title: Danh sách người Trung Quốc được truy tôn vua chúa

text:
Nhiều người Trung Quốc được truy tôn là vua chúa, dù khi còn sống chưa từng làm vua, do có quan hệ thân thích với những người sau này trở thành vua chúa, và được con cháu họ truy tôn danh hiệu đế vương.

Thân thế
Những người được truy tôn vua chúa có nhiều xuất phát điểm khác nhau:
Với những người là tổ tiên, cha mẹ của vua khai quốc một triều đại, thì phần nhiều trong số họ đã qua đời khi còn là thân phận thường dân hoặc có chức tước rất nhỏ trong bộ máy triều đại cũ. Sau này con cháu họ thăng tiến và tiến đến thay thế triều đại cũ, họ được truy tôn danh hiệu như các vị vua (miếu hiệu và thụy hiệu)
Một số người sống và tạo dựng sự nghiệp trong thời gian "chuyển giao quyền lực" giữa 2 triều đại, như Tào Tháo, Tư Mã Ý, Cao Hoan. Khi sống họ đã gây dựng được sự nghiệp lớn, đủ khả năng tạo dựng một triều đại mới, nhưng vì nhiều lý do, họ không tuyên bố phế bỏ triều đại cũ, mà chỉ dừng lại ở danh hiệu cao nhất là "vương" mà triều đại cũ phong cho, tức là suốt đời họ giữ "thân phận bề tôi" trên danh nghĩa của triều đại cũ. Tới đời con cháu họ mới thực hiện việc thay thế triều đại cũ và truy tôn họ với danh hiệu một vị vua.
Với những người là ông, cha của các thành viên tông thất hoàng gia không làm hoàng đế (có thể không phải là con trưởng giữ quyền kế vị) nhưng con cháu họ lại được chọn làm người kế vị hoàng đế do đó họ được truy tôn. Khi còn sống, với quan hệ thân thích trong hoàng gia, họ có tước hầu, công hoặc thậm chí tước vương; họ có thể có một quận, huyện cai trị riêng hoặc chỉ có danh hiệu ăn lộc mà không có đất phong, nhưng những người con, cháu của họ lại được làm hoàng đế. Một mặt truy tôn vị vua tiền nhiệm (Ngô Mạt Đế Tôn Hạo truy tôn chú mình Tôn Hưu là hoàng đế tiền nhiệm), một mặt vẫn truy tôn cha, ông đã sinh ra mình (Ngô Mạt Đế Tôn Hạo truy tôn cha đẻ Tôn Hòa của mình mặc dù Hòa chưa từng làm hoàng đế).

Dưới đây là danh sách những người Trung Quốc chưa từng làm vua nhưng được đời sau truy tôn danh hiệu như vua chúa:

Nhà Thương

Bộ tộc nhà Thương

Nhà Chu

Tây Bá

Nhà Hán

Tây Hán

Đông Hán

Tuy nhiên đây chỉ là truy hoàng chứ không phải truy làm hoàng đế.

Tam Quốc

Tào Ngụy

Đông Ngô

Nhà Tấn

Tây Tấn

Đông Tấn

Hoàn Sở

Ngũ Hồ thập lục quốc

Thành Hán

Tiền Triệu

Hậu Triệu

Hậu Lương

Tây Lương

Tiền Yên

Liêu Đông công

Hậu Yên

Bắc Yên

Nam Yên

Hồ Hạ

Thiết Phất

Tiền Tần

Hậu Tần

Nhiễm Ngụy

Đại

Bộ tộc Tác Đầu người Tiên Ti

Nước Đại

Nam Bắc triều

Nam triều

Tống

Tề

Lương

Hán

Tây Lương

Trần

Bắc triều

Bắc Ngụy

Tây Ngụy

Bắc Tề

Bắc Chu

Nhà Tùy

Nhà Đường

Võ Chu

Ngũ Đại Thập Quốc

Ngũ Đại

Hậu Lương

Hậu Đường

Sa Đà

Hậu Đường

Hậu Tấn

Hậu Hán

Hậu Chu

Thập quốc

Sở (Thập quốc)

Ngô Việt

Nam Đường

Nam Hán

Tiền Thục

Hậu Thục

Nhà Liêu

Tây Liêu

Nhà Tống

Bắc Tống

Nam Tống

Lưu Tề

Tây Hạ

Nhà Kim

Nữ Chân

Đại Kim

Nhà Nguyên

Nước Đại Mông Cổ

Đại Nguyên đế quốc

Nhà Minh

Đại Minh

Nam Minh

Nhà Thanh

Kiến Châu tả vệ

Đại Thanh

Xem thêm
 Danh sách vua và hoàng đế Trung Hoa
 Danh sách Hoàng hậu Trung Quốc
 Niên hiệu Trung Quốc
 Danh sách truy tôn vua chúa Việt Nam

Tham khảo

Lịch sử Trung Quốc
Hoàng tộc Trung Quốc


title: Triết Nhân Vương hậu

text:
Triết Nhân Vương hậu Kim thị (철인 왕후 김씨, 23 tháng 3, 1837 - 12 tháng 5, 1878), là vương hậu của Triều Tiên Triết Tông, vị vua thứ 25 của nhà Triều Tiên.

Tiểu sử

Tên thật của bà là Kim So Yong,và là con gái của Kim Mun-geun (김문근) và Phủ Phu nhân Mẫn thị. Năm 1851, bà trở thành Vương phi của nhà vua.

Năm 1864, Triết Tông qua đời không người thừa tự, bà trở thành Đại phi và tuyên bố nắm quyền lực lựa chọn một người kế vị mới cho Vương tộc. Sau khi con trai thứ của Hưng Tuyên Đại Viện Quân lên ngôi trở thành vua Cao Tông, bà trở thành Đại phi nhiếp chính cho ông. Năm 1878, bà qua đời.

Gia đình
 Bố
 Kim Mun-geun (김문근, 金汶根) (1801 - 1863)
 Ông nội
 Kim In-sun (김인순, 金麟淳)
 Bà nội
 Phu nhân Heung-yang của gia tộc Yeoheung Min (정부인 신씨, 貞夫人 申氏); (신일식의 딸) Vợ thứ hai của Kim Mun-geun (신일식, 申日式)
 Mẹ
 Lady Heung-yang of the Yeoheung Min clan (흥양부부인 여흥 민씨, 興陽府夫人 驪興 閔氏) (? - 1872); (본관: 여흥 민씨) Kim Mun-geun's second wife
 Anh em
 Em trai: Kim Byeong-pil (김병필, 金炳弼) (1839 - 1870)
 Chồng
 Triều Tiên Triết Tông (25 tháng 7 năm 1831 - 16 tháng 1 năm 1864)
 Con trai
 Hoàng tử Yi Yung-jun (원자 융준, 元子 隆俊) (22 tháng 11 năm 1858 - 25 tháng 5 năm 1859)

Tham khảo

Sinh năm 1837
Mất năm 1878


title: Trận Isonzo lần thứ hai

text:
Trận Isonzo lần thứ hai là một trong các trận Isonzo trên Mặt trận Ý thời Chiến tranh thế giới thứ nhất, diễn ra từ ngày 18 tháng 7 cho đến cuối tháng 8 năm 1915 giữa Quân đội Ý và Quân đội Đế quốc Áo-Hung, sau thất bại của quân Ý trong trận Isonzo lần thứ nhất. Bất chấp những cuộc tấn công dữ dội của quân Ý, mặt trận không hề xoay chuyển rõ rệt. Trận đánh đã chấm dứt mọi hy vọng hành quân nhanh chóng tới Trieste của quân Ý, cũng như hy vọng dễ dàng phòng ngự tuyến Isonzo của quân Áo. Quân Ý phải chịu thiệt hại nặng nề, song, mặc dù cách phòng vệ chặt chẽ của Tư lệnh Tập đoàn quân số 5 của Áo là Svetozar Boroević đã giành thắng lợi và đội quân ô hợp của ông đã thể hiện khả năng cùng với tâm huyết của mình trong cuộc chiến, ông đã nhận thấy cái giá mà họ phải trả.

Cadorna tổ chức cuộc tấn công vào ngày 18 tháng 7 năm 1915, với ưu thế về quân số. Quân Ý nã pháo vào đầu buổi trưa hôm ấy, và mục tiêu của họ là cao nguyên Karst. Dưới quyền Emmanuel Philibert, Công tước Aosta, họ không thể làm nên bước tiến đáng kể do Boroević đã lợi dụng lúc trận đánh gián đoạn thể xây dựng chiến hào tốt hơn và thay thế các binh sĩ mệt mỏi. Trong hai ngày sau, quân Ý đánh giáp lá cà với quân Áo-Hung và giành được một số thắng lợi nhỏ nhoi quanh Karst. Thấy mình chỉ nắm chút lợi thế, Emmanuel đổi chiến thuật và phái Tập đoàn quân số 3 của Ý đến chiếm núi San Michiele vào ngày 20 tháng 7 năm 1915, nhưng bị hỏa lực của đối phương xé lẻ. Hôm sau, quân Áo đã phản công và chiếm lại núi này. Từ ngày 23 đến ngày 25 tháng 7 năm 1915, quân Ý được tăng viện nhưng không chiếm nổi Karst và quân Áo giữ được trận tuyến, mặc dù núi Sei Busi rơi vào tay quân Ý trong ngày 25 tháng 7. Quân Áo không thể chiếm lại núi này và giao tranh bắt đầu lặng đi dù hai bên vẫn tiếp tục chiến đấu. Do thiếu thốn đạn pháo, Cadorna ngừng tấn công ở Karst vào ngày 7 tháng 8 năm ấy, Tuy nhiên, trận đánh vẫn âm thầm tiếp diễn trong suốt tháng 8 và ngày nào cũng có thương vong. Chiến sự đã diễn ra ác liệt ở vùng hạ lưu sông Isonzo. Một cuộc tiến công do Cadorna phát động đã khởi đầu bằng một đợt công pháo vào ngày 12 tháng 8 năm 1915 và quân Bộ binh Ý tràn ra khỏi chiến hào của mình vào ngày 14 tháng 8 năm ấy. Trong vòng năm ngày, quân Ý không thể thu được thành tích đáng kể. Các đợt tấn công của Sư đoàn số 7 của Ý tại khu vực Tolmein ở cao điểm Mrzli trong các ngày 21 và 22 tháng 8 năm 1915 đã trở nên thảm họa cho họ.

Các Sư đoàn khác của Ý tại Tolmein cũng không thể làm nên công tích, với những đợt tấn công dồn dập của mình, dù đêm ngày 28 tháng 8 năm 1915, Sư đoàn số 8 đánh bại quân Áo-Hung và đe dọa đến dãy Julian Alps, nhưng bị quân Áo-Hung phản công đánh lui về trận tuyến. Quân Ý không thể tiến thêm về hướng Đông, song giao tranh vẫn tiếp diễn ở khu vực Flitsch của cao điểm Mrzli. Nơi này vốn yên tĩnh trước tuần lễ cuối của tháng 8 sau khi cuộc đợt tấn công của Sư đoàn số 7 của Ý đều bị bẻ gãy. Vào các ngày 24 và 27 tháng 8 năm 1915, các cuộc tiến công của quân Ý cũng không thu được thắng lợi Vào ngày 29 tháng 8 năm ấy, quân Ý lại tấn công núi Rombon, nhưng quân Áo đã giữ được núi này.. Trận Isonzo lần thứ hai là cuộc đổ máu toàn diện đầu tiên trên Mặt trận Ý. Cuối năm ấy, quân Ý lại thất bại trong trận Isonzo lần thứ ba.

Chú thích

Isonzo 02
Isonzo 02
Isonzo 02
Isonzo 02
Các trận đánh trong đệ nhất thế chiến


title: Begin

text:
Begin hay Bégin có thể là:

Người
Benny Begin (sinh 1943), chính trị gia người Israel
Johanne Bégin (sinh 1971), vận động viên polo người Canada
Menachem Begin (1913–1992), thủ tướng Israel
Monique Bégin (sinh 1936), chính trị gia người Canada
Paul Bégin (sinh 1943), chính trị gia người Canada
Romeo Bégin (sinh 1895), chính trị gia người Canada
Steve Bégin (sinh 1978), cầu thủ khúc côn cầu trên băng người Canada

Âm nhạc
Begin (ban nhạc), bộ ba nhạc pop người Nhật Bản
Begin (album của David Archuleta)
Begin (album của The Millennium)
Begin (album của Riyu Kosaka)
Begin, album của Vương Tâm Lăng

Khác
Bégin, một đô thị ở Canada
Begin (video game), một video game năm 1980

Xem thêm


title: Kill Kill

text:
Kill Kill là EP đầu tiên của nữ ca sĩ kiêm nhạc sĩ người Mỹ Lana Del Rey. Nó được phát hành vào ngày 21 tháng 10 năm 2008 bởi hãng đĩa 5 Points dưới nghệ danh của Del Reys lúc đó là Lizzy Grant.

Danh sách ca khúc

Tham khảo

Album của Lana Del Rey
EP năm 2008
Album đầu tay năm 2008
EP đầu tay


title: Bắc Ngụy Thái Vũ Đế

text:
Bắc Ngụy Thái Vũ Đế (chữ Hán: 北魏太武帝; 408 – 11 tháng 3, 452), là vị Hoàng đế thứ ba của triều đại Bắc Ngụy trong lịch sử Trung Quốc. Ông thường được nhìn nhận là một người cai trị tài giỏi, và trong thời gian ông trị vì, Bắc Ngụy đã tăng gần gấp đôi kích thước lãnh thổ và thống nhất được toàn bộ miền bắc Trung Quốc, do đó đã chấm dứt thời Ngũ Hồ thập lục quốc, cùng với triều Lưu Tống ở phía nam bắt đầu thời Nam-Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc.

Ngụy Thái Vũ Đế là người sùng đạo đối với Đạo giáo dưới ảnh hưởng của tể tướng Thôi Hạo (崔浩), và đến năm 444, do đề xuất của Thôi Hạo và tin rằng các Phật tử đã ủng hộ cuộc nổi loạn của Cái Ngô (蓋吳), ông đã ra lệnh ra lệnh bãi bỏ Phật giáo, xử tử những ai vi phạm. Đây là họa Tam Vũ đầu tiên của Phật giáo Trung Hoa. Vào cuối triều đại của mình, ông trở nên độc ác, và thần dân Bắc Ngụy cũng kiệt sức trước các cuộc chiến tranh không ngừng chống Lưu Tống.

Năm 452, ông bị một hoạn quan tên là Tông Ái (宗愛) ám sát, người này đã lập con trai Thác Bạt Dư của ông lên ngai vàng song sau đó Thác Bạt Dư cũng bị ám sát. Các triều thần khác đã lật đổ Tông Ái và đưa cháu nội của Thái Vũ Đế là Thác Bạt Tuấn (con trai Thái tử Thác Bạt Hoảng, người đã chết trước đó) lên ngôi trở thành Ngụy Văn Thành Đế.

Thân thế
Ngụy Thái Vũ Đế tên húy là Thác Bạt Đảo (拓拔燾), bổn danh Phật Li Phạt (佛狸伐). Ông sinh năm 408, tức trong thời gian trị vì của ông nội Đạo Vũ Đế. Khi ấy phụ thân ông, Thác Bạt Tự đang là Tề vương (齐王). Mẫu thân của Thác Bạt Đảo về sau được sử sách gọi là Đỗ quý tần (杜貴嬪), song có vẻ như mang họ là Độc Cô Hồn, Ngụy thư viết rằng gia tộc Độc Cô Hồn đã được Hiếu Văn Đế ban cho họ Đỗ.

Đạo Vũ Đế về mặt chính thức không lập Thái tử, song Thác Bạt Tự vẫn là người kế thừa vì là người con trai cả và được phụ hoàng quý mến. Thác Bạt Tự trở thành hoàng đế vào năm 409, tức Ngụy Minh Nguyên Đế, sau khi Đạo Vũ Đế bị ám sát bởi một con trai khác là Thanh Hà vương Thác Bạt Thiệu (拓拔紹), Thác Bạt Đảo khi ấy trở thành người thừa kế của phụ thân, song trong thời gian đầu ông vẫn chưa có tước hiệu. Năm 420, Đỗ quý tần qua đời, vì thế ông được một nhũ mẫu họ Đậu nuôi nấng.

Năm 422, Minh Nguyên Đế lập Thác Bạt Đảo làm Thái Bình vương. Cuối năm đó, khi Minh Nguyên Đế lâm bệnh nặng, theo đề nghị của Thôi Hạo, ông không những lập Thác Bạt Đảo làm thái tử, mà còn cho Thái tử Đảo tại vị giống như một phó hoàng đế. Ông đã ủy thác các quân sư trọng yếu của mình, gồm Bạt Bạt Tung (拔拔嵩), Thôi Hạo, Đạt Hề Cân (達奚斤), An Trì Đồng (安遲同), Khâu Mục Lăng Quan (丘穆陵觀), và Khâu Đôn Đôi (丘敦堆) làm quân sư cho Thái tử. Từ thời điểm này trở đi, hầu hết các vấn đề, đặc biệt là đối nội, đều do Thái tử Đảo định đoạt, còn Minh Nguyên Đế chỉ quyết định các vấn đề quan trọng. Sau đó, khi Minh Nguyên Đế dẫn đầu một đội quân đại công kình địch Lưu Tống, Thác Bạt Đảo là người chỉ huy ở phía bắc để phòng vệ chống lại một cuộc tấn công có thể xảy ra của Nhu Nhiên.

