủ phủ của Định Lý phủ này là Định Châu (nay là Partizansk, Primorsky Krai, Nga) của vương quốc Đông Đan.
 Anbyeon (Anbian, An Biên). Thủ phủ của An Biên phủ này là An Châu (nay là Olga, Primorsky Krai, Nga) của vương quốc Đông Đan.
 Solbin (Shuaibin, Súy Tân). Thủ phủ của Súy Tân phủ này là Hoa Châu (nay là Ussuriysk, Primorsky Krai, Nga) của vương quốc Đông Đan.
 Dongpyeong (Dongping, Đông Bình). Thủ phủ của Đông Bình phủ này là Y Châu (nay là Mật Sơn, Hắc Long Giang, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Cheolli (Tieli, Thiết Lợi). Thủ phủ của Thiết Lợi phủ này là Đức Lý trấn (nay là Y Lan, Hắc Long Giang, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Hoewon (Huaiyuan, Hoài Viễn). Thủ phủ của Hoài Viễn phủ này là Đạt Châu (nay là Đồng Giang, Hắc Long Giang, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Anwon (Anyuan, An Viễn). Thủ phủ của An Viễn phủ này là Ninh Châu Châu (nay là Dalnerechensk, Primorsky Krai, Nga) của vương quốc Đông Đan.
 Yodong (Liaodong, Liêu Đông). Thủ phủ của Liêu Đông phủ này là Liêu Đông thành (nay là Bạch Tháp, Liêu Ninh, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Sokju (Suzhou, Túc Châu). Thủ phủ của Túc Châu phủ là Túc Châu (nay là Cửu Đài, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Dongju (Tongzhou, Đồng Châu). Thủ phủ của Đồng Châu phủ là Đồng Châu (nay là Uông Thanh, Cát Lâm, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.
 Yeongju (Yingzhou, Doanh Châu). Thủ phủ của Doanh Châu phủ là Doanh Châu (nay là Lâm Khẩu, Hắc Long Giang, Trung Quốc) của vương quốc Đông Đan.

Hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ sau đó phái Gia Luật Đức Quang dẫn quân đi tấn công biên giới phía bắc nhà Hậu Đường (đời vua Hậu Đường Minh Tông). Quân Hậu Đường bại trận nhưng quân Khiết Đan rút lui khi hay tin hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đã không còn khỏe nữa.

Một thời gian sau khi chinh phục vương quốc Bột Hải, hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ lâm bệnh và qua đời ở Phù Dư vào ngày 6 tháng 9 năm 926, thọ 55 tuổi. Sau khi ông ta qua đời, Hoàng hậu Thuật Luật Bình của ông ta đã từ chối tuẫn táng cùng ông ta theo phong tục truyền thống của Khiết Đan, và bà ta chọn cách chặt đứt bàn tay phải để chôn theo ông ta. Thuật Luật Bình sau đó nắm giữ quyền lực về quân sự và dân sự, và có thể giám sát việc kế vị hoàng vị theo điều kiện của bà ta. Việc Hoàng hậu Thuật Luật Bình từ chối tử tử để tuẫn táng cùng Gia Luật A Bảo Cơ khiến phong tục lâu đời này của người Khiết Đan đã chấm dứt.

Thuật Luật Bình hoàng hậu nắm quyền lãnh đạo trên thực tế của Đại Khiết Đan Quốc, và bà cùng Gia Luật Bội bắt đầu chuyến đi đưa lĩnh cữu của Gia Luật A Bảo Cơ về Lâm Hoàng. Thuật Luật Bình cử em trai của Gia Luật A Bảo Cơ là Gia Luật An Đoan làm Đông Đan Quốc vương, phụ chính tạm thời cai quản vương quốc Đông Đan. Do Gia Luật Bội mang cả giá trị Hán và Khiết Đan, Hoàng hậu Thuật Luật Bình đã phản đối Da Luật Bội trở thành hoàng đế. Bà tin rằng sự cởi mở của Gia Luật Bội với văn hóa Hán có thể làm suy giảm khả năng lãnh đạo của ông trong vai trò là một người Khiết Đan, thay vào đó bà ủng hộ người con trai thứ hai của Gia Luật A Bảo Cơ, là người mang tính truyền thống hơn, đó là Gia Luật Đức Quang, sự ủng hộ dành cho Gia Luật Đức Quang còn đến từ giới quý tộc Khiết Đan. Hoàng hậu Thuật Luật Bình không muốn Gia Luật Bội kế vị do bà yêu mến Gia Luật Đức Quang hơn. Tuy nhiên, về mặt chính thức, bà đã triệu tập một cuộc họp gồm các tù trưởng, cùng với Gia Luật Bội và Gia Luật Đức Quang, và nói với họ rằng: "Ta yêu mến cả hai hoàng nhi của ta, và ta không biết chọn ai để làm hoàng đế. Các ngươi có thể quyết định người mà các người muốn ủng hộ lên nắm giữ ngôi vị". Các tù trưởng biết rằng bà yêu mến Gia Luật Đức Quang nên đã ủng hộ và trao ngai vàng cho Gia Luật Đức Quang. Do đó, Thuật Luật Bình tuyên bố Gia Luật Đức Quang là hoàng đế vào ngày 11 tháng 12 năm 927, tức là vua Liêu Thái Tông. Gia Luật Bội giận dữ trước sự thay đổi này nên đã đem theo vài trăm lính và muốn chạy trốn đến nhà Hậu Đường (đời vua Hậu Đường Minh Tông), song bị lính canh biên giới Khiết Đan chặn lại. Thuật Luật Bình đã không trừng phạt Gia Luật Bội, song cử ông đến Đông Đan. Gia Luật Bội đã buộc chú là Đông Đan Quốc vương Gia Luật An Đoan trả ngai vàng Đông Đan lại cho mình.

Căng thẳng chính trị đã sớm nổ ra giữa Gia Luật Bội và em trai Gia Luật Đức Quang, người đã có được ngôi báu Khiết Đan sau khi Gia Luật A Bảo Cơ qua đời trên đường đến quê nhà sau một chiến dịch tương đối thành công chống lại nhà Hậu Đường. Để ngăn cản Gia Luật Bội tạo lập quyền lực riêng tại Đông Đan, Hoàng đế mới Gia Luật Đức Quang đã lệnh cho anh trai mình cùng toàn bộ dân trong thành phải dời đô từ Hốt Hãn thuộc Long Tuyền phủ ở Đông Mãn Châu đến Đông Bình (nay là Liêu Dương) thuộc Liêu Đông phủ ở Tây Mãn Châu trong tháng 12 năm 927. Những người Bột Hải cũ cũng bị cưỡng bách đến Đông Bình. Bản thân Hoàng vương Gia Luật Bội bị đặt dưới sự giám sát của các cận binh hoàng cung do hoàng đế Gia Luật Đức Quang phái đến.

