title: Ocarina

text:
Ocarina là một cây sáo cổ xưa thuộc nhạc cụ bộ hơi, một kiểu của sáo ống. Có rất nhiều biến thể, nhưng một Ocarina điển hình là một không gian kín bao quanh kèm theo 4-12 lỗ ngón tay và một miệng thổi nhô ra từ thân nhạc cụ. Nó thường bằng gốm sứ, nhưng các vật liệu khác cũng có thể được sử dụng, chẳng hạn như gỗ, nhựa, thủy tinh, đất sét, và kim loại.

Lịch sử

Thời cổ đại
Ocarina thuộc về nhạc cụ rất cổ xưa, người ta tin rằng nó đã có trên 12.000 năm. Ocarina là loại nhạc cụ đặc biệt quan trọng trong nền văn hóa Trung Quốc và Trung Mỹ. Đối với Trung Quốc, nhạc cụ này đóng một vai trò quan trọng trong suốt chiều dài lịch sử về các bài hát và vũ đạo. Ocarina có các tính năng tương tự như Huyên/huân (埙), một nhạc cụ quan trọng của Trung Quốc (nhưng có sự khác nhau, Ocarina sử dụng một ống dẫn để thổi hơi vào bên trong, trong khi Huyên được thổi xuyên qua rìa bên ngoài). Ở Nhật Bản, Ocarina truyền thống được biết đến như tsuchibue (chữ Hán:土笛, nghĩa là " sáo đất ") còn Hàn Quốc, nhạc cụ này gọi là hun (훈) sử dụng trong nhạc Tế lễ Tông miếu. Trong các cuộc thám hiểm khác nhau về Trung Mỹ, một trong những cuộc thám hiểm được thực hiện bởi Cortés, kết quả là đã giới thiệu Ocarina cho các cung điện nhà vua ở châu Âu. Cả hai người Maya và Aztec đã sản xuất các phiên bản khác nhau về Ocarina, nhưng nó đã được người Aztec - người đã đưa bài hát và vũ đạo đến châu Âu, đưa vào kèm với hai môn nghệ thuật này. Ocarina đã trở nên phổ biến trong cộng đồng châu Âu như một nhạc cụ đồ chơi trẻ con. Tại bang Assam, Ấn Độ loại sáo này có tên là xutuli.

Sự khác biệt giữa Ocarina -& Huyên Trung Quốc, Tsuchibue Nhật Bản và Hun Hàn Quốc là ở cách thổi.

Thời hiện đại
Sử dụng sớm nhất ở châu Âu vào thế kỷ 19 tại Budrio, một thị trấn gần Bologna, nước Ý, nơi mà Giuseppe Donati biến Ocarina từ một món đồ chơi, khi mà chỉ chơi được vài nốt thành một nhạc cụ toàn diện hơn (được gọi là "cổ điển đầu tiên" ocarina). Từ Ocarina trong phương ngữ của người Bologna có nghĩa là "con ngỗng nhỏ". Hình dạng đầu tiên được biết đến ở châu Âu như là một gemshorn (tù và), được làm từ sừng linh dương Nam Phi ("gems" có nghĩa là "viên ngọc"). Giuseppe Donati đã phát minh ra "Ocarina khoai lang" (sweet potato ocarina)

Trình diễn âm nhạc

Sự hình thành thanh điệu/âm thanh

Một Ocarina làm việc như thế nào:
1.Không khí đi vào thông qua các windway (ống thông gió)
2.Không khí va đập vào môi, tạo ra âm thanh
3.Không khí dao động khắp nơi bên trong Ocarina
4.Bằng cách đóng/mở các lỗ làm giảm và làm tăng cao độ

Ocarina không giống như sáo, có chất lượng bất thường do không có sự phản hồi âm thanh trên suốt chiều dài ống để tạo ra một âm cụ thể. Thay vào đó, âm thanh lại phụ thuộc vào tỷ lệ giữa tổng diện tích bề mặt của các lỗ mở ra với tổng thể tích khối bao quanh nó. Điều này có nghĩa là, Ocarina không giống như sáo hoặc recorder, âm thanh được tạo ra bởi sự cộng hưởng của toàn bộ khoang; và vị trí của các lỗ trên Ocarina phần lớn là không thích hợp - kích thước của các lỗ là yếu tố quan trọng nhất để tạo ra một âm cụ thể (trên ocarina có các lỗ lớn nhỏ khác nhau). Các nhạc cụ nên tránh có các lỗ âm gần miệng kèn, bởi vì điều này làm suy yếu việc tạo âm, tuy nhiên một Ocarina lại là một cộng hưởng Helmholtz (Helmholtz resonance).

Ký âm/tabulature (tấm bảng con)

Âm nhạc Ocarina được viết bằng ba cách chính:

Cách 1: Điều rõ ràng nhất là việc sử dụng các bản nhạc (sheets).
Các bản nhạc được viết riêng dành cho Ocarina, hoặc điều chỉnh từ bản nhạc đàn piano. Vì một số Ocarina có đầy đủ chromatic (nửa cung) (bao gồm các nốt # và b) và có thể được chơi âm nhạc chuyên nghiệp, bao gồm cả nhạc cổ điển (classic) và dân gian (folk), bản nhạc là một ký hiệu lý tưởng cho ocarina

Cách 2: là việc sử dụng số hóa, thể hiện những nốt nhạc như số. Một số nhà sản xuất đã phát triển hệ thống riêng của họ về số hóa, trong khi những người khác theo một hệ thống phổ quát hơn, nơi con số tương ứng với các nốt khác nhau trên khuôn nhạc.
Phương pháp này thường được sử dụng bởi người mới bắt đầu không đọc được sheet.

Cách 3: sử dụng "hình ảnh" (pictorial tablature) để diễn tả các thế bấm, với các lỗ đen đại diện cho các lỗ để bấm. Tablature đại diện cho các lỗ ở trên Ocarina, và, ở những nơi cần thiết sẽ có các lỗ bên dưới. Điều này cho phép chơi dễ dàng, đặc biệt là cho người mới bắt đầu. Hai hệ thống tabulature phổ biến nhất là John Taylor bốn lỗ (phát minh ra vào năm 1964 bởi nhà toán học người Anh John Taylor

Tùy thuộc vào nhạc sĩ, một số người thì viết một con số hoặc hình vẽ trên "hình ảnh" để mô tả bao nhiêu nhịp đập để giữ nốt.

Ảnh hưởng
Ocarina được sử dụng trong video game của Nintendo: The Legend of Zelda: Ocarina of Time, đã thu hút một sự gia tăng đáng kể về thị hiếu và doanh số bán.

Chú thích

Nhạc cụ Trung Quốc
Đồ chơi truyền thống


title: Mô men (toán học)

text:
Trong toán học, mô men là một đại lượng mô tả hình dáng của một tập hợp điểm. Mô men có thể hiểu là một loạt các thuộc tính như trung bình (mean), variance, the skewness, v.v.. mô tả một sự phân phối. Mô men thứ nhất của một biến random X là trung bình (của tổng thể) của biến đó. Mô men thứ hai là variance.

Mô men thứ nth của một hàm liên tục số thực f(x) của một biến thực biến động xung quanh một giá trị c là:

Chú thích

Liên kết ngoài

Giải tích toán học
Lý thuyết xác suất


title: Rắn mống

text:
Rắn mống hay Rắn hổ hành (danh pháp khoa học: Xenopeltis unicolor) là một loài rắn thuộc họ Rắn mống. Loài rắn có lớp vảy phát ra ngũ sắc dưới ánh nắng.

Miêu tả
Rắn trưởng thành có thể dài tới 1,3 m (51 inch). Các vảy trên đầu là các tấm lớn giống như ở các loài trong họ Rắn nước (Colubridae), trong khi các vảy bụng chỉ hơi bị tiêu giảm. Không có các cơ quan vết tích ở phần khung chậu.

Kiểu màu phần lưng là nâu hay nâu ánh đỏ hoặc ánh đen. Phần bụng có màu xám trắng không có họa tiết trang trí. Vảy có tính chất ngũ sắc cao, tạo ra màu sắc óng ánh dưới ánh sáng.

Phân bố
Rắn mống được tìm thấy ở Myanmar (Tenasserim), Andaman và Nicobar, Hoa Nam (Quảng Đông và Vân Nam), Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, Tây Malaysia, đảo Penang, Singapore và Đông Malaysia (Sarawak). Tại Indonesia nó sinh sống trên các đảo thuộc quần đảo Riau, Bangka, Belitung, Sumatra, We, Simalur, Nias, Mentawai (Siberut), Borneo, Java và Sulawesi. Tại Philippines có trên các đảo Balabac, Bongao, Jolo và Palawan.

Tập tính và thức ăn
Rắn hổ hành là động vật chuyên đào bới, phần lớn thời gian sống chui rúc. Chúng chỉ bò ra vào lúc chạng vạng để kiếm thức ăn là các loài ếch nhái, rắn và thú nhỏ. Chúng không có nọc độc và giết chết con mồi bằng cách quấn và co cơ giống như trăn. Loài rắn này còn có khả năng kháng lại độc tố của một số loài rắn độc, đặc biệt là rắn hổ mang.

Ghi chú

U
Rắn châu Á
Động vật bò sát Philippines
X


title: Ngụy Tuyên Vũ Đế

text:
Ngụy Tuyên Vũ Đế (chữ Hán:魏宣武帝) có thể là:

Xem thêm
Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế Thác Bạt Khuê, sau được cải thành Đạo Vũ Đế
Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế Nguyên Khác

Xem thêm
Tuyên Đế
Vũ Đế
Tuyên Vũ Đế
Ngụy Bình Đế
Ngụy Nguyên Đế
Ngụy Minh Đế
Ngụy An Hy Vương
Ngụy Cao Đế
Ngụy Văn Đế
Ngụy Phế Đế
Ngụy Quận Trung Hiến Vương
Ngụy Vũ Ý Vương
Ngụy Vũ Vương
Ngụy Văn Chính Công

Thụy hiệu


title: Hang động Elephanta

text:
Elephanta (, Gharapurichya Lenee) là một hệ thống các hang động điêu khắc tọa lạc trên đảo Elephanta hay Gharapuri (nghĩa "thành phố của các hang động") ở Mumbai Harbour,  về phía đông thành phố Mumbai, thuộc bang Maharashtra. Đảo này nằm ở một nhánh của biển Ả Rập, gồm hai nhóm động; nhóm thứ nhất là một nhóm 5 động Hindu lớn, nhóm thứ hai nhỏ hơn gồm hai động Phật giáo. Nhóm động Hindu gồm các điêu khắc trên đá, đại diện giáo phái Hindu Shaiva, thờ thần Shiva.

