title: Samsung Galaxy S III

text:
Samsung Galaxy S III (hoặc là Galaxy S3)  là mẫu điện thoại thông minh (smartphone) chạy nền hệ điều hành Android được thiết kế, phát triển và bán ra thị trường bởi tập đoàn Samsung. Galaxy S3 là sự kế thừa từ mẫu điện thoại di động Samsung Galaxy S II.
Thiết bị được phát hành ở châu Âu vào ngày 29 tháng 5 năm 2012, và ở Mỹ vào tháng 6, ở Ấn Độ vào ngày 31 tháng 5 năm 2012 và ở Đài Loan vào ngày 1 tháng 6 năm 2012.

Galaxy S III sử dụng trợ lý ảo cá nhân (S Voice), khả năng theo dõi chuyển động mắt (eye-tracking), và tăng bộ nhớ lưu trữ. Mặc dù hãng có công bố là SIII sẽ có phiên bản có sạc không dây, điều đó đã không bao giờ trở thành hiện thực. Tùy thuộc vào quốc gia, với 4,8-inch (120 mm) điện thoại thông minh đi kèm với bộ xử lý khác nhau và khả năng bộ nhớ RAM, và hỗ trợ 4G LTE. Thiết bị được phát hành với Android 4.0.4 "Ice Cream Sandwich" cài sẵn, sau đó được cập nhật lên Android 4.3 "Jelly Bean", và cũng có thể được cập nhật lên Android 4.4 "KitKat" trên các biến thể có 2 GB RAM. Kế nhiệm nó, Samsung Galaxy S4, được công bố vào ngày 14 tháng 3 năm 2013 và được phát hành một tháng sau đó.

Sau giai đoạn phát triển kéo dài 18 tháng, Samsung ra mắt chiếc S III vào ngày 3 Tháng 5 năm 2012. Thiết bị này đã được phát hành tại 28 quốc gia Châu Âu và Trung Đông vào ngày 29 tháng 5 năm 2012, trước khi được dần dần phát hành tại các thị trường lớn khác trong tháng 6 năm 2012. Trước ngày phát hành chính thức, 9 triệu đơn đặt hàng trước đã được đặt bởi hơn 100 cửa hàng trên toàn cầu. S III được phát hành bởi khoảng 300 nhà phát hành tại gần 150 quốc gia vào cuối tháng 7 năm 2012. Chỉ trong vòng 100 ngày đầu tiên phát hành, đã có hơn 20 triệu chiếc S III đã được bán ra, và tới tháng 4 năm 2013, con số lên đến hơn 50 triệu chiếc.Samsung đã bán được tổng cộng 70 triệu chiếc Galaxy S III.

Samsung Galaxy S III là thiết bị chính thức của Thế vận hội Mùa hè 2012. Một phiên bản đặc biệt của nó được trang bị ứng dụng thanh toán di động Visa payWare nhằm cung cấp đến các vận động viên và các nhà tài trợ bởi hai tập đoàn Visa Inc. và Samsung.

Vào tháng 4 năm 2014, sau khi phát hành flagship Galaxy S5, Samsung phát hành thêm một phiên bản làm mới của S III gọi là "Galaxy S3 Neo", phiên bản này sở hữu bộ vi xử lý lõi tứ Snapdragon 400 tốc độ 1,2 hoặc 1,4 GHz. Đi kèm là 1,5 GB RAM, 16 GB dung lượng bộ nhớ trong và được bán ra với Android 4.4.4 "KitKat".

Lịch sử
Công việc thiết kế chiếc S III bắt đầu vào cuối năm 2010 dưới sự giám sát của Chang Dong-hoon (phó chủ tịch của Samsung và trưởng nhóm thiết kế Samsung Electronics). Ngay từ đầu, các nhóm thiết kế tập trung vào một xu hướng mà Samsung gọi là "Organic", thiết kế này muốn thiết kế điện thoại tiềm năng cần chứa đựng trong mình các yếu tố của tự nhiên như dòng chảy của nước và gió. Kết quả là chiếc SIII sở hữu những đường cong mềm mại và hiệu ứng "Water Lux" trên màn hình chủ: khi người dùng trượt hay chạm vào màn hình chủ, bọt nước và gợn sóng sẽ xuất hiện.

Trong suốt mười tám tháng thiết kế, Samsung thực hiện các biện pháp an ninh nghiêm ngặt và các thủ tục để duy trì tính bí mật của thiết kế cuối cùng cho đến khi ra mắt. Bộ phận thiết kế làm việc trên ba nguyên mẫu đồng thời và đều coi nó là thiết kế của nguyên mẫu cuối cùng trước khi ra mắt. Để làm được điều đó, họ đã phải nỗ lực thực sự, vì họ phải lặp lại một quy trình cho cả ba nguyên mẫu. Các nguyên mẫu này bị cấm chụp ảnh và được giữ trong một phòng thí nghiệm riêng biệt mà chỉ những nhà thiết kế cốt lõi mới có thể vào. Chúng đã được vận chuyển bởi các nhân viên đáng tin cậy của công ty, thay vì sử dụng dịch vụ của bên thứ ba. "Bởi vì chỉ chúng tôi được phép xem các sản phẩm còn những người khác thì không được," kỹ sư trưởng Lee Byung Joon giải thích. Ông cho biết thêm: "chúng tôi không thể gửi bức ảnh hoặc bản vẽ. Thật khó để mô tả chiếc SIII chỉ bằng từ ngữ." Mặc dù được bảo vệ bởi các biện pháp an ninh nghiêm ngặt như vậy, thông số kỹ thuật của một trong ba nguyên mẫu đã bị rò rỉ bởi trang web Tinhte đến từ Việt Nam, tuy nhiên cuối cùng nó không phải là thiết kế được chọn.

Các tin đồn trong các cửa hàng công cộng và phương tiện truyền thông nói chung liên quan đến thông số kỹ thuật của chiếc S III đã bắt đầu xuất hiện vào khoảng vài tháng trước khi ra mắt chính thức vào tháng 5 năm 2012. Trong tháng 2 năm 2012, trước sự kiện Mobile World Congress (MWC) ở Barcelona, có một tin đồn rằng chiếc SIII sẽ có bộ xử lý lõi tứ 1,5 GHz, màn hình độ phân giải Full HD 1080p (1080 × 1920 pixel), camera sau 12-megapixel và màn hình cảm ứng HD Super AMOLED Plus. Một tin đồn khác chính xác hơn cho rằng thông số kỹ thuật bao gồm 2 GB RAM, 64 GB bộ nhớ trong, 4G LTE, màn hình 4,8-inch (120 mm), với camera sau 8-megapixel, và máy dày 9 mm (0,35 in). Samsung xác nhận sự tồn tại của người kế nhiệm Galaxy S II vào ngày 5 Tháng 3 năm 2012, nhưng mãi đến cuối tháng 4 năm 2012 phó chủ tịch Robert Yi của Samsung mới khẳng định điện thoại đó được gọi là "Samsung Galaxy S III".

Sau khi mời các phóng viên vào giữa tháng tư, Samsung ra mắt Galaxy S III trong sự kiện Samsung Mobile Unpacked năm 2012 tại Trung tâm triển lãm Earls Court, London, Vương Quốc Anh, vào ngày 3 tháng 5 năm 2012, thay vì ra mắt sản phẩm trong hai sự kiện World Mobile Congress và Consumer Electronics Show (CES). Một cách giải thích cho quyết định này là vì Samsung muốn giảm thiểu thời gian trễ giữa lúc giới thiệu và thời điểm phát hành máy. Các bài phát biểu của sự kiện kéo dài một giờ được thực hiện bởi Loesje De Vriese, giám đốc Marketing của Samsung Bỉ.

Sau sự ra mắt của Galaxy S4 vào tháng 6 năm 2013, Samsung được báo cáo là đã kết thúc vòng đời của điện thoại sớm hơn so với dự kiến vì doanh số thấp và hợp lý hóa các hoạt động sản xuất.

Tính năng

Phần cứng và thiết kế

S III sử dụng khung máy bằng nhựa với các số đo 136,6 mm (5.38 in) ở chiều cao, 70,7 mm (2,78 in) ở chiều rộng và 8,6 mm (0,34 in) bề dày. Với kích thước trên, thiết bị nặng 133 gam (4,7 oz). Samsung đã bỏ thiết kế hình chữ nhật của Galaxy S và Galaxy S II, và thay vào đó là sự kết hợp giữa các góc bo tròn và các cạnh cong, gợi nhớ tới chiếc Galaxy Nexus. Thiết bị này đã có sẵn trong một số tùy chọn màu sắc: màu trắng, đen, xám, xám xanh, đỏ và nâu. Model màu "Garnet Red" đã được phát hành chỉ dành riêng cho nhà mạng AT&T của Mỹ vào ngày 15 Tháng 7 năm 2012.

S III có hai biến thể khác nhau với sự khác biệt chủ yếu là ở phần cứng bên trong. Các phiên bản quốc tế của S III sử dụng hệ thống Exynos Quad 4 của Samsung trên một (SoC) có vi xử lý lõi tứ ARM Cortex-A9 1,4 GHz và GPU ARM Mali-400 MP. Theo Samsung, Exynos 4 lõi tứ tăng gấp đôi hiệu năng của Exynos 4 lõi đôi được sử dụng trên S II, mà lại tiết kiệm được 20% điện năng khi sử dụng. Phiên bản khác của S III sử dụng SoC Snapdragon S4 của Qualcomm với CPU lõi kép Krait 1,5 GHz và GPU Adreno 225.

S III quốc tế, bán chính hãng ở Việt Nam, có Ram 1 GB, bộ nhớ trong 16 GB, máy có khả năng mở rộng bộ nhớ bằng thẻ microSDXC 64 GB, dùng mạng 3G. Hơn nữa, người dùng còn được tặng 50 GB dung lượng miễn phí trong hai năm trên Dropbox, tăng gấp đôi so với khuyến mãi của HTC cùng kỳ (chỉ 25 GB). S III bản Hàn hoặc bản Nhật có cấu hình cao hơn, Ram 2 GB, bộ nhớ trong 32 GB, có hỗ trợ 4G - LTE, có ăng - ten, được tặng kèm pin và dock sạc rời. Samsung có sự ưu ái hơn cho thị trường nội địa

Màn hình HD Super AMOLED của S III rộng 4,8 inch (120 mm). Với độ phân giải 720 × 1280 pixel (720p), 306 điểm ảnh trên mỗi inch (PPI, đơn vị đo mật độ điểm ảnh) là tương đối cao vào thời điểm đó. Màn hình hoạt động bằng loại bỏ một trong ba subpixels-đỏ, xanh lá cây và màu xanh trong mỗi điểm ảnh để tạo ra một ma trận hiển thị PenTile; do đó, nó không có hậu tố "Plus" trên màn hình Super AMOLED Plus của chiếc S II. Tấm kính dùng cho màn hình hiển thị là kính cường lực Gorilla Glass 2, ngoại trừ biến thể S3 Neo. Phần mềm của thiết bị bao gồm một tính năng gọi là "Smart Stay", trong đó sử dụng camera trước của thiết bị để phát hiện xem mắt của người dùng đang nhìn vào màn hình hay không, và ngăn màn hình tự động tắt nếu như người dùng vẫn nhìn vào màn hình. Tính năng này thực sự hữu ích với những người thường xuyên xem phim hoặc đọc báo.

Galaxy S III có camera sau 8-megapixel tương tự như camera trên chiếc Galaxy S II. Nó có thể chụp những ảnh ở độ phân giải 3264 × 2448 pixel và quay video ở độ phân giải 1920 x 1080 (1080p). Samsung đã rất cố gắng cải thiện phần mềm máy ảnh so với người tiền nhiệm của nó để bao gồm những tính năng chụp không trễ, thêm chế độ Burst và Best Shot, kết hợp với nhau để chụp một loạt ảnh trong thời gian cực ngắn để người dùng có thể chọn ra tấm ảnh họ ưng ý nhất. S III cũng cho phép người dùng chụp ảnh trong khi quay video. Ngoài ra, thiết bị cũng sở hữu camera trước 1.9-megapixel hỗ trợ quay video độ phân giải 720p. Camera của S III cũng có đèn flash LED và khả năng tự động lấy nét.

Ngoài màn hình cảm ứng 4.8-inch (120 mm), S III cũng sử dụng một số phím vật lý, bao gồm phím home nằm giữa bên dưới màn hình, cụm phím âm lượng ở cạnh trái và phím nguồn/khóa phía trên cạnh phải. Ở cạnh trên là jack cắm tai nghe 3,5 mm và một trong hai micro trên S III (micro còn lại nằm bên dưới phím home). S III được quảng cáo là có một cổng MHL có thể được sử dụng làm cổng micro-USB OTG, và để kết nối điện thoại với các thiết bị HDMI. Tuy nhiên, một nhà bán lẻ sau đó phát hiện ra rằng Samsung đã thực hiện một sửa đổi để chỉ các thiết bị điện tử làm riêng cho chiếc S III mới có thể sử dụng.

Pin Li-ion 2100 mAh trên Galaxy S III được cho là có thời gian chờ lên tới 790 giờ hoặc 11 giờ đàm thoại trên mạng 3G, còn với mạng 2G thì con số lên tới 900 giờ ở chế độ chờ và 21 giờ ở chế độ đàm thoại. Kết nối giao tiếp tầm gần (NFC) được tích hợp vào pin, cho phép người dùng chia sẻ các thông tin điều hướng trên bản đồ và video YouTube một cách nhanh chóng sử dụng Wi-Fi Direct (thông qua Android Beam), và thực hiện "thanh toán-không-chạm" tại các cửa hàng đặc biệt được trang bị máy tính tiền có sử dụng NFC. Pin có thể được sạc không dây sử dụng một pad sạc đặc biệt (được bán riêng) sử dụng cộng hưởng từ để tạo ra một từ trường có thể chuyển giao dòng điện.

CNET TV đã thử độ bên một chiếc S III bằng cách làm lạnh nó xuống 24 °F (-4 °C), đặt nó trong một hộp cách nhiệt và làm nóng đến 190 °F (88 °C), và nhấn chìm nó trong nước. Tuy điều kiện kiểm tra khắc nghiệt, chiếc S III sống sót qua cả ba bài kiểm tra. Chiếc điện thoại này cũng đã không thể hiện bất kỳ vết trầy xước nào khi người ta dùng chìa khóa để vạch nhiều lần lên màn hình. Tuy nhiên, Android Authority sau đó thực hiện một thử nghiệm thả rơi với mục đích so sánh S III và iPhone 5. Màn hình của S III vỡ trong thử nghiệm thả thứ hai, trong khi chiếc iPhone chỉ bị một vết rạn nhỏ và vết trầy xước trên khung hợp kim loại sau ba bài kiểm tra thả rơi.

Phần mềm và dịch vụ

{{Thông tin thêm: Android, TouchWiz, and S Voice}}

Galaxy S III chạy hệ điều hành Android, một hệ điều hành di động mã nguồn mở dựa trên Linux, phát triển bởi Google và giới thiệu thương mại vào năm 2008. Trong số các tính năng khác, phần mềm cho phép người sử dụng để duy trì màn hình chủ tùy biến có thể chứa các phím tắt cho các ứng dụng và widget để hiển thị thông tin. Bốn phím tắt của bốn ứng dụng thường xuyên sử dụng nhất có thể được ghim trên một dock ở dưới cùng của màn hình; nút ở trung tâm của dock là nút mở ngăn kéo ứng dụng (App Drawer), hiển thị một trình đơn chứa tất cả các ứng dụng được cài đặt trên thiết bị. Khu vực thông báo (Notifications) truy cập bằng cách kéo từ phía trên cùng của màn hình xuống cho phép người dùng xem các thông báo nhận được từ các ứng dụng khác, và có công tắc bật tắt cho các chức năng thường được sử dụng (thường là đèn pin, wifi, mạng di động, khóa xoay, độ sáng...). Ứng dụng cài sẵn cũng cung cấp các dịch vụ khác nhau của Google. S III sử dụng giao diện người dùng đồ họa (GUI) TouchWiz độc quyền của Samsung. Phiên bản "Nature" được sử dụng bởi S III mang nhiều tính "organic" hơn so với các phiên bản trước đó, và chứa các yếu tố tương tác nhiều hơn như là hiệu ứng gợn nước trên màn hình khóa. Để bổ sung cho các giao diện TouchWiz, và như là một phản ứng đáp trả với Siri của Apple, điện thoại cũng đi kèm với S Voice, trợ lý cá nhân thông minh của Samsung. S Voice có thể nhận ra tám ngôn ngữ bao gồm tiếng Anh, tiếng Hàn, tiếng Ý và tiếng Pháp. Dựa trên Vlingo, S Voice cho phép người sử dụng điều khiển 20 chức năng bằng giọng nói như chơi một bài hát, thiết lập báo thức, hoặc kích hoạt chế độ lái xe; nó dựa trên Wolfram Alpha cho các tìm kiếm trực tuyến.

