title: La Nghệ

text:
La Nghệ (, ? - 627), khi phụng sự cho triều Đường có tên là Lý Nghệ (李藝), tên tự Tử Diên (子延) hay Tử Đình (子廷), nguyên là một quan lại triều Tùy. Ông đã nổi dậy chống lại sự cai trị của Tùy Dạng Đế và chiếm cứ khu vực Bắc Kinh ngày nay. Sau đó, ông quy phục Đường Cao Tổ và được phong tước Yên Vương, được ban cho họ Lý của hoàng tộc Đường. Trong cuộc tranh giành quyền lực giữa Thái tử Lý Kiến Thành và Tần Vương Lý Thế Dân, ông về phe của Thái tử. Sau sự biến Huyền Vũ môn năm 626, Lý Nghệ lo sợ nên đã nổi dậy chống lại Đường Thái Tông Lý Thế Dân vào năm 627, kết quả thất bại và bị giết chết.

Nổi dậy ban đầu
Gia tộc của La Nghệ có nguồn gốc từ Tương Dương (襄陽, nay thuộc Tương Dương, Hồ Bắc), song đã di cư đến kinh thành Trường An vào thời Tùy. Phụ thân của La Nghệ là La Vinh (羅榮)- giám môn tướng quân của triều Tùy (một chức quan nhỏ). La Nghệ được mô tả là người thông minh, tự tin và tài năng trên chiến trường, song ương bướng. Do có công lao trên chiến trường, đến những năm cai trị sau của Tùy Dạng Đế, La Nghệ được trao chức 'Hổ Bôn lang tướng', đốc quân ở Bắc Bình (北平, nay thuộc Tần Hoàng Đảo, Hà Bắc), dưới quyền 'hữu vũ vệ đại tướng quân' Lý Cảnh (李景). La Nghệ nghiêm khắc rèn luyện kỷ luật binh sĩ, song bản thân ông lại tỏ ra ngạo mạn ngay cả với Lý Cảnh. Lý Cảnh thường quở trách La Nghệ, vì thế La Nghệ tức giận trong lòng.

Năm 616, Trác quận (涿郡, nay gần tương ứng với Bắc Kinh) lân cận liên tục bị quân khởi nghĩa nông dân cướp bóc do Tùy Dạng Đế cho tích trữ lương thực và để nhiều binh sĩ ở đây nhằm chuẩn bị tiến công Cao Câu Ly, và cũng do Lâm Sóc cung (臨朔宮) có nhiều đồ trân quý của hoàng gia. Các quan được giao nhiệm vụ lưu thủ thành gồm Triệu Thập Trụ (趙什住), Hạ Lan Nghị (賀蘭誼), và Tấn Văn Diễn (晉文衍) đều không thể ngăn nổi các cuộc tiến công cướp bóc, duy có La Nghệ xuất chiến là có thể chiếm ưu thế trước quân nổi dậy, vì thế uy thế của ông được nâng cao. Triệu Thập Trụ là người thống lĩnh, song ông ta rất nghi ngờ La Nghệ. La Nghệ tính đến chuyện nổi dậy chống lại triều đình Tùy, vì thế đã kích động binh sĩ khi tuyên ngôn:

"Chúng ta thảo phạt đạo tặc, có rất nhiều thành tích. Tuy nhiên, dù trong thành thóc lúa chất như núi, song quan lưu thủ không chịu tế bần. Thế thì còn đoái hoài đến điều gì?Đến khi La Nghệ trở về sau một cuộc tiến công quân nổi dậy, ông đã bắt giữ quận thừa, Triệu Thập Trụ lo sợ nên đã quy phục. La Nghệ mở kho phân phát của cải cho binh sĩ và phân phát lương thực cho người dân nghèo khó, giết chết Bột Hải thái thú Đường Y (唐禕) và một số người bất đồng với ông. Một số thành trì của Tùy, xa về phía bắc đến Liễu Thành (柳城, nay thuộc Triều Dương, Liêu Ninh) và Hoài Viễn (懷遠, nay thuộc Thẩm Dương, Liêu Ninh) đã quy phục La Nghệ, La Nghệ tự xưng là tổng quản U châu (幽州, tức Trác quận).

 Quy phục Đường
Vào mùa xuân năm 618, Vũ Văn Hóa Cập đã tiến hành binh biến sát hại Tùy Dạng Đế tại Giang Đô (江都, nay thuộc Dương Châu, Giang Tô), và tôn Dương Hạo làm hoàng đế. Khi tiến quân đến khu vực phía đông Thái Hành Sơn, Vũ Văn hóa Cập phái sứ giả đến chỗ La Nghệ để thuyết phục La Nghệ quy phục. La Nghệ đáp lại: "Ta là cựu thần Tùy thất", cho trảm sứ giả của Vũ Văn hóa Cập, phát tang Tùy Dạng Đế song chỉ trong ba ngày. Sau đó, hai thủ lĩnh nổi dậy là Đậu Kiến Đức và Cao Khai Đạo đều phái sứ giả đến thuyết phục La Nghệ quy phục, song La Nghệ xem họ chỉ là quân trộm cướp và từ chối. Thay vào đó, khi hay tin Lý Uyên đăng cơ ở Trường An và lập ra triều Đường, La Nghệ đã quyết định quy phục thông qua tướng Đường là Trương Đạo Nguyên (張道源). Khoảng tết năm 619, Đường Cao Tổ bổ nhiệm La Nghệ làm U châu tổng quản. Sau đó, La Nghệ đẩy lui một cuộc tiến công của Đậu Kiến Đức.

Vào mùa đông năm 619, Đường Cao Tổ chiếu phong La Nghệ làm Yên vương, ban họ Lý của hoàng tộc Đường cho La Nghệ. Khoảng thời gian này, La Nghệ đẩy lui một cuộc tiến công khác của Đậu Kiến Đức. Sau đó, vào mùa hè năm 620, Đậu Kiến Đức lại tiến công U châu, La Nghệ được Cao Khai Đạo cứu viện và lại đẩy lui Đậu Kiến Đức. Sau đó, Cao Khai Đạo thông qua ông đã dâng biểu quy phục triều Đường.

Năm 621, Tần vương Lý Thế Dân bắt được Đậu Kiến Đức, và Đường Cao Tổ đã quyết định xử tử Đậu. Trong một thời gian ngắn, lãnh địa của nước Hạ nằm dưới quyền kiểm soát của Đường, song sau đó các bộ tướng cũ của Đậu Kiến Đức đã nổi dậy chống Đường dưới sự lãnh đạo của Lưu Hắc Thát. Đường Cao Tổ phái một số tướng lĩnh suất quân tiến công Lưu Hắc Thát và lệnh cho La Nghệ công kích Lưu từ phía bắc. Tuy nhiên, Lưu Hắc Thát đã đánh bại tất cả các tướng Đường tiến đến, bao gồm cả La Nghệ, giành lấy các lãnh thổ nước Hạ khi trước. Vào mùa đông năm 621, U châu của La Nghệ rơi vào nạn đói, Cao Khai Đạo đồng ý cung cấp lương thực cho U châu. Khi La Nghệ phái những người già yếu đến Úy châu để tránh nạn đói, Cao Khai Đạo đã đối đãi tốt với họ. La Nghệ hài lòng, và đã phái 300 lính với hàng trăm cỗ xe và trên 1.000 ngựa và lừa đến Uý châu vận chuyển lương thực. Tuy nhiên, Cao Khai Đạo đã quay sang chống La Nghệ và đã giữ tất cả lại, từ bỏ quan hệ với Lý Nghệ và triều Đường. Cao Khai Đạo liên kết với Đông Đột Quyết ở phương bắc và Lưu Hắc Thát ở phương nam.

Năm 622, Lý Thế Dân xuất quân tiến công Lưu Hắc Thát, La Nghệ dẫn quân hội với Lý Thế Dân tiến công đô thành của Lưu Hắc Thát tại Minh châu (洺州, nay thuộc Hàm Đan, Hà Bắc). Sau khi hai bên bế tắc trong vài tháng, Lý Thế Dân đánh bại Lưu Hắc Thát nhờ kế dùng nước Minh Thủy, buộc Lưu Hắc Thát phải chạy trốn đến Đông Đột Quyết, La Nghệ trở về căn cứ tại U châu. Tuy nhiên, cũng trong năm đó, Lưu Hắc Thát cùng quân tiếp viện của Đông Đột Quyết đã quay trở lại, La Nghệ không thể đẩy lui Lưu Hắc Thát, song Lưu Hắc Thát sau đó bị Thái tử Lý Kiến Thành giết chết vào đầu năm 623. Cũng vào mùa xuân năm 623, La Nghệ thỉnh cầu được nhập triều, Đường Cao Tổ chấp thuận và hậu đãi, bổ nhiệm ông làm 'tả dực vệ đại tướng quân'.

 Tham gia vào tranh chấp trong triều đình
Ngay sau khi đến kinh thành, La Nghệ liên kết chặt chẽ với Thái tử Lý Kiến Thành- đang tranh giành quyền lực với Lý Thế Dân. Có một lần, Lý Thế Dân sai người đến chỗ La Nghệ, song La Nghệ lại cho trói họ lại và đánh đập, khiến Đường Cao Tổ tức giận. Đường Cao Tỏ cho giam giữ La Nghệ trong một thời gian ngắn, song sớm phóng thích và đối đãi tốt như ban đầu. Trong một sự kiện khác vào năm 624, Lý Kiến Thành làm trái quy định của Đường Cao Tổ khi trưng dụng các tinh binh dưới quyền La Nghệ để tăng cường đội cận vệ của mình, và khi việc này bị phát giác, Đường Cao Tổ quở trách Lý Kiến Thành.

Vào mùa hè năm 625, vùng Quan Trung nhiều lần bị Đông Đột Quyết tiến công, Đường Cao Tổ cho thay đổi vị trí một số tướng lĩnh để ngăn chặn các cuộc tiến công này. Trong đó, quân nằm dưới quyền chỉ huy của La Nghệ đóng ở Hoa Đình (華亭, nay thuộc Bình Lương, Cam Túc) và Đàn Tranh Hiệp (彈箏峽, nay thuộc Cố Nguyên, Ninh Hạ).

Vào mùa hè năm 626, quân Đông Đột Quyết lại tiến công, Đường Cao Tổ phái Tề vương Lý Nguyên Cát (thuộc phe Thái tử) suất quân chống Đông Đột Quyết, La Nghệ là một bộ tướng dưới quyền Lý Nguyên Cát. Tuy nhiên, khi đó Lý Thế Dân đã ra tay trước, tiến hành phục kích giết chết Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát trong sự biến Huyền Vũ môn, sau đăng cơ làm hoàng đế, tức Đường Thái Tông.

Qua đời
Đường Thái Tông tuyên bố đại xá cho các thuộc hạ của Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát, cũng sử dụng một số quân sư của Lý Kiến Thành. La Nghệ được trao chức "khai phủ nghi đồng tam ty", song do trước đây xung khắc với tân hoàng đế, trong lòng vẫn cảm thấy bất an. Trong khi đó, tên phù thủy Lý Ngũ Giới (李五戒)- có quan hệ mật thiết với thê Mạnh thị của La Nghệ- báo với Mạnh thị rằng bà sẽ trở thành "mẫu nghi thiên hạ", sau đó Mạnh thị và Lý Ngũ Giới đều thuyết phục La Nghệ nổi dậy.

La Nghệ chấp thuận và đến mùa xuân năm 627, La Nghệ giả vờ phụng mật chỉ của Đường Thái Tông, đem quân từ căn cứ ở Nghi châu (宜州, nay thuộc Đồng Xuyên, Thiểm Tây) đến Trường An. Khi quân La Nghệ tiến đến Bân châu (豳州, nay thuộc Hàm Dương, Thiểm Tây), trị trung Triệu Từ Hạo (趙慈皓) không biết La Nghệ làm phản nên đã nghênh tiếp, La Nghệ chiếm cứ Bân châu. Đường Thái Tông lệnh cho 'lại bộ thượng thư' Trưởng Tôn Vô Kị 'hữu vũ hậu đại tướng quân' Uất Trì Kính Đức suất quân đánh La Nghệ. Tuy nhiên, trước lúc quân triều đình đến, Triệu Từ Hạo (慈皓) và thống quân Dương Ngập (楊岌) đã lập mưu đánh La Nghệ, song bị phát hiện, Triệu Từ Hạo bị tống giam. Dương Ngập ở thành ngoại tiến công, La Nghệ lo sợ, cùng thê tử và vài trăm kị binh chạy đến Đông Đột Quyết. Tuy nhiên, khi đến trạm Ô Thị (烏氏, nay thuộc Bình Lương), những thuộc hạ đi theo đã ám sát rồi đưa thủ cấp của ông về Trường An. Đường Thái Tông bêu thủ cấp của La Nghệ trên đường phố trong kinh thành, phục họ "La", loại ông khỏi 'tông chính thuộc tịch'. Mạnh thị, Lý Ngũ Giới và đệ của ông là La Thọ (羅壽)- đương giữ chức Lợi châu đô đốc- đều bị xử tử.

 Tham khảo

 Đường thư, quyển 56.
 Tân Đường thư, quyển 92.
 Tư trị thông giám'', các quyển 183, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192.

Nhân vật quân sự nhà Tùy
Nhân vật quân sự nhà Đường
Mất năm 627
Người Hồ Bắc
Sinh thế kỷ 6
Họ La


title: Học

text:
Học (hay còn gọi là học tập, hay học hành, hay học hỏi) là quá trình tiếp thu sự hiểu biết, kiến thức, hành vi, kỹ năng, giá trị, thái độ và sở thích mới. Khả năng học hỏi được thấy ở con người, động vật và một số máy móc; cũng có bằng chứng cho một số loại học tập ở một số loài thực vật. Một số việc học là ngay lập tức, do một sự kiện duy nhất gây ra (ví dụ như bị đứt tay khi chơi dao), nhưng nhiều kỹ năng và kiến thức tích lũy được từ trải nghiệm lặp đi lặp lại. Những thay đổi do học tập gây ra thường kéo dài suốt đời, và thật khó để phân biệt tài liệu đã học dường như bị "thất lạc" với tài liệu không thể lấy lại được.

Quá trình học tập của con người bắt đầu từ khi mới sinh (thậm chí có thể bắt đầu trước khi sinh) và tiếp tục cho đến khi chết do hệ quả của những tương tác liên tục giữa con người và môi trường của họ. Bản chất và các quá trình liên quan đến học tập được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực, bao gồm tâm lý học giáo dục, tâm lý học thần kinh, tâm lý học thực nghiệm và sư phạm. Nghiên cứu trong các lĩnh vực như vậy đã dẫn đến việc xác định các loại hình học tập khác nhau. Ví dụ, việc học có thể xảy ra do môi trường sống, hoặc phản xạ có điều kiện cổ điển, phản xạ có điều kiện hoạt động hoặc kết quả của các hoạt động phức tạp hơn như vui chơi, vốn chỉ thấy ở những động vật tương đối thông minh. Việc học có thể xảy ra có ý thức hoặc không có ý thức. Biết rằng không thể tránh khỏi một sự kiện bất lợi cũng không thể trốn thoát nó có thể dẫn đến tình trạng được gọi là bất lực tập nhiễm. Có bằng chứng cho việc học tập hành vi của con người trước khi sinh, trong đó thói quen đã được quan sát sớm nhất là khi thai kỳ được 32 tuần, cho thấy rằng hệ thống thần kinh trung ương đã đủ phát triển và sẵn sàng cho việc học và ghi nhớ xảy ra rất sớm trong quá trình phát triển.

Chơi đùa hay nô đùa đã được một số nhà lý thuyết tiếp cận như là hình thức học tập đầu tiên. Trẻ em thử nghiệm với thế giới, tìm hiểu các quy tắc và học cách tương tác thông qua chơi đùa. Lev Vygotsky đồng ý rằng vui chơi là then chốt cho sự phát triển của trẻ em, vì chúng tạo nên ý nghĩa của môi trường thông qua việc chơi các trò chơi giáo dục. Tuy nhiên, đối với Vygotsky, chơi là hình thức học ngôn ngữ và giao tiếp đầu tiên và là giai đoạn mà một đứa trẻ bắt đầu hiểu các quy tắc và ký hiệu. Thành công trên đường đời không chỉ là hành động mà còn là sự hiểu biết từ việc học hỏi từ cuộc sống và học hỏi không ngừng. "Đó mới thực sự là học. Bạn sẽ đột nhiên hiểu theo một cách mới mẻ điều gì đó mà bạn đã biết trong suốt cuộc đời" (Doris Lessing)

Phân loại

Học không liên kết
Học không liên kết đề cập đến "một sự thay đổi tương đối lâu dài về cường độ phản ứng với một kích thích duy nhất do tiếp xúc nhiều lần với kích thích đó."  Định nghĩa này miễn trừ những thay đổi do thích ứng giác quan, mệt mỏi hoặc chấn thương gây ra.. Học tập không liên kết có thể được chia thành học từ môi trường sống và sự nhạy cảm.