Tham khảo

 Sách

Liên kết ngoài

Elephanta panorama
Video of the caves MTDC site
Elephanta Caves by Wondermondo

Di sản thế giới tại Ấn Độ


title: Thành Tôn

text:
Thành Tôn (1913 - 1997) là nghệ sĩ hát bội nổi tiếng của Việt Nam. Ông được Nhà nước Việt Nam trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vì những đóng góp cho nghệ thuật sân khấu truyền thống và đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ sân khấu tài năng.

Thân thế
Ông tên thật là Nguyễn Thành Tôn, sinh năm 1913 tại làng Trường Thọ, quận Vũng Liêm (nay thuộc xã Trung Thành Tây, huyện Vũng Liêm), tỉnh Vĩnh Long. Ông xuất thân trong một gia đình dòng dõi và một làng có truyền thống theo nghề hát từ thế kỷ thứ XIX. Sinh thời, ông có kể rõ về lai lịch của mình trong bài viết trên báo Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh số 92, ngày 5 tháng 10 năm 1991, được soạn giả, ký giả Huy Trường ghi lại như sau: "Ông cố của Thành Tôn tên là Nguyễn Văn Sĩ, vốn là người của triều đình nhà Nguyễn, từng biết rành hát bội, từng từ bỏ triều đình về định cư lập nghiệp ở rạch Cái Tôm, vàm Mân Thích. Ông đã dạy cho con cháu và những người lân cận ca hát để trình diễn ở đình chùa khi có những ngày lễ hội vui hay tế lễ. Ông nội của Nguyễn Thành Tôn là Nguyễn Văn Luông, bà nội tên Trần Thị Mười là hai nghệ sĩ thời bấy giờ từng thành lập đoàn Phước Long ban (bầu Luông Vĩnh Long). Cha của Thành Tôn là ông Nguyễn Văn Nở (kép Hai Nở), thuộc đoàn nhà Phước Long ban, đi kháng chiến năm 1947 và hy sinh năm 1952...".

Sự nghiệp một đời
Thuở nhỏ, ông được gia đình cho đi học chữ. Tuy nhiên, đến năm 1926, ông thôi học chữ, trở về quê để đi theo gánh Phước Long Ban của ông nội là Bầu Luông khi mới 13 tuổi. Tuy là theo gánh hát của gia đình nhưng ông vẫn phải học hát theo đúng trình tự, học từ vai quân hầu, quân canh, quân chạy hiệu, cho đến khi được 17 tuổi mới được đóng vai kép con. Những người thầy đầu tiên của ông là kép Tư Nhuận, ông Nhưng Sửu (người Bến Tre).

Thời bấy giờ, Phước Long Ban là một đại ban, chuyên hát bội ở các tỉnh miền Tây, mỗi lần di chuyển phải sử dụng hơn 10 chiếc ghe chài lớn nhỏ mới đủ chuyên chở các nghệ sĩ, công nhân khuân vác và những dụng cụ dựng rạp hát như vải bố, tăng, ghế sắt. Đến địa phương nào không có đình, miễu, rạp hát thì Phước Long Ban sẽ bao nhà lồng chợ. Tuy vậy, gánh hát Phước Long Ban chỉ hoạt động từ tháng Giêng đến cuối tháng Tư, thời gian còn lại gánh hát quay về quê quán, chia tiền cho các thành viên, sau đó vừa tập tuồng mới vừa làm ruộng để sống.

Từ thập niên 1930, hát bội càng lúc càng mất khán giả. Ở thành thị, cải lương được khán giả ưa thích hơn. Phước Long Ban do nhu cầu tồn tại nên đã cải tiến phong cách trình diễn, bắt đầu pha hơi hướng cải lương. Ông cùng các đào kép trong ban được thụ giáo các nghệ sĩ nổi danh như Hai Bá (đàn tranh), Năm Bửu (đàn cò) và Bảy Thu (đàn gáo) về kỹ thuật ca cải lương. Ngoài ra, ông còn học ca cải lương và kỹ thuật đàn kìm, đàn cò, đàn sến từ nghệ sĩ Hai Bá ở Thiềng Đức nên khả năng của ông về nghệ thuật hát bội và cải lương đều vượt trội hơn các bạn đồng trang lứa.

Năm 1940, ông nội ông là bầu Luông qua đời. Vì quá đau buồn, cha ông là bầu Nở không muốn tiếp tục điều hành gánh hát nên Phước Long Ban tan rã. Ông bèn đi hát cho gánh Thạnh Hưng Ban của ông bầu Hùng ở huyện Trà Ôn (Cần Thơ). Năm 26 tuổi, ông rời quê hương lên Sài Gòn hát cho gánh Tấn Thành Ban của bầu Cung ở đình Nhơn Hòa Cầu Muối. Một năm sau, ông chuyển sang hát kép chánh cho gánh Vĩnh Xuân Ban của bầu Thắng, bắt đầu sự nghiệp lưu diễn khắp Sài Gòn và Nam Kỳ Lục tỉnh. Ngoài ra, ông cũng cộng tác và học nghề với nhiều ban hát ở Sài Gòn như Nghĩa Thành (Biện Dực), Hoa Xuân (Mười Vàng)...

Năm 1945, ông ra bưng biền tham gia kháng chiến một thời gian rồi trở về Sài Gòn hát lại cho gánh Vĩnh Xuân Ban. Ông cùng các nghệ sĩ Trần Hữu Trang, Nguyễn Thành Châu, Hoàng Chỉ, đứng ra lập Hội tương tế nghệ sĩ, thực chất là tổ chức hoạt động bí mật của Việt Minh trong giới nghệ sĩ nội thành Sài Gòn. Ông cùng với các nghệ sĩ Sáu Vững, Hữu Thoại, lập Ban hát bội Vân Hạc, trình diễn nhiều tuồng hát bội trên Đài phát thanh Sài Gòn với thành phần diễn viên tài danh của Vĩnh Xuân Ban. Do yêu cầu của Đài, trình diễn phải có kịch bản đưa duyệt trước, ông chịu trách nhiệm ghi chép sẵn một số tuồng xưa cho Ban Vân Hạc có thể thực hiện chương trình hát bội trên Đài, từ đó bắt đầu bước vào sự nghiệp soạn tuồng.

Trước năm 1975, ông làm lãnh đạo ban hát bội Vân Hạc, diễn thường xuyên ở Sài Gòn.

Ngoài diễn viên, nghệ sĩ Thành Tôn là soạn giả tuồng với nhiều vở được dàn dựng, biểu diễn khắp Nam – Trung – Bắc và trên Đài Phát thanh suốt nhiều năm.

ông là thành viên sáng lập Đoàn hát bội tại Thành phố Hồ Chí Minh, dành nhiều tâm huyết nghiên cứu cách diễn, cách viết, dàn dựng tuồng đổi mới cho phù hợp hướng cảm thụ của khán giả và hết lòng chăm sóc, giúp đỡ nghệ sĩ trẻ với nguyện vọng của ông: "Hát bội không bao giờ chết, nó vẫn tồn tại trong đời sống văn hóa dân tộc".

Ông mất ngày 8 tháng 11 năm 1997 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 84 tuổi.

Một số vai diễn nổi bật
 Chu Du (vở Giang Đông phó hội)
 Triệu Tử Long (vở Triệu Tử Long đoạt ấu chúa)
 Thái Kiệt (giải Diễn viên xuất sắc năm 1980)
 Trần Liễu (Huy chương vàng Hội diễn toàn quốc năm 1985)

Một gia đình nghệ sĩ
Gia tộc Thành Tôn nhiều đời là nghệ sĩ nổi tiếng, có nhiều đóng góp trong nghệ thuật sân khấu miền Nam nói riêng và Việt Nam nói chung.

 Ông cố: nghệ sĩ Nguyễn Thành Sĩ (bầu Sĩ)
 Ông nội: nghệ sĩ Nguyễn Thành Luông (bầu Luông)
 Cha: nghệ sĩ Nguyễn Thành Nở (bầu Nở)

Gia tộc bên vợ ông (nghệ sĩ Huỳnh Mai) cũng nhiều đời là nghệ sĩ:
 Ông bà nội vợ: cặp nghệ sĩ Vĩnh - Xuân
 Cha vợ: nghệ sĩ Nguyễn Văn Thắng (bầu Thắng)

Nổi tiếng nghiêm khắc, Thành Tôn đã đào tạo cho các con mình trở thành những nghệ sĩ tài danh, đóng góp nhiều công sức cho nền sân khấu Việt Nam.

 Nghệ sĩ Bạch Liên
 Nghệ sĩ Bạch Lê (1951)
 Nghệ sĩ Bạch Lựu
 Nghệ sĩ Bạch Lý
 Nghệ sĩ Bạch Long (tên thật Thành Tùng) (1959)
 Nghệ sĩ Thành Lộc (1961)

Mặc dù thế hệ sau không có ai kế nghiệp, nhưng con trai ông là nghệ sĩ Bạch Long đã thành lập Nhóm Đồng ấu Bạch Long (tương tự mô hình Nhóm Đồng ấu Minh Tơ của người cậu ruột là nghệ sĩ Minh Tơ) đào tạo ra nhiều nghệ sĩ trẻ nổi danh như Quế Trân, Vũ Luân, Tú Sương, Trinh Trinh... theo phong cách của gia tộc Thành Tôn.

Soạn giả Nguyễn Phương xưng tụng gia đình Thành Tôn là một trong "Ngũ đại gia của Cải lương".

Vinh danh
Cả một đời nghệ thuật của ông được tóm tắt như sau:

Với những đóng góp của mình, năm 1993 ông được nhà nước Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Ngoài ra ông còn được trao tặng:
 Huy chương "Vì sự nghiệp Văn học – Nghệ thuật"
 Huy chương "Vì sự nghiệp Sân khấu Việt Nam" (năm 1997).

Chú thích

Xem Thêm
Thành Lộc
Tuồng
Nghệ sĩ Nhân dân

Liên kết ngoài
sĩ Nhân dân-Thanh-Ton.html Nghệ sĩ ưu tú Thành Lộc kể chuyện về cha
Nghệ sĩ ưu tú Thành Lộc: "Phù thủy" kịch

Người Vĩnh Long
Nam diễn viên sân khấu Việt Nam
Nghệ sĩ cải lương
Nghệ sĩ nhân dân Việt Nam
Nghệ sĩ tuồng
Nam diễn viên Việt Nam thế kỷ 20
Đạo diễn sân khấu Việt Nam
Nhà viết kịch Việt Nam
Soạn giả cải lương
Nhà soạn kịch thế kỷ 20
Huy chương Vì sự nghiệp sân khấu


title: Cher Lloyd

text:
Cher Lloyd (sinh ngày 28 tháng 7 năm 1993) là một nữ ca sĩ thu âm người Anh. Cô được biết đến với vị trí thứ tư trong cuộc thi The X Factor mùa thứ 7. Một thời gian ngắn sau đó, Lloyd ký hợp đồng với Simon Cowell cho Syco Music, công ty con của Sony Music.