Bột Hải hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của người Khiết Đan, những người đã lập nên vương quốc Đông Đan. Người dân Bột Hải cùng nhau nổi dậy để chống lại những thế lực cai trị mới, và nhiều phong trào phục quốc đã xuất hiện trong khoảng 200 năm.

Bắt đầu từ năm 927, người Khiết Đan bắt đầu săn lùng và hành quyết tất cả các thành viên của vương tộc Bột Hải để ngăn chặn việc bất kỳ ai có thể được đưa lại lên ngai vàng Bột Hải, dù là vua hay nữ vương. Tuy nhiên, một vài thành viên của vương tộc vẫn sống sót. Trong số họ có Đại Quang Hiển (Dae Gwang-hyeon) đang ẩn nấu. Một số thành viên gia tộc họ Đại khác đã thống nhất các nhóm kháng cự ở phía tây sông Áp Lục, đánh chiếm thành Hốt Hãn (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thuộc Long Tuyền phủ và lập nên vương quốc Hậu Bột Hải tại thành Hốt Hãn đó trong tháng 12 năm 927.

Hậu Bột Hải ra đời với sự nỗ lực của các quý tộc Bột Hải cũ để lập nên một vị vua mới họ Đại lên ngai vàng và hồi sinh vương quốc. Những người dân Bột Hải ngay lập tức đã nổi dậy chống lại người Khiết Đan và điều này nằm ngoài tầm kiểm soát của vương quốc Đông Đan (đời vua Gia Luật Bội). Vua Gia Luật Bội liền bổ nhiệm cựu vua Bột Hải là Đại Nhân Soạn (khi đó đã hơn 50 tuổi) làm quan chức cấp cao của vương quốc Đông Đan nhằm xoa dịu sự phẫn nộ của dân chúng Bột Hải. Gia Luật Bội còn lập một thành viên vương tộc Bột Hải là Đại thị làm trắc thất (vương phi) của ông. Tuy nhiên dân chúng Bột Hải vẫn tiếp tục tham gia vào quân đội của vương quốc Hậu Bột Hải để chống lại vương quốc Đông Đan.

Năm 928, quân đội của vương quốc Hậu Bột Hải từ Long Tuyền phủ tiến hành nam hạ, lần lượt đánh chiếm Đồng Châu phủ, Hiển Đức phủ, Long Nguyên phủ, Trường Lĩnh phủ, Áp Lục phủ và Nam Hải phủ của vương quốc Đông Đan (đời vua Gia Luật Bội). Vương quốc Đông Đan chỉ còn lại 12 phủ.

Để tiếp tục quan hệ hữu nghị giữa Bột Hải và Nhật Bản, vương quốc Đông Đan của Gia Luật Bội đã cử một phái đoàn ngoại giao qua Biển Nhật Bản vào năm 929. Triều đình Nhật Bản ở Kyoto (đời Thiên hoàng Daigo) đã từ chối phái đoàn của Đông Đan.

Khi vua Hậu Đường Minh Tông của nhà Hậu Đường biết được việc Gia Luật Bội đang bị đặt dưới sự giám sát của Gia Luật Đức Quang thì ông ta đã cử các mật sứ đến khuyên Gia Luật Bội hãy chạy trốn đến nhà Hậu Đường, nhằm tránh bị ám sát. Gia Luật Bội nói rằng: "Ta nhường đế quốc cho hoàng đế, song nay ta bị ngờ vực. Sẽ tốt hơn khi ta đi đến một nước khác mà ở đó ta có thể giống như Ngô Thái Bá". Ông mang theo sủng thiếp Cao thị cùng bộ sách to lớn của mình, lên một con thuyền và đi đến Hậu Đường vào năm 930. Tháng 11 âm lịch năm 930, ông đến Đăng Châu của Hậu Đường. Tại đây Gia Luật Bội đã trở thành một khách quý của vua Hậu Đường Minh Tông, thậm chí còn được vị Hoàng đế này ban cho họ Lý của hoàng tộc. Nhân hoàng vương phi Tiêu thị của Gia Luật Bội và trưởng tử Gia Luật Nguyễn đã không theo ông đến Hậu Đường, Tiêu hoàng vương phi sau đó tiếp tục cai trị nước Đông Đan cho đến khi bà qua đời vào năm 940, trong khi Gia Luật Nguyễn cuối cùng đã kế vị Liêu Thái Tông, thành hoàng đế.

Thần dân Hậu Đường

Dưới thời Hậu Đường Minh Tông
Năm 931, Hậu Đường Minh Tông phong cho Da Luật Bội chức tiết độ sứ của Hoài Hóa, và ban cho cho ông tên mới là Đông Đan Mộ Hoa. Sau đó trong cùng năm, ông tiếp tục đổi tên từ Đông Đan Mộ Hoa sang Lý Tán Hoa (李贊華), lấy quốc tính Lý của Hậu Đường, và sử dụng tên gọi này trong suốt quãng đời còn lại. Tuy nhiên, đã không có dấu hiệu gì chứng tỏ rằng Lý Tán Hoa từng đến Hoài Hóa, và vào năm 932, Minh Tông hoàng đế thay vào đó đã tuyên bố một ý định phong cho Gia Luật Bội làm chỉ huy ở phía nam Hoàng Hà. Khi bị các đại thần trong triều đình Hậu Đường phản đối, Đường Minh Tông đã tuyên bố rằng: Phụ thân hắn và trẫm từng đồng ý làm huynh đệ kết nghĩa, và đó là lý do vì sao Tán Hoa đến chỗ trẫm. Ông ta phong Lý Tán Hoa làm tiết độ sứ của Nghĩa Thành, song chọn một quan viên có tài để cai quản trên thực tế.

Hậu Đường Minh Tông đã trao Hạ Tân phi của Hậu Đường Trang Tông tiền nhiệm cho Lý Tán Hoa làm trắc thất. Hậu Đường Trang Tông cũng khoan dung với Lý Tán Hoa và ngay cả khi Lý Tán Hoa phạm tội, ông ta cũng không trừng phạt. Tuy nhiên, Lý Tán Hoa được thuật lại là đối xử tàn ác với thê thiếp và nô bộc của mình — như ông thích uống máu, các thê thiếp của ông thường xuyên phải làm tổn tương bản thân để họ có máu cho ông uống, và các nô bộc thường phải chịu những hình phạt rất khắc nghiệt, bao gồm cả việc bị móc mắt, bị chém bằng kiếm, hoặc bị đốt trong lửa, vì các lỗi nhỏ nhặt. Hạ thị cuối cùng đã không thể cam chịu cảnh này, sau khi thỉnh cầu sự cho phép của Minh Tông, bà đã ly hôn với Lý Tán Hoa và trở thành ni cô. Tuy nhiên, mặc dù tàn ác, song Lý Tán Hoa được thuật lại là rất có tài. Ông thông hiểu thuật bói toán và âm nhạc, và rất có tài về y thuật. Ông có thể viết cả chữ Khiết Đan và chữ Hán, và đã dịch Hoàng Đế Âm Phù Kinh sang tiếng Khiết Đan. Ông đặc biệt nổi tiếng với các bức họa về người và cảnh vật Khiết Đan, và nhiều trong số các bức họa của ông cuối cùng được đưa vào các bộ su tập cung đình của nhà Tống vài thập niên sau đó. Năm 933, ông được triệu hồi từ Nghĩa Thành và được trao tước hiệu hoàn toàn mang tính danh dự là tiết độ sứ của Chiêu Tín (昭信, trị sở nay thuộc Cám Châu, tỉnh Giang Tây), lý do là vì lãnh thổ Chiêu Tín khi đó nằm dưới quyền cai quản của nước Ngô.

