title: Lee Jun-ho (ca sĩ)

text:
Lee Jun-ho (Hangul: 이준호, Hanja: 李俊昊, Hán-Việt: Lý Tuấn Hạo, sinh ngày 25 tháng 1 năm 1990), thường được biết đến với nghệ danh Junho, là một ca sĩ, diễn viên người Hàn Quốc, thành viên của nhóm nhạc Hàn Quốc 2PM (투피엠). Vị trí của anh trong nhóm là hát chính, nhảy chính. Trong album phòng thu thứ hai của 2PM Hands Up Junho lần đầu cho thấy khả năng sáng tác của anh khi ca khúc "Give it to me" có mặt trong album đó. Anh còn là diễn viên, được biết đến rộng rãi hơn qua bộ phim Chief Kim. Năm 2021, Lee Junho vươn mình trở thành ngôi sao hàng đầu qua bộ phim truyền hình nổi tiếng The Red Sleeve Cuff nhờ vai diễn Thế tôn Lee San (tức Triều Tiên Chính Tổ Đại vương sau này).

Trước khi ra mắt
Năm 2006, Junho chiến thắng cuộc thi Super Star Survivor sau khi vượt qua hơn 6000 thí sinh tham gia. Junho cũng đã ký hợp đồng với JYP Entertainment (cùng với Taecyeon và Chansung - các thành viên của 2PM sau này)

Sự nghiệp âm nhạc
Năm 2008, Junho tham gia vào một chương trình của đài Mnet có tên là Hot Blood Men quay lại quá trình đào tạo khắc nghiệt để chọn ra trong 13 thực tập sinh sẽ trở thành thành viên của nhóm nhạc "One Day" (chia thành hai nhóm nhỏ là 2AM và 2PM, Junho trở thành thành viên của 2PM.

Sáu tháng sau khi Hot Blood được phát sóng, 2PM chính thức ra mắt với màn trình diễn đầu tiên "10점 만점에 10점" ("10 Points out of 10 Points") trong mini album EP Hottest Time of the Day, Nhưng đến khi mini album thứ hai là 2:00PM Time For Change được phát hành, 2PM đã khẳng định được vị trí của họ trong nền công nghiệp giải trí Hàn Quốc, với những màn biểu diễn tuyệt vời cho ca khúc Again & Again, 2PM đã có bứt phá mạnh mẽ trên các bảng xếp hạng âm nhạc xứ Hàn. Junho bắt đầu cho thấy khả năng sáng tác khi ca khúc "Give it to me" của anh được đưa vào album phòng thu thứ hai của 2PM là Hands Up.
Ngày 16 tháng 2 năm 2010, Trong chương trình "Strong Heart" Junho đã kể về quá trình trước khi ra mắt cùng 2PM.
Tháng Ba năm 2010, Junho trở lại với chương trình truyền hình thể thao "Let’s Go Dream Team Season 2" với tư cách là một thành viên thường trực.

Trong chương trình "Bouquet" nhân dịp năm mới của đài MBC, Junho đã cho thấy khả năng chơi đàn ghi-ta với màn biểu diễn "Ain’t No Sunshine" – nhạc phim "Nothing Hill"

Năm 2011, Junho đã thể hiện khả năng sáng tác với ca khúc "Give it to me". Ngày 21 tháng 7 2PM phát hành video cho "Give it to me" trên trang Youtube chính thức của họ  và ca khúc này được sử dụng làm nhạc nền cho bộ phim hành động kinh dị "Blind" do Kim Ha-Neul và Yoo Seung-Ho thủ vai chính. Tất nhiên, "Give it to me" cũng có mặt trong album Hands Up.

Trong chuyến lưu diễn "Hands Up Asia Tour" của 2PM, Junho đã có màn trình diễn cùng thành viên Wooyoung trong ca khúac "Move On" tạo hiệu ứng rất tốt, bài hát cũng là một phần trong album "Best of Korea" của 2PM, sau đó bài hát được phát hành dạng nhạc chuông trên trang web kỹ thuật số lớn nhất Nhật Bản "Rekochoku", không lâu sau khi phát hành, bài hát đã đạt vị trí đầu tiên trên bảng xếp hạng này, thể hiện sự bứt phá của 2PM ở Nhật. '

Junho đã được chọn tham gia chương trình "Music and Lyric" với nữ diễn viên Kim So-eun

Junho cũng đã hợp tác với Vanness Wu trong bài hát "Undefeated" làm nhạc phim của bộ phim Đài Loan "Tiamo Chocolate". Ca khúc cũng đã đứng đầu trên các bảng xếp hạng sau khi phát hành.

Cá nhân

Junho đã tốt nghiệp Trường Đại Học Howon chuyên ngành diễn xuất.
Điểm nổi trội của Junho là hát, beatbox, nhào lộn và nhảy..
Junho thuộc nhóm máu A, người phụ nữ lý tưởng của anh là người biết yêu thương và chăm sóc trẻ con.
Junho có nhiều biệt danh khác nhau nhưng phổ biến nhất là Hwang – jae (Hoàng đế) do việc quá nghiêm túc của anh, một biệt danh khác cũng rất phổ biến là Nuneo. Junho và Jun.K được gọi là Jun Brothers trong 2PM

Vì có khuôn mặt nhìn khá giống nhau nên anh thường được so sánh với ca sĩ Rain

Trong tập phát sóng ngày 14 tháng 5 trong chương trình We got married của đài MBC, Nichkhun đã tiết lộ Junho có người anh em họ là một vận động viên bóng chày chuyên nghiệp Kim Woo Sun.

Junho cũng được biết đến là một người rất yêu động vật và có nhiều hoạt động vì động vật. Lee Hyori đã khen ngợi Junho và người hâm mộ của anh vì những đóng góp cho Hội bảo vệ động vật. Cô chia sẻ trên Twitter rằng "Tôi đã rất cảm động khi nghe rằng Junho của 2PM và fan của cậu ấy đã lần thứ hai ủng hộ cho hội bảo vệ động vật. Cậu ấy vẫn còn trẻ và tôi biết rằng cậu ấy có thể làm được nhiều hơn thế, nhưng tôi tự hào rằng cậu ấy đã dùng sự nổi tiếng đó và biến nó trở thành anh hùng."
Ngày 15 tháng 2, Tổ chức nhân đạo World Vision cho biết rằng họ đã phát động "Dự án Chia sẻ Toàn cầu" (Global Share Project), phối hợp với EBS. Junho đã được chọn là người đầu tiên đi tình nguyện với dự án này, anh đã bỏ qua kỳ nghỉ đầu tiên của mình trong bốn năm kể từ khi ra mắt và chọn việc đi đến Ethiopia. Anh đã trải qua một khoảng thời gian đáng quý với người dân địa phương, cùng họ ca hát và nhảy múa. Junho đã gặp gỡ với các bệnh nhân bệnh phù chân voi - một dạng hiếm của bệnh về da. Junho cũng được gặp đứa trẻ mà anh đã bí mật giúp đỡ những năm qua ở Ethiopia là cậu bé Falmeta.

Hoạt động một mình
Junho ra mắt với tư cách là một ca sĩ solo ở Nhật Bản vào năm 2013 với mini album solo đầu tiên của anh ấy, Kimi no Koe , mà anh ấy đã sản xuất, sáng tác và viết tất cả các bài hát.  Album No. 1 trong bảng xếp hạng Tower Records ′ và No. 3 trên bảng xếp hạng hàng ngày của Oricon.  Vào ngày 9 tháng 7, Junho bắt đầu chuyến lưu diễn solo đầu tiên của mình, Junho 1st Solo Tour Kimi no Koe , kết thúc vào ngày 29 tháng 8 tại Tokyo.

Vào ngày 9 tháng 7 năm 2014, Junho phát hành mini-album tiếng Nhật thứ hai do anh tự sáng tác, FEEL .  FEEL đứng đầu bảng xếp hạng album hàng ngày của Oricon vào ngày phát hành.  Từ ngày 3 tháng 7 đến ngày 13 tháng 8, Junho bắt đầu chuyến lưu diễn solo thứ hai của mình tại Nhật Bản mang tên Junho Solo Tour 2014 - Feel đi đến năm thành phố khác nhau của Nhật Bản.

Vào ngày 15 tháng 7 năm 2015, Junho phát hành mini-album tiếng Nhật thứ ba của mình, SO GOOD . Album đứng thứ ba trong bảng xếp hạng âm nhạc hàng tuần của Oricon, và bán được hơn 40.000 album trong tuần đầu tiên.  Anh ấy bắt đầu chuyến lưu diễn Nhật Bản năm 2015 của mình Đêm qua tại bảy thành phố, bắt đầu vào ngày 7 tháng 7.

Vào tháng 9, anh đã phát hành album đầu tiên của mình tại Hàn Quốc, một album tổng hợp đặc biệt mang tên One .  Album bao gồm phiên bản tiếng Hàn của 11 bài hát tiếng Nhật tự sáng tác đã được phát hành trong quá khứ.  Anh kết thúc buổi hòa nhạc solo "Last Night" tại Seoul, được tổ chức tại Hội trường Olympic ở Olympic Park, Seoul, từ ngày 19–20 tháng 9.

Năm 2016, Junho phát hành mini-album tiếng Nhật thứ tư, DSMN . Album đứng đầu Bảng xếp hạng hàng ngày của Oricon và cũng là bảng xếp hạng doanh số hàng ngày tại Tower Records.  Hơn nữa, đĩa đơn "DSMN" phát hành trước cũng rất phổ biến trên trang web nhạc chuông của Nhật Bản.  Anh ấy bắt đầu chuyến lưu diễn Nhật Bản lần thứ tư Hyper kết thúc với 20.000 khán giả ở Tokyo vào ngày 25 tháng 8.  Vào ngày 3 và 4 tháng 12, Junho đã tổ chức buổi hòa nhạc Encore đặc biệt "LAST HYPER NIGHT" tại Nippon Budokan. Đối với buổi hòa nhạc ngày 4 tháng 12, đã có một sự kiện xem trực tiếp trên khắp Nhật Bản.

Năm 2017, Junho phát hành mini-album tiếng Nhật thứ năm 2017 S / S tại Nhật Bản.  Album đạt được những kỷ lục tốt nhất cho Junho cho đến nay, đạt vị trí thứ hai trên bảng xếp hạng âm nhạc hàng tuần của Oricon.  Từ tháng 7 đến tháng 8, Junho bắt đầu chuyến lưu diễn Nhật Bản lần thứ năm 2017 S / S.

Cùng năm đó, mini-album tiếng Hàn đầu tiên Canvas của anh ấy được phát hành, đánh dấu sự ra mắt chính thức của anh ấy trong ngành công nghiệp âm nhạc Hàn Quốc với tư cách là một nghệ sĩ solo.

Vào tháng 1 năm 2018, Junho đã phát hành đĩa đơn "Winter Sleep" bằng cả tiếng Hàn và tiếng Nhật.  Bắt đầu từ ngày 20 tháng 1 đến ngày 24 tháng 2, Junho bắt đầu chuyến lưu diễn mùa đông solo đầu tiên của mình tại Nhật Bản, Chuyến lưu diễn đặc biệt mùa đông “冬 の 少年” bao gồm chín điểm dừng tại năm thành phố.

Vào ngày 11 tháng 7 năm 2018, Junho đã phát hành mini album tiếng Nhật thứ bảy là Imagination (Souzou). Trên bảng xếp hạng album hàng ngày của công ty theo dõi thống kê âm nhạc lớn nhất Nhật Bản Oricon vào ngày 10 tháng 7, mini album đã chiếm vị trí số 1 với doanh số ước tính là 27.270 đơn vị.  Chuyến lưu diễn solo mùa hè "Flashlight" của anh ấy bắt đầu vào cuối tháng 6 và tiếp tục cho đến đầu tháng 9, với mười ba điểm dừng tại năm thành phố ở Nhật Bản.

Vào ngày 5 tháng 12 cùng năm, Junho phát hành một album tổng hợp tiếng Nhật 'Junho the Best', bao gồm 16 bài hát.  Từ ngày 6 đến ngày 8 tháng 12, Junho tổ chức Buổi hòa nhạc cuối cùng "JUNHO THE BEST" tại Nippon Budokan.

Vào tháng 1 năm 2019, Junho đã phát hành album tổng hợp tiếng Hàn thứ hai của mình mang tên Two .  Lee sẽ tổ chức chuỗi concert cá nhân mang tên “Junho the Best in Seoul” vào tháng 3

Các hoạt động khác
Năm 2012, Junho được bổ nhiệm làm đại sứ danh dự của Chương trình Nạn đói 24h do Tổ chức Tầm nhìn Thế giới tổ chức .

Cùng năm, cùng với các thành viên 2PM , Junho tham gia chương trình God of Victory của đài MBC , nơi họ đọ sức với các thành viên của Shinhwa . Junho đã giành chiến thắng trong phân đoạn "Đập đũa bằng mông", vì anh ấy có thể bẻ gãy 28 cặp đũa bằng đầu phía sau của mình trong vòng chưa đầy 15 giây.

Vào năm 2013, chương trình tạp kỹ solo của Junho có tựa đề 2PM Junho's SAY YES -Friendship- được phát sóng trên Tokyo MX . Chương trình có cảnh Junho đi du lịch khắp các địa điểm khác nhau ở Nhật Bản để kết bạn cùng với những người nổi tiếng được mời của Nhật Bản.

Vào ngày 30 tháng 5 năm 2019, Junho bắt đầu thực hiện nghĩa vụ quân sự với tư cách là một nhân viên phục vụ công ích. Do chấn thương vai nghiêm trọng mà anh ấy phải chịu vào năm 2010 trong khi luyện tập nhào lộn và anh ấy đã trải qua một cuộc phẫu thuật lớn vào năm 2012, anh ấy được đánh giá là không đủ khả năng cho nghĩa vụ tại ngũ.  Junho xuất ngũ vào ngày 20 tháng 3 năm 2021

Danh sách đĩa nhạc

Ngoài những album cùng phát hành với 2PM, Lee Junho còn phát hành những album solo ở cả Nhật Bản và Hàn Quốc.

Nhạc phim

Đóng góp của Junho trong album của 2PM

Danh sách phim

Phim điện ảnh

Phim truyền hình

Kết hợp với nghệ sĩ khác

Chương trình thực tế

Giải thưởng và đề cử

Bài viết không đề cập đến các giải thưởng chung của anh với nhóm 2PM.

Chú thích

Liên kết ngoài
Junho trên Instagram
Junho trên Twitter
2PM trên Youtube
2PM trên Instagram

Thành viên của 2PM
Nghệ sĩ JYP Entertainment
Nam ca sĩ Hàn Quốc thế kỷ 21
Nam thần tượng Hàn Quốc
Nam diễn viên truyền hình Hàn Quốc
Người Goyang


title: Chu Hữu Khuê

text:
Chu Hữu Khuê (, 888?- 27 tháng 3 năm 913), tiểu tự Diêu Hỉ (遙喜) là một vị hoàng đế có thời gian trị vì ngắn ngủi của triều Hậu Lương thời Ngũ Đại Thập Quốc trong lịch sử Trung Quốc. Ông trở thành hoàng đế sau khi hành thích phụ hoàng- Hậu Lương Thái Tổ (Chu Toàn Trung). Vài tháng sau, đối mặt với cuộc nổi dậy của hoàng đệ- Quân vương Chu Hữu Trinh và Thị vệ thân quân đô chỉ huy sứ Viên Tượng Tiên, ông quyết định tự sát.

Thân thế
Chu Hữu Khuê là tam tử của Chu Toàn Trung, đại huynh Chu Hữu Dụ (朱友裕) dị mẫu, còn nhị huynh Chu Hữu Văn (朱友文) thì là nghĩa tử của cha. Khi ông sinh ra, cha ông đang là Tuyên Vũ tiết độ sứ. Vào những năm Quang Khải (885-888) thời Đường Hy Tông, Chu Toàn Trung xuất quân, đi qua Bạc châu triệu mẹ của Chu Hữu Khuê (là doanh kĩ) đến hầu. Sau một tháng, khi Chu Toàn Trung chuẩn bị dời đi, bà thông báo rằng mình mang thai. Khi đó, Chu Toàn Trung tôn trọng, sủng ái và lo sợ chính thất Trương thị, vì vậy Chu Toàn Trung không mang người doanh kĩ đến Biện châu (trị sở của Tuyên Vũ) mà cho ở tại một phủ đệ ở Bạc châu. Sau đó, khi sinh được con trai, bà sai người đến báo tin cho Chu Toàn Trung. Chu Toàn Trung rất vui mừng, toại danh "Diêu Hỉ" cho đứa trẻ. (Ghi chép về Chu Toàn Trung trong Cựu Ngũ Đại sử chỉ đề cập đến một chiến dịch mà người này phải đi qua Bạc châu, diễn ra vào cuối năm 887; Tứ tử của Chu Toàn Trung là Chu Hữu Trinh do Trương thị sinh ra, có sinh nhật là 20 tháng 10 năm 888.) Chu Toàn Trung sau đó đón Chu Hữu Khuê đến Biện châu, không rõ mẹ ông có đi cùng với ông không.