Đĩa đơn đầu tiên của Cher Lloyd, "Swagger Jagger", được phát hành vào tháng 6 năm 2011. Mặc dù nhận được nhiều đánh giá tiêu cực, đĩa đơn vẫn đạt được vị trí quán quân trên bảng xếp hạng UK Singles Chart và vị trí á quân trên bảng Irish Singles Chart. Đĩa đơn thứ hai của cô, "With Ur Love", hợp tác với nam ca sĩ Mike Posner, được phát hành vào ngày 31 tháng 10 năm 2011. Đĩa đơn này đã đạt được vị trí thứ 4 ở Anh và vị trí thứ 5 ở Ireland. Album đầu tay của cô, Sticks + Stones, đã đánh vào bảng xếp hạng UK Albums Chart và Irish Albums Chart lần lượt tại các vị trí thứ 4 và thứ 5. Cô cũng đã phát hành đĩa đơn thứ ba, "Want U Back" tại Mỹ vào ngày 22 tháng 5 năm 2012 và được chứng nhận đĩa Bạch kim với hơn 1.000.000 bản được tiêu thụ.

Thời thơ ấu
Cher Lloyd từng sống tại Malvern với cha mẹ mình là Darren và Dina, cùng với cậu em trai Josh, và hai cô em gái Sophie và Rosie. Lloyd theo học trường Đại học Dyson Perrins CE Sports, nơi cô được học về nghệ thuật biểu diễn. Cô cũng theo học trường nghệ thuật sân khấu Stagecoach.

Sự nghiệp

2010–11: The X Factor

Lloyd trước đó đã thử giọng cho The X Factor hai lần (khi cô còn ít tuổi hơn) và hát các bản ballad, nhưng cô đã không thể lọt được vào vòng trong. Lloyd cũng đã từng biểu diễn tại trại nghỉ lễ trước đó và đã nhận được nhiều phản ứng khác nhau về âm nhạc của cô. Lloyd nhận xét về sự giống nhau giữa cô với giám khảo Cheryl Cole, và vị giám khảo này đã ủng hộ cô trong suốt chương trình. Cô đã hát ca khúc "Turn My Swag On" của Keri Hilson. Tại nhà của ban giám khảo, cô đã trình diễn "Cooler Than Me" nhưng bị viêm amidan và không thể hoàn thành bài hát của mình. Lloyd đã được cho một cơ hội thứ hai, nhưng cô đã không thể hoàn thành bài hát. Mặc dù vậy, cô vẫn được chọn là một trong ba cô gái cuối cùng của giám khảo Cheryl Cole.

Sau vòng chung kết, Lloyd được thông báo rằng cô được ký hợp đồng với Syco Music. Lloyd và chín thí sinh khác được tham gia X Factor Live Tour từ tháng 2 năm 2011 đến tháng 4 năm 2011. Lloyd đã biểu diễn cho 500.000 người trên khắp nước Anh.

2011–12: Sticks + Stones
Nhà soạn nhạc Autumn Rowe và nhà sản xuất RedOne đã làm việc với Cher Lloyd cho album phòng thu đầu tay của cô, phát hành vào tháng 11 năm 2011. Đĩa đơn đầu tiên của Lloyd, "Swagger Jagger" đã được phát hành đầu tiên trên airplay vào ngày 20 tháng 6 năm 2011, sau khi nó bị tuồn trái phép lên mạng vào ngày 15 tháng 6 năm 2011. Đĩa đơn được chính thức phát hành vào 31 tháng 7 năm 2012 và đạt vị trí quán quân trên bảng xếp hạng UK Singles Chart vào ngày 7 tháng 8 năm 2012.

Vào 28 tháng 7 năm 2011, cô biểu diễn trước năm ca khúc trong album đầu tay của mình trong buổi Ustream Session, bao gồm các ca khúc hợp tác với Busta Rhymes, Mike Posner, Ghetts, Mic Righteous và Dot Rotten. Lloyd cũng thông báo trên Twitter rằng ca khúc "With Ur Love", hợp tác với nam ca sĩ Mike Posner, sẽ là đĩa đơn thứ hai của album. Đĩa đơn được phát hành vào ngày 30 tháng 10 năm 2011. Trước đó, vào 21 tháng 9 năm 2011, ca khúc đã được phát hành trên đài airplay. Video âm nhạc co ca khúc được ra mắt vào ngày 1 tháng 10 năm 2011, trong chương trình buổi sáng T4. Ngay trong tuần đầu phát hành, đĩa đơn đã được tiêu thụ 74,248 bản. Lloyd cũng đã thông báo trên Twitter của cô về tựa đề của album, "Sticks + Stones". Sticks + Stones được phát hành vào ngày 7 tháng 11 năm 2011. Album đã đạt được vị trí thứ 4 ở Anh Quốc, với 198,199 bản được tiêu thụ tính đến tháng 1 năm 2012.

Danh sách đĩa nhạc

Sticks + Stones (2011)

Tour lưu diễn
2011: The X Factor Live Tour 2011
2012: Sticks + Stones Tour

Danh sách phim

Truyền hình

Tham khảo

Liên kết khác
 Trang web chính thức

Sinh năm 1993
Nhân vật còn sống
Nữ ca sĩ Anh
Nữ ca sĩ pop Anh
Ca sĩ tự sáng tác người Anh
Bubblegum pop
Nghệ sĩ của Epic Records
Ca sĩ Anh thế kỷ 21
Nữ người mẫu Anh
Nghệ sĩ của Universal Music Group
Nữ ca sĩ thế kỷ 21


title: Mary I của Anh

text:
Mary I của Anh (tiếng Anh: Mary I of England; tiếng Tây Ban Nha: María I de Inglaterra; tiếng Pháp: Marie Ire d'Angleterre; tiếng Đức: Maria I. von England; tiếng Ý: Maria I d'Inghilterra; 18 tháng 2, 1516 – 17 tháng 11, 1558), được biết đến là Nữ vương của nước Anh và Ireland từ tháng 7, 1553 cho đến khi qua đời. Bởi vì những hành động thẳng tay đàn áp những người Tin lành trong thời kỳ mà bà trị vì, những người chống đối gọi bà là Mary khát máu (Bloody Mary). Trong lịch sử quân chủ nước Anh, nếu không tính Hoàng hậu Matilda và Lady Jane Grey chưa chính thức hoặc gây tranh cãi về tính hợp pháp, thì Mary được xem là vị Nữ vương đầu tiên chính thức nhận ngai vị trị vì lãnh thổ Anh.

Một người cháu của Quân chủ Công giáo, Mary là con gái cả của Quốc vương Henry VIII, nằm trong danh sách kế vị chính thống. Nhưng khi cha bà tiêu hôn với mẹ bà, Catalina của Aragón để cưới Anne Boleyn, Mary bị xem là con bất hợp pháp bà bị tước đi khả năng thừa kế Vương vị của cha. Sau khi xử tử Anne Boleyn và cưới Jane Seymour, nhà vua có người con trai tên Edward do Jane sinh ra, về cơ bản Mary hoàn toàn không còn khả năng kế vị, cùng với em gái Elizabeth Tudor. Năm 1547, em trai của Mary là Edward Tudor lên ngôi, tức Edward VI của Anh. Tuy vậy, nhà vua có sức khỏe không được tốt và không có khả năng sinh được người kế vị, quyền kế vị đột nhiên trở về tay của Mary sau Đạo luật kế vị thứ 3 vào năm 1543, một đạo luật mà vua cha Henry VIII đã thông qua trước khi qua đời, công nhận khả năng thừa kế của Mary và Elizabeth chỉ sau Edward.

Năm 1553, khi lâm trọng bênh, Edward cố dời bỏ tên Mary khỏi danh sách kế vị do dị biệt tôn giáo giữa hai chị em, vì Mary sùng theo Công giáo La Mã còn Edward theo phái Kháng Cách. Sau khi Edward qua đời, theo di chiếu của Edward thì Công nữ Jane Grey được tuyên xưng là Nữ vương. Với tình thế như vậy, Mary liền chiêu tập binh mã trong vùng East Anglia để truất phế Jane Grey và lên ngôi Nữ vương một cách chính thống, và dù không cần thiết nhưng sau đó Jane Grey cũng bị hành quyết để củng cố quyền cai trị của Mary trên ngai vàng nước Anh. Năm 1554, Mary kết hôn với Felipe II của Tây Ban Nha, do đó bà trở thành kiêm nhiệm tước hiệu Vương hậu của Vương quốc Tây Ban Nha cùng các lãnh thổ khác, sau khi chồng bà lên ngôi năm 1556.

Là vị quân chủ thứ tư của Nhà Tudor, Mary được nhớ đến vì việc khôi phục sự ảnh hưởng của Công giáo Roma tại nước Anh, đã bị đứt gãy vì cuộc hôn nhân giữa Henry VIII và Anne Boleyn. Trong suốt 5 năm trị vì, Mary ra sức càn quét những người theo Kháng Cách mà người ta gọi đó là Thời kỳ khủng bố triều đại Mary (Marian Persecution). Sau khi qua đời năm 1558, cục diện lại xoay chuyển lần nữa bởi người em gái cùng cha khác mẹ theo phái Kháng Cách, Elizabeth I của Anh.

Thiếu thời

Xuất thân

Mary Tudor chào đời ngày 18 tháng 2 năm 1516 tại Cung điện Placentia ở Greenwich, Luân Đôn, là con duy nhất còn sống cho đến tuổi trưởng thành của Henry VIII với người vợ đầu, Vương hậu Catalina của Aragón. Trước khi sinh ra Mary, Vương hậu Catalina bị sẩy thai nhiều lần, chỉ có một người anh chết yểu trước bà là Henry, Công tước xứ Cornwall là được kịp đặt tên và làm lễ rửa tội. Qua họ mẹ, Mary là cháu ngoại của Ferrando II của Aragón và Nữ vương Isabel I của Castilla, hai vị Song vương vĩ đại được Giáo hội Công giáo La Mã phong danh hiệu cao quý Quân chủ Công giáo. Sau khi ra đời 3 ngày, Mary được rửa tội theo nghi thức Công giáo ở Greenwich, cha mẹ đỡ đầu của Mary gồm có: Bá tước phu nhân xứ Devon, Tể tướng Thomas Wolsey, và Công tước phu nhân xứ Norfolk. Cháu họ của Henry, Margaret Plantagenet, Nữ Bá tước xứ Salisbury đỡ đầu Mary trong lễ kiên tín, tổ chức ngay sau lễ rửa tội.

Vương nữ Mary là cô bé thông minh trước tuổi. Tháng 7, 1520, khi chưa đủ 4 tuổi, Mary biểu diễn đàn virginals cho một phái đoàn Pháp đến viếng thăm. Mary thụ hưởng phần lớn nền giáo dục ban đầu từ mẹ, và Vương hậu đã nhờ một học giả người Tây Ban Nha, Juan Luis Vives, tư vấn, và yêu cầu ông viết quyển De Institutione Feminae Christianae, về phương pháp giáo dục dành cho các bé gái. Mới lên 9 tuổi, Mary biết đọc và viết bằng tiếng Latin. Mary học tiếng Pháp, Tây Ban Nha, âm nhạc, khiêu vũ, và có lẽ cả tiếng Hy Lạp. Quốc vương Henry VIII rất yêu con gái và khoe với sứ thần Venezia, Sebastian Giustiniani rằng:"Cô bé này chưa hề khóc bao giờ".