Ban đầu, S III xuất xưởng với Android 4.0.4, có tên là "Ice Cream Sandwich" (đã trở thương mại hóa vào tháng 3năm 2012 với Nexus S và Galaxy Nexus). Ice Cream Sandwich sở hữu giao diện người dùng tinh tế, và mở rộng khả năng của máy ảnh, tính năng bảo mật và kết nối. Vào giữa tháng 6 năm 2012, Google ra mắt Android 4.1 "Jelly Bean", trong đó sử dụng Google Now, một trợ lý ảo tương tự như S Voice, ngoài ra còn một số nâng cấp hoặc chỉnh sửa khác. Samsung tung ra bản Jelly Bean cho S III với một số thay đổi về phần cứng ở một số thị trường. Bản cập nhật Jelly Bean bắt đầu tung ra ở một số nước được lựa chọn châu Âu, và T-Mobile tại Mỹ vào tháng 11 năm 2012. Một tháng sau đó, Samsung bắt đầu tung ra Android 4.1.2 Jelly Bean cho phiên bản quốc tế. Trong tháng 12 năm 2013, Samsung đã bắt đầu tung ra Android 4.3 cho S III, bổ sung một vài tính năng từ giao diện người dùng của Galaxy S4, và hỗ trợ cho SmartWatch cũng như Samsung Galaxy Gear. Tháng 3 năm 2014, Samsung bắt đầu triển khai việc cập nhật Android 4.4.2 KitKat cho các biến thể của S III có RAM 2 GB.

Ngoài S Voice, Samsung đã thực hiện phần lớn các chiến dịch tiếp thị cho S III hướng đến các tính năng "thông minh", tạo điều kiện tương tác với con người của thiết bị. Các tính năng này bao gồm: "Direct Call (Gọi trực tiếp)", hoặc khả năng nhận ra việc người dùng muốn nói chuyện với ai đó thay vì gửi tin nhắn khi họ ốp điện thoại vào tai; "Social Tag", một chức năng giúp người dùng xác định và đánh dấu người quen trong một bức ảnh để chia sẻ hình ảnh với họ; và "Pop Up Play", cho phép người dùng chơi một video trong khi đang sử dụng một ứng dụng khác. Ngoài ra, S III có thể chiếu màn hình của nó với một màn hình lớn hoặc sử dụng như một bộ điều khiển từ xa (AllShare Cast and Play) và chia sẻ ảnh với những người được gắn thẻ (Buddy Photo Share).

Galaxy S III có thể mở và chơi các định dạng phương tiện truyền thông truyền thống như âm nhạc, phim ảnh, chương trình truyền hình, audiobook và podcast, và sắp xếp thư viện theo thứ tự alphabet của tên bài hát, nghệ sĩ, album, danh sách nhạc, thư mục, và thể loại. Một tính năng đáng chú ý của máy nghe nhạc trên S III là Music Square, trong đó phân tích cường độ của một bài hát và xếp hạng bài hát theo tâm trạng để người dùng có thể nghe các bài hát theo trạng thái cảm xúc hiện tại của họ. Trên thiết bị này, Samsung cũng giới thiệu Music Hub, một cửa hàng âm nhạc trực tuyến được cung cấp bởi 7Digital với một danh mục hơn 19 triệu bài hát.

S III là mẫu smartphone đầu tiên hỗ trợ Voice Over LTE với việc giới thiệu các dịch vụ HD Voice tại Hàn Quốc. Thiết bị cho phép gọi video sử dụng camera trước 1.9 MP, và với sự hỗ trợ codec APTX, cải thiện khả năng kết nối Bluetooth, tai nghe. Việc nhắn tin trên S III không có tính năng quan trọng mới nào so với S II. Tính năng Speech-to-text đ ược hỗ trợ bởi Vlingo và phần công cụ hỗ trợ nhận dạng giọng nói của Google. Không giống như các thiết bị Android khác, có vô số các ứng dụng nhập liệu của bên thứ ba để bổ sung cho bàn phím gốc trên Galaxy S III.

Ngày 18 tháng 6 năm 2012, Samsung công bố rằng S III sẽ có một phiên bản với phần mềm tối ưu cho doanh nghiệp theo thỏa thuận của chương trình doanh nghiệp (SAFE), một sáng kiến tạo thuận lợi cho việc sử dụng các thiết bị của mình cho các trường hợp "mang thiết bị riêng của mình" vào môi trường làm việc. Các phiên bản doanh nghiệp của S III sẽ hỗ trợ mã hóa bit AES-256, VPN và chức năng quản lý thiết bị di động, và Microsoft Exchange ActiveSync. Nó được dự kiến được phát hành tại Hoa Kỳ vào tháng 7 năm 2012. Phiên bản doanh nghiệp được dự kiến sẽ thâm nhập vào thị trường kinh doanh chủ yếu của BlackBerry, sau khi phát hành phiên bản doanh nghiệp tương tự của chiếc Galaxy Note, Galaxy S II và dòng máy tính bản Galaxy Tab.

Một phiên bản riêng "Developer Edition" của S III đã được làm sẵn từ cổng phát triển của Samsung. Nó đi kèm với một bộ nạp khởi động (bootloader) đã được mở khóa để cho phép người dùng chỉnh sửa phần mềm của điện thoại.

Đón nhận

Trên góc nhìn thương mại
Theo một quan chức giấu tên của Samsung đề cập đến kinh tế Hàn Quốc hàng ngày, chiếc S III nhận được hơn 9 triệu đơn đặt hàng trước từ 100 nhà phân phối trong suốt hai tuần sau ngày ra mắt tại London, khiến nó trở thành thiết bị cầm tay bán chạy nhất trong lịch sử. Trong khi đó, iPhone 4S chỉ nhận được 4 triệu đơn đặt hàng trước trước khi ra mắt, trong khi flagship trước đây của Samsung, S II, có 10 triệu máy xuất xưởng trong vòng năm tháng. Trong vòng một tháng sau khi ra mắt, trang đấu giá và bán hàng eBay ghi nhận một sự gia tăng lên tới 119% trong doanh số bán điện thoại Android cũ. Theo một phát ngôn viên của eBay, đây là "lần đầu tiên một sản phẩm không phải của Apple làm dấy lên như một cơn sốt bán hàng."

S III được phát hành tại 28 quốc gia ở châu Âu và Trung Đông vào ngày 29 Tháng 5 năm 2012. Để giới thiệu flagship của mình, Samsung bắt tay với một tour du lịch kéo dài một tháng toàn cầu đưa S III đến 9 thành phố, bao gồm Sydney, New Delhi và các thành phố khác ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Hoa Kỳ.

S III đã giúp Samsung củng cố thị phần tại một số nước như Ấn Độ, nơi mà Samsung dự kiến sẽ nắm bắt được 60% của thị trường điện thoại thông minh nước này, cải thiện hơn so với 46% như trước đó. Trong vòng một tháng phát hành, Samsung đã có 60% thị phần ở Pháp, và kiểm soát hơn 50% thị trường điện thoại thông minh của Đức và Ý. Trong khoảng thời gian tương tự, S III giúp tăng thị phần của Samsung tại Anh Quốc với hơn 40%, trong khi làm giảm của iPhone 4S 25% về còn 20% trong nước. S III được dự kiến sẽ được phát hành tại Bắc Mỹ vào ngày 20 tháng 6 năm 2012, nhưng do nhu cầu cao, một số nhà phân phối tại Mỹ và Canada đã phải trì hoãn việc phát hành một vài ngày, trong khi một số nhà phân phối khác hạn chế thị trường khi ra mắt. Sự kiện ra mắt S III tại Mỹ S đã diễn ra tại thành phố New York, được tổ chức bởi nữ diễn viên Chạng vạng là Ashley Greene và có sự tham dự của nghệ sĩ dubstep Skrillex, người đã biểu diễn tại Skylight Studios.

Samsung dự kiến đến cuối tháng 7 năm 2012, S III sẽ được phát hành bởi 296 nhà phân phối lớn tại 145 quốc gia, và họ sẽ bán được hơn 10 triệu máy. Shin Jong-kyun, chủ tịch mảng truyền thông di động của Samsung, công bố vào ngày 22 tháng 7 rằng doanh số đã vượt quá 10 triệu. Theo đánh giá của công ty dịch vụ tài chính ngân hàng Thụy Sĩ UBS, Samsung đã bán được 5-6 triệu đơn vị điện thoại trong quý thứ hai của năm 2012 và sẽ xuất xưởng 10-12 triệu điện thoại di động mỗi quý trong suốt phần còn lại của năm. Một dự báo thậm chí còn cao hơn bởi nhóm ngân hàng tại Paris BNP Paribas cho biết 15 triệu đơn vị sẽ được xuất xưởng trong quý thứ ba của năm 2012, trong khi công ty tư vấn tài chính Nhật Bản Nomura nghĩ rằng vào quý đó daonh số cao nhất là lên tới khoảng 18 triệu. Doanh số của S III được ước tính là đầu 40 triệu vào cuối năm ấy. Để đáp ứng nhu cầu, Samsung đã thuê 75.000 công nhân, và nhà máy tại Hàn Quốc được vận hành ở công suất đỉnh của nó là 5 triệu đơn vị điện thoại mỗi tháng.

Vào ngày 6 Tháng 9 năm 2012, Samsung đã tiết lộ rằng doanh số của S III đã đạt mốc 20 triệu trong ngày, khiến nó bán chạy gấp ba lần S II và sáu lần so với Galaxy S. Châu Âu chiếm hơn 25 phần trăm trong con số này với khoảng 6 triệu máy bán ra, tiếp theo là châu Á (4,5 triệu) và châu Mỹ (4 triệu). Tại Hàn Quốc, sân nhà của Samsung, 2,5 triệu chiếc S III đã được tiêu thụ. Trong suốt khoảng thời gian công bố của Samsung, doanh số của S III đã vượt xa iPhone 4S tại thị trường Mỹ.

Trong quý thứ ba của năm 2012, thành công lớn đã đến với Samsung: hơn 18 triệu đơn vị S III được xuất xưởng, khiến nó trở thành điện thoại thông minh phổ biến nhất vào thời điểm đó (Apple chỉ bán được 16,2 triệu chiếc iPhone 4s). Dẫu vậy, một số nhà phân tích suy luận rằng sự sụt giảm trong doanh số bán iPhone chỉ là tâm lý muốn đợi iPhone 5 của người dùng.

Tính đến tháng 5 năm 2014, Samsung đã bán được khoảng 60 triệu chiếc S III. Vào tháng 4 năm 2015, tổng số lượng bán ra được báo cáo là khoảng 70 triệu.

Ngày 11 tháng 10 năm 2012, Samsung công bố Galaxy S III Mini, một chiếc phiên bản S III với cấu hình thấp hơn tuy nhiên vẫn sở hữu toàn bộ tính năng trên S III.

Những đón nhận quan trọng
Sau khi phát hành, một số nhà phê bình và các ấn phẩm đã thực hiện đề cập đến S III, gọi nó là "iPhone killer", đáp ứng với nhận thức của khách hàng Apple. Sử dụng tên hiệu riêng của mình để sử dụng hệ điều hành Android - đối thủ chính của Apple iOS - cũng như thiết kế của S III và những tính năng mà đối thủ iPhone 4S không có, như Smart Stay, màn hình lớn, vi xử lý lõi tứ, tùy biến Android, và vô số các lựa chọn kết nối.

S III là chiếc điện thoại Android đầu tiên có giá khởi điểm cao hơn so với iPhone 4S tính từ lúc sản phẩm của Apple được phát hành vào năm 2011. Tim Weber, biên tập viên kinh doanh của BBC nhận xét về S III: "Với chiếc Galaxy S3 mới, họ (Samsung) đã sắp xếp rõ ràng để tiến lên phía trước trong lĩnh vực điện thoại thông minh, đi trước Apple hùng mạnh."

Tố tụng
Vào ngày 5 tháng 6 năm 2012, Apple đã đệ đơn xin lệnh cấm sơ bộ tại Tòa án Quận Bắc California tại Hoa Kỳ để chống lại Samsung Electronics, tuyên bố rằng S III đã vi phạm ít nhất hai trong số các bằng sáng chế của công ty. Apple đã yêu cầu tòa án bao gồm điện thoại trong cuộc chiến pháp lý hiện có của họ đối với Samsung, và yêu cầu lệnh cấm bán hàng cho S III trước kế hoạch ra mắt 21 tháng 6 năm 2012 tại Mỹ. Apple đã cáo buộc là "sẽ gây ra tác hại trước mắt và không thể khắc phục" để phục vụ lợi ích thương mại của họ. Samsung phản ứng bằng cách tuyên bố sẽ "mạnh mẽ phản đối các yêu cầu và chứng minh với tòa rằng Galaxy S3 là sự sáng tạo và khác biệt", và trấn an công chúng rằng ngày 21 tháng 6 buổi phát hành sẽ tiến hành theo đúng kế hoạch. Vào ngày 11 tháng 6, thẩm phán Lucy Koh nói rằng tuyên bố của Apple lịch trình làm việc của cô bị quá tải, vì cô ấy cũng sẽ giám sát việc thử nghiệm các thiết bị khác của Samsung; do đó, Apple đã phải từ bỏ yêu cầu của mình trong việc ngăn chặn buổi phát hành S III ngày 21 tháng 6.

Tháng bảy năm 2012, Samsung xóa bỏ các tính năng tìm kiếm phổ quát trên các model Sprint và AT & T S với bản cập nhật over-the-air (OTA) như là một "biện pháp phòng ngừa" trước khi xét xử tòa án bằng sáng chế với Apple, bắt đầu vào ngày 30 tháng 7 năm 2012. Mặc dù Apple đã thắng phiên tòa, S III lại có được một doanh số bán hàng ấn tượng vì công chúng tin rằng điện thoại sẽ bị cấm. Ngày 31 Tháng 8 năm 2012, Apple tiếp tục yêu cầu tòa án liên bang tương tự thêm S III vào đơn khiếu nại, cho rằng S III đã vi phạm bằng sáng chế của họ. Samsung phản bác với tuyên bố: "Apple tiếp tục phải nghỉ ngơi để tranh chấp trên thị trường cạnh tranh trong nỗ lực hạn chế sự lựa chọn của người tiêu dùng".

Xem thêm
 Dòng Samsung Galaxy
 Danh sách các thiết bị Android
 So sánh các điện thoại thông minh
 So sánh thiết bị Android

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Samsung Galaxy S III tại Việt Nam

Thiết bị Android
Điện thoại di động Samsung
Điện thoại di động được giới thiệu năm 2012
Điện thoại thông minh
Samsung Galaxy


title: Phật Ý Linh Nhạc

text:
Phật Ý-Linh Nhạc (佛意 - 靈岳, 1725-1821) là một thiền sư Việt Nam. Ông là người truyền bá dòng đạo Bổn Nguyên thuộc Lâm Tế tông vào miền Nam Việt Nam trước tiên , và là người xây dựng chùa Từ Ân, rồi biến nơi đó thành một trung tâm Phật giáo ở Gia Định vào giữa thế kỷ 18 .

Hành trạng
Hiện chưa rõ quê quán và thân thế của Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc, có lẽ quê của sư ở dinh Trấn Biên (vùng Đồng Nai và Bà Rịa sau này). Tài liệu ở chùa Đại Giác (Biên Hòa) cho biết, sư quy y với Hòa thượng Thành Đẳng-Minh Lượng ở chùa này, và được liệt vào đời thứ 35, thiền phái Lâm Tế tông.

Năm Giáp Ngọ (1744), chúa Nguyễn Phúc Khoát tổ chức lãnh thổ Đàng Trong thành một nước riêng biệt. Để mở rộng đất đai, chúa Nguyễn khuyến khích người dân vào Nam khai phá. Hưởng ứng, đông đảo người dân (người Việt và người Hoa) ở vùng Đồng Nai lần lượt kéo nhau đi. Trong bối cảnh đó, Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc vâng lời thầy đi theo, vừa để nâng đỡ đời sống tinh thần của lưu dân, vừa để truyền bá đạo Phật .

Trên đường đi, nhà sư gặp một tăng sĩ không rõ họ tên, cùng lứa tuổi và họ đã kết thành huynh đệ. Đến nơi ở mới là làng Tân Lộc (có tư liệu viết là làng Hoạt Lộc hay xóm Chợ Đũi), hai nhà sư cùng khai phá rừng và dựng lên một am lá (khoảng năm 1744) thờ Phật. Vài năm sau, nhà sư vô danh kia tách ra lập am riêng, cách am cũ vài mươi mét, để tiện việc tu hành.

Đến năm Nhâm Thân (1752), Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc tu bổ am lá thành chùa, và đặt tên là chùa Từ Ân, với ngụ ý là "nhờ lòng từ bi và ân huệ của đức Phật mà bá tánh được bình an, tạo được cuộc sống ấm no và hạnh phúc nơi vùng đất mới". Cũng khoảng thời gian đó, nhà sư vô danh cũng tu bổ am lá trước đây thành chùa, và đặt tên là chùa Khải Tường, với ngụ ý là "mở rộng phước lành cho bá tánh"

Sau một thời gian hoằng hóa, vị sư trụ trì ở chùa Khải Tường viên tịch, thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc trụ trì luôn cả hai chùa. Do tài đức của thiền sư, mà hai tự viện trở nên có tiếng ở vùng Gia Định .

Trong giai đoạn chiến tranh giữa Tây Sơn với chúa Nguyễn Phúc Ánh, cả hai ngôi chùa của thiền sư, từng là nơi ở của vị chúa này và đoàn tùy tùng (chùa Từ Ân là nơi dành cho chúa và quan quân, còn chùa Khải Tường là nơi dành cho các phi tần) . Bởi vậy, sau này Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc đã được vua Nguyễn ban y bát sắc phong làm Hòa thượng, đồng thời cho trùng tu và ban "sắc tứ" hai ngôi chùa trên .