Học từ môi trường
Học từ môi trường là một ví dụ về học tập không liên kết trong đó một hoặc nhiều thành phần của phản ứng bẩm sinh (ví dụ: xác suất phản ứng, thời gian phản ứng) đối với một kích thích giảm đi khi kích thích được lặp lại. Do đó, phải phân biệt sự sống lại với sự tuyệt chủng, là một quá trình liên kết. Ví dụ, trong trường hợp tuyệt chủng mở, một phản hồi giảm vì nó không còn được theo sau bởi phần thưởng. Một ví dụ về nơi cư trú có thể được nhìn thấy ở những con chim nhỏ biết hót - nếu một con cú nhồi bông (hoặc động vật ăn thịt tương tự) được đưa vào lồng, ban đầu những con chim phản ứng với nó như thể nó là một kẻ săn mồi thực sự. Ngay sau đó, những con chim phản ứng ít hơn, cho thấy sự quen thuộc. Nếu một con cú nhồi bông khác được đưa vào (hoặc cùng một con cú bị loại bỏ và tái xuất hiện), những con chim sẽ phản ứng với nó một lần nữa như thể nó là một kẻ săn mồi, chứng tỏ rằng đó chỉ là một kích thích rất cụ thể được tạo ra (cụ thể là một loài bất động cụ thể cú ở một nơi). Quá trình định cư nhanh hơn đối với các kích thích xảy ra ở mức cao hơn là đối với các kích thích xảy ra với tốc độ thấp cũng như đối với các kích thích yếu và mạnh, tương ứng. Môi trường sống đã được thể hiện ở hầu hết các loài động vật, cũng như thực vật nhạy cảm Mimosa pudica  và sinh vật đơn bào lớn Stentor coeruleus. Khái niệm này hoạt động đối lập trực tiếp với nhạy cảm.

Nhạy cảm
Sự nhạy cảm là một ví dụ của học tập không liên kết, trong đó sự khuếch đại dần dần của một phản ứng sau khi thực hiện lặp đi lặp lại một kích thích (Bell et al., 1995).    Điều này dựa trên quan điểm cho rằng phản xạ phòng thủ đối với một kích thích như rút lui hoặc trốn thoát trở nên mạnh hơn sau khi tiếp xúc với một kích thích có hại hoặc đe dọa khác. Một ví dụ hàng ngày của cơ chế này là sự kích thích trương lực lặp đi lặp lại của các dây thần kinh ngoại vi xảy ra nếu một người xoa cánh tay liên tục. Sau một thời gian, sự kích thích này tạo ra cảm giác ấm áp và cuối cùng chuyển sang đau đớn. Cơn đau là kết quả của phản ứng tiếp hợp được khuếch đại dần dần của các dây thần kinh ngoại vi cảnh báo rằng sự kích thích có hại.   Sự nhạy cảm được cho là nền tảng của cả quá trình học tập thích nghi cũng như không thích nghi trong sinh vật.

Học tập tích cực

Học tập tích cực xảy ra khi một người kiểm soát được kinh nghiệm học tập của mình. Vì hiểu thông tin là khía cạnh quan trọng của việc học, điều quan trọng là người học phải nhận ra những gì họ hiểu và những gì họ không hiểu. Bằng cách đó, họ có thể giám sát khả năng thành thạo các môn học của mình. Học tập tích cực khuyến khích người học có một cuộc đối thoại nội bộ trong đó họ diễn đạt bằng lời nói những gì họ hiểu biết. Điều này và các chiến lược nhận thức tổng hợp khác có thể được dạy cho trẻ theo thời gian. Các nghiên cứu trong siêu nhận thức đã chứng minh giá trị của việc học tập tích cực, cho rằng kết quả là việc học tập thường ở cấp độ mạnh hơn. Ngoài ra, người học có thêm động lực để học khi họ có quyền kiểm soát không chỉ cách họ học mà còn cả những gì họ học được. Học tập tích cực là đặc điểm chính của phương pháp học tập lấy người học làm trung tâm. Ngược lại, học tập thụ động và hướng dẫn trực tiếp là đặc điểm của phương pháp học tập lấy giáo viên làm trung tâm (hay giáo dục truyền thống).

Học liên kết
Học liên kết là quá trình một người hoặc động vật học được mối liên hệ giữa hai kích thích hoặc sự kiện. Trong điều kiện cổ điển, một kích thích trung tính trước đây được ghép nối nhiều lần với một kích thích gây phản xạ cho đến khi cuối cùng kích thích trung tính tự tạo ra phản ứng. Trong điều kiện hoạt động, một hành vi được củng cố hoặc trừng phạt khi có kích thích trở nên ít nhiều có khả năng xảy ra khi có kích thích đó.

Điều kiện vận hành
Trong học tập kiểu vận hành, một sự củng cố (bằng phần thưởng) hoặc thay vào đó là một hình phạt được đưa ra sau một hành vi nhất định, hãy thay đổi tần suất và/hoặc hình thức của hành vi đó. Kích thích xuất hiện khi hành vi / hậu quả xảy ra để kiểm soát những thay đổi hành vi này.

Phản xạ có điều kiện cổ điển
Mô hình điển hình cho phản xạ có điều kiện cổ điển liên quan đến việc ghép nối nhiều lần một kích thích không được điều chỉnh (vô tình tạo ra phản ứng phản xạ) với một kích thích trung tính khác trước đó (thường không tạo ra phản ứng). Theo sau điều kiện, phản ứng xảy ra đối với cả kích thích không điều chỉnh và kích thích khác, không liên quan (bây giờ được gọi là "kích thích có điều kiện"). Phản ứng đối với kích thích có điều kiện được gọi là phản ứng có điều kiện. Ví dụ điển hình là Ivan Pavlov và những con chó của ông ấy. Pavlov cho những con chó của mình ăn bột thịt để làm cho những con chó tiết nước bọt một cách tự nhiên — chảy nước miếng là một phản ứng phản xạ với bột thịt. Bột thịt là tác nhân kích thích không điều chỉnh (Hoa Kỳ) và tiết nước bọt là phản ứng không điều kiện (UR). Pavlov rung chuông trước khi trình bày bột thịt.

Lần đầu tiên Pavlov rung chuông, kích thích trung tính, những con chó không tiết nước bọt, nhưng một khi ông ấy cho bột thịt vào miệng chúng bắt đầu chảy nước miếng. Sau nhiều lần ghép nối tiếng chuông và thức ăn, những con chó biết rằng tiếng chuông báo hiệu thức ăn sắp đến, và bắt đầu chảy nước miếng khi chúng nghe thấy tiếng chuông. Một khi điều này xảy ra, chuông trở thành tác nhân kích thích có điều kiện (CS) và sự tiết nước bọt đối với chuông trở thành phản ứng có điều kiện (CR). Điều hòa cổ điển đã được chứng minh ở nhiều loài. Ví dụ, nó được thấy ở ong mật, trong mô hình phản xạ kéo dài vòi rồng. Gần đây nó cũng đã được chứng minh trên cây đậu vườn.

Một người có ảnh hưởng khác trong thế giới điều hòa cổ điển là John B. Watson. Tác phẩm của Watson có ảnh hưởng rất lớn và mở đường cho chủ nghĩa hành vi cấp tiến của BF Skinner. Thuyết hành vi của Watson (và triết học khoa học) hoàn toàn trái ngược với Freud và các thuyết khác phần lớn dựa trên sự xem xét nội tâm. Watson cho rằng phương pháp nội quan là quá chủ quan và chúng ta nên giới hạn việc nghiên cứu sự phát triển của con người trong các hành vi có thể quan sát trực tiếp. Năm 1913, Watson xuất bản bài báo "Tâm lý học với tư cách là quan điểm hành vi", trong đó ông cho rằng các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm nên phục vụ tốt nhất cho tâm lý học như một môn khoa học. Thí nghiệm nổi tiếng và gây tranh cãi nhất của Watson, " Little Albert ", nơi ông đã chứng minh cách các nhà tâm lý học có thể giải thích việc học cảm xúc thông qua các nguyên tắc phản xạ có điều kiện cổ điển.

Học bằng cách quan sát
Học tập bằng cách quan sát là học tập xảy ra thông qua việc quan sát hành vi của người khác. Nó là một hình thức học tập xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau, dựa trên các quá trình khác nhau. Ở người, hình thức học tập này dường như không cần sự củng cố để xảy ra, mà thay vào đó, đòi hỏi một mô hình xã hội như cha mẹ, anh chị em, bạn bè hoặc giáo viên với môi trường xung quanh.

Dấu ấn
Dấu ấn là một loại hình học tập xảy ra ở một giai đoạn cuộc sống cụ thể diễn ra nhanh chóng và rõ ràng là độc lập với hậu quả của hành vi. Trong dấu ấn của lòng hiếu thảo, động vật non, đặc biệt là chim, hình thành mối liên kết với một cá thể khác hoặc trong một số trường hợp, một đối tượng, mà chúng đáp lại như cách chúng đối với cha mẹ. Vào năm 1935, nhà Động vật học người Áo Konrad Lorenz đã phát hiện ra rằng một số loài chim nhất định đi theo và hình thành liên kết nếu vật thể phát ra âm thanh.

Chơi đùa
Chơi đùa thường mô tả hành vi không có kết thúc cụ thể, nhưng điều đó cải thiện hiệu suất trong các tình huống tương tự trong tương lai. Điều này được thấy ở nhiều loại động vật có xương sống ngoài con người, nhưng hầu hết chỉ giới hạn ở động vật có vú và chim. Mèo thường chơi với một sợi dây khi còn nhỏ, điều này mang lại cho chúng kinh nghiệm bắt mồi. Bên cạnh những đồ vật vô tri vô giác, động vật có thể chơi với các thành viên khác trong loài của chúng hoặc động vật khác, chẳng hạn như cá voi sát thủ chơi với hải cẩu mà chúng bắt được. Chơi đùa liên quan đến một chi phí đáng kể đối với động vật, chẳng hạn như tăng tính dễ bị tổn thương đối với những kẻ săn mồi và nguy cơ bị thương và có thể nhiễm trùng. Nó cũng tiêu tốn năng lượng, vì vậy phải có những lợi ích đáng kể liên quan đến việc chơi để nó phát triển. Chơi đùa thường thấy ở các động vật trẻ hơn, cho thấy mối liên hệ với việc học. Tuy nhiên, nó cũng có thể có những lợi ích khác không liên quan trực tiếp đến việc học, ví dụ như cải thiện thể chất.

Chơi đùa là trung tâm cho việc học tập và phát triển của trẻ vì nó liên quan đến con người như một hình thức học tập. Thông qua vui chơi, trẻ em học được các kỹ năng xã hội như chia sẻ và hợp tác. Trẻ em phát triển các kỹ năng cảm xúc như học cách đối phó với cảm xúc tức giận, thông qua các hoạt động vui chơi. Vừa là hình thức vừa học, vừa chơi còn tạo điều kiện phát triển khả năng tư duy và ngôn ngữ ở trẻ.

Có năm kiểu chơi đùa:

 Chơi cảm biến hay còn gọi là chơi chức năng, được đặc trưng bởi sự lặp lại của một hoạt động
 Nhập vai bắt đầu từ khi 3 tuổi
 Chơi dựa trên quy tắc trong đó các quy tắc ứng xử được quy định có thẩm quyền là chính
 Chơi xây dựng liên quan đến thử nghiệm và xây dựng
 Chơi vận động hay còn gọi là chơi thể chất

Năm kiểu chơi đùa này thường đan xen với nhau. Tất cả các loại hình vui chơi đều hình thành tư duy và kỹ năng giải quyết vấn đề ở trẻ em. Trẻ em học cách suy nghĩ sáng tạo khi chúng học thông qua chơi. Các hoạt động cụ thể liên quan đến từng loại trò chơi thay đổi theo thời gian khi con người tiến bộ qua tuổi thọ. Chơi như một hình thức học tập, có thể diễn ra đơn lẻ hoặc liên quan đến việc tương tác với những người khác.

Hội nhập văn hóa
Hội nhập văn hóa là quá trình mọi người học hỏi các giá trị và hành vi phù hợp hoặc cần thiết trong nền văn hóa xung quanh của họ. Cha mẹ, những người lớn khác và bạn bè đồng trang lứa định hình sự hiểu biết của cá nhân về những giá trị này. Nếu thành công, việc tiếp thu văn hóa dẫn đến khả năng sử dụng ngôn ngữ, giá trị và nghi lễ của nền văn hóa. Điều này khác với tiếp biến văn hóa, nơi một người áp dụng các giá trị và quy tắc xã hội của một nền văn hóa khác với nền văn hóa bản địa của họ.

Có thể tìm thấy nhiều ví dụ về sự giao thoa văn hóa giữa các nền văn hóa. Thực hành hợp tác ở người Mazahua đã chỉ ra rằng việc tham gia vào các hoạt động tương tác hàng ngày và học tập sau này đã góp phần vào sự hội nhập văn hóa bắt nguồn từ trải nghiệm xã hội phi ngôn ngữ. Khi bọn trẻ tham gia vào các hoạt động hàng ngày, chúng học được ý nghĩa văn hóa của những tương tác này. Những hành vi hợp tác và hữu ích của trẻ em Mexico và di sản Mexico là một thực hành văn hóa được gọi là "acomedido". Các bé gái Chillihuani ở Peru mô tả mình đang dệt liên tục theo hành vi của những người lớn khác.

Học theo giai đoạn
Học theo giai đoạn là một sự thay đổi trong hành vi xảy ra do một sự kiện. Ví dụ, nỗi sợ hãi của những con chó sau khi bị chó cắn là học theo từng giai đoạn. Học theo giai đoạn được đặt tên như vậy bởi vì các sự kiện được ghi lại vào bộ nhớ từng đoạn, là một trong ba hình thức học và truy xuất rõ ràng, cùng với trí nhớ tri giác và trí nhớ ngữ nghĩa. Bộ nhớ theo giai đoạn ghi nhớ các sự kiện và lịch sử gắn liền với kinh nghiệm và điều này được phân biệt với bộ nhớ ngữ nghĩa, cố gắng trích xuất các sự kiện ra khỏi bối cảnh trải nghiệm của chúng  hoặc - như một số người mô tả - một tổ chức kiến thức vượt thời gian. Ví dụ, nếu một người nhớ Grand Canyon từ chuyến thăm gần đây, đó là một ký ức nhiều tập. Cô ta sẽ sử dụng trí nhớ ngữ nghĩa để trả lời ai đó sẽ hỏi cô ta thông tin chẳng hạn như Grand Canyon ở đâu. Một nghiên cứu tiết lộ rằng con người rất chính xác trong việc ghi nhận ký ức theo từng giai đoạn ngay cả khi không có chủ ý ghi nhớ nó. Điều này được cho là để chỉ ra một khả năng lưu trữ rất lớn của não đối với những thứ mà mọi người chú ý đến.

Học đa phương tiện
Học tập đa phương tiện là nơi một người sử dụng cả kích thích thính giác và thị giác để tìm hiểu thông tin . Kiểu học tập này dựa trên lý thuyết mã hóa kép .

Học trực tuyến và học tăng cường
Học điện tử hay e-learning là phương pháp học tập nâng cao bằng máy tính. Một hình thức học tập điện tử cụ thể và luôn lan tỏa hơn là học tập trên thiết bị di động (m-learning), sử dụng các thiết bị viễn thông di động khác nhau, chẳng hạn như điện thoại di động.

Khi một người học tương tác với môi trường học tập điện tử, nó được gọi là học tập tăng cường. Bằng cách thích ứng với nhu cầu của từng cá nhân, hướng dẫn theo ngữ cảnh có thể được điều chỉnh linh hoạt cho phù hợp với môi trường tự nhiên của người học. Nội dung kỹ thuật số tăng cường có thể bao gồm văn bản, hình ảnh, video, âm thanh (âm nhạc và giọng nói). Bằng cách cá nhân hóa hướng dẫn, học tập tăng cường đã được chứng minh là cải thiện hiệu suất học tập suốt đời. Xem thêm giáo dục xâm lấn tối thiểu.

Moore (1989) cho rằng ba loại tương tác cốt lõi là cần thiết cho việc học trực tuyến chất lượng và hiệu quả:

 Người học - người học (nghĩa là giao tiếp giữa và giữa các đồng nghiệp có hoặc không có giáo viên hiện diện),
 Người học - người hướng dẫn (tức là giao tiếp giữa sinh viên và giáo viên), và
 Người học - nội dung (nghĩa là tương tác về mặt trí tuệ với nội dung dẫn đến những thay đổi trong hiểu biết, nhận thức và cấu trúc nhận thức của người học).

Trong lý thuyết về khoảng cách giao dịch của mình, Moore (1993)  hài lòng rằng cấu trúc và sự tương tác hoặc đối thoại thu hẹp khoảng cách trong hiểu biết và giao tiếp được tạo ra bởi khoảng cách địa lý (được gọi là khoảng cách giao dịch).

Học vẹt
Học vẹt là ghi nhớ thông tin để người học có thể nhớ lại chính xác cách mà nó đã được đọc hoặc nghe. Kỹ thuật chính được sử dụng cho việc học vẹt là học bằng cách lặp lại, dựa trên ý tưởng rằng người học có thể nhớ lại chính xác tài liệu (nhưng không phải ý nghĩa của nó) nếu thông tin được xử lý nhiều lần. Học vẹt được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ toán học, âm nhạc đến tôn giáo. Mặc dù nó đã bị chỉ trích bởi một số nhà giáo dục, học vẹt là tiền đề cần thiết để học có ý nghĩa.