Dù yêu con gái hết mực, Henry VIII vẫn thất vọng về cuộc hôn nhân vì Vương hậu không thể sinh con trai. Khi Mary lên 9 tuổi, cơ may cho Henry và Catalina có con trai nối dõi đã tiêu tan. Năm 1525, Henry cử Mary đến biên giới xứ Wales để chủ tọa, chỉ trên danh nghĩa, Hội đồng xứ Wales. Mary khi đó có "triều đình" riêng đặt tại Lâu đài Ludlow cùng danh hiệu và các đặc quyền vương tộc dành cho Thân vương xứ Wales. Các phu nhân và những người khác gọi bà là Nữ Thân vương xứ Wales (Princess of Wales), mặc dù Mary chưa bao giờ được tấn phong danh hiệu này. Trong 3 năm sống ở biên giới xứ Wales, Mary thường về thăm triều đình của phụ vương, trước khi về sống tại Luân Đôn từ giữa năm 1528.

Suốt thời thơ ấu của Mary, Quốc vương Henry VIII nhiều lần sắp xếp hôn nhân cho con gái. Khi mới 2 tuổi, Mary đã được hứa gả cho Vương tử nước Pháp (khi ấy còn rất nhỏ), con trai của Quốc vương François I của Pháp, nhưng ba năm sau hôn ước bị hủy bỏ. Năm 1522, lúc sáu tuổi, Mary hứa hôn với người anh họ 22 tuổi, Carlos I của Tây Ban Nha, người cháu gọi vương hậu Catalina là dì. Tuy nhiên, vài năm sau, Karl hủy hôn ước với sự đồng ý của Henry VIII. Hồng y Wolsey, cố vấn chính của Henry VIII, một lần nữa sắp xếp hôn nhân với người Pháp, lần này Henry muốn Mary kết hôn với chính Quốc vương François I của Pháp, người đang thiết tha muốn liên kết với Anh. Hợp đồng hôn nhân được ký kết, theo đó Mary sẽ kết hôn hoặc với François I, hoặc với con trai ông là Henri của Pháp, Công tước xứ Orléans, nhưng Wolsey muốn bảo đảm sự liên minh với Pháp mà không cần kết ước hôn nhân. Theo nhận xét của Mario Savorgnano, sứ thần Venezia, Mary là một thiếu nữ có vóc dáng cân đối với làn da đẹp.

Cha mẹ tiêu hôn

Trong khi đó, hôn nhân giữa Henry VIII và Vương hậu Catalina có nguy cơ đổ vỡ. Thất vọng vì không có con trai nối ngôi, và vì khao khát kết hôn lần nữa, Henry muốn hủy bỏ hôn nhân với Catalina để cưới một người khác, nhưng ý định này của ông bị Giáo hoàng Clêmentê VII từ chối. Henry trích dẫn Kinh Thánh (Lê-vi ký 20: 21) để chứng minh rằng hôn phối giữa ông và Vương hậu Catalina là bất khiết bởi vì Catalina trước đó đã kết hôn với người anh trai quá cố của ông, Vương công Arthur, trong khi Vương hậu Catalina nói rằng hôn nhân giữa bà với Arthur là chưa hoàn thiện (hai người chưa nên vợ chồng trong khuê phòng). Dựa trên yếu tố ấy mà Giáo hoàng Giuliô II đã tuyên bố hủy bỏ cuộc hôn nhân. Clement miễn cưỡng từ khước yêu cầu của Henry VIII là do áp lực từ Karl V, cháu của Vương hậu Catalina, và từng là hôn phu của Mary. Trước đó, quân đội của Karl V đã chiếm đóng Roma trong Chiến tranh Liên minh Cognac.

Từ năm 1531, Mary thường xuyên mắc bệnh và bị trầm cảm, dù không rõ nguyên nhân. Bà không được phép gặp mẹ, lúc ấy bà đã rời khỏi cung. Đầu năm 1533, Henry kết hôn với Anne Boleyn, đến tháng 5, Thomas Cranmer, Tổng Giám mục Canterbury, chính thức tuyên bố cuộc hôn nhân với Vương hậu Catalina bị hủy bỏ, và hôn nhân với Anne là hợp lệ. Henry tách khỏi Giáo hội Công giáo La Mã, tuyên bố đứng đầu Giáo hội Anh. Vương hậu Catalina trở thành Quả phụ Vương phi xứ Wales (Dowager Princess of Wales), và Mary bị xem là con ngoại hôn, và vị trí của bà trong danh sách kế vị được dành cho em gái cùng cha khác mẹ mới chào đời của bà, Elizabeth Tudor, con gái của Anne Boleyn.

Lập trường của Mary cương quyết không chịu thừa nhận Anne Boleyn là Vương hậu, và Elizabeth là Vương nữ khiến Henry tức giận. Bị căng thẳng và bị cấm đoán, Mary thường xuyên bệnh tật. Sứ thần của Hoàng đế Karl V trở thành người thân cận của Mary, thay bà khẩn khoản Henry VIII nhưng không thành. Mối quan hệ giữa Mary và phụ vương ngày càng tồi tệ; suốt ba năm, họ không chịu nói chuyện với nhau. Mặc dù Mary và mẹ đều mắc bệnh, bà từ chối khi được phép đến thăm mẹ. Khi Vương hậu Catalina từ trần năm 1536, Mary đau khổ "khôn nguôi". Khi Catalina được an táng tại Đại giáo đường Peterborough, Mary đau buồn ở một nơi vắng vẻ trong tòa nhà Hunsdon ở Hertfordshire.

Trưởng thành

Năm 1536, Vương hậu Anne Boleyn bị thất sủng rồi bị xử chém. Vương nữ Elizabeth, giống Mary, trở thành Lady Elizabeth và bị tước quyền kế vị. Chỉ hai tuần sau khi hành quyết Anne, Henry kết hôn với Jane Seymour. Vương hậu Jane Seymour nài xin chồng giải hòa với Mary. Henry nhấn mạnh rằng Mary phải nhìn nhận ông là người đứng đầu Giáo hội Anh, bác bỏ thẩm quyền Giáo hoàng, công nhận hôn nhân của ông với mẹ bà là không hợp lệ, và chấp nhận mình là con bất hợp pháp. Mary cố giải hòa với cha bằng cách thuận phục thẩm quyền của ông đến mức "Chúa và lương tâm" cho phép, nhưng dần dà Mary chịu ký một văn kiện thỏa thuận với những đòi hỏi của Henry. Mary được phục hồi địa vị trong triều. Henry ban cho bà gia nhân và người tùy tùng. Tòa nhà Hatfield, Cung Beaulie, Richmond và Hunsdon là những nơi ở chính của Mary, cùng các cung điện của Henry ở Greenwich như Westminster và Hampton Court. Bà có quỹ riêng để chi trả cho các loại trang phục đắt tiền cũng như giải trí bằng cách chơi bài, là thú vui bà ưa thích. Cuộc nổi dậy ở phía bắc nước Anh, gọi là Pilgrimage of Grace, có sự tham gia của Lord Hussey, từng là quan thị thần cho Mary, bị trấn áp dữ dội. Hussey, cùng những người khác, bị xử tử, nhưng không có chứng cứ Mary dính líu đến vụ việc. Năm sau, 1537, Jane từ trần sau khi sinh Vương tử Edward. Mary được chọn làm mẹ đỡ đầu cho em trai cùng cha khác mẹ của mình, và là người than khóc chính trong tang lễ của Vương hậu.

Cuối năm 1539, Công tước Philipp xứ Bayern muốn tìm hiểu bà, nhưng Philipp là tín hữu Lutheran nên việc không thành. Tể tướng của nhà vua, Thomas Cromwell, thương thuyết với đồng minh tiềm năng, Công tước xứ Kleve, và muốn sắp xếp hôn nhân giữa Mary với Cleves, người cùng tuổi với Mary, nhưng lại không thành. Rốt cuộc, Henry đồng ý cưới Anna, chị gái của Công tước xứ Kleve. Tháng 12, 1539, sau lần gặp mặt đầu tiên, Henry không thích cô dâu nhưng không thể từ hôn vì lý do ngoại giao. Song, Cromwell bị thất sủng, bị bắt giữ vì tội phản quốc, và một tội danh vô lý khác: ông mưu tính kết hôn với Mary. Anna vội vàng đồng ý hủy hôn, tuyên bố cuộc hôn nhân là chưa hoàn thiện, còn Cromwell bị chém đầu.

Năm 1541, Henry xử tội chết Nữ Bá tước xứ Salisbury, từng là mẹ đỡ đầu và quản gia cho Mary, do một âm mưu của người Công giáo mà con trai của bà, Reginald Pole, có liên can. Năm 1542, sau khi hành quyết người vợ thứ năm của mình, Catherine Howard, Henry, đang sống đơn thân, cho mời Mary đến dự lễ Giáng sinh. Mary xuất hiện với cha trong các sự kiện trong triều với tư cách người phụ nữ chủ nhà. Năm 1543, Henry kết hôn với người vợ thứ sáu, Catherine Parr, người đã giúp hàn gắn gia đình chồng. Qua Đạo luật Kế vị 1544, Henry phục hồi quyền kế vị cho hai người con gái, Mary và Elizabeth, kế tiếp Edward, mặc dù họ vẫn bị xem là con ngoại hôn.

Năm 1547, Henry băng hà và Edward lên ngôi. Mary thừa hưởng các lãnh địa ở Norfolk, Suffolk, và Essex, còn được ban tặng tòa nhà Hunsdon và Cung Beaulieu. Edward và Hội đồng Nhiếp chính tiến hành các cải cách tôn giáo trên toàn quốc theo khuynh hướng Kháng Cách qua Đạo luật Đồng nhất năm 1549, áp dụng nghi thức Tin Lành trong các thánh lễ và sử dụng Sách Cầu nguyện chung của Thomas Cranmer. Mary vẫn kiên định với niềm tin Công giáo và cho cử hành lễ misa trong nguyện đường của bà. Bà cũng kêu gọi người anh họ, Karl V, sử dụng các biện pháp ngoại giao để bà có thể tiếp tục hành đạo theo niềm tin của bà.

Trong thời trị vì của Edward, Mary ít khi xuất hiện tại triều đình. Giữa tháng 5 và 7 năm 1550, có một kế hoạch nhằm giúp Mary đào thoát khỏi nước Anh để đến một nơi an toàn trong lục địa châu Âu nhưng bất thành. Giáng sinh năm 1550, Mary họp mặt với Elizabeth và Edward, lúc đó nhà vua công khai quở trách Mary vì xem thường các chuẩn mực tôn giáo. Mary kiên quyết bác bỏ yêu cầu của Edward muốn bà từ bỏ Công giáo, trong khi Edward tiếp tục kiên trì với đòi hỏi của mình.