Ngày 20 tháng 11 năm Tân Tỵ (1821), Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc viên tịch tại chùa Từ Ân, thọ 96 tuổi, sau đó di cốt được đưa vào tháp trong khuôn viên chùa.

Trong thời Thiền sư Tế Tín-Chánh Trực làm trụ trì, chùa Từ Ân và chùa Khải Tường đều lâm nạn binh đao bởi quân Pháp đến đánh chiếm. Theo tài liệu, vào tháng 2 năm 1859, thành Gia Định bị quân Pháp đánh hạ. Sau đó, chùa Khải Tường bị quân Pháp chiếm làm đồn, còn chùa Từ Ân thì bị đốt cháy sau khi các nhà sư ở đây rút chạy và "chỉ kịp đem cất giấu một số món đồ, nhờ vậy mà chùa Từ Ân ở gần chợ Gạo (Phú Lâm) ngày nay còn được một số hiện vật kỷ niệm" .

Trải bao biến đổi, tháp Tổ Phật Ý-Linh Nhạc bị hư hoại, bị lãng quên ở nơi chốn cũ. Mãi đến năm Quý Hợi (1923), thầy Hồng Hưng ở chùa Giác Lâm mới tổ chức thỉnh tro cốt của Tổ Phật Ý-Linh Nhạc về nhập tháp trong khuôn viên chùa Giác Lâm ở quận Tân Bình, sau khi được một bà già mách bảo .

Đóng góp
Vào giai đoạn đầu của cuộc khai phá vùng đất Gia Định, chùa Từ Ân do Thiền sư Phật Ý-Linh Nhạc thành lập và làm trụ trì đã góp phần mang lại sự ổn định và phát triển tín ngưỡng Phật giáo tại vùng đất mới để sau đó các Thiền sư từ ngôi chùa này đã đem Phật pháp đi hoằng hóa khắp nơi, như Đồng Nai, Tây Ninh, Thuận Hóa, lục tỉnh,....

Sách tham khảo chính
Thích Thanh Từ, Thiền sư Việt Nam. Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí minh xuất bản năm 1992.
Nguyễn Hiền Đức, Lịch sử Phật giáo Đàng Trong. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1995.
Các bài viết trong sách ''Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo Gia Định-Sài gòn-Thành phố Hồ Chí Minh" (gọi tắt là "Hội thảo"), Nhà xuất bản TP.Hồ Chí Minh, 2002, gồm:
-Thiền Hòa tử Huệ Chí, "Buổi đầu của Phật giáo Gia Định-Sài Gòn".
-PTS. Trần Hồng Liên,"Vai trò của chùa Từ Ân trong sự phát triển văn hóa Phật giáo Gia Định".
-Huỳnh Ngọc Trảng, "Những ngôi cổ tự đã mất ở Gia Định xưa".
-Thích Thiện Nhơn, "Sự đóng góp về giáo dục Phật học của Phật giáo Gia Định-Sài Gòn- Thành phố Hồ Chí Minh 300 năm".
-Nguyễn Hiền Đức, "Ảnh hưởng của Tổ sư Nguyên Thiều đối với Phật giáo Đồng Nai-Gia Định".

Chú thích

Thiền sư Việt Nam
Lâm Tế tông


title: Trà đen

text:
Hồng trà (chữ Hán: 紅茶) hay Trà Đen là một loại trà. Thông thường, nó có vị mạnh mẽ hơn so với các loại khác của trà như trà xanh. Nó cũng có nhiều caffeine hơn. Tên gọi hồng trà (trà đỏ) bắt nguồn từ màu sắc của nước trà, được dùng phổ biến tại các nước Đông Á và một số nơi khác trên thế giới (có một loại trà khác cũng gọi là trà đỏ có chứa lá Rooibos). Đây là một mô tả tốt hơn về màu sắc của thức uống này. Nó đã được giao dịch rất nhiều vì có thể được bảo quản lâu hơn, trong khi trà xanh mất đi sự tươi mát của nó sau 12 đến 18 tháng, Trà Đen có thể được lưu trữ trong nhiều năm mà không bị mất hương vị của nó và là loại trà ưa thích ở phương Tây vì bảo quản lâu và chứa nhiều caffeine hơn.

Sản xuất
Hầu hết trà được tiêu thụ ở phương Tây là loại Trà Đen, sản xuất bằng cách sử dụng "chính thống" hoặc quá trình "CTC" hai phương pháp sản xuất phát triển bởi người Anh trong thế kỷ thứ mười chín.

Phương pháp chính thống
Làm khô (18-32 giờ): loại bỏ một phần độ ẩm trong lá tươi.
Cuộn (30 phút): cuộn lá, điều này có tác dụng phá vỡ các tế bào của lá enzym có sẵn cho quá trình lên men tốt hơn.
Lên men (1-3 giờ): lá được đưa vào môi trường ấm áp và ẩm ướt
Sấy khô (20 phút): để ngăn chặn quá trình lên men, lá chịu nhiệt độ 90 °C.
Sàng: Lọc lá và đóng gói chúng.

Phương pháp CTC

Quá trình CTC (viết tắt:Crush, Tear, Curl) xay, băm nhỏ và đóng gói sau khi được cắt nhẹ, sấy hơi héo và nghiền tan nát bởi các xi-lanh có lưỡi kim loại, sau đó được trộn trong một ghoogi (thùng tự quay).

Có những biến thể của phương pháp này, các loại Trà Đen được phổ biến rộng rãi nhất thế giới.

Thông thường, các thương nhân trộn lá cắt nhỏ từ các đồn điền khác nhau (lên đến 70 đồn điền) để có được một hương vị trà chính xác cho các sản phẩm đưa ra thị trường.

Chuẩn bị

Pha Trà Đen trong một ấm trà với nước sôi (95 °C) trong 3-4 phút. Trà pha xong thường rất đặc, được thường xuyên bổ sung sữa và đường vào khi uống, đặc biệt là ở Anh và Ấn Độ.

Các nơi cung cấp Trà Đen
Kenya
Nepal
Burundi
Tunisia
Rwanda
Việt Nam
Philippines

Biến thể

Trung Quốc

Lapsang Souchong là Trà Đen của Trung Quốc sản xuất tại tỉnh Phúc Kiến. Lá của nó được đặt trên một ngọn lửa của cây vân sam, cây bách, cung cấp cho chúng một hương vị khói nhiều hơn hoặc ít rõ ràng hơn.

Keemun là một trà nổi tiếng Trung Quốc sản xuất ở tỉnh An Huy.

Trà Đen thật chưa qua trộn lẫn, thường mang tên của vùng xuất xứ của chúng như trên, ngoài ra còn: Vân Nam, Vân Nam Imperial, Tarry souchong sản xuất tại Đài Loan,...

Ấn Độ hay Sri Lanka

Tại Ấn Độ, những khu vườn chính được đặt tại Assam, Sikkim, Darjeeling và Nilgiri, là những khu vực nơi có tổ chức cao. Nằm dưới chân của dãy Himalaya, bạn có thể tìm thấy khu vườn Samabeong nổi tiếng. Cây trà bị khí hậu khắc nghiệt làm sự tăng trưởng lá chậm lại. Bằng cách này, nó có thể cho các loại trà khác nhau hoàn toàn, ngay cả khi chúng được sản xuất trong cùng một vùng. Không giống như các nơi khác ở đất nước này, khu vực của Chính thống giáo ở phía bắc vẫn còn sử dụng một quá trình cho hầu hết các loại cây trồng của mình. Ngoài ra ở độ cao, phương pháp sản xuất chất lượng các khu vườn khác của Darjeeling cũng rất phổ biến, như Gopaldhara hoặc Avongrove.

Các loại trà từ Sri Lanka (thường được gọi là Ceylon hay Tích Lan) nói chung là tốt.

Chế biến

Trà Đen thường được pha trộn và trộn lẫn với nhiều loại cây khác để có được một đồ uống.

Tại Hoa Kỳ, trái cây họ cam quýt như cam chanh, hoặc dạng xông khói tương ứng của chúng, thường được sử dụng để tạo ra các loại Trà Đen có hương vị đặc trưng, đôi khi kết hợp với các loại gia vị (chẳng hạn như quế). Những sản phẩm này có thể dễ dàng nhầm lẫn với các loại trà thảo mộc làm từ cam, chanh,...các sản phẩm thảo dược này nói chung sẽ được dán nhãn là có không có caffeine, trong khi đó, sản phẩm Trà Đen có chứa caffeine.

Tham khảo

Thập đại danh trà
Phát minh của Trung Quốc


title: Máy chủ ảo

text:
Máy chủ ảo (virtual private server - VPS) là một máy ảo được một dịch vụ lưu trữ Internet bán dưới dạng dịch vụ. Máy chủ chuyên dụng ảo (virtual dedicated server - VDS) cũng có ý nghĩa tương tự.

VPS chạy bản sao hệ điều hành (HĐH) của riêng mình và khách hàng có thể có quyền truy cập superuser vào phiên bản hệ điều hành đó, vì vậy họ có thể cài đặt hầu hết mọi phần mềm chạy trên HĐH đó. Đối với nhiều mục đích, chúng có chức năng tương đương với một máy chủ vật lý chuyên dụng và được xác định bằng phần mềm, có thể được tạo và cấu hình dễ dàng hơn nhiều. Chúng có giá thấp hơn nhiều so với một máy chủ vật lý tương đương. Tuy nhiên, khi họ chia sẻ phần cứng vật lý cơ bản với các VPS khác, hiệu suất có thể thấp hơn, tùy thuộc vào khối lượng công việc của bất kỳ máy ảo thực thi nào khác.

Ảo hóa
Lực lượng ảo hóa máy chủ điều khiển tương tự như dẫn đến sự phát triển của việc chia sẻ thời gian và đa nhiệm chương trình trong quá khứ. Mặc dù các tài nguyên vẫn được chia sẻ, nhưng theo mô hình chia sẻ thời gian, ảo hóa cung cấp mức độ bảo mật cao hơn, phụ thuộc vào loại ảo hóa được sử dụng, vì các máy chủ ảo riêng lẻ hầu hết cách ly với nhau và có thể chạy toàn bộ hệ điều hành có thể được khởi động lại độc lập như một phiên bản ảo.

Phân vùng một máy chủ để xuất hiện dưới dạng nhiều máy chủ ngày càng phổ biến trên các máy vi tính kể từ khi ra mắt VMware ESX Server vào năm 2001. Máy chủ vật lý thường chạy một trình ảo hóa được giao nhiệm vụ tạo, phát hành và quản lý tài nguyên của hệ điều hành "khách" hoặc máy ảo. Các hệ điều hành khách này được phân bổ một phần tài nguyên của máy chủ vật lý, thông thường theo cách mà khách không biết về bất kỳ tài nguyên vật lý nào khác tiết kiệm cho những tài nguyên được phân bổ cho nó. Khi VPS chạy bản sao hệ điều hành của riêng mình, khách hàng có quyền truy cập siêu người dùng vào phiên bản hệ điều hành đó và có thể cài đặt hầu hết mọi phần mềm chạy trên HĐH; tuy nhiên, do số lượng máy khách ảo hóa thường chạy trên một máy, VPS thường có giới hạn về thời gian xử lý, RAM và dung lượng ổ đĩa.

Động lực
Nói chung, VPS được sử dụng để giảm chi phí phần cứng bằng cách nén một cụm máy tính chuyển đổi dự phòng thành một máy duy nhất. Do đó nó giúp giảm chi phí đáng kể trong khi cung cấp các dịch vụ tương tự. Vai trò và tính năng của máy chủ thường được thiết kế để hoạt động độc lập. Ví dụ: Windows Server 2019 yêu cầu cơ quan cấp chứng chỉ và bộ điều khiển miền tồn tại trên các máy chủ độc lập với các phiên bản Windows Server độc lập. Điều này là do các vai trò và tính năng bổ sung thêm các khu vực có khả năng xảy ra lỗi cũng như thêm các rủi ro bảo mật có thể nhìn thấy (đặt cơ quan chứng nhận trên bộ điều khiển miền đặt tiềm năng truy cập root vào chứng chỉ gốc). Điều này trực tiếp thúc đẩy nhu cầu cho các máy chủ riêng ảo để giữ lại các vai trò và tính năng của máy chủ xung đột trên một máy chủ lưu trữ. Ngoài ra, sự ra đời của các mạng được mã hóa máy ảo làm giảm các rủi ro truyền qua có thể khiến cho việc sử dụng VPS trở thành một máy chủ lưu trữ hợp pháp.

Lưu trữ
Nhiều công ty cung cấp lưu trữ máy chủ riêng ảo hoặc lưu trữ máy chủ chuyên dụng ảo như một phần mở rộng cho các dịch vụ lưu trữ web. Có một số thách thức cần xem xét khi cấp phép phần mềm độc quyền trong môi trường ảo nhiều bên thuê.

Với lưu trữ không được quản lý hoặc tự quản lý, khách hàng tự quản lý phiên bản máy chủ của riêng họ.

Lưu trữ không giới hạn thường được cung cấp không có giới hạn về số lượng dữ liệu chuyển trên một đường băng thông cố định. Thông thường, lưu trữ không đối xứng được cung cấp với 10 Mbit/s, 100 Mbit/s hoặc 1000 Mbit/s (với một số cao tới 10Gbit/s). Điều này có nghĩa là về mặt lý thuyết, khách hàng có thể sử dụng ~ 3 TB trên 10 Mbit / s hoặc lên tới ~ 300 TB trên đường 1000 Mbit/s mỗi tháng, mặc dù trong thực tế, các giá trị sẽ ít hơn đáng kể. Trong một máy chủ riêng ảo, điều này sẽ được chia sẻ băng thông và chính sách sử dụng hợp lý nên được tham gia. Lưu trữ không giới hạn cũng thường được bán trên thị trường nhưng thường bị giới hạn bởi các chính sách sử dụng và điều khoản dịch vụ được chấp nhận. Cung cấp không gian đĩa và băng thông không giới hạn luôn luôn sai do chi phí, năng lực của nhà mạng và ranh giới công nghệ.

Tham khảo

Bảo mật mạng máy tính
Máy chủ


title: Củ nần

text:
Củ nần hay củ nừng, củ nê, dây nần hay củ mài trắng (danh pháp hai phần: Dioscorea hispida) là loài thực vật thuộc chi Củ nâu trong họ Củ nâu (Dioscoreaceae). Đây là loài cây dây leo, phân bố từ Ấn Độ đến Đông Nam Á, nam Trung Hoa.

Công dụng

Rễ củ chứa nhiều hạt tinh bột, ăn được nhưng phải cắt nhỏ và rửa đi rửa lại rất nhiều lần. Nước rửa củ nần rất độc. Củ nần là một vị thuốc trong đông y. Củ giã đắp trị nhọt độc, sâu quảng, đòn ngã bị thương, nước sắc của thân rễ để uống làm thuốc lợi tiểu hay thấp khớp mạn tính. Ở Campuchia, người ta sử dụng củ ăn sống kịp thời ngay sau lúc bị rắn hổ mang cắn để ngăn ngừa những biến chứng gây rối loạn trong cơ thể. Ở nhiều vùng của Philippin, Củ nần còn được dùng chữa dịch hạch, phong thấp cấp tính .

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
Dioscoreae hispida

Cây thuốc
H


title: Trà đỏ (định hướng)

text:
Trà đỏ trong tiếng Việt có thể chỉ:
 Trà Hibiscus
 Một loại trà có sắc đỏ có chứa lá Rooibos
 Trà đen, tên "trà đỏ" do người Trung Quốc đặt


title: Chim thiên đường đỏ

text:
Chim thiên đường đỏ (danh pháp hai phần: Paradisaea rubra) là một loài chim thuộc họ Chim thiên đường (Paradisaeidae). Loài này bản địa Indonesia, nơi nó sinh sống ở rừng mưa đất thấp của các đảo Waigeo và Batanta của Raja Ampat, Tây Papua.

Mô tả
Thân dài 33 cm nếu tính cả chiếc đuôi dài hết cỡ phải mất 6 năm thì nó dài 72 cm. Đây là loài dị hình giới tính cao. Thức ăn của chúng gồm trái cây, quả mọng, động vật Chân khớp.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

R


title: Rượu cần Tây Nguyên

text:
Rượu cần là đồ uống thường xuyên, phổ biến và bất biến của các cư dân bản địa Tây Nguyên. Uống rượu cần trở thành phong tục, có nguồn gốc khá lâu đời, thành nét văn hóa đặc trưng trong đời sống. Rượu cần là thứ đồ uống quý thường chỉ dùng trong các dịp lễ tế thần linh, những ngày hội làng và dành đãi khách.