Năm 423, ngay sau khi chiếm dược hầu hết tỉnh Hà Nam ngày nay từ Lưu Tống, Minh Nguyên Đế qua đời. Thác Bạt Đảo kế vị, trở thành Ngụy Thái Vũ Đế.

Thời kỳ trị vì ban đầu
Gần như ngay lập tức sau khi Thái Vũ Đế lên ngôi, Mưu Hãn Hột Thăng Cái khả hãn Uất Cửu Lư Đại Đàn của Nhu Nhiên khi hay tin về cái chết của Minh Nguyên Đế đã xua quân tiến đánh Bắc Ngụy. Thái Vũ Đế đã chiến đấu với quân Nhu Nhiên, và trong trận đánh đầu tiên thì ông đã bị quân Nhu Nhiên bao vây, song ông đã chiến đấu theo cách của mình và thoát khỏi hiểm nguy, sau đó, ông thực hiện các cuộc tấn công gần như hàng năm chống lại Nhu Nhiên, và trong mỗi lần đó, quân Nhu Nhiên lại trốn tránh bằng cách rút lui về phía bắc, và chỉ quay trở về phía nam khi quân Bắc Ngụy rút lui. Trong khi đó, vào năm 425, ông tái lập quan hệ hòa bình với Lưu Tống. Trong một hành động mà về sau này trở thành một truyền thống của Bắc Ngụy, ông đã phong nhũ mẫu họ Đậu của mình là "Bảo Thái hậu".

Cũng ngay sau khi lên ngôi, Thái Vũ Đế đã trở thành một tín đồ mộ đạo của Đạo giáo. Trong khoảng thời gian này, đạo sĩ Khấu Khiêm Chi trở nên nổi danh, và Thôi Hạo trở thành môn đồ của Khấu và thường xuyên ca ngợi Khấu trước Thái Vũ Đế. Thái Vũ Đế hài lòng trước những lời tiên tri của Khấu, mà trong đó ám chỉ rằng ông có nguồn gốc thần thánh, và ông đã chính thức tán thành hoạt động cải biến tín ngưỡng tôn giáo của Khấu tại đất nước của mình.

Năm 426, Thái Vũ Đế tụ tập các đại thần để hỏi ý kiến của họ về việc nên tấn công ai giữa Hồ Hạ và Nhu Nhiên, và các quan bị chia làm hai phe theo quan điểm của họ, và một số người đề xuất một mục tiêu thứ ba là Bắc Yên, mặc dù vậy, sau cái chết của Hoàng đế Hách Liên Bột Bột và cuối năm đó, ông đã chọn Hồ Hạ làm mục tiêu. Khi Bạt Bạt Tung phản đối kế hoạch này, Thái Vũ Đế đã thể hiện tính khí hung tợn của mình bằng cách lệnh cho các cận binh đánh vào đầu của Bạt Bạt trên sàn, song ông cũng thể hiện sự bình tĩnh nhất định khi không giáng cấp Bạt Bạt. Ông sau đó cử Đạt Hề Cân đi đánh Bồ Phản (蒲阪, nay thuộc Vận Thành, Sơn Tây) và Phổ Cơ (普幾) đi đánh Thiểm Thành (陝城, nay thuộc Tam Môn Hiệp, Hà Nam), còn bản thân ông thực hiện một cuộc tấn công thần tốc dựa trên kị binh nhắm vào kinh thành Thống Vạn (統萬, nay thuộc Du Lâm, Thiểm Tây) được bảo vệ nghiêm ngặt của Hồ Hạ.

Trước sự sửng sốt của Hoàng đế Hách Liên Xương, quân Bắc Ngụy xâm nhập được vào Thống Vạn trước khi rút lui với nhiều của cải cướp được, còn ở phía nam, các tướng Hách Liên Ất Đấu (赫連乙斗) và Hách Liên Trợ Hưng (赫連助興) của Hách Liên Xương không chỉ từ bỏ Bồ Phản, mà còn bỏ Trường An, cho phép Đạt Hề Cận chiếm vùng Quan Trung. Đến mùa xuân năm 427, Hách Liên Xương cử em trai Hách Liên Định tiến về phía nam để lấy lại Trường An, song quân của Hách Liên Định lại lâm vào thế bế tắc với quân của Đạt Hề Cân. Đáp lại, Thái Vũ Đế mở một cuộc tấn công khác vào Thống Vạn. Hách Liên Xương ban đầu nghe theo đề nghị của Hách Liên Định nên cố phòng thủ Thống Vạn đợi đến khi em trai đánh bại Đạt Hề Cân, song khi nhận được thông tin sai lệch thì Hách Liên Xương đã ra khỏi Thống Vạn để giao chiến với quân Bắc Ngụy. Thái Vũ Đế đã đánh bại Hách Liên Xương trong trận chiến, khiến hoàng đế Hồ Hạ không thể trở về Thống Vạn và buộc phải chạy trốn đến Thượng Khuê (上邽, nay thuộc Thiên Thủy, Cam Túc), Thái Vũ Đế chiếm được Thống Vạn. Như một hành động mang tính tượng trưng chính trị hay như một chiến tích, ông đã lấy ba người con gái của Hách Liên Bột Bột làm thê thiếp. Sau khi hay tin Thống Vạn thất thủ, Hách Liên Định đã ngưng giao chiến với Đạt Hề Cân và hội quân với Hách Liên Xương tại Thượng Khuê.

Năm 428, Đạt Hề Cân và Khâu Đôn Đôi khi cố gắng bắt Hách Liên Xương thì lại bị Hách Liên Xương làm cho mắc kẹt trong thành An Định (安定, nay thuộc Bình Lương, Cam Túc). Tuy nhiên, các thuộc cấp của Đạt Hề Cân là Uất Trì Quyến (尉遲眷) và An Trì Kiết (安遲頡) đã tiến hành một cuộc tấn công bất ngờ và bắt được Hách Liên Xương. Hách Liên Định trở thành hoàng đế Hồ Hạ. Tuy nhiên, Thái Vũ Đế lại đối đãi với Hách Liên Xương như một khách quý, cung cấp cho Hách Liên Xương những thứ mà bản thân mình cũng sử dụng, gả em gái cho Hách Liên Xương và lập Hách Liên Xương làm Hội Kê công; ông cũng ban thưởng lớn cho Uất Trì và An Trì và phong tước công cho họ. Sau đó, Đạt Hề Cân cảm thấy nhục nhã khi các thuộc cấp của mình đã bắt được Hách Liên Xương còn bản thân thì bất lực, nên ông đã tích cực truy kích Hách Liên Định, song lại bị đánh bại và bị Hách Liên Định bắt được. Trong sợ hãi, Khâu Đôn Đôi và Thác Bạt Lễ (拓拔禮) đã từ bỏ Trường An và chạy đến Bồ Phản, khiến Hồ Hạ có thể tái chiếm Trường An. Trong giận dữ, mặc dù Khâu Đôn Đội là triều thần cấp cao ngay từ những ngày ông còn làm thái tử, Thái Vũ Đế đã lệnh cho An Trì hành quyết Khâu Đôn và thay thế vị trí của Khâu Đôn. Trong thời gian này, Thái Vũ Đế đã tạm thời bỏ qua Hách Liên Định, thay vào đó, ông chuẩn bị tấn công Nhu Nhiên do thế lực này liên tục quấy rối vùng biên cương phía bắc.

Trong bối cảnh Bắc Ngụy tiến hành chiến dịch tiêu diệt Hồ Hạ, sử gia Tư Mã Quang đã viết bình luận về Thái Vũ Đế trong tác phẩm Tư trị thông giám của ông:

Năm 429, mặc dù chỉ được Thôi Hạo ủng hộ trong khi bị hầu hết các triều thần khác phản đối, Thái Vũ Đế đã mở một chiến dịch lớn tấn công Nhu Nhiên. (Các triều thần phản đối phần lớn vì lo ngại rằng Lưu Tống Văn Đế, người từ lâu đã muốn lấy lại các châu ở phía nam Hoàng Hà mà Minh Nguyên Đế đã chiếm vào năm 422 và 423, sẽ nhân dịp này tấn công.) Thái Vũ Đế đã chỉ ra rằng ngay cả khi Lưu Tống có tấn công, thì việc đánh bại Nhu Nhiên trước thậm chí còn quan trọng hơn, vì sợ rằng Nhu Nhiên sẽ tấn công cùng một lúc với Lưu Tống. Ông tiến hành đánh úp Uất Cửu Lư Đại Đàn, người dân Nhu Nhiên chạy toán loạn, và buộc khả hãn này phải chạy trốn. Tuy nhiên, khi đuổi theo Uất Cửu Lư Đại Đàn, bản thân ông lại do dự trong việc tiến xa hơn, và cuối cùng ông đã rút lui. Sau này, ông hay tin rằng trên thực tế mình đã ở rất gần với vị trí của Uất Cửu Lư Đại Đàn và có thể bắt khả hãn Nhu Nhiên nếu tiếp tục đuổi theo, và ông đã hối tiếc vì đã rút lui. Trên đường trở về, ông cũng tấn công các bộ lạc Cao Xa (高車), họ cùng với các bộ lạc nhu Nhiên mà ông đã bắt được bị bắt tái định cư ở phía nam của sa mạc Gobi và làm nông nghiệp. Từ thời điểm này trở đi, các châu phía bắc của Bắc Ngụy trở nên giàu có và không còn thiếu vật nuôi và da. Ông đã thưởng công lớn cho Thôi Hạo, và từ thời điểm này thì các lời khuyên của Thôi Hạo luôn được ông chấp thuận.

Đến mùa xuân năm 430, Lưu Tống phát động một cuộc tấn công lớn, Thái Vũ Đế đánh giá rằng khả năng phòng thủ ở phía nam Hoàng Hà của Bắc Ngụy không thể ứng phó với một cuộc tấn công của Lưu Tống nên ông đã ra lệnh rút sang bờ bắc. Đúng như Thái Vũ Đế đã dự đoán, quân Lưu Tông đã dừng lại tại Hoàng Hà. Trong khi đó, biết tin về việc Lưu Tống và Hồ Hạ lập minh ước để tấn công và phân chia lãnh thổ Bắc Ngụy, ông cũng đánh giá một cách chính xác rằng mặc dù đã lập minh ước song Lưu Tống vẫn sẽ không có ý định vượt sang bờ bắc Hoàng Hà, vì thế ông quyết định tiêu diệt Hồ Hạ. Vào mùa thu năm 430, ông thực hiện một cuộc tấn công bất ngờ vào tân đô Bình Lương (平涼, thuộc Bình Lương ngày nay) của Hồ Hạ và bao vây thành trong lúc Hách Liên Định đang giao chiến với vua Khất Phục Mộ Mạt của Tây Tần. Mặc dù, Thái Vũ Đế đã cử Hách Liên Xương đến Bình Lương để cố thuyết phục người giữ thành là Hách Liên Xã Can (赫連社干, em trai của cả Hách Liên Xương và Hách Liên Định) đầu hàng, song Bình Lương vẫn chưa chịu thất thủ một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, tướng Thổ Hề Bật (吐奚弼) của Bắc Ngụy đã giao chiến với Hách Liên Định khi Hách Liên Định cố giải vây cho Bình Lương, đánh bại và bao vây Hách Liên Định tại Thuần Cô nguyên (鶉觚原, nay thuộc Bình Lương). Bị quân Bắc Ngụy bao vây, trong khi quân của mình phải chịu đói khát nên sau vài ngày, Hách Liên Định đã buộc phải chiến đấu theo cách của mình để thoát khỏi vòng vây, song quân của ông hầu như đã sụp đổ, và bản thân ông thì bị thương nặng. Hách Liên Định tập hợp số quân còn lại và chạy đến Thượng Khuê. Tuy nhiên, đến tết năm 431 thì Hách Liên Xã Can đầu hàng. Gần như toàn bộ đất cũ của Hồ Hạ nay rơi vào tay Bắc Ngụy.

Sau khi giải thoát Đạt Hề Cân khỏi sự giam cầm của Hồ Hạ, Thái Vũ Đế đã trừng phạt Đạt Hề Cân vì những thất bại của ông bằng cách tạm thời bắt ông phụ trách các bữa ăn của hoàng đế, song ngay sau đó đã tha thứ và phục tước vương cho Đạt Hề Cân.

Năm 432, Hách Liên Định không còn có thể giữ được Thượng Khuê, và sau khi đánh bại nước Tây Tần, ông đã cố tiến về phía tây để tấn công Bắc Lương, song đã bị vua Mộ Dung Mộ Hội (慕容慕璝) của Thổ Dục Hồn, đánh bại và bắt giữ. Năm 433, Mộ Dung Mộ Hội đã trao Hách Liên Định cho Thái Vũ Đế, Thái Vũ Đế đã xử tử Hách Liên Định.

Trong khi Thái Vũ Đế đang tiến hành chiến dịch diệt Hồ Hạ, các tướng của ông tuân theo lệnh đã băng qua Hoàng Hà (khi ấy đang đóng băng) vào mùa đông năm 430, và nhanh chóng tái chiếm Lạc Dương và Hổ Lao. Họ nhanh chóng buộc đại quân của Lưu Tống do tướng Đáo Ngạn Chi (到彥之) chỉ huy phải rút lui, và chặn quân Lưu Tống còn ở tại Hoạt Đài (滑台, nay thuộc An Dương, Hà Nam). Một đội quân cứu viện của tướng Lưu Tống Đàn Đạo Tế không thể tiếp cận được Hoạt Đài, và đến mùa xuân năm 431 thì Hoạt Đài thất thủ. Toàn bộ đất đai bị mất cho Lưu Tống một năm trước đó nay đã lấy lại được. ≠Thái Vũ Đế, trong một hành động điển hình cho tính khí của mình, đã trao thưởng cho tướng Chu Tu Chi (朱脩之) của Lưu Tống, là người đã trung thành giữ Hoạt Đài đến vài tháng, bằng cách gả một con gái của một thành viên hoàng tộc cho người này.

Mùa hè năm 431, Thái Vũ Đế lần đầu tiên đề xuất về một cuộc hôn nhân giữa hai hoàng tộc với triều đình Lưu Tống. (Dựa trên các sự kiện sau này, có vẻ là một đề nghị hôn nhân giữa một người con trai của Thái Vũ Đế với một con gái của Lưu Tống Văn Đế.) Văn Đế trả lời một cách mơ hồ. Từ thời điểm này trở đi, Thái Vũ Đế tái đề xuất gần như hàng năm về việc kết hôn, còn Văn Đế thì luôn phản ứng giống nhau. Tuy nhiên, trong lúc đó, ông cũng thiết lập quan hệ hòa bình với Nhu Nhiên bằng cách trao trả một số tướng Nhu Nhiên bị Bắc Ngụy bắt.

Thời kỳ trị vì giữa
Đến mùa xuân năm 432, Thái Vũ Đế tôn nhũ mẫu của mình, Đậu bảo thái hậu, là thái hậu. Ông cũng lập một trong các con gái của Hách Liên Bột Bột làm hoàng hậu, và lập con trai cả Thác Bạt Hoảng (con trai phu nhân Hạ thị đã mất) làm thái tử.

Vào mùa hè năm 432, Thái Vũ Đế sau khi đã tiêu diệt được nước Hồ Hạ, bắt đầu tấn công Bắc Yên một cách nghiêm túc. Đến mùa thu năm 432, ông bao vây kinh thành Hòa Long (和龍, nay thuộc Cẩm Châu, Liêu Ninh) của Bắc Yên. Mặc dù đã có một vài chiến thắng trước quân Bắc Yên, ông đã chọn cách rút lui khi mùa đông đến, ông bắt được một số lượng lớn cư dân Bắc Yên và buộc họ phải tái định cư ở Bắc Ngụy. Vài năm tiếp theo, ông mở các cuộc tấn công hàng năm chống lại Bắc Yên với cùng một cách thức là khiến cho Bắc Yên dần suy yếu. Trong lúc tập trung vào việc đánh Bắc Yên, ông cũng hướng chú ý đến Bắc Lương, song do nghe theo lời khuyên của Lý Thuận (李順), ông đã quyết định chờ cho đến khi vua Thư Cừ Mông Tốn của nước này qua đời.

Vào mùa đông năm 432, Phùng Sùng (馮崇), con trai hoàng đế Phùng Hoằng của Bắc Yên, lo sợ sẽ bị phụ thân xử tử do bị mẹ kế Mộ Dung Vương hậu gièm pha, đã dâng trọng thành Liêu Tây (遼西, nay thuộc Đường Sơn, Hà Bắc) cho Bắc Ngụy. Để thưởng cho Phùng Sùng, Thái Vũ Đế không chỉ cử em trai Thác Bạt Kiện (拓拔健) đến giúp Phùng Sùng thoát khỏi cuộc bao vây của phụ thân, mà còn lập ông ta làm Liêu Tây vương và trao cho 10 quận làm thái ấp.

Năm 433, Thư Cừ Mông Tốn qua đời, Thái Vũ Đế bắt đầu tính đến việc chinh phục Bắc Lương. Tuy nhiên, ban đầu ông tiếp tục chấp nhận con trai của Thư Cừ Mông Tốn là Thư Cừ Mục Kiền làm chư hầu, và lấy em gái của Thư Cừ Mục Kiền làm thiếp.

Mùa xuân năm 434, Hách Liên Xương vì một lý do nào đó đã chạy trốn khỏi Bình Thành và cố gắng bắt đầu một cuộc nổi loạn. Ông ta bị giết chết trong một trận chiến, và Thái Vũ Đế đã lệnh xử tử các em trai của Hách Liên Xương.