Lên ngôi

Ngày 6 tháng 7 năm 1553, Edward VI băng hà khi mới 15 tuổi. Edward không muốn trao ngai vàng cho Mary bởi vì e ngại Mary sẽ phục hồi Công giáo và đảo ngược mọi nỗ lực cải cách của ông, cũng như của phụ vương Henry VIII, người tìm mọi cách loại bỏ Mary khỏi danh sách kế vị. Các cố vấn cho biết không thể loại bỏ một mình Mary mà không làm như thế đối với Elizabeth, dù Elizabeth ủng hộ chương trình cải cách, Edward đồng ý tước bỏ quyền kế vị của cả hai người chị.

Ngược với tinh thần Đạo luật Kế vị thứ ba, theo đó Mary và Elizabeth đã được phục hồi quyền kế vị, Edward chọn con dâu của Dudley, Lady Jane Grey, là người kế vị. Lady Jane là cháu ngoại của em gái Henry VIII, Mary Tudor, Vương hậu Pháp. Mẹ của Lady Jane, Frances Brandon, là em họ và là con đỡ đầu của Mary. Trước khi Edward băng hà, Mary được gọi về Luân Đôn để gặp nhà vua, nhưng bà được báo cho biết đó là cái cớ để bắt giữ bà rồi đưa Jane lên ngôi. Mary rời Hunsdon để đến vùng Đông Anglia; ở đây bà sở hữu những lãnh địa rộng lớn, năm 1549 tại đây bùng nổ một cơn bạo loạn đã bị Dudley đập tan. Nhiều người ủng hộ Công giáo cùng những người đối kháng với Dudley đang sống trong vùng. Ngày 9 tháng 7, từ Kenninghall, Norfolk, Mary viết thư gửi Hội đồng Cơ mật yêu cầu tuyên bố bà là người kế vị Edward.

Ngày 10 tháng 7, 1553, Dudley và những người ủng hộ ông tuyên bố Lady Jane là Nữ vương. Cũng trong ngày này, thư của Mary đến Luân Đôn. Ngày 12 tháng 7, tại Lâu đài Framlingham, Suffolk, Mary chiêu tập binh mã. Phe Dudley càng suy yếu thì phe Mary càng vững mạnh. Ngày 19 tháng 7, Jane bị truất ngôi. Jane và Dudley bị tống giam trong Tháp Luân Đôn. Ngày 3 tháng 8, Mary khải hoàn tiến vào Luân Đôn trong sự chào đón của dân chúng. Cùng đi với Mary có em gái cùng cha khác mẹ, Elizabeth.

Một trong những động thái đầu tiên của Mary trong cương vị Nữ vương là ra lệnh phóng thích những nhân vật Công giáo La Mã như Công tước Thomas Howard xứ Norfolk, giám mục Stephen Gardiner và Bá tước Edward Courtenay xứ Devon khỏi Tháp Luân Đôn. Mary biết cô gái trẻ Jane Grey chỉ là con tốt trong kế hoạch của Dudley, người bị xử tử vì tội phản quốc ngay sau vụ chính biến. Lady Jane Grey và chồng, Guildford Dudley, bị kết án, nhưng bị giam giữ tại Tháp Luân Đôn thay vì bị hành quyết, trong khi cha của Jane, Công tước Henry Grey xứ Suffolk, được tha. Mary lâm vào tình huống khó xử bởi vì hầu hết thành viên Hội đồng Cơ mật đều có liên can đến kế hoạch lập Lady Jane làm Nữ vương. Mary bổ nhiệm Gardiner vào Hội đồng, và cho ông nắm giữ cùng lúc hai chức vụ, Giám mục Winchester và Tể tướng, Gardiner đảm nhiệm hai chức vụ này cho đến khi qua đời vào tháng 11, 1555. Ngày 1 tháng 10, 1553, Gardiner chính thức trao vương miện cho Mary tại Điện Westminster.

Trị vì

Hôn nhân
Ở tuổi 37, Mary chú tâm đến việc lập gia đình và có con nối ngôi nhằm ngăn cản Lady Elizabeth, một tín hữu Kháng Cách lên ngôi (theo Đạo luật Kế vị 1554, và theo chúc thư của Henry VIII, Elizabeth vẫn là người kế vị). Dù Edward Courtenay và Reginald Pole được xem là những người có triển vọng, nhưng anh họ của Mary là Hoàng đế Karl V khuyên bà nên kết hôn với con trai duy nhất của ông, Vương tử Felipe. Felipe đã có một con trai từ cuộc hôn nhân trước; ông cũng là người thừa kế những lãnh thổ rộng lớn ở châu Âu và Tân Thế giới. Một bức chân dung của Felipe được gởi đến Mary trong tháng 9, 1553.

Quan Chưởng ấn Gardiner và Hạ Nghị viện nài xin Nữ vương kết hôn với một người Anh vì e rằng nước Anh sẽ bị phụ thuộc nhà Habsburg của Thánh chế La Mã. Cuộc hôn nhân này giữa Mary và Felipe rất mất lòng dân; Gardiner và đồng minh của ông đề kháng vì muốn bảo vệ quyền lợi quốc gia, còn người Kháng Cách thì e sợ Công giáo. Khi Mary tỏ ý kiên quyết kết hôn với Felipe liền bùng nổ các cuộc nổi dậy. Việc Thomas Wyatt lãnh đạo một lực lượng nổi dậy từ Kent nhằm lật đổ Mary để tôn vương Elizabeth là một phần trong cuộc bạo loạn liên quan đến Công tước Suffolk, cha của Lady Jane. Mary công khai tuyên bố sẽ triệu tập Quốc hội để xem xét vấn đề hôn nhân, nếu Quốc hội quyết định rằng cuộc hôn nhân đi ngược với quyền lợi của vương quốc, bà sẽ đổi ý. Trên đường đến Luân Đôn, Wyatt bị bắt giữ. Wyatt, Công tước xứ Suffolk và con gái, Lady Jane, bị xử tử. Courtenay, có liên can đến vụ nổi dậy, bị tống giam, rồi đào thoát. Elizabeth, dù đã biện minh cho sự vô tội của mình, bị giam giữ tại Tháp Luân Đôn trong hai tháng rồi bị quản thúc trong Cung Woodstock.

Trong lịch sử nước Anh, nếu không kể những ngày trị vì ngắn ngủi của Jane Grey và Hoàng hậu Matilda, Mary là Nữ vương đầu tiên của đất nước. Hơn nữa theo tập quán "jure uxoris" ở Châu Âu qua quan hệ hôn nhân, người chồng được hưởng tài sản và danh hiệu của vợ (xem ví dụ Philipp Đẹp trai và Juana I của Castilla), người ta e rằng phu quân tương lai của Nữ vương sẽ trở thành Quốc vương nước Anh (King of England), cả trên danh nghĩa lẫn thực quyền. Bên cạnh đó, cả Mary và Felipe đều là hậu duệ của John xứ Gaunt, Công tước Lancaster, và mối quan hệ này được sử dụng để củng cố quyền hành Felipe trở thành Quốc vương của Anh. Theo các điều khoản của thỏa ước hôn nhân, Felipe sẽ là "Vua Anh", mọi văn kiện chính thức (kể cả các đạo luật của Quốc hội) đều ghi tên cả hai, Quốc hội cũng sẽ được triệu tập dưới thẩm quyền chung của hai người, suốt trong lúc Mary còn sống. Nước Anh không có nghĩa vụ cung ứng hỗ trợ quân sự cho phụ vương của Felipe trong bất cứ cuộc chiến nào, và mọi quyết định của Felipe phải có sự đồng thuận của vợ, ông cũng không được bổ nhiệm người nước ngoài vào các chức vụ trong nước Anh. Dù không hài lòng, nhưng Felipe sẵn sàng chấp nhận để có thể kết hôn với Mary. Đối với Mary, ông chẳng có chút xúc cảm nào, nhưng cưới vợ vì mưu cầu lợi ích chính trị và vì những mục tiêu chiến lược. Ruy Gómez de Silva, một tùy tùng của Felipe, khi ở Bỉ đã viết trong một bức thư, "chẳng có chút ham muốn thể xác nào trong cuộc hôn nhân này, tất cả chỉ nhằm giải quyết những bất ổn của vương quốc này và để bảo toàn lãnh thổ ở vùng hạ địa".

Để nâng tầm con trai mình ngang hàng với Mary, Hoàng đế Karl V cuối cùng nhượng quyền cai trị Napoli và Vương quốc Jerusalem cho Felipe. Do đó, Mary trở thành Vương hậu Napoli và Jerusalem. Ngày 25 tháng 7, 1554, hôn lễ tổ chức tại Đại giáo đường Winchester, hai ngày sau khi họ gặp nhau lần đầu. Bởi vì Felipe không biết tiếng Anh nên hai người nói chuyện với nhau bằng loại ngôn ngữ pha trộn giữa tiếng Tây Ban Nha, Pháp, và La-tinh.

Tháng 9 năm 1554, Mary lên cân, và nôn ói vào buổi sáng. Toàn thể triều đình, kể cả các bác sĩ, đều tin Mary đang mang thai. Quốc hội thông qua luật bổ nhiệm Felipe là nhiếp chính trong trường hợp Mary chết khi sinh nở. Cuối tháng 4 năm 1555, Elizabeth được trả tự do để làm nhân chứng cho sự sinh nở của Mary, ai cũng tin là đang đến gần. Theo sứ thần Venezia, Giovanni Michieli, Felipe đã có kế hoạch cầu hôn với Elizabeth nếu Mary tử vong khi sinh. Dù vậy, trong một bức thư gởi em rể, Maximilian của Áo, Felipe không biết chắc vợ mình có mang thai hay không. Giáo phận Luân Đôn cử hành lễ tạ ơn vì tin đồn Nữ vương đã sinh con trai được loan truyền khắp Châu Âu. Từ giữa tháng 5 và tháng 6, người ta bắt đầu nghi ngờ việc mang thai của Nữ vương, đến tháng 7 thì mọi việc đã rõ ràng đó chỉ là tin đồn không chính xác, những triệu chứng được xem là "mang thai" này được đánh giá có lẽ do sự khao khát quá mức của Mary. Tháng 8, trong thất vọng ê chề, Felipe rời nước Anh dẫn quân đánh Pháp tại Flanders. Mary đau khổ đến nỗi trầm cảm. Michieli viết rằng Nữ vương "cực kỳ yêu chồng", và đau khổ khôn nguôi khi ông bỏ đi.