Mặc dù phải chạy sang lãnh thổ Hậu Đường và trở thành một thần dân của Hậu Đường, song Lý Tán Hoa tiếp tục duy trì các liên lạc với mẹ và hoàng đệ, thường sử các phái viên đến chỗ họ. Thông tin cũng đến theo đường khác, như khi tổ mẫu của ông là Tiêu Nham Mẫu Cân qua đời vào năm 933, mẹ và hoàng đệ của ông đã báo tin cho ông.

Sau thời Minh Tông
Cũng vào năm 933, Minh Tông hoàng đế băng hà, và người kế vị ban đầu là nhi tử Tống vương Lý Tùng Hậu, tức Mẫn Đế. Năm 934, con nuôi của Minh Tông là Lộ vương Lý Tùng Kha đã lật đổ Mẫn Đế lên làm vua. Lý Tán Hoa đã mật báo với Liêu Thái Tông đây là cơ hội tốt để xâm lược Hậu Đường, song Thái Tông sau đó đã không có hành động nào.

Trong nhiều năm, có vẻ như vì sự hiện diện của Lý Tán Hoa tại Hậu Đường và thực tế là Hậu Đường đã chiếm được một số châu huyện quan trọng của Khiết Đan, Thuật Luật thái hậu đã nhiều lần tìm cách liên minh hòa thân giữa Khiết Đan và Hậu Đường. Vào đầu năm 936, Lý Tùng Kha do sợ hãi trước viễn cảnh Thạch Kính Đường, tiết độ sứ của Hà Đông có thể nổi dậy và tranh thủ viện trợ của Khiết Đan khi hành động, vì thế Lý Tùng Kha đã lệnh cho các quan của mình là Lý Tung (李崧) và Lã Kỳ (呂琦) phác thảo một kế hoạch dùng khi một liên minh như vậy được thiết lập, song sau đó đã bãi bỏ kế hoạch.

Cùng năm đó, Thạch Kính Đường đã nổi dậy, quân Hậu Đường ban đầu thành công trong việc tiến đến Thái Nguyên và bao vây thành. Tuy nhiên, sau đó họ đã bị đè bẹp trước viện binh mà Thái Tông hoàng đế của Khiết Đan đích thân chỉ huy và bị mắc bẫy quân Khiết Đan tại Tấn An trại. Khi Lý Tùng Kha tím kiếm lời khuyên từ các quan tướng của mình, Long Mẫn (龍敏) đã đề xuất Lý Tùng Kha lập Lý Tán Hoa làm vua Khiết Đan và cử một đội quân để hộ tống Lý Tán Hoa vào lãnh thổ Khiết Đan, mục đích là để mở một mặt trận thứ hai chống vua Khiết Đan. Lý Tùng Kha ban đầu đã tán thành kế hoạch, song do nhiều quần thần có quyền lực phản đối, ông tin rằng kế hoạch là vô ích, và cuối cùng đã không thực hiện.

Cuối cùng, Liêu Thái Tông đã lập Thạch Kính Đường làm hoàng đế Hậu Tấn, tức Hậu Tấn Cao Tổ. Thạch Kính Đường sau đó đã tiến xuống phía nam, với hỗ trợ của Khiết Đan, tiến về kinh thành Lạc Dương của Hậu Đường. Với việc các tướng Hậu Đường lũ lượt đào ngũ sang phía Hậu Tấn, Lý Tùng Kha đã tập hợp hoàng tộc và các tướng trung thành với ông vào hoàng cung, có ý định tự vẫn bằng cách đốt cung điện. Tuy nhiên, khi ông ta triệu Lý Tán Hoa đến, Lý Tán Hóa đã từ chối tham gia tự sát tập thể, vì vậy Lý Tùng Kha đã cử Lý Ngạn Thân (李彥紳) đến giết Lý Tán Hoa vào ngày Đinh Sửu (22) tháng 11 nhuận năm Bính Thân (tức 7 tháng 1 năm 937). Sau khi Tấn đế tiến vào Lạc Dương, truy phong thụy hiệu cho Lý Tán Hoa là Yên vương, và cho đưa di hài của ông trở về Khiết Đan. Sau con của Gia Luật Bội là Gia Luật Nguyên lên làm vua, truy tôn cha mình thụy hiệu Văn Hiến Khâm Nghĩa Hoàng đế (文獻欽義皇帝) và miếu hiệu Nghĩa Tông.

Gia đình

Phi tần
 Tiêu hoàng hậu, chính thất, người Khiết Đan, nương gia nhân của Thuật Luật Bình - mẹ Gia Luật Bội, thái tử phi, Đông Đan hoàng vương phi. Sau khi Gia Luật Bội chạy trốn đến Hậu Đường, bà giữ chức nhiếp chính nước Đông Đan.
 Hạ thị, trắc thất, nguyên là Tần phi của Hậu Đường Trang Tông, sau khi Gia Luật Bội chạy trốn đến Hậu Đường, do Hậu Đường Minh Tông ban hôn ước nên về làm thiếp của Gia Luật Bội. Về sau, do Da Luật Bội hung tàn, bà ly hôn và trở thành ni cô.
 Tiêu hoàng hậu, người Khiết Đan, nương gia nhân của Thuật Luật Bình, sau khi nhi tử Da Luật Nguyễn tức vị, được tôn làm hoàng thái hậu.
 Đại thị, trắc thất, người Túc Mạt Mạt Hạt, thành viên vương tộc Bột Hải.
 Cao thị, trắc thất, người Hán, cùng Gia Luật Bội chạy trốn đến Hậu Đường.

Con cái
 Gia Luật Nguyễn, tức vị xưng đế, sau bị ám sát.
 Gia Luật Lâu Quốc, từng nhậm chức Nam Kinh Liêu Dương phủ lưu thủ, chưởng quản quốc chính Đông Đan, thời Liêu Mục Tông do mưu phản nên bị giết.
 Gia Luật Sảo, Ngô vương.
 Gia Luật Long Tiên, Bình vương.
 Gia Luật Đạo Ẩn, Tấn vương.

