title: Linh dương đầu bò xanh

text:
Linh dương đầu bò xanh (tiếng Anh: blue wildebeest; danh pháp hai phần: Connochaetes taurinus), cũng được gọi là linh dương đầu bò thông thường (common wildebeest), linh dương đầu bò râu trắng (white-bearded wildebeest) hoặc linh dương đầu bò nâu đốm (brindled gnu), là một loài linh dương lớn và là một trong hai loài linh dương đầu bò (wildebeest). Loài này được xếp vào chi Connochaetes, họ Bovidae và có mối quan hệ chặt chẽ với linh dương đầu bò đen. Linh dương đầu bò xanh có 5 phân loài. Loài này có bờ vai rộng vạm vỡ, diện mạo nặng mặt tiền, cùng chiếc mõm đặc biệt chắc khỏe. Lông linh dương non khi sinh ra có màu vàng nâu, bắt đầu chuyển màu trưởng thành khi đạt 2 tháng tuổi. Màu sắc lớp lông khi trưởng thành có phạm vi từ màu đá phiến sẫm hoặc xám xanh đến xám nhạt hay thậm chí nâu xám. Cả hai giới sở hữu cặp sừng rộng và cong.

Linh dương đầu bò xanh là loài ăn cỏ, chủ yếu tìm ăn cỏ thấp. Đàn linh dương di chuyển theo nhóm rời rạc, chúng chạy nhanh và khả năng cảnh giác cực kỳ cao. Mùa giao phối bắt đầu vào cuối mùa mưa và một con non đơn lẻ được sinh ra sau thai kỳ khoảng 8 tháng rưỡi. Con non vẫn còn ở với mẹ trong 8 tháng, sau thời gian đó nó tham gia vào đàn linh dương non. Linh dương đầu bò xanh sinh sống trên đồng bằng cỏ thấp giáp ranh trảng cỏ có cây keo bao phủ thành bụi rậm tại miền nam và đông châu Phi, phát triển mạnh tại khu vực không quá ẩm ướt cũng không quá khô cằn. Mỗi năm, ba quần thể linh dương đầu bò xanh tại Đông Phi tham gia hành trình di cư đường dài, thời gian ước tính trùng với lượng mưa hằng năm và lượng cỏ mọc trên đồng bằng cỏ thấp. Chúng tìm đến nơi có nguồn cỏ giàu dinh dưỡng cần thiết cho quá trình tiết sữa và cho con non phát triển.

Linh dương đầu bò xanh là loài bản địa tại Angola, Botswana, Eswatini, Kenya, Mozambique, Nam Phi, Tanzania, Zambia và Zimbabwe. Ngày nay, loài này đã tuyệt chủng ở Malawi, nhưng được tái nhập thành công tại Namibia. Phạm vi phân bố của linh dương đầu bò xanh có giới hạn phía nam đến sông Orange, còn giới hạn phía tây giáp hồ Victoria và núi Kenya. Loài linh dương này khá phổ biến, đang được du nhập đến nhiều trang trại tư nhân, khu dự trữ và khu bảo tồn. Do đó, IUCN xếp linh dương đầu bò xanh là loài ít quan tâm. Số lượng ước tính được khoảng 1,5 triệu và xu hướng quần thể ổn định.

Phân loại và đặt tên

Linh dương đầu bò xanh được nhà tự nhiên học người Anh William John Burchell mô tả lần đầu vào năm 1823. Ông đặt danh pháp hai phần là Connochaetes taurinus. Loài này được xếp vào chi Connochaetes cùng với linh dương đầu bò đen (C. gnou), là động vật nhai lại có móng guốc chẵn. Danh pháp Connochaetes bắt nguồn theo từ ngữ trong tiếng Hy Lạp, κόννος, kónnos, "râu", cùng với χαίτη, khaítē, "lông rủ dài", "bờm". Danh pháp taurinus cũng khởi nguồn theo tiếng Hy Lạp, tauros, có nghĩa là bò đực hoặc bò thiến. Tên thường gọi "linh dương đầu bò xanh" (blue wildebeest) dựa theo bộ lông óng ánh xanh bạc dễ nhận ra, trong khi tên thay thế "gnu" bắt nguồn từ cách gọi của người Khokloi dành cho loài vật này, một tộc người chăn thả bản địa tại tây nam châu Phi.

Mặc dù linh dương đầu bò xanh hiện được xếp vào cùng một chi với linh dương đầu bò đen, nhưng trước đây chúng được xếp vào một chi riêng biệt, Gorgon. Nghiên cứu về nhiễm sắc thể nguyên phân và DNA ty thể được thực hiện nhằm tìm hiểu thêm về mối quan hệ tiến hóa giữa hai loài, phát hiện rằng cả hai có quan hệ phát sinh loài chặt chẽ và đã tách ra khoảng 1 triệu năm trước đây.

Phân loài

C. taurinus có 5 phân loài:

 C. t. taurinus (Burchell, 1823)ː linh dương đầu bò xanh, linh dương đầu bò thông thường hoặc linh dương đầu bò nâu đốm) sinh sống ở miền nam châu Phi. Phạm vi kéo dài từ Namibia và Nam Phi đến Mozambique (phía bắc sông Orange) và từ phía tây nam Zambia (phía nam sông Zambezi) đến miền nam Angola.
C. t. johnstoni (Sclater, 1896)ː linh dương đầu bò Nyassaland, sinh sống từ Mozambique (phía bắc sông Zambezi) đến đông-trung Tanzania. Phân loài này đã tuyệt chủng tại Malawi.
C. t. albojubatus (Thomas, 1912)ː linh dương đầu bò râu trắng miền đông, sinh sống tại thung lũng Gregory (phía nam xích đạo). Phạm vi kéo dài từ phía bắc Tanzania đến miền trung Kenya.
C. t. mearnsi (Heller, 1913)ː linh dương đầu bò râu trắng miền tây), phân bố tại miền bắc Tanzania và miền nam Kenya. Phạm vi kéo dài từ phía tây thung lũng Gregory đến vịnh Speke tại hồ Victoria.
C. t. cooksoni (Blaine, 1914)ː linh dương đầu bò Cookson, giới hạn đến thung lũng Luangwa ở Zambia. Đôi khi, phân loài này có thể đi lang thang vào vùng cao nguyên miền trung Malawi.
Ngoài ra, diện mạo đặc biệt của một dạng miền tây, sống trải dài từ Kalahari đến miền trung Zambia, được đề xuất phân loài mattosi (Blaine, 1825) có thể tỏ ra phân biệt với phân loài taurinus. Dạng miền tây có thể được nhận ra ngay cả ở khoảng cách xa nhờ bờm dựng đứng, râu dài và đốm nâu rất nhỏ.

Lai giống

Linh dương đầu bò xanh được biết đến là có thể lai ghép với linh dương đầu bò đen. Sự khác biệt về hành vi xã hội lẫn môi trường sống đã ngăn cản giao phối giữa hai loài trong lịch sử. Tuy nhiên, điều này vẫn có thể xảy ra khi cả hai loài được giới hạn cùng khu vực, con lai thường tốt giống. Một nghiên cứu về vật lai tại khu dự trữ sinh quyển đập nước Spioenkop ở Nam Phi phát hiện nhiều bất thường bẩm sinh liên quan đến răng, sừng và xương khớp nối trong của hộp sọ. Một nghiên cứu khác báo cáo sự gia tăng kích thước con lai so với một trong hai bố mẹ của nó. Ở một số con vật lai, xương khoang thính giác bị biến dạng cao và những bộ phận khác như xương quay, xương trụ được hợp nhất.

Di truyền và tiến hóa

Số lượng nhiễm sắc thể lưỡng bội của linh dương đầu bò xanh là 58. Nhiễm sắc thể được nghiên cứu ở cả con đực và con cái. Ở linh dương cái, tất cả nhiễm sắc thể, ngoại trừ một cặp hạ khuynh tâm khá lớn tìm được đều là thể nhiễm sắc dạng que. Kỳ giữa nghiên cứu được trong nhiễm sắc thể linh dương đực, cũng tìm ra nhiễm sắc thể hạ khuynh tâm khá lớn, tương tự như linh dương cái cả về kích thước lẫn hình thái, số còn lại là nhiễm sắc dạng que. Nhiễm sắc thể X có dạng que lớn trong khi nhiễm sắc thể Y khá nhỏ.

Linh dương đầu bò xanh dường như tiến hóa khoảng 2,5 triệu năm trước. Linh dương đầu bò đen được cho là tách ra từ loài này để trở thành một loài riêng biệt khoảng 1 triệu năm trước, vào khoảng giai đoạn giữa đến cuối thế Pleistocene. Bằng chứng hóa thạch cho biết linh dương đầu bò xanh từng khá phổ biến tại cái nôi của nhân loại trong quá khứ. Ngoài Đông Phi, hóa thạch còn được phát hiện ở Elandsfontein, Cornelia và Florisbad.

Mô tả

Kích thước và tuổi thọ

Linh dương đầu bò xanh thể hiện đặc điểm dị hình giới tính. Con đực có kích thước lớn hơn và lông sẫm màu hơn so với con cái. Linh dương đầu bò xanh có chiều dài từ đầu đến hết thân thường đạt khoảng . Chiều cao trung bình khoảng . Linh dương đực nặng từ , linh dương cái nặng từ . Điểm nổi bật ở chiếc đuôi dài, đen, khoảng . Tất cả đặc điểm và dấu hiệu của loài này là đối xứng song phương cho cả hai giới. Tuổi thọ trung bình đạt khoảng 20 năm trong tự nhiên và 21 năm trong môi trường nuôi nhốt. Cá thể già nhất từng được nuôi nhốt sống khoảng 24,3 năm.

Màu sắc

Linh dương đầu bò xanh có bờ vai rộng vạm vỡ, diện mạo nặng mặt tiền, cùng chiếc mõm đặc biệt chắc khỏe. Linh dương non khi sinh có màu nâu vàng, bắt đầu chuyển màu trưởng thành khi đạt 2 tháng tuổi. Phạm vi màu sắc bộ lông khi trưởng thành từ màu đá phiến sẫm hoặc xám xanh đến xám nhạt hoặc thậm chí nâu xám. Lưng và sườn sáng màu hơn so với bề mặt bụng và phần dưới bụng. Vạch sọc dọc, nâu sẫm đánh dấu khu vực giữa cổ và mặt sau lồng ngực, do đó chúng còn có tên "brindled gnu" (linh dương đầu bò nâu đốm). Lông bờm của cả hai giới đều dài, cứng, dày, đen tuyền, trùng màu đuôi và gương mặt. Trong khi bờm của 2 phân loài linh dương đầu bò râu trắng miền tây và miền đông rủ thẳng xuống, còn 2 phân loài linh dương đầu bò Nyassaland và linh dương đầu bò thông thường lại có bờm nhô lên. Tuyến mùi hương, nơi tiết ra chất dầu trong suốt, xuất hiện ở bàn chân trước, ở con đực lớn hơn so với con cái.

Dựa theo giới hạn chiều dài hộp sọ, phân loài nhỏ nhất của loài này là linh dương đầu bò râu trắng miền tây, đây cũng là phân loài sẫm màu nhất. Phân loài râu trắng miền đông có màu sáng nhất. Cả hai phân loài này đều sở hữu bộ râu trắng kem, nhưng ngược lại ở cả hai phân loài Nyassaland và phân loài thông thường lại sở hữu bộ râu đen. Phần mõm dài nhất ở phân loài linh dương đầu bò Nyassaland, ngắn nhất ở cá thể cái thuộc phân loài râu trắng miền tây.

Sừng
Cả hai giới đều có cặp sừng lớn, hình dạng giống dấu ngoặc đơn. Sừng căng rộng ra mỗi bên, hướng ra ngoài, sau đó uốn cong lên trên rồi hướng vào trong. Ở linh dương đực, sừng có thể dài , còn sừng linh dương cái dài . Mặc dù là một loài linh dương nhưng linh dương đầu bò xanh mang nhiều đặc điểm khác nhau của trâu bò. Ví dụ, cặp sừng giống như trâu rừng châu Phi cái. Hơn nữa, thân hình nặng nề và một phần tư thân trước lớn không cân xứng khiến chúng có hình dạng như con bò.

Sinh thái và hành vi

Linh dương đầu bò xanh chủ yếu hoạt động vào buổi sáng và chiều tối. Thời giờ nóng nhất trong ngày được dành nghỉ ngơi. Là loài vật cực kỳ nhanh nhẹn và cảnh giác, có thể chạy với tốc độ lên đến , vẫy đuôi hay hất đầu. Một phân tích hoạt động của linh dương đầu bò xanh tại Serengeti cho biết loài này dành hơn một nửa tổng thời gian để nghỉ ngơi, 33% để gặm cỏ, 12% cho di chuyển (chủ yếu đi bộ) và một ít dành cho tương tác xã hội. Tuy nhiên, cũng có sự thay đổi giữa độ tuổi và nhóm giới tính khác nhau.

Linh dương đầu bò thường nghỉ ngơi gần những con khác cùng loài và di chuyển theo từng nhóm rời rạc. Con đực lập thành đàn đơn thân, chúng có thể phân biệt với nhóm chưa trưởng thành bằng mức độ hoạt động thấp hơn và khoảng cách giữa các cá thể. Khoảng 90% con non đực tham gia đàn đơn thân trước khi mùa giao phối đến. Linh dương đực chiếm lãnh thổ khi đạt 4 hoặc 5 năm tuổi, chúng trở nên rất ồn ào (đáng kể nhất ở linh dương đầu bò râu trắng miền tây) và năng động. Con đực chịu khó tương tác chặt chẽ với nhau và  đồng bằng có thể chứa 270 con đực. Hầu hết lãnh thổ có tính tạm thời, ít hơn một nửa số linh dương đực giữ lãnh thổ lâu dài. Nhìn chung, linh dương đầu bò xanh nghỉ ngơi theo nhóm từ vài đến hàng nghìn con vào ban đêm, với khoảng cách tối thiểu  giữa các cá thể (mặc dù linh dương mẹ và con non có thể vẫn tiếp xúc nhau). Chúng là con mồi chính của sư tử, linh cẩu đốm, báo hoa mai, báo gêpa, chó hoang châu Phi và cá sấu.

Linh dương non cái sẽ ở với mẹ chúng và liên kết với con cái khác của đàn trong suốt vòng đời của chúng. Cá thể cái trong đàn có nhiều độ tuổi, từ con non đến con già nhất. Vào mùa mưa, linh dương cái thường dẫn đàn đến những vùng cỏ giàu dinh dưỡng và khu vực có thể tránh được loài săn mồi. Điều này nhằm đảm bảo cho linh dương sơ sinh có cơ hội sống sót cao nhất cũng như giúp chúng tiết ra lượng sữa dinh dưỡng nhất.

Linh dương đực đánh dấu ranh giới lãnh thổ bằng đống phân, chất tiết ra từ tuyến mùi hương và một số hành vi nhất định. Ngôn ngữ cơ thể được con đực chiếm lãnh thổ sử dụng gồm có đứng lên theo tư thế thẳng đứng, dậm chân lên đất, húc sừng, đại tiện thường xuyên, lăn và gầm rống, phát ra âm thanh "ga-noo". Khi tranh giành lãnh thổ, con đực gào rống inh ỏi, dậm đất, húc sừng bạo liệt và thực hiện các hành động gây hấn khác.

Chế độ ăn uống

Linh dương đầu bò xanh là loài loài ăn cỏ, chủ yếu ăn cỏ thấp thường mọc trên đất có ánh sáng và đất kiềm tìm được trên trảng cỏ và đồng bằng. Chiếc mõm rộng của con vật thích hợp để ăn lượng lớn cỏ thấp và kiếm ăn cả ngày lẫn đêm. Khi cỏ khan hiếm, chúng cũng ăn tán lá cây bụi hay cây gỗ. Linh dương đầu bò thường kết hợp với ngựa vằn đồng bằng, ngựa ăn lớp cỏ bên trên, ít dinh dưỡng, để lộ ra lớp cỏ bên dưới, xanh hơn mà chúng yêu thích. Bất cứ khi nào có thể, linh dương đầu bò thích uống nước hai lần mỗi ngày. Do nhu cầu thường xuyên đối với nước, chúng thường sống trên đồng cỏ ẩm và khu vực có sẵn nguồn nước. Linh dương đầu bò xanh uống từ 9 đến 12 lít nước cứ sau một đến hai ngày. Mặc dù vậy, chúng vẫn có thể tồn tại trên hoang mạc Kalahari khô cằn, tại đây chúng hút đủ nước từ quả dưa, rễ hay củ trữ nước.