Elizabeth được ở lại triều đình. Biết Mary không thể có con, Felipe nài ép vợ gả Elizabeth cho anh họ của ông, Công tước Savoy, để nước Anh luôn có quân vương Công giáo, và để bảo toàn quyền lợi Nhà Habsburg ở nước Anh, nhưng Elizabeth từ chối, đồng thời Quốc hội cũng không muốn.

Chính sách tôn giáo

Sau khi đăng quang, Mary ra thông cáo sẽ không ép buộc thần dân phải theo tôn giáo của bà, nhưng đến cuối tháng 9, những giáo sĩ chủ trương cải cách như John Bradford, John Rogers, John Hooper, Hugh Latimer, và Thomas Cranmer đều bị tống giam. Quốc hội đầu tiên dưới triều Mary, họp vào đầu tháng 10, 1553, tuyên bố hôn nhân của song thân Nữ vương là hợp lệ, và hủy bỏ các luật lệ tôn giáo dưới triều Edward. Nền thần học của Giáo hội trở lại với thời kỳ trước cải cách, "Sáu Tín điều" năm 1539 được phục hồi với các điều khoản như tái xác nhận quy định độc thân cho giới tăng lữ. Những linh mục đã kết hôn bị trục xuất của giáo sở.

Mary luôn chống lại quyết định của Henry VIII tách khỏi Rô-ma và nỗ lực của Edward VI thiết lập giáo hội Kháng Cách. Cùng với chồng, Mary muốn nước Anh hòa giải với Rô-ma. Felipe thuyết phục Quốc hội hủy bỏ luật tôn giáo đã thông qua dưới triều Henry để đưa Giáo hội Anh trở lại thần phục Rô-ma. Mất vài tháng mới có được sự đồng thuận, và Mary cùng Giáo hoàng Julius III phải chấp nhận một số nhượng bộ: không thu hồi đất của các tu viện hiện đang ở trong tay những chủ đất mới là những người có nhiều ảnh hưởng. Đến cuối năm 1554, Giáo hoàng phê chuẩn thỏa thuận, và Đạo luật Dị giáo được phục hồi.

Khi Đạo luật Dị giáo được áp dụng, nhiều người Kháng Cách bị hành quyết trong thời kỳ bách hại dưới triều Mary. Nhiều người Kháng Cách giàu có, như John Foxe, chọn sống lưu vong, có khoảng 800 người rời bỏ nước Anh. Những cuộc hành quyết đầu tiên diễn ra trong năm ngày vào đầu tháng 2, 1555: John Rogers bị hành hình ngày 4 tháng 2, Laurence Saunders ngày 8 tháng 2, Rowland Taylor và John Hooper ngày 9 tháng 2. Tổng Giám mục Canterbury đang bị cầm tù, Thomas Cranmer, bị buộc phải chứng kiến hai Giám mục Nicholas Ridley và Hug Latimer bị thiêu sống. Đến ngày ông bị hỏa thiêu, Cranmer chịu cải đạo.

Theo quy trình thông thường của luật pháp, lẽ ra ông được xá tội vì đã hối cải. Song, Mary không chịu ân xá cho Cranmer. Khi lên giàn hỏa thiêu, trong một hành động gây nhiều xúc động, Cranmer rút lại lời chối bỏ đức tin Kháng Cách. Tổng cộng có 283 người bị hành hình, trong đó có 56 phụ nữ, hầu hết là bị hỏa thiêu. Các vụ hỏa thiêu đã gây nhiều bất bình đến nỗi Alfonso de Castro, một trong những tùy tùng của Felipe, cũng lên án chúng. Cố vấn của Felipe, Simon Renard, cảnh báo Felipe rằng "sự thực thi luật pháp cách tàn bạo" như thế có thể "gây ra một cuộc cách mạng". Mary vẫn kiên trì theo đuổi chính sách này cho đến khi băng hà, đã góp phần làm gia tăng tinh thần chống Công giáo và chống Tây Ban Nha trong dân chúng Anh, trong khi các nạn nhân của cuộc bách hại được tán tụng như là những người tuẫn đạo.

Tháng 11, 1554, Reginald Pole, người từng được kể tên trong số các ứng viên có thể trở thành phu quân của Mary, trở về như là sứ thần của Giáo hoàng. Pole được phong linh mục và bổ nhiệm làm Tổng Giám mục Canterbury ngay sau khi Cranmer bị hỏa thiêu trong tháng 3, 1556.

Chính sách ngoại giao
Đẩy mạnh quyết sách chinh phục Ireland của Nhà Tudor, dưới triều Mary dân Anh được đưa đến định cư tại vùng Midlands nhằm giảm thiểu các cuộc tấn kích vào Pale (khu vực bao quanh Dublin đang dưới quyền kiểm soát của Anh). Hai quận Queen và King được thành lập, người ta bắt đầu khai hoang và lập đồn điền. Những thị trấn quan trọng trong vùng được đặt tên là Maryborough (nay là Portlaoise) và Philipstown (nay là Daingean).

Tháng 1, 1556, cha của Phillip thoái vị, Phillip trở thành Quốc vương Tây Ban Nha với Mary là Vương hậu. Họ vẫn sống xa nhau; khi Felipe được tuyên bố là vua ở Bruxelles, Mary vẫn ở Anh. Tháng 2, 1556, Felipe thương thuyết để có cuộc hưu chiến ngắn ngủi với Pháp. Tháng sau, đại sứ Pháp tại Anh, Antoine de Noailles, có liên can đến một âm mưu chống lại Mary khi Sir Henry Dudley, cháu họ của Công tước Northumberland, mưu chiêu tập binh mã tại Pháp. Dudley bị phản bội, những người liên can đang ở Anh đều bị vây bắt. Dudley sống lưu vong tại Pháp, Noailles rời khỏi Anh.

Từ tháng 3 đến tháng 7, 1557, Felipe về Anh để thuyết phục Mary ủng hộ Tây Ban Nha trong cuộc chiến chống Pháp. Mary muốn tuyên chiến nhưng bị các cố vấn chống đối bởi vì sẽ tổn hại cho thương mại với Pháp. Vả lại, như thế là vi phạm thỏa ước hôn nhân; hơn nữa nền kinh tế èo uột thừa hưởng từ Edward đang bị tác động mạnh bởi thất mùa triền miên do thời tiết xấu đã khiến nước Anh thiếu hụt trầm trọng tài chính và nguồn tiếp liệu. Người Anh chỉ chịu tuyên chiến sau khi Thomas Stafford, cháu của Reginald Pole, đem quân đánh nước Anh với sự trợ giúp của Pháp nhằm phế truất Mary. Hệ quả của cuộc chiến là mối quan hệ giữa Anh và Giáo hoàng trở nên căng thẳng bởi vì Giáo hoàng Paul VI là đồng minh với Vua Henri II của Pháp. Tháng 1, 1558, quân Pháp chiếm Calais, lãnh thổ còn sót lại trên lục địa Âu châu thuộc chủ quyền của Anh. Mặc dù Calais là một gánh nặng tài chính cho đất nước, mất Calais lại là một tổn thất về ý thức hệ khiến uy tín của Mary bị sút giảm.

Thương mại và Tài chính
Nước Anh trong những năm trị vì của Mary luôn ẩm ướt do mưa triền miên cùng lũ lụt dẫn đến đói kém. Một khó khăn khác nữa là sự suy giảm trong buôn bán vải vóc với Antwerpen. Dù Nữ vương kết hôn với Felipe, nước Anh chẳng hưởng lợi gì từ nền thương mại khổng lồ có lợi tức lớn giữa Tây Ban Nha với Tân thế giới. Người Tây Ban Nha cẩn thận canh giữ lộ trình thương mại của họ, mà Mary không thể bỏ qua cho những thương vụ bất hợp pháp (thực chất là cướp biển) bởi vì bà là Vương hậu Tây Ban Nha.

Cố gia tăng mậu dịch và cứu vãn nền kinh tế, các cố vấn của Mary tiếp nối chính sách của Northumberland nhằm tìm kiếm những cơ hội thương mại mới. Mary cho thành lập Công ty Muscovy buôn bán với Nga, ra lệnh Diogo Homem lập bản đồ thế giới. Những nhà thám hiểm như John Lok và William Towerson giong buồm đi về hướng nam nhằm kết nối với bờ biển châu Phi.

Về tài chính, chính quyền của Mary chọn cách dung hòa giữa hình thái chính quyền hiện đại, với chi phí cao, và hệ thống thu thuế thời Trung cổ. Nữ vương duy trì chức Bộ trưởng Ngân khố từ thời Edward cho William Paulet, Hầu tước Winchester. Chính quyền cũng cho phát hành bộ mức thuế (1558) liệt kê các loại thuế cho mỗi mặt hàng nhập khẩu, được áp dụng cho đến năm 1604.

Băng hà
Sau chuyến viếng thăm của Felipe trong năm 1557, Mary nghĩ rằng bà mang thai và sẽ sinh con vào tháng 3, 1558. Nữ vương viết di chúc rằng chồng bà sẽ là nhiếp chính nếu bà qua đời. Tuy nhiên, chẳng có đứa bé nào ra đời, và Mary buộc phải chấp nhận Elizabeth là người kế vị hợp pháp.

Từ tháng 5, 1558, Mary bị suy nhược và bệnh tật, rồi băng hà tại Cung St James ở tuổi 42 do mắc bệnh cúm trong một cơn dịch đã cướp mạng sống của Reginald Pole sau đó cũng trong một ngày, 17 tháng 11, 1558. Bà chết trong đau đớn, có thể do u nang buồng trứng hoặc ung thư tử cung. Em gái cùng cha khác mẹ với Mary nối ngôi và trở thành Nữ vương Elizabeth. Phillip, lúc ấy đang ở Bruxelles, viết trong thư gửi em gái: "Anh cảm thấy hối tiếc về cái chết của cô ấy".

Theo di chúc, Mary muốn nằm cạnh mẹ, nhưng bà được an táng tại Điện Westminster trong một phần mộ sau này cũng an táng Elizabeth. Vua James I cho khắc dòng chữ tiếng La-tinh trên mộ, Regno consortes et urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis (Chia sẻ với nhau vương quyền và mộ phần, chị em chúng tôi, Elizabeth và Mary, an nghỉ nơi đây trong niềm hi vọng được phục sinh).

Di sản

Tại tang lễ, John White, Giám mục Winchester, tán tụng Mary rằng: "Bà là con gái của một Quân vương; là chị gái của một Quân vương; là vợ của một Quân vương. Bà là Vương hậu (Queen), cũng đồng tước vị với một Quân vương".

Mặc dù những tranh cãi về quyền kế vị, những thảo luận về tính hợp pháp của những người trước đó (Hoàng hậu Matilda và Jane Grey) và những chống đối quyết liệt, Nữ vương Mary I của Anh quốc là người phụ nữ đầu tiên trị vì nước Anh một cách chính thức, giành được sự ủng hộ của dân chúng trong giai đoạn đầu, nhất là từ người dân theo Công giáo La Mã. Các sử gia Công giáo như John Lingard cho rằng các chính sách của Mary thất bại không phải vì sai lầm mà vì bà sống không đủ lâu để xác lập chúng, và cũng vì xảy ra thiên tai dồn dập vượt quá tầm kiểm soát của Nữ vương.