Chú thích

 Liêu sử, quyển 72.
 Tư trị thông giám, các quyển 275, 277, 280.

Sinh năm 899
Mất năm 937
Nhà thơ Trung Quốc thời Liêu
Nhân vật Ngũ đại Thập quốc


title: Behind Blue Eyes

text:
"Behind Blue Eyes" là ca khúc của ban nhạc rock người Anh, The Who. Ca khúc được phát hành vào tháng 11 năm 1971 làm đĩa đơn cho album thứ năm của họ, Who's Next, và được viết chính bởi Pete Townshend vốn là để cho dự án Lifehouse của anh. Đây được coi là ca khúc tiêu biểu nhất cho sự nghiệp của ban nhạc và từng được hát lại bởi rất nhiều nghệ sĩ khác nhau.

Bảng xếp hạng

Thành phần tham gia sản xuất
 Roger Daltrey – hát chính, hát bè.
 Pete Townshend – guitar acoustic, guitar lead, hát nền.
 John Entwistle – bass, hát nền.
 Keith Moon – trống.

Tham khảo

Bài hát năm 1971
Bài hát của The Who
Đĩa đơn năm 1971
Rock ballad
Đĩa đơn năm 2003
Đĩa đơn của Interscope Records


title: Cuồng Duật

text:
Cuồng Duật (chữ Hán: 狂矞) là một vị ẩn sĩ sống vào cuối đời nhà Thương và đầu thời nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc, tương truyền ông rất tinh tường thiên văn địa lý luận cổ suy kim kiến thức uyên bác.

Sự tích
Bấy giờ Trụ vương bạo ngược nên Cuồng Duật không ra làm quan mà lánh vào vùng rừng núi hoang vu ở ẩn, ông thường xa nhà đi chu du vãn cảnh những nơi thâm sơn cùng cốc sống cảnh an nhàn thanh thản. Sau khi Chu Vũ Vương đánh đổ nhà Thương ra lời kêu gọi nhân tài về triều đình phục vụ xây dựng đất nước, nhiều kẻ sĩ hiền trước đây cũng trốn tránh vua Trụ nay thấy có minh quân nên đều ra làm quan và đều được phong tước kiến địa. Duy có Cuồng Duật lúc ấy tuy tuổi chưa cao lắm nhưng vẫn cứ quyết tâm ở ẩn không chịu ra, người ra hỏi đến thì ông nói rằng đã quen sống với cảnh tĩnh mịch rồi. Chu Vũ Vương hay tin Cuồng Duật là nhân tài hiếm thấy liền phái Khương Tử Nha xa giá đến tận nơi ở mời ông, tuy nhiên dù Tử Nha có thuyết phục thế nào Cuồng Duật cũng dứt khoát không chịu ra giúp nước. Ông nói rằng học tập theo gương Hứa Do ngày trước hưởng thụ nốt quãng đời còn lại, Khương Tử Nha khuyên không được lập tức hạ lệnh bắt giữ Cuồng Duật chém đầu ngay tại chỗ để thị chúng.

Khi Tử Nha hồi kinh thuật lại sự việc thì bị Chu Vũ Vương quở trách rằng người ta đã không thích thì thôi việc chi phải giết, Tử Nha trả lời rằng giờ là lúc đất nước cần nhân tài nếu ai cũng như Cuồng Duật thì làm gì có người xây dựng đất nước. Vả lại nếu tài giỏi mà không đem ra sử dụng thì dẫu tài đến mấy cũng chẳng để làm gì, vậy nên chém chết vừa để làm gương cho kẻ khác cũng vừa là răn đe những ai không thực bụng với triều đình vậy.

Quả nhiên, sau cái chết đó, những người dửng dưng với nhà Chu không còn dám tỏ ra thanh cao mà ở ẩn nữa.

Xem thêm
 Chu Vũ Vương
 Khương Tử Nha

Tham khảo

 Sử Ký Tư Mã Thiên - Chu bản kỷ và Tề Thái Công Vọng thế gia
 Mã Sâm Lượng, Mưu kế và sử thế - kế thứ 23 "giết gà răn khỉ". Người dịch: Khánh Vinh, dịch từ nguyên bản Trung văn do nhà xuất bản Hồ Nam ấn hành năm 1991. Nhà xuất bản Lao động, 4/1996

Người nhà Thương
Người nhà Chu
Ẩn sĩ Trung Hoa


title: Garota de Ipanema

text:
"Garota de Ipanema" (tiếng Anh: "The Girl from Ipanema") là một ca khúc bossa nova nổi tiếng, một bản hit trên toàn thế giới vào những năm giữa của thập niên 60 và từng đoạt Giải Grammy cho Thu âm của năm vào năm 1965. Ca khúc được sáng tác vào năm 1962 bởi Antônio Carlos Jobim với phần lời tiếng Bồ Đào Nha viết bởi Vinicius de Moraes. Phần lời tiếng Anh sau này được phổ bởi Norman Gimbel.

Những bản thu chính thức đầu tiên được thực hiện vào năm 1962 bởi Pery Ribeiro. Bản thu được hát bởi Astrud Gilberto cùng với João Gilberto và Stan Getz trong album Getz/Gilberto (1964), sau đó trở thành bản hit trên toàn thế giới, đạt vị trí số 5 tại Mỹ, số 29 tại Anh và các thứ hạng cao ở các nước khác. Rất nhiều dị bản đã được thu lại sau đó, đặc biệt khi trở thành một trong những bản nhạc không lời phổ biến ở các địa điểm công cộng (như trong đoạn cuối của bộ phim The Blues Brothers). Nhiều người coi đây là bản nhạc nổi tiếng thứ hai của lịch sử, chỉ sau "Yesterday" của The Beatles. Vào năm 2004, một trong số 50 bản thu của ca khúc này đã được Thư viện Quốc hội Mỹ cho vào trong danh sách thu âm lưu trữ quốc gia.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Bài hát năm 1962
Đĩa đơn năm 1964
Bài hát đoạt giải Grammy
Songs of the Century
Giải Grammy cho Thu âm của năm
Đĩa đơn quán quân Billboard Adult Contemporary
Bài hát của Ella Fitzgerald
Tác phẩm được vinh danh tại Đại lộ Danh vọng Grammy


title: Rượu trái cây

text:
Rượu trái cây hay rượu hoa quả là một thức đồ uống có cồn được tạo ra bằng cách làm lên men các loại hoa quả. Vì lý do lịch sử và thói quen, rượu vang và rươu brandy không được xếp vào nhóm rượu hoa quả mặc dù cũng được tạo ra bằng cách lên men quả nho. Các loại rượu hoa quả thường có hương vị của loại hoa quả nguyên liệu làm ra chúng. Rượu hoa quả thường được định danh rõ ràng hơn bởi loại hoa quả nguyên liệu, ví dụ rượu sim, rượu trái giác, rượu dâu, rượu mơ, rượu dừa, rượu xoài, rượu chuối,
rượu táo v.v... Tuy nhiên, nhiều loại rượu gắn với tên hoa quả có thể không phải là rượu hoa quả vì người ta chỉ ngâm hoa quả vào rượu hoặc thêm chất tạo mùi giống mùi hoa quả vào để tạo thêm mùi vị cho rượu, ví dụ như rượu chanh, rượu cam, rượu táo mèo, rượu chuối hột. Một số loại rượu mơ, rượu dừa v.v... thực ra cũng là rượu trắng ngâm mơ hoặc ủ trong quả dừa.