Đôi nét về rượu cần Tây Nguyên
 Trước hết, đó là một thứ thức uống; hơn thế, thứ thức uống này có cồn men; và đặc biệt là thứ thức uống đó được sử dụng thông qua một phương tiện gọi là "cần". Rượu cần dưới góc độ vật chất mà xét thì bản thân nó chưa đủ để hình thành một "nền văn hóa" rượu cần; mà phải hơn thế, thứ dạng thức "văn hóa vật chất" đó còn đi kèm với nhiều yếu tố khác về tinh thần, tâm linh, phong tục, tín ngưỡng… thì mới thực sự trở thành một dạng thức văn hóa gọi là văn hóa rượu cần Rượu cần còn có tên là "lảu kép" (rượu trấu), "lảu bẳng" (rượu ống), "lảu co" (rượu cây) "lảu xá" (rượu vỏ trấu), "lảu xả" (rượu của người Xá, dân tộc Khơ mú, loaị rất đậm ngọt.
 Rượu cần đối với người Tây Nguyên là sản phẩm văn hoá vật chất tinh thần của mỗi gia đình. Đặc biệt trong các lễ hội và để mời khách quý, rượu cần còn phản ánh tinh thần cộng đồng là vật dâng hiến cho thần linh. Để có được một ché rượu ngon đúng hương vị của người bản địa rượu phải ngọt đắng, uống vaò luôn có cảm giác nồng ấm, sảng khoái và vui vẻ hoà đồng với mọi người, yêu thiên nhiên đất nước. Giàng (trời) tối cao đã ban cho Tây Nguyên rượu cần và ngàn đời nay đã trở thành thuần phong mỹ tục, sinh hoạt văn hoá của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Tất cả mọi người, già trẻ, gái trai, không phân biệt chức sắc hay thường dân, ai cũng có thể vin cần mà uống. Uống được bao nhiêu tùy cái bụng của mình.

Văn hóa uống rượu cần
 Ở Tây Nguyên đâu đâu cũng uống rượu cần. Rượu cần thơm, ngon, mát, bổ, kích thích tiêu hoá, lợi tiểu. Chum nhỏ là một chum một cần, chồng rót vợ uống và ngược lại. Chum nhỡ là đôi bạn, đôi cần, theo số chẵn là bốn, sáu, tám. Chum to sẽ là mười, mười hai,mười bốn bạn bè anh em đến là "lảu khay cáy khả" (rượu mở, thịt gà).
 Thứ tự uống cũng khác, khi thầy cúng cúng xong, mọi người vít cần uống rượu theo thứ tự nữ uống trước, nam uống sau: Chủ nhà, thầy cúng, anh hoặc em bà chủ nhà, người già,… nếu có khách quý thì chủ nhà uống xong cầm cần mời khách. Đều hết sức đặc biệt là cần rượu duy nhất đó không bao giờ rời khỏi bàn tay con người, ai đó mà thả cần rượu ra khỏi tay là thất lễ với chủ nhà. Tại sao sau khi chúng ta uống phải lấy tay bịt đầu cần rồi truyền cho người khác.
 Rượu cần là một nét sinh hoạt văn hóa đẹp – văn hoá rượu cần. Từ "đặc sản" ở đây, ngoài ý nghĩa là sản phẩm đặc biệt về nội dung, chất lượng mà còn bao hàm cả sự độc đáo có một không hai về cách tiêu dùng. Trong hàng chục, hàng trăm loại rượu, có lẽ đây là loại duy nhất không uống bằng ly, bằng chén mà uống bằng một dụng cụ đặc biệt được gọi là cần. Bởi thế, việc sử dụng thứ đặc sản này có thêm "công đoạn" hút, trước khi uống chúng vào người. Hơn nữa, đối với rượu cần, người ta không uống một mình với mục đích giải sầu mà chỉ uống tập thể vào những dịp lễ Tết, hội hè… khi tiếp đãi bạn bè, khách quý phương xa. Vào những ngày trọng đại đó, chóe rượu được đặt trang trọng giữa nhà, bên bếp lửa bập bùng; còn khách và chủ cùng quây quần xung quanh, ngất ngây trong tiếng cồng chiêng trầm bổng. Mọi người ngồi xếp chân vòng tròn, vít cong cây cần làm bằng ống trúc và hút say sưa.
 Như đã nói ở trên, rượu cần không phải là thức uống giải sầu, cũng không phải dùng để nhậu nhẹt, đánh chén. Vì thế, người ta không dùng mỗi khi uống, mà mỗi ở đây chính là những điệu nhảy, điệu múa, là ánh mắt, lời ca trong tiếng cồng chiêng và tiếng suối reo. Rượu cần độc đáo là thế nên không ít người cho rằng uống rượu cần chính là một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Qua ché rượu, người ta xích lại gần nhau hơn, thương yêu đùm bọc nhau hơn. Điều này có thể giải thích lý do vì sao càng ngày càng có nhiều du khách ngoại quốc tìm đến rượu cần như là một sản phẩm văn hóa đầy sức hấp dẫn lạ kỳ của rừng núi Việt Nam.

Nguyên liệu và cách làm
 Để làm được một hũ rượu cần phải có gạo hoặc ngô, khoai, sắn, y dĩ, chuối, dứa, củ mài và một số loại cây, củ, quả khác cùng men rượu. Vỏ trấu và chum đựng, cách làm phổ thông và đơn giản nhất là dùng gạo tẻ hoặc nếp) đãi sạch, ngâm nước lã hoặc nước ấm 3-54 giờ đồng hồ. Đổ ra rá, dội nước lạnh cho sạch, trộn đều vỏ trấu, đồ chín kỹ rồi đổ ra mẹt sạch, để nguội, trộn đều men, theo tỷ lệ một gạo hai trấu (1 kg gạo, 2 kg trấu) 1/2 lạng men (không kể một số loại men mạnh bằng lá tươi). Ủ kỹ bằng lá (hoặc ni lông thật kín) từ 5-7 ngày đến khi dậy mùi thơm, đem đổ vào chum (hoặc hũ) bịt thật kín (dùng tro bếp sạch, hoà nước đặc sền sệt đắp kín, chặt miệng chum) để ở nơi khô ráo, sạch sẽ mười ngày sau thì đem uống.
 Nguyên liệu làm rượu cũng chỉ là những loại ngũ cốc thông thường… Song bí quyết chính là ở chất gây men. Chất gây men được làm từ lá rừng và thường được giữ kín, không tiết lộ cho người ngoài sắc tộc. Về cách chế biến thật đơn giản nhưng độc đáo: men và tinh bột được trộn đều, cho vào ché, bên trong phủ lớp trấu dùng để ủ. Sau đó, thay vì mang đi chưng cất bằng nhiệt như các loại rượu thường, người ta đem chóe chôn sâu xuống đất đúng 100 ngày. Dĩ nhiên, thời gian chôn càng lâu rượu càng thơm ngon, quyến rũ. Điểm nữa, trước khi uống phải đổ đầy nước suối vào ché với mục đích hòa tan chất cồn trong nước đầu tiên này gọi là nước cốt. Nước cốt màu vàng sánh, có mùi hương lan tỏa tuyệt vời hết sức đặc trưng.
 Rượu càng nhiều ngày, càng già, uống càng bốc và ngon. Loại men ngọt uống thấy vị ngọt (như đường, như mật). Loại men đậm, đắng uống rất bốc, mạnh hơn các loại bia gọi là "lẩu phủ trai" (rượu đàn ông). Rượu cần uống bằng nước lạnh đun sôi để nguội (hoặc để trong tủ lạnh càng tốt). Nếu dùng nước nóng (kể cả hơi ấm) uống sẽ không ra gì, rượu coi như bị hỏng. Khi uống ta bật bỏ nắp bịt ra, đổ nước ngâm một phút cho ngấm, cắm cần vào và đổ nước uống liên tục đến lúc nhạt thì thôi (hoặc hút ra chai uống qua cốc, chén như bia và rượu).

 Sau lễ cúng, người ta đập quả bầu chia nhau mút. Thấy vậy, cụ nhím (con vật thiêng đối với người dân tộc thiểu số) mới bày cho dân bản cách ủ rượu và dùng cần để uống. Vì vậy, ngày nay, một số tộc người bản địa ở Lâm Đồng vẫn thường buộc một sợi lông nhím vào cần rượu để nhớ đến ơn cụ nhím.

Đậm đà bản sắc
Đối với người Tây Nguyên, rượu cần trước hết là vật để dâng hiến cho các thần (Yàng), sau đó đến nhu cầu của con người. Cũng như trâu, bò nuôi chủ yếu để làm hiến sinh, sau đó mới đến con người. Ở Tây Nguyên tất cả các lễ hội không bao giờ thiếu vắng rượu cần. Ngoài giá trị vật chất, rượu cần còn biểu hiện cho văn hóa giao tiếp. Bởi uống rượu cần vào con người mới thăng hoa, âm nhạc mới bốc đến độ cao trào, mọi khả năng nghệ thuật mới được biểu hiện đến mức tuôn chảy tự nhiên. Song cái biểu hiện để nhận biết nhất ở rượu cần là sợi dây gắn kết từng cá nhân với cộng đồng. Thông qua đó mọi người hiểu biết nhau hơn, xích lại gần nhau, đoàn kết vượt qua mọi thử thách. Mỗi khi gia đình có việc, không cần mời mọc mà chỉ cần một tín hiệu như tiếng tù và hoặc hồi chiêng, trống thì cả làng đều có mặt, cùng góp rượu và vật chất để chia sẻ niềm vui những khó khăn, mất mát, đau thương.
Rượu cần đã gắn bó với các dân tộc Tây Nguyên qua bao thăng trầm của lịch sử tộc người. Rượu cần là lời chào mời thân thiết (khi gặp bạn), là điều nhắc nhở đôi trai gái phải tuân thủ những phong tục của cha ông (trong lễ cưới) là một quyết định mang tính chất hành chính (trong lễ "thổi tai" công nhận đứa trẻ vào cộng đồng), là tình cảm xót thương, li biệt của người sống với người đã chết (trong lễ Pơ thi)... Nó là sợi dây liên kết cộng đồng, trở thành một phương diện văn hóa có sức sống lâu bền trong đời sống các cư dân Tây Nguyên.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Rượu cần Tây Nguyên

Tây Nguyên
Rượu


title: Chim thiên đường hoàng đế

text:
Chim thiên đường hoàng đế (danh pháp hai phần: Paradisaea guilielmi) là một loài chim thuộc họ Chim thiên đường (Paradisaeidae).. Đây là loài đặc hữu của Papua New Guinea. Nó phân bố trong các khu rừng đồi của bán đảo Huon. Chế độ ăn uống bao gồm chủ yếu các loại trái cây, quả sung và động vật chân đốt.

Mô tả
Loài chim này có màu vàng và nâu với một mống mắt màu đỏ nâu, mỏ màu xanh xám và chân màu nâu tía. Thân dài 33 cm. Con trống có khuôn mặt và cổ họng xanh ngọc lục bảo tối rộng, hai dây đuôi rất dài. Con mái gần như tương tự với nam giới, nhưng có một bộ lông toàn màu nâu, kích thước nhỏ hơn và không có lông trang trí.

Tên loài chim này là tưởng niệm vị Hoàng đế cuối cùng Đức và vua của Phổ, Wilhelm II của Đức. Tháng 1 năm 1888, chim thiên đường hoàng đế là loài chim thiên đường cuối cùng được phát hiện bởi Carl Hunstein, người cũng được tìm thấy chim thiên đường lam trên hành trình của mình.
Do mất nơi sống đang diễn ra, phạm vi giới hạn và săn bắt quá mức trong một số khu vực, chim thiên đường hoàng đế được đánh giá là gần bị đe dọa trong Danh sách đỏ của IUCN. Nó được liệt kê trong Phụ lục II của Công ước CITES.

Chú thích

Tham khảo

G
Chim Papua New Guinea


title: Chim thiên đường Goldie

text:
Chim thiên đường Goldie (danh pháp hai phần: Paradisaea decora) là một loài chim thuộc họ Chim thiên đường (Paradisaeidae). Đây là loài bản địa Papua New Guinea.

Mô tả
Thân dài cm. Đây là loài dị hình giới tính cao. Đây là loài chim lớn, dài khoảng 33 cm, màu nâu ô-liu. Con trống có một bộ lông màu vàng và màu xanh đậm với ngực màu hoa oải hương xám, mống mắt màu vàng và mỏ và miệng, chân có màu xám. Nó được trang trí bằng chùm lông cánh lớn trang trí và hai dây đuôi dài màu đỏ thẫm. Con trống được phân biệt khác Paradisaea bởi bộ lông ngực màu xám oải hương bộ của nó. Con mái không có lông trang trí và có bộ lông màu nâu ô liu với màu nâu vàng ở dưới. Là loài chim đặc hữu của đến Papua New Guinea, chim thiên đường Goldie phân bố trong các khu rừng đồi của đảo Fergusson và đảo Normanby quần đảo D'Entrecasteaux, phía đông quần đảo Papua. Chế độ ăn uống bao gồm chủ yếu là trái cây.

Tên để kỷ niệm nhà sưu tập Scotland Andrew Goldie, người đã phát hiện ra loài chim này vào năm 1882.

Do quá trình mất nơi sống đang diễn ra, phạm vi giới hạn và nạn săn bắt quá mức trong một số khu vực, chim thiên đường Goldie đường được đánh giá như gần bị đe dọa trên sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Nó được liệt kê trong Phụ lục II của CITES.

Chú thích

Tham khảo

D
Chim Papua New Guinea
Động vật được mô tả năm 1883
Loài dễ thương tổn


title: Chim thiên đường Raggiana

text:
Chim thiên đường Raggiana (danh pháp hai phần: Paradisaea raggiana) là một loài chim thuộc họ Chim thiên đường (Paradisaeidae).

Mô tả
Chúng có chiều dài 34 cm. Đây là loài dị hình giới tính cao. Thức ăn của chúng gồm chủ yếu là trái cây và động vật Chân khớp. Loài chim này là một tác nhân phát tán hạt giống quan trọng của một số cây đậu quả ở New Guinea, và là tác nhân phát tán hạt giống chính của một số loài gỗ gụ và hạt nhục đậu khấu..
Nó phân bố rộng rãi ở nam và đông bắc New Guinea, nơi nó được gọi là kumul. Nó cũng được gọi là cenderawasih. Theo đề nghị của bá tước Luigi Maria D'Albertis, tính ngữ raggiana để tưởng niệm hầu tước Francis Raggi của Genoa.

Chim thiên đường Raggiana là quốc điểu của Papua New Guinea; trên thực tế vào năm 1971 loài này, với tên Gerrus paradisaea, đã được chọn là biểu tượng Quốc gia và được in lên quốc kỳ Papua New Guinea.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

R
Chim Papua New Guinea
Động vật được mô tả năm 1873


title: Perfection (EP)

text:
Perfection () là mini-album thứ hai và là đĩa nhạc thứ ba của nhóm nhạc Mandopop Hàn Quốc Super Junior-M, một nhóm nhỏ của Super Junior. Album được phát hành tại Đài Loan vào ngày 25 tháng 2 năm 2011 bởi Avex Taiwan, và tại các nước châu Á khác vào tháng 3 năm 2011. Đây là mini-album thứ hai của nhóm sau Super Girl vào năm 2009 và là đĩa nhạc đầu tiên của nhóm kể từ sau khi Han Geng rời đi. Trong đĩa nhạc này cũng có sự tham gia của hai thành viên bổ sung Sungmin và Eunhyuk từ Super Junior.

Những bức ảnh teaser của nhóm cho album này đã xuất hiện trên trang chủ của Avex Taiwan vào ngày 12 tháng 2 năm 2011. Ca khúc chủ đề Perfection (được viết bởi cùng nhạc sĩ với "Mirotic" của TVXQ, "Eat You Up" của BoA và "Nu ABO" của f(x)) đã xuất hiện lần đầu tiên trong chương trình Hit Fm Taiwan vào ngày 14 tháng 2 năm 2011. MV teaser đã được tung ra cùng ngày hôm đó thông qua kênh YouTube chính thức của SM Entertainment, và MV đầy đủ được phát hành ngày 21 tháng 2 năm 2011.

Phiên bản repackaged của album được phát hành vào tháng 4 năm 2011 với một bài hát mới và một phiên bản tiếng Hàn của Perfection. Phiên bản tiếng Hàn này cũng được thêm vào album phòng thu thứ 5 Mr. Simple của Super Junior dưới dạng một bonus track.

Hai ca khúc chính "Perfection" và "Destiny" đã được phát hành dưới nhiều ngôn ngữ khác nhau. "Perfection" đã có các phiên bản tiếng Quan Thoại, tiếng Hàn, và tiếng Nhật trong khi "Destiny" cũng có các phiên bản tiếng Quan Thoại và tiếng Nhật.

Danh sách bài hát

Music video

Các MV cho Perfection (bản tiếng Trung và tiếng Hàn) đã được tung ra vào những ngày khác nhau thông qua trang YouTube chính thức của SM Entertainment, nhưng phiên bản tiếng Trung đầu tiên đã bị gỡ bỏ để thay bằng một bản khác do một số lỗi ở phần phụ đề - hầu hết phụ đề của bài được để dưới dạng Trung văn phồn thể nhưng có một số chỗ lại để ở dạng Giản thể lẫn lộn với phồn thể. Phiên bản thay thế đã được đăng tải vào ngày 28 tháng 2 năm 2011 với toàn bộ phần phụ đề được sửa thành dạng phồn thể và cỡ chữ nhỏ hơn so với phiên bản đầu tiên.