Tuy nhiên, cuộc hôn nhân với Felipe của Tây Ban Nha khiến Nữ vương mất lòng dân, lại thêm chính sách tôn giáo gây ra sự bất bình sâu đậm. Quân đội thất trận trên đất Pháp, thời tiết khắc nghiệt, mùa màng thất bát làm gia tăng sự bất mãn. Để vợ ở lại nước Anh, Felipe dành phần lớn thời gian ở nước ngoài khiến vợ ông trở nên trầm cảm và suy giảm cơ may có con. Sau khi Mary qua đời, Felipe muốn kết hôn với Elizabeth nhưng bà từ chối. Khoảng 30 năm sau, Felipe cử lực lượng hải quân hùng mạnh, Armada Tây Ban Nha, sang đánh nước Anh để phế truất Elizabeth, nhưng bị thất bại.

Đến thế kỷ 17, người ta gọi Nữ vương Mary bằng biệt danh Mary khát máu (Bloody Mary) do những cuộc bách hại người Kháng Cách. Trong cuốn The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regimen of Women phát hành năm 1558, John Knox mạnh mẽ đả kích Mary. Bà cũng xuất hiện như là một nhân vật tiêu cực nổi bật trong quyển Actes and Monuments của John Foxe, xuất bản năm 1563, khoảng 6 năm sau khi bà mất. Trong các thế kỷ kế tiếp, nhiều tác phẩm phổ biến trong vòng người Kháng Cách giúp định hình khái niệm Mary là một bạo chúa khát máu, vì chỉ trong vòng 5 năm mà bà đã khiến cả trăm người Tin Lành bị thảm sát. Đến giữa thế kỷ 20, hình ảnh của Mary được xây dựng mạnh mẽ và có mục đích đem lại Công giáo trở về Anh, sau nỗ lực cải cách Tin Lành ngắn ngủi dưới triều em trai Edward. Học giả H. F. M. Prescott cố điều chỉnh truyền thống cho rằng Mary là con người cố chấp và độc đoán với những nhận định khách quan hơn.

Mặc dù thời trị vì của Mary rõ ràng là thiếu hiệu quả và mất lòng dân, các chính sách tài chính, sự phát triển hải quân, và công cuộc thám hiểm thuộc địa, được xem là những thành quả của triều Elizabeth, thực chất đã được khởi xướng dưới triều Mary.

Danh hiệu
Khi đăng quang, Mary có cùng danh hiệu như Henry VIII và Edward VI: "Mary, bởi ân điển của Thiên Chúa, là Nữ vương nước Anh, Pháp, và Ireland, Người Bảo vệ Đức tin, và Lãnh đạo Tối cao trên đất của Giáo hội Anh". Là giáo dân Công giáo sùng đạo, danh hiệu Lãnh đạo Tối cao của Giáo hội Anh là điều không thể chấp nhận được đối với Mary, đến Giáng sinh năm 1553, bà hủy bỏ danh hiệu này.

Theo thỏa ước hôn nhân, danh hiệu chính thức không chỉ có tên Mary mà còn có tên Felipe, "Philip và Mary, bởi ân điển của Thiên Chúa, là Quốc vương và Nữ vương Anh, Pháp, Naples, Jerusalem, và Ireland, Những người Bảo vệ Đức tin, Thân vương Tây Ban Nha và Sicilies, Đại Công tước Áo, Công tước xứ Milan, Công tước xứ Burgundy, và Công tước xứ Brabant, Bá tước xứ Habsburg, Flanders và Tyrol". Được sử dụng từ năm 1554, khi Philip kế vị ngai vàng Tây Ban Nha năm 1556, danh hiệu này bị thay thế bằng: "Philip và Mary, bởi ân điển của Thiên Chúa, là Quốc vương và Nữ vương Anh, Tây Ban Nha, Pháp, Sicilies, Jerusalem và Ireland, Những người Bảo vệ Đức tin, Đại Công tước Áo, Công tước xứ Burgundy, Milan và Brabant, Bá tước xứ Habsburg, Flanders và Tyrol".

Phả hệ

Trong văn học nghệ thuật

Văn chương
Marie Tudor (1833) của Victor Hugo.
 Tháp Luân Đôn (1840) của William Harrison Ainsworth.
 Queen Mary (1875) của Alfred, Lord Tennyson (kịch).
 The Prince and the Pauper (1881) by Mark Twain.
Young Bess (1944), Elizabeth, Captive Princess (1948), và Elizabeth and the Prince of Spain (1953) của Margaret Irwin. Một bộ ba cuốn tập chú vào giai đoạn đầu của Elizabeth I của Anh, mối quan hệ của bà với Mary và Felipe II của Tây Ban Nha.
Daughter of Henry VIII (1971) của Rosemary Churchill. Mary bất đồng với cha, Henry VIII của Anh.
The Ringed Castle (1971) của Dorothy Dunnett.
I Am Mary Tudor (1971), Mary the Queen (1973), và Bloody Mary (1974) của Hilda Lewis.
Queen's Lady (1981) của Patricia Parkes.
In the Shadow of the Crown (1988) của Eleanor Hibbert. Tiểu thuyết lịch sử về các Nữ vương Nhà Tudor.
In the Garden of Iden (1997) của Kage Baker.
In The Time Of The Poisoned Queen (1998) của Paul C. Doherty.
Elizabeth I: Red Rose of the House of Tudor (1999) của Kathryn Lasky.
Mary, Bloody Mary (1999) và Beware, Princess Elizabeth (2001) của Carolyn Meyer.
Kissed by Shadows (2003) của Jane Feather (kịch lịch sử).
 The Queen's Fool (2004) của Philippa Gregory. Thuật lại việc Mary lên ngôi và trị vì với góc nhìn đồng cảm, cũng làm sống lại những hình ảnh kinh hoàng kéo dài trong cuộc đời Mary mà không che giấu sự khiếp đảm đối với việc bách hại tôn giáo.
 Innocent Traitor (2007) và The Lady Elizabeth (2008) của Alison Weir. Hai cuốn tiểu thuyết nói về mối quan hệ thù địch của Mary đối với Lady Jane Grey và Elizabeth I.
 The Queen's Sorrow (2008) của Suzannah Dunn.
Dracula and the Bloody Mary: A Tragicomedy (đầu thế kỷ 21) của Santiago Sevilla.

Điện ảnh và Truyền hình
Những diễn viên đóng vai Mary:
Jeanne Delvair trong Marie Tudor (1917). Chuyển thể từ tiểu thuyết của Victor Hugo.
Gwen Ffrangcon Davies trong Tudor Rose (1936), về Lady Jane Grey
Yvette Pienne trong Pearls of the Crown (1937).
Ann Tyrrell trong Young Bess (1953)
Sheila Allen trong The Prince and the Pauper (1962),
Françoise Christophe trong Marie Tudor (1966). Chuyển thể từ tiều thuyết của Victor Hugo.
Nicola Pagett trong Anne of the Thousand Days (1969).
Verina Greenlaw trong loạt phim truyền hình của BBC The Six Wives of Henry VIII (1971).
Daphne Slater trong loạt phim truyền hình của BBC Elizabeth R (1971).
Inge Keller trong Die Liebe und die Königin (1977), chuyển thể từ tiểu thuyết của Victor Hugo.
Jane Lapotaire trong Lady Jane (1986)
Mary MacDonald trong Kings and Queens of England Volume I (1993)
Kathy Burke trong Elizabeth (1998)
Lara Belmont trong loạt phim truyền hình Henry VIII (2003).
Joanne Whalley trong loạt phim truyền hình The Virgin Queen (2005)
 Bláthnaid McKeown (mùa 1) và Sarah Bolger (mùa 2 - 4) trong loạt phim truyền hình The Tudors (2007 - 2010)
Constance Stride trong The Other Boleyn Girl  (2008)
 Miranda French trong The Twisted Tale Of Bloody Mary (2008)
 Lily Lesser trong Wolf Hall (2015)
 Ángela Cremonte trong Carlos, rey emperador (2015 - 2016)
 Romola Garai trong Becoming Elizabeth (2022) của Starz

Xem thêm
Vương tộc Tudor
 Catalina của Aragón
 Quân chủ Công giáo
 Isabel I của Castilla
 Elizabeth I của Anh

Chú thích

Tham khảo
 Duffy, Eamon (2009) Fires of Faith: Catholic England Under Mary Tudor. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-15216-7
 Hoyle, R. W. (2001) The Pilgrimage of Grace and the Politics of the 1530s. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-925906-2
 Loades, David M. (1989) Mary Tudor: A Life. Oxford: Basil Blackwell. ISBN 0-631-15453-1
 Paget, Gerald (1977) The Lineage & Ancestry of HRH Prince Charles, Prince of Wales. Edinburgh & London: Charles Skilton.
 Porter, Linda (2007) Mary Tudor: The First Queen. London: Little, Brown. ISBN 978-0-7499-0982-6
 Tittler, Robert (1991) The Reign of Mary I. Second edition. London & New York: Longman. ISBN 0-582-06107-5
 Waller, Maureen (2006) Sovereign Ladies: The Six Reigning Queens of England. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-33801-5
 Weikel, Ann (2004; online edition 2008) "Mary I (1516–1558)" in Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press.
 Weir, Alison (1996) Britain's Royal Families: The Complete Genealogy. London: Pimlico. ISBN 0-7126-7448-9
 Whitelock, Anna (2009) Mary Tudor: England's First Queen. London: Bloomsbury. ISBN 978-0-7475-9018-7

Đọc thêm
 Erickson, Carolly (1978) Bloody Mary: The Life of Mary Tudor. Garden City, NY: Doubleday. ISBN 0-385-11663-2
 Loades, David M. (1991) The Reign of Mary Tudor: Politics, Government and Religion in England, 1553–58. Second edition. London and New York: Longman. ISBN 0-582-05759-0
 Prescott, H. F. M. (1952) Mary Tudor: The Spanish Tudor. Second edition. London: Eyre & Spottiswoode.
 Ridley, Jasper (2001) Bloody Mary's Martyrs: The Story of England's Terror. New York: Carroll & Graf. ISBN 0-7867-0854-9
 Waldman, Milton (1972) The Lady Mary: a biography of Mary Tudor, 1516–1558. London: Collins. ISBN 0-00-211486-0

Liên kết ngoài

Mary I của Anh
Nữ vương Anh
Vương nữ Anh
Vương tộc Tudor
Vương tộc Habsburg
Phối ngẫu Vương thất Tây Ban Nha
Vương hậu Tây Ban Nha
Vương tức Tây Ban Nha
Lịch sử Vương quốc Liên hiệp Anh
Vương hậu Navarra
Vương hậu Napoli
Sinh năm 1516
Mất năm 1558
Chống đạo Tin Lành
Vua theo đạo Công giáo Rôma
Công tước phu nhân xứ Bourgogne
Bá tước phu nhân xứ Bourgogne


title: Trao đổi bạn tình

text:
Trao đổi quyền ân ái tạm thời hay còn gọi là trò trao đổi vợ làm tình (tiếng Anh: Swinging và người tham gia được gọi là swinger) là việc trao đổi vợ chồng tạm thời để quan hệ tình dục, nó có thể xảy ra từ việc thỏa thuận giữa các cặp vợ chồng hoặc từ những người tham gia câu lạc bộ swingers.