Cũng trong mùa xuân năm 434, sau lần đầu từ chối một lời đề nghị hòa bình của Bắc Yên, Thái Vũ Đế đã chấp thuận nó sau khi Phùng Hoằng dâng một người con gái cho Thái Vũ Đế làm thiếp và trao trả sứ thần Bắc Ngụy Hốt Nữ Vu Thập Môn (忽忸于什門), người đã bị hoàng đế tiền vị của Phùng Hoằng là Phùng Bạt giam giữ vào năm 414 sau khi được Minh Nguyên Đế ủy thác đến Bắc Yên. Tuy nhiên, Thái Vũ Đế lại lệnh cho Phùng Hoằng phải đưa thái tử Phùng Vương Nhân (馮王仁) đến Bình Thành để yết kiến song Phùng Hoằng đã từ chối nên đã kết thúc thời kỳ hòa bình ngắn ngủi, và đến mùa hè năm 434, Bắc Ngụy nối lại các cuộc tấn công định kỳ vào lãnh thổ Bắc Yên. Trong khi đó, trong khoảng thời gian này, ông cũng lấy một em gái của Sắc Liên khả hãn Uất Cửu Lư Ngô Đề của Nhu Nhiên làm thiếp và gả một em gái hay em họ là Tây Hải công chúa cho Uất Cửu Lư Ngô Đề, tiếp tục củng cố mối quan hệ hòa bình giữa hai bên.

Mùa thu năm 434, trong khi tấn công quân nổi loạn Hung Nô của Bạch Long (白龍), Thái Vũ Đế đã khinh suất và gần như đã bị bắt trong một cuộc phục kích, chỉ thoát được nhờ nỗ lực của Hầu Mạc Trần Kiến (侯莫陳建). Sau đó, ông đánh bại Bạch Long và tàn sát bộ lạc của Bạch.

Năm 436, Phùng Hoằng lại cử sứ thần đến, thông báo sẽ đưa Phùng Vương Nhân đến làm con tin. Thái Vũ Đế không tin lời của Phùng Hoằng nên đã từ chối đề xuất hòa bình, và chuẩn bị cho một cuộc tấn công quyết định. Tuy nhiên, khi ông dẫn quân đến Hòa Long, Phùng Hoằng đã sẵn chuẩn bị từ trước, ông ta yêu cầu Cao Câu Ly cử quân đến hỗ trợ hộ tống mình và người dân Bắc Yên đến vùng đất của Cao Câu Ly, và do tướng Thổ Hề Bật của Thái Vũ Đế say rượu nên quân Bắc Ngụy đã không thể đuổi theo, trong cơn giận, Thái Vũ Đế đã bắt giam và sau đó giáng chức cả Thổ Hề và cấp phó của ông ta là tướng Nga Thanh (娥清) thành các binh sĩ bình thường, mặc dù vậy, sau đó ông đã lại phong họ làm tướng. Sau đó, Thái Vũ Đế cứ sứ giả đến Cao Câu Ly, yêu cầu Cao Câu Ly giao nộp Phùng Hoằng. Bảo Tạng Vương của Cao Câu Ly đã từ chối, mặc dù vẫn khiêm nhường trước Thái Vũ Đế. Thái Vũ Đế nghe theo đề xuất của em trai là Lạc Bình Lệ vương Thác Bạt Phi (拓拔丕), nên đã không ngay lập tức thực hiện một chiến dịch chống lại Cao Câu Ly. (Song đến năm 438, Phùng Hoằng và Cao Câu Ly trở nên bất hòa, Bảo Tạng Vương đã giết chết Phùng Hoằng.)

Cuối năm 436, các mối quan hệ hòa bình  giữa Bắc Ngụy và Nhu Nhiên từ năm 431 đã chấm dứt và không rõ nguyên nhân vì sao. Nhu Nhiên tiếp tục quấy nhiều vùng biên giới phía bắc của Bắc Ngụy.

Năm 437, các dàn xếp về vấn đề hôn nhân mà Thái Vũ Đế đề nghị với Lưu Tống Văn Đế đã đạt được một số thành quả, Văn Đế đã cử quan Lưu Hi Bá (劉熙伯) đến Bắc Ngụy để thảo luận chi tiết về việc một trong số con gái của Văn Đế sẽ kết hôn với thành viên của hoàng tộc Bắc Ngụy, song vào thời điểm đó, con gái của Văn Đế lại qua đời và cuộc dàn xếp kết thúc.

Cũng trong năm 437, bực tức trước nạn tham nhũng tràn lan mà trong đó các quan chức địa phương của ông có dính líu đến (điều này là cần thiết cho họ bởi vào thời điểm đó, không có quan Bắc Ngụy nào được nhận bổng lộc), ông đã ban hành một chiếu chỉ khuyến khích các quan cấp thấp và thường dân báo cáo tội tham ô của các quan. Tuy nhiên, chiếu chỉ này đã không có được hiệu quả như suy tính, những người có bằng chứng về tội tham nhũng của các quan lại đã sử dụng nó để tống tiền các quan tham này, và nạn tham nhũng vẫn tiếp tục.

Sau đó vào năm 437, Thái Vũ Đế gả em gái là Vũ Uy công chúa cho Thư Cừ Mục Kiền, và Thư Cừ Mục Kiền đã cử thế tử Thư Cừ Phong Đàn (沮渠封壇) đến Bình Thành làm con tin. Mặc dù vậy, Thái Vũ Đế vẫn tính đến việc chinh phục Bắc Lương, song do thúc giục của Lý Thuận nên Thái Vũ Đế đã trì hoàn kế hoạch.

Năm 438, Thái Vũ Đế mở một cuộc tấn công lớn chống lại Nhu Nhiên, song quân Nhu Nhiên chủ yếu tránh né nên ông chỉ đạt được thành công hạn chế.

Năm 439, tình hình càng trầm trọng thêm khi em gái của Thư Cừ Mông Tốn và em dâu là Lý phu nhân (có quan hệ với Thư Cừ Mục Kiến) đã cố đầu độc Vũ Uy công chúa, ngoài ra thì Thư Cừ Mục Kiền có mối quan hệ thân thiện với Nhu Nhiên, Thái Vũ Đế vì thế đã mở một cuộc tấn công lớn chống lại Bắc Lương. Lý Thuận, không rõ vì sao lại thay đổi lập trường và cùng với Thổ Hề Bật phản đối các hành động quân sự này, họ nói sai rằng có rất ít nước và cỏ tươi để chăn thả tại Bắc Lương vì thế quân Bắc Ngụy sẽ bị khát vào đói. Tuy nhiên, do Thôi Hạo nhất định chủ chiến, Thái Vũ Đế tin rằng ông có thể chinh phục được Bắc Lương, và đã cho mở chiến dịch. Ông nhanh chóng tiến đến kinh thành Cô Tang (姑臧, nay thuộc Vũ Uy, Cam Túc) của Bắc Lương vào mùa thu, chiếm được thành sau một thời gian ngắn bao vây. Trong khi đó, Uất Cửu Lư Ngô Đề đã phát động một cuộc tấn công bất ngờ vào Bình Thành để cứu giúp Bắc Lương song đã bị đẩy lùi. (Thôi Hạo, người là một kẻ thù chính trị của Lý Thuận, đã quy việc Lý Thuận thay đổi lập trường là do đã nhận hối lộ của Thư Cừ Mục Kiền, và sau đó Thái Vũ Đế đã buộc Lý phải tự sát.) Lãnh thổ Bắc Lương phần lớn rơi vào tay Bắc Ngụy, và mặc dù cả em trai của Thư Cừ Mục Kiền là Thư Cừ Vô Húy và Thốc Phát Bảo Chu (禿髮保周), con trai của vua Nam Lương cuối cùng là Thốc Phát Nục Đàn, đã có nắm giữ các phần lãnh thổ khác nhau của Bắc Lương, năm 440 thì Thốc Phát Bảo Chu chết do tự sát sau khi thất bại, và đến năm 441 thì Thư Cừ Vô Húy chạy đến đất Cao Xương ở Tây Vực. Miền Bắc Trung Quốc nay hoàn toàn thống nhất dưới quyền cai trị của Thái Vũ Đế, chấm dứt thời Ngũ Hồ thập lục quốc và bắt đầu thời Nam-Bắc triều. Ông tiếp tục đối đãi với Thư Cừ Mục Kiền như một em rể, và Thư Cừ Mục Kiền được phép tiếp tục giữ tước hiệu Hà Tây vương.

Thời kỳ trị vì cuối
Năm 442, theo thỉnh cầu của Khấu Khiêm Chi, Thái Vũ Đế đã lên một cái bục và chính thức nhận được bùa hộ mệnh Đạo giáo từ Khấu, và đổi hiệu kỳ của mình thành màu lam, để thể hiện niềm tin Đạo giáo của mình và chính thức chuẩn y đưa Đạo giáo trở thành quốc giáo. Từ thời điểm đó, các hoàng đế Bắc Ngụy khi lên ngôi có một truyền thống là nhận các bùa hộ mệnh Đạo giáo. Cũng do thỉnh cầu của Khấu Khiêm Chi và Thôi Hạo, ông bắt đầu cho xây Tĩnh Luân cung (靜輪宮), với ý muốn rằng với độ cao lớn, nó sẽ được yên tĩnh và gần gũi với thần thánh. (Thái tử Hoảng là một Phật tử, ông ta phản đối kế hoạch xây dựng vì chi phí quá lớn, song Thái Vũ Đế không nghe theo.)

Mùa thu năm 443, trong lúc tấn công Nhu Nhiên, Thái Vũ Đế đột ngột phải chạm trán với Uất Cửu Lư Ngô Đề, và Thái tử Hoảng khuyên ông tấn công ngay lập tức, song Thái Vũ Đế đã do dự và để cho Uất Cửu Lư Ngô Đề trốn thoát. Từ thời điểm đó, Thái Vũ Đế bắt đầu lắng nghe lời khuyên của Thái tử Hoảng một cách nghiêm túc, và trong mùa đông năm 443, ông ủy quyền cho Thái tử Hoảng thực hiện tất cả các công việc của đế quốc ngoại trừ những việc quan trọng nhất, dưới sự giúp đỡ của Khâu Mục Lăng Thọ (丘穆陵壽), Thôi Hạo, Trương Lê (張黎), và Thổ Hề Bật. Thái tử Hoảng nhanh chóng lập ra một chính sách để khuyến khích nông nghiệp bằng cách buộc những người có quá nhiều gia súc phải cho những người không có thuê lại, những người thuê gia súc sẽ trả tiền thuê bằng cách cày bừa trên các vùng đất của chủ sở hữu gia súc, việc này đã làm tăng năng suất của các vùng đất trồng trọt lên rất nhiều.

Năm 444, đã xảy ra sự cố tranh giành quyền lực đầu tiên và việc này sẽ diễn ra trong suốt thời kỳ trị vì cuối của Thái Vũ Đế. Độc Cô Hiệt (獨孤絜), một quan cấp cao, người đã phản đối việc tấn công Nhu Nhiên, đã bị Thôi Hạo buộc tội đố kị với Thôi, rằng Độc Cô Hiệt đã phá hoại nỗ lực chiến tranh của Thái Vũ Đế bằng cách làm cho các tướng sai hẹn, và sau đó lập kế hoạch để Nhu Nhiên bắt được Thái Vũ Đế và lập hoàng đệ là Thác Bạt Phi làm hoàng đế. Thái Vũ Đế xử Độc Cô Hiệt tội chết, còn Thác Bạt Phi thì chết do lo âu. Hơn nữa, vì Độc Cô Hiệt đã ám chỉ đến họ trong lúc bị thẩm vấn, các quan Trương Tung (張嵩) và Khố Địch Lân (庫狄鄰) cũng bị xử tử.

Đến mùa hè năm 444, tám cháu trai của vua Thổ Dục Hồn Mộ Dung Mộ Lợi Diên (慕容慕利延) đã đầu hàng Bắc Ngụy sau khi một người anh em của họ tên là Mộ Dung Vĩ Thế (慕容緯世) bị bá phụ Mộ Lợi Diên giết chết, họ còn đề nghị Thái Vũ Đế tấn công Thổ Dục Hồn. Đáp lại, Thái Vũ Đế cử con trai là Tấn vương Thác Bạt Phục La (拓拔伏羅) đi đánh Thổ Dục Hồn và đã đánh bại được đội quân của nước này, buộc Mộ Dung Mộ Lợi Diên phải chạy trốn đến Bạch Lan sơn (白蘭山, tây nam tỉnh Thanh Hải ngày nay). Năm 445, khi bị một họ hàng xa của Thái Vũ Đế là Thác Bạt Na (拓拔那) đuổi theo, Mộ Dung Mộ Lợi Diên đã chạy về phía tây và chiếm đất Vu Điền tại Tây Vực. (Tuy nhiên, sau vài năm, Thổ Dục Hồn lại được tái lập ở vị trí ban đầu.)

Năm 445, tức giận trước việc Chân Đạt (真達), quốc vương của nước Thiện Thiện từ chối cho sứ thần của Bắc Ngụy đi qua lãnh thổ để đến các vương quốc khác tại Tây Vực, Thái Vũ Đế đã cử tướng Thổ Vạn Độ Quy (吐萬度歸) đi đánh Thiện Thiện, và đến mùa thu năm 445 thì Chân Đạt đã đầu hàng. Bắc Ngụy chiếm Thiện Thiện.

Vào mùa thu năm 445, nghe theo lời tiên tri rằng "Ngô" sẽ diệt Ngụy, một người Hung Nô tên là Cái Ngô (蓋吳) đã bắt đầu một cuộc nổi dậy chống lại Bắc Ngụy tại Hạnh Thành (杏城, nay thuộc Diên An, Thiểm Tây), và Cái Ngô đã nhanh chóng tập hợp được một số lượng lớn người tham gia, cả tộc Hán và Hung Nô. Cái Ngô cũng chịu trở thành chư hầu của Lưu Tống và tìm kiếm trợ giúp từ triều đại này. Các nỗ lực ban đầu của những viên quan địa phương nhằm dập tắt cuộc nổi loạn của Cái Ngô đã thất bại, và Cái Ngô càng trở nên mạnh hơn, tự xưng là Thiên Đài vương. Đến mùa xuân năm 446, Thái Vũ Đế đích thân tấn công và đánh bại một đồng minh của Cái Ngô là tướng nổi loạn người Hán Tiết Vĩnh Tông (薛永宗), trước khi đối mặt với Cái Ngô. Cái Ngô chạy đến vùng núi, và Thái Vũ Đế đã tiến hành thảm sát những người đã ủng hộ Cái Ngô. Sau khi Thái Vũ Đế đến Trường An, ông tìm thấy một số chùa Phật giáo có vũ khí bên trong, và ông tin rằng các sư tăng hành động cùng với Cái Ngô, và do đó đã thảm sát các sư tăng tại Trường An. Thôi Hạo đã sử dụng cơ hội này đã khuyến khích Thái Vũ Đế hãy thảm sát tất cả các sư tăng trên toàn quốc và phá hủy các chùa, tượng và kinh Phật. Ông sau đó ra chiếu chỉ ngăn cấm Phật giáo trên toàn quốc. Tuy nhiên, Thái tử Hoảng đã sử dụng chiến thuật trì hoãn trong việc ban hành các chiếu chỉ, tạo điều kiện cho các Phật tử chạy trốn hoặc đi ẩn thân, song đã không còn một ngôi chùa Phật giáo nào còn tồn tại ở Bắc Ngụy. Đây là điều đầu tiên trong họa Tam Vũ.

Mùa xuân năm 446, tin tưởng một cách sai lầm rằng thứ sử Thanh châu (青州, nay là trung bộ và đông bộ Sơn Đông) của Lưu Tống là Đỗ Ký (杜驥), đào ngũ sang phía mình, Thái Vũ Đế đã cử Thác Bạt Na và Thác Bạt Nhân (拓拔仁, con trai của Thác Bạt Kiện) đi hộ tống Đỗ Ký, và đánh Thanh châu, Duyện châu (兗州, nay là tây bộ Sơn Đông) và Ký châu (冀州, nay là tây bắc bộ Sơn Đông) của Lưu Tống, và mặc dù quân Bắc Ngụy không thể chiếm được hay giữ được châu nào, thì các châu này cũng đã trở nên nhiễu loạn bởi các cuộc tấn công.

Mùa hè năm 446, Cái Ngô trở lại Hạnh Thành và lại trở nên mạnh mẽ một cách nhanh chóng. Thái Vũ Đế đã cử Thác Bạt Na và Thác Bạt Nhân đi đánh Cái Ngô, và Thác Bạt Na đã bắt được hai thúc bá của Cái Ngô. Ban đầu, hai người này bị giải đến Bình Thành, song tướng Bộ Lục Cô Sĩ (步六孤俟) lại đề xuất rằng hãy thực hiện một lời thề cùng với hai người và lệnh cho họ giết chết Cái Ngô. Thác Bạt Na đồng ý, các thúc bá của Cái Ngô đã ám sát ông ta, cuộc nổi loạn của Cái Ngô cũng kết thúc.

Năm 447, tin rằng Thư Cừ Mục Kiền bí mật cất giữ kho bạc của Bắc Lương trong khi tuyên bố rằng chúng bị cướp bóc lúc giao chiến, Thái Vũ Đế đầu tiên đã thảm sát gần như toàn bộ gia tộc Thư Cừ, và sau đó buộc Thư Cừ Mục Kiền và Mục Kiền phu nhân phải tự sát.