Hình tượng của Super Junior-M trong album này là những vị bá tước châu Âu thời xưa, với những bộ trang phục là kiểu vest hiện đại kết hợp với viền ren trên áo, đội thêm những chiếc mũ lông theo phong cách Nga hoặc Anh. Khung cảnh nền của MV giống như một tòa nhà cổ ma quái với phong cảnh bên ngoài có chớp giật, cộng thêm hiệu ứng đèn nhấp nháy khiến mọi thứ trở nên đẹp, mê hoặc nhưng cũng thật huyền bí. Điểm nhấn của MV là ở đoạn trong khi Zhou Mi hát thì các thành viên khác xếp hình vòng cung phía trước và nhảy lên rồi đông cứng lại trên không trung.

Trong MV có sự xuất hiện của tất cả thành viên hiện tại của Super Junior-M. Tuy nhiên, sự xuất hiện của Choi Siwon là rất ít do lịch trình quay phim "Athena: Goddess of War" khiến anh không có nhiều thời gian để học vũ đạo.

Phiên bản tiếng Nhật

Phiên bản phát hành tại Nhật của album bao gồm phiên bản tiếng Nhật của "Perfection" và "Destiny", được phát hành ngày 24 tháng 8 năm 2011 bởi Avex Trax tại Nhật Bản. Hơn 16,000 bản đã được bán ra trong tuần đầu tiên, ra mắt ở vị trí thứ #5 trên bảng xếp hạng Oricon Nhật Bản. Ngoài ra còn một phiên bản tiếng Nhật khác nữa cho album. Tổng cộng album đã bán được khoảng 20,000 bản tại Nhật, trụ vững trong 4 tuần tại bảng xếp hạng album tuần của Oricon.

Phát hành
Phiên bản nhạc số được phát hành ở Đài Loan và Hàn Quốc vào ngày 25 tháng 2 năm 2011. Đĩa nhạc dạng CD được phát hành tại Hàn Quốc ngày 3 tháng 3 năm 2011 và tại Đài Loan ngày 4 tháng 3.

Doanh số album

Tại Đài Loan, "Tai Wan Mei/Perfection" đã bán được hơn 60,000 bản, khiến Super Junior-M trở thành nhóm nhạc Hàn Quốc bán được nhiều album nhất tại Đài Loan trong năm 2011. Album đã được quảng bá mạnh mẽ tại Đài Loan trong năm 2011, do nhóm phải ở lại Đài Loan suốt hai tháng để học Tiếng Quan Thoại và để điều chỉnh lịch cho khớp với lịch quay phim Skip Beat! của Siwon và Donghae. Quá trình ở lại đây trong hai tháng đã khiến nhóm được xuất hiện thường xuyên ở nhiều chương trình để quảng bá, và do đó cũng ảnh hưởng đến doanh số album. Ngoài ra, còn một yếu tố dẫn đến sự thành công của album là ở cách phát âm chữ "Tai Wan Mei" (Too Perfect/Thái Hoàn Mĩ) trong tiếng Quan Thoại giống với "Đài Loan đẹp" hoặc "Người đẹp Đài Loan".

Chú thích

Album của Super Junior-M
EP của SM Entertainment
EP năm 2011
EP Mandopop


title: Thổ Dục Hồn

text:
Thổ Dục Hồn, cũng phiên thành Thổ Cốc Hồn hay Đột Dục Hồn (; cũng gọi là Hà Nam Quốc (河南國), trong tiếng Tạng là 'A-zha hay Togon) là một vương quốc hùng mạnh được các bộ lạc du mục người Tiên Ti lập nên tại Kỳ Liên Sơn và thung lũng thượng du Hoàng Hà, tồn tại từ năm 285 đến năm 670.

Lịch sử
Sau khi nhà nước Tiên Ti tan rã, các nhóm du mục do Mộ Dung Thổ Dục Hồn lãnh đạo đã đến vùng đồng cỏ tươi tốt quanh Hồ Thanh Hải (Koko Nur) vào khoảng giữa thế kỷ thứ 3.

Mộ Dung Thổ Dục Hồn (慕容吐谷渾) là anh trai của Mộ Dung Hối, tổ tiên của những người cai trị Tiền Yên và là con trai lớn của thiền vu Mộ Dung Thiệp Quy (慕容涉歸) của bộ lạc Mộ Dung của Tiên Ti, Thiệp Quy đã đưa những người dân của mình từ vùng đất định cư ban đầu ở bán đảo Liêu Đông đến khu vực Âm Sơn, băng qua Hoàng Hà giữa các năm 307 và 313, và đến vùng phía đông của tỉnh Thanh Hải ngày nay.

Nước Thổ Dục Hồn được thành lập vào năm 284 khi họ khuất phục các sắc dân bản địa gọi là Khương, bao gồm trên 100 bộ lạc phối hợp lỏng lẻo và khác biệt, không quy phục lẫn nhau hay một thế lực nào.

Sau khi Thổ Dục Hồn mất tại Lâm Hạ, Cam Túc vào năm 317, những người con trai của ông đã mở rộng lãnh thổ với việc đánh bại các nước Tây Tần (385-430) và Hạ (407-431). Thanh Hải Tiên Ti, Thốc Phát Tiên Ti, Khất Phục Tiên Ti và Hách Liên Tiên Ti đã gia nhập cùng họ. Họ dời đô 6 km về phía tây hồ Thanh Hải.

Sau khi nhà Tấn nâng vị thế của họ với việc ban cho các người lãnh đạo tước hiệu Hung Nô cũ là thiền vu, năm 281 họ bắt đầu cai trị, từ 285, Mộ Dung Hối đã lãnh đạo người Tiên Ti trong suốt năm thập niên. Các nhóm Tiên Ti này là nòng cốt của Thổ Dục Hồn và dân số lên đến 3,3 triệu người lúc đỉnh cao. Họ thực hiện các cuộc viễn chinh về phía tây, từng có lúc xa đến Hòa Điền ở Tân Cương, lập nên một đế quốc rộng lớn bao phủ Thanh Hải, Cam Túc, Ninh Hạ, phía bắc Tứ Xuyên, phía đông Thiểm Tây, phía nam Tân Cương, và nhiều phần của Tây Tạng, kéo dài 1.500 km từ đông sang tây và 1.000 km từ bắc xuống nam. Họ là thế lực lần đầu tiên trong lịch sử đã thống nhất vùng tây bắc Trung Quốc, phát triển tuyến phía nam của Con đường tơ lụa, thúc đẩy trao đổi văn hóa giữa các lãnh thổ phía đông và phía tây. Thổ Dục Hồn thống trị khu vực tây bắc trong hơn ba thế kỷ rưỡi cho đến khi bị Thổ Phồn tiêu diệt. Thổ Dục Hồn tồn tại như một nước độc lập bên ngoài Trung Quốc và không được coi là một phần của sử học sử Trung Quốc, không được tính là một trong Thập lục quốc.

Quan hệ với Tùy
Tận dung tình trạng đối địch giữa nhà Tùy và Nam triều Trần, khả hãn Thổ Dục Hồn là Mộ Dung Khoa Lã đã liên tục tấn công vào các châu của Tùy giáp với Thổ Dục Hồn. Tuy nhiên, song sau khi Tùy diệt Trần vào năm 589, Khoa Lã đã lo sợ và bỏ trống vùng biên giới. Sau đó, khả hãn Mộ Dung Thế Phục của Thổ Dục Hồn đã quyết định khuất phục Tùy Văn Đế, sau đó hai bên giữ duy trì tình hình hòa bình trong một thời gian dài. Thổ Dục Hồn đã xảy ra nhiễu loạn lớn vào năm 597, kết quả là Mộ Dung Thế Phục bị sát hại, Mộ Dung Phục Doãn được ủng hộ lên ngôi khả hãn.

Sang thời Tùy Dạng Đế, do Tùy có ý muốn chinh phục Thổ Dục Hồn nên vào năm 608, hạ thần triều Tùy là Bùi Củ (裴矩) đã thuyết phục các bộ tộc Thiết Lặc tấn công Thổ Dục Hồn, kết quả là quân Thiết Lặc đã đánh bại quân Thổ Dục Hồn. Mộ Dung Phục Doãn đưa các thần dân đông tiến, vào Tây Bình quận (gần tương ứng với Tây Ninh, Thanh Hải ngày nay) để xin tị nạn và xin viện trợ chống lại người Thiết Lặc. Tùy Dạng Đế phái quân đến tiếp ứng cho Mộ Dung Phục Doãn. Tuy nhiên, khi quân Tùy đến gần, Mộ Dung Phục Doãn trở nên sợ hãi trước sức mạnh của quân Tùy và quyết định chạy trốn về phía tây. Quân Tùy truy kích, chiếm được hai thành Mạn Đầu và Xích Thủy, đất cũ của Thổ Dục Hồn rơi vào tay Tùy. Tuy nhiên, vào năm 609, Mộ Dung Phục Doãn đã dẫn quân thoát ra khỏi vùng núi tuyết và đoạt lại đất đai bị mất, sang tháng 5, Dạng Đế thân chinh tấn công Thổ Dục Hồn, một lẫn nữa buộc Mộ Dung Phục Doãn phải chạy trốn. Năm 613, Bùi Củ lại thuyết phục các bộ tộc quy thuận Hạt Sa Na khả hãn của Tây Đột Quyết tấn công Thổ Dục Hồn.

Xung đột giữa Đường và Thổ Phồn
Trong thời gian đầu của nhà Đường, Thổ Dục Hồn suy yếu dần và ngày càng vướng vào xung đột giữa Đường và Thổ Phồn. Do Thổ Dục Hồn kiểm soát tuyến đường thương mại quan trọng giữa đông và tây nên nước này trở thành mục tiêu trực tiếp của Đường.

Thổ Phồn phát triển nhanh chóng dưới sự lãnh đạo của Tùng Tán Cán Bố (Songtsän Gampo), ông đã thống nhất người Tạng và mở rộng lãnh thổ về phía bắc, đe dọa trực tiếp đến Thổ Dục Hồn. Ngay sau khi đăng cơ tại Trung Tây Tạng vào năm 634, Tùng Tán Can Bố đã đánh bại Thổ Dục Hồn gần hồ Thanh Hải và tiếp nhận một đoàn sứ thần đến từ Đường Tán phổ Thổ Phồn yêu cầu được kết hôn với một công chúa Đường song đã bị từ chối. Năm 635-636, Hoàng đế nhà Đường tiếp tục cho quân tấn công và đánh bại Thổ Dục Hồn. Sau chiến dịch này, và thất bại khác của quân Đường, vị Hoàng đế Trung Hoa đã đồng ý gả một công chúa cho Tùng Tán Cán Bố, mặc dù các sử gia sau này không chắc chắn về việc liệu công chúa có thực sự kết hôn với Tùng Tán Cán Bố hay không vì khi ấy ông đã rất lớn tuổi..

Tán phổ Thổ Phồn tin lời một vị hãn Thổ Dục Phồn lưu vong, Đạt Diên Mang Kết Ba (達延芒結波) rằng Thổ Dục Phồn phản đối cuộc hôn nhân giữa ông và công chúa nhà Đường và cử 200.000 quân tấn công. Quân Thổ Dục Hồn rút lui đến Thanh Hải, trong khi người Tạng tiến về phía đông để đánh người Đảng Hạng và vươn tới miền nam Cam Túc. Triều đình Đường đã sửng sốt trước việc này và gửi quân đến giao chiến. Mặc dù quân Thổ Phồn đã đáp lại bằng việc rút lui song Thổ Dục Hồn đã mất đi nhiều lãnh thổ ở phía nam Cam Túc.

Triều đình Thổ Dục Hồn bị phân chia giữa phe thân Đường và phe thân Thổ Phồn, trong đó phe thân Thổ Phồn ngày càng trở nên lớn mạnh và họ đã hợp tác với Thổ Phồn để đem đến một cuộc xâm lược. Đường cử tướng Tiết Nhân Quý (薛仁貴) đem theo 10 vạn quân đến đánh Thổ Phồn trong trận Đại Phi Xuyên (大非川之戰) tại nơi nay thuộc huyện Cộng Hòa, Thanh Hải. Họ bị tiêu diệt do bị 200.000 quân phục kích Thổ Phồn, đây là thất bại lớn nhất trong lịch sử của Đường và chính thức đưa Thổ Dục Hồn đến hồi kết.

Tan rã
Sau khi sụp đổ, Thổ Dục Hồn bị phân thành Vương quốc Đông và Tây. Vương quốc phía Đông do Mộ Dung Nặc Hạt Bát lãnh đạo, nằm về mặt phía đông của Kỳ Liên Sơn và ngày càng thiên di về phía đông đến Trung Nguyên, trong khi Vương quốc phía Tây tồn tại dưới quyền lãnh đạo của Đạt Diên Mang Kết Ba. Khi Loạn An Sử làm rung chuyển triều đình nhà Đường và khiến cho Đường Huyền Tông phải bỏ trốn, Thổ Phồn đã nắm giữ toàn bộ lãnh thổ Thổ Dục Hồn. Rối loạn nội bộ diễn biến trong chính quyền Thổ Phồn và các cuộc khởi nghĩa lớn đã chấm dứt quyền cai trị của nó.

Qua giai đoạn này, người Tiên Ti phải trải qua một đợt lưu vong lớn trên một lãnh thổ rộng trải dài từ tây bắc đến miền trung và đông Trung Quốc, tập trung đông nhất tại Âm Sơn gần Ordos. Năm 946, một người Sa Đà là Lưu Trí Viễn đã mưu sát lãnh đạo tối cao của người Tiên Ti, người này giàu sang tới mức "ngựa của ông có máng ăn bằng bạc". Với tài sản cướp được bao gồm nhiều của cải và hàng nghìn ngựa tốt, họ Lưu lập nên nước Hậu Hán (947-950), chỉ tồn tại trong bốn năm và trở thành triều đại ngắn nhất trong lịch sử Trung Quốc. Diễn biến này đã lấy đi quyền lực lãnh đạo trung ương và tước mất cơ hội phục hồi lại Thổ Dục Hồn của người Tiên Ti, mặc dù về sau này họ đã lập nên Tây Hạ (1038-1227), nước này tồn tại cho đến khi bị Mông Cổ tiêu diệt.

Văn hóa
Người Thổ Dục Hồn là những chuyên gia trong việc chăn nuôi ngựa, họ cũng có các hoạt động nông nghiệp. Là một vương quốc giữa các đế quốc Trung Hoa ở phía đông (Bắc Ngụy và Nam triều) và các bộ lạc thảo nguyên khác như Nhu Nhiên và Sắc Lặc, người Thổ Dục Hồn đóng vai trò như những sứ giả và thương gia, trong khi đó cũng có nhiều nhà truyền giáo của Phật giáo và khách lữ hành đi qua đất nước của họ.

Khi nhà sư hành hương người Hán là Tống Vân (宋雲), viếng thăm khu vực vào năm 518, ông đã lưu ý rằng người dân ở đây có một ngôn ngữ viết, hơn một trăm năm trước khi Thonmi Sambhota được cho là trở về từ Ấn Độ sau khi phát triển một loại chữ viết cho tiếng Tạng.

Người Thổ được cho là hậu duệ của người Thổ Dục Hồn.

Vua Thổ Dục Hồn

Xem thêm
 Ngũ Hồ thập lục quốc
 Đường tấn công Thổ Lục Hồn
 Đường tấn công Thổ Phồn

Chú thích

Liên kết ngoài
 Tuyuhun 吐谷渾, Chinaknowledge.de

Bãi bỏ năm 670
Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 285
Thổ Dục Hồn
Lịch sử Mông Cổ
Dân tộc cổ đại Trung Quốc
Cựu quốc gia châu Á
Nhà Đường
Tây Tạng
Lịch sử Tây Tạng
Tiên Ti


title: Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012 (Bảng B)

text:
Dưới đây là thông tin chi tiết về các trận đấu trong khuôn khổ bảng B - Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012, là một trong bốn bảng đấu thuộc Euro 2012. Bảng B bắt đầu thi đấu vào ngày 9 tháng 6 năm 2012, và kết thúc vào ngày 17 tháng 6 năm 2012. Bảng đấu bao gồm các đội: Hà Lan, Đan Mạch, Đức và Bồ Đào Nha. Bảng B cũng còn được gọi là "bảng tử thần" của giải đấu với việc cả bốn đội tuyển trong bảng hiện đang nằm trong top 10 của bảng xếp hạng thế giới. Kết thúc vòng bảng, Đức và Bồ Đào Nha là 2 đội giành quyền đi tiếp trong khi Hà Lan và Đan Mạch bị loại.

Giờ thi đấu tính theo giờ địa phương (UTC +3)

Hà Lan vs Đan Mạch

Đức vs Bồ Đào Nha

Đan Mạch vs Bồ Đào Nha

Hà Lan vs Đức

Bồ Đào Nha vs Hà Lan

Đan Mạch vs Đức

 Chú thích


title: Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012 (Bảng C)

text:
Dưới đây là thông tin chi tiết về các trận đấu trong khuôn khổ bảng C - Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012, là một trong bốn bảng đấu thuộc Euro 2012. Bảng C bắt đầu thi đấu từ ngày 10 tháng 6 năm 2012, và kết thúc vào ngày 18 tháng 6 năm 2012. Bảng đấu bao gồm các đội: Tây Ban Nha, Ý, Cộng hòa Irelandvà Croatia. Kết thúc vòng bảng, Tây Ban Nha và Ý lọt vào vòng tứ kết, trong khi Croatia và Cộng hòa Ireland bị loại khỏi giải đấu. Cộng hòa Ireland đã cân bằng thành tích kém nhất trong lịch sử giải vô địch bóng đá châu Âu khi kết thúc ở vị trí cuối bảng với 3 trận toàn thua và 9 lần lọt lưới. Cả Tây Ban Nha và Ý đều vượt qua vòng tứ kết và bán kết để chạm trán nhau lần thứ 2 trong trận chung kết.