Học có ý nghĩa
Học tập có ý nghĩa là khái niệm cho rằng kiến thức đã học (ví dụ, một sự kiện) được hiểu đầy đủ ở mức độ liên quan đến kiến thức khác. Vì vậy, học tập có ý nghĩa trái ngược với học vẹt trong đó thông tin được thu nhận mà không liên quan đến sự hiểu biết. Mặt khác, học tập có ý nghĩa có nghĩa là có một kiến thức toàn diện về bối cảnh của các sự kiện đã học.

Học dựa trên bằng chứng
Học tập dựa trên bằng chứng là việc sử dụng bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học được thiết kế tốt để đẩy nhanh quá trình học tập. Các phương pháp học tập dựa trên bằng chứng như lặp lại cách nhau có thể làm tăng tốc độ học của học sinh.

Học chính thức

Học tập chính thức là học tập diễn ra trong mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh, chẳng hạn như trong hệ thống trường học. Thuật ngữ học chính thức không liên quan gì đến hình thức của việc học, mà là cách nó được định hướng và tổ chức. Trong học tập chính thức, các khoa học tập hoặc đào tạo đặt ra các mục tiêu và mục tiêu của việc học tập.

Học không chính quy
Học không chính quy là học tập có tổ chức bên ngoài hệ thống học chính quy. Ví dụ, học tập bằng cách đến với những người có cùng sở thích và trao đổi quan điểm, trong các câu lạc bộ hoặc trong các tổ chức thanh niên (quốc tế), hội thảo.

Học không chính thức (bối cảnh)
Học không chính thức có cấu trúc ít hơn so với "không chính quy". Nó có thể xảy ra thông qua trải nghiệm của các tình huống hàng ngày (ví dụ, một người sẽ học cách nhìn về phía trước trong khi đi bộ vì sự nguy hiểm vốn có khi không chú ý đến nơi mình đang đi). Đó là học từ cuộc sống, trong bữa ăn cùng bàn với cha mẹ, vui chơi, khám phá, v.v.

Học không chính quy và các phương pháp kết hợp
Hệ thống giáo dục có thể sử dụng kết hợp các phương pháp học chính thức, không chính quy và không chính quy theo bối cảnh. Liên hợp quốc và Liên minh châu Âu công nhận các hình thức học tập khác nhau này (xem các liên kết bên dưới). Ở một số trường, sinh viên có thể nhận được điểm được tính trong hệ thống học chính thức nếu họ hoàn thành công việc trong các hệ thống học tập không chính thức. Họ có thể được dành thời gian để hỗ trợ các hội thảo và khóa đào tạo dành cho thanh niên quốc tế, với điều kiện họ chuẩn bị, đóng góp, chia sẻ và có thể chứng minh điều này mang lại cái nhìn sâu sắc mới có giá trị, giúp có được các kỹ năng mới, là nơi để có kinh nghiệm tổ chức, giảng dạy, v.v..

Để học một kỹ năng, chẳng hạn như giải một khối Rubik một cách nhanh chóng, một số yếu tố có tác dụng ngay lập tức:

 Đọc hướng dẫn giúp người chơi tìm hiểu các mẫu giải Khối Rubik.
 Thực hành các động tác lặp đi lặp lại giúp xây dựng " trí nhớ cơ bắp " và tốc độ.
 Suy nghĩ chín chắn về các bước di chuyển sẽ giúp tìm ra những con đường tắt, giúp tăng tốc những nỗ lực trong tương lai.
 Quan sát sáu màu của Khối lập phương Rubik giúp cố định các giải pháp trong tâm trí.
 Thỉnh thoảng giải rubik giúp giữ lại kỹ năng.

Học tiếp tuyến
Học tiếp tuyến là quá trình mọi người tự giáo dục nếu một chủ đề được tiếp xúc với họ trong bối cảnh mà họ đã thích thú. Ví dụ: sau khi chơi trò chơi điện tử dựa trên âm nhạc, một số người có thể có động lực để học cách chơi một nhạc cụ thực sự hoặc sau khi xem một chương trình truyền hình liên quan đến Faust và Lovecraft, một số người có thể được truyền cảm hứng để đọc tác phẩm gốc. Tự giáo dục có thể được cải thiện với hệ thống hóa. Theo các chuyên gia về học tập tự nhiên, đào tạo theo định hướng tự nhiên đã chứng minh là một công cụ hiệu quả để hỗ trợ người học độc lập với các giai đoạn học tập tự nhiên.

Nhà văn kiêm nhà thiết kế trò chơi của Extra Credits, James Portnow là người đầu tiên đề xuất trò chơi như một địa điểm tiềm năng để "học tiếp tuyến". Mozelius và cộng sự.  chỉ ra rằng sự tích hợp nội tại của nội dung học tập dường như là một yếu tố thiết kế quan trọng và rằng các trò chơi bao gồm các mô-đun để tự nghiên cứu thêm có xu hướng mang lại kết quả tốt. Các bách khoa toàn thư tích hợp trong trò chơi Civilization được trình bày như một ví dụ - bằng cách sử dụng các mô-đun này, người chơi có thể tìm hiểu sâu hơn kiến thức về các sự kiện lịch sử trong trò chơi. Tầm quan trọng của các quy tắc điều chỉnh mô-đun học tập và trải nghiệm trò chơi được Moreno, C., thảo luận trong một nghiên cứu điển hình về trò chơi di động Kiwaka. Trong trò chơi này, do Landka phối hợp với ESA và ESO phát triển, sự tiến bộ được thưởng bằng nội dung giáo dục, trái ngược với các trò chơi giáo dục truyền thống, nơi các hoạt động học tập được thưởng bằng trò chơi.

Học bằng đối thoại
Học bằng đối thoại là một loại học tập dựa trên đối thoại.

Học tập ngẫu nhiên
Trong việc giảng dạy ngẫu nhiên, việc học tập không được lên kế hoạch bởi người hướng dẫn hoặc học sinh, nó xảy ra như một sản phẩm phụ của một hoạt động khác - một trải nghiệm, quan sát, tự phản ánh, tương tác, sự kiện duy nhất hoặc nhiệm vụ thông thường. Việc học này diễn ra ngoài hoặc ngoài kế hoạch của người hướng dẫn và mong đợi của học viên. Một ví dụ về giảng dạy ngẫu nhiên là khi người hướng dẫn đặt một đoàn tàu lên trên tủ. Nếu đứa trẻ chỉ tay hoặc đi về phía tủ, người hướng dẫn sẽ nhắc học sinh nói "tàu hỏa". Một khi đứa trẻ nói "tàu hỏa", nó sẽ được chơi với đoàn tàu.

Dưới đây là một số bước thường được sử dụng nhất trong giảng dạy ngẫu nhiên:

 Người hướng dẫn sẽ sắp xếp môi trường học tập sao cho các tài liệu cần thiết nằm trong tầm nhìn của học viên nhưng không nằm trong tầm tay của học viên, do đó tác động đến động lực tìm kiếm các tài liệu đó của học viên.
 Một người hướng dẫn đợi sinh viên, học sinh khi bắt đầu tham gia.
 Người hướng dẫn sẽ nhắc học sinh trả lời nếu cần.
 Một người hướng dẫn cho phép truy cập vào một mục / hoạt động tùy thuộc vào phản hồi chính xác từ học sinh.
 Người hướng dẫn làm mờ dần quá trình nhắc nhở trong một khoảng thời gian và các thử nghiệm tiếp theo.

Học tập ngẫu nhiên là một sự cố thường không được tính đến khi sử dụng các phương pháp truyền thống về mục tiêu giảng dạy và đánh giá kết quả. Loại hình học tập này xảy ra một phần như một sản phẩm của tương tác xã hội và sự tham gia tích cực vào cả các khóa học trực tuyến và tại chỗ. Nghiên cứu ngụ ý rằng một số khía cạnh chưa được đánh giá của học tập tại chỗ và học trực tuyến thách thức sự tương đương của giáo dục giữa hai phương thức. Cả học tại chỗ và học trực tuyến đều có những lợi thế khác biệt với sinh viên truyền thống trong khuôn viên trường trải nghiệm mức độ học tập ngẫu nhiên cao hơn trong nhiều lĩnh vực gấp ba lần so với sinh viên trực tuyến. Nghiên cứu bổ sung được yêu cầu để điều tra ý nghĩa của những phát hiện này cả về mặt khái niệm và sư phạm.

Miền

Benjamin Bloom đã đề xuất ba lĩnh vực học tập:

 Nhận thức: Nhớ lại, tính toán, thảo luận, phân tích, giải quyết vấn đề, v.v.
 Tâm lý vận động: Nhảy, bơi, trượt tuyết, lặn, lái ô tô, đi xe đạp, v.v.
 Tình cảm: Thích cái gì đó hoặc ai đó, yêu, đánh giá cao, sợ hãi, ghét, tôn thờ, v.v.

Các miền này không loại trừ lẫn nhau. Ví dụ, trong việc học chơi cờ vua, người đó phải học các quy tắc (lĩnh vực nhận thức) - nhưng cũng phải học cách sắp đặt các quân cờ và cách cầm và di chuyển một quân cờ đúng cách (tâm lý vận động). Hơn nữa, sau này trong trò chơi, người đó thậm chí có thể học cách yêu chính trò chơi, coi trọng các ứng dụng của nó trong cuộc sống và đánh giá cao lịch sử của nó (miền tình cảm).

Danh ngôn

 "Nếu cứ tiếp tục làm những việc mà bạn vẫn luôn làm, bạn sẽ nhận được những gì mà trước nay bạn vẫn luôn nhận được" (Jim Rohn)
 "Nếu bạn nghĩ việc học hành là đắt đỏ, hãy thử phớt lờ nó xem nào" (Benjamin Franklin)
 Học thầy không tày học bạn (Tục ngữ)
 Đi một ngày đàng học một sàng khôn (Tục ngữ)
 "Ngọc bất trác, bất thành khí/Nhân bất học, bất tri lý"-Ngọc không mài không thành ngọc quý/Người không học không biết đạo lý làm người
 Bộ lông làm đẹp con công, học vấn làm đẹp con người
 Học không hiểu, học không hành là học như vẹt
 Đừng xấu hổ khi không biết, chỉ xấu hổ khi không học
 Học ăn, học nói, học gói, học mở (Tục ngữ)
 "Dốt đến đâu học lâu cũng biết"
 Không thầy đố mày làm nên (Tục ngữ)

Sách tham khảo
 Rogers, Carl. (1969). Freedom to Learn: A View of What Education Might Become. (1st ed.) Columbus, Ohio: Charles Merrill.

Chú thích

Giáo dục
Học tập
Tâm lý học giáo dục
Trí tuệ
Khoa học hệ thống
Khoa học nhận thức
Tâm lý học phát triển


title: Tư Mã Du

text:
Tư Mã Du (司馬攸; 248-283), con thứ của Tư Mã Chiêu, em ruột Tư Mã Viêm, về sau Tư Mã Chiêu thấy anh mình là Tư Mã Sư không có con nên tặng ông cho Tư Mã Sư (vốn gọi Tư Mã Sư là bác), được phong Tề Vương năm 265. Ông từng được Tư Mã Chiêu chọn làm Thái Tử kế vị Tấn Vương để sau đó lên làm hoàng đế (vì là con sau này của Tư Mã Sư) nhưng thực tế là vai em của Tư Mã Viêm nên cuối cùng đã không được chọn Thái Tử.

Gia đình

Tổ tiên

Tư Mã Thiên (司馬遷) (nhà sử học nổi tiếng, tổ tiên xa)
Tư Mã Quân (司馬鈞) (tổ đời 7)
Tư Mã Lượng (司馬量) (tổ đời 6)
Tư Mã Tuấn (司馬儁) (kị)
Tư Mã Phòng (司馬防) (cụ)

Tổ tiên gần
Ông nội: Tư Mã Ý (chữ Hán: 司马懿; 179 – 7/9/251) tự Trọng Đạt
Bà nội: Trương Xuân Hoa (189-247) sau được phong Tuyên Mục Hoàng hậu (宣穆皇后).
Cha: Tư Mã Chiêu (司馬昭; 211-265)
Mẹ: Vương Nguyên Cơ sau được truy phong Văn Minh Hoàng Hậu.
Cha nuôi: Tư Mã Sư (chữ Hán: 司馬師; 208-255) (vốn là bác ruột, anh Tư Mã Chiêu)

Anh em ruột
Anh em ruột vì vậy tất cả anh em là con Tư Mã Chiêu
Anh trai: Tư Mã Viêm (司馬炎; 236-290), sau này là Tấn Vũ đế
Em trai:
Tư Mã Triệu (司馬兆), chết trẻ (10 tuổi), sau truy phong là Thành Dương Ai vương
Tư Mã Định Quốc (司馬定國), chết non (3 tuổi), sau truy phong là Liêu Đông Điệu Huệ vương
Tư Mã Quảng Đức (司馬廣德), chết non (2 tuổi), sau truy phong là Quảng Hán Thương vương
Tư Mã Giám (司馬鑒; ?-297), Nhạc An Bình vương (năm 265)
Tư Mã Cơ (司馬機), Yên vương (năm 265)
Tư Mã Vĩnh Tộ (司馬永祚), chết non
Tư Mã Duyên Tộ (司馬延祚), Nhạc Bình vương
Em gái:
Kinh Triệu công chúa, gả cho Quách Đức (郭德)
Thường Sơn công chúa

Hậu duệ
Con cái: Tư Mã Quýnh (chữ Hán: 司马冏, ?-302), tên tự là Cảnh Trị (景治). Sau tham gia Loạn bát vương (kế vị chức Tề Vương sau khi Tư Mã Du qua đời)

Xem thêm
Tư Mã Chiêu
Tư Mã Sư
Tư Mã Quýnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Nhân vật lịch sử Trung Hoa
Sinh năm 248
Mất năm 283


title: Tư Mã Quýnh

text:
Tư Mã Quýnh (chữ Hán: 司马冏, ?-302), tên tự là Cảnh Trị (景治) là một thân vương của nhà Tấn. Ông là một trong những Vương gia nhà Tấn gây ra Loạn bát vương, dẫn đến sự sụp đổ của nhà Tây Tấn.

Trong Loạn bát vương
Tư Mã Quýnh là con trai và là thế tử của Tề vương Tư Mã Du. Tề vương Du là em ruột Tấn Vũ Đế, chú Tấn Huệ Đế nên Tư Mã Quýnh gọi Tấn Vũ Đế là bác và là vai em của Tấn Huệ Đế. Sau khi Tề vương Tư Mã Du chết năm 284, ông được kế vị làm Tề vương.

Trong cuộc nổi loạn của Triệu vương Tư Mã Luân, Tề vương Quýnh đã giúp đỡ cho Tư Mã Luân lên ngôi hoàng đế thay Tấn Huệ Đế, tuy nhiên do Luân ban thưởng quá bạc bẽo, nên Tề vương Quýnh sinh lòng oán hận, truyền hịch đến một loạt các vị vương chư hầu khác nổi dậy định lật đổ Tư Mã Luân. Ông cùng với Hà Giang vương Tư Mã Ngung, Thành Đô vương Tư Mã Dĩnh, Thường Sơn vương Tư Mã Nghệ và Tân Dã vương Tư Mã Hâm cùng khởi binh đánh Tư Mã Luân, được hơn 50 vạn người, thanh thế rất lớn.

Tháng Tư (âm lịch) năm 301, các vương hội nhau làm loạn, đánh về triều. Tư Mã Luân chống không nổi, thua, bị bắt sống. Tấn Huệ Đế được rước về triều. Còn Luân bị tống giam ở thành Kim Dung, sau đó bị bức tử. Tề vương Quýnh sau đó làm nhiếp chính cho Tấn Huệ Đế. Do hoàng đế bệnh tâm thần nên ông nắm quyền hành của vua, kiêu ngạo, lấn át vua và bị quần thần oán ghét. Không lâu sau, các quan đại thần trong triều phát động đảo chính, giết chết Quýnh vào năm 302.

Xem thêm
 Tư Mã Luân
 Tư Mã Du
 Giả Nam Phong
 Tấn Huệ Đế
 Loạn bát vương

Tham khảo

Năm sinh không rõ
Mất năm 302
Nhân vật quân sự nhà Tấn


title: Chó Nhật

text:
Chó Nhật (tiếng Nhật: 狆, chin) là giống chó của hoàng gia Nhật. Giống chó này thường được nuôi làm cảnh hoặc để bầu bạn.

Ngoại hình
Khi đứng, chó Nhật cao khoảng 20 đến 27 cm (8 – 11 in) tính đến vai. Khối lượng của chúng rất đa dạng, từ 3 lbs cho đến 15 lbs, thông thường trung bình là 7 đến 9 pound. Giống chó phương Đông này có đầu lớn, mắt to, tai mọc lông dài và có khoang hoa văn ở mặt.

Chú thích

Tham khảo

Giống chó
Chó Nhật Bản
Sơ khai chó


title: Chùa Lôi Âm

text:
Chùa Lôi Âm là một ngôi chùa cổ nổi tiếng ở Quảng Ninh với phong cảnh rất đẹp và nổi tiếng linh thiêng.