Các loại hoa quả được chọn làm rượu hoa quả thường là loại có vị ngọt vì chúng dễ lên men. Trong quá trình làm rượu hoa quả, người ta có thể thêm men, đường, mật để kích thích lên men. Nhìn chung, rượu hoa quả thường ngọt và nông độ cồn không cao.

Tham khảo

Quả


title: Giếng đá cổ Việt Nam

text:
Trong số các Giếng đá cổ Việt Nam hiện nay có giếng nằm trong khuân viên chùa Hồng, thuộc xã Nam Dương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.

Lịch sử
Giếng đá này nằm trong khuân viên chùa Hồng, thuộc xã Nam Dương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Chùa Hồng được xây dựng vào thời vua Lê Hoàn, hiện còn 5 bia đá và nhiều tài liệu vẫn lưu giữ được. Theo các tài liệu này, chùa Hồng thờ đức thánh Tu, tên thật là Bùi Huệ Tộ. Từ xưa dân gian trong vùng vẫn lưu truyền câu: "Nhất Bi (chùa Bi - chợ Chùa) nhì Hồng (chùa Hồng) tam Như (chùa Như) tứ Cổ (chùa Cổ Lễ)". Tuy cách thị trấn Chợ Chùa – huyện Nam Giang chỉ khoảng trên 3 km nhưng đường giao thông lại không thuận tiện, nên ít người biết đến ngôi chùa này. Có lẽ cũng chính vì thế mà ngôi chùa vẫn còn lưu giữ lại được những kiến trúc cổ.

Kết cấu
Cổ giếng là năm khối đá ghép vào nhau, phía dưới phình to ra, phía trên thu nhỏ lại rồi dựng đứng lên thành miệng giếng như hình chiếc chum, đường khính miệng giếng khoảng 0,8m. Phía trong thành giếng được ghép lại bằng nhiều chiếc cối đá thủng, chiều sâu của giếng khoảng 5m. Đặc biệt, căn cứ vào các vết tích người xưa khi dùng dây kéo nước, trên thành miệng giếng hiện còn để lại rất nhiều những rãnh đá mòn lõm sâu, có những rãnh có thể đặt vừa cả bàn tay.

So sánh
Trong bộ sách Những kỷ lục Việt Nam do Công ty Cổ phần Sách Niên giám Việt Nam (VIETBOOKS) và Nhà xuất bản Thông Tấn thực hiện đã ghi nhận: Giếng đá cổ nhất Việt Nam hiện nằm trong khuôn viên chùa Phúc Lâm, xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, ngoại thành Hà Nội. Giếng đá này đã trên 600 năm tuổi và được các nhà khảo cổ học đánh giá là giếng đá cổ nhất Việt Nam còn nguyên vẹn và vẫn có thể sử dụng được. Ở Việt Nam chúng ta mới biết có hai chiếc giếng đá kiểu này, một chiếc nữa ở chùa Báo Thiên đã được khai quật lên hiện đang đặt trước hang đá bên trong khuôn viên nhà thờ chính tòa Hà Nội.

Bước đầu so sánh giếng đá chùa Hồng với hai giếng đá cổ trên ta thấy: Chùa Hồng được kiến tạo dưới thời vua Lê Hoàn (980-1005), chùa Báo Thiên xây dựng năm 1057 thời Lý Thái Tông, chùa Phúc Lâm xây dựng năm 1224 thời Lý Chiêu Hoàng.

Giếng đá chùa Hồng có hình thức đơn giản, thực dụng, được ghép lại từ năm phiến đá. Giếng đá cổ chùa Phúc Lâm được tạo dáng, giếng đá cổ chùa Báo Thiên có các hoa văn tinh xảo. Điều này cho thấy giếng đá chùa Hồng có thể được kiến tạo trước.

Các nhà nghiên cứu dựa vào các vết tích người xưa để lại khi dùng dây kéo nước làm mòn miệng giếng thành những rãnh có thể đặt vừa cả ngón tay để đánh giá giếng đá chùa Phúc Lâm là giếng đá cổ nhất Việt Nam. Nếu theo tiêu chí này, trên thành miệng giếng đá chùa Hồng hiện còn để lại rất nhiều những rãnh đá mòn lõm sâu, có những rãnh có thể đặt vừa cả bàn tay.

Những điều đó đều nói lên giếng đá chùa Hồng là một giếng đá rất cổ, còn cổ hơn cả giếng đá chùa Phúc Lâm hiện đang giữ kỷ lục là chiếc giếng đá cổ nhất Việt Nam hiện nay.

Đánh giá

Giếng nước có phổ biến khắp nơi trên thế giới, ở Việt Nam hầu như làng nào cũng có giếng, giếng làng, giếng đình, giếng chùa, giếng gia đình. Trong thời đại của khoa học công nghệ, nước máy đã về khắp mọi làng quê, nơi nào không có nước máy thì cũng có giếng khoan. Vậy nên giếng khơi, nét đẹp của làng quê xưa, không còn được sử dụng phổ biến để lấy nước sinh hoạt như trước nữa. Dù thời thế có đổi thay nhưng cây đa – giếng nước – sân đình, những nét điển hình của làng quê bắc bộ, vẫn được giữ gìn như một biểu tượng về văn hóa, lịch sử truyền thống. Trong quan niệm của người Việt, giếng nước không chỉ đơn thuần là nơi cung cấp nguồn nước sinh hoạt. Trong tâm linh giếng được xem như một linh vật có thần bảo hộ, giếng càng lâu đời càng được cho là linh ứng.

Giếng đá chùa Hồng hiện vẫn còn nguyên nét cổ và vẫn đang được sử dụng lấy nước sinh hoạt. Qua nhiều biến động lịch sử nó vẫn tồn tại. Nó là một trong những giếng đá Việt Nam cổ nhất, còn hoàn chỉnh và vẫn đang được sử dụng.