Giờ thi đấu tính theo giờ địa phương (UTC +2)

Tây Ban Nha vs Ý

Cộng hòa Ireland vs Croatia

Ý vs Croatia

Tây Ban Nha vs Cộng hòa Ireland

Croatia vs Tây Ban Nha

Ý vs Cộng hòa Ireland

 Chú thích


title: Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012 (Bảng D)

text:
Dưới đây là thông tin chi tiết về các trận đấu trong khuôn khổ bảng D - Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012, là một trong bốn bảng đấu thuộc Euro 2012. Bảng sẽ bắt đầu thi đấu từ ngày 11 tháng 6 năm 2012, và sẽ kết thúc vào ngày 19 tháng 6 năm 2012. Bảng đầu bao gồm các đội: Ukraina, Thụy Điển, Pháp và Anh.

Sự cố và tranh cãi
Ở lượt trận thứ 2, vào ngày 15 tháng 6, trận đấu giữa Ukraina và Pháp bắt đầu lúc 19:00 (giờ địa phương) bị gián đoạn bởi mưa lớn và sấm sét. Sự việc này buộc trọng tài phải tạm dừng trận đấu ở phút thứ 5, và sẽ bắt đầu lại sau 58 phút. Do đó trận đấu giữa Thụy Điển và Anh đẩy lùi lại 15 phút so với dự kiến ban đầu, thay vì bắt đầu từ 22:00 (giờ địa phương), để tránh các trận đấu chồng chéo.

Ở lượt trận cuối cùng, vào ngày 19 tháng 6, trận đấu giữa Anh và Ukraina phát hiện một bàn thắng hợp lệ bởi Marko Dević. Trong hiệp hai, sau khi Ukraina thua 1-0 với bàn thắng duy nhất của Wayne Rooney, bàn thắng ma của Dević đã đi qua vạch vôi rõ ràng từ phía sau đường biên ngang của đội tuyển Anh và bị phá ra bởi John Terry (pha quay chậm đã xác nhận). Sự kiện này đã áp dụng lại công nghệ goal-line trong các cuộc tranh luận bóng đá. Trong khi pha quay chậm cho thấy ban tổ chức trận đấu thất bại trong việc phát hiện rằng Artem Milevskiy có một vị trí việt vị trong việc xây dựng nên với bàn thắng ma của Dević, UEFA và giám sát trọng tài Pierluigi Collina thừa nhận vào ngày hôm sau rằng một lỗi đã được thực hiện và Ukraina đã bị từ chối một bàn thắng hợp pháp.

Ukraina xếp trên Thụy Điển nhờ hơn về thành tích đối đầu (2–1).

Giờ thi đấu tính theo giờ địa phương (UTC+3)

Pháp vs Anh

Ukraina vs Thụy Điển

Ukraina vs Pháp

Thụy Điển vs Anh

Anh vs Ukraina

Thụy Điển vs Pháp

 Chú thích
Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012


title: Tượng Hùng

text:
Tượng Hùng (tiếng Tạng: ཞང་ཞུང་, THL: Zhangzhung, chữ Hán: 象雄, bính âm: Xiàngxióng), là một nền văn hóa và là một vương quốc cổ đại tại miền tây và tây bắc khu vực Tây Tạng ngày nay. Người Tượng Hùng thờ Bön giáo, cho rằng thế giới nguyên thủy vốn là một quả trứng khổng lồ, sau nở thành một ngọn núi thần màu trắng, lòng trắng trở thành đại dương, lòng đỏ trở thành mười tám quả trứng cỡ vừa, rồi nở tiếp mà sinh ra muôn loài. Bön giáo có ảnh hưởng đến giáo lý và việc tu luyện của Phật giáo Tây Tạng sau này. Tượng Hùng thường được đề cập đến trong sử liệu như là thế lực đầu tiên cai trị vùng trung tâm và tây Tây Tạng, trong những thập kỷ gần đây, các nhà khoa học đã tiến hành việc khảo cổ trong các khu vực này.

Cương vực

Theo Biên niên sử hồ Manasarovar, từng có thời điểm Tượng Hùng bao gồm tới 18 tiểu quốc tại phía tây và tây bắc Tây Tạng. Nền văn hóa Tượng Hùng tập trung quanh núi thiêng Kailash, trải rộng về phía tây đến Ladakh, Baltistan, phía tây nam đến Jalandhar, phía nam đến Nepal, phía đông gồm miền trung của Tây Tạng, và phía bắc đến Thiện Thiện. Do đó, có thể nói văn hóa Tượng Hùng đã kiểm soát phần lớn "nóc nhà của thế giới". Việc Tượng Hùng có thật sự lớn đến vậy không vẫn cần được kiểm chứng, các nhà sử học mới chỉ xác định được rằng đây là một vương quốc độc lập từng bao trùm toàn bộ miền tây Tây Tạng .

Kinh đô của Tượng Hùng được gọi là Kyunglung, "Cung điện bạc của Kim Sí Điểu", nằm về phía tây nam của núi Kailash, với nhiều cung điện được tìm thấy ở thượng du thung lũng Sutlej .

Theo tác giả Rolf Alfred Stein, Tượng Hùng là một quốc gia độc lập nằm ngoài lãnh thổ ban đầu của người Tạng :

Lịch sử

Văn hóa thời kỳ đồ sắt
Các hoạt động khảo cổ gần đây trên cao nguyên Changtang đã tìm thấy bằng chứng về một nền văn hóa thời kỳ đồ sắt và trong đó có một số được xem là của Tượng Hùng . Đây là một nền văn hóa đáng chú ý với các đặc điểm sau:
 Một hệ thống pháo đài hay thành quách đá trên đỉnh đồi, rất có thể được sử dụng để phòng thủ trước các bộ lạc thảo nguyên Trung Á, như người Scythia.
 Các khu phức hợp lăng mộ sử dụng các bia mộ thẳng đứng, đôi khi trong các dãy lớn, và trong đó có tới 10.000 ngôi mộ tại một vị trí.
 Các đền thờ bằng đá nằm tại các ngọn núi tiếp giáp với vùng đồng bằng, đặc trưng với các căn phòng không có cửa sổ, các mái đá có tay đỡ, và tường xung quanh.
 Bằng chứng về một cấu trúc phân tầng xã hội với các chỉ dấu về những môi mộ của hoàng gia.
 Các bức tranh khắc đá cho thấy nét văn hóa kị binh.

Các đặc điểm này gần gũi hơn với văn hóa thời kỳ đồ sắt tại châu Âu và thảo nguyên châu Á hơn là Ấn Độ hay Đông Á, cho thấy đây là một nền văn hóa chịu ảnh hưởng từ phía tây bắc hơn là đông nam.

Sụp đổ

Có một số bất đồng về việc Thổ Phồn đã chinh phục Tượng Hùng vào thời kỳ trị vì của Songtsen Gampo (605 hoặc 617?-649) hay của Trisong Detsen (755-797 hoặc 804) . Theo Cựu Đường Thư thì sự kiện này xảy ra vào thời Songtsen Gampo vì sử liệu này viết rằng vào năm 634, Dương Đồng (tên gọi Tượng Hùng trong sử liệu nhà Đường) và các bộ lạc người Khương "hoàn toàn quy phục ông ta". Sau đó Songtsen Gampo hợp nhất Dương Đồng vào nước mình và đánh bại Thổ Dục Hồn, rồi lại chinh phục hai bộ lạc người Khương nữa trước khi tiến tới Tùng Châu với 20 vạn đại quân. Songtsen Gampo sau đó phái sứ thần mang vàng lụa tới hỏi cưới công chúa nhà Đường nhưng bị từ chối, ông quyết định tấn công Tùng Châu. Cuối cùng, Songtsen Gampo rút quân và tạ lỗi còn hoàng đế nhà Đường phải đáp ứng yêu cầu của ông .

Các ghi chép ban đầu của Tây Tạng thuật lại rằng người Tạng (Bod trong tiếng Tạng) và Tượng Hùng đã thông hôn với nhau để hình thành liên minh chính trị. Tuy nhiên, người thiếp Tạng của vua Tượng Hùng đã than rằng bà bị chính thê của nhà vua đối xử tệ hại. Chiến tranh nổ ra, "Vua Ligmikya của Tượng Hùng trên đường tới Sumba (Amdo ngày nay) đã bị Songtsen Gampo phục kích và giết chết. Kết quả là người Tạng thâu tóm Tượng Hùng vào lãnh thổ của mình, vươn mình trở thành Đế quốc, gọi là Thổ Phồn (Bod chen po) ". Rolf Alfred Stein cho rằng cuộc chinh phạt Tượng Hùng diễn ra vào năm 645 .

Nổi dậy năm 677
Tượng Hùng nổi dậy ngay sau cái chết của vua Mangsong Mangtsen (hay Trimang Löntsän, trị vì 650-677), con trai của Songtsen Gampo, nhưng sau đó nhanh chóng bị đưa trờ lại tầm kiểm soát của Thổ Phồn nhờ "sự cai trị vững chắc của các lãnh đạo vĩ đại gia tộc đại tướng Gar" .

Tiếng Tượng Hùng

Một số ít các bản văn Tượng Hùng và văn bản Thổ Phồn song ngữ vào thế kỷ 11 đã chứng nhận về một thứ tiếng Tượng Hùng có liên hệ với tiếng Kinnauri. Bön giáo tuyên bố rằng hệ thống chữ Tạng có nguồn gốc từ bảng chữ cái tiếng Tượng Hùng, trong khi các sử gia hiện đại công nhận nguồn gốc rõ ràng của chữ Tạng là từ một loại chữ viết Bắc Ấn Độ, phù hợp với các miêu tả tiếng Tạng. Một ngôn ngữ Kinnauri hiện đại có cùng tên (phát âm địa phương là Jangshung) được khoảng 2.000 người sử dụng tại thung lũng Sutlej ở Himachal Pradesh, họ tuyên bố rằng mình chính là hậu duệ của Tượng Hùng .

Ảnh hưởng của văn hóa Tượng Hùng tại Ấn Độ
Cần lưu ý rằng theo truyền thuyết Bön giáo được sáng lập bởi một nhân vật có nét tương đồng với Phật tên là Tonpa Shenrab Miwoche , ông đã giảng dạy những giáo lý tương tự như của Phật Thích Ca. Bön giáo tuyên bố rằng Tonpa Shenrab Miwoche sống cách đây khoảng 18.000 năm, ông tới Tây Tạng từ vùng đất Tagzig Olmo Lung Ring, hoặc Shambhala. Bön giáo cũng khẳng định trong thời gian đó, giáo lý của chúa Shenrab Miwoche đã lan ra toàn bộ tiểu lục địa và đóng góp vào sự phát triển của các tôn giáo Ấn Độ cổ đại. Một ví dụ cho sự liên kết này được cho là núi Kailash, là một trung tâm của văn hóa Tượng Hùng, và cũng là ngọn núi thiêng liêng nhất đối với người Ấn. Kết quả là, Bön giáo cho rằng phần lớn giáo lý sau này đều ít nhiều có nguồn gốc từ Tonpa Shenrab Miwoche.

Xem thêm
Lịch sử Tây Tạng
Guge

Chú thích

Tham khảo
 Allen, Charles. (1999) The Search for Shangri-La: A Journey into Tibetan History. Little, Brown and Company. Reprint: 2000 Abacus Books, London. ISBN 0-349-11142-1.
 Bellezza, John Vincent: Zhang Zhung. Foundations of Civilization in Tibet. A Historical and Ethnoarchaeological Study of the Monuments, Rock Art, Texts, and Oral Tradition of the Ancient Tibetan Upland. Denkschriften der phil.-hist. Klasse 368. Beitraege zur Kultur- und Geistesgeschichte Asiens 61, Verlag der Oesterreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 2008.
 Hummel, Siegbert. (2000). On Zhang-zhung. Edited and translated by Guido Vogliotti. Library of Tibetan Works and Archives. Dharamsala, H.P., India. ISBN 81-86470-24-7.
 Karmey, Samten G. (1975). A General Introduction to the History and Doctrines of Bon. Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, No. 33, pp. 171–218. Tokyo.
 Stein, R. A. (1961). Les tribus anciennes des marches Sino-Tibétaines: légends, classifications et histoire. Presses Universitaires de France, Paris. (In French)
 Zeisler, Bettina. (2010). "Ëast of the Moon and West of the Sun? Approaches to a Land with Many Names, North of Ancient India and South of Khotan." In: The Tibet Journal, Special issue. Autumn 2009 vol XXXIV n. 3-Summer 2010 vol XXXV n. 2. "The Earth Ox Papers", edited by Roberto Vitali, pp. 371–463.

Đọc thêm
 Bellezza, John Vincent. (2010). "gShen-rab Myi-bo, His life and times according to Tibet’s earliest literary sources." Revue d’Etudes Tibétaines Number ngày 19 tháng 10 năm 2010, pp. 31–118.
 Blezer, Henk. (2010). "Greatly Perfected, in Space and Time: Historicities of the Bon Aural Transmission from Zhang zhung." In: The Tibet Journal, Special issue. Autumn 2009 vol XXXIV n. 3-Summer 2010 vol XXXV n. 2. "The Earth Ox Papers", edited by Roberto Vitali, pp. 71–160.
 Zeisler, Bettina (2010). "East of the Moon and West of the Sun? Approaches to a Land with Many Names, North of Northern India and South of Khotan." In: The Earth Ox Papers. Special Issue. The Tibet Journal, Autumn 2009 vol XXXIV n 3-Summer 2010 vol. SSSV n. 2. Edited by Roberto Vitali. Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, H.P., India. pp. 371–463.

Liên kết ngoài
Berzin archive article on Bon and the Zhangzhung
Oral Tradition from Zhang Zhung, An Introduction to the Bonpo Dzogchen Teachings of the Oral Tradition from Zhang Zhung
 Expedition to Zhang Zhung

Lịch sử Tây Tạng
Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc
Thời đại đồ sắt
Cựu quốc gia châu Á


title: Dương Đồng

text:
Dương Đồng (, 605–619), tên tự Nhân Cẩn (仁謹), là một hoàng đế triều Tùy. Cuối thời Tùy, quốc gia lâm vào tình cảnh hỗn loạn, tổ phụ Tùy Dạng Đế để Dương Đồng lưu thủ đông đô Lạc Dương. Sau khi Dạng Đế bị tướng Vũ Văn Hóa Cập sát hại vào năm 618, các quan lại triều đình ở Lạc Dương đã tôn Dương Đồng làm hoàng đế. Tuy nhiên, ngay sau đó, Vương Thế Sung đoạt lấy quyền lực và đến năm 619 thì buộc Dương Đồng phải thiện nhượng cho mình, kết thúc triều Tùy. Ngay sau đó, Vương Thế Sung hạ lệnh sát hại Dương Đồng.

Dưới thời Tùy Dạng Đế trị vì
Dương Đồng sinh năm 605. Ông là thứ tử của Nguyên Đức thái tử Dương Chiêu, tổ phụ của ông là Tùy Dạng Đế. Mẹ của ông là Lưu lương Đễ - một tiểu thiếp của Dương Chiêu (còn gọi là [Tiểu Lưu lương đễ; 小劉良娣] để phân biệt với mẹ của Dương Đàm là [Đại Lưu lương đễ; 大刘良娣]). Tam đệ của Dương Đồng là Dương Hựu cũng sinh năm 605 và có mẹ là thái tử phi.

Tháng 7 năm Bính Dần (606), Thái tử Dương Chiêu mất. Ngày Tân Mão tháng 8 cùng năm, Dạng Đế phong vương cho ba hoàng tôn là con của Dương Chiêu, Dương Đồng được phong tước Việt vương, trong khi lập Dương Đàm là Yên vương, lập Dương Hựu làm Đại vương.

Tháng 3 năm Quý Dậu (613), khi Tùy Dạng Đế mở chiến dịch tấn công Cao Câu Ly lần thứ nhì, ông ta đã để Dương Đồng lưu thủ đông đô Lạc Dương, song mệnh Dân bộ thượng thư Phàn Tử Cái (樊子蓋) và những người khác phụ giúp. Sau đó, trong khi Tùy Dạng Đế đang ở trên lãnh thổ Cao Câu Ly, tướng Dương Huyền Cảm đã nổi dậy gần Lạc Dương, Phàn Tử Cái phòng thủ Lạc Dương dưới quyền Dương Đồng. Tướng Vệ Văn Thăng (衛文昇) tại kinh đô Trường An (Dương Hựu lưu thủ) biết tin bèn đến Lạc Dương cứu viện, Tùy Dạng Đế cũng từ bỏ chiến dịch đánh Cao Câu Ly và phái các tướng Vũ Văn Thuật (宇文述) và Lai Hộ Nhi (來護兒) trở về vùng Lạc Dương; cuối cùng Dương Huyền Cảm bị đánh bại.