Thời phụ hoàng trị vì
Năm 907, Chu Toàn Trung buộc Đường Ai Đế phải thiện nhượng cho mình, kết thúc triều Đường và mở ra triều Hậu Lương, Chu Toàn Trung nay trở thành Hậu Lương Thái Tổ. Hậu Lương Thái Tổ phong vương cho đại huynh Chu Toàn Dục (朱全昱) cũng như các hoàng tử của mình vào ngày Ất Dậu (9) tháng 5 (22 tháng 6), Chu Hữu Khuê được phong là Dĩnh vương. (Do Chu Hữu Dục qua đời từ trước đó, Chu Hữu Khuê nay là người con đẻ lớn tuổi nhất của Hoàng đế.) Năm 910, Hậu Lương Thái Tổ bổ nhiệm Dĩnh vương là Tả hữu Khống Hạc đô chỉ huy sứ, kiểm hiệu tư đồ, kiêm quản tứ phiên tướng quân. Năm 911, Chu Hữu Khuê đảm nhậm chức Chư quân đô ngu hậu.

Trong khi đó, theo mô tả thì sau khi Trương thị qua đời, Hậu Lương Thái Tổ ngày càng trở nên dâm loạn, và khi các hoàng tử đi xa để làm nhiệm vụ quân sự, Hậu Lương Thái Tổ liền triệu các con dâu vào cung để thị tẩm (hầu ngủ). Thê của Chu Hữu Văn là Vương thị được mô tả là đặc biệt xinh đẹp, được Hậu Lương Thái Tổ sủng ái, điều này góp phần khiến cho Hậu Lương Thái Tổ ngày càng tin tưởng Chu Hữu Văn- khi đó đang trấn thủ đông đô Đại Lương (tức Biện châu), dự định cho Chu Hữu Văn kế vị. Chu Hữu Khuê đặc biệt ghen tị với sự yêu mến mà phụ hoàng thể hiện với Chu Hữu Văn. Ông cũng hết ảo tưởng với phụ hoàng sau khi bị phụ hoàng phạt đánh công khai trong một dịp sau khi ông phạm một số lỗi.

Vào mùa hè năm 912, trở về Lạc Dương sau khi thân chinh kình địch Tấn, Hậu Lương Thái Tổ lâm bệnh nặng, Thái Tổ khiển Vương thị đến Đại Lương để triệu Chu Hữu Văn hồi kinh, có ý giao lại hoàng vị cho nghĩa tử này. Thê của Chu Hữu Khuê là Trương thị cũng có mặt trong cung và biết được chuyện này, bà mật báo cho Chu Hữu Khuê: "Đại gia đem 'truyền quốc bảo' giao cho Vương thị mang đến Đông đô. Ta sớm chết chắc rồi!" Hơn nữa, vào ngày 1 tháng 6 (17 tháng 7), Hậu Lương Thái Tổ cũng sai đại phu Kính Tường (敬翔) ban chỉ bổ nhiệm Chu Hữu Khuê là Lai châu thứ sử, lệnh cho ông đi nhậm chức ngay lập tức. Điều này khiến Chu Hữu Khuê nghĩ rằng mình sau đó sẽ có lệnh giết chết ông, theo như truyền thống khi đó là lưu đày một quan lại trước khi xử tử.

Vào ngày Mậu Dần hôm sau, tức 18 tháng 7, Chu Hữu Khuê bí mật gặp Thị vệ chư quân sứ Hàn Kình (韓勍), người này cũng lo sợ trước việc Hậu Lương Thái Tổ thường xuyên cho hành quyết các quan lại và tướng lĩnh cao cấp, và do đó chấp thuận cùng lập mưu với Chu Hữu Khuê. Đêm hôm đó, họ đem quân tiến vào hoàng cung, giết các quan coi giữ và tiến vào hành thích Hậu Lương Thái Tổ. Bọn nội thị hoảng sợ chuồn mất, Thái Tổ nghe thấy có tiếng động, thất kinh, gượng dậy mà hỏi
Kẻ làm phản là ai?
Nghịch tử đáp
Không phải người nào khác.

Thái Tổ tức giận nói
Trước kia ta đã nghi mày làm phản, chỉ hận không sớm giết đi. Nay mày làm việc bội nghịch như thế, trời đất còn có thể dung túng sao?.

Khuê mắng
Lão tặc đáng phải băm vằm thành vạn mảnh.

Rồi sai bộc phu là Phùng Đình Ngạc (馮廷諤) đâm vào bụng Thái Tổ cho đến chết rồi vùi xác Thái Tổ trong điện, giấu việc không phát tang. Lại sai cung phụng quan Đinh Chiêu Phổ (丁昭溥) đem chiếu chỉ giả đến Đông đô, lệnh cho Chu Hữu Trinh giết Chu Hữu Văn, Chu Hữu Trinh làm theo thánh chỉ. Sau đó, Chu Hữu Khuê giả mạo chiếu chỉ đổ tội cho Hữu Văn, rồi tức hoàng đế vị.

Trị vì
Một thời gian ngắn sau khi ông tức vị, tướng Dương Sư Hậu (楊師厚) trong lúc trấn thủ Ngụy châu đề đề phòng Tấn xâm nhập, liền dùng cơ hội này để đoạt lấy Thiên Hùng, Chu Hữu Khuê không dám thách thức Dương Sư Hậu và đành phải bổ nhiệm Dương Sư Hậu là Thiên Hùng tiết độ sứ, chuyển Thiên Hùng tiết độ sứ La Chu Hàn (羅周翰) đến Tuyên Nghĩa. Sau đó, Chu Hữu Khuê triệu Dương Sư Hậu đến gặp, cố gắng khiến Dương Sư Hậu ủng hộ mình (do Dương Sư Hậu được binh sĩ Hậu Lương tôn trọng), sau đó ông cho Dương Sư Hậu trở về Thiên Hùng.

Mặc dù Chu Hữu Khuê đổ cho Chu Hữu Văn hành thích Hậu Lương Thái Tổ, song vẫn xuất hiện tin đồn lan truyền nhanh chóng rằng Chu Hữu Khuê mới là người phải chịu trách nhiệm cho việc này, nhiều tướng lĩnh cao cấp vì thế trở nên xa lánh ông, bất chấp việc ông nỗ lực ban thưởng để yên lòng họ. Hộ Quốc tiết độ sứ Chu Hữu Khiêm (朱友謙) đặc biệt lớn tiếng, và khi bị Chu Hữu Khuê triệu đến Lạc Dương, Chu Hữu Khiêm từ chối. Do đó, ngày Đinh Mùi (3) tháng 9 (15 tháng 10), Chu Hữu Khuê tuyên bố thảo phạt Chu Hữu Khiêm, bổ nhiệm Cảm Hóa tiết độ sứ Khang Hoài Trinh (康懷貞) làm Hà Trung chiêu thảo sứ, Hàn Kình là phó. Sau đó, Chu Hữu Khiêm quay sang quy phục Tấn vương Lý Tồn Úc và cầu viện Tấn. Khang Hoài Trinh nhanh chóng tiến đến bao vây thành Hà Trung, song Lý Tồn Úc sau đó tiến đến và đẩy lui quân Hậu Lương.

Vào đầu năm 913, Chu Hữu Khuê ban chức kiểm hiệu thái phó cho Nam Hải vương Lưu Nham ở Quảng Châu.

Mặc dù mất đi Hộ Quốc, song theo ghi chép thì Chu Hữu Khuê lại trở nên ngạo mạn và dâm loạn, khiến các tướng lĩnh và quan lại tiếp tục xa lánh ông. Chu Hữu Trinh bắt đầu lập mưu với Phò mã đô úy Triệu Nham và Tả long hổ tướng quân-Thị vệ thân quân đô chỉ huy sứ Viên Tượng Tiên, Chu Hữu Trinh cũng phái sứ giả đến Ngụy châu và thuyết phục Dương Sư Hậu ủng hộ mình, Dương Sư Hậu chấp thuận. Ngày Canh Dần (17) tháng 2 (27 tháng 3 năm 913), Thị vệ thân quân đô chỉ huy sứ Viên Tượng Tiên suất vài nghìn cấm binh đột nhập vào cung. Chu Hữu Khuê, Trương hoàng hậu và Phùng Đình Ngạc cố gắng chạy trốn khỏi hoàng cung, song khi họ nhận thấy rằng không còn đường thoát, Chu Hữu Khuê lệnh cho Phùng Đình Ngạc giết Trương hoàng hậu rồi giết mình, Chu Hữu Khuê tự cắt cổ chết. Viên Tượng Viên và Triệu Nham sau đó đề nghị trao hoàng vị cho Chu Hữu Trinh, Chu Hữu Trinh chấp thuận. Chu Hữu Trinh phế Chu Hữu Khuê thành thứ nhân.

Chú thích

Tham khảo

Sinh năm 888
Mất năm 913
Vua Ngũ đại Thập quốc
Người tự sát


title: Danh sách quốc huy và biểu tượng các quốc gia ở Châu Á

text:
Dưới đây là danh sách các biểu tượng quốc gia và quốc huy được sử dụng ở các nước châu Á, thuộc địa và vùng lãnh thổ.

Các quốc gia

Vùng lãnh thổ được công nhận hạn chế

Vùng phụ thuộc, khu vực tự trị, thành phố tự trị và vùng lãnh thổ khác

Xem thêm

 Quốc huy
 Danh sách khẩu hiệu các quốc gia

Tham khảo

Á
Á

Quốc huy


title: Bán đảo Krym

text:
Krym là một bán đảo tại Đông Âu, trên bờ biển phía bắc biển Đen, bị bao quanh hầu như hoàn toàn bởi biển Đen và biển Azov. Eo đất Perekop nối bán đảo với tỉnh Kherson tại đại lục Ukraina. Về phía đông, cầu Krym hoàn thành năm 2018 vượt eo biển Kerch giúp liên kết bán đảo với vùng Krasnodar tại Nga. Mũi đất Arabat nằm về phía đông bắc, là một dải đất hẹp tách biệt đầm phá Syvash khỏi biển Azov. Thành phố lớn nhất bán đảo là Sevastopol. Khu vực có dân số là 2,4 triệu người, do Nga chiếm đóng kể từ năm 2014.

Bán đảo mang tên là Tauric cho đến thời cận đại, trong lịch sử nó nằm tại biên giới giữa thế giới cổ điển và thảo nguyên. Người Hy Lạp thuộc địa hóa phần rìa phía nam bán đảo, sau đó khu vực này được sáp nhập vào các đế quốc La Mã và Byzantine và các nhà nước kế tục trong khi duy trì tính Hy Lạp về mặt văn hóa. Một số thành thị trở thành thuộc địa mậu dịch của Genova, cho đến khi bị Đế quốc Ottoman chinh phục. Trong suốt thời kỳ này vùng nội địa bán đảo qua tay các dân tộc du mục thảo nguyên. Vào thế kỷ 14, vùng này là bộ phận của Hãn quốc Kim Trướng; sau đó là Hãn quốc Krym. Đến thế kỷ 15, Hãn quốc Krym trở thành nước phụ thuộc của Đế quốc Ottoman. Các vùng đất do Nga và Ba Lan-Litva kiểm soát thường là mục tiêu trong các vụ đột kích bắt nô lệ trong thời kỳ này. Năm 1783, Đế quốc Nga sáp nhập Krym sau một cuộc chiến với Ottoman. Vị trí chiến lược của Krym dẫn đến Chiến tranh Krym năm 1854 và nhiều chế độ đoản mệnh sau Cách mạng Nga năm 1917. Khi người Bolshevik chiếm được Krym, bán đảo trở thành một cộng hòa xô viết tự trị bên trong nước Nga Xô viết. Trong Thế chiến II, Krym bị hạ thành một tỉnh. Năm 1944, người Tatar Krym bị thanh lọc sắc tộc và trục xuất theo lệnh của Joseph Stalin. Liên Xô chuyển giao Krym cho Ukraina nhân dịp kỷ niệm 300 năm Hiệp định Pereyaslav năm 1954.

Sau khi Ukraina độc lập vào năm 1991, chính phủ trung ương và Cộng hòa Krym xung đột, khu vực do vậy được cấp nhiều quyền tự trị hơn. Hạm đội của Liên Xô tại Krym cũng bị tranh chấp, nhưng một hiệp định năm 1997 cho phép Nga tiếp tục đặt hạm đội của họ tại Sevastopol. Năm 2014, bán đảo bị Nga chiếm đóng và sáp nhập sau sự kiện Trưng cầu dân ý Krym 2014, nhưng hầu hết các quốc gia công nhận Krym là lãnh thổ Ukraina.

Tên gọi
Tên gọi cổ đại của Krym là Tauris hoặc Taurica, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp Ταυρική (Taurikḗ), theo tên các cư dân Scythia-Cimmeria của bán đảo là người Tauri. Ngày nay, tên gọi Tatar Krym của bán đảo là Qırım, tên tiếng Nga là Крым (Krym), và tên tiếng Ukraina là Крим (Krym).

Strabo (Geography vii 4.3, xi. 2.5), Polybius, (Histories 4.39.4), và Ptolemy (Geographia. II, v 9.5) đề cập đến eo biển Kerch theo nhiều cách khác nhau như Κιμμερικὸς Βόσπορος (Kimmerikos Bosporos), phần cực đông của nó là Κιμμέριον Ἄκρον (Kimmerion Akron, tên La Mã: Promontorium Cimmerium), cũng như đến thành phố Cimmerium và từ đó là tên gọi Vương quốc Bosporus Cimmeria (Κιμμερικοῦ Βοσπόρου).

Thành phố Staryi Krym ('Krym cổ'), giữ vị thế là thủ phủ tỉnh Krym của Hãn quốc Kim Trướng. Từ năm 1315 đến 1329, nhà văn Ả Rập Abū al-Fidā thuật lại một cuộc đấu tranh chính trị vào năm 1300–1301, kết quả là chặt đầu đối thủ và thủ cấp được đưa "đến Krym", dường như ám chỉ đến bán đảo, mặc dù một số nguồn thì cho rằng tên của thủ phủ đã được mở rộng ra toàn bộ bán đảo vào một thời điểm nào đó trong thời kỳ tôn chủ của Ottoman (1441–1783).

Từ  bắt nguồn từ thuật ngữ Turk  ("hào, rãnh"), từ  ("che chở, bảo vệ").

Các đề xuất khác không được ủng hộ hoặc mâu thuẫn với các nguồn, dường như dựa trên sự giống nhau về âm, bao gồm:
 Tên gọi của người Cimmeria, mặc dù giả thuyết nguồn gốc này không còn được cho là hợp lệ.
 Một nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp Cremnoi (phát âm tiếng Hy Lạp Koiné hậu cổ điển Crimni, nghĩa là "các vách đá", một cảng trên hồ Maeotis (biển Azov) được Herodotus trích dẫn trong The Histories 4.20.1 và 4.110.2). Tuy nhiên, Herodotus xác định cảng không phải ở Krym, mà là bờ biển phía tây của biển Azov. Không có bằng chứng xác định rằng tên gọi này từng được sử dụng cho bán đảo.
 Thuật ngữ Turk (như trong ) có liên hệ với tên tiếng Mông Cổ kerm "tường", nhưng các nguồn chỉ ra rằng tên tiếng Mông Cổ của bán đảo Krym là Qaram không tương thích về mặt ngữ âm với kerm/kerem và do đó bắt nguồn từ một thuật ngữ có nguồn gốc khác.

Cách viết "Crimea" là dạng tiếng Ý, tức là la Crimea, kể từ ít nhất là thế kỷ 17 và "bán đảo Crimea" trở thành tên hiện đại vào thế kỷ 18, dần thay thế tên cổ điển bán đảo Tauric trong tiến trình thế kỷ 19. Trong tiếng Anh kể từ thời cận đại, Hãn quốc Krym được đề cập với tên Crim Tartary.

Việc lược bỏ mạo từ xác định trong tiếng Anh ("Crimea" thay vì "the Crimea") đã trở nên phổ biến trong thế kỷ 20. Tên cổ điển được sử dụng vào năm 1802 trong tên của tỉnh Taurida của Nga. Tên gọi được thay thế bằng Krym (; ) trong thời Liên Xô, nhưng Taurida vẫn được một số tổ chức sử dụng như Đại học Quốc gia Taurida, câu lạc bộ bóng đá Tavriya Simferopol, xa lộ liên bang Tavrida.

Lịch sử

Trước thời Đế quốc Nga
Lịch sử thành văn của Krym bắt đầu vào khoảng thế kỷ 5 TCN khi một số thuộc địa của Hy Lạp được thành lập dọc theo duyên hải phía Nam của bán đảo, thuộc địa quan trọng nhất trong số đó là Chersonesos gần Sevastopol ngày nay, còn người Scythia và người Tauri ở vùng nội địa phía bắc. Tên gọi người Tauri được đặt tên cho bán đảo Tauric, là tên gọi của Krym cho đến thời cận đại. Duyên hải phía nam dần dần hợp nhất thành Vương quốc Bosporos bị Pontus sáp nhập và sau đó trở thành một vương quốc chư hầu của La Mã từ năm 63 TCN đến năm 341 CN.