Tên gọi
Tên chữ của chùa là: "Linh Thứu Kỳ Sơn Lôi Âm tự" (靈鷲奇山雷音寺) tạm hiểu là "chùa Lôi Âm trên núi Linh Thứu". Theo truyền thuyết vẫn được lưu truyền tại chùa, tên chùa được giải thích như sau:

Lịch sử và di tích
Theo Đại Nam nhất thống chí, phần giới thiệu về chùa quán, danh thắng của tỉnh Quảng Ninh có chép rằng:

Qua các bia đá còn sót lại tới ngày nay có thể thấy rằng chùa Lôi Âm trước đây đã từng là một danh thắng nổi tiếng ở xứ Hải Đông và được xây dựng vào thời Trần. Chùa hiện còn lưu giữ được một số bia đá ghi chép lại các lần trùng tu chùa, như tấm bia tạo dựng vào năm Vĩnh Tộ thứ 8 (1626) có ghi: Các chủ sãi, vãi ở các tổng thuộc huyện Yên Hưng, Hoành Bồ, Hoa Phong, phủ Hải Đông, đạo An Bang đóng góp công đức tu sửa 1 gian, 1 chái, nhà thượng điện, nơi thiêu hương... Trăm phúc ngàn lộc, tựa đẳng hà sa, để lại cho con cháu muôn đời.

Năm Vĩnh Thuận thứ 3 (1660), các Phật tử lại thành tâm công đức tôn tạo 11 pho tượng Phật. Tấm bia ghi lại việc trùng tu lần thứ ba không còn đọc được niên đại nhưng cho biết rõ lần trùng tu này đã tu sửa 16 pho tượng, 3 gian thượng điện, tiền đường... "khiến cho ai đến đây, thấy cảnh chùa cũng phải khen ngợi". Một số tấm bia đá khác ở chùa Vạn Triều và chùa Sùng Đức (đã thành phế tích, cùng ở trong khu vực lân cận với chùa Lôi Âm) còn sót lại tới ngày nay, đều ca ngợi chùa Lôi Âm là một danh thắng của vùng Hải Đông thời bấy giờ.

Trải qua mưa nắng, thời gian và chiến tranh chùa Lôi Âm đã bị hư hại và cho tới mấy năm gần đây đã được trùng tu lại trên nền chùa xưa. Những di vật của ngôi chùa cũ còn được giữ lại, đáng chú ý có 14 tháp mộ xây bằng đá xanh và gạch, 2 thống đá, 1 cây hương đá cao 2,48m được chạm hoa sen, hoa cúc, 5 bia đá với những hoa văn trang trí mang đậm dấu ấn mỹ thuật thời đại Lê - Mạc (thế kỷ XVII) và nhiều chân cột bằng đá. Ngoài ra, xung quanh chùa vẫn còn những cây muỗm cổ thụ đường kính thân tới hơn 1m và nhiều loại cây lớn khác.

Cảnh quan và du lịch
Nằm bên cạnh chùa Lôi Âm, hồ Yên Lập là điểm nhấn cho cảnh quan nơi đây, như một bức tranh thủy mặc làm tôn thêm vẻ đẹp cho chùa. Xuất phát từ nhu cầu cung cấp nước tưới cho các huyện Hoành Bồ, Yên Hưng, hồ Yên Lập được hình thành từ năm 1975 và được coi là công trình thủy lợi lớn nhất của tỉnh. Trên hồ có các đảo nổi tự nhiên như đảo Bàn Tay, đảo Canh, đảo Cua, đảo Giáp Giới... cùng với những đồi thông xanh bao phủ xung quanh bờ như càng tăng thêm cảnh trí nơi đây. Trước khi vào đến chân núi để leo lên chùa, khách hành hương đi đò máy miễn phí qua hồ và ngắm nhìn cảnh quan tuyệt đẹp.

Một trong những nét riêng của chùa Lôi Âm là du khách, phật tử đến lễ chùa, mỗi người thường xách theo đôi viên gạch đỏ để công đức cho nhà chùa. Gạch thì nhà chùa đã chuẩn bị sẵn, buộc dây từng đôi một cho những người có sức, có tâm. Có lệ như vậy bởi Lôi Âm là một ngôi chùa cổ đã xuống cấp. Thời gian vừa qua, chùa được đầu tư trùng tu, xây mới lại nhiều hạng mục công trình nhưng công sức để vận chuyển nguyên vật liệu vượt đồi núi cao quả là tốn sức người. Nên cách vận động tâm, sức người hành hương lễ Phật, góp ít thành nhiều, tích tiểu thành đại là một cách làm hay. Đã là thành tâm dâng công sức cho cửa Phật, dù ít dù nhiều cũng xách một đôi gạch để thể hiện lòng thành và ý chí của bản thân. Đến nay (2016) việc vận chuyển gạch đã hoàn thành, thập phương du khách không còn cảnh mỗi người xách một xách gạch lên chùa nữa nhưng khi nói đến chùa Lôi Âm nghĩa cử đó vẫn còn nhiều người nhớ mãi.

Lễ hội
Ngày 27 tháng giêng hàng năm là ngày giỗ tổ chùa, vào ngày ấy rất đông du khách đến làm lễ cầu an lành.

Theo Đại Nam nhất thống chí thì trước đây cứ vào dịp tháng Giêng, trai gái dạo chơi, hội chùa Lôi Âm là hội lớn của một vùng. Nay lệ xưa vẫn được duy trì, có khác chăng là ngoài đi lễ Phật, xem hội chọi gà, đánh vật, đánh cờ... du khách còn có dịp bơi thuyền trên hồ Yên Lập, ngắm cảnh, hoà mình vào non nước, mây trời để cùng chiêm nghiệm chốn cửa thiền.

Chú thích

Chùa tại Quảng Ninh


Bính Tý Hồ loạn hay còn được gọi là Cuộc xâm lược Triều Tiên lần thứ hai của Mãn Châu diễn ra vào năm 1636 là sự tiếp nối lần xâm lược thứ nhất năm 1627, khi nhà Mãn Thanh mở rộng thế lực buộc nhà Triều Tiên phải thần phục.

Bối cảnh
Sau cuộc xâm lược lần thứ nhất vào năm 1627, Triều Tiên vẫn là một thách thức đối với người Mãn Châu. Quan hệ thương mại Kim - Triều trở nên xấu đi và Triều Tiên bắt đầu trở mặt với Hậu Kim. Nhà Kim đã buộc tội Triều Tiên chứa chấp những kẻ chạy trốn và cung cấp cho quân đội nhà Minh ngũ cốc. Thậm chí, khi Hoàng Thái Cực xưng đế, cải quốc hiệu Đại Thanh, Triều Tiên vẫn giữ thái độ thách thức, không công nhận nhà Đại Thanh mới thành lập. Hoàng Thái Cực sai Anh Nga Nhĩ Đại và Mã Phúc Tháp đến Hán Thành thuyết phục Triều Tiên đầu hàng xưng thần, nhưng vua Triều Tiên là Nhân Tổ không những không nghe mà còn mai phục quân sĩ định ám sát sứ thần Đại Thanh. Anh Nga Nhĩ Đại và Mã Phúc Tháp thoát chết quay trở về Mãn Châu.

Triều đình Triều Tiên quyết định tham chiến, mặc dù không tăng cường sức mạnh quân sự. Thông báo tuyên chiến của Triều Tiên được gửi tới Pyongan-do (Bình An đạo) còn bị Anh Nga Nhĩ Đại bắt giữ.

Các Bối Lặc đã rất tức giận với phản ứng của Triều Tiên và đề nghị một cuộc xâm lược ngay lập tức, nhưng hoàng đế nhà Thanh Hoàng Thái Cực đã chọn tiến hành một cuộc đột kích chống lại nhà Minh trước tiên. Đã có lúc, lực lượng nhà Thanh dưới A Tế Cách tiến gần đến Bắc Kinh tại cầu Lư Câu. Mặc dù cuối cùng bị đẩy lùi, cuộc đột kích cho thấy rõ hàng phòng thủ của Minh không còn đủ khả năng đảm bảo biên giới. Sau cuộc hành quân thành công chống lại Minh, Hoàng Thái Cực quay sang Triều Tiên và tiến hành một cuộc tấn công vào tháng 12 năm 1636.

Trước cuộc xâm lược, Hoàng Thái Cực đã cử A Ba Thái, Tế Nhĩ Cáp Lãng và A Tế Cách để bảo đảm các phương án tiếp cận ven biển tới Triều Tiên, ngăn chặn nhà Minh không thể gửi quân tiếp viện. Khổng Hữu Đức nổi dậy chống nhà Minh và sau đó đầu hàng nhà Thanh được phong là Cung Thuận Vương, tham gia các cuộc tấn công vào Ganghwa (Giang Hoa đảo) và Ka (Bì đảo). Những người đầu hàng nhà Thanh như Cảnh Trọng Minh và Thượng Khả Hỉ cũng đóng vai trò nổi bật trong cuộc xâm lược Triều Tiên.

Mặt trận ngoại giao
Sau cuộc xâm lược năm 1627, Triều Tiên vẫn duy trì quan hệ trên danh nghĩa một cách miễn cưỡng với Hậu Kim. Tuy nhiên, một loạt các sự kiện liên quan đến ba quốc gia (Triều Tiên, Hậu Kim và Minh) đã làm xấu đi mối quan hệ giữa Hậu Kim và Triều Tiên cho đến khi cuộc xâm lược bắt đầu vào năm 1636.

Sự đầu hàng của Khổng và Cảnh
Sau khi cuộc nổi loạn Ngô Kiều (Ngô Kiều binh biến) bị chấm dứt, Khổng Hữu Đức và Cảnh Trọng Minh quy hàng nhà Kim, cả hai đã hỗ trợ Mãn Châu với lực lượng khá lớn với số lượng 14,000 binh sĩ và 185 tàu chiến. Đánh giá cao sự hữu ích của thủy quân của cả hai trong chiến tranh ở tương lai, nhà Kim đã ban thưởng rất hậu cho Khổng và Cảnh.

Triều Tiên nhận được yêu cầu viện trợ từ cả nhà Kim và nhà Minh về cuộc nổi loạn. Một chiếu sắc phong cho cha của vua Nhân Tổ, Định Viễn quân, từ triều đình nhà Minh đã dẫn đến việc Triều Tiên đứng về phía nhà Minh và chỉ cung cấp cho binh lính nhà Minh. Điều này đã mang đến cho nhà Kim ấn tượng rằng Triều Tiên sẽ sát cánh cùng Minh khi chiến tranh nổ ra. Triệt tiêu Triều Tiên trở thành điều kiện tiên quyết cho một chiến dịch thành công trong tương lai chống lại Minh. Ngoài ra, sức mạnh thủy quân của những tường nhà Minh đầu hàng đã khiến triều đình nhà Kim tin tưởng rằng có thể dễ dàng tấn công triều đình Triều Tiên ngay cả khi di tản đến một hòn đảo gần đó như Giang Hoa đảo. Điều này cung cấp cho nhà Kim nền tảng quân sự trong việc duy trì một vị trí mạnh mẽ chống lại Triều Tiên.

Chuẩn bị chiến tranh không đầy đủ của Triều Tiên
Một sứ thần nhà Minh, Lư Vĩ Ninh đã đến thăm Triều Tiên vào tháng 6 năm 1634 để chủ trì lễ đăng cơ Thế tử Triều Tiên. Tuy nhiên, sứ thần yêu cầu số tiền hối lộ quá mức để đổi lấy buổi lễ có thể được diễn ra. Ngoài ra, khá nhiều thương nhân nhà Minh tham dự cùng sứ thần đã tìm cách kiếm được khối tài sản khổng lồ bằng cách buộc các giao dịch bất bình đẳng đối với các thương nhân Triều Tiên. Chuyến thăm của sứ thần cuối cùng đã tiêu tốn của Triều Tiên hơn 100,000 lượng bạc.

Với sự giúp đỡ từ Minh, giờ đây vua Nhân Tổ đã có thể đưa bài vị của Định Viễn Đại viện quân vào Tông miếu. Vì Định Viễn quân chưa bao giờ nắm quyền với tư cách là vua, nên nỗ lực này đã vấp phải sự phản đối gay gắt từ các quan chức triều đình, kéo dài đến đầu năm 1635. Thêm vào đó, lăng mộ của vua Tuyên Tổ đã vô tình bị hư hại vào tháng 3 năm 1635 và cuộc tranh luận chính trị về trách nhiệm tiếp tục cho vài tháng tới Những vấn đề này đã ngăn cản Triều Tiên thực hiện đủ biện pháp để chuẩn bị cho một cuộc xâm lược có thể xảy ra từ Hậu Kim.

Xung đột ngoại giao
Tháng 2/1636, Hậu Kim cử Tatara Ingguldai làm khâm sứ đến Triều Tiên để tham dự lễ tang của Nhân Liệt Vương hậu. Tuy nhiên mục đích chính của phái đoàn là tự hào về sự mở rộng phạm vi ảnh hưởng gần đây của Hậu Kim và dò xét ý kiến của Triều Tiên về sự lên ngôi của Hoàng Thái Cực với tư cách là "Hoàng đế" sắp tới.

Điều này đã gây sốc cho Triều Tiên, vì Hoàng đế nhà Minh là hoàng đế hợp pháp duy nhất theo quan điểm của họ. Sau đó là những ý kiến cực kỳ thù địch gia tăng về Hậu Kim trong triều đình và ngoài triều đình. Bản thân đoàn khâm sứ đã phải trải qua sự đe dọa đến tính mạng khi các học sĩ Thành Quân Quán (Sungkyunkwan) kêu gọi xử tử và các binh sĩ với vũ khí đã lảng vảng quanh các khu vực xung quanh nơi ở của đoàn khâm sứ. Cuối cùng, các sứ giả buộc phải sơ tán khỏi Triều Tiên và quay trở lại Hậu Kim. Mối quan hệ ngoại giao giữa sau đó Kim và Triều Tiên hầu như bị cắt đứt.

Hoàng Thái Cực trở thành hoàng đế vào tháng 4 năm 1636 và đổi tên đất nước của mình từ Hậu Kim thành Đại Thanh. Các sứ giả từ Triều Tiên cũng có mặt tại buổi lễ đã từ chối cúi đầu trước hoàng đế. Mặc dù hoàng đế tha thứ cho họ, nhưng các sứ thần Triều Tiên vẫn phải mang theo thông điệp của Hoàng Thái Cực về nước. Thông điệp tố cáo các hoạt động trước đây của Triều Tiên đi ngược lại sự quan tâm của Đại Thanh. Thông điệp cũng tuyên bố ý định sẽ xâm chiếm Triều Tiên trừ khi họ thể hiện sự sẵn sàng thay đổi chính sách bằng cách cung cấp một trong những hoàng tử của nó làm con tin

Sau khi nhận thông điệp, những người cứng rắn chống lại Thanh đã phản đối. Họ thậm chí còn yêu cầu xử tử các sứ thần vì không phá hủy ngay thông điệp trước mặt chính Hồng Thái Cực. Vào tháng 6 năm 1636, Triều Tiên cuối cùng đã gửi thông điệp của họ đến nhà Thanh, đổ lỗi nhà Thanh đã làm mối quan hệ giữa hai quốc gia xấu đi.

Trước cuộc chiến
Bây giờ, chuẩn bị cho chiến tranh là tất cả những gì còn lại đối với Triều Tiên. Trái ngược với sức nóng của sự ủng hộ chiến tranh, tiếng nói của các đại thần đề xuất các kế hoạch và chiến lược khả thi đã không được coi trọng. Vua Nhân Tổ, người vẫn còn phần sợ cuộc đụng độ trực diện với quân đội nhà Thanh hùng mạnh, đã lắng nghe lời khuyên của Thôi Minh Cổ (Choi Myunggil - 崔鳴吉) và một cố vấn quân sự nhà Minh Hoàng Tôn Vũ, quyết định phái sứ giả đến Thẩm Dương vào tháng 9 năm 1636 với mục đích hòa bình. Mặc dù các sứ giả thu thập một số thông tin về tình hình của Thẩm Dương, họ đã bị từ chối không được gặp Hoàng Thái Cực. Điều này càng khiến những người theo đường lối cứng rắn ở Triều Tiên phẫn nộ và dẫn đến việc cách chức Thôi Minh Cổ. Mặc dù vua Nhân Tổ đã phái một nhóm sứ giả khác đến Thẩm Dương vào đầu tháng 12, nhưng đây là sau khi nhà Thanh đã lên kế hoạch xâm chiếm Triều Tiên vào ngày 25 tháng 11.

Chiến tranh
Tháng 12 năm 1636, Hoàng Thái Cực đích thân xuất chinh, dẫn 12 vạn quân Bát kỳ Mãn Châu, Mông Cổ và Hán quân tiến đánh Triều Tiên. Để tránh lực lượng quân Triều Tiên do tướng Im Gyeong-eop đóng ở Uiju, Thân vương Đa Đạc dẫn quân tiên phong chặn đường rút của vua Nhân Tổ ra đảo Ganghwa, Mã Phúc Tháp dẫn một cánh quân đột kích Hán Thành, Đa Nhĩ Cổn dẫn binh tiếp ứng. Bên cạnh đó, để đề phòng nhà Minh tập kích, Tế Nhĩ Cáp Lãng ở lại bảo vệ Thịnh Kinh, A Tế Cách giữ cửa biển Liêu Hà. Hoàng Thái Cực đốc suất các cánh quân còn lại tiến thẳng vào Triều Tiên.