Theo một nghiên cứu về tập tính ăn uống của linh dương đầu bò, chúng thường tìm ăn ba loại cỏ chiếm ưu thế của khu vực, cụ thể là: Themeda triandra, Digitaria macroblephara và Penisetum mezianum. Thời gian dành cho gặm cỏ tăng khoảng 100% trong suốt mùa khô. Mặc dù lựa chọn chế độ ăn uống vẫn như nhau trong cả mùa khô lẫn mùa mưa nhưng linh dương đều chọn lọc hơn vào thời gian sau đó.

Sinh sản

Linh dương đực thành thục khoảng 2 năm tuổi trong khi linh dương cái có thể thụ thai khi đạt 16 tháng tuổi nếu được nuôi dưỡng đầy đủ. Tuy nhiên, hầu hết linh dương cái không bắt đầu sinh sản đến tận một năm sau đó. Mùa giao phối, kéo dài trong khoảng 3 tuần, trùng thời điểm cuối mùa mưa. Điều này có nghĩa con vật đang ở trong điều kiện tốt, gặm cỏ non giàu dinh dưỡng. Tỷ lệ thụ thai thường cao đến 95%. Mùa giao phối, hay động dục, thường bắt đầu vào đêm trăng tròn, chứng tỏ chu kỳ mặt trăng ảnh hưởng đến sinh sản. Tại thời điểm này, testosterone trong linh dương đực sản sinh ra ở mức đỉnh điểm, dẫn đến gia tăng hành vi kêu rống và chiếm lãnh thổ. Hoạt động hưng phấn tình dục của con đực cũng có thể kích thích con cái đi vào chu kỳ động dục.

Khi khoanh vùng lãnh thổ và tranh giành linh dương cái, linh dương đực biểu hiện sự ganh đua. Khi đụng độ, chúng đối mặt với nhau, khuỵu đầu gối và húc sừng vào nhau. Hành vi phô bày cá nhân chi tiết được thực hiện xuyên suốt cuộc chạm trán. Chúng có thể gào rống, khịt mũi và cắm sừng xuống mặt đất. Sau khi quyền thống trị được thiết lập, mỗi con đực cố gắng thu hút con cái vào lãnh thổ của mình. Trong cuộc tán tỉnh, linh dương đực thường tiểu tiện, căng cơ nhẹ và sớm cố gắng gắn kết với con cái. Một con cái chấp nhận sẽ vẫy đuôi sang một bên, đứng yên khi giao phối diễn ra. Giao phối có thể lặp lại nhiều lần, có thể diễn ra hai lần hoặc nhiều lần trong vòng một phút. Con đực không ăn cũng không nghỉ khi một con cái hiện diện trong lãnh thổ của mình. Trong thời gian này, linh dương cái gần gũi với con đực, thường dụi đầu vào thân và ngửi dương vật con đực. Khi vào mùa, một con cái có thể viếng thăm vài vùng lãnh thổ và giao phối với vài con đực khác nhau.

Thai kỳ khoảng 8 tháng rưỡi, khoảng 80 đến 90% linh dương non được sinh ra trong khoảng thời gian 3 tuần. Linh dương cái thường sinh con giữa một đàn hơn là đứng một mình, thường vào giữa ngày. Điều này cho phép linh dương sơ sinh đủ thời gian đứng vững chân trước khi màn đêm buông xuống, tránh thú săn mồi hoạt động. Linh dương con nặng khoảng  khi sinh, thường có thể tự đứng trong vòng vài phút sau khi chào đời. Để tránh khỏi thú săn thịt, con non vẫn gần gũi với linh dương mẹ trong thời gian đáng kể, có thể tiếp tục bú sữa cho đến khi con non năm sau gần được sinh ra. Con non đực rời mẹ sau 8 tháng tuổi và tạo thành đàn với những con non đực khác. Trong đàn linh dương cái lớn, 80% linh dương non sống sót sau tháng đầu tiên, so với tỷ lệ sống sót 50% ở đàn nhỏ hơn.

Bệnh tật và ký sinh trùng

Dịch tả trâu bò có lẽ là căn bệnh nghiêm trọng nhất mà linh dương đầu bò nhiễm phải. Chúng cũng dễ bị lở mồm long móng, bệnh than, ghẻ lở hay hoại tử móng guốc. Virus herpes lần đầu tiên được nhà khoa học thú y Walter Plowright phân lập từ linh dương đầu bò xanh vào năm 1960. Mặc dù nguyên nhân tử vong thay đổi theo từng năm, nhưng trong một đợt hạn hán ở Botswana, linh dương cái già và con non đều có khả năng tử vong cao nhất. Vào một dịp khác, ước tính rằng 47% ca tử vong do bệnh tật, 37% do bị ăn thịt, còn lại do kết quả tai nạn.

Linh dương đầu bò có thể là vật chủ cho vài loại ký sinh trùng khác nhau. Trong một nghiên cứu, linh dương đầu bò xanh được phát hiện là vật chủ của 13 loài giun tròn, một loài sán lá, ấu trùng của năm loài ruồi nhặng, ba loài chấy rận, bảy loài ve bọ, một loài ve bét và ấu trùng của một loài giun hình lưỡi. Trong số này, hầu hết phổ biến hơn ở vài thời điểm trong năm so với số khác. Nhìn chung, ấu trùng Gedoelstica và Oestrus ký sinh ở khoang mũi và khoang hô hấp của linh dương đầu bò xanh, đôi khi còn di chuyển lên não. So với một số loài trâu bò khác, linh dương đầu bò xanh có khả năng kháng nhiễm được vài loài ve bọ gây hại.

Phân bố và môi trường sống

Linh dương đầu bò xanh có nguồn gốc từ Kenya, Tanzania, Botswana, Zambia, Zimbabwe, Mozambique, Nam Phi, Eswatini và Angola. Hiện nay, loài đã tuyệt chủng tại Malawi nhưng đã được tái nhập thành công vào Namibia.

Linh dương đầu bò xanh chủ yếu sinh sống ở vùng đồng bằng cỏ thấp giáp ranh với trảng cỏ mọc nhiều bụi keo ở miền nam và đông châu Phi, phát triển mạnh tại khu vực không quá ẩm ướt hoặc không quá khô cằn. Chúng có thể sinh sống trong nhiều môi trường khác nhau từ khu vực chăn thả quá mức với cây bụi rậm rạp đến rừng thưa ngập lũ. Cây xanh thuộc chi Brachystegia và Combretum phổ biến tại các khu vực này. Linh dương đầu bò xanh có thể chịu đựng nơi khô cằn miễn rằng có nguồn cung cấp nước uống, thường trong khoảng cách . Ranh giới phía nam của linh dương đầu bò xanh dừng lại ở sông Orange, trong khi ranh giới phía tây giáp hồ Victoria và núi Kenya. Phạm vi không bao gồm vùng núi hay đồng cỏ ôn đới. Hiếm khi loài này sinh sống ở độ cao vượt quá . Ngoại lệ, một quần thể nhỏ linh dương đầu bò Cookson xuất hiện tại thung lũng Luangwa (Zambia), linh dương đầu bò vắng mặt tại những vùng ẩm ướt thuộc quốc gia trảng cỏ phía nam, đặc biệt vắng mặt ở rừng miombo.

Di cư

Hằng năm, ba quần thể linh dương đầu bò xanh châu Phi tham gia vào hành trình di cư đường dài, thời gian ước tính trùng với mô hình lượng mưa và lượng cỏ mọc trên đồng bằng cỏ thấp, nơi chúng có thể tìm được cỏ xanh giàu dinh dưỡng cần thiết cho quá trình tiết sữa và sự phát triển của con non. Thời gian di cư theo cả hai hướng có thể thay đổi đáng kể theo từng năm. Vào cuối mùa mưa, chúng di cư rời khỏi khu vực mùa khô do thiếu nước uống. Khi mùa mưa bắt đầu trở lại sau đó vài tháng, chúng quay lại phạm vi mùa mưa. Quá trình di chuyển và tiếp cận nguồn cỏ xanh giàu dinh dưỡng để sinh sản cho phép các quần thể linh dương đầu bò di cư phát triển với số lượng lớn hơn nhiều so với quần thể cư trú. Nhiều quần thể di cư đường dài đã tồn tại cách đây 100 năm, nhưng hiện tại, tất cả ngoại trừ ba cuộc di cư (Serengeti, Tarangire và Kafue) đã bị gián đoạn, cắt đứt và mất tích.

Vào khoảng tháng 6, khi mùa khô bắt đầu, nắng nóng khiến đồng cỏ Serengeti tại Tanzania trở nên khô héo, khiến linh dương bắt đầu di cư. Chuyến di cư diễn ra từ tháng 7 – 10 hàng năm, nhưng cao điểm vào tháng 8, ước tính có khoảng 1,5 triệu linh dương di cư vượt sông. Điểm đến của chúng là những đồng cỏ xanh tốt ở khu bảo tồn quốc gia Maasai Mara tại Kenya. Đôi khi hành trình di cư này được gọi là "cuộc di cư vòng tròn" vì chúng di chuyển quanh vùng Serengeti theo mùa mưa nhằm tìm kiếm đồng cỏ xanh tươi với quãng đường di chuyển lên đến gần 3.000 km. Trong hành trình này, chúng phải vượt qua dòng sông Mara đầy rẫy cá sấu sông Nile chờ sẵn. Khoảng 250.000 con linh dương chết mỗi năm trong các cuộc di cư này.

Đe dọa và bảo tồn

Linh dương đầu bò xanh là con mồi cho sư tử, báo hoa, chó hoang châu Phi, linh cẩu và cá sấu sông Nile. Động vật ăn thịt là nguyên nhân chính gây tử vong. Chúng cũng dễ nhiễm dịch bệnh, dẫn đến suy giảm số lượng.

Yếu tố chính liên quan đến con người ảnh hưởng số lượng cá thể gồm có phá rừng quy mô lớn, suy kiệt nguồn nước, mở rộng khu định cư và săn trộm. Bệnh của gia súc nuôi nhà như bệnh ngủ có thể truyền đến động vật hoang dã, gây hại cho chúng. Công tác lắp dựng hàng rào gây cản trở đường di trú truyền thống giữa những ranh giới mùa mưa và mùa khô dẫn đến sự kiện tử vong hàng loạt khi linh dương bị cắt đứt nguồn nước cùng với khu vực gặm cỏ tốt mà chúng tìm kiếm trong thời kỳ hạn hán. Một nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng đến quần thể linh dương đầu bò tại hệ sinh thái Maasai Mara tiết lộ rằng quần thể đã giảm mạnh số lượng khoảng 80% so với 119.000 cá thể vào năm 1977 xuống còn 22.000 cá thể khi 20 năm sau đó. Nguyên nhân chính được cho là do sự mở rộng nông nghiệp, dẫn đến mất đi đồng cỏ ẩm ướt và phạm vi sinh sản, kiếm ăn truyền thống. Tương tự, đã xảy ra sự sụt giảm nghiêm trọng gần đây trong cuộc di cư của linh dương đầu bò Tarangire.

Tổng số linh dương đầu bò xanh ước tính được khoảng 1.550.000. Xu hướng số lượng tổng thể ổn định, số lượng tại Vườn quốc gia Serengeti (Tanzania) tăng lên khoảng 1.300.000. Phạm vi mật độ quần thể từ 0,15/km² tại công viên quốc gia Hwange và Etosha đến 35/km² tại công viên quốc gia miệng núi lửa Ngorongoro và Serengeti, nơi chúng phong phú nhất. Linh dương đầu bò xanh cũng đã được đưa vào một số trang trại thú săn tư nhân, khu dự trữ, khu vực bảo vệ. Nhờ đó, IUCN xếp linh dương đầu bò xanh là loài ít quan tâm. Tuy nhiên, số lượng linh dương đầu bò râu trắng miền đông (C. t. albojubatus) đã suy giảm số lượng đáng kể đến mức hiện nay chỉ còn 6.000 đến 8.000 cá thể, điều này gây ra một số mối lo ngại.

Sử dụng và tương tác với con người

Là một trong những loài động vật ăn cỏ lớn tại miền nam và miền đông châu Phi, linh dương đầu bò xanh đóng một vai trò quan trọng cho hệ sinh thái và là con mồi chủ yếu cho động vật ăn thịt lớn như sư tử. Đó là một trong những loài động vật hút khách du lịch đến khu vực này để quan sát, do đó có tầm quan trọng kinh tế lớn cho khu vực. Linh dương đầu bò xanh theo truyền thống đã bị săn bắt lấy da và thịt. Da là mặt hàng thuộc da chất lượng tốt mặc dù thịt thô, khô và khá khó ăn.

Tuy nhiên, linh dương đầu bò xanh cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến con người. Chúng có thể cạnh tranh với vật nuôi nhà nhiều thứ như cỏ xanh, nước và thậm chí có thể truyền bệnh hiểm nghèo như dịch tả trâu bò cho bò nhà, lan truyền dịch bệnh giữa các con vật. Linh dương cũng có thể lây lan bọ ve, giun phổi, sán dây, ruồi hay ký sinh giun dẹp.

Một phiến đá khắc cổ xưa trên đá bảng miêu tả một con vật rất giống với linh dương đầu bò xanh được khai quật. Phiến đá có niên đại khoảng 3.000 năm trước Công nguyên, được tìm thấy tại Hierakonopolis (Nekhen), nơi đã từng là thủ đô tôn giáo - chính trị của Thượng Ai Cập vào thời điểm bấy giờ. Đây có thể là bằng chứng cho biết loài động vật này từng sinh sống tại Bắc Phi và có liên hệ với người Ai Cập cổ đại.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Blue Wildebeest Photo and Fact Sheet
Connochaetes taurinus , Mammal Species of the World

T
Động vật có vú Kenya
Động vật có vú Nam Phi
Động vật có vú Tanzania
Động vật có vú Zambia
Động vật được mô tả năm 1823
Động vật Đông Phi
Động vật có vú Angola
Động vật có vú Botswana
Động vật có vú Eswatini
Động vật có vú Mozambique
Động vật có vú Namibia
Động vật có vú Zimbabwe


title: IMI Negev

text:
IMI Negev là loại súng máy hạng nhẹ dùng đạn 5.56mm NATO do công ty công nghiệp vũ khí Israel Military Industries (gọi tắt là IMI) của Israel sản xuất. Nhằm bổ sung và thay thế cho súng trường tấn công IMI Galil, nó có hộp đạn di động nhằm đảm bảo đạn dược để duy trì hỏa lực. Nó được nghiên cứu năm 1985 và chính thức trang bị cho Các lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) năm 1995. Nó được đặt tên theo tên của khu vực hoang mạc Negev ở Israel.

Chi tiết thiết kế
Negev hoạt động trên cơ chế trích khí ngang, hoạt động tự động, dễ dàng cầm trên tay, đạn được để trong hộp chứa bằng kim loại và được đẩy vào súng theo chu kỳ ngắn. Súng có cơ chế khóa nòng bằng then xoay. Đạn vào bên tay phải và vỏ đạn thoát ra bên tay trái.

Điều chỉnh chế độ bắn
IMI Negev có 3 chế độ bắn tùy theo điều kiện chiến đấu:

1/ Hoạt động trong điều kiện bình thường khi có hộp đạn 35 viên, tốc độ bắn là 850-1150 viên/phút.

2/ Sử dụng trong điều kiện bình thường băng đạn dài 150 viên, tốc độ bắn là 850-1150 viên/phút.

3/ Sử dụng trong điều kiện bụi bặm, mưa gió hay môi trường xấu, tốc độ bắn là 950-1150 viên/phút.

Ngoài ra, Negev có thể sử dụng để phóng lựu đạn từ súng trường.