Năm 448, Thái Vũ Đế lập tướng Xuất Đại Hãn Bạt (出大汗拔) làm Thiện Thiện vương, trên thực tế biến Thiện Thiện trở thành một phần của đế quốc Bắc Ngụy. Ông cũng lệnh cho Thổ Vạn Độ Quy (吐萬度歸) tiến đánh một số vương quốc khác ở Tây Vực, buộc các nước này phải chịu khuất phục.

Vào mùa đông năm 448 và mùa xuân năm 449, Thái Vũ Đế và Thái tử Hoảng cùng nhau tấn công Nhu Nhiên, song Xử khả hãn Uất Cửu Lư Thổ Hạ Chân của Nhu Nhiên đã trốn tránh và không giao chiến với họ. Tuy nhiên, đến mùa thu năm 449, Thác Bạt Na đã có thể khiến cho Nhu Nhiên chịu tổn thất nặng, và trong nhiều năm Nhu Nhiên đã không còn tấn công Bắc Ngụy.

Năm 450, Thái Vũ Đế buộc tội Lưu Tống Văn Đế đã cổ vũ cho cuộc nổi loạn của Cái Ngô nên đã tiến đánh Lưu Tống, bao vây Huyền Hồ (懸瓠, nay thuộc Trú Mã Điếm, Hà Nam) trong 42 ngày nhưng không thể chiếm được thành, và cuối cùng ông đã rút lui.

Đến năm 450, một bí ẩn chính trị lớn đã xảy ra tại Bắc Ngụy khi không rõ vì nguyên cớ nào, Thái Vũ Đế đã quyết định giết Thôi Hạo cùng với toàn bộ gia tộc của ông ta và bất cứ người nào mang họ Thôi xuất thân từ quê hương của Thôi là quận Thanh Hà (清河, gần tương ứng với Hình Đài, Hà Bắc hiện nay), cũng như một vài gia tộc khác có quan hệ thông gia với Thôi. Lý do được công bố là Thôi Hạo đã tiết lộ quá mức điều ô nhục của hoàng tộc khi ông ta viết và cho lưu hành một chính sử. Sử gia hiện đại Bá Dương suy đoán rằng Thôi Hạo có thể đã tiết lộ việc Đạo Vũ Đế (ông nội của Thái Vũ Đế) là một kẻ phản bội, và rằng Thôi Hạo sau đó đã có một đối đầu chính trị lớn với Thái tử Hoảng. Tuy nhiên, suy đoán của Bá Dương, mặc dù có một số chứng cứ hỗ trợ, song lại chưa thể thuyết phục, và tại sao Thái Vũ Đế lại quá vội vàng và khắt khe trong việc trừng phạt người mà ông đã tin tưởng trong suốt nhiều năm vẫn còn chưa rõ. (Một điều đáng lưu ý là trong toàn bộ sự cố, Thôi Hạo được mô tả là sợ hãi đến mức không thể nói được một lời nào, và điều này mâu thuẫn với tính cách và nhân phẩm của Thôi Hạo; và ngay sau khi xử tử Thôi Hạo, Thái Vũ Đế đã bày tỏ sự hối tiếc vì đã làm như vậy.)

Vào mùa thu năm 450, Lưu Tống Văn Đế mở một cuộc tấn công lớn chống lại Bắc Ngụy, hy vọng đoạt lại các châu ở phía nam Hoàng Hà, chia quân làm hai hướng tấn công, đạo quân phía đông tấn công Nghiêu Ngao (碻磝, nay thuộc Liêu Thành, Sơn Đông) và Hoạt Đài, còn đạo quân phía tây tấn công Thiểm Thành và Đồng quan. Theo lệnh của Thái Vũ Đế, quân Bắc Ngụy bỏ Nghiêu Ngao và phòng thủ Hoạt Đài, còn bản thân Thái Vũ Đế tiến về phía nam để giải vây cho Nghiêu Ngao trong khi Thái tử Hoảng tiến về phía bắc để phòng thủ một cuộc tấn công có thể xảy ra của Nhu Nhiên. Tướng Vương Huyền Mô (王玄謨) của Lưu Tống là người có đội quân hùng mạnh, ban đầu nhận được sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân gần Hoạt Đài. Song khi sự ủng hộ bị mất đi, ông đã không thể chiếm được Hoạt Đài một cách nhanh chóng, và khi Thái Vũ Đế đến, quân Lưu Tống đã sụp đổ. Khi hay tin này, Văn Đế đã lệnh cho quân Lưu Tống rút lui (mặc dù khi đó đạo quân phía tây của Lưu Tốn do tướng Liễu Văn Cảnh (柳文景) chỉ huy đã thành công trong việc đánh chiếm Thiểm Thành và Đồng quan và chuẩn bị tiến vào vùng Quan Trung).

Để trả đũa cho cuộc tấn công của Lưu Tống, Thái Vũ Đế đã phát động một cuộc tất công toàn lực đánh các châu phía bắc của Lưu Tống. Thác Bạt Nhân nhanh chóng chiếm được Huyền Hồ và Hạng Thành (項城, nay thuộc Chu Khẩu, Hà Nam) và cướp phá trên đường đến Thọ Dương. Thái Vũ Đế tiến đến Bành Thành, song đã không bao vây thành được bảo vệ nghiêm ngặt này; thay vào đó, ông tiến về phía nam, tuyên bố rằng sẽ vượt Trường Giang và phá hủy kinh thành Kiến Khang của Lưu Tống. Cả hai đại quân của ông và một nhánh quân khác mà ông cử đi đều tiến hành tàn sát và đốt phá nặng nề, khiến cho vùng Hoài Hà của Lưu Tống bị tàn phá. Khoảng tết năm 451, Thái Vũ Đế đã tiến đến Qua Bộ (瓜步, nay thuộc Nam Kinh, Giang Tô), song vào lúc này ông lại tái đề xuất đề nghị hòa bình-hôn nhân mà ông đã đưa ra trước đây, theo đó nếu như Văn Đế gả một con gái cho một cháu nội của ông, ông sẽ sẵng sàng gả một con gái cho con trai của Văn Đế là Lưu Tuấn (người khi đó đang bảo vệ Bành Thành), thiết lập hòa bình lâu dài. Thái tử Lưu Thiệu của Lưu Tống đã ủng hộ đề nghị này, song Giang Đam (江湛) lại phản đối, và đề nghị hôn nhân đã không được chấp thuận. Vào mùa xuân năm 451, lo ngại rằng quân Bắc Ngụy đã quá căng thẳng và sẽ bị tấn công phía sau bởi quân Lưu Tống đóng tại Bành Thành và Thục Dương, Thái Vũ Đế bắt đầu rút quân, và trên đường, do bị tướng Tang Chí (臧質) của Lưu Tống xúc phạm, ông đã bao vây thành Hu Dị (盱眙, nay thuộc Hoài An, Giang Tô), và sau khi cả hai bên đều phải chịu tổn thất nặng nề, ông đã nhanh chóng rút quân. Chiến dịch này gây tổn thất nặng cho cả hai đế quốc và bộc lộ sự tàn nhẫn trong tính cách của Thái Vũ Đế, như sử gia Tư Mã Quang đã mô tả:

Quân Ngụy đã khiến các châu Nam Yên, Từ, Bắc Yên, Dự, Thanh và Ký tan hoang. Số người Tống chết và bị thương không đếm xuể. Khi quân Ngụy bắt gặp những nam nhân trẻ tuổi người Tống, họ sẽ chặt đầu hoặc cắt đôi những người này. Các trẻ sơ sinh thì bị đâm bằng giáo, và các giáo sau đó sẽ được lắc khiến các trẻ sơ sinh phải thét lên để làm trò tiêu khiển. Các quận và huyện có quân Ngụy đi qua bị đốt cháy và tàn sát, và thậm chí cây cỏ cũng không còn. Khi những con chim sẻ trở lại vào mùa xuân, chúng không thể tìm thấy nhà để làm tổ, vì thể chúng phải làm tổ trong các khu rừng. Binh sĩ và chiến mã của Ngụy cũng bị thương vong hơn một nửa, và tất cả người Tiên Ti đều oán thán.

Một phần khác trong tính cách của Thái Vũ Đế cũng đã được biểu lộ trong bối cảnh đất nước đang giao chiến, ông vẫn duy trì việc nới lỏng các lễ nghi ngoại giao chính thức. Ví dụ, khi ông ở bên ngoài Bành Thành, ông đã yêu cầu Lưu Tuấn cung cấp cho mình rượu và mía, trong khi tặng cho Lưu Tuấn một món quà gồm lạc đà, la, và áo choàng. Sau đó, ông yêu cầu cam từ Lưu Tuấn trong khi tặng cho Lưu Tuấn chăn, muối và đậu ngâm. Những điều tương tự đã xảy ra khi ông ở Qua Bộ, khi đó ông đã yêu cầu và gửi quà tặng đến và đi với Lưu Tống Văn Đế. (Tạng Chí đã làm ông phát cáu khi gửi nước tiểu đến khi ông yêu cầu rượu, do đó đã phá vỡ mô hình trao đổi quà tặng chính thức.)

Năm 451, bất ổn chính trị tiếp diễn, lần này Thái tử Hoảng và các cộng sự của mình là nạn nhân. Thái tử Hoảng được coi là người có khả năng và tài quan sát, nhưng đã quá tin tưởng các cộng sự. Thái tử Hoảng rất không ưa hoạn quan Tông Ái, và Tông Ái đã quyết định hành động trước, người này cáo buộc các cộng sự của Thái tử Hoảng là Cừu Nê Đạo Thịnh (仇泥道盛) và Nhâm Bình Thành (任平城) phạm tội, và hai người này đã bị xử tử. Hơn nữa, nhiều cộng sự khác của Thái tử đã bị kéo vào vụ việc và cũng bị giết. Bản thân Thái tử Hoảng lâm bệnh trong lo âu và qua đời vào mùa hè năm 451. Tuy nhiên, ngay sau đó, Thái Vũ Đế đã phát hiện ra rằng Thái tử Hoảng không có tội, và trở nên rất hối tiếc vì đã xử tử các cộng sự của Thái tử. Ông không lập thái tử mới, mặc dù trong một thời gian ngắn ông đã lập con trai của Thái tử Hoảng là Thác Bạt Tuấn làm Cao Dương vương song sau đó đã bãi bỏ, ông suy tính rằng người thừa tự của thái tử không nên chỉ được phong làm thân vương, điều này cho thấy rằng ông dự định để Thác Bản Tuấn kế vị ngai vàng.

Do Thái Vũ Đế giành nhiều thương nhớ cho Thái tử Hoảng, Tông Ái trở nên lo lắng, và đến mùa xuân năm 452 thì ông ta đã ám sát Thái Vũ Đế. Ban đầu, một số triều thần định lập con trai của Thái Vũ Đế là Đông Bình vương Thác Bạt Hàn (拓拔翰) làm hoàng đế, song vì Tông Ái cũng có quan hệ không tốt đẹp gì với Thác Bạt Hàn, ông ta đã giả lệnh của Hách Liên Hoàng hậu để lập một người con trai khác của Thái Vũ Đế là Nam An vương Thác Bạt Dư làm hoàng đế, trong khi buộc Thác Bạt Hàn phải chết.

Gia quyến
 Thân phụ: Bắc Ngụy Minh Nguyên Đế Thác Bạt Tự.
 Thân mẫu: Đỗ quý tần (杜贵嫔; ? - 420), sau truy tôn làm Mật hoàng hậu (密皇后).
 Hậu phi:
 Hách Liên hoàng hậu, con gái Hách Liên Bột Bột.
 Phu nhân Hạ thị, sinh Thác Bạt Hoảng, sau truy phong là Kính Ai Hoàng hậu (敬哀皇后).
 Tả chiêu nghi Phùng thị (左昭儀馮氏), con gái của Bắc Yên vương Phùng Hoằng.
 Tả chiêu nghi Lư thị (左昭儀閭氏), em gái Sắc Liên khả hãn của Nhu Nhiên, sinh Thác Bạt Dư.
 Hữu chiêu nghi Thư Cừ thị (右昭仪沮渠氏), con gái Thư Cừ Mông Tốn.
 Quý nhân Hách Liên thị, em gái Hách Liên hoàng hậu.
 Tiêu phòng Việt thị, sinh Tấn vương Phục La.
 Tiêu phòng Thư thị, sinh Đông Bình vương Hàn.
 Tiêu phòng Phất thị, sinh Sở vương Kiến.
 Hoàng tử:
 Cảnh Mục Thái tử Thác Bạt Hoảng (拓拔晃).
 Tấn vương Thác Bạt Phục La (拓拔伏羅).
 Đông Bình vương Thác Bạt Hàn (拓拔翰).
 Lâm Hoài vương Thác Bạt Đàm (拓拔譚).
 Sở vương Thác Bạt Kiến (拓拔建).
 Nam An Ẩn vương Thác Bạt Dư (拓拔余).
 Thác Bạt Tiểu Nhi (拓拔小兒), mất sớm.
 Thác Bạt Miêu Nhi (拓拔貓兒), mất sớm.
 Thác Bạt Chân (拓拔真), mất sớm.
 Thác Bạt Hổ Đầu (拓拔虎頭), mất sớm.
 Thác Bạt Long Đầu (拓拔龍頭), mất sớm.
 Hoàng nữ:
 Thượng Cốc công chúa (上谷公主), lấy Ất Côi (乙瑰).

Chú thích

Tham khảo
 Ngụy thư, quyển 4, thượng, hạ.
 Bắc sử, quyển 2
 Tư trị thông giám, các quyển 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126.

Vua nhà Bắc Ngụy
Sinh năm 408
Mất năm 452


title: Xin hãy tin em

text:
Xin hãy tin em (tiếng Anh: Please believe me) là một bộ phim truyền hình được thực hiện bởi Trung tâm Phim truyền hình Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam do Đỗ Thanh Hải làm biên kịch, đạo diễn. Phim được chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ. Phim phát sóng lần đầu trong chương trình Văn nghệ Chủ nhật vào năm 1997 trên kênh VTV3.

Nội dung
Xin hãy tin em xoay quanh Hoài "thát-chơ" (Lệ Hằng) – một cô sinh viên tỉnh lẻ nổi tiếng khắp khu ký túc xá Trường Đại học Tổng Hợp Hà Nội vì thói ăn chơi, ngang ngạnh, phá phách như thường xuyên trốn học, đi đòi nợ, uống rượu với đám con trai... Thế nhưng, ẩn sâu trong tính cách Hoài lại là một người tốt vì cô thường dạy học cho Minh (Anh Tú) – cậu bé đánh giày từng được Hoài giúp thoát khỏi công an. Trong một lần tình cờ đi ra bưu điện để nhận tiền bố mẹ gửi, Hoài đã gặp Phong (Lê Vũ Long) – chàng sinh viên chơi vĩ cầm đang theo học tại Nhạc viện Hà Nội; hai người bị cuốn hút ngay từ cái nhìn đầu tiên và bắt đầu hẹn hò sau đó. Dần dần, Phong cảm hóa được Hoài và khiến cô trở nên thay đổi hơn so với trước đây. Nhưng cũng chính lúc này, anh đã dần nhận ra con người thật của người mà mình yêu...

Diễn viên

Cùng một số diễn viên khác...

Ca khúc trong phim
Bài hát trong phim là hai ca khúc "Mong ước kỷ niệm xưa" và "Trở về" do Xuân Phương sáng tác và Tam ca 3A thể hiện.

Sản xuất
Bộ phim là tác phẩm đầu tiên của Đỗ Thanh Hải dưới vai trò đạo diễn. Kịch bản phim chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ. Để tạo đủ nội dung cho ba tập phim, nhiều tuyến truyện và nhân vật đã được bổ sung vào vì nguyên tác ban đầu có rất ít tình tiết và các tuyến nhân vật mờ nhạt. Trước đó, nội dung truyện từng được Đỗ Thanh Hải dựng thành một bài tập ngắn thời sinh viên.

Đây là bộ phim đầu tay mà Lệ Hằng vào vai chính, khi cô còn đang học năm nhất tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Bộ phim cũng có sự tham gia của Lê Vũ Long và là vai diễn đầu tiên của nam diễn viên, dù lúc đó anh đang làm một diễn viên múa đương đại. Bối cảnh chính của phim được chọn ở ký túc xá Trường Đại học Ngoại ngữ bất chấp việc khu này rất chật hẹp và ít không gian để quay cảnh đẹp. Nhiều sinh viên sống tại khu ký túc xá đã xung phong tham gia vào đoàn phim với những vai nhỏ, tuy nhiên chỉ sau vài ngày tham gia thì biến mất vì bị đảo lộn giờ giấc sinh hoạt và khiến đoàn phim phải quay lại những cảnh có mặt các sinh viên này.

Đón nhận
Tại thời điểm phát sóng, bộ phim đã thành công tạo tiếng vang lớn trong khán giả, đặc biệt là giới trẻ, được cho là vì dàn diễn viên hợp vai và câu chuyện tình day dứt giữa hai nhân vật chính trong phim. Xin hãy tin em cũng được xem là bộ phim hay nhất về chủ đề đời sống sinh viên. Thậm chí, sau khi tác phẩm kết thúc, nhiều người đã gửi thư đến nhà đài để yêu cầu sản xuất phần tiếp theo và sáng tác ra các kết thúc khác nhau cho phim. Bài viết của báo Dân trí đã khen ngợi tác phẩm khi "tái hiện một cuộc sống sinh viên sôi động, đa sắc màu, đa cá tính". Tạp chí Thế giới Điện ảnh cũng liệt kê Xin hãy tin em vào trong số 5 bộ phim huyền thoại về giới học trò của thế hệ 8X.