Đầu cuộc chiến, quân Thanh tổ chức tấn công các pháo đài bảo vệ biên giới của Triều Tiên dọc biên giới Thanh - Triều. Do đã có sự chuẩn bị tốt, các pháo đài này đều thành công trong việc đẩy lui nhiều đợt tấn công của quân Thanh. Tại pháo đài Baengma, tướng Lâm Khánh Nghiệp (Im Gyeong Eop) chỉ với 3000 quân đã chống trả và đánh bại nhiều đợt tấn công của 30,000 quân Thanh. Sau khi nhận thấy việc tấn công và đánh hạ các pháo đài dọc biên giới không hiệu quả, quân Thanh đã lựa chọn phương án là bỏ qua các pháo đài này và tấn công thẳng vào nội địa.

Không thể chạy ra đảo Ganghwa, Triều Tiên Nhân Tổ buộc phải tới Nam Hán Sơn thành (chữ Hán: 南漢山城, chữ Triều Tiên: 남한산성, Namhansansŏng) và bị vây hãm ở đây. Quân Triều Tiên cố thủ trong các thành lũy bị lâm vào tình trạng khan hiếm lương thực và vũ khí. Một đạo quân Triều Tiên 15,000 người từ phía nam lên giải vây nhưng bị đánh bại, duy chỉ có đạo viện quân từ P'yongan về giải vây do Tướng Hong Myŏnggu và Yu Lim chỉ huy là đánh bại được quân Thanh trong trận Kimhwa và tiến được đến vùng ngoại ô Nam Hán Sơn Thành; Nhà Minh Trung Quốc cố gắng gửi viện binh cho Triều Tiên, nhưng đã bị bão biển nhấn chìm. Ngày 27 tháng 1 năm 1637, Đa Nhĩ Cổn chiếm được đảo Ganghwa, bắt giữ con trai thứ hai và hậu cung của vua Nhân Tổ. Cộng với việc quân dân trong thành Nam Hán đã sức cùng lực kiệt, Nhân Tổ buộc phải chấp nhận một hòa ước với quân Thanh, với những điều khoản nặng nề hơn:

Triều Tiên trở thành phiên thuộc của nhà Thanh.
Triều Tiên phải chấm dứt quan hệ với nhà Minh.
Triều Tiên phải để hai con trai của vua Nhân Tổ là Chiêu Hiển Thế tử Lý Vương (chữ Hán: 李溰, chữ Triều Tiên: 이왕) và Phượng Lâm Đại quân Lý Hạo (chữ Hán: 李溰, chữ Triều Tiên: 이왕) đến Thịnh Kinh làm con tin.
Triều Tiên phải triều cống cho nhà Thanh. Mỗi năm 100 lượng vàng, 1000 lượng bạc, sừng trâu 200 đôi, da chồn 100 cái, lá trà 1000 bao, da rái cá 400 cái, da thanh thử 300 cái, hồ tiêu 10 đấu, yêu đao 26 chiếc, thuận đao 20 chiếc, tô mộc 200 cân, giấy lớn 1000 quyển, giấy nhỏ 1500 quyển, chiếu ngũ chảo long 4 chiếc, chiếu hoa 4 chiếc, vải gai 200 cuộn, lụa bông 2000 cuộn, vải lanh 400 cuộn, vải mỏng 10000 cuộn, vải 4000 cuộn, gạo 10000 bao.
Triều Tiên phải xuất binh mã, chiến thuyền hỗ trợ khi nhà Thanh đánh Minh triều.
Triều Tiên không được tu bổ thành trì khi chưa được phép của nhà Thanh.

Hoàng Thái Cực cho dựng một bục cao tại Tam Điền Độ (Samjeondo, 三田渡) thượng nguồn sông Hán. Vua Nhân Tổ ở dưới bục quy phục Hoàng Thái Cực. Nhân Tổ đã phải làm lễ dập đầu lạy chín lần (tam quỵ cửu khấu 三跪九叩) trước mặt Hoàng Thái Cực. Sau đó bia "Công đức Hoàng đế Đại Thanh" đã được dựng lên tại đây.

Theo các điều khoản đầu hàng Triều Tiên phải đưa quân tấn công đảo Bì gần cửa sông Áp Lục.

Sau một thời gian giao tranh, quân Thanh cũng chiếm được đảo Bì và quân nhà Minh đã buộc phải rút về Sơn Đông bằng đường biển.

Hậu chiến
Nhiều phụ nữ Triều Tiên đã bị bắt cóc và bị hãm hiếp bởi quân nhà Thanh, và kết quả là họ không được gia đình chấp nhận ngay cả khi họ được nhà Thanh thả ra sau khi nhận được tiền chuộc. Năm 1648, Triều Tiên buộc phải cung cấp một số công chúa hoàng gia của họ làm vợ lẽ cho Đa Nhĩ Cổn nhiếp chính nhà Thanh. Năm 1650, Đa Nhĩ Cổn kết hôn với Công chúa Nghĩa Thuận công chúa (Uisun gongju 義順公主), con gái của Cẩm Lâm quân Lý Khải Dận (Yi Gyeyun), đã được Phụng Lâm đại quân, vua Hiếu Tông sau này, nhận làm con nuôi. Đa Nhĩ Cổn kết hôn với hai công chúa Triều Tiên tại Liên Sơn.

Tướng quân Triều Tiên Lâm Khánh Nghiệp (Im Gyeong Eop), người chịu trách nhiệm bảo vệ pháo đài Bạch Mã (Baengma) ở biên giới Thanh-Triều, đã tiến xuống Hán Thành (Hanseong) và phục kích một nhóm quân Thanh đang trở về nhà, chặt đầu tướng quân Yêu Chùy (要槌, cháu trai của Hoàng Thái Cực). Do không biết về việc đầu hàng vào thời điểm đó, nên đã được Hoàng Thái Cực tha tội, đồng thời cũng rất ấn tượng trước hành động dũng cảm của Lâm thay mặt cho vương quốc. Lâm đã yêu cầu sự hỗ trợ quân sự từ Hán Thành vào đầu cuộc chiến (kế hoạch không bao giờ xảy ra) và tự mình lên kế hoạch tấn công Thẩm Dương.

Người Triều Tiên tiếp tục chính thức công nhận chứ hầu nhà Thanh nhưng thái độ không phục một cách kín đáo. Các học giả Triều Tiên đã bí mật sử dụng tên thời nhà Minh ngay cả sau khi nhà Minh sụp đổ và nhiều người cho rằng Triều Tiên lẽ ra phải là người kế vị hợp pháp của triều đại nhà Minh và nền văn minh Trung Quốc thay vì nhà Thanh "man rợ". Bất chấp hiệp ước hòa bình cấm xây dựng công sự, các công sự vẫn được dựng lên xung quanh Hán Thành và khu vực phía bắc. Hiếu Tông sống như một con tin trong bảy năm ở Thẩm Dương đến khi anh thành công Nhân Tổ. Hiếu Tông đã lên kế hoạch cho một cuộc xâm lược của nhà Thanh được gọi là Bukbeol (북벌, 北伐, Bắc phạt) trong mười năm làm vua, và đã bị hủy bỏ khi ông qua đời.

Từ năm 1639 đến năm 1894, triều đình Triều Tiên đã đào tạo một đội ngũ các dịch giả Hàn-Mãn chuyên nghiệp. Họ thay thế những người phiên dịch trước đó của Jurchen, người đã được huấn luyện sử dụng sách giáo khoa bằng chữ Jurchen (Nữ Chân văn). Sách giáo khoa tiếng Mãn đầu tiên của Triều Tiên được soạn thảo bởi Thân Kế Ảm (Shin Gye-am), người trước đây từng là thông dịch viên của Jurchen, và đã chuyển ngữ các sách giáo khoa cũ của tiếng Jurchen sang chữ Mãn. Sách giáo khoa chuyển thể của Thân, được hoàn thành vào năm 1639, được sử dụng cho các kỳ thi đủ điều kiện dịch khoa (yeokgwa) cho đến năm 1684. Kỳ thi Mãn Châu thay thế kỳ thi Jurchen, và tiêu đề chính thức của kỳ thi không được thay đổi từ "Jurchen" thành "Mãn Châu" cho đến năm 1667.

Cho đến năm 1894, Triều Tiên vẫn là một nhà nước triều cống của triều đại nhà Thanh, mặc dù ảnh hưởng của người Mãn Châu ở Triều Tiên đã giảm từ cuối thế kỷ 18 khi Triều Tiên bắt đầu thịnh vượng trở lại. Đế quốc Nhật Bản buộc triều đại nhà Thanh thừa nhận khi kết thúc mối quan hệ chư hầu của Trung Quốc với Triều Tiên sau khi Trung-Nhật chiến tranh thứ nhất (1894-1895), và mở ra ảnh hưởng của Nhật Bản trong vấn đề Triều Tiên. Nhật Bản sau đó sẽ xâm chiếm và sáp nhập Triều Tiên vào đầu thế kỷ 20.

Trong văn học

Xem thêm
Cuộc xâm lược Triều Tiên lần thứ nhất của Mãn Châu
Lịch sử Triều Tiên
Bia Samjeondo

Tham khảo

Ghi chú

 .

Nhà Triều Tiên
Nhà Thanh
Xung đột năm 1636
Xung đột năm 1637
Chiến tranh liên quan tới Trung Quốc


title: Đám cưới chạy bầu

text:
Đám cưới chạy bầu hay đám cưới shotgun từ tiếng Anh  là một cuộc đám cưới, được sắp xếp để tránh xấu hổ do người phụ nữ có thai mà không dự định trước, hơn là do từ ý muốn của đôi bên. Từ  được dùng ở Mỹ dựa trên một hoàn cảnh giả sử là người cha của phụ nữ có bầu sẽ dùng áp lực (chẳng hạn như đe dọa với một khẩu súng) để bảo đảm là người đàn ông làm cho con mình có bầu, chấp nhận làm đám cưới.

Châu Á

Nhật Bản
Ở Nhật Bản đôi tình nhân lấy nhau vì người nữ có bầu hay xảy ra. Chữ tương đương với đám cưới chạy bầu bên Nhật gọi là dekichatta kekkon. Người Nhật không còn ngượng ngập, hay xấu hổ vì chuyện đó. Theo một phát ngôn viên văn phòng tổ chức đám cưới Watabe Wedding, quan điểm thay đổi từ cuối thập niên 1990 khi một số nhân vật nổi tiếng làm đám cưới khi họ có bầu . Theo bộ Sức khỏe, Lao động và Xã hội Nhật trong năm 2000 26 % các đám cưới xảy ra sau khi người nữ có bầu, vào năm 1980 chỉ có 13%. Người Nhật cũng thường làm đám cưới trễ. Số tuổi trung bình của người nữ khi làm đám cưới tăng từ 25 (1975) lên 27 tuổi (năm 2000). Trong số các cặp đám cưới mà cô dâu từ 20 đến 24 tuổi, 58% lấy nhau vì người nữ mang thai .Theo một bài viết năm 2001 trên tờ the Asahi Shimbun's weekly AERA, các đám cưới chạy bầu có thể chia ra làm hai loại:
 Loại đầu là các giới trẻ dưới 20 mà không dùng thuốc ngừa thai nên có bầu.
 Loại thứ hai là những người trong tuổi đôi mươi hay ba mươi, cố ý không dùng thuốc ngừa thai để có lý do làm hôn thú.

Chú thích

Xem thêm
 Đám cưới ép buộc
 Tình dục trước hôn nhân

Hôn nhân
Lễ cưới


title: Agonopterix ciliella

text:
Agonopterix ciliella là một loại bướm đêm trong họ Oecophoridae. Nó được tìm thấy hầu hết ở Châu Âu ngoại trừ bán đảo Iberia, hầu hết ở bán đảo Balkan và Benelux. Ở Bắc Mỹ cũng tìm thấy loài này.

Sải cánh dài 19–24 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 8 tới tháng 5.

Ấu trùng ăn các loại cây có hoa hình tán khác nhau, bao gồm Angelica sylvestris, Aegopodium podagraria, Heracleum sphondylium, Daucus, Selinum, Silaum, Chaerophyllum, Pastinaca, Anthriscus, Meum và Peucedanum palustre. Ấu trùng tìm thấy từ tháng 6 tới tháng 9.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết mở rộng
lepiforum.de

Liên kết ngoài

Loài miêu tả năm 1849
Agonopterix


title: Bill Pfann

text:
William F. Pfann (1874–1936) là một cầu thủ bóng chày chuyên nghiệp. Ông là cầu thủ giao bóng của đội Cincinnati Reds trong giải National League năm 1894. Ông xuất hiện trong một game cho đội Reds vào 16 tháng 6 năm 1894.

Tham khảo

Sinh năm 1863
Mất năm 1904
Cầu thủ giao bóng Major League Baseball
Cầu thủ Major League Baseball từ Canada
Cầu thủ Cincinnati Reds
Cầu thủ bóng chày thế kỷ 19
Cầu thủ Hamilton Clippers
Cầu thủ Hamilton Primrose
Cầu thủ Hamilton Hams
Cầu thủ bóng chày Canada ở Hoa Kỳ


title: XM-26 LSS

text:
XM-26 LSS (Lightweight Shotgun System) hay M26 MASS (Modular Accessory Shotgun System) là loại súng shotgun được phát triển trong chương trình US Army's Soldier Battle Lab khởi động từ cuối những năm 1990. Nó được chế tạo bởi công ty C-More Systems với ý tưởng về một hệ thống hỗ trợ chiến đấu nhẹ có thể gắn vào vũ khí chính của người lính mà trong trường hợp này là M16. Súng cung cấp các chức năng bổ sung cho vũ khí chính như một loại shotgun bằng việc sử dụng các loại đạn khác nhau như phá cửa, sử dụng đạn sát thương cao để cận chiến hay các loại đạn phi sát thương khác như đạn cao su, đạn hơi cay... cùng các loại đạn khác cho từng mục đích. Nó thích hợp với những người lính thích mang ít số vũ khí đem theo để nhẹ nhàng cho việc di chuyển, với việc gắn cả hai loại vũ khí với nhau nó trở nên gọn và nhẹ hơn so với việc phải vác nguyên một khẩu shotgun khác.

Ý tưởng này dựa theo hệ thống vũ khí KAC Masterkey của công ty Knight's Armament Company được giới thiệu những năm 1980 khi đó các khẩu shotgun Remington 870 được cưa ngắn lại để gắn dưới các khẩu M16. M26 là cải tiến của Masterkey với hộp đạn có thể tháo rời để dễ dàng cho việc sử dụng hơn là ống đạn kiểu bơm trước đó.

Hiện tại thì loại súng này được cung cấp với số lượng nhỏ để thử nghiệm tại Afghanistan và đang nhận được đánh giá tích cực. Quân đội Hoa Kỳ dự tính mua 35.000 khẩu và 9.000 khẩu đã được lập hợp đồng mua.

Thiết kế
M26 MASS sử dụng thoi nạp đạn trượt và xoay để nạp đạn bằng tay với nút kéo lên đạn có thể đặc tùy chọn ở hai bên thân súng. Nòng súng được gắn một bộ phận chống giật được thiết kế riêng cho súng.

Súng không có điểm ruồi khi gắn với vũ khí chính và xạ thủ sẽ sử dụng điểm ruồi của vũ khí chính cho việc nhắm. Nhưng khi được tháo ra để tác chiến độc lập thì nó có thanh răng trên thân để gắn các hệ thống nhắm phù hợp cũng như tay cầm cò súng và báng súng sẽ được gắn vào khi ở dạng này. Hộp đạn rời có thể chứa được 3 đến 5 viên.

Liên kết ngoài

M26 12 Gauge Modular Accessory Shotgun System (MASS)  Fact sheet
C-More Systems
Security Arms
Modern Firearms
Global Security
Giới thiệu sơ XM-26

Súng Shotgun
Súng Hoa Kỳ
Phụ kiện súng


title: Vương Ngữ Yên

text:
Vương Ngữ Yên là nhân vật hư cấu trong bộ truyện Thiên long bát bộ của nhà văn Kim Dung. Trong tiểu thuyết bản cũ nhân vật này có tên là Vương Ngọc Yến, sau này được tác giả đổi lại thành Vương Ngữ Yên như chúng ta đã biết.

Vương Ngữ Yên là con gái của Vương phu nhân và Đoàn Chính Thuần. Vương Ngữ Yên sống cùng mẹ ở Mạn Đà sơn trang từ khi còn nhỏ. Vẻ đẹp của Vương Ngữ Yên được ví như thiên tiên khi nàng xuất hiện trước mắt Đoàn Dự: "Chỉ một tiếng thở dài tựa như có ma lực hớp mất hồn của Đoàn Dự, vừa thoáng thấy bóng dáng, chàng ta cảm thấy như mây mù bao phủ, tựa như đang ở cõi thần tiên. Nàng xuất hiện với thân hình thon thả, mái tóc dài thướt tha, vẻ đẹp thuần khiết của nàng như còn lan tỏa ra cả xung quanh khiến ai ai cũng choáng ngợp".