Búa đập lửa
Negev có 1 khóa đập lửa hay còn gọi là hỏa mai. Vật này dùng để điều chỉnh tốc độ bắn. Ở thân súng có 1 công tắc dùng để điều chỉnh vật này, trên công tắc có ký hiệu A là bắn tự động còn R là bắn bán tự động (tức có thể bắn theo chế độ loạt ngắn hoặc loạt dài). Hỏa mai nòng này còn có tác dụng đảm bảo an toàn. Trên thân súng có 1 công tắc ký hiệu S, đây là khóa an toàn nhằm làm cho búa đập lửa ngăn súng bắn, tránh trường hợp bị cướp cò hoặc bắn vô tình.

Đạn
Negev dùng đạn 5,56×45mm NATO, là loại đạn chính trong khối NATO dành cho súng trường như M16 hay M4A1.

Hộp đạn
Negev dùng hai loại hộp đạn, thứ nhất là loại hộp lớn chứa băng đạn 150 viên, thứ hai là loại hộp đạn cong hoặc tròn 35 viên. Hộp đạn lớn dùng khi cần duy trì hỏa lực cho súng do cần nhiều đạn. Còn loại hộp tròn thì thích hợp cho binh lính mang vác trong các cuộc giao tranh hay ngay trên chiến trường như súng trường tấn công.

Tầm ngắm
Súng dùng thước ngắm trên điểm ruồi, cũng có lắp đặt ống nhắm có khả năng điều chỉnh hoặc laser ngay phần dưới tay cầm.

Negev còn có 1 thanh kim loại nhỏ bên phải có thể đóng gập dễ dàng, giúp cho việc mang vác dễ dàng. Súng còn có 1 chân đế có hai chân khá cứng chắc cũng có thể gập lại và lắp lại dễ dàng vào trong khe nhỏ được thiết kế ở ốp tay cầm phía trước.

Giới thiệu

Súng máy hạng nhẹ IMI Negev được giới thiệu tại triển lãm vũ khí MSPO-2011 tại thành phố Targi Kielce của Ba Lan. Negev đã nổi trội trong triển lãm vì tầm hoạt động 1.000 mét, sơ tốc lên tới 915 m/s, hỏa lực 1150 viên/phút. Nó đã thu hút nhiều lực lượng cũng như tổ chức quân sự tham gia triển lãm.

Biến thể
Commando Negev: Phiên bản biến thể đầu tiên của IMI Negev, nhỏ nhẹ hơn, còn được gọi là Negev Assault.

SF Negev: Phiên bản Commando Negev đổi tên sau khi công ty công nghiệp quốc phòng Israel (IMI) đổi tên thành công ty công nghiệp vũ khí Israel (IWI), tuy đổi tên nhưng SF Negev cũng có nhiều thay đổi về đặc điểm như độ dài, khối lượng, hộp đựng đạn v.v.... Ngoài ra, phiên bản SF Negev còn có thể trang bị trên xe AFV và trực thăng.

Các quốc gia sử dụng

  Sử dụng từ năm 2010

 Sử dụng trong IDF

 Trang bị cho Hải quân đánh bộ Việt Nam.

Chú thích

Súng máy
Súng Israel
Súng máy hạng nhẹ


title: Linh dương sừng nhánh

text:
Linh dương sừng nhánh (danh pháp hai phần: Antilocapra americana) là một loài động vật đặc hữu nội địa tây và trung bộ Bắc Mỹ. Đây là loài duy nhất còn tồn tại thuộc họ Antilocapridae. Trong thời kỳ Pleistocene, 12 loài Antilocapridae đã tồn tại ở Bắc Mỹ.

Mô tả
Con đực trưởng thành dài 1,3-1,5m từ mũi đến đuôi, chiều cao  tại vai và cân nặng . Con cái cùng chiều cao như con đực nhưng cân nặng . Chân có hai móng, không có móng huyền. Thân nhiệt là .

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Động vật Bắc Mỹ
Động vật có vú Mỹ
A
Động vật được mô tả năm 1815
Động vật Tây Hoa Kỳ
Động vật có vú Canada
Động vật có vú México


title: Nhân vật của vũ trụ Mass Effect

text:
Bài viết này mô tả các nhân vật đáng chú ý xuất hiện trong vũ trụ hư cấu của Mass Effect. Các nhân vật này được khám phá trong các tiểu thuyết Mass Effect: Revelation, Mass Effect: Ascension, Mass Effect: Retribution, và Mass Effect: Deception; loạt truyện tranh Mass Effect: Redemption, Mass Effect: Evolution và các trò chơi Mass Effect, Mass Effect Galaxy, Mass Effect 2 và Mass Effect 3. Danh sách này mô tả các nhân vật chính, phản điện, và các thành viên trong nhóm xuất hiện trong các trò chơi, tiểu thuyết, truyện tranh, mặc dù những cốt truyện này có nhiều diễn viên hỗ trợ bao gồm hàng chục nhân vật phụ.

Tư lệnh Shepard
Shepard là nhân vật người chơi chính trong bộ ba Mass Effect. Giới tính, vẻ ngoài, lịch sử, đào tạo chiến đấu và tên của Shepard được xác định bởi người chơi trước khi trò chơi bắt đầu. Shepard 29 tuổi trong trò chơi đầu tiên mặc dù theo sinh học hoặc theo thứ tự thời gian là 29 hoặc 31 tuổi trong trò chơi thứ hai và khoảng 33 trong trò chơi thứ ba. Mô hình của nam Shepard mặc định được sử dụng bởi BioWare cho trailer được gọi là John trong khi tên mặc định của nữ là Jane; cả hai đều mặc định là thuộc lớp Soldier. Shepard là một người lính kỳ cựu bắt đầu trong trò chơi như là một ứng cử viên để trở thành đặc vụ "Spectre" con người đầu tiên. Khi trò chơi tiến triển, Shepard thực hiện một loạt các nhiệm vụ quan trọng và được ủy quyền để làm bất cứ điều gì cần thiết để có thể thực hiện được  nhiệm vụ. Vào cuối trò chơi, Shepard giết chết nhân vật phản diện Saren Arterius và giúp đánh bại Reaper Sovereign. Một trong những quyết định quan trọng nhất Shepard làm ở cuối trò chơi đầu tiên và quyết định số phận của Citadel Council và vai trò của nhân loại trong thiên hà. Shepard có thể chọn để cứu Council, kết quả là con người được cấp một vị trí trong Council; Shepard cũng có thể khiến Sovereign bị tấn công trực tiếp, vô tình giết chết Council và tạo ra một Council mới được kiểm soát bởi con người; hoặc Shepard có thể ra lệnh bỏ mặc Council, dẫn đến cái chết của họ và khiến nhân loại là loài chiếm ưu thế trong thiên hà.

Một tháng sau khi đánh bại Sovereign, tàu không gian của Shepard là Normandy SSV bị phá hủy bởi một tàu chiến bí ẩn, giết chết Shepard. Cơ thể của Shepard được phục hồi bởi Cerberus, một tổ chức của con người đã theo dõi các hành động của Shepard trong Mass Effect. Trong hai năm, Shepard được xây dựng lại thông qua dự án Lazarus của Cerberus, đứng đầu bởi Miranda Lawson, bằng việc sử dụng một sự kết hợp giữa điều khiển học và công nghệ nano. Khi được phục hồi một cách đầy đủ, Shepard điều tra sự biến mất của các thuộc địa của con người.

Về vấn đề liên quan đến cái chết của Shepard, Giám đốc BioWare là Casey Hudson giải thích rằng dựa trên các quyết định trong Mass Effect 2, Shepard có thể chết trong một số các kết thúc của trò chơi. Hudson nói: "If you do die in the ending of Mass Effect 2, it will not come as a surprise, nor will it be random. It will be pretty obvious that you headed into the final mission knowing that Shepard probably wouldn’t make it out alive." Hudson cũng khẳng định rằng các thành viên trong nhóm sẽ bị ảnh hưởng bởi quyết định của người chơi như: "Bạn có thể có một kết thúc mà toàn bộ nhóm của Shepard sẽ sống sót, hoặc toàn bộ nhiệm vụ là một vụ tắm máu và tất cả mọi người (bao gồm cả Shepard) bị giết chết, hoặc bất cứ điều gì ở giữa." Cuối cùng, Hudson tiết lộ rằng nếu Shepard của người chơi chết trong trò chơi thứ hai, người đó không thể xuất hiện trong Mass Effect 3; thay vào đó, trò chơi thứ ba sẽ được chơi với một Shepard mới bắt đầu trong trò chơi đó, hoặc với một những người sống sót trong Mass Effect 2 .

Shepard trở lại một lần nữa như là nhân vật chính trong Mass Effect 3. Trong trò chơi này, Shepard bị đình chỉ hoạt động sau khi các sự kiện của trò chơi trước đó. Đột nhiên, Reaper tấn công Trái Đất, buộc Shepard phải chạy trốn khỏi hành tinh. Cốt truyện chính của trò chơi cho thấy Shepard di chuyển khắp thiên hà và cố gắng đạt được hỗ trợ từ các nền văn minh khác để khởi động một nhiệm vụ cuối cùng để cứu Trái Đất và đánh bại Reaper một lần và mãi mãi. Theo Bioware, Mass Effect 3 sẽ kết thúc câu chuyện của Shepard và đánh dấu sự xuất hiện cuối cùng của Shepard trong loạt game. Tùy thuộc vào hành động của người chơi trong trận chiến cuối cùng, Shepard  hoặc phải hy sinh bản thân để kiểm soát các Reapers, tiêu diệt chúng, hoặc tạo ra một dạng sống hữu cơ tổng hợp mới, hoặc từ chối không đưa ra quyết định và vòng tròn lặp lại trong khi Shepard hy sinh. Tuy nhiên, nếu người chơi lựa chọn phá hủy Reaper/tất cả các dạng sống tổng hợp và thu thập đủ các cánh quân sự, Shepard sẽ được cho thấy là sống sót trong một đống đổ nát. Nếu Shepard có mối quan hệ tình cảm với một nhân vật khác và nhân vật đó sống sót ở cuối bộ ba, trong bản DLC Extended Cut, người yêu của Shepard có thể đặt tên Shepard lên bia tưởng niệm (kết thúc Shepard chết), hoặc không đặt tên của Shepard lên cùng với nét cười và ánh mắt hy vọng (gợi ý rằng Shepard còn sống).

Phiên bản nam của Shepard được lồng tiếng bởi Mark Meer, với Jennifer Hale cho phiên bản nữ. Người mẫu thời trang Mark Vanderloo là mô hình cho vẻ ngoài mặc định của tư lệnh Shepard nam.

Các nhân vật định kỳ

Thành viên trong nhóm

Liara T'Soni
Tiến sĩ Liara T'Soni là một thành viên người Asari trong nhóm. Trong Mass Effect gốc, cô 106 năm tuổi, chưa hẳn là người lớn theo tiêu chuẩn asari. Cô có một niềm đam mê học tập và làm việc với công nghệ Prothean. T'Soni là một chuyên gia trong lĩnh vực khảo cổ học về Prothean, cụ thể là bằng chứng liên quan đến sự sụp đổ của Protheans. Cô trong thực tế được tìm thấy trong một đống đổ nát Prothean, bị mắc kẹt trong một nhà tù nằng lượng. T'Soni có thể trở thành người yêu cho cả Shepard nam và nữ . Người asari chỉ có một giới tính, và có thể sinh sản với bất kỳ giới tính hoặc loài . Lớp nhân vật của Liara là asari Scientist, có kỹ năng chủ yếu về biotic, nhưng không thể đầu tư vào kỹ năng vũ khí và khả năng công nghệ. Không giống như Adept của con người, T'Soni có thể học kỹ năng "Electronic".

T'Soni là con gái của Matriarch Benezia, một biotic asari đáng kính và mạnh mẽ với một asari không rõ. Trong bản DLC Lair of the Shadow Broker của Mass Effect 2, người chơi có thể xem một đoạn video trên tàu của Shadow Broker cho thấy một asari đang nhìn vào một bức ảnh của Liara. Asari này là một Matriarch tên Aethyta làm việc nghề phục vụ mà Shepard gặp trên Illium, và trong Mass Effect 3, cả Matriarch và Liara có thể trò chuyện với nhau trong Presidium. Có một sự kỳ thị xã hội nhất định kèm theo vào vấn đề này, vì asari tin rằng để cải thiện bản thân, họ cần giao phối với các loài khác để đạt được các tính chất di truyền mới nên nếu hai asari làm bạn đời với nhau như cha mẹ của Liara, sẽ chẳng có gì thu được từ mối quan hệ này. Thuật ngữ "thuần chủng" do đó được sử dụng như là một sự xúc phạm khắc nghiệt đối với trẻ em sinh ra bởi 2 asari.

Trong Mass Effect 2, T'Soni ban đầu được mô tả là nhân cách hoàn toàn thay đổi. Hành động giống như Benezia, T'Soni đã trở thành một nhà môi giới thông tin trên Illium trong khi cạnh tranh trực tiếp với Shadow Broker. Được cải thiện về khả năng biotic, cô sử dụng đe dọa và các chiến thuật khác để có được thông tin. Nếu người chơi nạp một Shepard từ Mass Effect gốc có quan hệ lãng mạn với Liara, cô chào đón Shepard với một nụ hôn. Liara giao cho Shepard một nhiệm vụ phụ để giúp đỡ cô trong việc săn lùng một đặc vụ của  Shadow Broker đang theo dõi cô được gọi là Observer. Cơn giận của Liara với Shadow Broker bắt nguồn từ khi ông ta hồi phục xác của Shepard để chuẩn bị sẵn sàng bán cho Collectors trong các sự kiện của Mass Effect: Redemption. Sau một số lựa chọn đối thoại nhất định, người chơi có thể phá vỡ lớp vỏ bề ngoài của cô và tiết lộ một Liara thực sự với tính cách đen tối hơn của cô chẳng khác gì là cái vỏ. T'Soni rất đau đớn trong việc lấy xác của Shepard từ tay của Broker và giao nó cho Cerberus để họ có thể hồi sinh Shepard. Liara biết rằng Cerberus sẽ sử dụng Shepard cho mục đích riêng của họ, nhưng vẫn phải giao cho họ xác của Shepard vì cô ấy quan tâm đến anh/cô và không thể để Tư lệnh ra đi. Cô sợ rằng Shepard sẽ ghét cô cho điều này và xin lỗi. Mặc dù muốn tham gia, cô từ chối lời mời gia nhập lại nhóm của Shepard để tiếp tục nhiệm vụ trả thù Shadow Broker. Cô cũng bày tỏ hối tiếc về việc không thể tham gia nhóm của Shepard.

Tuy nhiên, Liara lại xuất hiện trong bản DLC Lair of the Shadow Broker và tạm thời trở lại nhóm khi Shepard quyết định giúp cô săn lùng Shadow Broker. Khi Shadow Broker bị giết, Liara liền nắm lấy cơ hội này để thay thế ông ta. Cô nói rằng cô sẽ sử dụng tư cách mới được ban cho của cô để giúp hỗ trợ cho sứ mệnh của Shepard chống lại Reaper. Người chơi cũng có thể tiếp tục mối quan hệ lãng mạn của nhân vật với Liara ở phần cuối của "Lair of the Shadow Broker".

Liara T'Soni cũng trở lại như là một thành viên thường trực trong Mass Effect 3 và sẽ có hậu quả cho người chơi không chung thủy với cô trong Mass Effect/Mass Effect 2. Nếu Lair of the Shadow Broker không được hoàn thành, cô vẫn sẽ trở thành Shadow Broker, nhưng lại dẫn đến cái chết của Feron.

Khi gặp Prothean Javik, cô ban đầu rất vui mừng khi được tiếp tục phục vụ trên Normandy nhưng dần dần trở nên thất vọng hơn, vốn tưởng tượng trước đó rằng Protheans là "gìn giữ sự khôn ngoan và giác ngộ" của thời đại của họ, nhưng chỉ để tìm thấy họ là "lãnh chúa lạnh lùng và tàn nhẫn". Cuối cùng, mối quan hệ này đạt đến một điểm phá vỡ sau sự sụp đổ của Thessia, khi mà Liara trong khu của Javik, thất vọng với anh ta vì "không có câu trả lời". Shepard có thể khuếch tán tình hình hoặc cho phép Liara bỏ đi. Nếu tình hình được giải quyết, cả hai sẽ bắt đầu tôn trọng và đánh giá cao lẫn nhau.