Duyên hải phía nam bán đảo duy trì tính chất Hy Lạp về mặt văn hóa trong gần hai nghìn năm, kể cả dưới thời các quốc gia kế thừa La Mã là Đế quốc Byzantine (341–1204 CN), Đế quốc Trebizond (1204–1461) và Thân vương quốc Theodoro độc lập (kết thúc năm 1475). Vào thế kỷ 13, một số thành phố cảng của Krym do người Venezia và người Genova kiểm soát. Tuy nhiên, phần nội địa kém ổn định hơn nhiều, phải chịu đựng một loạt các cuộc chinh phạt và xâm lược kéo dài. Trong thời trung cổ, một phần bán đảo đã bị Kiev Rus' chinh phục, Đại vương công Kiev được rửa tội tại Sevastopol, bắt đầu quá trình Cơ Đốc giáo hóa Kiev Rus'.

Phần phía bắc và trung tâm Krym rơi vào tay Hãn quốc Kim Trướng của người Mông Cổ, nhưng duyên hải phía Nam vẫn do Thân vương quốc Theodoro và các thuộc địa của người Genova kiểm soát. Chiến tranh Genova–Mông Cổ diễn ra từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 15 để giành quyền kiểm soát phần phía nam Krym.

Vào thập niên 1440, Hãn quốc Krym hình thành sau khi Kim Trướng sụp đổ nhưng khá nhanh chóng bản thân nó trở thành nước phụ thuộc của Đế quốc Ottoman, đế quốc này cũng chinh phục các khu vực duyên hải phía Nam vốn giữ độc lập với Hãn quốc. Một nguồn thịnh vượng chính trong thời gian này là các cuộc đột kích thường xuyên vào Nga để tìm bắt nô lệ.

Từ thời Đế quốc Nga

Năm 1774, Đế quốc Ottoman chiến bại trước Đế quốc Nga dưới quyền Yekaterina Đại đế và phải ký kết Hiệp định Küçük Kaynarca, khiến người Tatar Krym độc lập về chính trị. Việc Yekaterina Đại đế sáp nhập Krym vào Đế quốc Nga vào năm 1783 đã làm tăng sức mạnh của Nga trong khu vực biển Đen. Từ năm 1853 đến 1856, vị trí chiến lược của bán đảo trong việc kiểm soát biển Đen khiến cho đây là nơi diễn ra các cuộc giao chiến chính trong Chiến tranh Krym, kết quả là Nga chiến bại trước liên minh do Pháp lãnh đạo.

Trong Nội chiến Nga, Krym đổi chủ nhiều lần và là nơi Quân Bạch vệ chống Bolshevik của Wrangel nắm giữ cuối cùng. Nhiều chiến binh và thường dân chống cộng trốn thoát đến Istanbul, nhưng có tới 150.000 người thiệt mạng tại Krym.

Năm 1921, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Krym được thành lập với vị thế là một phần của Nga Xô viết. Bán đảo bị Đức chiếm đóng từ năm 1942 đến năm 1944 trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau khi Liên Xô giành lại quyền kiểm soát vào năm 1944, họ trục xuất người Tartar Krym và một số dân tộc khác đến những nơi khác của Liên Xô. Nước cộng hòa tự trị bị giải thể vào năm 1945 và Krym trở thành một tỉnh của nước Nga Xô viết. Bán đảo được chuyển giao cho Ukraina Xô viết vào năm 1954, nhân kỷ niệm 300 năm Hiệp định Pereyaslav.

Liên Xô tan rã và Ukraina độc lập vào năm 1991, phần lớn bán đảo được tổ chức lại thành Cộng hòa Krym, nhưng vào năm 1995 nước Cộng hòa này bị Ukraina cưỡng bức bãi bỏ và Cộng hòa Tự trị Krym được thành lập dưới thẩm quyền vững chắc của Ukraina. Một hiệp định năm 1997 phân chia Hạm đội biển Đen của Liên Xô, cho phép Nga tiếp tục đặt căn cứ hạm đội của họ tại Sevastopol, với hợp đồng thuê được gia hạn vào năm 2010.

Năm 2014, Krym chứng kiến các cuộc biểu tình dữ dội phản đối việc phế truất tổng thống Ukraina thân Nga Viktor Yanukovych tại Kyiv. Các cuộc biểu tình lên đến đỉnh điểm khi các lực lượng Nga chiếm đóng các điểm chiến lược tại Krym, và Cộng hòa Krym do Nga tổ chức đã tuyên bố độc lập khỏi Ukraina sau một cuộc trưng cầu dân ý không được quốc tế công nhận. Nga sau đó sáp nhập Krym, nhưng phần lớn các quốc gia tiếp tục công nhận Krym là bộ phận của Ukraina.

Địa lý

Bán đảo có diện tích 27.000 km², nằm trên bờ biển phía bắc của biển Đen và trên bờ biển phía tây của biển Azov; biên giới đất liền duy nhất là với tỉnh Kherson của Ukraina ở phía bắc. Krym gần giống một đảo và chỉ được nối với lục địa bằng eo đất Perekop rộng khoảng 5–7 km.

Phần lớn biên giới tự nhiên giữa bán đảo Krym và đại lục Ukraina là Syvash hay "biển thối", một hệ thống đầm phá nông rộng lớn trải dài dọc theo bờ biển phía tây của biển Azov. Ngoài eo đất Perekop, bán đảo được kết nối với huyện Henichesk của tỉnh Kherson bằng các cây cầu bắc qua eo biển Chonhar và Henichesk hẹp, và qua eo biển Kerch đến vùng Krasnodar. Phần phía bắc của mũi đất Arabat là một phần hành chính của huyện Henichesk thuộc tỉnh Kherson, bao gồm hai cộng đồng nông thôn Shchaslyvtseve và Strilkove. Mũi phía đông của bán đảo Krym bao gồm bán đảo Kerch, ngăn cách với bán đảo Taman trên đại lục Nga qua eo biển Kerch, eo biển này nối biển Đen với biển Azov và có chiều rộng từ 3–13 km.

Các nhà địa lý thường chia bán đảo thành ba khu vực: thảo nguyên, dãy núi Krym và duyên hải phía Nam.

Địa điểm

Phía tây Eo đất Perekop/Perekop/Or Qapi, rộng khoảng 7 km, nối Krym với đại lục. Khu vực này thường được củng cố phòng thủ và từng đôi khi có quân Thổ Nhĩ Kỳ đồn trú. Kênh đào Bắc Krym hiện đi qua eo đất để dẫn nước từ sông Dnepr (Dnipro). Ở phía tây, vịnh Karkinit ngăn cách bán đảo Tarkhankut với đại lục. Ở phía bắc của bán đảo là liman Chernomorskoe/Kalos. Ở phía nam là vịnh Donuzlav rộng lớn, cảng và khu định cư Hy Lạp cổ đại Yevpatoria/Kerkinitis/Gözleve. Bờ biển sau đó chạy về phía nam đến Sevastopol/Chersonesus, là một bến cảng tự nhiên tốt, căn cứ hải quân lớn và thành phố lớn nhất trên bán đảo. Ở đầu vịnh Sevastopol là Inkermann/Kalamita. Phía nam Sevastopol là bán đảo Heracles nhỏ.

Phía Nam Giữa dãy núi Krym và biển có một dải đất hẹp ven biển  từng do người Genova nắm giữ và sau năm 1475 về tay người Thổ Nhĩ Kỳ. Dưới thời Nga cai trị, khu vực trở thành một kiểu riviera (vùng nghỉ dưỡng ven biển). Vào thời Liên Xô, nhiều cung điện được thay thế bằng các dacha và khu nghỉ dưỡng sức khỏe. Từ tây sang đông là: Bán đảo Heracles; Balaklava/Symbalon/Cembalo, một bến cảng tự nhiên nhỏ về phía nam của Sevastopol; Foros là điểm cực nam; Alupka với cung điện Vorontsov; Gaspra; Yalta; Gurzuf; Alushta. Xa hơn về phía đông là Sudak/Sougdia/Soldaia với pháo đài thời Genova. Xa hơn về phía đông là Theodosia/Kaffa/Feodosia, từng là một chợ nô lệ lớn và một thủ phủ của người Genova và người Thổ. Không như các cảng khác ở phía nam, Feodosia không có núi ở phía bắc. Tại cực đông của bán đảo Kerch dài 90 km là Kerch/Panticapaeum, từng là thủ đô của Vương quốc Bosporus. Ngay phía nam của thành phố Kerch là cầu Krym (khánh thành năm 2018) nối Krym đến bán đảo Taman.

Biển Azov Có rất ít địa điểm ở bờ biển phía nam biển Azov. Bờ biển phía tây có dấu ấn là mũi đất Arabat. Đằng sau nó là Syvash hay "biển thối", một hệ thống hồ và đầm lầy ở cực bắc kéo dài về phía tây đến eo đất Perekop. Các cầu đường bộ và đường sắt bắc qua phần phía bắc của Syvash.

Nội địa Hầu hết các thủ phủ cũ của Krym nằm ở phía bắc của dãy núi Krym. Mangup/Doros (Goth, Theodoro). Bakhchysarai (1532–1783). Phía đông nam của Bakhchysarai là pháo đài trên vách đá Chufut-Kale/Qirq Or được sử dụng trong thời kỳ chiến loạn hơn. Simferopol/Ak-Mechet là thủ phủ hiện đại. Karasu-Bazar/Bilohorsk là một trung tâm thương mại. Solkhat/Staryi Krym là thủ đô cũ của người Tatar. Các thị trấn trên khu vực thảo nguyên phía bắc đều hình thành vào thời hiện đại, đáng chú ý có Dzhankoi là một giao lộ đường bộ và đường sắt chính.

Sông Dài nhất là sông Salhyr, bắt nguồn từ phía đông nam Simferopol và chảy về phía bắc và đông bắc đến biển Azov. Alma chảy về phía tây để đến biển Đen giữa Yevpatoria và Sevastopol. Chornaya ngắn hơn chảy về phía tây đến vịnh Sevastopol.

Lân cận Phía đông eo biển Kerch, người Hy Lạp cổ đại từng thành lập các thuộc địa tại Phanagoria (ở đầu vịnh Taman), Hermonassa (sau này là Tmutarakan và Taman), Gorgippia (sau này là một cảng của Thổ Nhĩ Kỳ và nay là Anapa). Tại điểm phía đông bắc của biển Azov ở cửa sông Don là Tanais, Azak/Azov và bây giờ là Rostov-na-Don. Ở phía bắc của bán đảo, sông Dnepr quay về phía tây và đi vào biển Đen qua cửa sông Dnepr-Bug có hướng đông-tây. Nằm tại cửa sông Bug là Olvia. Ở cửa sông Dnepr-Bug là Ochakiv. Odesa nằm tại nơi bờ biển quay về phía tây nam. Xa hơn về phía tây nam là Tyras/Akkerman/Bilhorod-Dnistrovskyi.

Dãy núi Krym

Bờ biển phía đông nam được một dãy núi song song bao bọc, cách bờ biển khoảng 8–12 km: Dãy núi Krym. Những ngọn núi này được chống lưng bởi các rặng núi thứ cấp song song.

Rặng núi chính của những ngọn núi này vươn đột ngột từ đáy sâu của biển Đen đến độ cao 600–1.545 m, bắt đầu từ điểm phía tây nam của bán đảo được gọi là mũi Fiolent. Một số thần thoại Hy Lạp kể rằng trên đỉnh mũi này có đền Artemis, là nơi Iphigeneia làm lễ tế với tư cách thầy cúng. Thác Uchan-su nằm trên sườn phía nam của dãy núi, là thác cao nhất tại Krym.

Thủy văn
Bán đảo Krym có 257 sông và dòng chảy lớn; chúng chủ yếu được cung cấp bởi nước mưa, còn tuyết tan đóng một vai trò rất nhỏ. Điều này khiến cho lưu lượng nước dao động theo mùa đáng kể, với nhiều dòng chảy cạn kiệt hoàn toàn trong mùa hè. Các con sông lớn nhất là Salhyr (Salğır, Салгир), Kacha (Кача), Alma (Альма), và Belbek (Бельбек). Cũng quan trọng là Kokozka (Kökköz hoặc Коккозка), Indole (Indol hoặc Индо́л), Chorna (Çorğun, Chernaya hoặc Чёрная), Derekoika (Dereköy hoặc Дерекойка), Karasu-Bashi (Biyuk-Karasu hoặc Биюк-Карасу) (một nhánh của sông Salhyr), Burulcha (Бурульча) (cũng là một nhánh của sông Salhyr), Uchan-su, và Ulu-Uzen'. Con sông dài nhất của Krym là Salhyr với 204 km. Belbek có lưu lượng trung bình lớn nhất là 2,16 m³/s. Alma và Kacha là sông dài thứ hai và thứ ba.

Có hơn 50 hồ muối và lòng chảo muối trên bán đảo. Lớn nhất trong số đó là hồ Sasyk (Сасык) trên bờ biển phía tây nam; những hồ khác bao gồm Aqtas, Koyashskoye, Kiyatskoe, Kirleutskoe, Kizil-Yar, Bakalskoe và Donuzlav. Xu hướng chung là các hồ cũ trở thành lòng chảo muối. Hồ Syvash (Sıvaş hay Сива́ш) là một hệ thống các đầm phá nông thông nhau trên bờ biển phía đông bắc, có diện tích khoảng 2.560 km². Một số đập đã tạo hồ chứa; trong số đó lớn nhất là Simferopolskoye, Alminskoye, Taygansky và Belogorsky ngay phía nam của Bilohirsk thuộc huyện Bilohirsk. Kênh đào Bắc Krym vận chuyển nước từ sông Dnepr, là kênh tưới tiêu nhân tạo lớn nhất trên bán đảo. Krym phải đối mặt với cuộc khủng hoảng thiếu nước chưa từng có sau khi Ukraina chặn kênh vào năm 2014. Sau khi Nga xâm lược Ukraina năm 2022, dòng chảy được khôi phục, tuy nhiên việc đập Kakhovka bị phá hủy có thể dẫn đến các vấn đề.

Thảo nguyên
75% diện tích còn lại của Krym bao gồm các vùng đất thảo nguyên bán khô hạn, là phần tiếp nối về phía nam của thảo nguyên Pontic-Caspi, dốc thoai thoải về phía tây bắc từ chân đồi của Dãy núi Krym. Vô số các kurgan, hay gò chôn cất của người Scythia cổ đại nằm rải rác trên thảo nguyên Krym.

Duyên hải phía Nam

Địa hình nằm ở phía nam của dãy núi Krym có một đặc điểm hoàn toàn khác. Ở đây, dải bờ biển hẹp và sườn núi phủ đầy cây xanh. "Riviera" này trải dài dọc theo bờ biển phía đông nam từ mũi Fiolent và mũi Aya ở phía nam đến Feodosia.

Có rất nhiều khu nghỉ mát tắm biển mùa hè như Alupka, Yalta, Gurzuf, Alushta, Sudak và Feodosia. Trong thời Liên Xô, các khu nghỉ dưỡng và dacha ở vùng bờ biển này là những đặc quyền hàng đầu của những người trung thành về chính trị. Ngoài ra, trong vùng còn có các vườn nho và vườn cây ăn quả. Đánh cá, khai mỏ và sản xuất tinh dầu cũng là ngành quan trọng. Nhiều ngôi làng Tatar Krym, thánh đường Hồi giáo, tu viện và cung điện của hoàng gia và quý tộc Nga hiện diện ở đây, cũng như các lâu đài thời trung cổ và Hy Lạp cổ đại tươi đẹp.

Dãy núi Krym và duyên hải phía Nam là một phần của vùng sinh thái phức hợp rừng cận Địa Trung Hải Krym. Thảm thực vật tự nhiên bao gồm các vùng cây bụi rậm, vùng rừng cây gỗ, với khí hậu và thảm thực vật tương tự như bồn địa Địa Trung Hải.

Khí hậu

Krym nằm giữa vành đai khí hậu ôn đới và cận nhiệt đới, có đặc trưng là thời tiết nắng ấm. Bán đảo có điểm đặc trưng là tính đa dạng về khí hậu và sự hiện diện của các vi khí hậu. Các phần phía bắc của Krym có khí hậu lục địa ôn hòa với mùa đông ngắn nhưng lạnh và mùa hè khô nóng vừa phải.  Ở miền trung và miền núi khí hậu chuyển tiếp giữa khí hậu lục địa ở phía bắc và khí hậu Địa Trung Hải ở phía nam. Mùa đông ôn hòa ở độ cao thấp hơn (tại chân đồi) và lạnh hơn ở độ cao lớn hơn. Mùa hè nóng ở độ cao thấp và ấm ở vùng núi. Khí hậu Địa Trung Hải, cận nhiệt đới thống trị các vùng duyên hải phía Nam, có đặc trưng là mùa đông ôn hòa và mùa hè khô, nóng vừa phải.