Vương Ngữ Yên được trời phú cho một vẻ đẹp sắc nước hương trời và một trí tuệ mẫn tiệp hơn người. Cô thuộc làu hầu như mọi kinh sách võ thuật trong thiên hạ (ngoại trừ Lục mạch thần kiếm của Đoàn thị Đại Lý), đến nỗi ai đánh một chiêu một thức cô đều gọi đúng tên chiêu thức đó, đồng thời biết luôn cả cách phá giải. Vô tình cô trở thành quyển từ điển sống võ học, và do cô không hề luyện võ công, nên nhiều thế lực thèm khát muốn bắt cóc cô để làm áp lực với họ Mộ Dung và để cô dạy cho mình những đòn thế võ công thất truyền.

Phim ảnh
 1982: Trần Ngọc Liên cả phim nhựa và truyền hình
 1991: Tống Cương Lăng
 1997: Lý Nhược Đồng
 2003: Lưu Diệc Phi
 2013: Trương Mông
 2021: Văn Vịnh San

Xem thêm

Tham khảo

Nhân vật trong Thiên long bát bộ


title: Ciprofloxacin

text:
Ciprofloxacin (hay còn gọi tên viết tắt Tiếng Anh là INN) là thế hệ thuốc kháng kháng sinh fluoroquinolone thứ 2 có phổ kháng khuẩn rộng.

Công dụng

Thuốc được chỉ định dùng cho các bệnh nhiễm khuẩn như hô hấp, tiết niệu, sinh dục (viêm cổ tử cung do lậu, viêm tuyến tiền liệt mạn), ruột (tiêu chảy, thương hàn). Thuốc dung nạp đường uống hay tiêm như nhau, tuy nhiên dùng đường uống sẽ tiện hơn. Bên cạnh đó, thuốc có tác dụng cộng hưởng với các nhóm kháng sinh khác (như betalactam, aminozid) nên khi phối hợp thường cho kết quả tốt (ví dụ như với azocillin).

Chú ý: không nên vừa sử dụng Ciprofloxacin cùng với Viên Sắt vì nó sẽ làm bất hoạt tác dụng của thuốc khiến thuốc không vận chuyển được trong máu nên không đến được đường tiết niệu để phát huy tác dụng.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 How Stuff Works - Cipro

 U.S. National Library of Medicine: Drug Information Portal - Ciprofloxacin
Cipro Package Insert
Proquin XR Package Insert
Ciloxan Package Insert

Cyclopropanes
Fluoroquinolone antibiotics
Otologicals
Ophthalmology drugs
Piperazines
RTT


title: Tên chữ

text:
Tên chữ có thể là:
Tên chữ (người)
Tên chữ (địa danh)


title: St. Vincent (lớp thiết giáp hạm)

text:
Lớp thiết giáp hạm St. Vincent bao gồm ba thiết giáp hạm dreadnought của Hải quân Hoàng gia Anh Quốc được đặt lườn vào năm 1908 và hoàn tất từ tháng 5 năm 1909 đến tháng 4 năm 1910. Chúng bao gồm các chiếc St. Vincent, Collingwood và Vanguard, trong đó Vanguard bị phá hủy vào năm 1917 trong một vụ nổ hầm đạn có thể do thuốc nổ cordite. Những chiếc còn lại bị tháo dỡ sau chiến tranh.

Dáng vẻ bên ngoài của lớp St. Vincent khó phân biệt với lớp thiết giáp hạm Bellerophon dẫn trước. Cải tiến chủ yếu của lớp tàu này là sử dụng dàn pháo chính BL  Mk XI với cỡ nòng 50 caliber, dài hơn so với cỡ 45 caliber trang bị cho lớp trước.

Thiết kế
Việc lựa chọn nòng pháo dài hơn trước đây  khiến lườn tàu phải được kéo dài thêm  giữa tháp pháo X và tháp pháo Y để duy trì khoảng trống giữa tháp pháo và cấu trúc thượng tầng. Lườn tàu dài hơn đòi hỏi mạn thuyền phải rộng hơn  để giữ nguyên tỉ lệ dáng lườn tàu. Tất cả góp phần làm tăng trọng lượng choán nước của con tàu thêm  so với lớp dẫn trước.

Sự bố trí lớp vỏ giáp có ít thay đổi. Chiều dày  không thỏa đáng của đai giáp chính vẫn được giữ lại, nhưng được kéo thêm. Bề dày tối đa của lớp giáp sàn chính được tăng đôi chút, nhưng bù lại lớp giáp của sàn giữa phải giảm bớt. Hệ thống động lực cũng được cải thiện so với lớp trước, cho phép có tốc độ thiết kế nhanh hơn trước đây . Tuy nhiên trong thực tế khó nhận thấy sự khác biệt về tốc độ.

Trong phục vụ, kiểu pháo BL 12 inch/50 caliber MkXI không được xem là thành công. Đánh đổi với một khả năng đâm xuyên tăng hơn đôi chút, nòng pháo lại bị ảnh hưởng ăn mòn đáng kể và phải thay thường xuyên. Dàn pháo hạng hai cũng được tăng cường từ 16 lên 20 khẩu BL  Mk VII. Chúng là những chiếc thiết giáp hạm Anh cuối cùng có các tháp pháo mạn bố trí đối xứng; lớp Neptune tiếp theo có các tháp pháo mạn bố trí so le nhằm dự định bắn toàn bộ dàn pháo chính 10 khẩu qua mạn.

Những chiếc trong lớp

Tham khảo

Liên kết ngoài

 World War 1 Naval Combat
 Navypedia - St. Vincent class battleships
 Dreadnought Project Technical material on the weaponry and fire control for the ships

Lớp thiết giáp hạm
Lớp thiết giáp hạm St. Vincent
Thiết giáp hạm của Hải quân Hoàng gia Anh
Thiết giáp hạm trong Thế chiến I


title: Định lý năm màu

text:
Định lý năm màu (còn gọi là định lý bản đồ năm màu): Mọi đồ thị phẳng (G) đều có số màu . Là một kết quả từ Lý thuyết đồ thị, cụ thể là mọi bản đồ đều có thể tô bằng năm màu sao cho hai nước nằm kề nhau phải được tô bằng hai màu khác nhau.

Mặc dù đây là định lý yếu hơn định lý bốn màu, nhưng cách chứng minh này cũng đóng vai trò quan trọng bởi vì đây là cơ sở bước đầu để thiết lập cách chứng minh trọn vẹn cho định lý bốn màu mà phải kiểm tra bằng chương trình máy tính.

Dây chuyền luân phiên màu
Giả sử đồ thị phẳng G đã được tô màu các đỉnh. Một dây chuyền luân phiền màu trong G là một dây chuyền sơ cấp mà các đỉnh của chúng được tô bằng 2 màu (trong cách tô màu đang áp dụng cho G).

Giả sử dây chuyền x0 x1 x2... xk là dây chuyền luân phiên màu được tô bởi 2 màu W (White) và B (Black) trong cách tô đang dùng cho G. Nếu x0 được tô bởi W thì x1 được tô bở B, x2 được tô bởi W, x3 được tô bởi B,... Sở dĩ như vậy vì các đỉnh kề nhau phải sử dụng màu khác nhau, mà các đỉnh trên dây chuyền này chỉ được tô bởi W và B.

Tính chất của các dây chuyền luân phiên màu
Vì đang xét biểu diễn phẳng (tức là vẽ trên mặt phẳng sao cho không có bất kỳ 2 cạnh nào cắt nhau)  của đồ thị nên nếu có hai dây chuyền bất kỳ nào đó cắt nhau thì chúng phải có chung đỉnh, tức là cắt nhau tại đỉnh chung chứ không thể có hai cạnh cắt nhau (do cách vẽ biểu diễn phẳng không có bất kỳ hai cạnh nào cắt nhau).

Kết hợp điều này với định nghĩa của dây chuyền luân phiên màu ta suy ra tính chất hiển nhiên nhưng quan trọng sau đây:

Hai dây chuyền luân phiên màu không dùng chung màu thì không thể cắt nhau (vì nếu cắt nhau thì phải có chung đỉnh, mà đỉnh chung đó lại tô một màu nào đó nên hai dây chuyền phải có dùng chung màu).

Sau đây là một mệnh đề quan trọng liên quan đến đồ thị phẳng, được sử dụng để chứng minh định lý 5 màu.

Mệnh đề 1

Giả sử  là đồ thị đơn, phẳng, liên thông. Khi đó G phải có chứa ít nhất một đỉnh có bậc nhỏ hơn hay bằng 5.

Tức là: .

Chứng minh

Giả sử ngược lại:

Giả sử đồ thị gồm n đỉnh và e cạnh. Nếu số cạnh  thì điều phải chứng minh là hiển nhiên, ta chỉ xét .

Áp dụng công thức bậc đỉnh số cạnh và :

Theo hệ quả của công thức Euler:

Từ đó suy ra:

Như vậy ta có điều mâu thuẫn, tức là giả sử  bị sai.

Nhận xét

Mặc dù mệnh đề trên giả sử G là đồ thị đơn, phẳng, liên thông, nhưng nếu G (là đồ thị đơn và phẳng) không liên thông thì mỗi thành phần liên thông của G là đồ thị đơn, phẳng, liên thông: áp dụng mệnh đề trên thì tồn tại đỉnh trong thành phần liên thông (cũng là đỉnh của G) có bậc không quá 5.

Như vậy, chúng ta có mệnh đề sau đây.

Mệnh đề 2
Giả sử  là đồ thị đơn, phẳng. Khi đó G phải có chứa ít nhất một đỉnh có bậc nhỏ hơn hay bằng 5.

Tức là:

Chứng minh định lý 5 màu
Ta chứng minh quy nạp theo số đỉnh n của đồ thị.

Với n = 1, 2, 3, 4, 5 thì hiển nhiên có thể dùng không quá 5 màu để tô màu các đỉnh theo phép tô màu.

Giả sử rằng mọi đồ thị phẳng có số đỉnh  đều có thể tô màu đỉnh bằng cách dùng không quá 5 màu.

Theo mệnh đề trên G phải chứa một đỉnh x0 mà

Gọi G1 là đồ thị có được từ G bằng cách xóa đi đỉnh x0. G1 là đồ thị phẳng có n-1 đỉnh theo giả thiết quy nạp có thể tô G1 bằng cách dùng không quá 5 màu, giả sử  và xét một cách tô màu G1 sử dụng s màu. Ta xét các trường hợp sau đây:

Trường hợp 1
Nếu : chỉ cần lấy cách đang tô cho G1, sau đó tô x0 bằng một màu khác với các màu đã tô cho G1, khi đó ta có cách tô màu G sử dụng  màu và suy ra:

Trường hợp 2
Nếu  và : x0 kề với không quá 4 đỉnh, các đỉnh kề với x0 sử dụng chưa hết 5 màu, ta lấy cách đang tô cho G1 và tô x0 bằng màu khác với các đỉnh xung quanh x0 (nhưng vẫn nằm trong số 5 màu đang dùng cho G1). Suy ra:

Trường hợp 3
Nếu  và . Xét một phép tô màu G1 dùng 5 màu, giả sử ta dùng các màu R (red), W (white), G (green), B (blue), Y (yellow).

 Nếu 5 đỉnh xung quanh x0 chưa dùng đủ 5 màu này: ta chỉ tô x0 bằng màu chưa dùng và suy ra có thể tô (G) bằng 5 màu.
 Nếu 5 đỉnh xung quanh x0 dùng đủ 5 màu này: đây là trường hợp chúng ta sẽ sử dụng phép thay thế màu nhờ dựa vào các dây chuyền luân phiên màu. Không mất tổng quát có thể giả sử các màu tô các đỉnh kề với x0 được bố trí như hình ảnh. Ta xét hai dạng loại trừ nhau như sau:

Dạng 1
Không tồn tại dây chuyền luân phiên màu Green – White từ đỉnh y1 đến đỉnh y4.

Ta đặt tập:

T(y1) = {đỉnh z / có dây chuyền luân phiên Green – White từ y1  đến Z}

với quy ước T(y1) gồm cả y1 thì tập này có các tính chất:

 T(y1) không chứa y4: .
 Các đỉnh thuộc T(y1) chỉ được tô bằng hai màu Green và White.
 Với mọi đỉnh v kề với một đỉnh nào đó của T(y1) nếu v tô bằng màu khác với Green, White thì , còn nếu v tô bằng một trong hai màu này thì suy ra .
 Đỉnh y4 không kề với bất kỳ đỉnh nào của T(y1) vì nếu ngược lại thì theo tính chất trên ta suy ra  mâu thuẫn với tính chất đầu tiên.

Từ đó có thể suy ra có thể thực hiện phép thay đổi màu: các đỉnh màu Green trong T(y1) tô lại bằng màu White và ngược lại. Phép đổi màu này chỉ làm ảnh hưởng trong nội bộ của T(y1) và không vi phạm nguyên tắc tô màu bởi vì (do các tính chất nói trên của T(y1)):

 Các đỉnh kề nhau trong T(y1) thì đã hoán vị màu
 Các đỉnh kề với đỉnh của T(y1) mà không thuộc về T(y1) thì lại có màu khác với Green, White.

Sau phép thay đổi màu này thì y1 được tô bằng màu White còn y4 lại vẫn giữ nguyên màu White (do tính chất ): nhờ vậy ta có thể tô x0 bằng màu Green, nên đồ thị (G) có thể tô màu bằng 5 màu.

Dạng 2
Tồn tại dây chuyền luân phiên màu Green – White từ đỉnh y1 đến đỉnh y4.

Lúc này ta xét sự tồn tại dây chuyền luân phiên màu Blue – Yellow từ y5 đến y3: nếu dây chuyền như vậy tồn tại thì theo tính chất liên tục (xem hình) dây chuyền này phải cắt dây chuyền luân phiên màu Green – White: mâu thuẫn với tính chất của dây chuyền luân phiên màu bởi vì 2 dây chuyền này không có chung màu. Như vậy:

Không tồn tại dây chuyền luân phiên màu Blue – Yellow từ đỉnh y5 đến đỉnh y3.

Bằng cách lý luận hoàn toàn tương tự như dạng 1, ta có thể thực hiện phép thay thế màu sao cho y5 chuyển thành Yellow còn y3 thì vẫn giữ nguyên màu cũ là Yellow. Lúc đó có thể tô x0 bằng màu Blue, nên đồ thị (G) có thể tô bằng 5 màu.

Xem thêm
Đồ thị

Định lý bốn màu

Tô màu đồ thị

Chú thích

Tham khảo

 *

  (= Indag. Math. 13)

Toán học tô pô
Bốn màu
Lý thuyết đồ thị
Toán học rời rạc
Bản đồ học
Tô màu đồ thị


title: Chiến tranh Tấn – Ngô (280)

text:
Chiến tranh Tấn-Ngô 279-280 là cuộc chiến cuối cùng thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc. Vua Tây Tấn là Tư Mã Viêm phát động chiến tranh và nhanh chóng tiêu diệt nước Đông Ngô (được hình thành từ đầu thế kỷ 3) chỉ sau một chiến dịch. Cuộc chiến tranh này gắn liền với sự kiện nhà Tây Tấn thống nhất toàn quốc, thời Tam Quốc kết thúc.

Hoàn cảnh

Sự chuẩn bị của Tây Tấn

Trước năm 279

Vào năm 263, Chiến tranh Thục-Ngụy (263-264) do Tư Mã Chiêu sai Chung Hội, Đặng Ngãi dẫn quân tiêu diệt, kết quả Tào Ngụy thâu tóm miền đất phía Tây Thục, quân số gấp 6 lần Đông Ngô.

Năm 265, Chiêu mất Tư Mã Viêm lên thay ép Tào Hoán thoái vị, nhà Tây Tấn thành lập.

Diễn biến
Sau khi nhà Tấn thành lập năm 265. Tấn Vũ Đế cho nhân dân nghỉ ngơi, quân đội giảm nhẹ căng thẳng. Sau gần 15 năm nghỉ ngơi, mùa đông năm 279, Tư Mã Viêm lệnh cho Vương Tuấn, Đỗ Dự tổng động viên quân đội tấn công Đông Ngô, thống nhất đất nước.

Năm 279, thứ sử Ích châu Vương Tuấn và thái úy Đỗ Dự đều dâng biểu nói Tôn Hạo vô đạo, nước Ngô suy yếu nên nhân lúc này mà tiến đánh, hoàn thành vương nghiệp. Vũ Đế nghe theo. Tháng 11 năm đó, dùng Trấn nam đại tướng quân Đỗ Dự làm đại đô đốc, dẫn mười vạn quân ra mặt Giang Lăng; sai Trấn đông đại tướng quân Lang Nha vương Tư Mã Du ra mặt Từ Trung; Yên đông đại tướng quân Vương Hồn ra mặt Hoành Giang; Kiến uy tướng quân Vương Nhung ra mặt Vũ Xương; Bình nam tướng quân Hồ Phấn ra mặt Hạ Khẩu; mỗi người dẫn năm vạn quân tuân theo hiệu lệnh của Đỗ Dự. Lại sai Long Nhương tướng quân Vương Tuấn, Quảng vũ tướng quân Đường Bân xuôi thuyền xuống phía đông. Quân mã thủy bộ cả thảy hơn hai mươi vạn, chiến thuyền vài vạn. Lại sai Quán quân tướng quân là Dương Tế ra đóng ở Tương Dương để coi xét các mặt.