Liara được lồng tiếng bởi Ali Hillis, với khuôn mặt và cơ thể của cô được mô hình hóa theo nữ diễn viên Jillian Murray.

Ashley Williams
Gunnery Chief Ashley Williams là một sĩ quan 25 tuổi của Human Alliance, gia nhập ngay sau khi tốt nghiệp trung học. Cô gia nhập nhóm trong nhiệm vụ đầu tiên, thay thế cho Binh nhì Richard L. Jenkins (bị giết trong chiến đấu). Ashley là một người lính đơn thuần, có tay nghề cao với vũ khí và giáp nặng nhưng không thể sử dụng khả năng công nghệ hoặc biotic. Cô cũng có thể là người yêu cho Tư lệnh Shepard nam. Cô đến từ một gia đình có truyền thống quân sự: ông bà cố, ông và cha đều phục vụ trong Alliance Navy. Gia đình của cô cũng gặp nhiều rắc rối do lịch sử ông cô, vì ông là sĩ quan con người duy nhất đầu hàng hạm đội turian ở thuộc địa Shanxi. Williams nói rằng cô và cha cô bị chuyển công tác nhiều lần vì sự kỳ thị của ông nội. Mẹ của Williams nuôi cô và ba đứa em gái trên nhiều thuộc địa khác nhau của con người trong khi cha cô làm nhiệm vụ. Williams theo đạo, mặc dù tên gọi đức tin của cô không bao giờ được nhắc đến, ngoại trừ niềm tin của cô về Ngày phán xét và những quyền lực lớn hơn. Cô cũng mang tầm nhìn "con người là trung tâm", như là một kết quả của việc ông của cô bị hổ thẹn trong First Contact War chống lại người turian .

Vào cuối trong trò chơi, trên hành tinh Virmire, Williams là một trong hai nhân vật có thể lựa chọn để hỗ trợ một đơn vị đặc công salarian trong cuộc tấn công vào phòng thí nghiệm của Saren. Trong cuộc tấn công, người chơi phải đối mặt với một sự lựa chọn có thể dẫn đến việc Ashley bị giết khi đầu đạn hạt nhân được kích nổ. Nếu Ashley chết, một cuộc đối thoại sau đó cho thấy chính phủ salarian và turian đã trao tặng huy chương cao nhất của họ cho Áhley, tôn vinh sự hy sinh của cô cho những binh lính không phải con người.

Williams cũng xuất hiện trong Mass Effect 2 nếu cô sống sót trong trò chơi đầu tiên. Được thăng chức thành Operations Chief, Williams được phái đến Horizon trong một chính thức  chính thức để cung cấp vũ khí chống quỹ đạo cho thuộc địa. Cô được nhìn thấy là bảo vệ thuộc địa chống lại một bầy "seekers" của Collector, nhưng cuối cùng bị áp đảo và bị tê liệt. Khi được giải cứu, cô không chấp thuận liên minh của Shepard với Cerberus. Nếu người chơi chọn lãng mạn với Williams trong Mass Efect gốc, sau này cô sẽ gửi cho Shepard một email xin lỗi, bày tỏ mong muốn của cô là ở với anh một lần nữa.

Ashley Williams xuất hiện lần cuối trong Mass Effect 3 nếu cô sống sót sau sự kiện của trò chơi gốc. Trước khi trò chơi được phát hành, Bioware cho biết những người chơi vẫn chung thủy với Ashley sẽ được khen thưởng . Trong sự kiện của Mass Effect 3, Williams được phong làm chỉ huy trung úy và trở thành Spectre con người thứ hai. Cô bị thương nặng trong nhiệm vụ của trò chơi trên Sao Hỏa nhưng được hồi phục hoàn toàn, và tùy thuộc vào hành động của người chơi có thể gia nhập lại nhóm của Shepard trên tàu Normandy.

Ashley Williams được lồng tiếng bởi Kimberly Brooks và khuôn mặt và cơ thể của cô được mô hình hóa theo sau nữ diễn viên Erica Cerra.

Kaidan Alenko
Staff Lieutenant Kaidan Alenko là một nam sĩ quan 32 tuổi của Alliance Navy, người đi kèm với Tư lệnh Shepard ngay từ lúc bắt đầu của trò chơi. Alenko có thể trở thành người yêu của Shepard nữ trong cả ba phần của trò chơi và người yêu của Shepard nam trong phần 3. Trong trò chơi, anh thuộc lớp nhân vật Sentinel, một người lính có tay nghề cao trong cả khả năng công nghệ cao và biotic nhưng lại không mạnh trong khả năng chiến đấu trực tiếp. Alenko có một mối quan hệ khó khăn với khả năng biotic của mình - anh là một trong vài người hiếm hoi sử dụng cấy ghép L2 gây tranh cãi, vốn bị ngưng sản xuất do một danh sách dài các tác dụng phụ khủng khiếp được phát hiện sau khi phát hành. Kaidan được coi là "một trong những người may mắn" vì anh chỉ bị đau nửa đầu, mặc dù nhiều người khác bị đau đớn về thể xác dẫn đến tê liệt hoặc mất trí. Nếu được hỏi bởi Shepard, Kaidan tiết lộ rằng khi còn là một thiếu niên, anh đã giết người hướng dẫn, một lính đánh thuê turian tàn bạo, tại một cơ sở đào tạo biotic mà anh gia nhập, trong quá trình đào tạo bằng cách bẽ gãy cổ với một cú đá mạnh. Cái chết này là một tai nạn vì Kaidan tức giận khi người hướng dẫn này làm bị thương một cô gái mà anh ngưỡng mộ.

Vào gần cuối trò chơi trên hành tinh Virmire, Kaidan là một trong hai nhân vật có thể lựa chọn để hỗ trợ một đơn vị đặc công người salarian trong cuộc tấn công của họ vào phòng thí nghiệm của Saren. Nếu Ashley được chọn để lãnh đạo, Kaidan là kỹ thuật viên chính để kích hoạt quả bom phá hủy cơ sở. Trong cuộc tấn công, người chơi phải đối mặt với một sự lựa chọn có thể dẫn đến việc Kaidan bị bỏ lại phía sau khi trái bom được kích nổ.

Alenko cũng đóng một vai trò trong Mass Effect 2 với điều kiện là anh sống sót trong trò chơi đầu tiên. Kể từ sau sự kiện của trò chơi đầu tiên, Alenko đã được thăng chức Staff commander (trên cấp trung úy chỉ huy của Shepard) và đóng quân trên hành tinh Horizon để giúp bảo vệ một thuộc địa của con người từ Collector. Bằng cách sử dụng mối liên hệ của Kaidan với Shepard làm mồi nhử, Illusive Man dụ Collector đến Horizon. Collector tấn công thuộc địa và Kaidan bị cắn bởi một Collector Swarm, khiến anh bị tê liệt tạm thời. Shepard sớm biết rằng Kaidan được phái đến thuộc địa để cài đặt một mạng lưới các khẩu pháo phòng thủ để bảo vệ chống lại các cuộc tấn công của Collector trong tương lai. Sau khi đánh lui Collector và Harbinger, Alenko cuối cùng được giải cứu bởi Shepard. Hai người đoàn tụ với một cái bắt tay (hoặc ôm nhau nếu người chơi chọn để nạp một Shepard nữ từ Mass Effect đã theo đuổi một mối quan hệ lãng mạn với Kaidan). Tuy nhiên, sau khi biết rằng Shepard đang làm việc với Cerberus, Alenko từ chối tham gia với Shepard trong nhiệm vụ chống lại Collector. Nếu Shepard hình thành mối quan hệ lãng mạn với Kaidan trong trò chơi đầu tiên, Kaidan sẽ gửi một lá thư xin lỗi nói rằng hành vi trước đó của mình là do mối quan tâm và lo lắng của Kaidan cho Shepard và rằng anh muốn được nối lại tình cảm sau khi Collector bị đánh bại.

Nếu anh sống sót sau trò chơi đầu tiên, Alenko sẽ trở lại trong Mass Effect 3. Trong những tháng sau các sự kiện của Mass Effect 2, anh được thăng cấp bậc thiếu tá và được giao quyền chỉ huy một lực lượng đặc biệt gồm các biotic của Alliance. Anh được triệu tập đến làm chứng tại phiên toà của Shepard sau các sự kiện của bản DLC Arrival, và có mặt khi Reapers kéo đến Trái Đất và tấn công Vancouver. Kaidan liền cùng với James Vega tìm đường đến Normandy SR-2.

Sau khi giải cứu Shepard và Anderson để sơ tán, Kaidan đi cùng với Shepard và Vega đến Kho lưu trữ Prothean trên Sao Hỏa để lấy thông tin tình báo mà Liara T'soni phát hiện ra ở đó, được cho là rất quan trọng cho nỗ lực chiến tranh. Nhóm nhận được sự tham gia của T'soni khi họ giao chiến với Cerberus đang tấn công cơ sở để mang dữ liệu Prothean cho Illusive Man. Sau khi đối đầu với gián điệp Cerberus, Tiến sĩ Eva Core, Kaidan bị thương nặng. Shepard mang Alenko đến Bệnh viện Huerta Memorial trên Presidium của Citadel để điều trị. Shepard sau đó có thể kiểm tra Kaidan khi anh phục hồi trong lúc bất tỉnh, nhưng một khi Shepard hoàn thành một nhiệm vụ, Alenko gửi tin nhắn đến Normandy nói rằng mình đã tỉnh và sẽ chào đón một chuyến thăm. Cả hai có thể thảo luận về chấn thương (một chuỗi đối thoại có thể hàm ý việc tán tỉnh của Kaidan với Shepard nam hay nữ, hoặc quan tâm đến việc đổi mới mối quan hệ lãng mạn với Shepard nữ), hoạt động gần đây và thăng cấp, gia đình trên Trái Đất, và cuộc gặp gỡ căng thẳng trên Horizon trước đó. Kaidan cũng đề cập đến việc Donnel Udina đề cử mình để trở thành Spectre thứ hai của con người, và rằng anh đang xem xét việc chấp nhận. Chuyến viếng thăm này cũng là một cơ hội để tặng một món quà (chai whiskey mua ở trước bệnh viện) để nuôi dưỡng niềm tin sau này trong câu chuyện.

Một khi Shepard hoàn thành một nhiệm vụ khác trên Citadel, anh/cô sẽ nhận được một e-mail từ Kaidan để nói về việc xuất viện và sẽ đánh giá cao cho chuyến thăm khác. Khi người chơi trở về Citadel và tiếp tục xây dựng niềm tin với Alenko, anh sẽ không có sẵn cho tương tác một lần nữa cho đến khi Udina âm mưu với Cerberus để tiến hành một cuộc đảo chính chống lại Citadel Council để nắm quyền kiểm soát của đội tàu của họ cho sự giải phóng của Trái Đất. Trong trận chiến này Alenko xuất hiện trong vị trí mới của mình là Spectre, cung cấp sự bảo vệ cho các thành viên Hội đồng là những người đang bị Udina dẫn vào một cái bẫy. Shepard can thiệp và trong cuộc đối đầu tiếp nếu Kaidan vẫn còn nghi ngờ Shepard thông đồng với Cerberus, anh sẽ bị bắn (bởi Shepard hoặc bởi một thành viên trong nhóm) để ngăn chặn Udina. Ngoài ra, nếu Shepard lấy lại được lòng tin của Kaidan, anh sẽ bắn Udina nếu Shepard không ra tay.

Nếu sống sót âm mưu đảo chính, Kaidan sau đó gặp Shepard tại cảng Normandy và muốn tham gia lại vào nhòm. Shepard có thể chấp nhận anh lên tàu hoặc tư vấn cho anh ở lại phía sau để trở thành War Asset. Sau đó, nếu Shepard liên tục được sự hiểu biết và khuyến khích, Kaidan gửi một e-mail mời Shepard ăn tối trong lần đến Citadel tiếp theo của họ, Hội thoại trong 'cuộc hẹn' cho phép Shepard (với cả nam hoặc nữ) tạo cơ hội để bắt đầu một mối quan hệ tình cảm với Alenko hoặc cự tuyệt mối quan hệ đó. Nếu được thuyết phục, Kaidan đến cabin của Shepard vào đêm trước cuộc tấn công vào trụ sở của Illusive Man và cảnh tình cảm giữa hai người sẽ diễn ra.

Trong trận chiến cuối cùng cho Trái Đất, Kaidan xuất hiện một lần nữa tại tiền đồn ở London, lúc này đã quay lại lại với đơn vị của mình. Nếu anh và Shepard đã hình thành mối quan hệ lãng mạn với nhau, họ sẽ ôm hôn nhau; Alenko khẳng định mong muốn của mình để gặp lại Shepard và Shepard có thể sẽ nói với Kaidan "tốt hơn là cậu nên xuất hiện ở đó khi tôi quay lại" và Kaidan sẽ nhắc nhở Shepard "giữ an toàn". Ngay sau khi cuộc tấn công vào Citadel bắt đầu thì cả cả hai buộc phải tách nhau ra. Nếu Shepard đưa Kaidan theo trước trận chiến cuối cùng, Kaidan sẽ bị thương nặng sau khi bị Reaper tấn công, buộc Shepard phải gọi tàu Normandy đưa anh đi sơ tán. Hai người có thể có một cuộc trò chuyện nhỏ; nếu Shepard và Kaidan đang là một cặp, Kaidan sẽ nói với Shepard "Đừng bỏ tôi ở lại" ("Don't leave me behind"); còn Shepard có thể đáp lại bằng cách nói rằng cho dù chuyện gì có xảy ra thì Shepard sẽ vẫn luôn yêu anh. Sau đó Shepard sẽ giục Kaidan lên Normandy.

Sau quyết định cuối cùng của Shepard và hoàn thành chiến dịch, Kaidan có thể được nhìn thấy bước ra khỏi Normandy trên một hành tinh nhiệt đới sau sự hủy diệt của mạng lưới mass relay.

Kaidan Alenko được lồng tiếng bởi Raphael Sbarge, cũng được biết đến với vai trò của anh là Carth Onasi trong Star Wars: Knights of the Old Republic và Star Wars: Knights of the Old Republic II: The Sith Lords của BioWare; còn khuôn mặt của anh được mô phỏng theo khuôn mặt của người mẫu nam Luciano Costa.

Garrus Vakarian
Garrus Vakarian là một Turian, trước đây là một nhân viên của lực lượng C-sec (Citadel Security) thuộc Phòng Điều Tra của C-sec. Như nhiều Turians khác, Garrus nhập ngũ và luyện tập ở tuổi 15. Nhưng sau đó, đi theo bước chân của cha mình anh trở thành một sĩ quan của lực lượng C-sec. Anh chịu trách nhiệm điều tra Saren Arterius (Saren Là Spectre giỏi nhất của Hội đồng Citadel (cũ) nhưng bị lực lượng Liên Minh tố cáo nổi loạn).
Mặc dù cấp trên của anh cho biết cuộc điều tra về Saren đã kết thúc, nhưng bất chấp mệnh lệnh của cấp trên, Garrus vẫn theo đuổi mục đích của mình: Bắt bằng được tên nổi loạn Saren. Cuối cùng, anh gia nhập nhóm của Shepard để giúp Shepard tiêu diệt Saren và loài Geth.

Ở phần Mass Effect 2, Illusive Man nói với Shepard rằng có một người là một bậc thầy chiến thuật và xâm nhập vào hàng ngũ đối phương có biệt danh là "Archangel" (Tổng lãnh thiên thần) hiện đang ở Omega. Archangel được xem như một sự đe dọa cho Đế chế Tội phạm tại Omega. Anh đến đó với đội của mình gồm 12 thành viên khác. Archangel đã gây ra rất nhiều rắc rối cho ba hội lính đánh thuê thành công nhất và quyền lực nhất Cụm Sao Terminus là Blood Pack, Eclipse và Blue Suns. Tác động của anh đến 3 hội mạnh tới mức họ phải thành lập một liên minh tạm thời để chống lại Archangel. Việc Blue Suns, Eclipse và Blood Pack kết hợp lại với nhau là chưa từng có; trừ khi có chiến tranh xảy ra, cả ba hội đều không bao giờ kết hợp lại với nhau (như Aria T'loak giải thích).