Tuy là tác phẩm đầu tay của Đỗ Thanh Hải, sự đón nhận tích cực của bộ phim đã giúp ông trở thành đạo diễn trẻ triển vọng lúc bấy giờ với thế mạnh là những bộ phim về đề tài sinh viên giới trẻ, điển hình như Phía trước là bầu trời. Nhờ vai diễn trong Xin hãy tin em mà diễn viên Lệ Hằng nhận được nhiều lời mời đóng vai trong các bộ phim truyền hình khác. Tuy vậy, những tác phẩm này đều ít được đón nhận vì thành công quá lớn của nữ diễn viên ở bộ phim đầu tiên và đã khiến cô bị "chết vai". Phim cũng đóng vai trò là bàn đạp đưa Hoa Thúy tiến xa trong con đường diễn xuất giai đoạn sau này.

Không dừng lại ở bộ phim, bài nhạc phim "Mong ước kỷ niệm xưa" cũng trở nên nổi tiếng và là ca khúc được ưa chuộng cuối những năm thập niên 1990. Bài hát khi đó đã được biểu diễn tại nhiều sân khấu lớn nhỏ trong cả nước, đồng thời tạo nên tên tuổi nhạc sĩ Xuân Phương, tác giả của khoảng 70 ca khúc nhạc phim sau đó. Nhiều hãng phim sau này đã mua lại ca khúc độc quyền để sử dụng trong các tác phẩm của mình với trị giá lên đến tiền tỷ. Đây còn là một bài hát phổ biến trong những buổi lễ tốt nghiệp, chia tay của học sinh, sinh viên.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Xin hãy tin em trên VTV Giải trí

Phim do Đỗ Thanh Hải đạo diễn
Văn nghệ Chủ Nhật
Phim dựa theo tác phẩm
Phim truyền hình Việt Nam ra mắt năm 1997
Chương trình truyền hình nhiều tập của VFC
Phim truyền hình Việt Nam phát sóng trên kênh VTV3


title: Động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng

text:
Động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng hay Động cơ tên lửa lỏng (ký hiệu ĐTL) là loại động cơ tên lửa sử dụng nhiên liệu tên lửa ở dạng lỏng. Có thể chia ĐTL làm ba loại chính theo số thành phần nhiên liệu là: ĐTL một thành phần, ĐTL hai thành phần và ĐTL ba thành phần.

ĐTL một thành phần
Một số hợp chất hóa học giải phóng năng lượng khi phân hủy, về mặt lý thuyết ta có thể coi đó là nhiên liệu đơn nguyên (VD: CH3NO2, NH4NO2, N2H4, C(NO2)4, H2O2, v.v.).

ĐTL hai thành phần
Khác với lý thuyết máy nhiệt khi nhiên liệu là chất cháy (ví dụ Động cơ đốt ngoài như Đầu máy hơi nước thì nhiên liệu hay chất cháy là Than đá; Động cơ đốt trong như Ôtô, Xe máy – Xăng, còn như máy bay cánh quạt trước Đại chiến thế giới lần 2 – dầu hàng không), ở trong lý thuyết động cơ phản lực – nhiên liệu là chất oxy hóa (chất "O") và chất cháy (chất "C").

ĐTL ba thành phần
Giống nhiên liệu hai cấu tử ở chỗ gồm chất oxi-hóa và chất cháy, còn cấu tử thứ ba được đưa vào dưới dạng phụ gia để tăng giá trị xung lượng riêng lực đẩy (ví dụ: O2+H2+Be, F2+H2+Li, O3+Be+H2, OF2+Be+Li+H2, v.v.).

Lịch sử ra đời và phát triển

 Cuối XIX, nhà bác học vĩ đại người Nga - K.E.Tsiolkovskii đã đặt nền móng cho ngành du hành vũ trụ hiện đại. Ông đã đưa ra công thức tính vận tốc của tên lửa:

trong đó:
 là khối lượng tổng của tên lửa, bao gồm cả nhiên liệu tên lửa,
 là khối lượng cuối cùng của tên lửa,
 là xung riêng lực đẩy ( trong đó  là xung riêng lực đẩy trong khoảng thời gian và  gia tốc trọng trường,
 là sự thay đổi vận tốc lớn nhất của tên lửa.

 Năm 1903, K.E.Tsiolkovskii cho xuất bản công trình quan trọng nhất của ông - "Nghiên cứu không gian bằng thiết bị phản lực" (tiếng Nga - Исследование мировых пространств реактивными приборами), được xem như là luận án đầu tiên về tên lửa.
 16/03/1926, GS vật lý, nhà sáng chế nổi tiếng người Mỹ - Robert H. Goddard đã chế tạo và thử nghiệm thành công ĐTL đầu tiên trên thế giới, được gọi là "Nell", sử dụng nhiên liệu O2(l) + xăng, bay cao khoảng 12,5 m (41 feet) trong 2,5 s và tiếp đất cách đó khoảng 56 m (184 feet).
 Năm 1942, ở Đức, Wernher von Braun đã lãnh đạo chương trình chế tạo thành công tên lửa V-2 trên nhiên liệu C2H5OH75% + O2(l) – đây là tên lửa đạn đạo đầu tiên trong lịch sử được chế tạo và thử nghiệm thành công. Tên lửa này thuộc lớp đất đối đất.
 Vào thời kì 1954-1957, dưới sự chỉ đạo của Tổng công trình sư nổi tiếng S.P.Korolev, các ĐTL có công suất lớn như RD-107, RD-108 được chế tạo và khai thác sử dụng. Cuối những năm 50, 60 thế kỉ XX, lịch sử loài người có những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực khám phá và chinh phục vũ trụ:
 4/10/1957, Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên Spunik-1 nhờ tên lửa đẩy "Kosmos".
 12/4/1961, Y.A.Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ trên tàu "Vostoc".
 20/7/1969, Neil Armstrong cùng hai nhà du hành vũ trụ khác của Mỹ trở thành những người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng trên tàu Apollo 11 nhờ tên lửa đẩy "Saturn-V".

Nhiên liệu dùng trong ĐTL

Lựa chọn nhiên liệu tên lửa là một trong những bài toán quan trọng nhất trong thiết kế ĐTL. Vì thế tùy vào mục đich, chức năng, điều kiện vận hành, công nghệ sản xuất, bảo quản và vận chuyển đến điểm bắn của tên lửa thì việc lựa chọn này sẽ khác nhau. Một trong những tham số quan trọng nhất của nhiên liệu tên lửa là xung riêng lực đẩy, nhiệt độ làm việc và khối lượng riêng.

Một số tham số nhiên liệu tên lửa

Thiết bị và nguyên lý làm việc của ĐTL hai thành phần
ĐTL gồm buồng động cơ (buồng đốt và loa phụt), hệ thống turbin-máy bơm, bình sinh khí, hệ thống điều khiển và các bình chứa nhiên liệu tên lửa.

Các thành phần nhiêu liệu là chất cháy và chất oxi-hóa từ các bình chứa (1), (2) (như trên Sơ đồ ĐTL hai thành phần nhiên liệu) được đưa vào các máy bơm ly tâm (3), (4) và làm chuyển động turbin khí (5). Dưới áp suất cao, các thành phần nhiên liêu được đưa tiếp qua lắp buồng động cơ (12), qua vòi phun và được hòa trộn ở buồng đốt (13). Tại buồng đốt (13), các thành phần nhiên liệu tên lửa được đốt cháy ở nhiệt độ cao sinh ra hỗn hợp sản phẩm cháy ở thể khí. Hỗm hợp hợp này tiếp tục được giãn nở trong loa phụt (14), biến đổi nhiệt năng trong buồng đốt (13) thành động năng hỗn hợp khí trong loa phụt (14). Động năng này tạo thành lực đẩy phản lực của động cơ.

Ưu nhược điểm của ĐTL

Ưu điểm
 Cho giá trị xung riêng lực đẩy lớn (lớn hơn 4500 m/s với cặp O2-H2 và lớn hơn 3500 m/s với cặp dầu hàng không-O2).
 Điều khiển lực đẩy: khi điều khiển lượng nhiên liệu tên lửa, có thể thay đổi giá trị lực đẩy trong dải lớn như tắt hoàn toàn động cơ sau đó khởi động lại. Điều này là cần thiết để áp dụng đối với các thiết bị vũ trụ.
 Khi chế tạo tên lửa lớn như tên lửa đẩy thì sử dụng ĐTL ưu việt hơn ĐTR. Thứ nhất là xung riêng lực đẩy lớn hơn. Thứ hai là nhiên liệu có thể chứa trong các bình chứa riêng biệt qua đó mới đưa vào buồng đốt nhờ hệ thống turbin-máy bơm. Trong ĐTL, các bình chứa có áp suất thấp hơn trong buồng đốt chừng 10 lần nên chính các bình chứa này có thể được chế tạo mỏng và nhẹ. Trong ĐTR, nhiên liệu tên lửa được chứa ngay trong buồng đốt nên áp suất ở đó cần giữ giá trị cao (cỡ khoảng 10 atm) nên buồng đốt ĐTR cần làm dày và nặng hơn, và điều này làm tăng khối lượng tên lửa.

Nhược điểm
 ĐTL có cấu tạo phức tạp hơn ĐTR.
 Chi phí, thời gian chế tạo tốn kém.

Ứng dụng của ĐTL
ĐTL được sử dụng nhiên trong các tên lửa đẩy nổi tiếng thế giới như Soyuz-U, H-IIB, Ariane-5 ECA, Trường Chinh 2F, v.v. và hệ thống tàu con thoi của Mỹ.

ĐTL lực đẩy nhỏ

ĐTL lực đẩy nhỏ (LĐN) là ĐTL có lực đẩy nằm trong khoảng 0,01-2500N. Do những đặc điểm khác về cấu tạo và mục đích khai thác sử dụng nên nhiên liệu trong ĐTL LĐN có thể ở thể khí ĐTL LĐN được ứng dụng nhiều trên các tàu vũ trụ, vệ tinh, tên lửa đẩy làm thiết bị hiệu chỉnh phương hướng hay dùng làm thiết bị giúp các tàu thăm dò lên xuống bề mặt các hành tinh. Ngoài ra, ĐTL LĐN còn được sử dụng trong tên lửa mô hình, trong phòng thí nghiệm nhằm mục đích nghiên cứu, giảng dạy.

Thư viện ảnh

Xem thêm
 Vòi phun động cơ tên lửa
http://www.engineer.bmstu.ru/res/dorofeev/MAIN.HTM
 http://www.buran.ru/htm/rd-701.htm
 http://thienvanbachkhoa.org/bbs/showthread.php?t=6410&page=1
 http://rocket.giaidap.info/forum/topic/7/
 http://www.thienvanhoc.org/forum/showthread.php?t=5862
 http://www.b14643.de/Spacerockets_1/China/CZ-2EF/Propulsion/engines.htm

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://www.lpre.de/index.htm
 http://kbhmisaeva.ru/main.php?id=33
 http://www.jpl.nasa.gov/news/index.cfm
 Bộ môn ĐCTL MAI
 Bộ môn ĐCTL Bauman

Động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng
Động cơ tên lửa
Tên lửa đẩy
Phát minh của Hoa Kỳ


title: Alien Shooter: Vengeance

text:
Alien Shooter: Vengeance (thường biết đến với tên gọi Alien Shooter 2) là trò chơi máy tính thuộc thể loại bắn súng góc nhìn thứ ba và là phần tiếp theo của Alien Shooter, người chơi sẽ phải trải qua 16 hoặc 17 nhiệm vụ để ngăn chặn người ngoài hành tinh xâm lược Trái Đất. Alien Shooter 2 được phát triển bởi Sigma Team và phát hành bởi CDV. Alien Shooter 2 được miêu tả như một game bao gồm nhiều yếu tố hành động nhưng cũng có pha trộn yếu tố nhập vai. Người chơi có thể tạo thêm nhân vật. Giờ tên gọi mới của game là (Alien Shooter 2 Reloaded).

Cốt truyện
Vào năm 2030, tập đoàn năng lượng M.A.G.M.A phải gửi lực lượng đánh thuê đến để tiêu diệt các mẫu thí nghiệm tuyệt mật.Chúng đã trở nên rất nguy hiểm và khủng khiếp cũng như nằm ngoài tầm kiểm soát của M.A.G.M.A.Người chơi phải thực hiện 16 hoặc 17 nhiệm vụ để tiêu diệt cũng như ngăn chặn lũ quái vật ngoài hành tinh.

Mở đầu game, người chơi đang ở một trong những cơ sở của tập đoàn M.A.G.M.A và sẽ nhận lệnh từ tướng Baker-một thủ lĩnh địa phương.Baker yêu cầu người chơi tìm cách vào căn cứ, sau khi vào được căn cứ người chơi sẽ đi cứu Nicholas-một kỹ sư của tướng Baker và nhân viên của tập đoàn M.A.G.M.A;sau đó người chơi sẽ gặp Kate Lia-một lính đánh thuê.Sau một chuỗi nhiệm vụ bao gồm hồi phục hệ thống điện cho toàn bộ khu vực, tìm kiếm thông tin ở các máy tính trong khu vực,...người chơi cuối cùng sẽ thâm nhập căn cứ của tập đoàn M.A.G.M.A, sau khi dọn dẹp sạch sẽ căn cứ, Kate Lia bị bắt khi người chơi đang kẹt trong phòng máy tính.Baker phát hiện ra rằng có ai đó đứng đằng sau vụ việc này và đang dùng lệnh để hủy diệt căn cứ, người chơi có nhiệm vụ đi hủy quá trình tiêu diệt đó.Căn cứ tiếp theo mà người chơi đến chính là ME2-một trong những trụ sở chính của M.A.G.M.A có chứa đựng thông tin tuyệt mật trong các máy tính.Tuy nhiên, ME2 đã bị hư hỏng và mất kiểm soát, nhiệm vụ đầu tiên của người chơi ở ME2 là thiết lập lại hệ thống bảo vệ, sau đó người chơi sẽ điều khiển một trong những robot bảo vệ phá hủy hệ thống điện để mở các cửa bị khóa ra.Người chơi tiếp tục đi chép toàn bộ dữ liệu tuyệt mật của M.A.G.M.A vào đĩa cứng để giao lại cho Baker, cũng vào lúc này người chơi phát hiện ra rằng Baker đã có thỏa thuận với M.A.G.M.A để đưa lại đĩa và nhận một số tiền lớn.Ông ta yêu cầu người chơi ngậm miệng không được tiết lộ việc này với bất kì ai.

Sau đó, Baker thông báo với người chơi rằng ông ta đã phát hiện ra địa điểm Kate bị bắt giữ và yêu cầu người chơi đi thông qua bằng đường mỏ để đến khu vực yêu cầu.Người chơi trong màn này sẽ sử dụng xe tăng để đến được mỏ, sau khi dọn dẹp sạch sẽ khu mỏ, người chơi sẽ dùng bom phá đường thông đến khu vực chính của lũ quái vật ngoài hành tinh.Người chơi cùng lính đánh thuê của Baker sẽ có nhiệm vụ tiêu diệt toàn bộ trứng và ba con nhện chúa.

Nhiệm vụ này có hai kết thúc cho người chơi chọn, nếu người chơi chọn cách thâm nhập vào hang ổ của chúa tể lũ quái vật người ngoài hành tinh để cứu Kate thì tướng Baker sẽ bất ngờ "trở mặt" yêu cầu người chơi phải giao cho ông ta cái đĩa-chứa đựng thông tin để điều khiển lũ quái vật ngoài hành tinh, người chơi sẽ phải giết ông ta, bước vào hang ổ chúa tể và giết toàn bộ quái vật trong hang bao gồm cả tên chúa tể người ngoài hành tinh.Màn 17 sẽ được coi là màn khó nhất trong game với lượng quái vật lên đến hơn hàng chục nghìn con và người chơi phải có các vũ khí tối tân mới có thể vượt qua được màn này.Cuối cùng, người chơi phát hiện Kate đã bị giết chết từ trước.Chiếc đĩa bị phá hủy, thông tin mật và cách điều khiển lũ quái vật mất hoàn toàn, khi đó chúng không còn đoàn kết với nhau như trước mà đi thành nhóm lẻ tẻ tạo cơ hội cho loài người tiêu diệt toàn bộ.Game kết thúc với cảnh các thành phố đang phục hồi sau cuộc xâm lăng của lũ quái vật ngoài hành tinh.

Mặt khác nếu người chơi chọn cách kết thúc thứ hai là đưa chiếc đĩa cho Baker thay vì đi cứu Kate thì tên chúa tể quái vật ngoài hành tinh sẽ tạo ra các máy di chuyển quái vật (teleport) đến để giết Baker.Nhưng Baker sẽ nhanh chân chạy mất, khi người chơi tìm đến thì thấy chiếc đĩa đã mất còn Baker thì bị giết chết.Game kết thúc với cảnh phần lớn dân số trên Trái Đất đã bị giết chết, các nhà cầm quyền quyết định phóng tên lửa hạt nhân để hủy diệt lũ quái vật.Tập đoàn năng lượng M.A.G.M.A vẫn cố phục hồi các vũ khí năng lượng trong quá trình thí nghiệm.Tất cả đều được ghi lại trong cuốn nhật ký hành trình của con người cuối cùng còn sót lại trên Trái Đất.