Năm 616, hầu hết lãnh thổ Tùy, đặc biệt là các quận phía bắc, đắm chìm trong các cuộc khởi nghĩa nông dân. Tháng 7 ÂL, Tùy Dạng Đế từ Lạc Dương đến Giang Đô (江都, nay thuộc Dương Châu, Giang Tô), để Dương Đồng lưu thủ Lạc Dương với sự hỗ trợ của Quang lộc đại phu Đoàn Đạt (段達), Thái phủ khanh Nguyên Văn Đô (元文都), Kiểm giáo Dân bộ thượng thư Vi Tân (韋津), Hữu vũ vệ tướng quân Hoàng Phủ Vô Dật (皇甫無逸), và Hữu tư lang Lô Sở (盧楚). Tùy Dạng Đế rời đi cùng với Kiêu Quả quân tinh nhuệ, các thủ lĩnh khởi nghĩa Lý Mật và Trạch Nhượng liền tận dụng thời cơ mà tiến hành chiếm giữ các kho lương Lạc Khẩu thương (洛口倉) và Hồi Lạc thương (回洛倉) gần Lạc Dương. Vào mùa xuân năm 617, Dương Đồng khiển Hổ bôn lang tướng Lưu Trường Cung (劉長恭) và Quang lộc thiếu khanh Phòng Trắc (房崱) suất 25.000 bộ binh và kị binh thảo phạt Lý Mật. Lưu Trường Cung chiến bại song Dương Đồng tha tội và úy phủ. Vào mùa hè năm 617, trước việc quân lính của mình liên tục thua trước quân Lý Mật, Dương Đồng khiển Thái thường thừa Nguyên Thiện Đạt (元善達) đến Giang Đô để cầu viện Tùy Dạng Đế, nói rằng quân của Lý Mật đông mà trong thành thiếu lương thực, nếu Dạng Đế không đến thì sẽ thất thủ. Tuy nhiên, Tùy Dạng Đế tin vào nhận định của thừa tướng Ngu Thế Cơ (虞世基) rằng tình thế không nghiêm trọng như Nguyên Thiện Đạt trình bày, vì thế lúc đầu đã từ chối cứu viện. Hà Nam thảo bộ sứ Bùi Nhân Cơ sau đó đầu hàng Lý Mật, khiến tình thế của Lạc Dương càng mong manh hơn. Cuối cùng, Tùy Dạng Đế mệnh Giám môn tướng quân Bàng Ngọc (龐玉) và Hổ bôn lang tướng Hoắc Thế Cử (霍世舉) dẫn quân từ Quan Nội (vùng Trường An) đến cứu viện Lạc Dương, Bàng và Hoắc đã có thể đánh bật Lý Mật ra khỏi Hồi Lạc thương, Lạc Dương có thể đoạt lại một số lương thực. Tuy nhiên, Lý Mật sau đó tái chiếm Hồi Lạc thương.

Sang tháng 7 ÂL, Tùy Dạng Đế khiển Giang Đô thông thủ Vương Thế Sung đem kính tốt từ Giang-Hoài, Tướng quân Vương Long suất lính người Man từ Cung Hoàng, Hà Bắc đại sứ-Thái thường thiếu khanh Vi Tễ, Hà Nam đại sứ-Hổ nha lang tướng Vương Biện dẫn quân của mình đến cứu viện Lạc Dương. Vương Thế Sung có thể ngăn cản bước tiến của quân Lý Mật, và hai bên lâm vào thế bế tắc. Trong khi đó, tướng Lý Uyên nổi dậy ở Thái Nguyên và ngay sau đó tiến hành công chiếm Trường An, lập Dương Hựu làm hoàng đế, tức Tùy Cung Đế.

Tháng 1 ÂL năm sau, tức năm 618, Vương Thế Sung chiến bại, đến Hà Dương tự vào ngục thỉnh tội, Dương Đồng khiển sứ đến tuyên bố xá tội, triệu về Lạc Dương và còn thưởng cho Vương Thế Sung tiền, lụa, mĩ nữ. Trong tháng, Lý Uyên phái hai nhi tử là Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân dẫn hơn mười vạn quân quân tiến đến Lạc Dương, tuyên bố là đến cứu. Dương Đồng và các quan lại đã chọn cách không có bất kỳ giao thiệp nào với Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân. Sau khi giao chiến một thời gian ngắn ngủi với Lý Mật, Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân định tấn công Lạc Dương song cuối cùng quyết định triệt thoái về Trường An.

Tháng 3 ÂL, Tùy Dạng Đế bị tướng Vũ Văn Hóa Cập sát hại trong một cuộc chính biến, Vũ Văn Hóa Cập tôn chất tôn của Tùy Dạng Đế là Tần vương Dương Hạo làm hoàng đế, và bắt đầu dẫn Kiêu Quả quân tiến về phương Bắc. Ngay sau đó, tin tức Tùy Dạng Đế bị sát hại đến Trường An và Lạc Dương. Lý Uyên quyết định buộc Tùy Cung Đế phải thiện nhượng cho mình, lập ra triều Đường. Ngày Mậu Thìn (24) tháng 5 (22 tháng 6), các quan lưu thủ tại Lạc Dương tôn Dương Đồng làm hoàng đế, cải nguyên Hoàng Thái.

Trị vì
Ông được mô tả là mi mắt như họa, ôn hậu nhân ái, phong cách nghiêm trang.

Dương Đồng truy tôn cha Dương Chiêu là hoàng đế, tôn mẹ Lưu lương đệ là hoàng thái hậu. Triều đình Lạc Dương do một tập thể gồm bảy hạ thần cai quản: Đoàn Đạt (người được Dương Đồng phong là Trần quốc công), Vương Thế Sung (Trịnh quốc công), Nguyên Văn Đô (Lỗ quốc công), Hoàng Phủ Vô Dật (Tề quốc công), Lô Sở, Quách Văn Ý (郭文懿) và Triệu Trường Văn (趙長文). Họ được gọi là "thất quý".

Trong khi đó, các quan lại tại Lạc Dương rất lo sợ trước khả năng Vũ Văn Hóa Cập sẽ tiến đến thành nên có suy tính riêng. Theo đề xuất của Cái Tông (蓋琮), Nguyên Văn Đô và Lô Sở đã quyết định cố cầu hòa với Lý Mật bằng việc trao chức tước triều Tùy cho Lý Mật, bao gồm cả tước Ngụy công. Lý Mật cũng lo sợ Vũ Văn Hóa Cập sẽ tiến quân đến chỗ mình nên quyết định chấp thuận. Tháng sau, Lý Mật và Vũ Văn Hóa Cập giao chiến, và mỗi khi Lý Mật giành chiến thắng trước Vũ Văn Hóa Cập, ông ta đều thông báo cho Dương Đồng. Các quan lại ở Lạc Dương tỏ ra hài lòng, ngoại trừ Vương Thế Sung- người nhận xét rằng Nguyên Văn Đô và Lô Sở trao quan tước triều đình cho tặc, khiến Nguyên Văn Đô và Lô Sở nghi ngờ Vương muốn dâng thành đầu hàng Vũ Văn Hóa Cập.

Vương Thế Sung bắt đầu kích động binh lính dưới quyền mình bằng cách nói với họ rằng họ sẽ sớm rơi vào bẫy của Lý Mật, và rằng nếu Lý Mật nhận được quyền thống soái họ (do Lý Mật còn được ban tước 'hành quân nguyên soái'), ông ta chắc chắn sẽ giết chết hết họ vì tội đã từng chống lại ông ta. Nguyên Văn Đô biết được hành động của Vương Thế Sung thì lên kế hoạch phục kích Vương Thế Sung. Tuy nhiên, Đoàn Đạt tiết lộ âm mưu cho Vương Thế Sung, Vương Thế Sung đã tiến hành chính biến trước vào đêm ngày Mậu Ngọ (15) tháng 11 (11 tháng 8), giết chết Lô Sở và bao vây hoàng cung. Hoàng Phủ Vô Dật chạy đến Trường An (tức triều Đường). Do sức ép từ Vương Thế Sung, Dương Đồng đành phải giao nộp Nguyên Văn Đô- người đã nhận xét về Dương Đồng: "Nếu thần chết vào buổi sáng, đến tuối đến lượt Bệ hạ." Dương Đồng gào khóc song vẫn đưa Nguyên Văn Đô đến chỗ Vương Thế Sung. Vương Thế Sung sau đó gặp Dương Đồng và cam kết trung thành, thề rằng tất cả dự định của ông ta đều là để cứu bản thân và cứu xã tắc. Dương Đồng đưa Vương Thế Sung vào cung để gặp Lưu thái hậu, và Vương Thế Sung cũng thề trước bà. Tuy vậy, từ thời điểm này, tất cả quyền lực đều nằm trong tay Vương Thế Sung, còn bản thân Dương Đồng không có quyền hành.

Khi biết tin Lô Sở và Nguyên Văn Đô bị giết, Lý Mật phá bỏ quan hệ hòa bình với chính quyền của Dương Đồng vốn đang nằm dưới quyền kiểm soát của Vương Thế Sung. Tuy nhiên, Lý Mật lại đánh giá thấp về Vương Thế Sung, vì vậy đã không có nhiều phòng vị trước một cuộc tấn công từ Vương Thế Sung. Vào mùa thu năm 618, Vương Thế Sung thực hiện một cuộc tấn công toàn lực chống lại Lý Mật, Lý Mật thất bại thảm hại. Lý Mật từng tính sẽ chạy trốn đến chỗ tướng Từ Thế Tích (徐世勣) của mình, song cuối cùng quyết định tiến về phía tây để đến Trường An đầu hàng Đường. Hầu hết lãnh thổ cũ của Lý Mật (nay là trung bộ và đông bộ Hà Nam) khuất phục trước Vương Thế Sung, và cũng trong khoảng thời gian này, các phản tướng Đỗ Phục Uy (người kiểm soát khu vực nay là trung bộ và nam bộ An Huy), Thẩm Pháp Hưng (người kiểm soát khu vực nay là Chiết Giang), Chu Xán (quân sĩ qua lại ở nam bộ Hà Nam), và Đậu Kiến Đức (người kiểm soát khu vực này là Hà Bắc), đều thần phục Dương Đồng trên danh nghĩa, và ít nhất là về bề ngoài, quyền lực của triều Tùy đã được phục hồi dưới quyền Dương Đồng.

Trong khi đó, Vương Thế Sung trở nên ngạo mạn trong mối quan hệ giữa ông ta với Dương Đồng và Lưu thái hậu. Một lần, sau khi ăn trong cung, Vương Thế Sung khi về nhà bị nôn, nghi do ngộ độc, và từ thời điểm đó đã từ chối triều yết. Dương Đồng biết rằng Vương Thế Sung có ý muốn soán vị, song lực của ông không thể chế được Vương Thế Sung. Ông chỉ có thể tặng gấm lụa trong cung cho người nghèo để cầu phúc, song hành động này cũng bị Vương Thế Sung ngưng lại. Tháng 3 năm Kỉ Mão (619), Vương Thế Sung buộc Dương Đồng phải phong mình làm Trịnh vương và ban cho mình cửu tích, bổ nhiệm chức tướng quốc. Sang tháng sau, Vương Thế Sung đã lệnh cho Đoàn Đạt và Vân Định Hưng (雲定興) và vài người khác nhập cung, bảo Dương Đồng tuân theo Đường, Ngu khi xưa, tức buộc Dương Đồng nhường ngôi cho Vương Thế Sung, song Dương Đồng khước từ. Sau đó, Vương Thế Sung lại phái người đến gặp Dương Đồng, nói rằng nay hải nội chưa yên, cần phải lập trưởng quân, thề rằng đợi khi tứ phương an định sẽ phục vị cho Dương Đồng. Ngày Quý Mão (5) cùng tháng (23 tháng 5), Vương Thế Sung tuyên bố rằng Hoàng Thái Chủ mệnh thiện vị cho Trịnh, kết thúc triều Tùy. Vương Thế Sung đăng cơ và trở thành hoàng đế của nước Trịnh.

Sau khi trị vì
Vương Thế Sung giáng Dương Đồng làm Lộ quốc công. Một tháng sau đó, phụ tử Bùi Nhân Cơ và Bùi Hành Nghiễm (裴行儼), cùng với Vũ Văn Nho Đồng (宇文儒童), Vũ Văn Ôn (宇文溫), và Thôi Đức Bản (崔德本) lập mưu giết chết Vương Thế Sung và phục vị cho Dương Đồng. Tuy nhiên, tin tức bị lộ và những người chủ mưu cùng gia quyến của họ đều bị giết hại.

Huynh của Vương Thế Sung là Tề vương Vương Thế Uyển (王世惲) thuyết phục Vương Thế Sung rằng phải giết chết Dương Đồng để ngăn ngừa các âm mưu tương tự lặp lại. Vương Thế Sung chấp thuận và khiển huynh tử là Đường vương Vương Nhân Tắc (王仁則) cùng gia nô Lương Bách Niên (梁百年) đi ép buộc Dương Đồng phải uống thuốc độc. Dương Đồng cầu xin lần cuối, chỉ ra rằng Vương Thế Sung trước đó đã hứa sẽ để cho ông sống. Lương Bá Niên định thỉnh ý của Vương Thế Sung song Vương Thế Uyển đã từ chối. Dương Đồng xin được tạm biệt Hoàng thái hậu, song cũng bị từ chối. Dương Đồng thắp hương lễ Phật và khấn, "Nguyện từ nay trở đi, không phục sinh vào nhà đế vương." Dương Đồng uống thuốc độc, song thoạt đầu vẫn chưa chết. Vương Thế Uyển cho lấy vải thắt cổ giết ông. Vương Thế Sung truy thụy cho Dương Đồng là "Cung hoàng đế".

Tham khảo

|- style="text-align: center;"

|-

|-

|-

|- style="text-align: center;"

Hoàng đế nhà Tùy
Sinh năm 605
Mất năm 619
Vua thiếu nhi


title: Cổ Cách

text:
Cổ Cách (; ) là một vương quốc cổ ở phía tây của Tây Tạng. Lãnh thổ vương quốc tập trung tại huyện Zanda, địa khu Ngari của Khu tự trị Tây Tạng. Tại các thời điểm khác nhau trong lịch sử sau thế kỷ 10, vương quốc nắm quyền thống trị trên một lãnh thổ rộng lớn bao trùm đông nam Zanskar, Thượng Kinnaur, và thung lũng Spiti (những vùng này nay thuộc Ấn Độ) do chinh phục hoặc tiếp nhận triều cống. Di tích của cố đô Cổ Cách nằm tại Tsaparang tại thung lũng sông Sutlej, không xa núi Kailash và cách  về phía tây của Lhasa.

Lịch sử
Cổ Cách được thành lập vào thế kỷ 10. Các kinh đô của vương quốc nằm tại Tholing  và Tsaparang. Nyi ma mgon, một chắt trai của Glang Darma, vị tán phổ cuối cùng của Thổ Phồn, đã chạy trốn khỏi tình thế nguy hiểm tại miền Trung Tây Tạng vào năm 910. Ông lập nên một vương quốc tại Ngari (Tây Tây Tạng) vào năm 912 hoặc sau đó và sáp nhập Burang (Phổ Lan) và Cổ Cách. Ông lập đô tại Cổ Cách.

Nyi ma mgon sau đó phân chia vùng đất của mình thành ba phần. Người con trai cả của nhà vua là dPal gyi mgon trở thành người cai trị Mar-yul (Ladakh), người con trai thứ hai bKra shis mgon được nhận Cổ Cách-Phổ Lan, và người con trai thứ ba lDe gtsug mgon được nhận Zanskar. bKra shis mgon cho con trai là Srong nge hay Ye shes 'Od (947-1024) thừa kế, người con trai này là một nhân vật nổi tiếng trong Phật giáo. Trong thời gian này, một người Tạng đến từ Cổ Cách tên là Rin chen Bzang po (958-1055), sau khi tu học tại Ấn Dộ đã trở lại quê hương và trở thành một sư thầy nhằm thúc đẩy Phật giáo. Cùng với nhiệt tâm của Ye shes 'Od, điều này đã khởi đầu một đợt truyền bá mới về giáo lý Phật giáo ở miền Tây Tây Tạng. Năm 988, Ye shes 'Od chọn trở thành nhà tu hành và nhường ngôi vua cho em trai là Khor re.

Năm 1037, cháu trai cả của Khor re's là 'Od lde bị giết chết trong cuộc xung đột với quân Hồi giáo Kara-Khanid đến từ Trung Á, thế lực này sau đó đã tàn phá Ngari. Em trai ông là Byang chub 'Od (984-1078), một nhà sư Phật giáo, dã lên nắm quyền cai trị. Ông đã cho mời A-đề-sa đến Tây Tạng vào năm 1040 và do đó mở ra điều được gọi là giai đoạn Phyi-dar của Phật giáo tại Tây Tạng. Con trai của Byang chub 'Od là rTse lde đã bị cháu trai của mình sát hại vào năm 1088. Sự kiện này đánh dấu sự tan rã của vương quốc Cổ Cách-Phổ Lan, một trong những người anh em của ông lập một vương quốc tách biệt tại Phổ Lan. Người cháu trai nổi loạn dBang lde tiếp tục duy trì triều đình tại Cổ Cách.

Khách Lạt hãn quốc lại tiến hành cuộc xâm lược Cổ Cách vào trước năm 1137 và lấy đi mạng sống của người cai trị khi đó là bKra shis rtse. Sau đó trong cùng thế kỷ, vương quốc tạm thời bị chia cắt. Năm 1240 khả hãn Mông Cổ xâm lược, ít nhất là trên danh nghĩa, đã đạt được quyền thống trị từ khu vực Ngari đến tu viện Drigung ở Trung Tây Tạng.