Đến khi Shepard đến được nơi ở của Archangel thì anh ta bỏ nón bảo hiểm ra và không ai khác đó chính là Garrus Vakarian.
Sau các sự kiện của Mass Effect và cái chết của Shepard ở đầu phần 2, đi theo bước chân của Shepard, Garrus đã tạo một đội riêng cho mình và đi thực thi công lý tại Omega dẫn đến tình trạng vô cùng nguy hiểm hiện nay của mình. Sau khi Garrus giải thích tình hình với Shepard, đội của Shepard hỗ trợ Garrus trong việc đánh lại nhóm Lính đánh thuê. Họ giữ chân Garrus và làm cho anh ta bị mắc kẹt vào phía bên kia của một cây cầu. Trong trận chiến cuối cùng, Garrus bị tấn công bởi một máy bay chiến đấu của Blue Suns, và bị những vết thương nghiêm trọng ở trên mặt và vai trái. Khi Shepard cho nổ tung chiếc máy bay thì anh vội vã đưa Garrus về tàu Normandy để trị thương.

Sau khi được chữa trị bởi Bác sĩ Karin Chakwas thì anh ta gặp Shepard tại phòng liên lạc. Anh ta cho thấy những vết thương sau khi bị máy bay chiến đấu của Hội đánh thuê Blue suns bắn. Một phần tư khuôn mặt của anh bị thương nặng, được băng lại bằng băng cứu thương. Jacob Taylor nói với Shepard rằng có một số chip Cybernetics được cấy vào Garrus để giữ anh sống sót. Áo giáp của Garrus cũng bị thiệt hại nặng là một phần cổ áo trái bị bắn nát.

Garrus kể lại rằng 2 năm trước (Thời điểm tàu Normandy SR-1 bị tấn công bởi Collectors) Garrus đã mất đi ý chí để sống. Nhiều lúc, trong Cuộc chiến ở Citadel và Sovereign bị phá hủy, Garrus về lại Citadel để luyện tập trở thành một Spectre hoặc trở lại với C-sec (Phụ thuộc vào cuộc nói chuyện giữa anh và Shepard trong Mass Effect). Nhưng dù thế nào, Garrus ngày càng phẫn nộ vì Hội đồng Citadel đã mặc kệ một mối đe dọa lớn - The Reapers. Họ coi như đó chỉ là một tin đồn và chẳng thèm quan tâm. Sau khi nghe về cái chết của Shepard cũng như là tàu Normandy bị phá hủy, anh không mong gì ở Hội đồng Citadel nữa. Anh bỏ cuộc luyện tập trở thành Spectre và chức vụ trong C-sec để đến Omega, đi cùng với đội của mình gồm 11 chiến binh Turians để mang đến công lý cho Omega. Sau khi một thành viên trong nhóm phản bội mọi người và làm cho những thành viên khác của đội anh bị giết ngoại trừ Garrus, anh bị một cú Shock tinh thần rất lớn và ngày càng trở nên bạo lực để trả thù.

Sau khi điều tra kĩ càng, Garrus biết tên phản bội là Sidonis vì anh kiểm tra thấy hắn đã đặt một chuyến đi tới Citadel vào ngày cả đội bị giết. Anh tìm đến Citadel cùng Shepard, Harkin (Dưới bí danh là Fade) là một trong những người làm cho Sidonis biến vào bóng tối. Sau khi bắt và thẩm vấn Harkin, anh ta đặt lịch hẹn cho Sidonis tới một quán nước và sau đó thì Garrus có quyền giết hắn ta. Shepard nói với Garrus là anh/cô sẽ ra nói chuyện với hắn một lúc để dụ cho hắn ta vào tầm ngắm của Garrus. Nếu người chơi chọn để cho Garrus giết Sidonis thì sẽ có tin tức về cái chết của hắn ta, cùng với việc lấy được sự trung thành của Garrus. Còn nếu để cho Sidonis thoát thì Garrus sẽ tự đập đầu vào tường vì tự dằn vặt chính mình để cho Sidonis thoát và Garrus cũng không đạt trạng thái trung thành.

Garrus có thể là bạn trai của Shepard nữ, anh rất giỏi về loại súng nhắm và được lồng tiếng bởi Bramdon Keener.

Urdnot Wrex
Một thợ săn tiền thưởng và lính đánh thuê nổi tiếng. Wrex là một trong các krogan Battle Master cuối cùng. Họ là những cá nhân hiếm thấy có thể kết hợp biotic với vũ khí hiện đại và chiến lược. Wrex đã từng nổi tiếng nhờ và khả năng thiện chiến của mình và trở thành thủ lĩnh của một trong các tộc Urdnot nhỏ hơn khi còn rất trẻ. Tính đến hiện nay, Wrex là krogan trẻ nhất từng được nhận danh hiệu đó trong vòng 1000 năm, Sau krogan genophage (1 vũ khí hóa học của người salarian nhằm chuyển đổi gen di truyền khiến 99.9% dân số krogan bị sẩy thai hay sinh non), Wrex đã nhận ra rằng dân tộc mình đã mất đi bản tính anh hùng, trọng danh dự ngày xưa và chỉ còn biết đi theo bạo lực vô độ, chỉ thích chết trong chiến đấu thay vì cứu vãn văn hóa của mình trong hòa bình. Wrex đã từ bỏ dân tộc khi cha ông, một krogan Warlord muốn duy trì chiến tranh, đã phản bội và cố giết con trai mình. Wrex đã bỏ trốn say khi giết cha để trả thù. Trong 3 thế kỷ kế tiếp, Wrex làm bảo vệ, lính đánh thuê, quân nhân và thợ săn tiền thưởng. Trong một nhiệm vụ được thuê bởi Saren Arterius, do Wrex lập tức nhận ra có cái gì đó không đúng ở Saren, ông hủy bỏ hợp đồng mà không chờ trả tiền. Linh tính của ông đã đúng bởi mọi thành viên đánh thuê khác trên con tàu đã bị giết chỉ một tuần sau đó.

Dù có vẻ ngoài đáng sợ, Wrex ít khi nổi nóng cũng như ít khi nói lên ý kiến của mình. Nhưng khi ông nói, những người khác luôn lắng nghe vì chỉ chút dấu hiệu giận dữ từ ông cũng đủ khiến người khác nghe lời.

Tali'Zorah
Tali'Zorah nar Rayya là một quarian, được lồng tiếng Ash Sroka (Còn được biết tới dưới cái tên "Liz Sroka"). Cô là một thành viên của pho hành đoàn trong cả ba game, và cũng là 1 thiên tài về máy móc. Là con gái của Đô đốc Rael'Zorah, Tali bị áp lực trong việc phải vượt trội hơn những người khác. Trong game thứ 1, Tali đang thực hiện Cuộc Hành Hương của mình trước khi giao cho Shepard chứng cứ về Saren và gia nhập nhóm. Trong game thứ 2, cô mang tên là Tali'Zorah Vas Neema và đang bị đưa ra tòa do đem các bộ phận còn hoạt động của Geth lên tàu. Tùy theo ảnh hưởng của người chơi, Tali có thể bị quyết định là vô tội hay có tội.

Miranda Lawson
Miranda Lawson là một sĩ quan Cerberus và xuất hiện trong Mass Effect 2 như là một thành viên của phi hành đoàn Normandy cũng là chỉ huy thứ hai sau Shepard. Cô cũng xuất hiện trong Mass Effect Galaxy. Trong Galaxy, Miranda giao tiếp với Jacob Taylor như là hình ảnh ba chiều và là nguồn cung cấp thông tin về việc làm thế nào để ngăn chặn mối đe dọa từ batarian. Trong Mass Effect 2, Lawson được tiết lộ là một đặc vụ cao cấp của Cerberus và đã được biến đổi gen cho trí thông minh và đặc điểm thể chất. Cô được thể hiện là một nhà lãnh đạo có khả năng, điển hình như việc Miranda là một trong vài thành viên của nhóm có thể thành công trong việc dẫn dắt fireteam trong nhiệm vụ cuối cùng mà không có ai chết. Lawson là người lãnh đạo Lazarus Cell của Cerberus, được giao nhiệm vụ phục hồi Tư lệnh Shepard. Trên tàu Normandy, cô là chỉ huy thứ hai sau Shepard và là người báo cáo trực tiếp cho Illusive Man.

Lawson là con gái nhân tạo của Henry Lawson, một doanh nhân giàu có và quyền lực ở Trái Đất. Thay vì nuôi cấy cô cho một người phụ nữ, Henry đã lấy DNA của mình và tăng gấp đôi nhiễm sắc thể X nhằm hy vọng để tạo ra một triều đại. Không hài lòng với việc Henry cố kiểm soát cuộc sống của mình, Miranda tham gia Cerberus và bí mật che giấu em gái Oriana của mình để bảo vệ cô từ cha Henry. Giao cho người chơi hoàn thành một nhiệm vụ để ngăn chặn vụ bắt cóc của em gái, cô cuối cùng trở nên trung thành với Shepard. Trong một kết thúc có thể của trò chơi, khi Illusive Man ra lệnh cho cho cô ngăn chặn Shepard phá hủy trạm không gian của Collector, cô đã chứng minh lòng trung thành của mình bằng cách từ chối và thông báo xin từ chức trước khi đột ngột kết thúc liên lạc.

Lawson là một trong những lựa chọn lãng mạn có thể cho Shepard nam .

Miranda Lawson cũng xuất hiện trong Mass Effect 3 nếu cô sống sót các sự kiện của nhiệm vụ tự sát trong Mass Effect 2. Sau khi Collector bị đánh bại, cô đã rời khỏi Cerberus. Shepard sau đó gặp Miranda trên Citadel, nơi cô thể hiện mối quan tâm của mình rằng Oriana bị tìm thấy bởi cha cô. Nếu không được cảnh báo về cuộc tấn công của Cerberus, cô sẽ bị giết theo lệnh của Illusive Man.

Cô sau đó lại có mặt trên Horizon sau sự kiện tại Thessia. Shepard phát hiện ra việc Oriana đang nằm trong tay của Henry Lawson tại một cơ sở Cerberus được ngụy trang như là một nơi trú ẩn. Miranda, Shepard, và Henry sẽ đối mặt nhau và Shepard có thể giải quyết tình hình bằng ngoại giao hoặc bắn Henry. Nếu Shepard cho phép Lawson bỏ đi, Miranda sẽ tấn công cha mình, nhưng chết vì thương tích gây ra bởi Kai Leng. Nếu Shepard trước đó đã cảnh báo Miranda về sự trở lại Leng và tình hình đã được giải quyết một cách hòa bình, Miranda sẽ sống sót và giúp đỡ trong các nỗ lực chiến tranh.

Miranda được lồng tiếng bởi và mô hình hóa sau nữ diễn viên Yvonne Strahovski.

Krios Thane
Thane là một sát thủ 39 tuổi người drell, anh đang chết dần với một căn bệnh có tên là Hội chứng Kepral (chỉ drell mới mắc bệnh). Người chơi có thể gặp anh trên lãnh thổ Ilium của dân asari. Vốn được nuôi ở quê hương của dân hanar sau khi người hanar cứu dân drell khỏi nạn diệt vong, Krios được huấn luyện để làm sát thủ từ lúc 6 tuổi, và thực hiện cuộc ám sát đầu tiên của mình lúc 12. Anh gặp vợ mình, Irikah, trong một cuộc ám sát khi cô đứng ra giữa anh và mục tiêu của mình. Say khi cưới Irikah, người hanar cho phép Thane thôi làm sát thủ cho họ để xây dựng gia đình, nhưng anh nhận ra mình không có kỹ năng nào khác nên đã trở thành sát thủ tự do. Anh giữ bí mật này khỏi tất cả mọi người trừ vợ mình. Vợ của Thane sau đó bị sát hại khi một nhóm lính đánh thuê tìm bắt anh. Tan nát trái tim, Than đi tìm kẻ thù và giết từng người một (Đó là những cuộc ám sát duy nhất mà anh thừa nhận là mình tự làm do anh luôn cho rằng những án mạng khác là do chủ thuê anh làm, anh chỉ là công cụ). Sau đó anh tiếp tục sự nghiệp của mình và bỏ mặt đứa con trai Kolyat. Quyết định này đã luôn ám ảnh anh.

Thane Krios có thể là bạn trai của Shepard nữ và gọi cô là "siha" ("thiên thần" trong tôn giáo của drell).

Ở Mass Effect 3, nếu Thane đi cùng trong nhiệm vụ ngăn cản Cerberus khi chúng tấn công Citadel, anh sẽ đấu và bị làm trọng thương bởi Kai Leng. Do bệnh của anh đã ở giai đoạn cuối và bị mất máu quá nhiều, Thane sẽ chết trong bệnh viện với Shepard bên cạnh. Nếu người chơi giúp anh làm lành với Kolyat ở ME2, con trai anh cũng sẽ có mặt khi cha mình qua đời. Trong DLC Citadel, Shepard có thể cùng với Kolyat tổ chức đám tang cho Thane.

Grunt
Một Krogan được sinh ra và giáo dục trong lồng kính với bộ gen từ Chúa tể Okeer (một Krogan khác được Shepard kêu gọi sự hợp tác để đánh bại chủng tộc Collectors trong phần 2), Grunt là một siêu lính krogan với những nguồn gen tốt nhất được Okeer gửi gắm cho Shepard với mong muốn giúp khôi phục lại chủng tộc krogan. Shepard có thể lựa chọn mở lồng giải thoát cho Grunt hoặc không. Nếu Shepard mở lồng, Grunt sẽ tấn công Shepard nhưng sẽ đi theo chiến đấu cùng Shepard nếu được thuyết phục. Trong phần 2, Grunt nói với Shepard về sự khó chịu không rõ nguyên nhân của mình, khiến Shepard có thể đưa Grunt đến với bộ tộc Urdnot của krogan (do Urdnot Wrex đứng đầu) để tìm hiểu nguyên nhân. Nếu hoàn thành các nhiệm vụ, Grunt sẽ được bộ tộc Urdnot nhận làm thành viên (cho dù trước đó có dị nghị về nguồn gốc sinh ra trong lồng kính của Grunt) để trở thành Urdnot Grunt, và Grunt sẽ trở nên trung thành với Shepard. Nếu Grunt sống sót qua phần 2 và đạt trạng thái trung thành, sau khi giúp đỡ Nữ hoàng của chủng tộc Rachni và Shepard bằng cách một mình chiến đấu chống lại một bộ phận của chủng loài Rachni bị Reapers điều khiển, Grunt sẽ sống sót sau vụ tấn công và trở thành một thành viên của mặt trận. Tuy có sức khỏe và năng lực của một krogan trưởng thành ngay từ khi sinh ra, tính cách của Grunt nhiều lúc khá trẻ con, ví dụ như cảnh say rượu trong DLC Citadel hay vụ phá hoại ở Silversun Strip khiến Shepard phải đến làm việc với C-Sec để bảo lãnh cho Grunt.

Mordin Solus
Một nhà khoa học thiên tài người salarian và cũng là một chiến sĩ thiện chiến đến từ Đội Đặc Nhiệm (STG) của dân salarian khi còn trẻ. Mordin Solus được tìm thấy ở Omega và có một tính cách lập dị và vô cùng năng động cũng như phong thái và cách nói chuyện nhanh nhẹn. Ông thường được những người khác coi là một "nhà khoa học điên" với nền đạo đức có chút vấn đề. Mordin luôn có mặc cảm tội lỗi vì đã tạo ra genophage gây ra sự tuyệt chủng của loài krogan. Nếu sống sót ở phần 2, Mordin sẽ giúp tìm ra phương thức chữa bệnh cho loài krogan để chuộc lại lỗi lầm. Nếu Shepard lựa chọn cứu loài krogan thay vì phản bội theo lời của Salarian Counciler, Mordin sẽ hy sinh bản thân để phân phát thuốc chữa bệnh cho loài krogan qua một hệ thống tháp. Shepard bày tỏ ý ngăn cản Mordin, nói rằng có thể tìm cách khác nhưng Mordin không chấp thuận và kiên quyết chữa lại sai lầm của mình. Trước khi tòa tháp nổ tung, Mordin có hát bài hát chế của chính mình về đam mê khoa học và việc ông là nhà khoa học salarian tiêu biểu như thế nào, nhưng không kịp kết thúc bài hát khi vụ nổ xảy ra. Sau cái chết của Mordin, Wrex đích thân cảm ơn Shepard và nói rằng vợ của Wrex muốn đặt tên con đầu lòng của mình là Mordin.