Cách chơi

Nhân vật
Alien Shooter 2 có rất nhiều cải tiến so với bản 1 về cả cách chơi và hệ thống vũ khí-quái vật-nhiệm vụ.Trong Alien Shooter 2, người chơi có quyền lựa chọn 8 nhân vật, mỗi nhân vật có những đặc điểm cũng như ưu điểm khác nhau:
 Drake McMannis-một chuyên gia sử dụng súng lục (pistol) cũng như có độ phòng thủ cao(điểm giáp cao), trò chơi miêu tả Drake là một người lính bị ảnh hưởng rất nhiều từ phim ảnh và game cũng như có độ chính xác-thích nghi với các loại súng tuyệt vời.
 Erik Kamisi-một chuyên gia súng máy và có sức khỏe tốt(điểm máu và sức mạnh cao), trờ chơi miêu tả Erik là một người lính ham học và chân thật, anh có thể hoàn thành nhiệm vụ mà không cần có đồng đội bên cạnh.
 Julius Kriger-một chuyên gia súng lục và có sức khỏe tốt(điểm máu cao), trò chơi miêu tả Julius là một người lính vô kỹ luật(từng bị đuổi khỏi trường đại học ba lần), anh không có khái niệm về trách nhiệm nhưng nhờ có sức mạnh nên có thể tồn tại được trong những trường hợp tồi tệ.
 Vincent "Dove" St.Clair-một chuyên gia súng phóng lựu-súng lục và có độ phòng thủ-sức khỏe cao(điểm giáp và máu cao), trò chơi miêu tả Vincent là một người lính còn khá trẻ nhưng thông minh, được quân đội Hoa Kỳ nhận ngay từ khi còn trẻ, Clair có trí tuệ tốt thêm với khả năng sử dụng súng cực kỳ nguy hiểm khiển anh được tin dùng trong nhiều nhiệm vụ, Vincent rất mê game về thế chiến II và trò chơi còn hài hước nói rằng "Clair có thể mất hết quãng thời gian đẹp khi ở bên phụ nữ".
 Nina Rossow-một chuyên gia súng phóng lựu và súng plasma nhưng có sức khỏe không tốt(điểm máu thấp), trò chơi miêu tả Nina là một người lính rất yêu thích vũ khí;sinh ra ở Nga từ nhỏ Nina đã mong muốn trở thành viên cảnh sát để mang lại công lý, cô ta rất giỏi bẻ gãy các thứ đặc biệt là đầu người.Ông cố nội của Nina từng làm trong lực lượng KGB của liên bang Xô-Viết nên cô đã có khả năng sử dụng súng rất tốt từ nhỏ.
 Sammy Swearengen-một người lính có trí tuệ tốt(điểm trí tuệ cao), trò chơi miêu tả Sammy là một người lính nhanh nhẹn, nguy hiểm và linh hoạt.Từng tham gia rất nhiều chiến dịch thực tế nên cô đã thể hiện được các kỹ năng của mình trong những trường hợp hiểm nguy nhất.Cô ta sinh ra trong những điều kiện rất khắc nghiệt và đặc biệt có khả năng ngắm bắn rất chính xác.
 Jennifer Williams-một chuyên gia súng máy và có độ nhanh nhẹn, chính xác cao(điểm nhanh nhẹn, chính xác cao), trò chơi miêu tả Williams là một người lính mạnh mẽ, có tố chất của một người lãnh đạo.Từng làm đội trưởng đội đặc nhiệm SWAT ở New York, Jennifer đã hoàn thành xuất sắc 32 nhiệm vụ;cô còn rất ham mê đua xe, trò chơi hài hước nói rằng "Jennifer mong ước có một ngày nào đó cô sẽ lái một chiếc M1 xuống đường quốc lộ giữa giờ cao điểm".
 Elena Nesser-một người lính cân bằng về mọi kỹ năng(có điểm cân bằng, không có sự vượt trội), trò chơi miêu tả Elena là một người lính có lập trường hay thay đổi và không bao giờ tập trung vào một vấn đề gì quá lâu, cô từng tham gia rất nhiều môn thể thao nhưng không chơi kiên định bất kỳ một môn nào.Elena không ủng hộ chính sách của nhà cầm quyền nên cô nhập ngũ ngay khi ra trường.
Các điểm như tăng độ bền của giáp, tăng tốc độ bắn của súng, giờ đây cũng không còn. Cái tên mới đã làm thay đổi game. Cái tên mới do Sigma Team tạo ra, họ đã tạo ra phiên bản mới cho Alien Shooter 2. Nhưng phiên bản này vẫn còn được ưa thích.

Hệ thống vũ khí

Hệ thống vũ khí và thiết bị trong Alien Shooter 2 được miêu tả là phong phú hơn rất nhiều so với bản đầu tiên, vũ khí được chia ra làm nhiều loại trong đó mỗi loại đều có uy lực riêng ví dụ như súng phóng lựu có sức mạnh tiêu diệt tập thể, súng phóng tên lửa lại bắn rất chậm nhưng có khả năng tiêu diệt mạnh hơn, súng máy lại tỏ ra có ích khi đối đầu với các loại quái vật sử dụng nòng phóng tên lửa, súng săn có tác dụng đẩy lùi quái vật, súng đóng băng có thể đóng băng quái vật, súng thu nhỏ có thể làm quái vật thu nhỏ lại, súng phóng lửa lại làm quái vật bị thiêu rụi và chết, súng plasma hay súng laze có sức tấn công lớn và súng lục thì để phòng khi người chơi hết đạn các súng khác.Hệ thống giáp bọc cũng phong phú hơn, từ giáp hạng nhẹ đến các loại giáp cuối cồng kềnh (khi người chơi cộng điểm giáp các loại giáp cuối sẽ tăng độ dày lên tùy theo số điểm nhiều hay ít).Ngoài ra, trò chơi còn thêm vào những thiết bị phụ trợ giúp người chơi tăng các chỉ số là các thiết bị booster (làm nhanh và mạnh).Các thiết bị phụ trợ như đèn pin, radar, hộp máu và robot hỗ trợ được hãng thêm vào để giúp người chơi phát hiện ra quái vật nhanh hơn cũng như có thể tăng máu khi bị mất.
Có khi bạn có thể tự tạo vũ khí cho riêng mình.

Nhược điểm
Nhược điểm của game lại nằm ở hệ thống vũ khí, khi người chơi mang giáp các mẫu đời đầu, mọi súng trong một dòng nhìn sẽ đều giống nhau, điều này thay đổi chút ít khi người chơi mang các loại giáp tầm trung, các mẫu súng trong một dòng nhìn vẫn giống nhau nhưng có khác so với khi mặc giáp đời đầu;ở những màn cuối của game, khi người chơi mặc giáp cao cấp, các loại súng nhìn vẫn giống nhau vì đều là mẫu cuối của mỗi dòng.

Các khả năng đặc biệt và bí mật
Điểm khác biệt của bản 2 so với bản 1 đó chính là người chơi trước khi chọn nhân vật được chọn một trong tám khả năng bao gồm tự hồi phục máu, học các kỹ năng nhanh hơn, hút máu khi tấn công quái vật, thu được nhiều tiền hơn bình thường, biến quái vật tự đánh lẫn nhau, nhìn thấy các secret trong game nhanh hơn, nhìn thấy trong bóng tối và tấn công tay mạnh hơn.

Các bí mật (secret) trong game thường được giấu kỹ trong các bức tường nứt nẻ hoặc trong các cửa bị khóa hay ở các khu có vật khuất đi bí mật, khi người chơi tinh mắt nhìn kĩ hoặc tới khi hoàn thành 1 nhiệm vụ nào đó thì người chơi mới vào được. Các secret thường mang lại tiền, đạn dược và súng ống để người chơi bán lấy tiền.Tuy nhiên nếu người chơi không chọn khả năng nhìn thấy các bí mật được giấu rất kỹ thì chỉ tìm thấy được 2/3 số secret là tối đa. Nếu người chơi đã lựa chọn năng lực nhìn thấy các bí mật rồi chơi lại và chọn năng lực khác hoặc coi video hướng dẫn thì người chơi vẫn có thể tìm gần 100% số secret. Đôi khi trong các hang động chứa secret thường có các loại quái vật mạnh canh giữ, người chơi phải giết chúng để có thể lấy được tiền.Các bí mật trong game thường được mở bằng các loại súng nhưng đôi khi người chơi cũng phải tinh mắt để ý đến các máy tính để mở cửa bí mật.

Đánh giá
GameSpot chấm Alien Shooter 2 với số điểm 7.5/10 và nhận xét "Không có game nào nhiều máu và mãnh liệt hơn Alien Shooter 2" Metacritic chấm Alien Shooter 2 67/100.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang chủ chính thức

Trò chơi máy tính năm 2007
Trò chơi bắn súng góc nhìn thứ ba
Trò chơi về người ngoài hành tinh
Trò chơi khoa học viễn tưởng
Trò chơi nhập vai
Trò chơi của Sigma Team
Trò chơi trên Windows
Trò chơi điện tử năm 2007
Trò chơi điện tử khoa học viễn tưởng
Trò chơi điện tử phần tiếp theo


title: Trận Laon (1814)

text:
Trận Laon là một trận đánh lớn trong chiến dịch Đông bắc Pháp (1814) thời chiến tranh Liên minh thứ sáu – cuộc chiến áp chót trong những cuộc chiến tranh của Napoléon. Trận đánh diễn ra từ ngày 9 đến ngày 10 tháng 3 năm 1814 giữa một lực lượng Pháp gồm khoảng 3,7–5 vạn người do hoàng đế Napoléon I chỉ huy với 9 vạn quân của tập đoàn quân Schlesien (Liên minh Nga-Phổ) do thống chế Phổ Gebhard von Blücher chỉ huy. Trong cuộc chiến đấu này, liên quân Nga-Phổ đã bẻ gãy các mũi tấn công của quân Pháp vào vùng phụ cận Laon và buộc Napoléon phải thu quân về Soissons. Tuy nhiên, sự chần chừ và bất đồng giữa các tướng Liên minh sau chiến thắng Laon đã làm họ mất cơ hội truy kích, tiêu diệt Napoléon và cuộc chiến kéo dài thêm vài tuần nữa.

Bối cảnh
Tháng 1 năm 1814, quân đội Liên minh thứ sáu (Áo-Nga-Phổ-Đức) tiến công nước Pháp. Lợi dụng sự phối hợp tồi tệ giữa tập đoàn quân Böhmen (Áo) với tập đoàn quân Schlesien (Nga-Phổ), hoàng đế Pháp Napoléon I chủ động tấn công tập đoàn quân Schlesien (tư lệnh: thống chế Phổ Gebhard von Blücher) hòng ép Phổ phải ký hòa ước riêng với Pháp. Quân Pháp đã đánh bại liên quân Phổ-Nga trong chiến dịch Sáu ngày (10 – 14 tháng 2 năm 1814), và sau đó Napoléon chuyển trọng tâm tấn công quân Áo vì ông ta tin rằng "tập đoàn quân Schlesien đã bị tận diệt".

Trên thực tế, chỉ 2 ngày sau khi chiến dịch Sáu ngày kết thúc, Blücher đã tổ chức lại lực lượng và tiếp tục hành quân dọc theo sông Marne với quyết tâm chiếm cho kỳ được Paris. Ở ngoại vi thủ đô, người Pháp chỉ có 1 vạn quân do các thống chế Édouard Mortier và Auguste Marmont chỉ huy; số quân này không thể địch nổi lực lượng đông hơn của Phổ-Nga. Do vậy, sau khi đánh bại người Áo trong trận Montereau (18 tháng 2), Napoléon quyết định đem 3-5 vạn quân lên hướng tây đặng truy diệt quân Blücher trên sông Marne. Nhận được tin này, Blücher hạ lệnh rút qua sông Aisne và lui về Soissons vào ngày 4 tháng 3. Tại đây Blücher được tiếp viện thêm một quân đoàn Phổ do tướng Friedrich von Bülow chỉ huy, nâng quân số tập đoàn quân Schliesen lên gần 10 vạn người.

Chuẩn bị chiến đấu
Ngày 7 tháng 3 năm 1814, Napoléon tấn công quân tiền vệ Nga của Blücher tại Chemin des Dames. Quân Pháp thắng thế; Blücher hạ lệnh rút toàn bộ binh lực về tập kết gần thị trấn Laon. Do sức khỏe không tốt, Blücher quyết định phòng ngự bị động. Laon tọa lạc trên một ngọn đồi dốc có sông Ardon chảy qua và được bao quanh bằng những bức tường thành kiên cố. Phía bắc thành phố có vùng đồng trống, nhưng ở phía nam có nhiều rừng rậm gây nhiều khó khăn cho bất kỳ một đội quân nào muốn tấn công vào Laon. Chính ở hướng này, Blücher đã đặt lực lượng trung tâm của Bülow tại các làng Semilly và Ardon. Đồng thời, viên thống chế triển khai pháo binh chốt giữ các con đường từ Reims và Soissons. Blücher bố trí quân cánh phải của tướng Nga Ferdinand von Wintzingerode trấn thủ hướng tây Laon; quân cánh trái của các tướng Phổ Friedrich von Kleist và Yorck von Wartenburg trấn thủ mạn đông thành phố. Các đơn vị của Nga của hai tướng Louis Langeron và Fabian von der Osten-Sacken đứng chân làm dự bị ở hậu tuyến. Tổng cộng liên minh Phổ-Nga có 9 vạn quân.

Blücher tin rằng quân số Pháp ngang ngửa với quân số của ông ta, nhưng trên thực tế Napoléon chỉ có từ 3,7 vạn đến 4,8 vạn quân. Sau chiến thắng Craonne, Napoléon tin rằng quân Liên minh đã "cao chạy xa bay" và những gì ở Laon chỉ là lực lượng chặn hậu của Nga-Phổ. Do đó, buổi sáng ngày 8 tháng 3 Napoléon sai đội Cận vệ Đế chế tiến theo hướng tây-bắc đánh Laon. Trên đường di chuyển, quân đội Pháp đã đánh bật các đội tuần tiễu Nga về hướng Laon. Tuy nhiên, quân Pháp gặp sự kháng cự mạnh của một số trung đoàn Nga ở Etouvelles, và phải đến đêm ngày 8 tháng 3, các đơn vị Cận vệ Pháp mới đẩy được quân Nga về Semilly. Quân Pháp đã áp sát Laon vào rạng sáng ngày 9 tháng 3.

Diễn biến

2h sáng ngày 9 tháng 3, Napoléon huy động quân chủ lực (gồm các quân đoàn của Michel Ney và Claude Victor-Perrin) tấn công trực diện vào phòng tuyến Nga-Phổ, đồng thời lệnh cho Marmont đem 9 nghìn quân từ Reims đánh ập vào sườn trái địch. Dưới thời tiết mùa đông khắc nghiệt, quân đoàn Ney đã đánh chiếm vùng ngoại ô Semilly, trong khi 1 sư đoàn của Victor-Perrin đánh lui quân Phổ khỏi Ardon. Sau đó, quân Pháp tiến tới uy hiếp Laon nhưng bị chặn lại trước các đòn phản kích của quân Phổ do Bülow chỉ huy. Quân Pháp phải lui vào Ardon và Semilly, nhưng quân Liên minh không phát triển tấn công vào các khu vực này. Blücher ban đầu hoàn toàn bị động, nhưng đến khi sương mù tan, viên thống chế đã quan sát toàn cảnh trận địa và sai Bülow phản công vào các vùng phụ cận. Sau nhiều trận giao chiến đẫm máu, quân Phổ chiếm lại được Semilly và Ardon vào buổi trưa, nhưng sau đó quân Pháp của Victor-Perrin phản kích đánh bật địch khỏi Ardon. Quân Pháp cũng phản kích vào Semilly nhưng bị quân Phổ đánh bại. Theo sử gia F. Lorraine Petre, Blücher đã có thể giành thắng lợi lớn nếu ông ta tung quân dự bị chi viện cho Bülow và tổng phản công vào đội quân chủ lực của Napoléon; nhưng vì thấy lực lượng Pháp tấn công Laon có quân số khá nhỏ, Blücher kết luận rằng đây chỉ là nghi binh, và mũi tấn công của Marmont từ Reims mới là mũi chủ công của Pháp. Sau đó, Blücher đưa một lượng lớn binh lực sang tăng cường cánh trái, khiến quân trung tâm của Bülow không đủ sức lấy lại Ardon..

Nhận thấy quân cánh phải địch suy yếu, vào 16h30 Napoléon sai tướng Charpentier 13500 bộ binh và 3500 kỵ binh đánh vào cánh này từ hướng bắc và đông. Quân Pháp chiếm được Clacy lúc 18h30, nhưng lực lượng pháo binh hùng hậu của Nga đã chặn đứng mọi đợt tấn công tiếp theo của địch. Cùng lúc đó, quân Pháp của Ney mở một cuộc tấn công mới vào Semilly nhưng lại bị Bülow đập tan. Quân Phổ cũng tấn công Ardon và cuối cùng đã giành lại làng này. Đến 19h, Napoléon quyết định ngưng tấn công cho tới sáng hôm sau. Kết thúc ngày đầu của trận đánh, cánh quân của ông ta chỉ chiếm được mỗi Lacy và không thể đột phá vào Laon, đồng thời cũng không nhận được tin tức gì từ cánh quân phía tây của Marmont.