Khí hậu của Krym chịu ảnh hưởng từ vị trí địa lý, địa hình và ảnh hưởng từ biển Đen. Duyên hải phía Nam được che chắn khỏi khối không khí lạnh đến từ phía bắc và kết quả là có mùa đông ôn hòa hơn. Ảnh hưởng hàng hải từ biển Đen bị hạn chế ở các khu vực ven biển; trong nội địa bán đảo thì ảnh hưởng của biển yếu và không đóng vai trò quan trọng. Do một hệ thống áp cao nằm ở phía bắc Krym trong cả mùa hè và mùa đông nên gió chủ yếu đến từ phía bắc và đông bắc quanh năm. Vào mùa đông, những cơn gió này mang theo không khí lục địa khô và lạnh, trong khi vào mùa hè, chúng mang theo thời tiết khô và nóng. Gió từ phía tây bắc mang theo không khí ấm và ẩm từ Đại Tây Dương, gây ra mưa trong mùa xuân và mùa hè. Ngoài ra, gió tây nam mang theo không khí rất ấm và ẩm từ các vĩ độ cận nhiệt đới của Đại Tây Dương và Địa Trung Hải và gây ra lượng giáng thủy trong mùa thu và mùa đông.

Nhiệt độ trung bình hàng năm dao động từ 10 °C tại cực bắc (Armiansk) đến 13 °C ở cực nam (Yalta). Tại vùng núi, nhiệt độ trung bình hàng năm vào khoảng 5,7 °C. Cứ mỗi khi độ cao tăng thêm 100 m thì nhiệt độ giảm 0,65 °C trong khi lượng mưa tăng lên. Vào tháng 1, nhiệt độ trung bình dao động từ −3 °C tại Armiansk đến 4,4 °C tại Myskhor. Nhiệt độ mùa mát trung bình khoảng 7 °C và hiếm khi thời tiết xuống dưới mức đóng băng ngoại trừ ở vùng núi, nơi thường có tuyết. Vào tháng 7, nhiệt độ trung bình dao động từ 15,4 °C tại Ai-Petri đến 23,4 °C tại các khu vực trung tâm của Krym đến 24,4 °C (75,9 °F) tại Myskhor. Thời gian không có sương giá kéo dài từ 160 đến 200 ngày ở các vùng thảo nguyên và núi, đến 240–260 ngày ở duyên hải phía nam.

Lượng mưa tại Krym thay đổi đáng kể dựa trên vị trí; nó dao động từ 310 mm tại Chornomorske đến 1.220 mm tại điểm độ cao lớn nhất trên dãy núi Krym. Dãy núi Krym ảnh hưởng lớn đến lượng mưa hiện nay trong bán đảo. Tuy nhiên, hầu hết Krym (88,5%) nhận được lượng mưa từ 300 đến 500 mm mỗi năm. Các đồng bằng thường nhận được lượng mưa từ 300 đến 400 mm mỗi năm, tăng lên 560 mm ở bờ biển phía nam ở mực nước biển. Phần phía tây của dãy núi Krym nhận được lượng mưa hơn 1.000 mm mỗi năm. Tuyết rơi thường thấy ở vùng núi trong mùa đông.

Phần lớn bán đảo nhận được hơn 2.000 giờ nắng mỗi năm; đạt tới 2.505 giờ nắng ở Qarabiy yayla trên dãy núi Krym. Kết quả là khí hậu thuận lợi cho hoạt động giải trí và du lịch. Do khí hậu và các gói du lịch được trợ cấp từ các công ty nhà nước Nga, duyên hải phía Nam Krym vẫn là một vùng nghỉ mát nổi tiếng đối với du khách Nga.

Giá trị chiến lược

Các cảng trên biển Đen của Krym giúp tiếp cận nhanh chóng với Đông Địa Trung Hải, Balkan và Trung Đông. Trong lịch sử, hầu hết các đế quốc trong khu vực tìm kiếm quyền sở hữu khu vực duyên hải phía Nam của Krym, kể từ thời cổ đại (La Mã, Byzantine, Ottoman, Nga, Anh và Pháp, Đức Quốc xã, Liên Xô).

Sông Dnepr gần đó là một tuyến đường thủy và vận tải chính, đi qua lục địa châu Âu từ bắc xuống nam và cuối cùng nối biển Đen với biển Baltic, có tầm quan trọng chiến lược kể từ thời tuyến mậu dịch lịch sử từ người Varangia đến người Hy Lạp. Biển Đen đóng vai trò là con đường kinh tế nối liền vùng Kavkaz và biển Caspi với Trung và Đông Âu.

Theo Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế , tính đến năm 2013 có ít nhất 12 cảng biển thương mại đang hoạt động tại Krym.

Kinh tế

Các ngành chính của nền kinh tế Krym hiện đại là nông nghiệp và đánh bắt ngọc trai, công nghiệp và chế tạo, du lịch và cảng. Các nhà máy công nghiệp phần lớn nằm tại duyên hải phía Nam (Yevpatoria, Sevastopol, Feodosia, Kerch) của nước cộng hòa, một số ít ở phía Bắc (Armiansk, Krasnoperekopsk, Dzhankoi), ngoài ra còn ở khu vực trung tâm, chủ yếu là Simferopol và khu vực phía đông tại thành phố Nizhnegorsk. Các thành phố công nghiệp quan trọng bao gồm Dzhankoi, nơi có kết nối đường sắt chính, Krasnoperekopsk và Armiansk.

Sau khi Nga sáp nhập Krym vào đầu năm 2014 và các biện pháp trừng phạt tiếp theo nhắm vào Krym, ngành du lịch chịu tổn thất lớn trong hai năm. Lượng khách du lịch giảm 35% trong nửa đầu năm 2014 so với cùng kỳ năm 2013. Lượng khách du lịch đạt mức kỷ lục trong năm 2012 là 6,1 triệu lượt. Theo chính quyền Krym của Nga, lượng khách đã giảm xuống còn 3,8 triệu vào năm 2014, và tăng trở lại 5,6 triệu vào năm 2016.

Các ngành công nghiệp quan trọng nhất tại Krym bao gồm sản xuất thực phẩm, lĩnh vực hóa chất, kỹ thuật cơ khí, gia công kim loại và sản xuất nhiên liệu. Sáu mươi phần trăm thị trường công nghiệp thuộc về sản xuất thực phẩm. Có tổng số 291 doanh nghiệp công nghiệp lớn và 1002 doanh nghiệp nhỏ (2007).

Nông nghiệp
Nông nghiệp trong vùng bao gồm trồng ngũ cốc, trồng rau, làm vườn và làm rượu, đặc biệt là ở các vùng Yalta và Massandra. Sản xuất chăn nuôi bao gồm chăn nuôi gia súc, chăn nuôi gia cầm và chăn nuôi cừu. Các sản phẩm khác được sản xuất trên bán đảo Krym bao gồm muối, porphyr, đá vôi và đá sắt (được tìm thấy xung quanh Kerch) từ thời cổ đại.

Rệp sáp hại cây nho (Planococcus ficus) lần đầu tiên được phát hiện ở đây vào năm 1868. Loài này lần đầu tiên được phát hiện trên cây nho, cũng được cho là loài gây hại cho một số loại cây trồng khác và kể từ đó lan rộng ra toàn thế giới. Các loài sâu hại lục lạc—đặc biệt là Eurygaster integriceps và E. maura—là loài gây hại ngũ cốc đáng kể. Scelioninae và Tachinidae là những loài ký sinh quan trọng. Bọ vỏ cây là loài gây hại cây trồng, và bản thân chúng là vật chủ cho ve Elattomae và nhiều loại nấm gây bệnh côn trùng được truyền bởi những Elattomae đó.

Năng lượng
Krym sở hữu một số mỏ khí đốt tự nhiên cả trên bờ và ngoài khơi, các công ty dầu khí phương Tây đã bắt đầu khoan trước khi Nga sáp nhập. Các mỏ nội địa nằm tại Chornomorske và Dzhankoi, trong khi các mỏ ngoài khơi nằm tại bờ biển phía tây thuộc biển Đen và tại bờ biển phía đông bắc thuộc biển Azov:

Nước cộng hòa này cũng sở hữu hai mỏ dầu: một trên đất liền là mỏ dầu Serebryankse tại Rozdolne, và một ngoài khơi là mỏ dầu Subbotina trên biển Đen.

Krym có công suất phát điện riêng là 540 MW, bao gồm Nhà máy nhiệt điện Simferopol 100 MW, Nhà máy nhiệt điện Sevastopol 22 MW và Nhà máy nhiệt điện Kamish-Burunskaya 19 MW. Việc sản xuất điện tại địa phương này đã được chứng minh là không đủ cho tiêu thụ tại địa phương, và kể từ khi sáp nhập vào Nga, Krym đã phụ thuộc vào cáp điện dưới nước nối đến đại lục Nga. Sản xuất điện có dự kiến tăng lên nhờ hai nhà máy nhiệt điện tua-bin hơi nước. Các nhà máy điện mặt trời có rất nhiều trên bán đảo.

Giao thông
Cầu Krym

Vào tháng 5 năm 2015, công việc xây dựng cầu Krym bắt đầu, đây là một tuyến đường bộ-đường sắt trị giá hàng tỷ đô la (một cặp cầu song song) qua eo biển Kerch. Cầu đường bộ khánh thành vào tháng 5 năm 2018 và cầu đường sắt khánh thành vào tháng 12 năm 2019. Với chiều dài 19 km, đây là cây cầu dài nhất châu Âu, vượt qua cầu Vasco da Gama tại Lisboa. Cây cầu này đã bị hư hại trong một cuộc tấn công vào ngày 8 tháng 10 năm 2022, và một lần nữa vào ngày 17 tháng 7 năm 2023.

Hầu hết mọi khu định cư tại Krym đều được kết nối với khu định cư khác bằng các tuyến xe buýt. Krym có tuyến xe buýt điện dài nhất (96 km) trên thế giới, được hình thành vào năm 1959, trải dài từ Simferopol đến Yalta. Tuyến xe buýt điện bắt đầu gần Ga tàu hỏa Simferopol (vào thời Liên Xô tuyến này bắt đầu gần Sân bay quốc tế Simferopol) xuyên qua những ngọn núi đến Alushta và đến Yalta. Chiều dài của tuyến dài khoảng 90 km và hành khách được chỉ định một chỗ ngồi. Simferopol, Yalta và Alushta cũng có mạng lưới xe buýt điện nội thành và ngoại ô. Xe buýt điện cũng được vận hành ở Sevastopol và Kerch.

Có hai tuyến đường sắt chạy qua Krym: Armiansk—Kerch không điện khí hóa (có liên kết đến Feodosia) và Melitopol—Simferopol-Sevastopol điện khí hóa (có liên kết đến Yevpatoria), nối Krym với đại lục Ukraina. Cho đến năm 2014, mạng lưới này là một phần của Tổng cục Nội Dnepr Đường sắt Ukraina. Các chuyến tàu đường dài cung cấp kết nối đến mọi thành phố lớn của Ukraina, và còn đến nhiều thị trấn của Nga, Belarus. Kể từ năm 2014, các tuyến đường sắt được vận hành bởi Đường sắt Krym. Các chuyến tàu đường dài mang tên Tavriya kết nối Sevastopol và Simferopol hàng ngày với Moskva và Saint Petersburg qua cầu Krym, vào mùa hè thì Yevpatoria và Feodosia cũng được kết nối trực tiếp với nó.

Sân bay quốc tế Simferopol là trung tâm vận chuyển hàng không của Krym. Các thành phố Yalta, Feodosia, Kerch, Sevastopol, Chornomorske và Yevpatoria liên kết với nhau qua các tuyến đường biển.

Xa lộ
 Xa lộ Tavrida (tuyến Yevpatoria-) Sevastopol – Simferopol – Bilohirsk – bắc Feodosia – Kerch nam (cầu eo biển)
 E105/M18 – Syvash (cầu, khởi đầu), Dzhankoi, kênh đào Bắc Krym (cầu), Simferopol, Alushta, Yalta (kết thúc)
 E97/M17 – Perekop (khởi đầu), Armiansk, Dzhankoi, Feodosia, Kerch (phà, kết thúc)
 A290 – Novorossiysk đến Kerch qua cầu Krym (trước gọi là Xa lộ M25)
 H05 – Krasnoperekopsk, Simferopol (tiếp cận Sân bay quốc tế Simferopol)
 H06 – Simferopol, Bakhchysarai, Sevastopol
 H19 – Yalta, Sevastopol
 P16
 P23 – Simferopol, Feodosia
 P25 – Simferopol, Yevpatoria
 P27 – Sevastopol, Inkerman (hoàn toàn trong thành phố Sevastopol)
 P29 – Alushta, Sudak, Feodosia
 P34 – Alushta, Yalta
 P35 – Hrushivka, Sudak
 P58 – Sevastopol, cảng "Komysheva Bukhta" (hoàn toàn trong thành phố Sevastopol)
 P59 (hoàn toàn trong thành phố Sevastopol)

Du lịch

Krym phát triển thành một điểm đến cho kỳ nghỉ bắt đầu từ nửa sau của thế kỷ 19. Sự phát triển của mạng lưới giao thông đã mang lại lượng lớn khách du lịch từ các vùng trung tâm của Đế quốc Nga. Vào đầu thế kỷ 20, Krym bắt đầu có bước phát triển lớn về các cung điện, biệt thự và dacha, hầu hết trong số đó vẫn còn lại. Chúng là một số điểm thu hút chính của Krym trong tư cách là một điểm đến du lịch. Có rất nhiều truyền thuyết Krym về những địa điểm du lịch nổi tiếng, thu hút sự chú ý của khách du lịch.

Một giai đoạn phát triển du lịch mới bắt đầu khi chính phủ Liên Xô bắt đầu thúc đẩy chất lượng an dưỡng của không khí, hồ và bùn trị liệu tại địa phương. Nơi đây đã trở thành một điểm đến "sức khỏe" cho công nhân Liên Xô và hàng trăm nghìn khách du lịch Liên Xô đã đến thăm Krym.

Artek là một trại hè thiếu nhi cũ ven biển Đen thuộc thị trấn Hurzuf, gần Ayu-Dag, được thành lập vào năm 1925. Đến năm 1969, trại có diện tích 3,2 km², và bao gồm 150 tòa nhà. Không giống như hầu hết các trại thiếu niên tiền phong, Artek là một trại quanh năm do khí hậu ấm áp. Artek được cho là một đặc ân dành cho trẻ em Liên Xô, cũng như trẻ em từ các nước cộng sản khác. Trong thời hoàng kim, 27.000 trẻ em mỗi năm đến nghỉ ở Artek. Từ năm 1925 đến 1969, trại tiếp nhận 300.000 trẻ em. Sau khi Đội Thiếu niên Tiền phong tan rã vào năm 1991, uy tín của trại giảm sút, nhưng nó vẫn là một điểm đến nghỉ dưỡng nổi tiếng.

Vào thập niên 1990, Krym trở thành một điểm đến để đi xa thay vì là một điểm đến "cải thiện sức khỏe". Các khu vực được ghé thăm nhiều nhất là bờ biển phía nam của Krym với các thành phố Yalta và Alushta, bờ biển phía tây - Yevpatoria và Saky, và bờ biển phía đông nam - Feodosia và Sudak. Theo National Geographic, Krym nằm trong số 20 điểm đến du lịch hàng đầu năm 2013.

Các địa điểm quan tâm bao gồm

Trừng phạt
Sau khi Nga sáp nhập Krym dù không được phần lớn quốc tế công nhận, Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Canada, Úc, Nhật Bản và một số quốc gia khác (bao gồm cả Ukraina) đã áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế đối với Nga, bao gồm một số lệnh trừng phạt cụ thể nhắm vào Krym. Nhiều lệnh trừng phạt trong số này nhắm vào các cá nhân—cả người Nga và người Krym. Nói chung, họ cấm bán, cung cấp, chuyển nhượng hoặc xuất khẩu hàng hóa và công nghệ trong một số lĩnh vực, bao gồm các dịch vụ liên quan trực tiếp đến du lịch và cơ sở hạ tầng. Họ liệt kê bảy cảng nơi tàu du lịch không thể cập cảng. Các biện pháp trừng phạt đối với các cá nhân bao gồm cấm đi lại và đóng băng tài sản. Visa và MasterCard tạm dừng dịch vụ tại Krym vào tháng 12 năm 2014. Hệ thống thẻ thanh toán quốc gia Nga sau đó cho phép thẻ Visa và MasterCard do ngân hàng Nga phát hành hoạt động tại Krym. Hệ thống thanh toán Mir do Ngân hàng Trung ương Nga điều hành hoạt động ở Krym cùng với Master Card và Visa. Tuy nhiên, không có ngân hàng quốc tế lớn nào ở Krym.

Nhân khẩu
Tính đến năm 2014, tổng dân số của Cộng hòa Krym và Sevastopol là 2.248.400 người (Cộng hòa Krym: 1.889.485, Sevastopol: 395.000). Con số này giảm so với con số Điều tra nhân khẩu Ukraina năm 2001, là 2.376.000 (Cộng hòa tự trị Krym: 2.033.700, Sevastopol: 342.451).

Theo điều tra nhân khẩu năm 2014 của Nga, 84% cư dân Krym cho biết tiếng Nga là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ; 7,9% – tiếng Tatar Krym; 3,7% – tiếng Tatar; và 3,3% – tiếng Ukraina. Đây là cuộc điều tra nhân khẩu chính thức đầu tiên tại Krym kể từ cuộc điều tra nhân khẩu do Ukraina tổ chức năm 2001.