Samara
Một Justicar gần 1000 tuổi của người asari.

Legion
Một thành viên của chủng loài Geth, tuy nhiên thay vì chống lại Shepard, Legion lại giúp đỡ Shepard ở phần 2 và 3. Legion giải thích việc một bộ phận của chủng loài Geth theo sự điều khiển của Reapers vì chủng loài Quarian - chủ nhân tạo ra loài Geth, sau khi nhận thấy mối nguy hiểm từ giống loài này, đã tìm cách hủy diệt Geth. Điều này khiến cho một bộ phận Geth tìm đến Reapers để tránh việc bị hủy diệt. Trong phần 3, nếu Legion sống sót, trong nhiệm vụ tại Rannoch, Shepard có thể lựa chọn giữ lại loài geth hoặc chủng loài quarian (một trong hai chủng loài phải chết). Tuy nhiên, dưới một số điều kiện nghiêm ngặt khác từ phần 2 và phần 3 (làm nhiệm vụ trung thành, hòa giải giữa Legion với Tali, diệt bộ phận geth nổi loạn trong nhiệm vụ trung thành, cứu tướng Quarian Koris, có điểm Paragon/Renegade/Reputation cao), Legion sẽ hy sinh để cải tạo loài Geth và Geth cùng Quarian sẽ chung sống hòa thuận, đóng góp lớn cho mặt trận chiến tranh. Trước đó, Legion sẽ có một cuộc trao đổi nhỏ với Tali, hỏi Tali rằng: "Đơn vị này có linh hồn không?" ("Does this unit have a soul?") và Tali sẽ trả lời là có. Legion sau đó sẽ đáp lại rằng anh đã biết trước khi hy sinh.

E.D.I
Cô xuất hiện trong phần 2 với tư cách là một AI do Ceberus gắn trên tàu Normandy SR-2 để hỗ trợ cũng như kiểm soát Shepard. Cô được miêu tả với trí thông minh, khả năng chiến đấu đặc biệt với công nghệ Hacking, giọng nói "sexy" và những trò đùa không đúng lúc. Ban đầu E.D.I có một chút mâu thuẫn với phi công chính của Shepard - Joker, nhưng dần dần mối quan hệ giữa hai người trở nên bớt căng thẳng. E.D.I giúp đỡ Shepard khá nhiều trong việc báo cáo tình trạng của tàu Normandy, cũng như kiếm soát con tàu và các thành viên trong đội khỏi nguy hiểm, đặc biệt trong nhiệm vụ tự sát ở phần 2 (Suicide Mission). Trong phần 3, E.D.I tách khỏi Ceberus và làm việc cùng với đội của Shepard. Cô ít khi để lộ với các thành viên mới rằng cô là một AI mà chỉ giả làm một VI (theo lời khuyên của Joker) để tránh gặp rắc rối, tuy vậy chuyên viên Traynor đã nhanh chóng nhận ra điều này. Sau nhiệm vụ trên Sao Hỏa, E.D.I đã chiếm lấy quyền điều khiển của cơ thể robot của Eva Core (gián điệp của Ceberus đã tấn công Kaidan hoặc Ashley) để có thể giúp đỡ Shepard ngay cả ở bên ngoài Normandy. Trong thân xác mới, E.D.I có thể cùng chiến đấu với Shepard hoặc giúp anh tìm ra tung tích của Leviathan trong DLC: Leviathan. Nếu được Shepard khuyến khích, E.D.I và Joker có thể phát triển một mối quan hệ tình cảm lãng mạn, được thấy rõ trong DLC Citadel: Shore Leave. Trước khi bước vào cuộc chiến cuối cùng, E.D.I nói với Shepard rằng Joker là người đem lại tự do cho cô, còn Shepard là người khiến cô cảm thấy mình đang thực sự sống.

Ở kết thúc của Mass Effect 3, tùy vào lựa chọn của người chơi mà EDI có thể tiếp tục tồn tại (kết thúc Control hoặc Synthesis) hoặc bị hủy diệt cùng các Reapers (kết thúc Destroy).

Joker
Phi công chính của tàu Normandy trong cả 3 phần. Joker là một người hài hước, đôi khi hơi thái quá và không đúng lúc. Anh mắc một chứng bệnh khiến bất cứ sự cử động nặng nào cũng có thể dẫn đến việc gãy xương, đồng thời khiến việc di chuyển của anh gặp nhiều khó khăn. Anh bày tỏ lòng tôn trọng và yêu quý với Shepard và Garrus, nhất là trong phần 2. Ở đầu phần 2, Joker có bất mãn với E.D.I, AI của Ceberus nhưng nhanh chóng chấp nhận sự có mặt của cô trên tàu, dần dần tiến triển thành mối quan hệ tình cảm trong phần 3.

Karin Chakwas

Kelly Chambers

Nihlus Kryik
Một turian và cũng là một trong các Spectre giỏi nhất của hội đồng Citadel. Anh vốn là học trò của Saren Arterius và cũng là người sẽ quyết định cho việc Shepard có phù hợp với vị trí Spectre hay không. Nihlus vốn sẽ trở thành thầy của Shepard trong giai đoạn đầu làm Spectre nhưng trước khi kịp thực hiện việc đó, anh đã bị bắn lén bởi Saren trên Eden Prime do không nghi ngờ sự xuất hiện đột ngột của hắn trên hành tinh này.

Ở Mass Effect 2 có ghi nhận rằng trong quá khứ, Nihlus từng đụng độ với Justicar Samara sau khi bà chứng kiến anh giết một dân thường không trang bị vũ khí. Do điều này trái với luật justicar của mình, Samara đã tìm giết Nihlus để trị tội. Bà truy đuổi anh suốt 2 tuần cho tới khi Nihlus dùng kế để đem luật của Samara chống lại chính bà, tạo ra một tình huống mà bà phải chọn hoặc là cứu một người vô tội, hoặc là bắt anh. Là người bảo vệ cho những người vô tội, Samara chọn cách thứ 1 và để Nihlus trốn thoát. Bất chấp thất bại, cuộc đụng độ này đã khiến bà nể trọng anh.

Các nhân vật ngoài nhóm=

David Anderson

Steven Hackett

Donnel Udina

Các nhân vật phản diện

Harbinger

The Illusive Man
Nhân vật đứng đầu của Ceberus, người xuất hiện và chi tài sản ra để tái tạo lại Shepard sau vụ tấn công ở đầu phần 2, cũng như giúp Shepard đánh bại chủng loài Collectors ở cuối phần 2. Mục đích của The Illusive Man ban đầu không rõ ràng nhưng dần dần được sáng tỏ ở phần 3. The Illusive Man muốn bảo vệ loài người theo xu hướng cực đoan, lập ra những thí nghiệm trên cơ thể người để tìm cách điều khiển Reapers và thống trị ngân hà, tấn công các cánh quân của Liên minh. Ở cuối phần 3, hắn xuất hiện cùng với Anderson, cả hai cùng bị thương nặng và cố gắng thuyết phục Shepard rằng mình có thể điều khiển được Reapers (cho dù thực tế chính hắn đang bị điều khiển). Shepard sau đó có thể bắn chết The Illusive Man khi hắn cố gắng giết Anderson.

Saren Arterius

Kai Leng
Một cựu thành viên của N7 nhưng đã bị khai trừ và bỏ tù do giết một krogan trong một vụ ẩu đả ở bar và thái độ phân biệt chủng tộc với người ngoài hành tinh khác. Kai Leng được ra tù nhờ bảo lãnh của Cerberus và hiện là sát thủ mạnh nhất của tổ chức. Hắn chủ yếu sử dụng kiếm để tấn công với thân thủ nhanh chóng khó lường. Kai Leng có tính cách khá khó chịu, liên tục chế nhao Shepard trong các cuộc đụng độ. Trong vụ tấn công của Ceberus ở Citadel, Kai Leng đánh nhau với Thane Krios và đâm một nhát kiếm gây ra cái chết của Thane, và có thể sẽ gây ra cái chết của Miranda ở Sanctuary tùy vào lựa chọn trước đó của người chơi. Khi Shepard hạ gục Kai Leng trong phần 3, Shepard có thể nói với hắn rằng đây là sự trả thù cho Thane hoặc/và Miranda.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang web Mass Effect
 Trang về Shepard trên CharLive

Mass Effect
Mass Effect


title: Thoái hóa đốt sống cổ

text:
Thoái hóa đốt sống cổ hay còn gọi là thoái hóa cột sống cổ là một trong những tên gọi của tình trạng bệnh lý thoái hóa hệ thống xương cột sống do nhiều nguyên nhân khác nhau trong công việc, lao động, hoạt động, tuổi tác. Nó là quá trình bệnh lý ở các đốt sống cổ, bắt đầu bằng những hiện tượng hư khớp ở các diện thân đốt, đĩa liên đốt tới các màng, dây chằng, dần dần về sau xuất hiện hiện tượng thoái hóa các đốt sống, gây đau vùng cổ, nhất là khi vận động vùng cổ.

Thoái hóa cột sống cổ là một trong những căn bệnh phổ biến của xã hội. Thoái hóa đốt sống cổ và lưng không chỉ ở những người già mà còn ở cả những người trẻ thường làm việc trong văn phòng, ít vận động hoặc phải cúi nhiều là bệnh thường gặp ở những người phải sử dụng nhiều động tác ảnh hưởng đến vùng đầu cổ. Các dấu hiệu điển hình của bệnh có thể dễ nhận thấy là cổ cứng nhắc khó xoay chuyển kèm với dấu hiệu đau, đau cổ sau đó lan xuống vai, đau ở các khớp cổ và vai, ngoài ra còn đau đầu không rõ nguyên nhân… Thoái hóa đốt sống cổ gây ra nhiều khó khăn trong sinh hoạt và lao động cho người bệnh. Tỷ lệ mắc bệnh đều gặp cả hai giới nam và nữ gần như ngang nhau.

Triệu chứng

Biểu hiện
Nhìn chung, người bệnh có các cảm giác đau, mỏi, nhức khó vận động vùng cổ là biểu hiện thường thấy nhất ở bệnh nhân mắc phải căn bệnh này. Hầu hết các bệnh nhân bị thoái hóa cột sống cổ và cột sống lưng luôn có cảm giác đau buốt khó chịu, khó chịu ngay cả khi nghỉ ngơi, mọi cử động đều gây nên đau đớn.

Người bệnh không thấy có cảm giác khác thường nhưng sau đó, những triệu chứng sau:
 Các động tác cổ bị vướng và đau thậm chí có thể thỉnh thoảng bị vẹo cổ.
 Cơn đau kéo dài từ gáy lan ra tai, cổ, ảnh hưởng tới tư thế đầu cổ, "tư thế vẹo cổ", tư thế sái cổ, đau lan lên đầu, có thể nhức đầu ở vùng chẩm, vùng trán, đau từ gáy lan xuống bả vai, cánh tay ở một bên hay ở cả hai bên.
 Khi vận động cổ thì bị đau, cơn đau kéo dài từ gáy lan ra tai, cổ, đau lan lên đầu, có thể nhức đầu ở vùng chẩm, vùng trán, đau từ gáy lan xuống bả vai, cánh tay ở một bên hay cả hai bên. Trong một số ít những trường hợp, mất cảm giác khéo léo của tay, đôi khi cánh tay và bàn tay có thể bị tê liệt.
Có trường hợp bệnh nhân khi gặp không khí lạnh tràn về (trở trời) kết hợp với một tư thế nằm không thuận lợi ban đêm có thể gây cứng cổ sáng hôm sau. Người bị cứng cổ không tự đi được và rất sợ những cơn ho, hắt hơi. Có người đau ê ẩm vùng gáy hoặc cả mảng đầu sau, rồi lan sang mảng đầu bên phải. Một số khác đau liên tục, không quay đầu sang trái hay sang phải được mà phải xoay cả người...
 Dấu hiệu Lhermitte: Còn được gọi là triệu chứng của bệnh thoái hóa đốt sống cổ đa xơ cứng hay hiện tượng ghế thợ cắt tóc. Đó là cảm giác khó chịu đột ngột như luồng điện đi xuống cổ xuống xương sống, thậm chí cả tay, chân, ngón tay và ngón chân. Biểu hiện này mạnh hơn khi bạn cúi cổ về trước, nó có thể nhanh chóng kết thúc hoặc kéo dài một cách đáng sợ.

Chẩn đoán
Bệnh nhân đau mỏi kiểu cơ học, đau tăng khi vận động, giảm khi nghỉ ngơi, nhiều triệu chứng hạn chế vận động cột sống cổ: khó cúi, ngửa, nghiêng, quay cổ còn có kèm tiếng lắc rắc khi vận động cột sống. Thoái hóa cột sống cổ có thể không có triệu chứng mà chỉ có hình ảnh trên Xquang. Chụp Xquang thấy có hình ảnh tam chứng của thoái hóa: hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn và mọc gai xương (mỏ xương).

Bệnh biểu hiện dưới dạng thoái hóa đĩa đệm, thoái hóa đốt sống (cảm giác gai xương)... làm biến dạng cột sống cổ, mất đường cong sinh lý cột sống cổ, khớp đốt sống cổ cứng lại, hạn chế vận động. Khi vận động đầu cổ, gai xương này kích thích, chèn ép vào rễ thần kinh gây đau. Bệnh có thể diễn ra ở đĩa đệm. Đĩa đệm bị thoái hóa, lồi ra bên ngoài vị trí ban đầu hoặc thoái vị về một phía chèn ép vào rễ thần kinh gây đau và hạn chế vận động, đặc biệt trong các tư thế cúi, ngửa.

 Khi mắc bệnh, các cử động ở cổ bị hạn chế, có thể có cảm giác khó quay đầu, cứng gáy, có điểm đau khi ấn vào các gai xương, các mỏm ngang của cột sống cổ. Chụp X quang cột sống cổ thấy mất đường cong sinh lý, hẹp đĩa liên đốt, biến dạng ở thân đốt và thấy có các gai xương.
 Khi khám chỉ thấy các cử động ở cổ bị hạn chế nặng, bệnh nhân có thể cảm giác cứng gáy, có điểm đau khi ấn vào các gai xương và các mỏm ngang của cột sống cổ, chụp X-quang cột sống cổ thấy mất đường cong sinh lý, hẹp đĩa liên đốt, biến dạng ở thân đốt, có các gai xương.
 Ngoài ra, với chứng thoái hóa đốt sống cổ ở cao (đoạn C1- C2 - C4), người bệnh còn có triệu chứng nấc, ngáp, chóng mặt.
Cận lâm sàng: thông qua các xét nghiệm, bác sĩ sẽ phát hiện những triệu chứng của thoái hóa đốt sống cổ bên trong như hẹp lỗ gian đốt sống, biến đổi trương lực mạch, ghi điện thế gợi cảm thân thể bất thường, gợi vận động nhạy hơn…

Nguyên nhân
Tư thế hoạt động sai là một trong những nguyên nhân quan trọng gây ra thoái hóa đốt sống cổ. Làm việc kéo dài, ít vận động là những nguyên nhân chủ yếu gây là bệnh thoái hóa đốt sống cổ.
Những công việc luôn đòi hỏi cúi nhiều, ngửa nhiều, mang vác nặng trên đầu hay ngồi trước màn hình vi tính quá lâu cũng sẽ làm sai lệch cấu trúc bình thường của cổ, dẫn tới biến đổi mô xương, dây chằng, cơ và dễ dẫn đến thoái hóa các mô cột sống hoặc hình thành các gai xương đốt sống.

Đặc biệt là làm việc máy tính nhiều, ít vận động là một trong những nguyên nhân gây ra thoái hóa đốt sống cổ, vôi hóa cột sống, gai cột sống. Nhất là khi làm việc, vị trí đặt tay trên bàn làm việc hay đối với máy tính quá cao hoặc quá thấp. Vùng cổ và vùng gáy không được thường xuyên cử động, hoặc chỉ giữ nguyên một tư thế. Thường xuyên nhìn lên rồi lại nhìn xuống. Vị trí ngồi quá thấp so với bàn làm việc.