Từ sáng ngày 9 tháng 3, thống chế Marmont đã hành quân từ Berry-au-Bac về mạn tây, và đến chiều ông ta bắt gặp quân Phổ tại làng Athies phía nam Laon. Quân Pháp đã chiếm được Athies, nhưng không thể phát triển tấn công về Laon. Marmont cũng không bắt liên lạc được với Napoléon do tất cả các sứ giả Napoléon phái đi gặp Marmont đều bị quân khinh kỵ Nga bắt sống. Đến đêm, Marmont ngưng tấn công và lui về nghỉ trong một dinh thự ở Athies. Lính của ông ta đa phần là tân binh thiếu kinh nghiệm và kỹ năng bảo vệ doanh trại, nên phòng bị rất lỏng lẻo. Chớp lấy thời cơ này, Blücher huy động quân đoàn Phổ của tướng Yorck đột kích vào Athies. Yorck sai vương tử Wilhelm đem 6 tiểu đoàn độc lập và 2 lữ đoàn bộ binh đánh thốc vào chính diện địch. Yorck cũng căn dặn bộ binh chỉ xông lên đánh quân Pháp bằng lưỡi lê chứ không khai hỏa. Quân Phổ nhanh chóng chọc thủng trận tuyến quân Pháp. Marmont cố sức chấn chỉnh đội ngũ, nhưng chưa hoàn thành thì kỵ binh Phổ của tướng Hans von Zieten đã giáng mạnh vào sườn phải quân Pháp. Cánh quân của Marmont tan vỡ và bỏ chạy trối chết về Festieux (gần Rheims), để lại hơn 3 nghìn tù binh, 40 cỗ đại bác cùng 100 xe chở đạn trong tay quân Phổ.

Đầu ngày 10 tháng 3, quân Pháp bẻ gãy nhiều đợt phản kích của quân Nga từ Laon. Sau đó, Ney triển khai tấn công Semilly nhưng lại bị Bulow giáng cho thiệt hại nặng nề. Thất bại hoàn toàn của quân Pháp trong các đợt tấn công vào Laon, cùng với tin tức về thảm họa tại Athies, đã buộc Napoléon đình chỉ tấn công Laon và rút toàn bộ binh lực về Soissons trong đêm ngày 10 tháng 3.

Kết cục
Trận Laon là thất bại lớn đầu tiên của Napoléon trong cuộc chiến tại miền đông bắc Pháp năm 1814. Liên quân Phổ-Nga chịu thiệt hại 4 nghìn người, nhưng đã gây cho phía Pháp tổn thất đến 6,5 nghìn quân. Chênh lệch thương vong như vậy là hết sức bất lợi cho Pháp vì nhân lực, tài lực của họ lép vế hơn nhiều so với liên minh Nga-Áo-Phổ-Đức. Sau chiến thắng Laon, Blücher dự định truy kích tiêu diệt quân Pháp, nhưng kế hoạch này chưa kịp được thực thi thì ông ta bị sốt trầm trọng và phải tạm giao quyền chỉ huy cho tham tán quân vụ August von Gneisenau. Gneisenau đã gặp nhiều bất hòa với các tướng khác của liên minh như Kleist, Yorck (Phổ) hay Langeron (Nga) trong việc cơ cấu tổ chức lực lượng. Những mâu thuẫn này, cùng với sự thiếu quyết đoán của Gneisenau trong việc các bước đi tiếp theo sau trận Laon, đã làm cho tập đoàn quân Schlesien bị thụ động trong suốt thời gian Blücher vắng bóng. Đây lại là cơ hội cho Napoléon phần nào chấn chỉnh lực lượng và tiếp tục chống nhau với liên minh cho tới khi Paris thất thủ ngày 31 tháng 3 năm 1814.

Chú thích

Tham khảo

Các trận đánh trong chiến tranh Napoléon
Trận đánh liên quan tới Phổ
Trận đánh liên quan tới Nga
Trận đánh liên quan tới Pháp
Xung đột năm 1814
Pháp năm 1814


title: Stamata Revithi

text:
Stamata Revithi (tiếng Hy Lạp: Σταμάτα Ρεβίθη; 1866 - sau 1896) là một phụ nữ Hy Lạp, người chạy marathon 40 km trong thời gian diễn ra Thế vận hội Mùa hè 1896. Thế vận hội không cho phép phụ nữ tham gia thi đấu, nhưng Revithi nhấn mạnh rằng cô được phép chạy. Tuy nhiên, Stamata Revithi, mẹ của một bé trai 17 tháng tuổi đã tham gia chạy marathon vào ngày 11 tháng 4, một ngày sau khi các vận động viên nam thi đấu chính thức. Mặc dù cô không được phép vào sân vận động nhưng sau khi chạy, cô đã tìm vài nhân chứng để ký xác nhận rằng cô đã về đích trong 5 giờ 30 phút. Revithi đã định gửi tài liệu này tới Ủy ban Olympic Hy Lạp với hy vọng rằng họ sẽ công nhận thành tích của cô. Không có bản báo cáo hay tài liệu nào của cô được ủy ban chứng thực.
Không có hồ sơ được biết đến về sự cuộc sống của Revithi sau khi chạy của mình. Theo các nguồn tin hiện đại, một người phụ nữ thứ hai, "Melpomene", cũng chạy đua marathon năm 1896. Có cuộc tranh luận giữa các sử gia Olympic về việc Revithi và Melpomene có phải là cùng một người không.

Tham khảo

Sinh năm 1866
Năm mất không rõ


title: Sân vận động Panathinaiko

text:
Sân vận động Panathinaiko (tiếng Hy Lạp: Παναθηναϊκό στάδιο, còn được gọi là Kallimarmaro (Καλλιμάρμαρο, có nghĩa là "cẩm thạch tuyệt đẹp"), là một sân vận động thể thao ở Athens, Hy Lạp, là nơi tổ chức Thế vận hội Mùa hè hiện đại đầu tiên của vào năm 1896 được dựng lại từ phần còn lại của một sân vận động cổ xưa. Sân vận Panathinaiko là sân vận động lớn duy nhất trên thế giới được xây dựng hoàn toàn bằng đá cẩm thạch trắng (từ núi Penteli) và là một trong những sân lâu đời nhất trên thế giới.

Trong thời cổ đại, sân vận động trên địa điểm này đã được sử dụng để tổ chức các phần thể thao của thế vận hội Panathenaic, vinh danh nữ thần Athena. Trong thời cổ đại, nó có chỗ ngồi bằng gỗ. Trong năm 329 trước Công nguyên, nó được cho xây dựng lại bằng đá cẩm thạch bởi quan chấp chính Lycurgus và trong năm 140 đã được mở rộng và được cho cải tạo bởi Herodes Atticus, cho sức chứa 50.000 chỗ ngồi. Phần còn lại của cấu trúc cổ đại được khai quật và tân trang lại, với kinh phí được cung cấp bởi Evangelis Zappas, cho sự phục sinh của Thế vận hội. Zappas đã tài trợ cho Thế vận hội được tổ chức vào năm 1870 và 1875. Năm 1895, sân vận động đã được tân trang lại một lần thứ hai cho Thế vận hội 1896, với sự tài trợ hoàn thành cung cấp bởi ân nhân Hy Lạp George Averoff, có bức tượng bằng đá cẩm thạch bây giờ đứng ở cửa ra vào, dựa trên thiết kế bởi của kiến trúc sư Anastasios Metaxas và Ernst Ziller.

Tham khảo

Sân vận động Hy Lạp
Athens
Địa điểm bắn cung Olympic
Địa điểm điền kinh Olympic
Địa điểm thể dục dụng cụ Olympic
Địa điểm đấu vật Olympic
Địa điểm thi đấu Thế vận hội Mùa hè 1896
Địa điểm thi đấu Thế vận hội Mùa hè 2004


title: Ravi Shankar

text:
Ravi Shankar (; tên khai sinh Robindro Shaunkor Chowdhury, sinh ngày 7 tháng 4 năm 1920 − mất ngày 11 tháng 12 năm 2012), còn được gọi là "Pandit", là một nghệ sĩ nhạc cụ Ấn Độ. Với cây đàn sitar, Shankar được coi là nghệ sĩ xuất chúng nhất, là người thầy vĩ đại của rất nhiều nghệ sĩ thành danh khác. Hans Neuhoff trong cuốn Musik in Geschichte und Gegenwart viết về ông như là nghệ sĩ Ấn Độ nổi tiếng nhất mọi thời đại.

Ravi Shankar sinh ra ở thành phố thánh Varanasi và bắt đầu những tour diễn vòng quanh Ấn Độ và châu Âu với anh trai của mình, Uday Shankar. Năm 1938, ông từ bỏ giấc mơ thành nghệ sĩ múa và theo học lớp dạy đàn sitar của nghệ sĩ Allauddin Khan. Sau khi hoàn thành khóa học vào năm 1944, Shankar bắt đầu quá trình sáng tác nhạc với việc cộng tác với album Apu Trilogy của Satyajit Ray, cùng với đó làm đạo diễn cho đài All India Radio, New Delhi từ năm 1949 tới năm 1956.

Giữa năm 1956, Ravi Shankar bắt đầu các tour diễn vòng quanh châu Âu nhằm quảng bá văn hóa Ấn Độ ra toàn thế giới. Ông cộng tác với khá nhiều nghệ sĩ tên tuổi, trong đó đáng kể nhất là nghệ sĩ violon Yehudi Menuhin và tay guitar của The Beatles, George Harrison. Trong thập kỷ 70 và 80, Shankar trở nên nổi tiếng khi tham gia viết nhạc cho dàn nhạc giao hưởng với cây đàn sitar. Ông từng làm nghị sĩ trong Quốc hội Ấn Độ nhiệm kỳ 1986-1992. Ông cũng từng được trao huân chương cao quý nhất Bharat Ratna cho công dân Ấn Độ. Shankar từng giành 3 giải Grammy, và là nghệ sĩ Ấn Độ thành công nhất trong nền âm nhạc phương Tây. Ông vẫn tiếp tục đi diễn cho trong suốt những năm 2000 cùng con gái út của ông Anoushka. Ravi Shankar có nhiều người con, và người nổi tiếng nhất là ca sĩ nhạc jazz Norah Jones.

Tham khảo

Nghệ sĩ Ấn Độ
Sinh năm 1920
Mất năm 2012
Người đoạt giải Grammy
Nghệ sĩ của Apple Records
Người đoạt giải Grammy Thành tựu trọn đời
Người ăn chay


title: Danh sách đảo Hy Lạp

text:
Hy Lạp có khá nhiều đảo, ước tính vào khoảng 1.200 đến 6.000, tùy theo cách người ta định nghĩa đảo (dựa theo kích thước tối thiểu). Số liệu số lượng đảo có người sinh sống được đưa ra cũng không thống nhất, khoảng giữa 166 và 227. Chỉ có 78 hòn đảo trong số đó có trên 100 cư dân.

Hòn đảo lớn nhất Hy Lạp xét theo diện tích là Crete, nằm ở phía nam biển Aegea. Đảo lớn thứ hai là Euboea. Nó bị chia tách với lục địa bởi eo biển Euripus rộng 60m và được coi là một bộ phận của vùng Trung Hy Lạp về mặt hành chính. Các đảo lớn thứ 3 và thứ 4 lần lượt là Lesbos và Rhodes. Các đảo còn lại chỉ bằng 2/3 đảo Rhodes hoặc còn nhỏ hơn nữa.

Các đảo của Hy Lạp theo diện tích
Danh sách sau gồm các đảo lớn nhất Hy Lạp xét theo diện tích bề mặt với diện tích trên .

Quần đảo Saronic

Các đảo có dân cư

Aegina
Hydra
Poros
Spetses
Angistri
Salamina
Dokos

Các đảo không có dân cư

Psyttalia
Leros Salaminos
Revythoussa
Moni Aiginas
Spetsopoula
Romvi
Plateia
Psili
Agios Georgios
Patroklou
Fleves
Agios Georgios Salaminos
Ypsili Diaporion
Ypsili Argolidos
Agios Thomas Diaporion
Agios Ioannis Diaporion
Plateia Aiginis
Quần đảo Laousses
Kyra Aiginis
Trikeri Hydras
Alexandros Hydras
Stavronisi Hydras
Velopoula
Falkonera

Bắc Sporades

Các đảo chính

Skiathos
Skopelos
Skyros
Alonissos

Các đảo khác

Quần đảo Adelfoi
Agios Georgios Skopelou
Arko Skiathou
Aspronisi Skiathou
Dasia
Erinia (Rineia Skyrou)
Gioura
Grammeza
Korakas Alonissou

Kyra Panagia
Lekhoussa
Manolas Alonissou
Maragos Skiathou
Peristera
Piperi
Polemika Alonissou
Praso Skantzouras
Psathoura

Repio
Sarakino
Skandili
Skantzoura
Skyropoula
Tsougria
Tsougriaki
Valaxa

Quần đảo Ionia

Bảy đảo chính

Corfu
Ithaki hay Ithaca
Cephalonia
Kythira
Lefkada
Paxi
Zakynthos

Các đảo khác

Antikythera
Antipaxi
Arkoudi
Atokos
Diaplo
Drakonera
Elafonissos
Ereikoussa

Kalamos
Kalogiros
Karlonisi
Kastos
Kravia
Kythros
Lamprinos
Lazaretto
Madouri

Makri
Makropoula
Mathraki
Meganisi
Quần đảo Modia
Othonoi
Oxeia
Petalas
Pistros

Pontikos
Provati
Skorpios
Skorpidi
Sofía
Sparti Lefkados
Strofades
Thilia
Vidos
Vromonas

Quần đảo Dodecanese

tổng số có 164 đảo, trong đó 26 đảo có cư dân.

Đảo Adelfoi
Agathonissi
Agioi Theodoroi Halkis
Agreloussa
Alimia
Antitilos
Anydros Patmou
Arefoussa
Arhangelos
Arkoi
Armathia
Astakida
Astypalaia
Faradonesia
Farmakonisi
Fokionissia
Fragos
Gaidourosnissi Tilou
Glaros Kinarou
Gyali
Halavra
Halki

Hiliomodi Patmou
Hondro
Htenies
Imia
Kalavros Kalymnou
Kalolimnos
Kalovolos
Kalymnos
Kamilonisi
Kandeloussa
Karavolas Rodhou
Karpathos
Kasos
Kastellorizo (Megisti)
Kinaros
Kos
Koubelonisi
Kouloundros
Kouloura Leipson
Kounoupoi
Koutsomytis

Leipsoi
Leros
Levitha
Makronisi Leipson
Makronissi Kasou
Makry Aspronisi Leipson
Makry Halkis
Marmaras
Mavra Levithas
Megalo Aspronisi Leipson
Megalo Glaronisi
Megalo Sofrano
Mesonisi Seirinas
Mikro Glaronisi
Mikro Sofrano
Nero
Nimos
Nisyros
Paheia Nisyrou
Patmos
Pergoussa
Piganoussa

Pitta
Plati Kasou
Plati Pserimou
Plati Symis
Pontikoussa
Prasonissi Rodhou
Prasouda
Pserimos
Rho
Rhodos
Safonidi
Saria
Seirina
Sesklio
Stroggyli Kastellorizou
Stroggyli
Strogulli Kritinias
Strogyli Kasou
Symi
Syrna
Telendos
Tilos
Tragonisi
Zaforas

Quần đảo Aegea

Trong biển Aegea

Agios Efstratios
Chios
Oinousses
Psara
Antipsara
Ikaria
Fournoi Korseon
Agios Minas
Thymaina
Lesbos
Lemnos
Samos
Samiopoula

Trong biển Thrace

Samothraki
Thasos

Quần đảo Cyclades

Cyclades gồm khoảng 220 đảo

Các đảo chính

Amorgos
Anafi
Andros
Antiparos
Delos
Donoussa
Folegandros
Gyaros
Ios
Iraklia
Kea
Keros
Kimolos

Koufonisia
Kythnos
Makronissos
Milos
Mykonos
Naxos
Paros
Polyaigos
Santorini/Thera
Schoinoussa
Serifos
Sifnos
Sikinos
Syros
Thirasia
Tinos

Các đảo khác
Agios Nikolaos Donoussas
Ananes
Ano Antikeros
Antimilos
Anydros Amorgou
Askania
Despotiko
Eschati
Glaronisi
Gramvoussa
Hristiana
Htapodia Mykonou
Kalogiros
Kardiotissa
Kato Antikeros

Kato Koufonisi
Kitriani
Kramvoniss
Lagousa
Liadi
Makares
Megalo
Nea Kameni
Nikouria
Pahia Anaphis
Palea Kameni
Rhineia
Saliagos
Serifopoula
Stroggyli Parou
Vous

Quần đảo Crete

Các đảo xung quanh đảo Crete.