Theo điều tra nhân khẩu năm 2001, 77% cư dân Krym cho biết tiếng Nga là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ; 11,4% – tiếng Tatar Krym; và 10,1% – tiếng Ukraina. Tuy nhiên, vào năm 2013, tiếng Tatar Krym được ước tính là đang trên bờ vực tuyệt diệt, chỉ được dạy trong khoảng 15 trường học tại Krym vào thời điểm đó. Thổ Nhĩ Kỳ đã hỗ trợ nhiều nhất cho người Tatar ở Ukraina, giúp họ giải quyết vấn đề giáo dục bằng tiếng mẹ đẻ, bằng cách đưa các trường học trở nên hiện đại.

Thành phần dân tộc của dân số Krym đã thay đổi đáng kể kể từ đầu thế kỷ 20. Điều tra nhân khẩu Đế quốc Nga năm 1897 cho tỉnh Taurida báo cáo: 196.854 (13,06%) người Tatar Krym, 404.463 (27,94%) người Nga và 611.121 (42,21%) người Ukraina. Nhưng những con số này bao gồm cả các huyện (uyezd) Berdyansky, Dneprovsky và Melitopolsky nằm trên đại lục chứ không phải tại Krym. Số lượng dân số không bao gồm các huyện này được đưa ra trong bảng dưới đây.

Người Tatar Krym là một dân tộc thiểu số chủ yếu theo đạo Hồi, chiếm 12,1% dân số vào năm 2001, hình thành ở Krym vào thời cận đại, sau khi Hãn quốc Krym ra đời. Người Tatar Krym bị chính phủ của Joseph Stalin trục xuất đến Trung Á để trừng phạt tập thể, với lý do một số người từng tham gia quân xâm lược Waffen-SS, thành lập Quân đoàn Tatar, trong Thế chiến II. Sau khi Liên Xô sụp đổ, người Tatar Krym bắt đầu quay trở lại khu vực. Theo điều tra nhân khẩu Ukraina năm 2001, 60% dân số Krym là người dân tộc Nga và 24% là người dân tộc Ukraina.

Người Do Thái tại Krym là người Krymchak và Karaite (một nhóm nhỏ tập trung tại Yevpatoria) trong lịch sử. Điều tra nhân khẩu năm 1879 cho tỉnh Taurida báo cáo dân số Do Thái là 4,20%, không bao gồm dân số Karaite là 0,43%. Người Krymchak (chứ không phải người Karaite) là mục tiêu tiêu diệt trong thời kỳ Đức quốc xã chiếm đóng. Đức quốc xã đã sát hại khoảng 40.000 người Do Thái Krym.

Số lượng người Đức tại Krym là 60.000 vào năm 1939. Trong Thế chiến thứ hai, họ bị cưỡng bức trục xuất theo lệnh của Stalin, vì họ được coi là "cột thứ năm" tiềm năng. Đây là một phần của 800.000 người Đức tại Nga bị tái định cư bên trong Liên Xô trong thời kỳ Stalin. Điều tra nhân khẩu Ukraina năm 2001 báo cáo chỉ có 2.500 người dân tộc Đức (0,1% dân số) ở Krym.

Bên cạnh những người Đức ở Krym, năm 1944 Stalin còn trục xuất 70.000 người Hy Lạp, 14.000 người Bulgaria và 3.000 người Ý.

Tuổi thọ dự tính khi sinh

Tôn giáo

Năm 2013, tín đồ Cơ đốc giáo Chính thống chiếm 58% dân số Krym, tiếp theo là người Hồi giáo (15%) và những người tin vào Thượng đế mà không có tôn giáo (10%).

Sau khi Nga sáp nhập Krym vào năm 2014, 38 trong số 46 giáo xứ Giáo hội Chính thống Ukraina – Tòa thượng phụ Kyiv tại Krym đã không còn tồn tại; trong ba trường hợp các nhà thờ đã bị chính quyền Nga tịch thu. Bất chấp việc sáp nhập, Giáo hội Chính thống giáo Ukraina (Tòa thượng phụ Moskva) vẫn giữ quyền kiểm soát các giáo khu chính thống của mình tại Krym.

Văn hóa

Alexander Pushkin đến thăm Bakhchysarai vào năm 1820 và sau đó viết bài thơ Đài phun nước Bakhchisaray. Krym là bối cảnh cho tác phẩm nổi tiếng của Adam Mickiewicz là Sonnet Krym, lấy cảm hứng từ chuyến du lịch năm 1825 của ông. Một loạt 18 bài sonnet tạo thành một câu chuyện nghệ thuật về cuộc hành trình đến và đi qua Krym. Chúng có những mô tả lãng mạn về thiên nhiên và văn hóa phương Đông, thể hiện nỗi tuyệt vọng của một người lưu vong khao khát quê hương, bị kẻ thù hung bạo đuổi khỏi quê hương.

Ivan Aivazovsky là họa sĩ hàng hải thế kỷ 19 gốc Armenia, người được coi là một trong những nghệ sĩ lớn trong thời đại của ông, sinh ra ở Feodosia và sống ở đó phần lớn cuộc đời. Nhiều bức tranh của ông mô tả biển Đen. Ông cũng tạo ra những bức tranh chiến trận trong Chiến tranh Krym.

Ca sĩ người Tatar Krym Jamala giành chiến thắng trong Cuộc thi Bài hát Eurovision 2016 khi đại diện cho Ukraina với bài hát "1944", kể về sự kiện chính quyền Liên Xô trục xuất người Tatar Krym vào năm đó.

Sau khi Nga sáp nhập Krym năm 2014, các câu lạc bộ bóng đá hàng đầu Krym rút khỏi các giải đấu của Ukraina. Một số câu lạc bộ đăng ký tham gia các giải đấu của Nga nhưng Liên đoàn bóng đá Ukraina phản đối. UEFA phán quyết rằng các câu lạc bộ Krym không thể tham gia các giải đấu của Nga mà thay vào đó phải là một phần của hệ thống giải đấu Krym. Giải Ngoại hạng Krym hiện là giải bóng đá chuyên nghiệp hàng đầu ở Krym. Một số vận động viên sinh ra tại Krym đã được phép thi đấu cho Nga thay vì Ukraina tại các cuộc thi trong tương lai, bao gồm Vera Rebrik là nhà vô địch ném lao châu Âu.

Hình ảnh

Xem thêm
 Chiến tranh Nga-Ukraina
 Tiếng Goth Krym
 Danh sách thành phố tại Krym
 Chính trị Krym
 Hiệp định Hữu nghị Nga–Ukraina năm 1997

Ghi chú

Tham khảo

Nguồn

Liên kết ngoài

 Lists of Crimean Tartar villages emptied in the May 1944 deportations, and most of them renamed in Russian

Krym
Tatar Krym
Bán đảo châu Âu
Vùng của Ukraina
Từ ngữ Turk


title: Transoxiana

text:
Transoxiana (cũng viết là Transoxiania) là một tên gọi cổ xưa dùng để chỉ một phần lãnh thổ tại Trung Á, ngày nay lãnh thổ này tương ứng với Uzbekistan, Tajikistan, miền nam Kyrgyzstan  và tây nam Kazakhstan.  Về mặt địa lý, đây là khu vực nằm giữa các sông Amu Darya ( Ōxos) và Syr Darya. Ngày nay, tên gọi này thường mang ngụ ý rằng người ta đang nói về khu vực vào khoảng thời gian từ trước đó đến khoảng thế kỷ thứ 8, mặc dù thuật ngữ vẫn còn tiếp tục được các sử gia phương Tây sử dụng trong nhiều thế kỷ sau đó. Trong sử thi Ba Tư Shahnameh, do nhà thơ Ferdowsi viết, Transoxiana là quê hương của các bộ lạc du mục Ba Tư và sông Oxus là biên giới giữa Ba Tư và Turan.

Khu vực đã từng là một phần của triều Achaemenes của Ba Tư dưới cái tên Sogdiana. Tuy nhiên Transoxiana là một từ tiếng Latinh và có nghĩa là "phía bên kia sông Oxus", tên tiếng Hy Lạp của sông Amu Darya, trong đó mô tả khu vực hoàn toàn dưới quan điểm của người Hy Lạp và La Mã. Khu vực cũng từng được gọi là prdry hay Faraa-rood trong tiếng Ba Tư trung đại, tên phía sau có nghĩa là "cái mà vượt qua sông". Sau khi người Ả Rập xâm lược, họ gọi khu vực là mā warā' an-nāhr, dịch từ tiếng Ba Tư Trung đại và có cùng ý nghĩa.

Lịch sử
Tên gọi Transoxiana trở nên phổ biến ở phương Tây do các cuộc chinh phục của Alexandros Đại đế, ông đã khuếch trương văn hóa Hy Lạp đến khu vực trong các cuộc chinh phục vào thế kỷ thứ 4 TCN; Transoxiana là điểm xa nhất về đông bắc của |văn hóa Hy Lạp, và trong thực tế là một nơi giao thoa văn hóa Hy Lạp/Ba Tư/Trung Hoa/Phật giáo, được mệnh danh là 'Serindian' cho đến khi bị người Ả Rập xâm lược. Dưới thời Đế quốc Sassanid, vùng thường được gọi là Sogdiana, một tên tỉnh từ Đế quốc Achaemenes, và được sử dụng để phân biệt nó với vùng Bactria gần đó.

Nhà thám hiểm Trung Hoa Trương Khiên (張騫), người từng viếng thăm các nước làng giềng tại Bactria và Parthia cùng với Transoxiana vào năm 126 TCN, và đây là ghi nhận đầu tiên trong sử sách Trung Quốc về khu vực này. Trương Khiên xác định rõ ràng rằng Parthia là một nền văn minh đô thị tiên tiến, canh tác ngũ cốc và nho, đúc tiền bạc và đồ da.

Trong thời kỳ Sassanid, khu vực trở thành một trung tâm văn hóa và khoa học chính yếu nhờ uy quyền của hoàng gia và sự giàu có bắt nguồn từ Con đường tơ lụa. Nhiều quý tộc và địa chủ Ba Tư đã đào thoát tới khu vực sau cuộc xâm lược của người Hồi giáo. Sau cuộc chinh phục của người Ả Rập, khu vực được gọi với cái tên Ma wara'un-Nahr (tiếng Ả Rập, "cái ở bên kia sông").

Các thành phố chính và trung tâm văn hóa của Transoxiana là Samarkand và Bukhara. Cả hai đều nằm ở phần phía nam của Transoxiana, (mặc dù vẫn nằm ở phía nắc sông Amu Darya, ven sông Zeravshan), và phần lớn khu vực bị khô hạn song lại có các đồng bằng màu mỡ. Cả hai thành phố vẫn là trung tâm văn hóa và băn minh Ba Tư sau khi người Ả Rập xâm chiếm Ba Tư, và đóng một vai trò quan trọng trong việc hồi sinh văn hóa Ba Tư với việc thành lập nhà Samanid.

Một phần của khu vực bị Qutayba ibn Muslim chinh phục từ năm 706 đến 715 và được Umayyads tổ chức quản lý lỏng lẻo từ 715 đến 738. Cuộc chinh phục được củng cố bởi Nasr ibn Sayyar giữa các năm 738 và 740, và tiếp tục nằm dưới quyền quản lý của Umayyad cho đến năm 750, khi nó bị nhà Abbas thay thế. Nhà Đường cũng từng kiểm soát phần phía đông của khu vực cho đến cùng một thời điểm, khi xảy ra một cuộc nội chiến.

Thành Cát Tư Hãn xâm lược Transoxiana vào năm 1219 trong cuộc chinh phục Khwarezm. Trước khi ông mất vào năm 1227, ông đã giao vùng đất phía tây Trung Á cho người con trai Sát Hợp Đài, và khu vực được biết đến với cái tên Sát Hợp Đài hãn quốc. Năm 1369, Timur, của bộ lạc Barlas, trở thành người cai trị trê hiệu lực mặc dù uy quyền về nghi thức của hãn quốc vẫn còn, và sau đó biến Samarkand thành kinh đô trong tương lại của đế quốc của ông. Transoxiana đã trở nên hưng thịnh vào giữa thế kỷ 14.

Tham khảo

Trung Á


title: SM the Ballad

text:
SM the Ballad (có thể viết thành S.M. the Ballad  hay S.M. THE BALLAD) là một nhóm nhạc dự án của Hàn Quốc chuyên hát nhạc Ballad được thành lập bởi SM Entertainment. Thành viên của nhóm gồm có Jay của TRAX, Kyuhyun của Super Junior, Jonghyun của SHINee và ca sĩ mới Jino. Họ được miêu tả là Nhóm những giọng ca của công ty.

Lịch sử

2010: Ra mắt và Miss You
Ngày 19 tháng 11 năm 2010, SM Entertainment đã đưa ra một tuyên bố rằng các thành viên Jay của TRAX, Kyuhyun của Super Junior, Jonghyun của SHINee và ca sĩ mới Jino sẽ được chọn để tham gia vào một nhóm nhạc dự án mới của công ty. Mục đích thành lập nhóm nhạc dự án này là để cho thấy rằng các nghệ sĩ của công ty không chỉ hoạt động tốt khi với tư cách nhóm nhạc thần tượng mà còn có thể kết hợp rất tốt với nhau trong thể loại nhạc Ballad nữa.

Tên gốc của bài hát ra mắt "Miss You" của S.M The Ballad là "When It Began", vốn được viết để thành một bài song ca cho SHINee. Từ khi tên nhóm của SHINee còn chưa được quyết định, Onew và Jonghyun đã cùng thu âm bản song ca này với phần rap của Minho và dự định sẽ phát hành trong album ra mắt của nhóm. Do ca khúc không hợp với hình ảnh của album nên công ty đã để lại và định phát hành riêng dưới dạng đĩa đơn. Kế hoạch đó chưa hề được hiện thực hóa và lại có những sự thay đổi khác nữa cho đến quyết định cuối cùng là ba ca sĩ: Xiah Junsu của TVXQ, Kyuhyun của Super Junior và Jonghyun của SHINee sẽ đảm nhận bài hát này. Chỉ hai tháng trước khi đĩa đơn này ra mắt, JYJ từ TVXQ đã quyết định rời khỏi SM, theo đó thì Xiah Junsu cũng rút khỏi dự án. Sau nhiều biến động, cuối cùng thì Jay của TRAX và một học viên của SM là Jino sẽ thay thế vị trí của Junsu, và tên bài hát chính thức trở thành "Miss You".

Ngày 26 tháng 11 đã được định là ngày ra mắt album đầu tay của nhóm "너무 그리워" (Miss you so much).
Tuy nhiên, do trận Pháo kích ở Yeonpyeong vào ngày 23 tháng 11 khiến xã hội Hàn Quốc hết sức bất ổn, nên album đã được dời lại đến ngày 29 tháng 11, và ca khúc chủ đề "Miss You" được phát hành ngày 28 tháng 11 dưới dạng nhạc số.

Nhóm đã có màn trình diễn ra mắt trên chương trình Inkigayo của đài SBS phát sóng ngày 28 tháng 11 năm 2010.

Bài hát chủ đề "Miss you" là một ca khúc nói về việc không thể níu giữ người con gái mình yêu, một bản ballad buồn nhưng đẹp đẽ.
Trong music video có sự tham gia của hai diễn viên nổi tiếng Joo Won và Lee Yeon-hee với nội dung MV nói về tình yêu đẹp giữa thiên thần và người trần gian.
Ngày 3 tháng 12, Jay Kim đã không thể có mặt ở buổi diễn tại Music Bank của KBS do bận lịch quay phim "President". Trong vài buổi diễn quảng bá sau đó, anh cũng đã không thể có mặt.

Ngày 4 tháng 12 năm 2010, nhóm bắt đầu quảng bá cho ca khúc thứ hai "Hot Times" tại chương trình âm nhạc Music Core của MBC. "Hot Times" là một ca khúc đặc trưng của thể loại R&B với giai điệu không nhanh nhưng lại được thể hiện bởi những giọng ca mạnh mẽ và đầy kĩ thuật, thuộc loại Urban Soul, nói về câu chuyện tình yêu của một người con trai và lời hứa hẹn sẽ mãi yêu cô gái. Music video được đặt trong khung cảnh đen trắng với một chút màu sepan, được phát hành ngày 13 tháng 12 năm 2010 thông qua trang YouTube chính thức của SM Entertainment là sment.

2014: Thay đổi thành viên và album mới
Vào ngày 3 tháng 2 năm 2014, SM Entertainment tiết lộ rằng Changmin của TVXQ, Yesung của Super Junior, Zhang Li Yin, Kim Tae-yeon của Girls' Generation, Zhou Mi của Super Junior-M, Krystal Jung của f(x) và Chen của EXO (EXO-M) sẽ được gộp lại thành một nhóm để phát hành album mới cùng với thành viên ban đầu là Jonghyun của SHINee. SM thông báo: "SM The Ballad đang có kế hoạch trở lại rất sớm. Tuy Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc đã có một sai lầm nhưng chúng tôi sẽ tiết lộ các thông tin sớm". Sau đó, họ thông báo rằng danh sách bài hát sẽ chứa các bài hát bằng tiếng Hàn, tiếng Nhật và cả tiếng Trung. Album sẽ được phát hành vào ngày 13 tháng 2 năm 2014. Mặc dù vấp phải một số ý kiến trái chiều về việc thay đổi thành viên, nhưng SM vẫn quyết định giữ nguyên đội hình. Tuy 'Breath' ra mắt trong thời kỳ ''bom tấn'' và không giành được no.1 trên các show âm nhạc cuối tuần của các nhà đài Hàn Quốc, nhưng không thể phủ nhận được sức nóng của album mới này hơn hẳn sản phẩm ''Miss U''. Dù sao SM THE BALLAD cũng đã có một lần trở lại tuyệt vời.