Ngoài ra, trong nhiều trường hợp, nguyên nhân thoái hóa đốt sống cổ còn có thể là do chế độ dinh dưỡng (ăn uống thiếu chất, sụt giảm hàm lượng calci, vitamin, magnesi...) hay thói quen sinh hoạt (cúi hoặc ngửa cổ quá nhiều, mang vác vật nặng trên vai hoặc cổ khi làm việc, kê gối quá cao khi ngủ, lạm dụng bia rượu, thuốc lá).

Trong khi ngủ chỉ nằm 1 - 2 tư thế, không có thói quen chuyển mình. Lựa chọn gối kê không phù hợp (gối quá cao và gối quá mềm).

Nhóm nguy cơ cao
Những làm việc ở tư thế cúi, cử động nhiều ở vùng đầu cổ, cường độ lao động cao (làm suốt ngày không nghỉ) và thâm niên lao động (tuổi nghề). Những người dễ bị thoái hóa đốt sống cổ nhất là người đi cấy, thợ cấy (thoái hóa đốt sống cổ và đốt sống lưng), thợ cắt tóc, nha sĩ, bác sĩ chuyên khoa răng, thợ sơn trần, thợ trát vách, diễn viên xiếc…

Đây cũng là bệnh thường gặp nhất đối với những người làm việc trong văn phòng. Nhân viên văn phòng là một trong những đối tượng có khả năng mắc chứng bệnh này cao nhất do thường xuyên ngồi một chỗ, ít vận động, ít thời gian nghỉ ngơi.

Người cao tuổi cũng là một đối tượng nguy cơ cao. Thoái hóa đốt sống cổ thường xuất hiện ở người đã qua tuổi trung niên (40 - 50 tuổi) Ở những người cao tuổi, do quá trình lão hóa các đĩa liên đốt, các thân đốt do tưới máu kém nên dễ xuất hiện bệnh hơn ở người trẻ tuổi. Những người có người thân từng mắc căn bệnh này cũng có nguy cơ mắc bệnh nhiều hơn những người trong gia đình không có người bị bệnh.

Hậu quả
Thoái hoá đốt sống cổ làm cột sống ảnh hưởng, các khớp có thể bị biến dạng, sưng gây đau, làm hạn chế vận động. Hội chứng thần kinh: đau dây thần kinh chẩm, vai, gáy và hội chứng vai, cánh tay. Người bệnh cũng có thể bị rối loạn thần kinh thực vật ở vùng cổ, vai, tay. Hội chứng tuần hoàn gây ra hẹp lỗ ngang, làm cho hẹp động mạch đốt sống, gây ra tình trạng thiểu năng sống nền (thiếu máu miền não sau) làm cho bệnh nhân thấy ù tai, mờ mắt, chóng mặt...

Thoái hoá đốt sống cổ còn có thể gây bại liệt một hoặc hai tay, gây hội chứng chèn ép tủy, cổ, rối loạn cảm giác tứ chi, rối loạn thực vật, chèn ép rễ thần kinh, tủy hoặc cả hai hoặc gây rối loạn thần kinh thực vật. Các biến chứng có thể gặp của bệnh bao gồm các triệu chứng chèn ép thần kinh gây đau dọc từ cổ xuống vai và cánh tay một hoặc cả hai bên, chèn ép các động mạch đốt sống gây đau đầu, chóng mặt; hãn hữu có chèn ép tủy, biểu hiện bằng yếu, đau tứ chi, đi lại khó khăn hoặc liệt không vận động được.

Thoái hóa đốt sống cổ rất có thể gây tổn thương vào lỗ tiếp hợp ảnh hưởng đến rối loạn tuần hoàn não. Đốt sống cổ bị thoái hóa để lâu không điều trị sẽ dẫn đến các nguy cơ như hạn chế khả năng cung cấp máu lên não của cơ thể, rất nguy hiểm.

Phòng trị

Một số khuyến nghị
Thoái hóa đốt sống cổ là căn bệnh chịu ảnh hưởng nhiều của yếu tố nghề nghiệp gây nên, cho sau mỗi ngày làm việc cần được xoa bóp, chăm sóc trực tiếp đến vùng này, không nên quá gắng sức trong công việc.
Cần phân phối hợp lý giữa thời gian lao động và nghỉ ngơi, hạn chế mức tối đa những tác động không tốt đến các đốt sống cổ.

Đối với người làm công tác văn phòng, làm việc với máy vi tính, cần tạo lập thói quen bảo vệ sức khỏe ngay tại nơi làm việc, với những động tác luyện tập hay vươn vai đơn giản, không ngồi ỳ bên máy tính trong thời gian quá dài và kết hợp cùng một chế độ ăn uống khoa học.

Ngoài ra, ghế làm việc phải có độ cao thích hợp so với bàn làm việc và máy tính. Không để ghế ngồi quá cao hay quá thấp. Giữ khoảng cách hợp lý từ tay đến bàn làm việc hay máy tính. Nên sử dụng máy tính có màn hình lớn, tối thiểu là từ 17 inch trở lên giúp các cơ cổ không bị căng, mỏi. Ngồi cách màn hình vi tính 50 – 66 cm và đặt màn hình dưới tầm mắt khoảng 10 - 20 độ. Không để tầm màn hình quá cao hoặc quá thấp hơn so với tầm mắt.

Khi ngồi gần nên chỉnh ghế sao cho 2 cẳng tay song song với nền nhà. Luôn giữ thẳng lưng và 2 vai giữ ngang bằng. Nếu sử dụng đồ kẹp hồ sơ dùng khi đánh máy thì kẹp này nên để càng sát màn hình càng tốt.

Khi ngủ hãy thường xuyên chuyển mình, tránh nằm chỉ một hoặc 2 tư thế sẽ rất dễ bị vẹo cổ. Không nằm sấp, bởi tư thế này sẽ khiến cho cổ bị gập xuống rất dễ gây nên chứng thoái hóa đốt sống cổ. không nên nằm gối đầu quá cao. Để đề phòng hiện tượng "gãy", trật khớp mỏm nha gây liệt tứ chi hoặc tử vong, người bệnh tuyệt đối không được "vặn", "ấn cổ". khi nằm, cần có gối đầu với độ dày vừa phải, tránh tư thế quá ưỡn cổ hoặc cúi gấp cổ.

Một số lưu ý:
 Thay đổi tư thế làm việc sai lệch như ngồi làm việc trước màn vi tính, hoặc ngồi xem ti vi kéo dài.
 Không nên có động tác vặn bẻ cổ đột ngột khi thấy mỏi, bởi tất cả các động tác này sẽ làm tăng thoái hóa đốt sống cổ.
 Không nên đội nặng trên đầu.
 Không nên ngồi cúi gấp cổ quá lâu (xem tivi, đọc sách, báo); ngồi tàu xe đường dài cần có bản tựa đầu và tựa lưng.
 Cần luyện tập thể dục nhẹ nhàng và xoa bóp theo chỉ dẫn của bác sĩ.
 Khi thấy đau đầu, cổ, gáy lan xuống cánh tay, liệt yếu tứ chi, không nên đi bấm nắn vặn vẹo thô bạo dễ gây ra những tổn thương nghiêm trọng mạch, dây thần kinh vùng cổ, mà cần đi đến các chuyên khoa thần kinh để xác định bệnh chính xác để điều trị.

Một số liệu pháp
Thoái hoá là quá trình theo tính quy luật, do vậy không thể điều trị khỏi mà chỉ dùng các biện pháp để giảm triệu chứng như dùng thuốc, các biện pháp vật lý trị liệu, phục hồi chức năng. Thuốc aspirin cũng là loại thuốc có tác dụng giảm đau nhất thời, và nên tham khảo ý kiến bác sĩ về việc sử dụng loại thuốc này. Tuy nhiên, không nên quá lạm dụng nó sẽ gây nên những mặt trái cho sức khỏe.

Mát xa cổ cũng là một trong những cách giảm đau mỏi cho cổ rất hữu hiệu. Dùng tay phải tìm đốt sống cổ thứ 7 (to hơn các đốt sống khác) và day xung quanh đốt sống đó. Các động tác có thể làm tại nhà như chườm nóng, xoa bóp nhẹ nhàng bên ngoài, làm mềm da, nhất thiết không được vặn, nắn mạnh.

Một số phương pháp tập luyện vận động cổ đơn giản như:
 Nghiêng cổ sang phải rồi sang trái mỗi bên 10 lần. Cúi cổ về phía trước (cằm tì vào ngực càng tốt), ngửa cổ về phía sau (gáy tựa vào vai) mỗi phía 10-15 lần.
Quay cổ: Cúi đầu về phía trước quay cổ về phía vai trái về phía sau, phía vai phải rồi trở lại phía trước. Quay từ từ hết một vòng rồi quay ngược lại, mỗi chiều 5 lần.
 Nhấc vai: Tự nhấc vai trái rồi đến vai phải mỗi bên 10 lần, sau đó nhấc cả hai vai cùng lúc 10 lần.
 Xát cổ: Lấy tay phải xát cổ trái từ trên xuống và ngược lại, mỗi bên 15 lần. Xát gáy: Các ngón tay của hai bàn tay đan với nhau ôm vào sau gáy kéo qua kéo lại 10 lần.

Ngoài ra, thoái hóa đốt sống cổ không thể chữa triệt để mà chỉ có thể hạn chế nó, tốt nhất là bằng các hình thức tập thể dục, thể thao, vận động, và bổ sung các chất làm nhờn khớp. Yoga cũng là một trong những giải pháp cho việc phòng, hỗ trợ chữa bệnh thoái hóa đốt sống cổ và lưng.

Bệnh nhân có thể kết hợp sử dụng một số bài thuốc dân gian từ các loại thảo dược như: Ngải cứu, vỏ chanh, đu đủ, gừng tươi, mật ong, bột quế,... để hỗ trợ giảm đau và can thiệp điều trị bảo tồn. Đây đều là những thảo mộc có thể dùng bằng phương pháp uống hoặc đắp, rất lành tính, không gây tác dụng phụ.

Chú thích

Liên kết ngoài

 Giảm đau do thoái hóa đốt sống cổ - VnExpress

Bệnh
Bệnh văn phòng


title: Papyrocranus congoensis

text:
Papyrocranus congoensis là một loài cá trong họ Notopteridae được tìm thấy ở bồn trũng sông Congo, châu Phi. Loài này được xếp vào nhóm ít quan tâm của IUCN3.1.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật châu Phi
Động vật được mô tả năm 1932
Cá nước ngọt châu Phi


title: Windows Script Host

text:
Microsoft Windows Script Host (WSH) là một công nghệ tự động của hệ điều hành Microsoft Windows cung cấp các kịch bản thực thi các file batch, nhưng với nhiều tính năng được hỗ trợ. Ban đầu nó được gọi là "Windows Scripting Host", nhưng đã được đổi tên cho bản phát hành thứ hai.

Nó là ngôn ngữ độc lập ở chỗ nó có thể làm cho việc sử dụng các công cụ ngôn ngữ Active Scripting khác nhau. Theo mặc định, nó diễn giải và chạy văn bản thuần JScript (các file.JS và.JSE) và VBScript (các file.VBS và.VBE).

Người dùng có thể cài đặt công cụ scripts khác nhau để kích hoạt các script trong các ngôn ngữ khác, ví dụ như PerlScript. Ngôn ngữ độc lập với phần mở rộng WSF cũng có thể được dùng.  Ưu điểm của Windows Script File (WSF) là nó cho phép người dùng sử dụng một sự kết hợp của ngôn ngữ scripts trong một tập tin duy nhất.

WSH engines hỗ trợ thi hành cho REXX, BASIC, Perl, Ruby, Tcl, PHP, JavaScript, Delphi, Python, XSLT, và một số ngôn ngữ khác.

Windows Script Host phân phối và cài đặt mặc định trên Windows 98 và phiên bản mới nhất của Windows. Nó cũng được cài đặt nếu Internet Explorer 5 (hoặc bản sau) được cài đặt. Bắt đầu từ Windows 2000, Windows Script Host xuất hiện để sử dụng với scripts đăng nhập của người dùng.

Cách sử dụng
Windows Script Host có thể được sử dụng cho nhiều mục đích, Bao gồm các scripts đăng nhập, quản lý và tự động hóa nói chung. Microsoft mô tả nó như là một công cụ quản trị. WSH cung cấp một môi trường để chạy các scripts – Nó sẽ gọi script engine thích hợp và cung cấp một tập hợp các dịch vụ, đối tượng để làm việc với các script. Các script có thể được chạy trong chế độ GUI (WScript.exe) hoặc chế độ dòng lệnh (CScript.exe) cung cấp sự linh hoạt cho người sử dụng với các script tương tác hoặc không tương tác. WSH thực hiện một mô hình đối tượng đưa ra một tập hợp các giao diện Component Object Model (COM).

Ví dụ

Ví dụ đầu tiên là rất đơn giản; nó cho thấy một số VBScript sử dụng các đối tượng gốc COM WSH "WScript" để hiển thị một tin nhắn với một nút 'OK'. Sau khi tung ra kịch bản này, các công cụ CScript hoặc WScript sẽ được gọi và môi trường thời gian chạy được cung cấp.

Nội dung của một file hello0.vbs
WScript.Echo "Hello world"
WScript.Quit
Lập trình WSH cũng có thể sử dụng ngôn ngữ JScript.

Nội dung file hello1.js
WSH.Echo("Hello world");
WSH.Quit();

Hoặc, code có thể được trộn lẫn trong một file SWF, chẳng hạn như VBScript và JScript, hoặc bất kỳ khác:
Nội dung của một tập tin  hello2.wsf
<job>
<script language="VBScript">
  MsgBox "hello world (from vb)"
</script>
<script language="JScript">
  WSH.echo("hello world (from js)");
</script>
</job>

Lo ngại về An ninh
Các ứng dụng và tiến trình trong Windows có thể được tự động bằng cách sử dụng một script trong  Windows Script Host. Virus và malware có thể được viết để khai thác khả năng này. Vì vậy,đã có một số đề nghị vô hiệu hóa nó vì lý do an ninh. Ngoài ra, các chương trình chống virus có thể cung cấp tính năng kiểm soát.vbs và các script khác chạy trong môi trường WSH.
Từ phiên bản 5.6 of WSH, các script có thể là Chữ ký số được lập trình bằng cách sử dụng các đối tượng Scripting.Signer trong một script của chính nó, cung cấp mộtchứng thực khóa công khai là có mặt trên hệ thống. Ngoài ra, các công cụ signcode từ  SDK Platform, đã được mở rộng để hỗ trợ các định dạng tập WSH, có thể được sử dụng tại các dòng lệnh.

Bằng cách sử dụng Software Restriction Policies được giới thiệu với Windows XP, một hệ thống có thể được cấu hình để thực thi chỉ là những script mà đã có chữ ký số, do đó ngăn ngừa việc thi hành của các kịch bản không đáng tin cậy.

Script engines có sẵn

Lịch sử các phiên bản

Bản phân phối của WSH 5,6 có thể được cài đặt trên Windows 95/98/Me và Windows NT 4.0/2000.
WSH 5,7 là miễn phí cho Windows 2000, Windows XP và Windows Server 2003. Gần đây, các phiên bản phân phối chung cho các hệ thống điều hành cũ hơn (Windows 9x và Windows NT 4.0) không còn có sẵn từ Microsoft Download Center.

Với Windows XP Service Pack 3, bản phát hành 5,7 là không cần thiết vì nó được bao gồm.

Xem thêm
HTML Components
JScript.NET
Microsoft Script Debugger
Shell script
Windows PowerShell

Tham khảo

Liên kết ngoài
WSH Primer trên Microsoft TechNet – Bắt đầu với WSH
Trang chủ WSH tại MSDN
WSH Reference
Ghi chú phân phối của Windows Script 5.7

Windows components
Windows administration
Internet Explorer
Quản trị Windows
Thành phần Windows


title: Bernard Lacombe

text:
Bernard Lacombe (sinh 15 -8- 1952 tại Lyon) là tiền đạo huyền thoại người Pháp và của 2 câu lạc bộ nổi tiếng nhất nước Pháp là Olympique Lyonnais, Girondins Bordeaux.

Với 255 bàn tại Ligue 1 ông là tiền đạo ghi nhiều bàn thứ 2 tại Giải VDQG Pháp,chỉ sau Delio Onnis.