Chú thích

Liên kết ngoài
Giếng đá chùa Hồng

Di tích tại Nam Định


title: Shinkai Makoto

text:
, tên khai sinh là , còn được biết đến với biệt danh phù thủy của những nỗi buồn, là một nhà làm phim, tiểu thuyết gia, đạo diễn, trước kia là nhà thiết kế đồ hoạ xuất thân từ quận Minamisaku, Nagano, Nhật Bản. Ông được biết tới nhiều nhất khi đạo diễn bộ phim anime ăn khách Kimi no Na wa (Your Name – Tên cậu là gì?).

Nhiều trang như Anime Advocates hay ActiveAnime đã so sánh ông như là "Tân Miyazaki" ("New Miyazaki"), nhưng ông gọi đó là "đánh giá quá cao". Tên ông được đặt cho tiểu hành tinh 55222 Makotoshinkai.

Tiểu sử và sự nghiệp
Shinkai Makoto tốt nghiệp đại học Chūō ngành văn học Nhật Bản. Tại đó, ông là thành viên câu lạc bộ văn học trẻ với nhiệm vụ chính là vẽ sách. Ông nói cảm hứng sáng tạo của mình bắt nguồn từ manga, anime và tiểu thuyết được đọc thời cấp 2. Anime yêu thích của ông là Laputa của đạo diễn Miyazaki Hayao. Sau khi tốt nghiệp Chūō năm 1994, Shinkai Makoto thiết kế đồ hoạ và làm phát triển video game tại công ty Falcom trong 5 năm. Thời gian này, ông đã gặp nhạc sĩ Tenmon và cộng tác với Tenmon trong tất cả các phim của mình.

Năm 1999, Shinkai Makoto phát hành một phim hoạt hình ngắn trắng đen dài khoảng 5 phút là Nàng và Con mèo của Nàng. Bộ phim dành nhiều giải thưởng, trong đó có giải thưởng lớn tại "CG Animation Contest" của PROJECT TEAM DOGA. Sau khi chiến thắng giải thưởng ấy, ông bắt đầu tìm ý tưởng cho dự án tiếp theo khi làm việc tại Falcom. Vào tháng 6 năm 2000, ông bắt đầu có ý tưởng về phim Tiếng gọi từ vì sao xa sau khi vẽ bức tranh một cô gái trong buồng lái đang cầm điện thoại di động. Mangazoo sau đó đã đến gặp và đề nghị làm việc với ông trên một dự án anime có thể thu lợi nhuận. Tháng 5 năm 2001, ông nghỉ việc tại Falcom và bắt đầu bắt tay làm Tiếng gọi từ vì sao xa.

Tiếng gọi từ vì sao xa mở đầu cho hàng loạt anime thành công tiếp theo của Shinkai Makoto bao gồm Bên kia đám mây, nơi ta hẹn ước (phát hành ngày 20 tháng 11 năm 2004), 5 Centimet trên giây (phát hành ngày 3 tháng 3 năm 2007) và Những đứa trẻ đuổi theo tinh tú (phát hành ngày 7 tháng 5 năm 2011). Ngoài ra, ông còn viết tiểu thuyết đầu tay là 5 centimet trên giây. Tác phẩm ăn khách nhất của ông chính là Your Name – Tên cậu là gì? đã gây nên cơn sốt tại các phòng vé của Nhật Bản nói riêng cũng như thế giới nói chung, và đã trở thành một trong những phim anime có doanh thu toàn cầu cao nhất. Năm 2018, Shinkai thông báo một dự án phim mới của ông, được biết là Đứa con của thời tiết ra mắt vào tháng 7 năm 2019. Năm 2022, ông tiếp tục cho ra mắt bộ phim khác là Khóa chặt cửa nào Suzume.

Trưởng thành, ông kết hôn với một nữ diễn viên tên Misaka Chieko (sinh , người có vai nổi bật trong phim Versus của Kitamura Ryuhei; cùng nhau họ có một cô con gái tên Niitsu Chise (sinh .

Tác phẩm

Anime
 (1997)
 (1999)
 (2002)
 (2004)
 (2007)
 (2011)
 (2013)
 (2013)
 (2016)
 (2019)
 (2022)

CM
 (2003) - video ca nhạc của Iwasaki Hiromi.
 (2001) - Trailer và OP
 (2002-2004) - Trailer và OP
 (2004) - Trailer & OP
 (2006) - Trailer & OP
 (2007) (hoạt hình ngắn trên Ani*Kuri15 của đài NHK)

, trong "Proud Box Lễ Tạ ơn" của công ty bất động sản Nomura và được công chiếu cùng phim Vườn ngôn từ.

Sách
Slug, 1994 (sách tranh)
5 Centimet trên giây, 2007 (tiểu thuyết)
Khu vườn Ngôn từ, 2013 (tiểu thuyết)

Your Name., 2016 (tiểu thuyết)
Đứa con của thời tiết, 2019 (tiểu thuyết)
Suzume no Tojimari, 2022 (tiểu thuyết)

Manga
Những manga được vẽ dựa trên ý tưởng hay anime của Shinkai Makoto:
 (2002)
Hoshi no Koe (2004) - manga: Sahara Mizu
Kumo no Mukō, Yakusoku no Basho (2006) - manga: Sahara Mizu
5 Centimeters per Second (2010-2011) - manga: Seike Yukiko
 (2011) - manga: Mitani Tomoko
 (2011) - manga: Hidaka Asahi
Kotonoha no Niwa (2013) - manga: Motohashi Midori
Your Name. (2016) - Kotone Ranmaru
Tenki no Ko (2019) -  Kubota Wataru
Suzume no Tojimari (2022) -  Amashima Denki

CD
Promise - album hình

Bài hát
Senobi - Mori Nana (2021)

Giải thưởng

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang chủ của Shinkai Makoto

Entry tại Từ điển Khoa học Viễn tưởng (Encyclopedia of Science Fiction).

Nhân vật còn sống
Sinh năm 1973
Nam diễn viên lồng tiếng Nhật Bản
Họa sĩ manga
Đạo diễn phim hoạt hình Nhật Bản
Người Nagano
Đạo diễn hoạt hình Nhật Bản


title: Gemini 8

text:
Gemini 8 (tên chính thức Gemini VIII) là chuyến bay thứ sáu có người lái trong chương trình Gemini của NASA. Đây là phi vụ đầu tiên mà hai phi thuyền không gian kết nối với nhau trên quỹ đạo, nhưng do vấn đề kĩ thuật của tàu không gian Hoa Kỳ dẫn đến kết nối thất bại làm ảnh hưởng tính mạng các phi hành gia, do vậy chỉ huy chương trình đã lập tức hủy bỏ phi vụ này. Phi hành đoàn đã trở lại Trái Đất an toàn. Phi vụ Apollo 13 cố gắng đổ bộ lên Mặt Trăng cũng đã phải hủy bỏ vì sự cố tương tự.