Thành viên

Thành viên hiện tại

Thành viên trước đây

Thời gian biểu

Danh sách đĩa nhạc

Album phòng thu

Ghi chú: Những bài hát in đậm là những bài hát dùng để quảng bá cho album của nhóm.

Trên các kênh truyền thông khác
Vào ngày 4 tháng 1 năm 2011, SM Entertainment đã hợp tác với NEOWIZ Internet Corporation, Ltd, phát hành một ứng dụng cho iPhone có sử dụng album đầu tay Miss You của SM The Ballad. Ứng dụng có bao gồm phiên bản nghe thử của các bài trong album, và phiên bản đầy đủ phải trả phí của các bài, cùng với hình ảnh và clock, cũng như music videos cho Miss You và Hot Times. Ứng dụng có thể được tải xuống từ iTunes.

Tham khảo

Liên kết ngoài
SM The Ballad Official website
SM Entertainment Official website

SM Town
Nhóm nhạc K-pop
Ban nhạc thành lập năm 2010
Nhóm nhạc thần tượng Hàn Quốc
Khởi đầu năm 2010 ở Hàn Quốc
Nghệ sĩ SM Entertainment


title: Chi Giảo cổ lam

text:
Chi Giảo cổ lam (danh pháp khoa học: Gynostemma) là một chi thực vật thân thảo sống lâu năm trong họ Bầu bí (Cucurbitaceae). Các loài trong chi này sinh sống trong khu vực nhiệt đới châu Á cho tới Đông Á, từ dãy núi Himalaya tới Nhật Bản, Malaysia và New Guinea.

Lịch sử phân loại
Năm 1825 Carl Ludwig Blume thiết lập chi Gynostemma với 2 loài được ông mô tả là G. pedata và G. simplicifolia (Blume coi Gynostemma là danh từ giống cái, nhưng thực tế nó là danh từ giống trung). Tuy nhiên, từ năm 1784 thì Carl Peter Thunberg đã mô tả loài Vitis pentaphylla. Năm 1902 Tomitarô Makino nhận thấy  Vitis pentaphylla của Thunberg cũng chính là Gynostemma pedatum của Blume, vì thế loài điển hình của chi này Gynostemma pedatum = Gynostemma pentaphyllum.

Các loài
HIện tại người ta công nhận 16 loài trong chi này.
 Gynostemma aggregatum C.Y.Wu & S.K.Chen, 1983 - giảo cổ lam quả tụ
 Gynostemma cardiospermum Cogn. ex Oliv., 1892 - giảo cổ lam hạt hình tim
 Gynostemma caulopterum S.Z.He, 1996
 Gynostemma compressum X.X.Chen & D.R.Liang, 1991 - giảo cổ lam quả dẹt
 Gynostemma guangxiense X.X.Chen & D.H.Qin, 1988 - giảo cổ lam Quảng Tây
 Gynostemma intermedium W.J.de Wilde & Duyfjes, 2007
 Gynostemma laxiflorum C.Y.Wu & S.K.Chen, 1983 - giảo cổ lam hoa thưa
 Gynostemma longipes C.Y.Wu, 1983 - giảo cổ lam cành dài
 Gynostemma microspermum C.Y.Wu & S.K.Chen, 1983 - giảo cổ lam hạt nhỏ
 Gynostemma pallidinerve Z.Zhang, 1991 - giảo cổ lam gân lá trắng
 Gynostemma papuanum W.J.de Wilde & Duyfjes, 2007
 Gynostemma pentagynum Z.P.Wang, 1989 - giảo cổ lam ngũ quế
 Gynostemma pentaphyllum  (Thunb.) Makino, 1902 (đồng nghĩa: Gynostemma burmanicum, Gynostemma laxum, Gynostemma simplicifolium) - giảo cổ lam, thư tràng năm lá, cổ yếm, dần toòng, nhân sâm phương nam, giảo cổ lam lá bóng, thư tràng thưa, cổ yếm lá bóng.
 Gynostemma pubescens  (Gagnep.) C.Y.Wu, 1983 - giảo cổ lam lông
 Gynostemma yixingense  (Z.P.Wang & Q.Z.Xie) C.Y.Wu & S.K.Chen, 1983
 Gynostemma zhejiangense X.J.Xue, 1995 - giảo cổ lam Chiết Giang.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Kara-Khanid

text:
Hãn quốc Kara-Khanid hay Khách Lạt Hãn quốc là một liên minh của các bộ lạc Đột Quyết được một triều đại cai trị, triều đại này trong sử sách được gọi là Karakhanid (cũng viết Qarakhanid) hay Ilek Khanid, (, Qarākhānīyān hay , Khakānīya, Hắc Hãn , Đào Hoa Thạch ). Tất cả các tên gọi đều đại diện cho tước hiệu của Kara Kağan (Khách Lạt khả hãn), một tước hiệu quan trọng nhất của người Đột Quyết cho đến khi kết thúc triều đại.

Hãn quốc đã chinh phục được Transoxiana tại Trung Á và cai trị nơi này từ 999–1211. Việc họ đến Transoxiana là dấu hiệu về sự chuyển đổi cuối cùng trong quyền thống trị Trung Á, quyền này từ nay đã được chuyển từ tay người Ba Tư sang người Đột Quyết. Các kinh đô của hãn quốc bao gồm Kashgar, Balasagun, Uzgen và Samarkand. Lịch sử hãn quốc được xây dựng trên cơ sở các văn bản rời rạc và thường mâu thuẫn với nhau, cũng như các nghiên cứu về tiền xu.

Nguồn gốc
Kara-Khanid là một liên minh được thành lập vào thế kỷ thứ 9 giữa Cát La Lộc (Karluk), Dạng Ma (Yagma), Xử Nguyệt (Chigil), và các bộ lạc khác sinh sống tại Semirechye, Tây Thiên Sơn (nay là Kyrgyzstan), và phía tây Tân Cương (Kashgar). Người ta không rõ về tên gọi của gia tộc khả hãn; thuật ngữ Karakhanid là được tạo ra - nó bắt nguồn từ Qara Khan (Hắc hãn) hay Qara Khaqan (Hắc khả hãn) (từ "Qara" nghĩa là "đen") là tước hiệu quan trọng nhất của những người cai trị vương triều này, và được các nhà Đông phương học châu Âu đưa ra vào thế kỷ 19 để mô tả cả triều đại và hãn quốc Đột Quyết mà họ cai trị. Các nguồn Hồi giáo Ả Rập gọi triều đại này là al-Khaqaniya ("Đó là của các Khả hãn"), trong khi các nguồn Ba Tư thường dùng thuật ngữ Al-i Afrasiyab ("Gia tộc của Afrasiab") trên cơ sở các vị quốc vương thần thoại (mặc dù thực sự không liên quan đến các Kara-Khanid) của Transoxania thời kỳ tiền Hồi giáo.

Lịch sử ban đầu
Người Cát La Lộc là một dân tộc du mục đến từ phía tây dãy núi Altai và di chuyển đến Semirechye. Vào năm 742, người Cát La Lộc là tham gia một liên minh bao gồm cả người Bạt Tất Mật (Basmyl) và người Duy Ngô Nhĩ, liên minh này đã nổi dậy lật đổ ách thống trị của Đông Đột Quyết (Göktürk). Trong hoạt động tổ chức lại quyền lực sau đó, người Cát La Lộc được nâng từ một bộ lạc dưới quyền một el teber thành một thế lực do diệp hộ (yabghu) lãnh đạo; diệp hộ trở thành một trong các chức tước cao nhất của người Đột Quyết, cũng có ngụ ý là thành viên của gia tộc Ashina, những người được "thượng đế ủy nhiệm" quyền cai trị dân cư. Người Cát La Lộc và người Duy Ngô Nhĩ sau đó liên minh với nhau để chống lại người Bạt Tất Mật, và trong vòng hai năm, liên minh đã lật đổ được khả hãn của người Bạt Tất Mật. Diệp hộ của người Duy Ngô Nhĩ trở thành khả hãn là lãnh đạo người Cát La Lộc là diệp hộ. Sự sắp xếp này kéo dài chưa đến một năm. Thù địch giữa hai sắc dân đã buộc người Cát La Lộc phải thiên di về phía tây đến miền tây của Turgesh.

Năm 766, người Cát La Lộc The Karluks đã khuất phục được phía tây của Turgesh (Đột Kị Thi) và lập đô tại Suyab ven sông Chuy. Liên minh Cát La Lộc lúc này còn bao gồm các bộ lạc Chigil và Tukshi, những người này có thể là các bộ lạc Türgesh đã hợp nhất vào liên minh của người Cát La Lộc. Vào giữa thế kỷ 9, liên minh Cát La Lộc giành quyền kiểm soát các vùng đất thiêng của người Tây Đột Quyết sau khi Hồi Cốt bị người Kyrgyz xâm chiếm. Việc kiểm soát các vùng đất thiêng cùng với việc được nhận làm thành viên của gia tộc Ashina, đã cho phép người Cát La Lộc giành lấy tước hiệu khả hãn cùng với quyền thống trị các thảo nguyên sau khi khả hãn Turgesh trước đó bị giết trong một cuộc nổi dậy.

Vào thế kỷ thứ 9, miền nam của Trung Á nằm dưới quyền kiểm soát của triều Samanid, trong khi thảo nguyên Trung Á do những người du mục gốc Đột Quyết thống trị, như Pecheneg, Oghuz, và Cát La Lộc (Karluk). Lãnh địa của người Cát La Lộc về phía bắc xa bằng liên minh Irtysh và Kimek, với các ngôi lều kéo dài đến các sông Chi và Ili, nơi các bộ lạc Chigil và Tukshi sinh sống, về phía đông đạt đến thung lũng Ferghana và xa hơn nữa. Phía nam và phía đông của lãnh địa là nơi người Yaghma định cư. Trung tâm của liên minh Cát La Lộc vào thế kỷ 9 và 10 xuất hiện tại Balasagun trên sông Chu (hay sông Chuy). Vào cuối thế kỷ 9, triều Samanid hành quân đến thảo nguyên và chiếm được Taraz, một trong những đại bản doanh của khả hãn Cát La Lộc, và một nhà thờ lớn đã được chuyển thành một nhà thờ Hồi giáo.

Thành lập Hãn quốc Kara-Khanid
Vào thế kỷ thứ 9, liên minh Cát La Lộc (bao gồm các bộ lạc Chigil và Tukshi có nguồn gốc Türgesh) và Yaghma, có thể là hậu duệ của người Toquz Oghuz, đã tập hợp lực lượng và lập nên Hãn quốc Karluk-Kara-Khanid. Người Chigils hình thành đội quân nòng cốt của hãn quốc. Các nguồn sử liệu đưa ra các thời điểm khác nhau về ngày thành lập và tên của vị hãn đầu tiên, song những người cai trị Kara-Khanid có khả năng xuất thân từ các bộ lạc Chigil và Yaghma - các khả hãn phía Đông mang tước hiệu Arslan Qara Khaqan (Arslan "sư tử" và vật tổ của người Chigil) và các Khả hãn phía Tây mang tước hiệu Bughra Qara Khaqan (Bughra "lạc đà đực" là vật tổ của người Yaghma). Tên của các loài động vật là một yếu tố thường xuyên trong tước hiệu Đột Quyết của Kara-Khanid: Aslan (sư tử), Bughra (lạc đà), Toghan (chim ưng), Böri (sói), Toghrul hay Toghrïl (một loài chim săn mồi)... Có bốn lãnh đạo có các tước hiệu Arslan Ilig, Bughra Ilig, Arslan Tegin và Bughra Tegin. Tước hiệu của các thành viên trong vương triều thay đổi theo vị trí của họ.

Vaog giữa thế kỷ 10, Kara-Khanid cải sang Hồi giáo và tiếp nhận tên và các kính ngữ Hồi giáo, song vẫn duy trì các tước hiệu triều đại Đột Quyết như Hãn, Khả hãn, Ilek (Ilig) và Tegin (đặc cần). Về sau họ chấp nhận tước hiệu Ả Rập là sultan và sultān al-salātīn (sultan của các sultan). Theo sử gia Ottoman được gọi là Munajjim-bashi, một hoàng tử Kara-Khanid tên là Satuk Bughra Khan là vị hãn đầu tiên chuyển đổi tước hiệu. Sau khi chuyển đổi, ông đưa ra một fatwa (phán quyết dựa theo đức tin Hồi giáo), cho phép ông có quyền lực để giết chết người cha có lẽ vẫn là ngoại giáo của mình sau khi ông chinh phục Kashgar. Sau đó đến năm 960, theo các sử gia Hồi giáo Ibn Miskawaih và Ibn al-Athir, người Đột Quyết đã có sự biến đổi to lớn (ghi nhận "200.000 lều của người Đột Quyết"), bằng chứng gián tiếp khẳng định đó là Kara-Khanid.

Chinh phục Transoxiana

Vào thập niên cuối cùng của thế kỷ 10, Kara-Khanid bắt đầu chiến đấu chống lại triều Samanid nhằm kiểm soát Transoxiana, chiến dịch đầu tiên do cháu nội của Satuk Bughra Khan, Hasan (hay Harun) b. Sulayman (tước hiệu: Bughra Khan) lãnh đạo. Trong các năm 990-992, Kara-Khanid dần nắm được Isfijab, Ferghana, Ilaq, Samarkand, và kinh đô của Samanid là Bukhara. Tuy nhiên, Hasan Bughra Khan mất vào năm 992 do một căn bệnh, và Samanid trở về Bukhara. Người anh em họ của Hasan là Ali b. Musa (tước hiệu: Kara Khan hay Arslan Khan) tiếp tục chiến dịch chống lại Samanid, và vào năm 999, con trai của Ali là Nasr đã lấy lại Bukhara mà chỉ gặp phải sự kháng cự nhỏ. Các lãnh địa của Samanid bị phân chia giữa Ghaznavid, thế lực này có được Khorasan và Afghanistan, còn Kara-Khanid thì nhận được Transoxiana; sông Oxus trở thành đường biên giới giữa hai đế quốc đối thủ.

Kara-Khanid được chia thành các thái ấp giống như các dân tộc du mục Đột Quyết và Mông Cổ. Các thái ấp Kara-Khanid liên kết với bốn đô thị trung tâm Balasaghun (về sau là kinh đô của Kara-Khanid) tại Semirechye, Kashgar tại Tân Cương (Kashgar), Uzgen tại Fergana, và Samarkand tại Transoxiana. Các lãnh địa ban đầu của triều đại ở Semirechye và Kashgaria được bảo tồn thanh thế bên trong nhà nước Kara-Khanid, và các khả hãn của các lãnh địa này duy trì một vị thế được ngầm hiểu là cao hơn so với những người cai trị tại Transoxiana và Fergana. Bố người con trai của Ali (Ahmad, Nasr, Mansur, Muhammad) mỗi người giữ một vùng đất phụ thuộc riêng bên trong nhà nước Kara-Khanid. Nasr, người chinh phục Transoxiana, được giữ phần trung tâm rộng lớn của Transoxiana (Samarkand và Bukhara), Fergana (Uzgen) và các khu vực khác, mặc dù vậy, sau khi ông chết, vùng đất của ông bị phân chia. Ahmad giữ Semirechye và Chach, và trở thành người đứng đầu triều đại sau cái chết của Ali. Kết vị ông ta là Mansur.

Sau cái chết của Mansur, nhánh Hasan Bughra Khan của Kara-Khanid trở nên chiếm ưu thế. Các con trai của Hasan là Muhammad Toghan Khan II, và Yusuf Kadir Khan giữ Kashgar, lần lượt trở thành người đứng đầu triều đại Kara-Khanid. Hai gia tộc, tức các hậu duệ của Ali Arslan Khan và Hasan Bughra Khan, cuối cùng đã phân chia Hãn quốc Kara-Khanid thành hai phần.

Dưới thời trị vì của Ahmad b. Ali, Kara-Khanid tham gia các cuộc chiến chống lại những người phi Hồi giáo ở đông bắc và đông. Năm 1006, Yusuf Kadr Khan của Kashgar chinh phục Vu Điền. Năm 1017-1018, Kara-Khanid đã đẩy lùi một cuộc tấn công của một lực lượng đông đảo các bộ lạc Đột Quyết du mục, điều này được mô tả trong các nguồn Hồi giáo như một chiến thắng vĩ đại. Các anh em Ahmad và Nasr đã tiến hành các chính sách khác nhau với Ghaznavid ở phía nam - trong khi Ahmad cố lập liên minh với Mahmud của Ghazna thì Nasr lại cố gắng chiếm các lãnh thổ của Ghazvanid song không thành công.