Danh hiệu
EURO 1984 với Pháp
Vô địch Ligue 1 năm 1984, 1985 và 1987 với FC Girondins de Bordeaux
Coupe de France năm 1973 với Olympique Lyonnais và năm 1987 với FC Girondins de Bordeaux
Trophée des Champions năm 1973 với Olympique Lyonnais và 1987 với FC Girondins de Bordeaux
38 trận với đội tuyển Pháp (12 bàn)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Bernard Lacombe player profile at footballdatabase.eu

Sinh năm 1952
Cầu thủ bóng đá Olympique Lyonnais
Nhân vật còn sống
Huấn luyện viên bóng đá Pháp
Cầu thủ bóng đá nam Pháp
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Pháp
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1982
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1978


title: Hippotraginae

text:
Hippotraginae là một phân họ trong họ Trâu bò. Phân họ này gồm có: mã linh (linh dương ngựa, linh dương gặm cỏ), có 6 loài trong 5 chi.

Phân loại
 Họ Trâu bò
 Phân họ Hippotraginae
 Chi Hippotragus
 Hippotragus equinus
 Hippotragus niger
 Hippotragus niger varani
 Hippotragus leucophaeus (tuyệt chủng)
 Chi Oryx
 Oryx beisa: Linh dương Đông Phi
 Oryx dammah: Linh dương sừng kiếm
 Oryx gazella
 Oryx leucoryx: Linh dương sừng thẳng Ả Rập
 Chi Addax' Addax nasomaculatus'': Linh dương Addax
 Tông Hippotragini
 Chi †Saheloryx
 Chi †Tchadotragus

Tham khảo


title: Sân vận động Gdańsk

text:
Sân vận động Gdańsk (), được biết đến vì lý do tài trợ là Polsat Plus Arena Gdańsk kể từ tháng 5 năm 2021, là một sân vận động bóng đá ở Gdańsk, Pomorskie, Ba Lan. Sân được sử dụng chủ yếu cho các trận đấu bóng đá và là sân nhà của Lechia Gdańsk hiện đang chơi ở Ekstraklasa. Sân vận động có địa chỉ tại 1 Đường Pokoleń Lechii Gdańsk ("Các thế hệ của Lechia Gdańsk") ở phía bắc thành phố (quận Letnica). Sân có sức chứa 41.620 khán giả, tất cả đều được lắp ghế và có mái che. Đây là sân vận động lớn thứ hai ở Ekstraklasa và lớn thứ ba trong cả nước (sau Sân vận động Quốc gia và Sân vận động Śląski).

Công việc xây dựng sân vận động bắt đầu vào năm 2008 và hoàn thành vào giữa năm 2011. Trận mở màn là giữa Lechia Gdańsk và Cracovia và kết thúc với tỷ số hòa 1–1. Trận đấu quốc tế đầu tiên được tổ chức tại sân là giữa Ba Lan và Đức, diễn ra vào ngày 6 tháng 9 năm 2011 và kết thúc với tỷ số 2–2. Trận đấu được dời từ Warszawa vì Sân vận động Quốc gia chưa hoàn thành xây dựng. Sân được sử dụng bởi Lechia Gdańsk kể từ khi 'White-and-Green' chuyển đến đây từ Sân vận động Trung tâm Thể thao Gdańsk.

Sân vận động cũng là một trong những địa điểm được chỉ định cho vòng chung kết Euro 2012. Sân đã tổ chức bốn trận đấu trong suốt giải đấu; ba trận ở bảng C và một trận tứ kết đã được diễn ra ở đó. Sân ban đầu dự kiến sẽ tổ chức trận chung kết UEFA Europa League 2020, tuy nhiên vì đại dịch COVID-19 tại châu Âu, trận chung kết bị hoãn và sau đó được dời lại sang tháng 8 và tổ chức tại Sân vận động RheinEnergie ở Đức sau cánh cửa đóng kín; Thay vào đó, Gdańsk đã tổ chức trận chung kết năm 2021. Villarreal giành chiến thắng 12–11 trong trận đấu trước Manchester United.

Vì vấn đề chính trị ở Uruguay, trận chung kết Copa Sudamericana 2021 đã được chuyển từ Sân vận động Centenario, Montevideo, Uruguay sang Sân vận động Energa Gdańsk ở Gdańsk, Ba Lan.

Xem thêm
Sân bay Gdańsk Lech Wałęsa
Đường cao tốc A1
Danh sách sân vận động bóng đá tại Ba Lan

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sân vận động Miejski Gdańsk - trang web chính thức
Trang web chuẩn bị thành phố Gdańsk chính thức
Trang web công ty tọa độ thành phố Gdańsk chính thức
PGE Arena Gdańsk trình bày tại StadiumDB.com

Gdańsk
Các sân vận động giải vô địch bóng đá châu Âu 2012 ở Ba Lan
Thể thao Gdańsk
Công trình xây dựng Gdańsk
Điểm tham quan ở Gdańsk
Địa điểm thể thao Pomorskie
Địa điểm thể thao hoàn thành năm 2011


title: Ngọc Huyền

text:
Ngọc Huyền, tên khai sinh Vũ Hà Ngọc Huyền (sinh ngày 28 tháng 6 năm 1970) là nghệ sĩ cải lương người Mỹ gốc Việt. Ngọc Huyền từng đoạt nhiều giải thưởng lớn tại Việt Nam, nhận danh hiệu nghệ sĩ ưu tú và được đánh giá là người đã "đưa cải lương bứt phá khỏi các khuôn mẫu cũ để tiếp cận nhịp sống của thời đại". Suốt thời gian dài, Ngọc Huyền thường xuyên xuất hiện trên các kênh truyền hình trong những chương trình cải lương và các sân khấu lớn tại Việt Nam.

Tiểu sử và quá trình hoạt động
Cô tên thật là Vũ Hà Ngọc Huyền sinh năm 1970 tại Sài Gòn. Gia đình cô di cư vào Nam năm 1954. Cha cô là kiến trúc sư gốc Hà Nội, mẹ nguyên quán ở tỉnh Hà Tây. Ngọc Huyền sinh ra tại Sài Gòn. Gia đình không ai theo nghề nghệ thuật nhưng Ngọc Huyền lại đam mê với nghề này. Được sự ủng hộ và truyền cảm hứng từ mẹ, cô bước vào sân khấu từ năm 14 tuổi bằng sự nghiệp ca hát cải lương.

Năm 1985, Ngọc Huyền hát trên sân khấu Thanh Nga vở tuồng đầu tiên là Những đêm trăn trở.

Từ 1985 đến năm 1989, Ngọc Huyền được học cách hát tuồng Tàu qua các vở tuồng kinh điển. Sau khi gia nhập đoàn cải lương tuồng cổ Huỳnh Long, cô được các nghệ sĩ đào tạo hát Hồ Quảng, rồi tiếp tục được các nghệ sĩ có tiếng khác trong lĩnh vực đào tạo. Cô diễn thành công nhiều loại tuồng, từ tuồng cổ, Hồ Quảng đến các vở ca kịch xã hội hiện đại.

Năm 1992, từ lĩnh vực cải lương, cô tham gia sang các lĩnh vực ca nhạc, điện ảnh.

Ngọc Huyền từng là diễn viên xuất hiện nhiều nhất trong các chương trình băng đĩa trong nước và được khán giả ái mộ gọi cô là "Nữ hoàng chi bảo vidéo", là nghệ sĩ trẻ nhất miền Nam trong lĩnh vực cải lương được Nhà nước trao tặng danh hiệu nghệ sĩ ưu tú vào năm 2001. Tháng 12 năm 2002, cô còn tổ chức liveshow "Mãi mãi ước mơ" tại Nhà hát Hòa Bình ở Thành phố Hồ Chí Minh trong 3 đêm liền, thu hút hơn 5.000 khán giả tham dự. Giáo sư Trần Văn Khê nhận xét:

Sau một thời gian bay show qua Mỹ bằng con đường du lịch và ngụ tại nhà ca sĩ Thanh Tuyền, năm 2002, Ngọc Huyền quyết định tiến tới hôn nhân với Đông Nguyễn - con trai Thanh Tuyền, một sĩ quan trong Không quân Hoa Kỳ. Cô kết hôn và sang Mỹ định cư. Sau đó cô chuyển sang lĩnh vực ca tân nhạc, tân cổ giao duyên và phát hành DVD những trích đoạn Hồ Quảng Tứ đại Mỹ Nhân, giành được sự yêu mến của khán thính giả hải ngoại. Tháng 8 năm 2010, cô tổ chức liveshow mang tên "Giữ Mãi Tình Yêu" kỉ niệm 25 năm ca hát tại Dallas với hai suất diễn trong cùng một ngày, do Trung tâm Asia thu hình và phát hành thành DVD và DVD Karaoke.

Sau 14 năm xa quê hương, cuối năm 2016, Ngọc Huyền được Cục Nghệ thuật Biểu diễn cấp giấy phép làm giám khảo cuộc thi Đường đến danh ca vọng cổ, do công ty TNHH Truyền thông và Giải trí Điền Quân sản xuất và được phát sóng trên kênh HTVC Thuần Việt từ ngày 19 tháng 11 năm 2016.

Tranh cãi

Từ 2003, Ngọc Huyền trở thành ca sĩ độc quyền cho Trung tâm Asia. Cùng thời gian này, cô vẫn tiếp tục tham gia các chương trình văn nghệ tại Việt Nam.

Tháng 7 năm 2005, trong chương trình Asia 46 - Hành trình 30 năm (bị chính quyền Việt Nam xem là "một chương trình phản động được dàn dựng quy mô và hoành tráng"), Ngọc Huyền đã trình bày ca khúc "Quê hương bỏ lại" với biểu hiện bị báo Việt Nam miêu tả là "khóc bi ai", trong bộ áo dài họa hình chữ S trước những mô hình trại tạm cư. Một số bài báo của Việt Nam lên tiếng chỉ trích sự xuất hiện của cô trong chương trình này. Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh còn cho rằng "Chỉ cần một chương trình này thôi, Ngọc Huyền không còn xứng đáng với danh hiệu NSƯT" và còn tuyên bố "ủng hộ ý kiến không cho Ngọc Huyền về nước nữa".

Tháng 4 năm 2007, Trung tâm Asia phát hành bộ đĩa DVD thứ 54 mang tên Bước chân Việt Nam, với mở đầu bằng màn quảng cáo phim Vượt sóng sản xuất ở hải ngoại, được giới thiệu là "bộ phim đầu tiên về tù cải tạo và thuyền nhân". Chương trình có sự tham gia của Ngọc Huyền cùng một vài nghệ sĩ trong nước có tên tuổi như Bảo Yến và Kim Tiểu Long. Bộ Văn hóa - Thông tin Việt Nam đã ban hành chỉ đạo thu hồi bộ đĩa này (vốn chỉ lưu hành lậu dưới dạng đĩa giả tại Việt Nam) vì cho rằng nội dung mang tính chất "phản động" và "có nhiều bài hát có minh họa hình ảnh và lời bình đả kích chế độ". Tuy nhiên, sau lệnh cấm, có đánh giá rằng việc báo chí lên tiếng hay việc chỉ đạo thu hồi bộ đĩa từ phía nhà cầm quyền chỉ có tác dụng làm tăng gấp đôi giá đĩa lậu và đĩa vẫn tiếp tục được bán rộng rãi trên thị trường chợ đen; các cơ quan chức năng không thể kiểm soát hết được.

Năm 2008, trong chương trình Asia 58 - Lá thư từ chiến trường, trước phông màn lửa cháy và pháo nổ, Ngọc Huyền xuất hiện trên chiếc xe jeep trong trang phục áo dài cách điệu, trình bày ca khúc "Thương về vùng hỏa tuyến" với phần ca từ mà báo Công an Thành phố Hồ Chí Minh diễn đạt là kể về "vùng hỏa tuyến lửa máu, xóm thôn hoang tàn đổ nát". Việc xuất hiện trên video này khiến cho Ngọc Huyền lại bị nhiều báo tại Việt Nam chỉ trích, trong đó tờ báo Công an Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng cô đã "rên rỉ nức nở các bài hát xuyên tạc đất nước...", "không đúng sự thực về quê nhà". Về việc này, Ngọc Huyền nói:

Sau sự kiện này, việc tước bỏ danh hiệu và việc cấm biểu diễn của cô cũng được chính quyền xét lại nhưng chưa được chính thức xử lý vì cô đã định cư ở nước ngoài.

Tháng 1 năm 2010, phần của Ngọc Huyền cũng không được phía Việt Nam đưa vào cuộc triển lãm chuyên đề "Nữ nghệ sĩ cải lương miền Nam" tổ chức tại nước này.

Cuối năm 2016, Ngọc Huyền được Cục Nghệ thuật Biểu diễn cấp giấy phép cho làm giám khảo cuộc thi Đường đến danh ca vọng cổ. Trả lời VietNamNet, ông Nguyễn Đăng Chương, Cục trưởng Cục nghệ thuật biểu diễn cho biết: "Sau khi có văn bản xin của Ngọc Huyền thì Bộ VHTT&DL có chỉ đạo Cục xem xét để cấp phép cho Ngọc Huyền. Chúng tôi đã xin ý kiến các cơ quan chức năng và nhận được sự đồng ý nhất trí với trường hợp này. Vì lỗi lầm của Ngọc Huyền cũng xảy ra khá lâu, hơn chục năm rồi và người ta cũng ăn năn hối cải..."

Quan điểm
Về việc định cư ở nước ngoài, Ngọc Huyền cho biết cô "không hối hận khi quyết định ra đi" và "nếu thật sự mình yêu nghề, yêu sân khấu thì nơi đâu mình cũng vẫn có thể bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật mình yêu mến và đeo đuổi."

Trong cuộc phỏng vấn vào đầu năm 2005, nhân nói về chuyện hôn nhân xa xứ của cô, cô bày tỏ:

Thành tích
Huy chương vàng hội diễn chuyên nghiệp toàn quốc 1990 và 2000.
Huy chương vàng giải Trần Hữu Trang năm 1991
Diễn viên được ưa thích nhất năm 1991, 1992 và 1993.
Giải Mai vàng (1995, 1996, 1997 và 2002)
Nghệ sĩ ưu tú (2001)

Một số sản phẩm văn nghệ

VHS
 Mực tím mồng tơi (nằm trong băng VHS Ca nhạc - Hài Chuyện 2 người do Hãng phim Phương Nam sản xuất năm 1994)

CD & DVD
 CD Chuyện một người đi
 CD Liên khúc Chuyện hoa sim (với Tuấn Vũ)
 CD Nối Lại Tình Xưa (với Đặng Thế Luân)
 CD Tâm Sự Đời Tôi
 CD Chùa Tôi & Mẹ Tôi
 CD Ơn Mẹ - Đẹp Tình Quê Hương
 CD nhạc Trần Thiện Thanh - Chuyện Một Người Đi
 DVD Về chốn bình yên (2015)
 DVD Ngọc Huyền 25 Năm Ca Hát "Giữ mãi tình yêu", Live show tại Dallas (2010)
 CD Không Bao Giờ Quên Anh
 CD Liên khúc 5 Mùa - [Asia CDCS34]
 DVD 10 năm viễn xứ-Đẹp tình quê hương, Liveshow tại California (2013)
 VCD Liveshow 15 năm ca hát "Mãi mãi ước mơ" (2002)
 VCD Tứ Đại Mỹ Nhân (2008)
 DVD Tân Bông Hồng Cài Áo
 DVD Nước Mắt Người Viễn Xứ
 DVD Trở Về Mái Nhà Xưa

Trình diễn trên sân khấu thu hình

Trung tâm Asia

Trung tâm Vân Sơn

SBTN

Bước chân hai thế hệ

Trung tâm Thúy Nga

Chương trình Paris By Night

Chương trình Thúy Nga Music Box

Liveshow

Chú thích

Liên kết ngoài

 Ngọc Huyền: Sân khấu đèn màu và sân khấu đời thường, bản thâu âm Trường Kỳ nói chuyện với Ngọc Huyền, VOA, 13.01.2010

 Fanpage trên Facebook

Người Sài Gòn
Nghệ sĩ ưu tú Việt Nam
Nghệ sĩ cải lương
Ca sĩ Trung tâm Asia
Người giành giải Mai vàng
Ca sĩ Trung tâm Thúy Nga
Ca sĩ nhạc vàng