Đây là chuyến bay có người lái thứ 12 trong các phi vụ từ trước đến thời điểm này của Hoa Kỳ và là chuyến bay có người lái thứ 22 trên thế giới thời điểm đó (bao gồm chuyến bay X-15 với độ cao ). Đây là chuyến bay do Neil Armstrong điều khiển và là chuyến thứ hai của công dân Hoa Kỳ (không thuộc quân đội) bay vào không gian (Joseph Albert Walker bay trong X-15 chuyến 90 với tư cách là một công dân đầu tiên). Armstrong đã rút khỏi nghĩa vụ trong Biên chế dự bị Hải quân Hoa Kỳ năm 1960. Liên Xô đã đưa phi hành gia dân sự đầu tiên, Valentina Tereshkova (cũng là phụ nữ đầu tiên) trên tàu Vostok 6 vào ngày 16 tháng 6 năm 1963.

Tham khảo

Chương trình Gemini
Chuyến bay vũ trụ có người lái


title: Chương trình Gemini

text:
Chương trình Gemini (hay Dự án Gemini; tiếng Anh: Project Gemini) là chương trình chuyến bay vũ trụ có con người thứ hai của NASA. Chương trình Gemini là dự án phối hợp với hai chương trình Mercury và Apollo, với 10 chuyến bay có người lái trong các năm 1965 và 1966.

Mục tiêu của chương trình nhằm phát triển các kỹ thuật du hành không gian để hỗ trợ cho chương trình Apollo, chương trình có mục tiêu đưa người đổ bộ lên Mặt Trăng. Gemini đã thành công với chuyến bay dài ngày đến Mặt Trăng và quay trở lại mặt đất, thực hiện hoàn hảo các hoạt động thiết bị khi phi hành gia bước ra ngoài không gian, và điều khiển điều chỉnh quỹ đạo tàu cũng như lật ngược và kết nối hai tàu không gian. Mọi chuyến bay có người lái của chương trình Gemini đều được phóng từ mũi Canaveral, Florida bằng tên lửa Titan II GLV. Gemini là chương trình đầu tiên sử dụng trung tâm điều khiển nhiệm vụ mới được xây dựng tại trung tâm vũ trụ có trụ sở tại Houston để điều khiển chuyến bay
Các phi hành gia phi hành gia hỗ trợ Chương trình Gemini bao gồm "Mercury Seven", "The New Nine", và phi hành gia năm 1963. Trong chương trình này, ba phi hành gia đã chết trong các vụ va chạm không khí trong quá trình huấn luyện, bao gồm cả phi hành đoàn chính của Gemini 9. Nhiệm vụ này được thực hiện bởi phi hành đoàn sao lưu, thời gian duy nhất đã xảy ra trong lịch sử của NASA cho đến nay.

Gemini đã đủ mạnh để Lực lượng Không quân Hoa Kỳ lên kế hoạch sử dụng nó cho chương trình MOL (Meneded Manned Orbital Laboratory, Phòng thí nghiệm quỹ đạo có người Meneded), mà sau đó đã bị hủy bỏ. Nhà thiết kế trưởng của Gemini, Jim Chamberlin, cũng đã lên kế hoạch chi tiết cho các phi vụ hạ cánh mặt trăng và mặt trăng vào cuối năm 1961. Ông tin rằng Gemini có thể thực hiện các hoạt động trước khi dự án Apollo và chi phí ít hơn. NASA đã không chấp thuận kế hoạch đó. Năm 1969, McDonnell-Douglas đề xuất một "Big Gemini" có thể đã được sử dụng để đưa lên đến 12 phi hành gia đến các trạm không gian dự kiến trong Apollo Applications Project (AAP). Dự án AAP duy nhất được tài trợ là Skylab - sử dụng tàu vũ trụ hiện tại và phần cứng - do đó loại Big Gemini.

Nguồn gốc và mục tiêu của chương trình
Sau khi Chương trình Apollo đã được John F. Kennedy phê chuẩn vào ngày 25 tháng 5 năm 1961, để đưa người lên Mặt trăng, điều này trở nên rõ ràng đối với các quan chức của NASA rằng một kế hoạch tiếp theo Cho chương trình Mercury được yêu cầu để phát triển một số khả năng tàu không gian nhất định để hỗ trợ Apollo.

Cụ thể, Jim Chamberlin, người đứng đầu kỹ thuật tại Nhóm Tác vụ Không gian (STG), đã được chỉ định để bắt đầu làm việc trên một chương trình cầu nối giữa Mercury và Apollo tháng 2 năm 1961. Ông đã trình ra hai phiên bản ban đầu của Gemini tại cơ sở NASA ở đảo Wallops tháng 3 năm 1961. Mô hình của Mercury Mark II đã được trưng bày tháng 7 năm 1961 tại trụ sở Công ty Máy bay McDonnell ở St. Louis. NASA phê duyệt Chương trình Geminingày 7 tháng 12 năm 1961. Công ty McDonnell được ký hợp đồng thầu xây lắp nó ngày 22 tháng 12 năm 1961.

Khi được thông báo công khai vào ngày 3 tháng 1 năm 1962, nó đã được chính thức đặt tên lại là "Dự án Gemini". "Gemini" trong tiếng Latin có nghĩa là "cặp song sinh" hoặc "đôi", phản ánh rằng tàu vũ trụ sẽ có hai phi hành gia. Gemini cũng là tên của chòm sao thứ ba của cung hoàng đạo và các ngôi sao đôi của nó, Castor và Pollux.

Mục tiêu chính là:
 Để chứng minh độ bền của con người và thiết bị trong chuyến bay trong thời gian dài, ít nhất là tám ngày để có Mặt Trăng, tối đa là hai tuần
 Thực hiện hẹn gặp và docking bằng một tên lửa đẩy khác và để điều khiển tàu vũ trụ kết hợp sử dụng hệ thống đẩy của chiếc xe mục tiêu
 Để chứng minh Extra-Vehicular Activity (EVA), hoặc không gian "đi bộ" ngoài sự bảo vệ của tàu vũ trụ, và để đánh giá khả năng của phi hành gia để thực hiện các nhiệm vụ ở đó
Để hoàn thiện kỹ thuật quay trở lại và kết nối khí quyển tại một vị trí được lựa chọn trước trên đất liền Yêu cầu một cuộc đụng độ trên đất bằng dù lượn đã bị huỷ bỏ vào năm 1964.

Phi hành đoàn
Hai thành viên phi hành đoàn mang theo viên Gemini được thiết kế bởi một người Canada, Jim Chamberlin. Trước đây ông từng là phi công khí động học chính trong chương trình đánh chặn máy bay chiến đấu Avro Canada Avro Arrow Chamberlin đã tham gia NASA cùng Với 25 kỹ sư cao cấp của Avro sau khi hủy bỏ chương trình Arrow, và trở thành giám đốc bộ phận kỹ thuật của Nhóm Công trình Vũ trụ Hoa Kỳ chịu trách nhiệm về Gemini. Nhà thầu chính là McDonnell Aircraft Corporation, cũng là nhà thầu chính cho viên nang Dự án Mercury.