Phân liệt
Đầu thế kỷ 11, tính thống nhất của triều đại Kara-Khanid đã chấm dứt do thường xuyên xảy ra các cuộc chiến tranh nội bộ và kết cục dẫn đến dự hình thành của hai nhà nước Kara-Khanid. Một người con trai của Hasan Bughra Khan là Ali Tegin, đã nắm quyền kiểm soát Bukhara và các đô thị khác. Ông mở rộng lãnh địa của mình hơn nữa sau cái chết của Mansur. Người con trai của Nasr là Ibrahim Tamghach Bughra Khan, về sau tiến hành chiến tranh chống lại những người con trai của Ali Tegin, ông đã giành chiến thắng và nắm quyền quản lý phần lớn Transoxania, biến Samarkand thành kinh đô. Vào năm 1041, một người con trai khác của Nasr b. Ali là Muhammad 'Ayn ad-Dawlah (trị vì1041–52) đã tiếp quản quyền lý nhánh phía tây của gia tộc khả hãn và cuối cùng đã dẫn đến việc Hãn quốc Kara-Khanid chính thức bị chia đôi. Ibrahim Tamghach Khan được các sử gia Hồi giáo coi là người cai trị vĩ đại, và ông đã đem lại một số ổn định cho Hãn quốc Tây Kara-Khanid bằng cách hạn chế hệ thống thái ấp, nguyên nhân gây ra nhiều xung đột nội bộ tại Kara-Khanid thống nhất trước đó.

Hậu duệ của Hasan tiếp tục kiểm soát phía đông của Hãn quốc. Hãn quốc Đông Kara-Khanid lập đô tại Balasaghun và sau đó chuyển tới Kashgar. Khu vực Ferghana-Semirechye trở thành biên giới giữa hai nhà nước và thường xuyên diễn ra giao tranh. Khi hai hãn quốc mới được hình thành, Ferghana rơi vào tay Hãn quốc phía đông, song về sau lại bị Ibrahim chiếm và trở thành một phần của Hãn quốc phía tây.

Sự thống trị của Seljuk
Thế kỷ 11 đã chứng kiến sự nổi lên của người Seljuk. Ban đầu họ đánh bại Ghazvanid trong trận Dandanaqan, sau đó tiến vào Iran. Kara-Khanid lúc đầu có thể chống lại người Seljuks, và kiểm soát trong một thời gian ngắn các đô thị của Seljuk tại Khurasan. Tuy nhiên, tại Kara-Khanid đã diễn ra các cuộc xung đột nghiêm trọng với các tăng lữ (ulama). Năm 1089, khi cháu nội của Ibrahim là Ahmad b. Khidr đăng cơ, theo yêu cầu của ulama của Transoxiana, người Seljuk đã tiến đến và kiểm soát Samarkand cùng với các lãnh địa thuộc Hãn quốc phía Tây. Hãn quốc Tây Kara-Khanid trở thành một chư hầu của triều Seljuk trong gần một thế kỷ, và những người trị vì phần lớn là bất cứ ai được Seljuk lựa chọn. Ahmad b. Khidr được người Seljuk cho phục vị, song vào năm 1095, ulama cáo buộc Ahmad là dị giáo và ông ta bị hành quyết.

Hãn quốc Đông Kara-Khanid ở Kashgar cũng khuất phục sau một chiến dịch của Seljuk vào Talas và Semirechye, song Hãn quốc phía Đông chỉ là chư hầu của Seljuk trong một thời gian ngắn. Bắt đầu thế kỷ 12, họ đã xâm lược Transoxiana và thậm chí đã chiếm được đô thị của Seljuk là Termez trong một thời gian.

Tây Liêu xâm lược

Người Khiết Đan của nhà Liêu đã thiên di về phía tây từ miền bắc Trung Quốc sau khi vương quốc của họ bị người Nữ Chân xâm lược vào năm 1125. Lãnh đạo họ là Da Luật Đại Thạch, ông ta cũng tiến hành tuyển mộ các chiến binh từ các bộ lạc khác nhau và tây tiến. Da Luật Đại Thạch chiếm Balasagun ven sông Chuy, về sau đánh bại Hãn quốc Tây Kara-Khanid tại Khujand vào năm 1137. Năm 1141 Tây Liêu trở thành thế lực thống trị trong khu vực sau khi họ đánh bại Sultan Sanjar, vị Đại đế cuối cùng của Seljuk trong trận Qatwan gần Samarkand. Một số tướng lĩnh thuộc dòng dõi Kara-Khani như cha của Osman của Khwarezm, đã đào thoát khỏi vùng đất của Kara-Khanid trong cuộc xâm lược của Tây Liêu.

Tuy nhiên, Tây Liêu đã không tieu diệt triều địa Kara-Khanid. Thay vào đó, người Khiết Đan ở tại Semirech'e với đại bản doanh ở gần Balasaghun, và cho phép một số thành viên của dòng dõi Kara-Khanid cai trị như những chư hầu tại Samarkand và Kashgar, các Kara-Khanid đóng vai trò thu thuế và quản lý số dân Hồi giáo (Kim Trướng hãn quốc cũng tiến hành điều tương tự trên thảo nguyên Nga). Tây Liêu là một triều đại Phật giáo và Shaman giáo, trong khi họ lại cai trị một lãnh địa Kara-Khanid Hồi giáo rộng lớn, mặc dù vậy họ được coi là những người lãnh đạo có tinh thần công bằng khi đã thực hiện khoan dung tôn giáo. Đời sống tôn giáo của Hồi giáo tiếp tục mà không bị gián đoạn và uy quyền của Hồi giáo được bảo tồn, trong khi Kashgar là một đô thị Cảnh giáo và các bia mộ của các Ki-tô hữu tại thung lũng sông Chuy đã bắt đầu xuất hiện tt]f thời kỳ này,. Tuy nhiên, Khuất Xuất Luật, một người Nãi Man đã cướp ngôi vua của triều đại Tây Liêu, đã đưa ra các chính sách chống Hồi giáo đối với cư dân địa phương dưới thời ông trị vì.

Sụp đổ
Sự sụp đổ của Seljuk sau khi bị Tây Liêu đánh bại đã cho phép Khwarezmid, trước đây vốn là chư hầu của Tây Liêu, đã mở rộng lãnh thổ ra các lãnh địa trước đó của Seljuk. Năm 1207, các cư dân của Bukhara nổi dậy chống lại sadrs (các lãnh đạo tăng lữ), điều này được 'Ala' ad-Din Muhammad của nhà Khwarezm-Shah sử dụng làm cái cớ để đánh chiếm Bukhara. Muhammad sau đó lập liên minh với người cai trị của Đông Kara-Khanid là Uthman (về sau cưới con gái của Muhammad) để chống lại Tây Liêu. Năm 1210, nhà Khwarezm-Shah chiếm Samarkand sau khi quân Tây Liêu rút lui để đối phó với cuộc nổi loạn của Khuất Xuất Luật, người này đã chiếm được kho ngân khố của Tây Liêu tại Uzgen. Khwarezm-Shah sau đó đã đánh bại Tây Liêu ở Talas. Muhammad và Khuất Xuất Luật rõ ràng đã đồng ý với nhau để phân chia đế quốc Tây Liêu. Năm 1212, cư dân Samarkand tổ chức một cuộc nổi dậy chống lại Khwarezmia với sự trợ giúp từ Uthman. Quân Khwarezm-Shah trở lại, tái chiếm Samarkand và hành quyết Uthman. Ông yêu cầu tất cả các lãnh đạo Kara-Khanid chịu khuất phục, và cuối cùng tiêu diệt nhà nước Tây Kara-Khanid.

Năm 1211, Khuất Xuất Luật chiếm giữ ngai vàng Tây Liêu. Cùng năm đó, người lãnh đạo cuối cùng của nhà nước Đông Kara-Khanid bị giết chết trong một cuộc nổi dậy tại Kashgar, đặt dầu chấm hết cho Hãn quốc Kara-Khanid. Năm 1218, Khuất Xuất Luật bị quân Mông Cổ giết chết, và lãnh thổ Tây Liêu trở thành một phần của đế quốc Mông Cổ. Đế quốc Khwarezmia cũng sụp đổ sau đó.

Văn hóa

Việc Kara-Khanid tiếp quản khu vực đã không thay đổi đặc điểm Ba Tư căn bản tại Trung Á, song nó đã đem đến những biến đổi về nhân khẩu học và dân tộc ngôn ngữ học. Dười thời Kara-Khanid, cư dân địa phương ngày càng nói tiếng Đột Quyết (Turk) - ban đầu chỉ là về mặt ngôn ngữ khi dân bản địa chấp nhận tiếng Đột Quyết, sau đó những người Đột Quyết nghèo khó hơn cũng đến định cư. Trong nhiều thế kỷ Trung Á bị Đột Quyết (Turk) hóa, văn hóa của người Đột Quyết tiến gần đến chỗ bị Ba Tư hóa, và trong một phương diện nào đó là Ả Rập hóa. Những người cai trị Kara-Khanid cũng bị Ba Tư hóa đến mức chấp nhận "Afrasiab", một nhân vật thần thoại Shahnameh là tổ tiên của họ. Tuy nhiên, ngôn ngữ chính thức hay ngôn ngữ triều đình được sử dụng tại Kashgar và các trung tâm Kara-Khanid khác, được gọi là "Khaqani" (hoàng gia) thì vẫn là tiếng Đột Quyết. Ngôn ngữ này một phần dựa trên các phương ngữ của các bộ lạc Đột Quyết đã hình thành nên Kara-Khanid. Chữ viết Đột Quyết cũng được dùng trong tất cả các tài liệu và văn thư của khả hãn.

Dīwānu l-Luġat al-Turk (Từ điển các ngôn ngữ Đột Quyết) được một sử gia nổi tiếng Kara-Khanid là Mahmud al-Kashgari viết, ông có thể đã sống một khoảng thời gian tại Kashgar trong triều đình Kara-Khanid. Ông đã viết cuốn từ điển toàn diện đầu tiên về các ngôn ngữ Đột Quyết bằng tiếng Ả Rập cho khalip của Baghdad từ 1072-76. Nhà văn nổi tiếng khác tại Kara-Khanid là Yusuf Balasaghuni, ông đã viết Kutadgu Bilig (Châm ngôn hạnh phúc), là tác phẩm văn chương duy nhất viết bằng chữ Đột Quyết còn được biết đến trong thời kỳ Kara-Khanid. Kutadgu Bilig là một dạng văn chương khuyên bảo được gọi là "gương cho hoàng tử". Đặc tính Đột Quyết là điều hiển nhiên trong cả hai văn bản trên, song nó cũng cho thấy ảnh hưởng từ văn hóa Ba Tư và Hồi giáo.

Hồi giáo và nền văn minh của nó đã phát triển mạnh mẽ dưới thời Kara-Khanid. Một trong những ví dụ sớm nhất của madrasas (trường Hồi giáo) tại Trung Á đã được Ibrahim Tamghach Khan thành lập ở Samarkand. Ibrahim cũng cho thành lập một bệnh viện để chăm sóc cho bệnh nhân cũng như cung cấp nơi trú ẩn cho người nghèo. Con trai ông là Nasr Shams al-Mulk đã cho xây các ribat (pháo đài nhỏ) cho các chuyến caravan trên tuyến đường giữa Bukhara và Samarkand, và một nơi gần Bukhara. Một số công trình được các lãnh tụ Kara-Khanid cho xây dựng vẫn còn tồn tại cho đến nay - chẳng hạn như tháp Kalyan được Mohammad Aslan Khan cho xây bên cạnh nhaif Hồi giáo chính ở Bukhara, và ba lăng mộ tại Uzgend. Ngững người cai trị Kara-Khanid đầu tiên là những người vẫn quen với lối sống du mục, họ không sống trong thành mà ở một doanh tại bên ngoài kinh đô, đến thời Ibrahim, Kara-Khanid vẫn duy trì truyền thống du cư, các công trình tôn giáo và dân sự trải dài đã cho thấy nền văn hóa và truyền thống của những người định cư tại Transoxiana đã bị đồng hóa.

Di sản
Di sản của Kara-Khanid được cho là di sản văn hóa lâu dài nhất cùng tồn tại ở Trung Á từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13. Phương ngữ Cát La Lộc-Duy Ngô Nhĩ được các bộ lạc du mục và những cư dân định cư bị Đột Quyết hóa sử dụng dưới thời Kara-Khanid đã phân thành hai nhánh chính của nhóm ngôn ngữ Turk là tiếng Chagatai và Kypchak. Mô hình văn hóa của Kara-Khanid là sự kết hợp giữa văn hóa Đột Quyết du mục với Hồi giáo, lan sang phía đông đến Cao Xương Hồi Cốt và Tây Hạ và về phía tây và phía nam đến tiểu lục địa Ấn Độ, Khorasan (Turkmenistan, Afghanistan và Bắc Iran), lãnh thổ Kim Trướng hãn quốc. Sát Hợp Đài hãn quốc, các nhà nước và xã hội Timur và Uzbek đã kế thừa hầu hết nền văn hóa của Kara-Khanid và Khwarezm mà không bị gián đoạn đáng kể.

Lãnh đạo
Bilge Kul Qadir Khan (840–893)
Bazir Arslan Khan (893–920)
Oghulcak Khan (893–940)
Satuk Bughra Khan 920–958, năm 932 chấp nhận Hồi giáo, năm 940 tiếp quản quyền lực từ người Cát La Lộc
Musa Bughra Khan 956–958
Suleyman Arslan Khan 958–970
Ali Arslan Khan – Đại khả hãn 970–998
Lật đổ Samanid 999
Ahmad Arslan Qara Khan 998–1017
Mansur Arslan Khan 1017–1024
Muhammad Toghan Khan 1024–1026
Yusuf Qadir Khan 1026–32
Ali Tigin Bughra Khan – Đại khả hãn tại Samarkand, khoảng 1020–1034
Ebu Shuca Sulayman 1034–1042
Kara-Khanid phân thành hai nhánh phía Đông và Tây

Tây Kara-Khanid

Muhammad Arslan Qara Khan khoảng 1042–khoảng 1052
Ibrâhîm Tamghach Bughra Khan khoảng 1052–1068
Nasr Shams al-Mulk 1068–1080
Khidr 1080–1081
Ahmad 1081–1089
Ya'qub Qadir Khan 1089–1095
Mas'ud 1095–1097
Sulayman Qadir Tamghach 1097
Mahmud Arslan Khan 1097–1099
Jibrail Arslan Khan 1099–1102
Muhammad Arslan Khan 1102–1129
Nasr 1129
Ahmad Qadir Khan 1129–1130
Hasan Jalal ad-Dunya 1130–1132
Ibrahim Rukn ad-Dunya 1132
Mahmud 1132–1141
Thất bại của triều Seljuk, Tây Liêu chiếm đóng, 1141
Ibrahim Tabghach Khan 1141–1156
Ali Chaghri Khan 1156–1161
Mas'ud Tabghach Khan 1161–1171
Muhammad Tabghach Khan 1171–1178
Ibrahim Arslan Khan 1178–1204
Uthman Ulugh Sultan 1204–1212
Khwarazm xâm chiếm, 1212

Đông Kara-Khanid

Ebu Shuca Sulayman 1042–1056
Muhammad bin Yusuph 1056–1057
İbrahim bin Muhammad Khan 1057–1059
Mahmud 1059–1075
Umar 1075
Ebu Ali el-Hasan 1075–1102
Ahmad Khan 1102–1128
İbrahim bin Ahmad 1128–1158
Muhammad bin İbrahim 1158–?
Yusuph bin Muhammad ?–1205
Ebul Feth Muhammad 1205–1211
Tây Liêu xâm chiếm, 1211

Xem thêm
Hãn quốc
Đột Quyết
Hồi Cốt

Tham khảo

Đọc thêm

Bãi bỏ năm 1212
Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 840
Nhà nước Turk trong lịch sử
Lịch sử Trung Á
Lịch sử Tân Cương
Triều đại Hồi giáo
Hãn quốc
Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc
Lịch sử các dân tộc Turk
Chấm dứt năm 1212
Các dân tộc Turk


title: Chúa Con

text:
Chúa Con (, ) là ngôi thứ hai trong Ba Ngôi Thiên Chúa theo thần học Kitô giáo. Giáo lý Ba Ngôi xác tín Giê-su là Thiên Chúa nhập thể, đồng bản thể nhưng riêng biệt ngôi vị với Chúa Cha và Chúa Thánh Linh.

Chú thích

Chúa Giê-su
Thần học Kitô giáo
Thuật ngữ tôn giáo


title: Xa lộ Liên tiểu bang 55

text:
Xa lộ Liên tiểu bang 55 (tiếng Anh: Interstate 55 hay viết tắt là I-55) là một xa lộ liên tiểu bang tại miền trung Hoa Kỳ. Chữ số lẽ của xa lộ cho biết rằng nó là một xa lộ liên tiểu bang chạy theo hướng bắc–nam. I-55 đi từ LaPlace, Louisiana tại Xa lộ Liên tiểu bang 10 đến thành phố Chicago tại Quốc lộ Hoa Kỳ 41. Biệt danh phổ biến nhất của xa lộ này là "double nickel" (có nghĩa là 2 đồng tiền kim loại 5 xu)

Đoạn đường của I-55 giữa thành phố Chicago và St. Louis được xây dựng như một xa lộ phụ cho Quốc lộ Hoa Kỳ 66. Nó vượt qua Sông Mississippi hai lần: một lần tại Memphis, Tennessee và lần nữa tại St. Louis, Missouri.