Thuộc biển Aegea

Afendis Christos
Agia Varvara
Agioi Apostoloi
Agioi Pandes
Agioi Theodoroi
Agios Nikolaos
Anavatis
Antimilos
Arnaouti
Aspros Volakas
Avgo
Crete
Daskaleia
Dia
Diapori
Dionysades
Dragonada
Elasa
Ftena Trachylia
Gianysada
Glaronisi
Gramvousa, Agria
Gramvousa, Imeri
Grandes
Kalydon (Spinalonga)
Karavi
Karga
Katergo
Kavallos
Kefali
Kolokythas
Koursaroi
Kyriamadi
Lazaretta
Leon
Mavros
Mavros Volakas
Megatzedes
Mochlos
Nikolos
Palaiosouda
Paximada
Paximadaki
Peristeri
Peristerovrachoi
Petalida
Petalouda
Pontikaki
Pontikonisi
Praso Kissamou
Prosfora
Pseira
Sideros
Souda
Valenti
Vryonisi

Thuộc biển Libya
Agia Eirini
Agriomandra
Artemis
Ammoudi tous Volakous
Chrysi
Elafonisi
Fotia
Gaidouronisi
Gavdos
Gavdopoula
Koufonisi (Lefki)
Loutro
Makroulo
Marmaro
Megalonisi
Mikronisi
Papadoplaka
Paximadia
Prasonisi, Gavdou
Prasonisi, Rethymnou
Psyllos
Schistonisi
Strongyli
Thetis
Psarocharako
Trachilos
Trafos
Treis Volakous

Euboea và các đảo xung quanh

Euboea
Petalioi
Megalos Petalios
Mandilou
Hersonisi
Lithari
Manolia

Các đảo nhỏ gần lục địa

Trikeri (Thessalia)
Antitrikeri (Thessalia)
Alatas Trikeriou
Đảo Proti (Peloponnisos)
Sapientza (Peloponnisos)
Schiza (Peloponnisos)
Ammouliani (Halkidiki)
Kelifos (Halkidiki)
Kefalonia (đảo)
Trizonia (Trung Hy Lạp)

Tham khảo

Đảo Hy Lạp
Hy Lạp
Địa lý Hy Lạp
Đảo


title: Hầm mộ Ħal Saflieni

text:
Hầm mộ Ħal-Saflieni (Hypogeum Ħal-Saflieni) là một cấu trúc ngầm bí mật thời đại đồ đá mới thuộc Giai đoạn Saflieni (3.300-3.000 TCN) nằm ở thị trấn Paola, Malta. Nó thường đơn giản được gọi là Hypogeum (), nghĩa đen có nghĩa là "ngầm" trong tiếng Hy Lạp. Nó được cho là một thánh địa và nghĩa địa lớn với di cốt 7.000 cá nhân riêng lẻ được các nhà khảo cổ học ghi nhận lại, và là một trong những ví dụ được bảo tồn tốt nhất của nền văn hóa xây dựng đền thờ ở Malta, là nền văn hóa cũng tạo ra Các đền thờ cự thạch và Vòng tròn đá Xagħra.

Lịch sử
Nó được tình cờ phát hiện vào năm 1902 khi các công nhân xây bể chứa nước của một dự án phát triển nhà đã cắt phá phải phần nóc của cấu trúc. Ban đầu, các công nhân cố tình che giấu về sự có mặt của nó nhưng cuối cùng nó đã được đưa ra thế giới. Nghiên cứu ban đầu được thực hiện bởi nhà khảo cổ học người Malta Manuel Magri, người đã thay mặt cho Ủy ban Bảo tàng Quốc gia tiến hành các cuộc khai quật từ tháng 11 năm 1903. Trong các cuộc khai quật, một phần di cốt người và đồ vật đi kèm đã bị loại bỏ ra khỏi mục lục lưu trữ và nghiên cứu. Mọi thứ trở lên rối tung hơn khi Magri qua đời vào năm 1907 khi thực hiện công việc truyền giáo ở Tunisia và nhiều báo cáo của ông về Hypogeum đã bị mất.

Công việc được tiếp tục thực hiện bởi Sir Themistocles Zammit, người đã cứu vãn những gì có thể. Ông bắt đầu cho xuất bản một loạt các báo cáo vào năm 1910 và tiếp tục công việc khai quật đến năm 1911, và những phát hiện của ông đã được lưu trữ tại Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Malta ở thủ đô Valletta. Hypogeum lần đầu tiên được mở cửa cho du khách vào năm 1908 trong khi các cuộc khai quật vẫn đang diễn ra.

Những nỗ lực thực sự để bảo tồn địa điểm này bắt đầu vào năm 1991 khi nó được đóng cửa trong một thập kỷ để sắp xếp cho các cuộc ghé thăm sau đó. Năm 2011, một chương trình chuyên sâu hơn đã được đưa ra để theo dõi quá trình đổ nát của địa điểm. Hypogeum đã mở cửa trở lại vào tháng 5 năm 2017, sau khi đóng cửa một năm để cải thiện hệ thống quản lý môi trường.

Tham khảo

Đọc thêm

Details

Liên kết ngoài

 Unesco World Heritage Site
 National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands

Di sản thế giới tại Malta
Đền thờ cự thạch của Malta
Địa điểm thời tiền sử ở Malta
Địa điểm khảo cổ ở Malta


title: Amino acid thiết yếu

text:
Một axit amin thiết yếu (essential amino acid), hay axit amin không thể thiếu (indispensable amino acid), là axit amin mà sinh vật không thể tự tổng hợp được de novo (từ đầu) với tốc độ tương xứng với nhu cầu của nó, và do đó phải được cung cấp trong chế độ ăn uống của chúng. Trong số 21 axit amin phổ biến cho mọi dạng sống, có chín axit amin mà cơ thể con người không thể tự tổng hợp được là phenylalanine, valine, threonine, tryptophan, methionine, leucine, isoleucine, lysine, và histidine.

Sáu axit amin khác được coi là thiết yếu có điều kiện trong chế độ ăn uống của con người, có nghĩa là sự tổng hợp của chúng có thể bị hạn chế trong các điều kiện sinh lý bệnh tật đặc biệt, chẳng hạn như sinh non ở trẻ sơ sinh hoặc những người bị dị hóa nghiêm trọng. Sáu loại này là arginine, cysteine, glycine, glutamine, proline, và tyrosine. Có sáu axit amin không thiết yếu (có thể bỏ qua - dispensable) ở người, có nghĩa là chúng có thể được tự tổng hợp với lượng đủ trong cơ thể. Sáu loại này là alanine, axit aspartic, asparagine, axit glutamic, serine, và selenocysteine (được coi là axit amin thứ 21). Pyrrolysine (được coi là axit amin thứ 22) không được cơ thể con người sử dụng; do đó, nó được xếp vào loại không thiết yếu.

Axit amin giới hạn là axit amin thiết yếu được tìm thấy với lượng nhỏ nhất trong thực phẩm. Khái niệm này rất quan trọng khi tính toán thức ăn chăn nuôi (fodder).

Mức độ thiết yếu của các axit amin ở người

(*) Pyrrolysine, thường được xem là loại "axit amin thứ 22", không được cơ thể con người sử dụng nên không được liệt vào đây.

Các axit amin thiết yếu ở người gồm isoleucine, leucine, lysine, methionine, phenylalanine, threonine, tryptophan, valine, và histidine. Arginine, cysteine (hay các axit amin chứa lưu huỳnh), và tyrosine (hay các axit aminvòng thơm), thì cần thiết cho trẻ sơ sinh và trẻ đang phát triển. Các axit amin thiết yếu không hẳn là quan trọng hơn so với các axit amin khác mà chúng thiết yếu là do cơ thể không tự tổng hợp được mà phải lấy từ thức ăn. Ngoài ra, các axit amin arginine, cysteine, glycine, glutamine, proline, serine, tyrosine và asparagine thì được xem là thiết yếu có điều kiện, nghĩa là bình thường chúng không nhất thiết phải có trong thức ăn, nhưng lại cần có trong khẩu phần của những người không tổng hợp được chúng với một lượng đủ. Ví dụ như ở người bị bệnh phenylceton niệu (phenylketonuria - PKU) phải hạn chế lượng phenylalanine trong khẩu phần ăn ở mức rất thấp để ngăn ngừa sự chậm phát triển trí tuệ và các biến chứng chuyển hóa khác, do đó cơ thể họ không tổng hợp được tyrosine từ phenylalanine, và lúc này tyrosine lại cần thiết đối với những bệnh nhân PKU.

Sự phân biệt giữa axit amin thiết yếu và không thiết yếu thì còn mơ hồ, do một số axit amin cũng có thể được tổng hợp từ axit amin khác. Các axit amin chứa lưu huỳnh như methionine và homocysteine có thể chuyển hóa lẫn nhau nhưng cả hai đều không được tổng hợp "mới" bởi cơ thể người, nghĩa là một trong hai phải được lấy từ thức ăn (ví dụ thức ăn có methionine thì không cần homocysteine, hoặc ngược lại, nhưng không thể không có cả hai), hay cysteine có thể được tổng hợp từ homocysteine nhưng không thể được tổng hợp "mới". Do đó, để thuận tiện, người xếp một số axit amin thành ‘’nhóm các axit amin cần thiết’’. Ví dụ như nhóm axit amin chứa lưu huỳnh gồm methionine, homocysteine và cysteine, nhóm axit amin chứa vòng thơm gồm phenylalanine và tyrosine. Arginine, ornithine và citrulline cũng được xem là một nhóm do chúng có thể chuyển hóa lần nhau qua chu trình ure.

Lượng khuyến nghị hằng ngày
Việc xác định lượng axit amin thiết yếu cần thiết trong một ngày gặp nhiều khó khăn và đã phải được kiểm tra lại liên tục trong 20 năm trở lại đây. Bảng sau liệt kê lượng axit amin thiết yếu khuyến nghị hằng ngày của WHO cho người trưởng thành.

Lượng khuyến nghị ở trẻ em trên 3 tuổi thì nhiều hơn từ 10% đến 20% so với người trưởng thành và với trẻ sơ sinh 1 năm đầu đời thì có thể nhiều hơn đến 150%.

Sự tiêu dùng axit amin thiết yếu
Ribosome trong tế bào eukaryote (sinh vật nhân chuẩn) cần đến 21 loại axit amin khác nhau cho sự sinh tổng hợp protein. Bất kì sự thiếu hụt một axit amin nào cũng đều là một yếu tố hạn chế quá trình này. Tuy nhiên, tế bào eukaryote có thể tổng hợp một vài axit amin này từ các cơ chất khác. Do đó, chỉ có một tập hợp vài axit amin trong sinh tổng hợp protein được xem là chất dinh dưỡng thiết yếu. Một axit amin nào đó có thiết yếu hay không còn tùy thuộc vào giống loài và giai đoạn phát triển.

Đầu thế kỷ XX các nhà khoa học đã biết rằng chuột thí nghiệm sẽ không thể sống sót nếu nguồn cung cấp protein có zein, một loại protein có trong ngô (bắp), nhưng chúng sẽ sống nếu được cung cấp casein, một loại protein có trong sữa bò. Từ phát hiện này William Cumming Rose đã khám phá ra một axit amin thiết yếu là threonine. Từ sự kiểm soát thành phần trong khẩu phần ăn của động vật gặm nhấm, Rose đã chứng minh mười loại axit amin thiết yếu đối với chuột thí nghiệm là: lysine, tryptophan, histidine, phenylalanine, leucine, isoleucine, methionine, valine, arginine và threonine. Sau đó Rose đã chứng minh tám loại axit amin thiết yếu đối với người trưởng thành, và histidine cũng cần thiết đối với trẻ sơ sinh. Các nghiên cứu sau này đã chỉ ra rằng histidine cũng cần thiết đối với người trưởng thành.

Do sự khác nhau về mặt dinh dưỡng giữa zein và casein đối với chuột thí nghiệm, đã có nhiều nỗ lực để diễn đạt "chất lượng" hay "giá trị" của các loại protein khác nhau: đánh giá giá trị sinh học (biological value - BV), hệ số sử dụng protein (net protein utilization - NPU), chỉ số tiêu hóa protein (Protein Digestibility Corrected Amino Acid Score - PDCAAS). Các chỉ số này rất có ý nghĩa trong ngành công nghiệp chăn nuôi, do chỉ cần thiếu một hoặc nhiều axit amin thiết yếu cũng sẽ hạn chế sự phát triển của vật nuôi và ảnh hưởng đến hệ số chuyển hóa thức ăn (feed conversion ratio - FCR). Do đó, các loại thức ăn chăn nuôi đều có sự pha trộn hoặc bổ sung một axit amin nhất định (methionine, lysine, threonine, hoặc tryptophan).
Mặc dù các loại protein thực vật có BV thấp hơn so với protein từ trứng hay sữa, chúng lại chứa đủ tất cả các loại axit amin cần thiết đối với người dù với một lượng nhỏ. Ăn nhiều loại rau khác nhau sẽ làm tăng BV của protein.

Thiếu hụt axit amin thiết yếu

William Cumming Rose đã tiến hành các thí nghiệm khảo sát sự ảnh hưởng của khẩu phần ăn lên cơ thể con người. Các thí nghiệm đã được tiến hành trên các nam sinh viên đã tốt nghiệp. Khẩu phần của mỗi người gồm có tinh bột bắp, đường, bơ không đạm, dầu bắp, muối vô cơ, một số vitamin đã biết, "kẹo" làm từ chiết xuất gan được thêm tinh dầu bạc hà (để bổ sung các vitamin chua biết), và hỗn hợp một số axit amin tinh khiết đã biết thành phần. Kết quả được đánh giá dựa trên cân bằng nitơ. Rose đã nhận thấy rằng các triệu chứng lo lắng, kiệt sức, chóng mặt xảy ra nhiều hoặc ít hơn khi cơ thể bị thiếu hụt một loại axit amin thiết yếu nhất định.

Sự thiếu hụt axit amin thiết yếu thì khác so với loạn dinh dưỡng protein-năng lượng (protein-energy malnutrition), bao gồm thiếu dinh dưỡng khô, hay bệnh marasmus do thiếu ăn và thiếu dinh dưỡng ướt, hay bệnh kwashiorkor do ăn thiếu protein (tuy nhiên có vài bằng chứng cho thấy cách phân loại này là không ổn do người ta nhận thấy không có sự khác nhau trong chế độ ăn giữa đứa trẻ bị marasmus với đứa trẻ bị kwashiorkor .)

Xem thêm
Giá trị sinh học
Protein hoàn chỉnh
Chất dinh dưỡng thiết yếu
Axit béo thiết yếu

Tham khảo

Liên kết ngoài
Amino acid content of some vegetarian foods - In a meal, make sure at least one food has a low value in each row of the "Amount to meet RDA" column, at veganhealth.org
Amino Acid Profiles of Some Common Feeds  at Virginia Tech
 Molecular Expressions: The Amino Acid Collection - Has detailed information and crystal photographs of each amino acid. at Florida State University
 vProtein  - An online software tool to analyze the thiết yếu amino acid profiles of single and pairs of plant based foods based on human requirements.

Amino acid
Chất dinh dưỡng thiết yếu
Chuyển hóa nitơ
Dinh dưỡng
Amino acid thiết yếu


title: CANT Z.1007

text:
CANT Z.1007 Alcione (Kingfisher) là một loại máy bay ném tầm trung 3 động cơ, cấu trúc làm bằng gỗ. Được thiết kế với kỹ sư Filippo Zappata, cha đẻ của loại máy bay CANT Z.506, nó có "các đặc tính bay hoàn hảo và khả năng cân bằng tốt", Z.1007 còn được coi là máy bay ném bom tốt nhất của Italy trong Chiến tranh thế giới II. Nó được trang bị cho Regia Aeronautica, Aeronautica Nazionale Repubblicana và Luftwaffe trong Chiến tranh thế giới II.

Quốc gia sử dụng

Zrakoplovstvo Nezavisne Države Hrvatske

Luftwaffe

Regia Aeronautica

Tính năng kỹ chiến thuật (Z.1007bis)
The Encyclopedia of Weapons of World War II

Đặc điểm riêng
Tổ lái: 5
Chiều dài: 18,35 m (60 ft 2,5 in)
Sải cánh: 24,80 m (81 ft 4,5 in)
Chiều cao: 5,22 m (17 ft 1,5 in)
Diện tích cánh: 70 m² (750 ft²)
Trọng lượng rỗng: 9.396 kg (20.715 lb)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 13.621 kg (30.029 lb)
Động cơ: 3 × Piaggio P.XI RC.40, 745 kW (1.000 hp) mỗi chiếc

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 458 km/h (245 kn, 285 mph)
Vận tốc hành trình: 338 km/h (183 kn, 210 mph)
Tầm bay: 1.795 km (969 nmi, 1,115 mi)
Trần bay: 7.500 m (25.000 ft)

Vũ khí
 2 khẩu súng máy Isotta-Fraschini Scotti hoặc Breda-SAFAT 12,7 mm (0.5 in)
 2 khẩu súng máy Breda-SAFAT 7,7 mm (0.303 in)
 1.200 kg (2.645 lb) bom trong khoang quân giới, 1.000 kg (2.200 lb) bom ở các giá treo dưới canh.
 2 quả ngư lôi 450 mm (17,7 in) 800 kg (1.800 lb)

Xem thêm

Tham khảo
Ghi chú

Tài liệu

 Angelucci, Enzo and Paolo Matricardi. World Aircraft: World War II, Volume I (Sampson Low Guides). Maidenhead, UK: Sampson Low, 1978. ISBN 0-562-00096-8.
 De Marchi, Italo and Pietro Tonizzo. CANT. Z. 506 "airone"- CANT. Z. 1007 "alcione" (in Italian). Modena: STEM Mucchi Editore, 1994. NO ISBN
 Garello, Gian Carlo. "Il Cant 1007 Alcione (in Italian)." Storia militare n. 20, May 1995, Albertelli edizioni speciali, Italy.
 Green, William. "Zappata's Wooden Kingfisher". Air International, August 1992, Vol. 43 No. 2, pp. 81–90. Stamford, UK: Key Publishing. ISSN 0306-5634.
 Malizia, Nicola. "L'armamento dei velivoli della Regia Aereonautica" (in Italian). Storia militare, September 1999.

Liên kết ngoài
 U.S. Intelligence Report, Tactical and Technical Trends, No. 25, 1943.

Máy bay quân sự Ý thập niên 1930
Z.1007
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay ném bom
Máy bay ba động cơ
Máy bay cánh quạt
Máy bay cánh dưới