Tham khảo

Ghi chú

Chương trình không gian Hoa Kỳ
Thám hiểm không gian
NASA


title: Trận Alam el Halfa

text:
Trận Alam el Halfa là một trận đánh tại Ai Cập thời Chiến tranh thế giới thứ hai, đã diễn ra từ ngày 30 tháng 8 cho đến ngày 5 tháng 9 năm 1942 ở phía nam El Alamein trong Chiến dịch Sa mạc Tây. Tập đoàn quân xe tăng châu Phi (Panzerarmee Afrika) — một lực lượng của Đức-Ý dưới quyền chỉ huy của Thống chế Erwin Rommel — đã tiến hành hợp vây Tập đoàn quân số 8 của Anh, dưới quyền chỉ huy của tướng Bernard Montgomery. Đây là cuộc tấn công quy mô lớn cuối cùng của phe Trục (Chiến dịch Brandung) trong Chiến dịch Sa mạc Tây, trong đó Rommel đã lập kế hoạch đánh bại Tập đoàn quân số 8 của Anh trước khi khối Đồng Minh được tăng viện dẫn đến tình hình bất lợi cho khối Trục.

Montgomery—người đã được hệ thống tình báo Ultra báo trước về những ý định của Rommel—đã cố tình để lại một lỗ hổng ở khu vực phía nam của trận tuyến, vì biết rằng Rommel dự kiến sẽ tiến công nơi này, và triển khai chủ lực của các lực lượng thiết giáp và pháo binh của ông ta xung quanh cao điểm Alam el Halfa,  về phía sau trận tuyến. Trong một chiến thuật mới, các cỗ xe tăng được sử dụng trong một vai trò của vũ khí chống tăng, được giữ nguyên ở các vị trí của chúng trên cao điểm và không được tiến hành phá vây để bị tiêu diệt như trong quá khứ.

Cuộc tấn công của Rommel đã giành được thắng lợi ban đầu. Tuy nhiên, do liên quân Đức - Ý bị thiếu hụt nhiên liệu, và do các cuộc tiến công của ông ta vào cao điểm bị bẻ gãy, Rommel ra lệnh rút quân. Montgomery không khai thác thắng lợi phòng ngự của mình, thay vì đó quyết định củng cố các lực lượng của mình để chuẩn bị cho trận El Alamein lần thứ hai. Mặc dù vậy, Sư đoàn New Zealand số 2 đã phát động một cuộc tấn công vào các vị trí phòng ngự của quân đội Ý, và cuộc tấn công này sớm bị đánh bật với thiệt hại nặng nề. Không biết về hệ thống tình báo Ultra của Anh, Rommel đã tuyên bố rằng ưu thế về không quân của Anh đóng vai trò quyết định cho thắng lợi của họ tại Alam el Halfa. Rommel nhận thấy rằng các cuộc tấn công thất bại của mình đã gây tổn thất lớn cho các lực lượng cơ giới của khối Trục và buộc ông ta phải chấm dứt chiến dịch tấn công của mình.

Đối với quân đội phe Trục, cái giá của thất bại tại Alam el Halfa không chỉ là một thất bại chiến thuật và một cuộc rút lui. Với các cuộc tấn công thất bại tại Alam Halfa, Rommel không chỉ đánh mất khả năng chiến dịch của mình để khởi đầu các chiến dịch tấn công khác, mà ông còn mất khả năng chiến dịch và chiến thuật để phòng thủ căn cứ của quân đội Đức Quốc xã tại châu Phi. Các mục tiêu chiến lược của khối Trục ở chiến trường châu Phi không còn có thể thực hiện được nữa.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
BBC-WW2-People's War-Timeline-Battle of Alam Halfa

Trận Alam el Halfa
Trận Alam el Halfa
Trận đánh liên quan tới New Zealand
Trận đánh liên quan tới Vương quốc Liên hiệp Anh
Trận đánh liên quan tới Ý
Trận Alam el Halfa
Ai Cập năm 1942
Trận đánh liên quan tới Đức
Mặt trận Bắc Phi


title: Đảo san hô Rocas

text:
Đảo san hô Rocas (tiếng Bồ Đào Nha: Atol das Rocas) là một đảo san hô ở Đại Tây Dương, thuộc bang Rio Grande do Norte, Brasil. Nó cách Natal 260 km (160 dặm) về phía Đông bắc và quần đảo Fernando de Noronha 145 km (90 dặm) về phía Tây. Đây là đảo san hô có nguồn gốc từ núi lửa và được hình thành bởi các rạn san hô.

Mô tả
Hòn đảo có chiều dài 3,7 km (2,3 dặm) và rộng 2,5 km (1,6 dặm) bao gồm vùng đầm phá rộng tới 7,1 km2 (2,7 sq mi). Hòn đảo có hình bầu dục, phần đất chỉ có khoảng 0,36 km2 (hiện hữu ở hai hòn đảo Cemitério ở phía tây nam và đảo Farol Cay ở phía tây bắc). Đảo Rocas có những vùng đầm phá sâu tới 6 mét, nơi cao nhất trên hòn đảo là một cồn cát ở phía nam của Farol Cay cao 6 mét (20 ft). Thực vật chính trên đảo đất bao gồm các loài cỏ, cây bụi, cọ... Động vật thì có cua, nhện, bọ cạp, bọ chét cát, bọ cánh cứng, gián lớn, và nhiều loài chim.

Đảo san hô là một khu bảo tồn động vật hoang dã. Năm 2001, hòn đảo đã được UNESCO công nhận là một di sản thế giới. Nhiều loài động vật quý hiếm bao gồm rùa biển, cá mập, cá heo và các loài chim biển. Đảo san hô bao gồm chủ yếu là tảo đỏ và các loài san hô. Đảo san hô dạng đường cung gần như khép kín, chỉ có khu vực hẹp có chiều rộng 200 mét (660 ft) là một con kênh ở phía Bắc thông ra biển và một kênh hẹp hơn nhiều ở phía Tây đảo.

Do vị trí ở khá xa đất liền, nên hòn đảo gần như không bị ảnh hưởng bởi hoạt động của con người. Ngay cả các nhà nghiên cứu sinh vật học cũng bị hạn chế tới hòn đảo.

Xem thêm
 Rạn san hô vòng

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Sigep - Brazilian Commission of Geological and Palaeobiological Sites  Description with maps and pictures  -
 UNESCO - World Heritage
 Further information
 Atol das Rocas on Globo.com

Di sản thế giới tại Brasil
Đảo san hô