Mô tả xa lộ

Louisiana
Tại tiểu bang Louisiana, I-55 chạy gần  từ nam lên bắc, từ Xa lộ Liên tiểu bang 10 gần Laplace ( phía tây thành phố New Orleans) đến ranh giới tiểu bang Mississippi gần thành phố Kentwood, Louisiana. Khoảng 1/3 quãng đường là trên Cầu vượt đầm Manchac.

Mississippi
Tại tiểu bang Mississippi, I-55 chạy khoảng  từ ranh giới Louisiana gần thành phố Osyka, Mississippi đến Southaven trên ranh giới tiểu bang Tennessee, ngay phía nam thành phố Memphis. Các thành phố và thị trấn đáng chú ý mà I-55 đi qua hay đi gần sát là McComb, Jackson, và Grenada. Xa lộ này chạy song song với Quốc lộ Hoa Kỳ 51 trên con đường của nó gần như đi qua trung tâm tiểu bang Mississippi.

I-55 trong vùng này đôi khi được gọi là Xa lộ Châu thổ Mississippi vì vị trí của nó nằm gần Sông Mississippi. Khoảng 8 dặm (13 km) đường từ Hernando đến ranh giới tiểu bang Tennessee trùng khớp với Xa lộ Liên tiểu bang 69 mới.

Tennessee
I-55 tại tiểu bang Tennessee nằm hoàn toàn trong thành phố Memphis, đi qua các phần phía nam và bắc của thành phố và tạo thành một đường tránh khỏi khu vực phố chính cho những ai không muốn sử dụng I-240 và I-40 đi qua phố chính rồi vượt Sông Mississippi. Tuy nhiên, phần phía tây của xa lộ lại đi qua khu công nghiệp của thành phố có vô số các cầu có độ thông xe thấp.

I-255 từng là số củ của I-240 giữa I-55 và I-40 đi qua phố trung của thành phố Memphis, Tennessee.

Arkansas
I-55 vào tiểu bang Arkansas từ Tennessee khi nó vượt Sông Mississippi bằng Cầu Memphis & Arkansas. Nó trùng với I-40 khoảng 2,8 dặm (4,5 km) tại West Memphis. Sau khi tách khỏi I-40, I-55 quay hướng bắc và chạy cùng với Quốc lộ Hoa Kỳ 61, Quốc lộ Hoa Kỳ 63, và Quốc lộ Hoa Kỳ 64 cho đến khi Quốc lộ Hoa Kỳ 64 tách ra và đi vào thành phố Marion. I-55/US 61/US 63 tiếp tục chạy theo hướng bắc qua Quận Crittenden băng qua các nông trại nằm trong vùng châu thổ Arkansas. Đoạn này có một nút giao thông lập thể với I-555/US 63 tại Turrell. I-55 đi qua Blytheville là nơi nó có một điểm giao cắt với Xa lộ Arkansas 18 trước khi đi vào tiểu bang Missouri. I-55 chạy song song với Quốc lộ Hoa Kỳ 61 trên suốt đoạn đường đi qua tiểu bang Arkansas. Nó tiếp tục như vậy sau khi đi vào tiểu bang Missouri.

Missouri
Tại Missouri, I-55 chạy từ phần đông nam của tiểu bang tại ranh giới Arkansas đến thành phố St. Louis. Tại thành phố này, Xa lộ Liên tiểu bang 44 nhập vào I-55, và cả hai nhập với Xa lộ Liên tiểu bang 64 và Xa lộ Liên tiểu bang 70, rồi qua Sông Mississippi vào tiểu bang Illinois.

Trong số các thành phố và thị trấn tại Missouri được I-55 phục vụ là Sikeston, Cape Girardeau, và St. Louis.

Như ghi chú ở trên, I-55 chạy song song với Quốc lộ Hoa Kỳ 61 phần lớn đoạn đường đi qua tiểu bang Missouri từ ranh giới Arkansas đến phần phía nam của Quận St. Louis.

Illinois

I-55 phần lớn đi theo cựu Quốc lộ Hoa Kỳ 66 khi đi qua tiểu bang Illinois. Vào Illinois từ phía nam, gần nơi chia tách I-270/I-70, I-55 được gọi tên là Xa lộ cao tốc Paul Simon, theo tên của cựu Dân biểu Hoa Kỳ Paul Simon đại diện cho vùng này. Xa phía bắc, giữa vùng St. Louis và Springfield, I-55 được gọi tên là Xa lộ cao tốc Vince Demuzio, theo tên của chính trị gia tiểu bang Illinois, Vince Demuzio. I-55 đi song song với Quốc lộ Hoa Kỳ 66 lịch sử từ East St. Louis đến Joliet, Illinois. Nó vòng ngang thủ phủ tiểu bang, Springfield và cả thành phố Bloomington.

Khi xa lộ cao tốc này được dự định xây vào thập niên 1960, Thống đốc Illinois Otto Kerner, Jr. đã cố gắng đưa nó đến gần thành phố lớn hơn là Peoria thay vì con đường đi theo một đường thẳng hơn qua vùng Bloomington-Normal. Kế hoạch này cuối cùng bị thất bại và báo chí thường gọi mĩa may nó là "Khúc cong Kerner". Nhu cầu giao thông bằng xa lộ cao tốc nối liền thành phố Springfield và thành phố Peoria sau đó được lấp đầy bằng xa lộ nhánh ngắn là Xa lộ Liên tiểu bang 155. Xa lộ này cũng nối với thành phố Lincoln và thành phố Morton lân cận và hình thành một tam giác giữa ba trung tâm dân số tại miền Trung Illinois.

Tại vùng Chicago, xa lộ cao tốc được gọi là Xa lộ cao tốc Adlai E. Stevenson để vinh danh Adlai E. Stevenson II.

Các xa lộ giao cắt chính
Đầu phía nam: Xa lộ Liên tiểu bang 10 tại Laplace, Louisiana
Xa lộ Liên tiểu bang 12 tại Hammond, Louisiana
Xa lộ Liên tiểu bang 20 tại Jackson, Mississippi (hai xa lộ này trùng một đoạn dài 2 dặm (3 km))
Xa lộ Liên tiểu bang 220 tại Ridgeland, Mississippi
Xa lộ Liên tiểu bang 69 tại Hernando, Mississippi
Xa lộ Liên tiểu bang 240 tại miền nam Memphis, Tennessee
Xa lộ Liên tiểu bang 40 tại West Memphis, Arkansas (hai xa lộ này trùng một đoạn dài 3 dặm.)
Xa lộ Liên tiểu bang 155 tại Hayti, Missouri
Xa lộ Liên tiểu bang 57, phía đông Sikeston, Missouri
Xa lộ Liên tiểu bang 270 và Xa lộ Liên tiểu bang 255 tại Mehlville, Missouri, ngay phía nam St. Louis, Missouri (cả hai điểm giao cắt nằm cùng nút giao thông lập thể)
Xa lộ Liên tiểu bang 44 tại St. Louis, Missouri
Xa lộ Liên tiểu bang 64 tại St. Louis. Hai xa lộ này trùng nhau ngang Sông Mississippi đến East St. Louis, Illinois.
Xa lộ Liên tiểu bang 70 tại St. Louis. Hai xa lộ này trùng nhau cho đến lối ra gần Troy, Illinois.
Xa lộ Liên tiểu bang 255, ngay phía tây Collinsville, Illinois
Xa lộ Liên tiểu bang 270, phía đông Glen Carbon, Illinois
Xa lộ Liên tiểu bang 72 tại Springfield, Illinois (trùng nhau khoảng 6 dặm)
Xa lộ Liên tiểu bang 155, phía tây Lincoln, Illinois
Xa lộ Liên tiểu bang 74 tại Bloomington (trùng nhau 6 dặm)
Xa lộ Liên tiểu bang 39 tại Bloomington
Xa lộ Liên tiểu bang 80 tại Joliet, Illinois
Xa lộ Liên tiểu bang 355 tại Bolingbrook, Illinois
Xa lộ Liên tiểu bang 294 tại Burr Ridge, Illinois
Xa lộ Liên tiểu bang 90 và Xa lộ Liên tiểu bang 94 (Xa lộ cao tốc Dan Ryan) tại Chicago
Điểm đầu phía bắc: Quốc lộ Hoa Kỳ 41 tại Chicago

Các xa lộ phụ
Xa lộ nhánh ngắn đi đến Jonesboro, Arkansas - Xa lộ Liên tiểu bang 555 (I-555), đang xây dựng
Caruthersville, Missouri đến Dyersburg, Tennessee - Xa lộ Liên tiểu bang 155
Vùng St. Louis, Missouri - Xa lộ Liên tiểu bang 255 (I-255)
Xa lộ nhánh ngắn Peoria, Illinois - Xa lộ Liên tiểu bang 155
Tại các khu ngoại ô phía tây nam thành phố Chicago - Xa lộ Liên tiểu bang 355 (I-355)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Illinois Highway Ends: Interstate 55

55


title: Robert Moog

text:
Robert Arthur "Bob" Moog (phiên âm /ˈmoʊɡ/ mohg) (sinh 23/5/1934 – mất 21/8/2005), cha đẻ của Moog Music, là một người Hoa Kỳ tiên phong trong âm nhạc điện tử (nhạc điện thanh), được biết đến là người sáng chế ra nhạc cụ điện tử Moog.

Thiết kế điện tử đầy sáng tạo của Bob Moog được sử dụng trong một loạt các bộ biến âm (synthesizers) bao gồm Minimoog Model D, Minimoog Voyager, Little Phatty, Moog Taurus Bass Pedals, Moog Minitaur, the Animoog ios app, và the Moogerfooger line of effects pedals.

Ông chết vì ung thư não.

Tham khảo

Sinh năm 1934
Mất năm 2005
Nhà phát minh của nhạc cụ
Nhạc sĩ Mỹ
Người New York
Âm nhạc điện tử
Chết vì u não
Nhà phát minh nhạc cụ


title: Cryptotermes

text:
Cryptotermes là một chi mối trong họ Kalotermitidae.

Loài
 Cryptotermes abruptus Scheffrahn and Krecek, 1998
 Cryptotermes brevis (Walker, 1853)
 Cryptotermes cavifrons Banks, 1906
 Cryptotermes cynocephalus Light, 1921
 Cryptotermes fatulus (Light, 1935)
 Cryptotermes havilandi (Sjostedt, 1900)
 Cryptotermes longicollis (Banks, 1918)

Chú thích

Tham khảo

Kalotermitidae


title: Radamel Falcao

text:
Radamel Falcao García Zárate hay còn gọi đơn giản là Falcao (sinh ngày 10 tháng 2 năm 1986 tại Santa Marta, Colombia) biệt danh Mãnh hổ (El Tiger) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Colombia hiện đang thi đấu cho câu lạc bộ Rayo Vallecano ở vị trí tiền đạo và Đội tuyển bóng đá quốc gia Colombia.

Atlético Madrid đã chi ra 35 triệu bảng để mua Falcao từ Porto và khi chơi tại giải vô địch Tây Ban Nha trong màu áo của Madrid, anh đã ghi được hơn 30 bàn thắng ở các mặt trận mùa bóng 2011-2012, Falcao là một trong những tân binh chơi hiệu quả nhất ở La Liga mùa giải đó và tiếp theo đó, chính Falcao giúp Atlético Madrid đăng quang UEFA Europa League mùa bóng 2011–12.

Ngày 31 tháng 5 năm 2013, anh chuyển tới AS Monaco với mức phí chuyển nhượng 60 triệu bảng, ký vào bản hợp đồng có thời hạn 5 năm. Anh ngay lập tức chứng tỏ giá trị khi ghi 9 bàn trong 13 trận từ đầu mùa.

Anh chuyển đến chơi cho Manchester United dưới dạng một bản hợp đồng cho mượn 1 năm vào mùa giải 2014–15 kèm quyền mua đứt giá 50 triệu bảng khi mùa giải kết thúc.

Ngày 21 tháng 10 năm 2014, Falcao có bàn thắng đầu tiên sau 4 trận trong màu áo Quỷ đỏ với pha đệm bóng ấn định tỉ số 2-1 cho Manchester United khi đối đầu với Everton.

Radamel Falcao khoác áo đội tuyển Colombia từ năm 2007 và anh hiện là cầu thủ ghi nhiều bàn thắng cho đội tuyển nước này với 35 bàn.

Thống kê sự nghiệp

Câu lạc bộ
.

Ghi chú

Quốc tế

Bàn thắng quốc tế

Giải thưởng
River Plate
 Giải bóng đá vô địch quốc gia Argentina: 2007–08

Porto
 Primeira Liga: 2010–11
 Cúp bóng đá Bồ Đào Nha: 2009–10, 2010–11
 Siêu cúp bóng đá Bồ Đào Nha: 2010, 2011
 UEFA Europa League: 2010–11

Atlético Madrid
 Cúp Nhà vua Tây Ban Nha: 2012–13
 UEFA Europa League: 2011–12
 Siêu cúp châu Âu: 2012

Monaco
Ligue 1: 2016–17

U-20 Colombia
 Giải vô địch bóng đá trẻ Nam Mỹ: 2005

Cá nhân
 Cầu thủ xuất sắc nhất Nam Mỹ: 2007
 Quả bóng vàng Bồ Đào Nha: 2010–11
 UEFA Europa League - Vua phá lưới: 2010–11 (17 bàn), 2011–12 (12 bàn)
 UEFA Europa League - Cầu thủ xuất sắc nhất trận chung kết: 2011, 2012
 Siêu cúp châu Âu - Cầu thủ xuất sắc nhất trận đấu: 2012
 FIFA FIFPro World XI: 2012
 FIFA FIFPro World XI Đội hình thứ 2: 2013
 Globe Best Footballer: 2012
 UNFP - Cầu thủ xuất sắc nhất tháng: Tháng 8/2017
 Cúp Liên đoàn bóng đá Pháp - Vua phá lưới: 2017–18 (3 bàn)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Official profile on Atlético Madrid

Radamel Falcao García  at Football-Lineups.com

Tiền đạo bóng đá
Cầu thủ bóng đá Colombia
Cầu thủ bóng đá AS Monaco
Cầu thủ bóng đá FC Porto
Cầu thủ bóng đá Manchester United F.C.
Sinh năm 1986
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Premier League
Cầu thủ bóng đá River Plate
Cầu thủ bóng đá Atlético de Madrid
Cầu thủ bóng đá Chelsea F.C.
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Tây Ban Nha
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Argentina
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Bồ Đào Nha
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Thổ Nhĩ Kỳ
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2018
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Colombia
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-20 quốc gia Colombia
Cầu thủ đội tuyển bóng đá trẻ quốc gia Colombia
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá Galatasaray S.K.
Cầu thủ Giải bóng đá vô địch quốc gia Bồ Đào Nha


title: Globitermes sulphureus

text:
Globitermes sulphureus là một loài mối là rất phổ biến ở miền Trung và miền Nam Việt Nam và cũng có mặt trong các khu vực khác của Đông Nam Á, bao gồm cả Malaysia. Chúng sinh sống trong tổ đất có thể cao đến 1,5 mét và có thể chứa hàng chục nghìn cá thể. Từ 5% và 10% dân số là mối lính có thể nhận ra chúng bởi bụng màu vàng và hai ngàm dưới lớn và cong. Mối lính của loài này cảm tử dưới hình thức tự hủy như một cơ chế tự vệ, chúng tự đoạn một túi keo lớn nằm ngay bên dưới lớp sừng. Chất lỏng màu vàng trong túi keo trở nên rất dính khi tiếp xúc với không khí, dính chặt kiến và những loài côn trùng khác khi chúng tấn công tổ mối.

Chú thích

Tham khảo

S


title: Họ Mối

text:
Họ Mối, tên khoa học Termitidae, là một họ mối.

Các phân họ
Họ này có các phân họ sau:
Apicotermitinae Grassé & Noirot, 1955
Foraminitermitinae Holmgren, 1912
Macrotermitinae Kemner, 1934
Nasutitermitinae Hare, 1937
Sphaerotermitinae Engel & Krishna, 2004
Syntermitinae Engel & Krishna, 2004
Termitinae Latreille, 1802

Chú thích

Tham khảo

Mối


title: Kalotermitidae

text:
Kalotermitidae là một họ mối. Họ Kalotermitidae có 22 chi và 419 loài.

Genera
 Calcaritermes
 Cryptotermes
 Glyptotermes
 Incisitermes
 Kalotermes
 Marginitermes
 Neotermes
 Paraneotermes
 Procryptotermes
 Pterotermes

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Description of an early Cretaceous termite (Isoptera: Kalotermitidae) and its associated intestinal protozoa, with comments on their co-evolution.