Đầu năm 280, Đỗ Dự đưa quân theo hướng Giang Lăng, Vương Hồn xuất Hoành Giang, công đánh Trấn, Thú của Ngô. Tháng 2 ÂL, Vương Tuấn, Đường Bân phá Đan Dương. Người Ngô một trăm cuộn dây xúc xích, mỗi cuộn dài vài trăm trượng, mỗi vòng xúc xích nặng hai ba mươi cân. Dọc theo bờ sông, nội chỗ nào khẩn yếu, thì giăng dây xích ra mà chắn lối thuyền đi. Lại đúc vài vạn cọc sắt, mỗi cái dài hơn một trượng, cắm ngầm ở dưới đáy nước để ngăn quân của Vương Tuấn. Đỗ Dự cho làm người giả, cũng mặc áo giáp cầm khí giới, đứng chung quanh bè, thuận dòng thả xuống. Quân Ngô trông thấy tưởng là người thật, chạy trốn mất cả. Những cọc sắt vướng và bè, đều bị kéo bật cả đi. Trên bè lại có cây đình liệu to, dài vài trượng, to hơn mười ôm, trong vẩy dầu mở, phàm chỗ nào có dây xúc xích, thì đốt cây đình liệu lên, hun vào vòng xích, chỉ một lát xúc xích đứt gẫy, thuyền quân Tấn cứ thế qua sông. Đỗ Dự lần lượt chiếm được các thành Tây Lăng, Kinh Môn, Di Đạo, dùng phục binh đánh bại quân của đô đốc Đông Ngô Hoa Hâm rồi sai Nha môn Chu Chỉ dẫn tám trăm thủy thủ chở thuyền nhỏ sang ngầm sông Trường Giang. Lúc Hoa Hâm chạy về đến thành, thì tám trăm quân của Chu Chỉ nhân lúc xốn xáo, cũng chạy lẫn cả vào trong thành, sau đó bắt được Hoa Hâm. Thủy quân đô đốc Lục Cảnh cũng bị quân Tấn giết mất. Sau đó lại đánh chiếm Giang Lăng. Suốt một dải Nguyên, Tương đến mãi Giao, Quảng, các quận mang ấn ra hàng. Dự sai người cầm cờ tiết đi phủ dụ nhân dân, rồi tiến binh đánh vào Vũ Xương. Giang hạ thái thủ lưu lãng, Đốc Vũ xương chư quân Ngu Bỉnh (con Ngu Phiên) dâng thành hàng Tấn.

Đỗ Dự lại đưa quân đánh lấy Kiến Nghiệp. Trước đó Tôn Hạo theo lời Thừa tướng Trương Đễ, đốc Đơn Dương thái thú Thẩm Oánh, Hộ quân Tôn Chấn, phó quân sư Gia Cát Tịnh đem 30000 quân vượt sông giao chiến. Oánh, Tịnh khuyên Đễ đầu hàng Tấn để bảo toàn gia thuộc, Đễ thà chết không chịu bỏ trốn hoặc đầu hàng, vì đó là nỗi nhục lớn. Nhưng ra quân trận nào cũng thua cả, Gia Cát Tịnh đã bỏ đi. Cuối cùng Trương Đễ, Tôn Chấn, Thẩm Oánh... hơn 7800 người bị giết.

Vương Tuấn từ Vũ Xương xuôi dòng Trường Giang đến Kiến Nghiệp, Tôn Hạo sai Du Kích tướng quân Trương Thượng đem vạn quân ra chống, nhưng họ đã đầu hàng, người Ngô lo sợ. Vốn Tôn Hạo sủng tín tên hoạn quan Sầm Hồn chẳng khác gì Hậu chủ bên Thục tín nhiệm Hoàng Hạo. Đến đây hơn trăm đại thần cùng tâu
Bắc quân kéo tới nơi, quân ta bị thua, Bệ hạ có biết là tại sao không?

Hạo không biết. Các đại thần nói:Tai họa hôm nay là do Sầm Hồn gây raBất đắc dĩ Ngô chủ phải đồng ý giết Sầm Hồn để trấn an quân dân. Lúc này Đào Tuấn nghe tin Vũ Xương đã mất bèn về Kiến Nghiệp, xin thêm hai vạn quân và thuyền lớn. Hạo bằng lòng, ban tiết việt và binh lính, nhưng trên đường đi thì quân lính trốn hết trong đêm. Tư đồ Hà Thực, Kiến Uy tướng quân Tôn Yến đều đầu hàng. Tôn Hạo thất kinh, cuối cùng theo lời bàn của Trung thư lệnh Hồ Sung, quang lộc huân Tiết Oánh bắt chước Thục chúa ngày trước, dâng đất nước xin hàng. Ông chuẩn bị một cỗ áo quan và tự trói mình lại, dẫn thái tử Tôn Cẩn, Lỗ vương Tôn Kiền cùng mười mấy quan viên đến dinh Vương Tuấn xin hàng. Ông còn viết thư cho các tướng lĩnh khác, bảo họ hàng nốt. Đông Ngô gồm 4 châu, 43 quận, 523000 hộ, 23000 vạn binh đều thuộc về Tây Tấn. Nước Ngô diệt vong kể từ đây.

Trận chiến này được nhắc đến trong Tam Quốc diễn nghĩa hồi 120. Tam Quốc diễn nghĩa ghi lại bài thơ than rằngThuyền đâu mặt nước cuộn mênh mông?/Vượng khí Kim Lăng hết sạch không./Khóa sắt nghìn tầm chìm đáy nước/Cờ hàng một lá rủ đầu thành./Cuộc đời dâu bể bao chìm nổi,/Cảng sắc non sông vẫn biếc xanh./Qua cại ngắm xem thành lũy trước,/Gió thu hiu hắt cảnh buồn tênh!

Hậu quả và ý nghĩa
Chiến dịch kết thúc với thắng lợi hoàn toàn của Tây Tấn. Đông Ngô thua trận và diệt vong. Nước ra đời chính thức sau cùng và tồn tại lâu nhất thời Tam Quốc bị tiêu diệt. Cuộc chiến kết thúc đánh dấu thời điểm bắt đầu của thời kỳ thống nhất và hòa bình ngắn ngủi của Trung Quốc sau gần 100 năm loạn lạc và chia cắt.

Xem thêm
 Tôn Hạo
 Đỗ Dự
 Dương Hỗ
 Vương Tuấn (đầu Tây Tấn)

Tham khảo

Trận chiến thời Tam Quốc
Năm 279
Năm 280


title: Nguyễn Hiển Dĩnh

text:
Nguyễn Hiển Dĩnh (1853-1926) - quan lại triều Nguyễn, nhà soạn tuồng, thầy dạy nghệ thuật tuồng nổi tiếng ở Quảng Nam hồi đầu thế kỷ XX.

Tiểu sử và sự nghiệp
Ông sinh tại An Quán huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, đỗ tú tài năm 18 tuổi, được bổ quyền Tri phủ Điện Bàn, sau đó đổi sang Tri huyện Hà Đông (nay là Tam Kỳ). Năm sau lại được đổi ra Huế, giữ chức Phủ thừa. Sau đó, ông được bổ Bố chính Thanh Hóa, rồi Tuần phủ Quảng Trị, Án sát Bình Định, Bố chính Khánh Hòa.

Ông đã viết và soạn lại trên 20 vở tuồng, nội dung phản ánh chân thực xã hội nông thôn Việt Nam thời thực dân phong kiến, lời văn bình dị, ít từ Hán Việt, sử dụng thuần thục tục ngữ ca dao, thể hiện rõ tài năng châm biếm xã hội của tác giả. Các tác phẩm: "Lý Mã Hiền", "Phong Ba Đình", "Võ Hùng Vương", "Lục Vân Tiên", "Trương Đồ Nhục", "Giáp kén xã Nhộng"...

Thời kì làm án sát tỉnh Quảng Trị, ông từng lập gánh hát. Chán ghét quan trường, Nguyễn Hiễn Dĩnh xin nghỉ hưu, về quê lập trường dạy nghề diễn tuồng đồng thời tổ chức biểu diễn và sáng tác. Đã đào tạo được nhiều diễn viên tuồng xuất sắc, trong đó có 5 học trò được triều đình Nguyễn phong là Ngũ Mỹ: Nguyễn Nho Tuý (Đội Tảo) vai kép, Nguyễn Lai vai nịnh, Chính Đệ vai tướng, Chính Phẩm vai lão, Văn Phước Khôi vai hề...

Chú thích

Tham khảo
Danh nhân Nguyễn Hiển Dĩnh trên trang Nhà hát tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh
Nguyễn Hiển Dĩnh (1853 - 1926), Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng

Soạn giả tuồng
Người Quảng Nam


title: Tên chữ (địa danh)

text:
Tên chữ là tên văn vẻ trong tiếng Việt của một thực thể địa lý ở Việt Nam, thường là làng, xóm, chùa, đền nhưng cũng có khi là thực thể thiên nhiên như sông, núi, đèo.

Ở miền Bắc Việt Nam nhiều làng ở trung châu ngoài tên Nôm còn có tên chữ dùng song hành. Tên Nôm thường chỉ là một chữ trong khi tên chữ thường là hai chữ trở lên. Một số làng chỉ có tên Nôm mà không có tên chữ. Tên Nôm có lẽ có trước lấy cảnh quan hay sự kiện địa phương mà đặt. Tên chữ có lẽ xuất hiện sau do ảnh hưởng Hán Việt cùng ý hướng cầu tiến, niềm tự hào.

Nguồn gốc lịch sử

Bắt đầu từ thời kỳ nghìn năm Bắc thuộc, văn hóa Hán xâm nhập và chi phối sinh hoạt xã hội người Việt khá sâu đậm. Về mặt ngôn ngữ tuy người Việt vẫn nói tiếng Việt nhưng tiếng Hán với lợi thế văn tự đã du nhập rộng rãi trong phạm vi học thuật, tín ngưỡng và giao dịch với chính quyền.

Khi giành được độc lập rồi thì tiếng Hán bị cách ly với cái gốc và chuyển theo cách phát âm của người Việt khai sinh ra âm Hán Việt. Giới quan lại và trí thức tiếp tục sử dụng Văn ngôn trong các hoạt động hành chính, thơ văn, cúng tế... Trong văn Hán Việt thì các tên riêng phần lớn được dịch theo nghĩa từ âm Nôm, ví dụ địa danh ở Hà Nội "ba kẻ Gừng" đã trở thành "Tam Khương" (Khương Thượng, Trung, Hạ), "kẻ Nhổn" thành "Cổ Nhuế"....

Khi chữ Quốc ngữ (chữ Latinh) dần phổ biến ở thế kỷ 20 và chữ Hán và chữ Nôm mất địa vị, các thế hệ người Việt sau đó bị mù chữ Hán và chữ Nôm nên không còn phân biệt rõ ràng gốc Hán Việt của từ ngữ nữa, vì chữ Quốc ngữ là chữ biểu âm và không có khả năng biểu nghĩa rõ ràng như chữ Hán và chữ Nôm. Song phong cách "thích nói chữ" vẫn thịnh hành ở phía bắc, và giảm dần theo đường Nam tiến của người Việt.

Tham khảo

Xem thêm

Liên kết ngoài

Địa lý Việt Nam
Tiếng Việt
Từ và cụm từ tiếng Việt


title: Hán Nôm

text:
Hán Nôm (漢喃) là một ngành nghiên cứu về cổ văn được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm.

Viện Nghiên cứu Hán Nôm ở Hà Nội, được thành lập vào năm 1970, thu thập và nghiên cứu các bản thảo viết tay của hai bộ chữ này. Quyển sách Kho chữ Hán Nôm mã hóa bao gồm 20.000 ký tự đã được mã hóa trên máy tính, xuất bản năm 2008. Đề xuất này đã được trình lên Unicode.

Xem thêm
 Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa, từ điển Hán-Nôm cổ nhất

Chú thích

Liên kết ngoài
Viện nghiên cứu Hán Nôm
Tạp chí Hán Nôm

Chữ Hán
Tiếng Việt


title: Lý Nghệ

text:
Lý Nghệ (chữ Hán: 李乂, 647 – 714), tự Thượng Chân, người Phòng Tử, Triệu Châu, quan viên, nhà văn trung kỳ đời Đường.

Khởi nghiệp
Nghệ có 2 anh trai: Lý Thượng Nhất làm đến Thanh Nguyên úy, mất sớm; Lý Thượng Trinh làm đến Bác Châu thứ sử, đều có văn tài. Nghệ sớm mồ côi, đối với các anh trai rất hiếu cẩn. Lên 12 tuổi, Nghệ bộc lộ văn tài, Trung thư lệnh Tiết Nguyên Siêu nói: “Thằng nhỏ ấy sẽ nổi tiếng.” Nghệ được cử Tiến sĩ, rồi điều làm Vạn Niên  úy. Nghệ ở Trường An 3 năm, gặp lúc Ung Châu thứ sử Tiết Quý Sưởng tuyển chọn các viên lại nhằm tiến làm ngự sử; Quý Sưởng nghe tiếng của Nghệ, cất nhắc ông làm Giám sát ngự sử. Nghệ ở chức, hặc tấu không kiêng dè.

Thời Trung Tông
Đầu niên hiệu Cảnh Long (707 – 710), thuật sĩ Diệp Tĩnh Năng làm càn, Nghệ tố cáo việc làm gian dối của ông ta, Đường Trung Tông không nghe. Nghệ được thăng Trung thư xá nhân, Tu Văn quán học sĩ. Đế cho rằng người Giang Hoài đánh bắt thủy sản làm hại thương sanh, sai sứ giả chia đường đến đấy, lấy tiền địa phương để ‘Thục sanh’ . Nghệ nhận lệnh đi Giang Nam, bèn dâng sớ phản đối, cho rằng người Giang Hoài quen nghề chài lưới, dùng bao nhiêu tiền để chuộc cũng không đủ, lại tạo thành gánh nặng cho địa phương.

Thời Duệ Tông
Trong hành động diệt trừ Vi hậu, triều đình hạ chiếu lệnh gấp gáp, phần nhiều đều do Nghệ soạn thảo. Việc xong, Nghệ được tiến làm Lại bộ thị lang, vẫn làm Tri chế cáo. Nghệ cùng bọn Tống Cảnh, Lư Tòng làm Điển tuyển sự, người đến xin gặp ông không ngớt, đương thời khen rằng: “Dưới Lý không có lối tắt.” Nghệ được đổi làm Hoàng môn thị lang, phong Trung Sơn quận công. Triều đình ban chế sắc không hợp lý, Nghệ lập tức phản bác không kiêng dè. Có kẻ sủng thần cầu xin quan chức, Đường Duệ Tông nói: “Trẫm không phải không cho, mà là Lý Nghệ không chịu đâu.” Khi ấy Duệ Tông cho xây dựng 2 quan Kim Tiên, Ngọc Chân, Nghệ nhiều lần dâng sớ can ngăn, Duệ Tông không nghe, nhưng cũng không phật ý. Thái Bình công chúa can thiệp triều chánh, muốn lôi kéo Nghệ, ông dứt khoát cự tuyệt.

Thời Huyền Tông
Đầu niên hiệu Khai Nguyên (713 – 741) thời Đường Huyền Tông, Diêu Sùng làm Tử Vi lệnh, tiến cử Nghệ làm Tử Vi thị lang, bề ngoài là xem trọng hiền tài, bên trong là đặt ông dưới mình, nhằm tước bỏ quyền đốc xét và phản bác của ông, cho thấy người đương thời sợ sự sáng suốt và nghiêm khắc của Nghệ như thế nào. Chưa được lâu, Nghệ được trừ chức Hình bộ thượng thư, rồi mất, hưởng thọ 68 tuổi.

Hậu sự
Triều đình tặng chức Hoàng môn giám, đặt thụy là Trinh. Di ngôn của Nghệ yêu cầu an táng đơn giản, không đưa về quê nhà. Nghệ tính trầm tĩnh, nhã nhặn, biết đại thể, đương thời khen ông có khí độ tể tướng. Ngày an táng, Tô Đĩnh, Tất Cấu, Mã Hoài Tố đưa tiễn, khóc rằng: “Không vì ngài mà khóc, thì còn vì ai mà khóc nữa!”

Trước tác
Nghệ trước tác rất nhiều, đưa vào chung 1 tập với hai anh trai, gọi là Lý thị hoa ngạc tập, ngày nay vẫn còn.