Grags pa lde là một người trị vì quan trọng, ông đã thống nhất khu vực Cổ Cách vào khoảng năm 1265 và khuất phục vương quốc Ya rtse. Sau khi ông mất vào năm 1277, Cổ Cách nằm dưới quyền thống trị của chế độ tăng lữ phái Sakya (Tát Già). Sau năm 1363, với sự sụp đổ của nhà Nguyên và phái Sakya, Cổ Cách lại một lần nữa củng cố được quyền lực và chiếm Purang vào năm 1378. Purang từ sau đó trở đi là địa bàn tranh chấp giữa Cổ Cách và Vương quốc Mustang, song cuối cùng nó được hợp nhất và Cổ Cách. Cổ Cách đã từng cai trị Ladakh trong một thời gian ngắn vào cuối thế kỷ 14. Từ năm 1499 vua Cổ Cách phải thừa nhận các lãnh đạo của Rinpungpa (Nhân Tạng Ba) ở Tsang (Tây-Trung Tây Tạng). Vào các thế kỷ 15 và 16, các vị vua đã cho xây một cách đáng kể các công trình Phật giáo, họ thường xuyên tỏ lòng sùng bái của mình với các lãnh đạo của Cách-lỗ phái, những người này về sau được gọi là Đạt-lại Lạt-ma.

Những người phương Tây đầu tiên đến Cổ Cách là một nhà truyền đạo Dòng Tên, António de Andrade, và người bạn đồng hành Manuel Marques vào năm 1624. De Andrade đã thuật lại rằng mình đã trông thấy các kênh thủy lợi và các cây trồng tươi tốt tại một vùng đất khô hạn và hoang vắng. Có lẽ là một bằng chứng cho tính cởi mở của vương quốc, nhóm của de Andrade đã được phép xây dựng một nhà nguyện tại Tsaparang và truyền bá về Kitô giáo cho người dân và bản thân vua cũng cải đạo. Một lá thư của De Andrade kể lại rằng một số tướng lĩnh đã nổi dậy và kêu gọi những người Ladak lật đổ người thống trị. Đã có xích mích giữa Cổ Cách và Ladakh trong nhiều năm, và lời mời đã được chú ý vào năm 1630. Quân Ladakh đã bao vây kín Tsaparang. Em trai của nhà vua, một vị Lạt-ma chủ tọa đã khuyên vị lãnh đạo thân Kitô giáo đầu hành và trở thành vua chư hầu và lời khuyên quan trọng này cuối cùng đã được chấp thuận. Các nguồn sử liệu Tạng thì khẳng định rằng cư dân Cổ Cách vẫn duy trì tình trạng trước kia của họ. Một truyền thuyết kể rằng quân Ladakh đã tàn sát hầu hết người dân Cổ Cách, khoảng 200 người sống sót bằng một đường hầm í mật trong cung điện Cổ Cách và chạy trốn đến Qulong. Trong khi đó, vào đỉnh cao, Cổ Cách có tới 100.000 cư dân. Vị vua cuối cùng Khri bKra shis Grags pa lde đã bị đưa đến Ladakh với thân phận tù nhân và mất tại đây. Hậu duệ nam giới cuối cùng của triều đại đã đến Lhasa và mất ở đây vào năm 1743.

Tsaparang và vương quốc Cổ Cách sau đó bị triều đình trung ương Tây Tạng ở Lhasa chinh phục vào năm 1679-80, dưới quyền vị Đạt-lai Lạt-ma thứ 5, La-bốc-tạng Gia-mục-thố. Người Ladakh biij đẩy ra khỏi các khu vực.

Các nhà khảo cổ phương Tây nghe nói về Cổ Cách một lần nữa vào thập niên 1930 thông qua các công việc của một người Ý tên là Giuseppe Tucci. Công việc của ông chủ yếu là về các bức bích họa của Cổ Cách.

Vua
Dưới đây là danh sách những người cai trị Cổ Cách và vương quốc Ya rtse liên quan do các nhà Tạng học Luciano Petech và Roberto Vitali đưa ra

A. Các hậu duệ của tán phổ Thổ Phồn.
 'Od srungs (tại Trung Tây Tạng 842-905) con trai của Glang Darma
 dPal 'Khor btsan (tại Trung Tây Tạng 905-910) con trai
 sKyid lde Nyi ma mgon (tại Ngari Korsum khoảng 912-?) con trai
 dPal gyi mgon (được nhận Ladakh, thế kỷ 10) con trai
 lDe gtsug mgon (được nhận Zanskar, thế kỷ 10)
B. Vua của Cổ Cách và Phổ Lan.
 bKra shis mgon (được nhận Guge và Purang, fl. 947) em trai
 Srong nge Ye shes 'Od (?-988) con trai
 Nagaraja (lãnh đạo tôn giáo, mất 1023) con trai
 Devaraja (lãnh đạo tôn giáo, mất. 1026) em trai
 Khor re (988-996) bác/chú
 Lha lde (996-1024) con trai
 'Od lde btsan (1024–37) con trai
 Byang chub 'Od (1037–57) bác/chú
 Zhi ba 'Od (lãnh đạo tôn giáo, mất 1111) bác/chú
 Che chen tsha rTse lde (1057–88) con trai Byang chub 'od
C. Vua của Ya rtse.
 Naga lde (đầu thế kỷ 12)
 bTsan phyug lde (giữa thế kỷ 12)
 bKra shis lde (thế kỷ 12)
 Grags btsan lde (thế kỷ 12) anh/em trai của bTsan phyug lde)
 Grags pa lde (Kradhicalla) (bình sinh 1225)
 A sog lde (Ashokacalla) (bình sinh 1255-78) con trai
 'Ji dar sMal (Jitarimalla) (bình sinh 1287-93) con trai
 A nan sMal (Anandamalla) (cuối thế kỷ 13) anh/em trai
 Ri'u sMal (Ripumalla) (bình sinh 1312-14) con trai
 San gha sMal (Sangramamalla) (đầu thế kỷ 14) con trai
 Ajitamalla (1321–28) con trai của Jitarimalla
 Kalyanamalla (thế kỷ 14)
 Pratapamalla (thế kỷ 14)
 Pu ni sMal (Punyamalla) (bình sinh 1336-39) của hoàng thất Purang
 sPri ti sMal (Prthivimalla) (bình sinh 1354-58) con trai
D. Vua Cổ Cách.
 Bar lde (dBang lde) (1088-khoảng 1095) cháu trai của Che chen tsha rTse lde
 bSod nams rtse (khoảng 1095-đầu thế kỷ 12) con trai
 bKra shis rtse (trước 1137) con trai
 Jo bo rGyal po (nhiếp chính, giữa thế kỷ 12) anh/em trai
 rTse 'bar btsan (thế kỷ 12) con trai của bKra shis rtse
 sPyi lde btsan (thế kỷ 12) con trai
 rNam lde btsan (thế kỷ 12/13) con trai
 Nyi ma lde (thế kỷ 12/13) con trai
 dGe 'bum (thế kỷ 13) có thể là ngoại tộc
 La ga (?-khoảng 1260) có nguồn gốc nước ngoài
 Chos rgyal Grags pa (khoảng 1260-65)
 Grags pa lde (khoảng 1265-77) hoàng tử từ Lho stod
 không rõ
 rNam rgyal lde (1396?-1424) con trai một lãnh đạo Cổ Cách
 Nam mkha'i dBang po Phun tshogs lde (1424–49) con trai
 rNam ri Sang rgyas lde (1449-?) con trai
 bLo bzang Rab brtan (?-khoảng 1485) con trai
 sTod tsha 'Phags pa lha (khoảng 1485-sau 1499) con trai
 Shakya 'od (đầu thế kỷ 16) con trai
 Jig rten dBang phyug Pad kar lde (bình sinh 1537-55) con trai?
 Ngag gi dBang phyug (thế kỷ 16) con trai
 Nam mkha dBang phyug (thế kỷ 16) con trai
 Khri Nyi ma dBang phyug (cuối thế kỷ 16) con trai
 Khri Grags pa'i dBang phyug (khoảng 1600) con trai
 Khri Nam rgyal Grags pa lde (bình sinh 1618) con trai
 Khri bKra shis Grags pa lde (trước 1622-1630) con trai
 Vương quốc bị Ladakh xâm chiếm (1630)
 Tây Tạng đánh đuổi Ladakh dưới thời Đạt-lại Lạt-ma thứ 5 (1679-80)

Xem thêm
 Xangxung
 Tsaparang

Tham khảo

 Allen, Charles. (1999) The Search for Shangri-La: A Journey into Tibetan History. Little, Brown and Company. Reprint: 2000 Abacus Books, London. ISBN 0-349-11142-1.

Đọc thêm
 Bellezza, John Vincent: Zhang Zhung. Foundations of Civilization in Tibet. A Historical and Ethnoarchaeological Study of the Monuments, Rock Art, Texts, and Oral Tradition of the Ancient Tibetan Upland. Denkschriften der phil.-hist. Klasse 368. Beitraege zur Kultur- und Geistesgeschichte Asiens 61, Verlag der Oesterreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 2008.
 Zeisler, Bettina. (2010). "East of the Moon and West of the Sun? Approaches to a Land with Many Names, North of Ancient India and South of Khotan." In: The Tibet Journal, Special issue. Autumn 2009 vol XXXIV n. 3-Summer 2010 vol XXXV n. 2. "The Earth Ox Papers", edited by Roberto Vitali, pp. 371–463.

Liên kết ngoài
 "Unravelling the mysteries of Guge" by Xiong Lei, China Daily, 8 tháng 3 năm 2003

Lịch sử Tây Tạng
Di chỉ khảo cổ tại Ấn Độ
Di chỉ khảo cổ tại Tây Tạng
Ngari
Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc
Lịch sử Ấn Độ


title: Đạo (nước)

text:
Đạo () là một nước chư hầu của nhà Chu, nước này nằm ở phần phía nam của huyện Nhữ Nam, tỉnh Hà Nam. Đạo tồn tại dưới cái bóng của Sở, một thế lực láng giềng hùng mạnh đang bị Tề kìm hãm. Trong thời gian Tề Hoàn công cai trị, Tề vẫn còn là một trong Ngũ Bá và duy trì quan hệ hữu hảo với Đạo cùng với các tiểu quốc chư hầu nhỏ khác chẳng hạn như Giang (江), Hoàng (黃) và Bá (柏). Khi Hoàn công mất vào năm 643 TCN, Tề xảy ra nội loạn nên thế nhược, Sở đã nắm lấy cơ hội này để mở rộng lãnh thổ lên phía bắc. Dân nước Đạo được tái định cư tại một nơi gọi là Kinh Địa (荊地) cho đến khi Sở Bình vương lên ngôi và cho khôi phục lại nước Đạo trên đất cũ. Đạo cuối cùng bị Sở diệt mặc dù vẫn chưa rõ thời điểm xảy ra việc này. Con cháu đời sau của nước Đạo muốn giữ gìn quốc tính nên xưng họ Đạo.

Tham khảo

 Hán thư- địa lý chí
 Tả truyện - Hy Công ngũ niên

Các nước chư hầu Trung Quốc cổ đại
Xuân Thu
Lịch sử Hà Nam (Trung Quốc)


title: Đền Vạn Kiếp

text:
Đền Vạn Kiếp là một trong những ngôi đền nổi tiếng thuộc địa phận tỉnh Đắk Lắk, nằm ở 102 Nguyễn Du, phường Tự An, thành phố Buôn Ma Thuột

Lịch sử
Tên Vạn Kiếp có nghĩa là hàng nghìn năm, tồn tại mãi mãi...Đền được xây dựng vào năm 1960 bởi Đạo nhân Nguyễn Đình Cảo thế nên người dân địa phương thường gọi đền là Đền Ông Cảo. Đền được xây để thờ phụng Đức Thánh Trần Đại Vương và Đạo Mẫu để nhớ về dòng dõi Rồng - Tiên, lịch sử quốc gia xã hội.

Đền Vạn Kiếp phụng thờ Thánh Mẫu theo quan niệm tín ngưỡng Tứ Phủ của miền Bắc. Hằng năm, vào mùa xuân và mùa thu, ở đền này đều có tổ chức lễ hội (gọi là giỗ bà, giỗ ông); bao gồm các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian như: buổi hát chầu văn, hầu đồng tái hiện lại giai đoạn hào hùng của các vị thần thánh, tướng lĩnh…

Kiến trúc
Đền có vị trí "non nước hữu tình":

Đền Vạn Kiếp có một cổng chính, diện tích khoảng 1000m2. Đền có nét kiến trúc tương tự các đền phủ ở miền Bắc. Đền thờ theo thứ tự từ trong cùng đền ra ngoài và từ cao xuống thấp: Thờ Mẹ Âu Cơ Tam Tòa Thánh Mẫu – Quốc Tổ Hùng Vương; Cộng đồng Trần Triều Đức Hưng Đạo Đại Vương; Đức Vua Cha Ngọc Hoàng – Nam Tào Bắc Đẩu – Hội đồng Quan Lớn…

Thờ phụng
Tín ngưỡng thờ mẫu tại đền Vạn Kiếp là tín ngưỡng đi theo sự sùng bái tự nhiên, bởi người Việt ta là dân tộc có nền nông nghiệp lúa nước, nên văn hóa thường gắn liền với tự nhiên, mang tính chất dài lâu bền chặt.

Quan niệm của người Việt là hướng tới sự phồn thực, nặng tính chất nông nghiệp, nên thờ cúng chủ yếu là các bà, các mẹ, các mẫu.

Trước hết, đó là bà Trời, bà Đất, bà Nước –  là những nữ thần cai quản các hiện tượng tự nhiên quan trọng nhất, gần gũi nhất đối với cuộc sống của người làm nông nghiệp lúa nước. Đây là ba vị thần có tầm ảnh hưởng rất lớn đến văn hóa mẫu hệ của người Việt.

Trong dân gian, ba nữ thần này còn được thờ chung như một tam tài dưới dạng tín ngưỡng tam phủ với ba bà cai quản ba vùng Trời – Đất – Nước: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải (Mẫu Thủy).

Ngoài ra còn có tín ngưỡng thờ Bà Mây – Mưa – Sấm – Chớp, thờ thần không gian (ngũ hành), thờ thần thời gian (12 vị thần, còn gọi là 12 bà mụ). Đặc biệt, người Việt vốn có truyền thống “Uống nước, nhớ nguồn” nên thường thờ những người có công dựng nước và giữ nước, hình thành nên tín ngưỡng Tứ Phủ (Trời – Đất – Nước và con người).

Một số hình ảnh về Đền Vạn Kiếp

Tham khảo

Đền tại Việt Nam


title: Đổng quý nhân (Hán Hiến Đế)

text:
Đổng Quý nhân (chữ Hán: 董貴人, ? - 200) là một phi tần của Hán Hiến Đế Lưu Hiệp và là con gái của Đổng Thừa, một viên quan được coi là trung thần nhà Đông Hán.

Cái chết của bà cùng Hoàng hậu Phục Thọ được miêu tả khá tỉ mỉ trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, nhừng thể hiện sự tàn bạo của Tào Tháo trong quá trình khống chế Hán Hiến Đế.

Tiểu sử
Không rõ Đổng thị sinh năm nào, người Hà Gian thuộc Ký Châu (nay là huyện Hiến tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc). Cha của Đổng thị là Xa kỵ Tướng quân Đổng Thừa, một người cháu của Đổng thái hậu - mẹ đẻ của Hán Linh Đế Lưu Hoành. Do vậy về vai vế, Đổng Quý nhân có họ hàng bên ngoại với Hán Hiến Đế.

Khi Hán Hiến Đế lọt vào tay Tào Tháo và bị ông ta kiềm kẹp để lệnh chư hầu, Đổng Thừa đã nhận mật chiếu của Hán Hiến Đế được cất giấu trong 1 chiếc thắt lưng nạm ngọc (衣带诏; Y đái chiếu), nhằm kích động trung thần diệt trừ Tào Tháo. Đổng Thừa đã tập hợp những vị đại thần đáng tin cậy, trong số đó có Lưu Bị và Cát Bản để bàn bạc về các tiêu diệt Tào Tháo. Chẳng may kế hoạch bị bại lộ, Tào Tháo biết được âm mưu của nhóm người này và đã ra lệnh xử trảm Đổng Thừa cùng con gái ông là Đổng Quý nhân và cả gia đình ông. Khi ấy, Đổng Quý nhân đang có thai.

Trong Tam quốc diễn nghĩa
Cái chết của Đổng Quý nhân được đề cập trong hồi 24 "Quốc tặc hành hung giết Quý phi, Hoàng thúc thua chạy sang Viên Thiệu" của Tam quốc diễn nghĩa. Đối với những chi tiết chỉ trích Tào Tháo, La Quán Trung hầu như giữ nguyên so với lịch sử. Chỉ khác, Đổng Quý nhân trong tiểu thuyết được miêu tả là em gái Đổng Thừa, và danh hiệu của Đổng thị bị đôn thành Quý phi, trong khi bà chỉ là Quý nhân.

Tham khảo

 Tam quốc diễn nghĩa
 Tam quốc chí

Mất năm 200
Phi tần nhà Hán