Tham khảo
 Cựu Đường thư quyển 105, liệt truyện 51 – Lý Nghệ truyện
 Tân Đường thư quyển 119, liệt truyện 44 – Lý Nghệ truyện

Chú thích

Nhân vật chính trị nhà Đường
Người Hà Bắc
Sinh năm 647
Mất năm 714
Tiến sĩ nhà Đường


title: Đỗ Hoài Nam

text:
Đỗ Hoài Nam là một cái tên người Việt khá thông dụng. Một số nhân vật nổi bật trùng tên như:

 Đỗ Hoài Nam (1931-1990), Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, Viện trưởng Viện Quân y 175 Anh hùng Lực lượng Vũ trang (1973), Thầy thuốc Nhân dân.
 Đỗ Hoài Nam (sinh 1949), Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 11.


title: Nguyễn Minh Đức

text:
Nguyễn Minh Đức là một tên người Việt khá phổ biến. Một số nhân vật cùng tên này như:
 Nguyễn Minh Đức, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Cà Mau, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Minh Hải.
 Nguyễn Minh Đức (sinh năm 1951), Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật
 Nguyễn Minh Đức (sinh 1983), một tuyển thủ bóng đá quốc gia Việt Nam.
Nguyễn Minh Đức (sinh năm 1969), Thiếu tướng Công an nhân dân Việt Nam, chính trị gia người Việt Nam, đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 14 nhiệm kì 2016-2021, thuộc đoàn đại biểu quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh
Nguyễn Minh Đức, vận động viên bóng chuyền


title: Nguyễn Văn Quyết (định hướng)

text:
Nguyễn Văn Quyết, hay Nguyễn Quyết, là một tên người Việt. Một số nhân vật nổi bật trùng tên như:

 Nguyễn Quyết, Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước.
 Nguyễn Văn Quyết, Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Trưởng khoa Công tác Đảng Công tác Chính trị, Học viện Quốc phòng.
 Nguyễn Văn Quyết, tuyển thủ bóng đá quốc gia Việt Nam.


title: Hoàng Dân Mạc

text:
Hoàng Dân Mạc (sinh năm 1958) là một chính khách Việt Nam. Ông nguyên là Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ.

Thân thế và sự nghiệp
Ông sinh ngày 18 tháng 11 năm 1958, nguyên quán tại huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ.

1976-1981: Sinh viên Trường Đại học Nông nghiệp I - Hà Nội

9/1981-12/1982: Đoàn phó - Đoàn công tác khoán quản trong nông nghiệp của Bộ Nông nghiệp tại Vĩnh Phú

01/1983-02/1985: Cán bộ Ban quản lý HTX nông nghiệp - Ty Nông nghiệp Vĩnh Phú

02/1985-6/1987: Thực hiện nghĩa vụ quân sự theo Luật thuộc đơn vị E98-F316; chức vụ Hạ sỹ - Tiểu đội trưởng

7/1987-11/1987: Xuất ngũ - tiếp tục công tác tại Ban quản lý HTX nông nghiệp, Sở Nông lâm nghiệp Vĩnh Phú

12/1987-12/1991: Chuyên viên nghiên cứu tổng hợp, Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phú

01/1992-12/1994: Phó Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phú

01/1995-8/1999: Chánh Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phú, Phú Thọ

9/1999-6/2002: Phó Bí thư Huyện ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Thanh Thủy

7/2002-5/2004: Giám đốc Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường tỉnh Phú Thọ

6/2004-01/2006: Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ

02/2006-5/2007: Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Trưởng ban Tổ chức Tỉnh ủy

6/2007-12/2010: Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Phú Thọ

12/2010 đến 4/2013: Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ.

4/2013 đến 12/2018: Bí thư kiêm Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Phú Thọ.

Chiều ngày 30/9/2015, Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XVIII, nhiệm kỳ 2015-2020 đã bầu ông Hoàng Dân Mạc tái đắc cử chức vụ Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Phú Thọ khóa XVIII.

Ngày 23/6/2016, Hội đồng nhân dân tỉnh Phú Thọ đã khai mạc kỳ họp thứ nhất bầu Hoàng Dân Mạc, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh khóa XVII tái đắc cử chức vụ Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh khóa XVIII, nhiệm kỳ 2016-2021.

Tháng 12 năm 2018, ông nghỉ hưu.

Chú thích

Liên kết ngoài

Người Phú Thọ
Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ
Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Phú Thọ
Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ
Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Việt Nam nhiệm kì 2016–2021
Bí thư Tỉnh ủy Việt Nam nhiệm kì 2015–2020


title: Salamanca, Guanajuato

text:
Salamanca là một đô thị thuộc bang Guanajuato, México. Năm 2005, dân số của đô thị này là 233623 người.

Tham khảo

Đô thị bang Guanajuato


title: Nguyễn Bắc Việt

text:
Nguyễn Bắc Việt là một tên người Việt. Một số nhân vật trùng tên như:

 Nguyễn Bắc Việt, Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ I, Bộ Giáo dục và Đào tạo.
 Nguyễn Bắc Việt, Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 13, thuộc đoàn đại biểu Ninh Thuận.


title: Valladolid, Yucatán

text:
Valladolid là một đô thị thuộc bang Yucatán, México. Năm 2005, dân số của đô thị này là 68863 người.

Tham khảo

Đô thị bang Yucatán
Du lịch México


title: Nguyễn Văn Tấn

text:
Nguyễn Văn Tấn, hay Nguyễn Tấn, là một tên người Việt. Một số nhân vật nổi bật cùng tên như:

 Nguyễn Tấn (?-1871), tự là Tử Vân, võ quan nhà Nguyễn đời vua Tự Đức.
 Nguyễn Văn Tấn (1941–2007), Trung tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Tư lệnh kiêm Phó Bí thư Đảng ủy Quân khu 9.
 Nguyễn Tấn, Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Phó Tư lệnh Bộ đội Biên phòng Việt Nam.


title: Nguyễn Tấn

text:
Nguyễn Tấn, là một tên người Việt. Một số nhân vật nổi bật cùng tên như:
 Nguyễn Tấn, sinh năm 942, là tướng nhà Đinh có công đánh dẹp sứ quân Kiều Công Hãn và lập làng An Lá (Nam Định).
 Nguyễn Tấn (?-1871), tự là Tử Vân, võ quan nhà Nguyễn đời vua Tự Đức.
 Nguyễn Tấn, Thiếu tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam, nguyên Phó Tư lệnh Bộ đội Biên phòng Việt Nam.


title: Cảng Long Beach

text:
Cảng Long Beach còn được gọi là Cục Cảng Long Beach, là hải cảng lớn thứ hai của Mỹ về số lượng container bốc dỡ tại đây sau cảng Los Angeles ngay gần đó. Cảng này hoạt động như là một cửa ngõ chính cho thương mại từ Mỹ sang châu Á. Nó có diện tích đất liền 3.200 mẫu Anh (13 km2) với 25 dặm (40 km) bờ biển ở thành phố Long Beach, California. Cảng Long Beach nằm cách Khu thương mại Long Beach chưa đến hai dặm (3 km) về phía Tây nam và khoảng 25 dặm (40 km) về phía Nam của trung tâm thành phố Los Angeles. Cảng biển tự hào tạo ra lợi nhuận $ 100 tỷ USD  và cung cấp hơn 316.000 việc làm ở miền Nam California.

Lịch sử

Cảng Long Beach được thành lập vào ngày 24 Tháng 6 năm 1911 với diện tích ban đầu khoảng 800 mẫu Anh (3,2 km2) tại cửa sông Los Angeles. Năm 1917, Hội đồng quản trị đầu tiên được thành lập để giám sát hoạt động tại bến cảng. Do nền kinh tế đang bùng nổ, các cử đông của cảng Long Beach đã thông qua một trái phiếu 5 triệu USD để nâng cấp cảng và mở rộng khu vực xung quanh. Đến cuối những năm 1920, hơn một triệu tấn hàng hóa đã được xử lý cùng với việc xây dựng bổ sung các cầu cảng cho phù hợp với phát triển kinh doanh.

Năm 1921, dầu mỏ đã được phát hiện tại khu vực biển thuộc Long Bearch và xung quanh Signal Hill. Năm 1932, đây là khu vực dầu lớn thứ tư tại Hoa Kỳ, với việc phát hiện thêm mỏ dầu Wilmington  với hàng trăm giếng dầu cung cấp nguồn thu cho khu vực nói chung và thành phố cảng Long Beach nói riêng. Năm 1937, những thùng dầu đầu tiên khai thác từ khu vực biển đã cập cảng sau khi người ta phát hiện được nhiều giếng dầu ngoài khơi bờ biển. Giữa những năm 1930, khi cảng được mở rộng, chủ yếu là do nhu cầu vận chuyển dầu sang thị trường nước ngoài, sản lượng lớn dầu từ Los Angeles được khai thác đã gây ra một sự dư thừa tại thị trường Mỹ.

Việc khai thác hàng trăm triệu thùng dầu gây ra tình trạng lún đất theo thời gian  Các kỹ sư và các nhà địa chất đã kịp thời đưa vấn đề cần phải xây dựng bờ bao kiểm soát lũ lụt khi thủy triều lên cao.

Năm 1946, sau chiến tranh thế giới thứ hai, cảng Long Beach được thành lập như là một "hải cảng hiện đại nhất của Mỹ" bấy giờ  với việc là một trong chín cảng chính được xây dựng tập trung hàng hóa vận chuyển và là cảng đầu tiên được hiện đại hóa.

Với việc mở rộng nhanh chóng của bến cảng dấy lên quan ngại về ô nhiễm môi trường tại cảng Long Beach, vì vậy nơi đây đã xây dựng các chương trình về phòng chống sự cố tràn dầu, có các hạt và quản lý hiệu quả cao giao thông tàu. Nhờ những nỗ lực, cảng Long Bearch đã được trao giải thưởng của Hiệp hội Môi trường Cảng vụ Hoa Kỳ. Long Beach là cảng đầu tiên ở Tây bán cầu được nhận giải thưởng này. . Ngoài ra, cảng còn có hai hệ thống đo mức độ ô nhiễm không khí, cùng với việc quy định việc các tàu thuyền phải sử dụng ít nhất 50% nguồn điện thay vì sử dụng hoàn toàn động cơ diesel khiến nơi đây trở thành một cảng biển thân thiện với môi trường, một trong những cảng sạch nhất thế giới.

Năm 1980, với việc Hoa Kỳ cải thiện mối quan hệ với Trung Quốc, cảng đã tiếp nhận các cán bộ tới từ Trung Quốc. Chưa đầy một năm sau đó, công ty tàu biển China Ocean khánh thành việc vận chuyển quốc tế và được Cảng Long Beach tiếp nhận với tư cách là cảng đầu tiên của Mỹ. Các mối quan hệ đã được tăng cường với một số hãng tàu biển như Hanjin của Hàn Quốc đã mở một (230.000 m2) cảng container 57 ha ở Pier C của cảng vào năm 1991. Sau này, COSCO, một tàu sân bay quốc tế của Trung Quốc thực hiện việc kinh doanh với cảng Long Beach vào năm 1997.

Xem thêm

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Port of Long Beach website
Port of Long Beach overview page
The Impact Project (working to reduce port-related pollution)

Long Beach


title: Tào hoàng hậu (Đậu Kiến Đức)

text:
Tào hoàng hậu (曹皇后) là vợ của Đậu Kiến Đức- một thủ lĩnh nổi dậy vào thời Tùy mạt Đường sơ.

Tào thị và Đậu Kiến Đức đều hết sức tiết kiệm, thậm chí ngay cả sau khi Đậu Kiến Đức chiếm được vùng Hà Bắc hiện nay, Tào thị không mặc trang phục bằng lụa trang trí hoa văn, tì thiếp chỉ dưới 10 người. Sau khi Đậu Kiến Đức đánh bại và giết chết Vũ Văn Hóa Cập, Đậu Kiến Đức đã cho giải tán đội cung nữ xinh đẹp của Tùy Dạng Đế. (Các tiểu thuyết về thời kỳ này thường quy quyết định này của Đậu Kiến Đức có nguyên nhân từ việc Tào thị đố kỵ.) Thoạt đầu, Đậu Kiến Đức chỉ xưng vương, song sau khi hay tin Vương Thế Sung soán vị Dương Đồng vào năm 619, Đậu Kiến Đức đã tự tôn là Thiên tử trong các chiếu chỉ và lễ nghi.

Năm 621, nước Trịnh của Vương Thế Sung bị tướng Đường là Lý Thế Dân tiến đánh, Vương Thế Sung cầu viện Đậu Kiến Đức. Đậu Kiến Đức cho rằng nếu nước Trịnh bị diệt thì nước Hạ của ông cũng sẽ bị đe dọa, vì thế đã quyết định đến cứu viện Vương Thế Sung. Khi quân Hạ tiến quân về Lạc Dương, chiến lược gia Lăng Kính (凌敬) đề xuất rằng thay vì tiến đến kinh đô Lạc Dương của Trịnh, Đậu Kiến Đức nên tiến công Phần châu (汾州, nay gần tương ứng với Lữ Lương, Sơn Tây) và Tấn châu (晉州, nay gần tương ứng với Lâm Phần, Sơn Tây) và sẵn sàng tiến đánh kinh đô Trường An của Đường, khi đó vừa đoạt được lãnh thổ của Đường lại vừa buộc được quân Lý Thế Dân phải bỏ bay vây Lạc Dương. Tuy nhiên, các sứ giả của Vương Thế Sung là Vương Uyển (王琬) và Trưởng Tôn An Thế (長孫安世) lại thuyết phục Đậu Kiến Đức rằng Lạc Dương sắp thất thủ và cần cứu viện ngay, vì thế Đậu Kiến Đức vẫn tiến đến Lạc Dương. Khi Tào hoàng hậu hay tin, bà đã cố thuyết phục Đậu Kiến Đức chấp thuận làm theo kế hoạch của Lăng Kinh:

Lời của tế tửu [Lăng Kính] nên làm theo, Đại vương hà cớ gì lại không chấp thuận nó?. Thỉnh Đại vương tiến qua Phũ Khẩu [(滏口, nay thuộc Hàm Đan, Hà Bắc)] để thừa cơ nước Đường đang để trống. Liên doanh tiến dần dần và chiếm lấy Sơn Bắc [tức bắc Thái Hành Sơn]. Lại dựa vào việc Đột Quyết đánh Quan Trung từ phía tây, quân Dường tất sẽ phải rút về kinh đô để tự cứu. Sao lại phải lo lắng rằng Đại vương không thể giải vây cho Trịnh? Nếu còn ở Hổ Lao quan, ngày tháng trôi qua, tướng sĩ sẽ đều mệt mỏi, Đại vương mất nhiều công sức mà sẽ không thành công.

Tuy nhiên, Đậu Kiến Đức đáp lại:

Điều này phụ nữ các nàng không biết được. Chúng ta đến để cứu viện nước Trịnh mà nước này số mệnh đang treo lơ lửng và sắp sụp đổ. Chúng ta đã hứa cứu rồi, nay nếu thấy khó khăn mà thoái lui, thì chẳng phải sẽ bất tín với Thiên hạ sao?.

Đậu Kiến Đức tiếp tục tiến về phía Lạc Dương, và giao chiến với Lý Thế Dân trong trận Hổ Lao. Lý Thế Dân đã đánh bại và bắt giữ Đậu Kiến Đức. Tào thái hậu và tả bộc xạ Tề Thiện Hành (齊善行) cùng vài trăm kị binh chạy về Minh châu (洺州, nay thuộc Hàm Đan) và dự tính lập một dưỡng tử của Đậu Kiến Đức làm hoàng tử. Tuy nhiên, Tề Thiện Hành (齊善行), đã thuyết phục những người khác rằng tiếp tục kháng cự là vô ích, và đã chia các chiến lợi phẩm của quân Hạ cho binh sĩ rồi giải tán họ. Tề Thiện Hành cùng với hữu bộc dạ Bùi Củ và hành đài Tào Đán (曹旦) sau đó cùng bà đem theo kho báu và ngọc tỉ truyền quốc mà Đậu Kiến Đức thu giữ được khi đánh bại Vũ Văn hóa Cập đầu hàng quân Đường.

Tham khảo

Cựu Đường thư·quyển 54
Tân Đường thư·quyển 85
Tư trị thông giám

Người nhà Tùy
Người nhà Đường
Mất thế kỷ 7
Năm sinh không rõ


title: Ofu-Olosega

text:
Ofu và Olosega là một phần của nhóm đảo núi lửa Manu‘a, thuộc quần đảo Samoa, Lãnh thổ Samoa thuộc Mỹ. Hai hòn đảo sinh đôi này được tạo thành từ núi lửa có hình khiên, có tổng chiều dài 6 km. Trước năm 1970, người ta có thể đi qua từ đảo này sang đảo kia khi thủy triều xuống, ngày nay đã có một cây cầu nối giữa hai đảo.

Đọc thêm
Quần đảo Samoa

Liên kết
 Office of the Governor. 2004. Manu‘a ma Amerika. A brief historical documentary. Manu‘a Centennial. ngày 16 tháng 7 năm 1904. ngày 16 tháng 7 năm 2004. Office of the Governor, American Samoa Government. 20 p.

 Ofu County and Olosega County, Manu'a District, United States Census Bureau
 National Park Service map of the Manu‘a Islands
 Persistence of Coral Reefs Under Extreme Environmental Stress in American Samoa  G. Piniak, C. Birkeland, and G. Garrison (2004). University of Hawaii.

Tham khảo

Núi lửa Samoa thuộc Mỹ
Núi lửa hình khiên
Đảo của Samoa thuộc Mỹ
Núi Samoa thuộc Mỹ