Đây là một kiểu hành vi tình dục tập thể, theo đó các cặp vợ chồng cam kết để vợ/chồng mình tham gia quan hệ tình dục với người khác theo lựa chọn hoặc một cách ngẫu nhiên. Mục đích chung là tìm cảm giác mới dưới hình thức những bữa tiệc thân xác. Ở Việt Nam, một số nhóm người đã dần du nhập kiểu hoạt động này.

Tổng quan
Phong trào đổi vợ chồng tạm thời này ra đời từ những năm 50 thế kỷ XX tại Mỹ sau cuộc chiến tranh Triều Tiên. Đối với một số người swinging giúp họ tăng hứng thú trong quan hệ tình dục. Một số người khác tham gia swinging vì tò mò. Một số cặp vợ chồng cho rằng swinging là một hoạt động giúp họ cải thiện quan hệ tình dục của chính họ. Những người khác coi swinging đơn thuần là việc giải trí.

Đây được coi là một nhu cầu giải trí khá quái gở, biến thái và sa đọa. Nhưng cũng có một số người tham gia hoạt động này biện hộ rằng hoạt động này dựa trên sự tự nguyện, sự mong muốn của cá nhân, có những người phụ nữ vì cảm thấy rất thu hút với hoạt động này do chồng của họ thường xuyên vắng nhà. Tuy vậy, phần lớn mọi người đều cho rằng đây là một hành động làm suy đồi đạo đức và cần được lên án. Pháp luật nhiều nước quy định những hành động đổi vợ tạm thời này là bất hợp pháp, nếu bị phát hiện sẽ bị xử lý hình sự.

Lịch sử

Hình thành
Bắt nguồn của phong trào này từ Chiến tranh Thế giới thứ II, với kết quả thảm khốc, thương vong lớn cho phía Hoa Kỳ đã khiến nhiều phụ nữ trẻ có chồng là phi công của Mỹ tham chiến đã trở thành góa phụ. Các phi công còn sống sót sau cuộc chiến đã lập một câu lạc bộ giúp đỡ các góa phụ trẻ phải chịu quá nhiều mất này từ việc động viên, an ủi tình cảm cho đến giúp đỡ, hỗ trợ về vật chất, kinh tế. Dần dần, một số hoạt động giúp đỡ trở nên biến tướng thành đáp ứng nhu cầu tình dục. Mô hình này ngày càng được nhân rộng và có sức lan tỏa lớn, một số lớn phụ nữ có chồng là phi công bị rơi vào cảnh góa bụa đã gia nhập các câu lạc bộ này. Vì số lượng nữ nhiều, nam ít nên hiện tượng quần hôn nội bộ (quan hệ tình dục ngẫu phối) xảy ra trong các câu lạc bộ này.

Sau chiến tranh Triều Tiên, số lượng thương vong của Liên quân Mỹ ngày càng nhiều cộng với sự kiện vào năm 1960, tại Anh, từ khi thuốc tránh thai được phát minh và phong trào buông thả tình dục trong giới trẻ bùng phát mạnh dẫn đến Cuộc cách mạng tình dục ở châu Âu. Hình thức sinh hoạt câu lạc bộ phi công của Mỹ lan sang Anh do về văn hóa, chính trị, nước Anh và Mỹ là đối tác chiến lược thân thiết. Phong trào này gặp môi trường cách mạng tình dục đã biến nhanh thành phong trào swing sex. Phong trào này được định hình và lan tỏa ngược trở lại Mỹ, và được gọi gọn lại là swing.

Tạm thoái trào
Sau một thời gian phát triển rầm rộ, phong trào này dần thoái hóa vì sự kỳ thị của xã hội do thời gian dài, chiến tranh đã đi qua lâu, xã hội khó có thể chấp nhận việc lấy lý do mất mát, tang thương trong chiến tranh để biện minh cho hành vi tình dục bên ngoài gia đình. Tuy vậy, phong trào này chuyển trạng thái sang các loại hình đa dạng hơn như sinh hoạt thị giác và các loại tạp chí sex, phim sex bùng nổ. Một số người vẫn ngấm ngầm hoạt động trong vòng bí mật để tránh sự kỳ thị của xã hội.

Phát triển
Bắt đầu từ năm 1990 với bước nhảy vọt về công nghệ Internet đã tạo điều kiện cho phong trào đổi vợ đổi chồng trỗi dậy mạnh mẽ. Những lời mời gọi tham gia phong trào lan nhanh theo đường truyền Internet, thông qua các mạng xã hội nhưng vẫn đảm bảo bí mật. Kể từ năm 1995, một số nhà kinh doanh đã nắm bắt cơ hội đứng ra mua bán nhu cầu này và hàng loạt câu lạc bộ swing ra đời ở Mỹ.

Năm 2005, John Stossel - một nhà nghiên cứu xã hội học của Mỹ thực hiện một cuộc thăm dò và kết luận có hơn 4 triệu người đã từng tham gia swing. Rất nhiều trang mạng của các câu lạc bộ kinh doanh swing ở Mỹ vẫn chào mời khách hàng công khai. Chi phí tham gia các câu lạc bộ này thấp nhất là 20.000 USD cho một thẻ sinh hoạt đổi vợ đổi chồng làm tình trong một năm, nhưng mỗi câu lạc bộ có ít nhất 1.000 cặp đôi tham gia.

Điện ảnh
Trò đổi vợ làm tình được phản ánh qua một số phim ảnh của Phương Tây, đơn cử một số bộ phim như:
 The Blood Oranges (1997), bộ phim được chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết của John Hawkes.
Bob & Carol & Ted & Alice (1969) là một bộ phim hài cổ điển Mỹ nói về cuộc cách mạng tình dục của cuối những năm 1960 tại Hoa Kỳ. Nó đã được đề cử bốn giải Oscar.
The Ice Storm (1997) của đạo diễn Ang Lee
Zebra Lounge (2001) nói về swinging và ảnh hưởng của nó đối với cuộc sống của một cặp vợ chồng tìm kiếm những cuộc phiêu lưu tình dục.
Swinging with Finkels (2010), một cặp vợ chồng tìm cách cải thiện đời sống tình dục của họ qua swinging.

Tham khảo
 Bergstrand, Curtis; Blevins Williams, Jennifer (2000-10-10). "Today's Alternative Marriage Styles: The Case of Swingers". Electronic Journal of Human Sexuality 3. Truy cập 2010-01-24.
 The Queen's Conjuror; The life and magic of John Dee by Benjamin Woolley, Harper Collins, 2001, ISBN 978-0-8050-6510-7, p292
 Ashley Lister: Swinger. Eine Szene voller Lust und Leidenschaft. Passion Publishing 2007, ISBN 3939907006
 Terry Gould: The Lifestyle: A Look at the Erotic Rites of Swingers. ISBN 1552094820
 Oliver Schott: Lob der offenen Beziehung. Über Liebe, Sex, Vernunft und Glück. Berlin 2011, ISBN 978-386505-704-4
 Stephan Dressler, Christoph Zink: Pschyrembel Wörterbuch Sexualität, S. 386, 527, Gruyter, 2003, ISBN 3-11-016965-7

Chú thích

Tình dục
Trung thành tình dục
Văn hóa dựa trên tính dục và nhận dạng giới tính


title: John Rambo

text:
John Rambo, tên đầy đủ là John James Rambo (sinh ngày 6 tháng 7 năm 1947) là một nhân vật hư cấu, nhân vật chính trong những bộ phim Rambo. Anh xuất hiện lần đầu trong cuốn tiểu thuyết First Blood năm 1972 của tác giả David Morrell và bộ phim hành động First Blood được phát hành năm 1982. Nhân vật Rambo cũng từng được đề cử trong Danh sách 100 anh hùng và kẻ phản diện của Viện phim Mỹ.

Tiểu sử

John James Rambo sinh vào ngày 6 tháng 7 năm 1947 tại Bowie, Arizona. Cha anh là người Mỹ gốc Ý tên là R.Rambo (đến nay thì chữ R cũng chưa biết là tên gì), còn mẹ anh là người của bộ tộc Navajo tên Marie Drago. Tuy nhiên, trong phim Rambo: First Blood Part II, ông Marshall Murdock lại nói Rambo là người Mỹ da đỏ gốc Đức. Rambo gia nhập quân đội Mỹ vào ngày 6 tháng 8 năm 1964 khi anh mới 17 tuổi. Rambo được lệnh chiến đấu ở miền Nam Việt Nam trong tháng 9 năm 1966, đến năm 1967 anh quay về Mỹ để đào tạo trở thành lực lượng đặc biệt (Green Berets) tại Fort Bragg, Bắc Carolina. Cuối năm 1969, Rambo trở lại Việt Nam một lần nữa. Tháng 11 năm 1971, anh bị quân đội miền Bắc Việt Nam bắt giữ ở biên giới Việt-Trung và bị nhốt trong nhà tù dành cho tù nhân chiến tranh, tại nơi đó anh cùng nhiều người tù binh Mỹ khác bị tra tấn nhiều lần. Nhưng Rambo đã trốn thoát vào tháng 5 năm 1972, trở về với quân Mỹ rồi chiến đấu tiếp. Rambo được đào tạo rất nhiều thứ để trở thành người lính đặc biệt như là có thể sử dụng nhiều loại súng khác nhau, lái xe tăng, lái máy bay trực thăng (như trong phim Rambo: First Blood Part II và Rambo III). Ngày 17 tháng 9 năm 1974, Rambo đã được phép về Mỹ.

Nhưng khi về Mỹ, Rambo phát hiện ra rằng nhiều người dân thường ở Mỹ rất ghét lính trở về từ Chiến tranh Việt Nam, anh cùng những người lính Mỹ khác bị chửi là "đồ lập dị" và "kẻ giết trẻ em". Rambo với nhiều người lính khác bị sỉ nhục, ném rác vào mặt liên tục và xấu hổ vô cùng, họ còn bị loại ra khỏi xã hội. Sau những chấn thương trầm trọng tại Việt Nam, Rambo luôn bị những hình ảnh tra tấn trong quá khứ ám ảnh (phần này là nội dung chính trong phim First Blood).

Vũ khí Rambo đã từng sử dụng
Vũ khí tiêu chuẩn của Rambo chủ yếu là súng máy M60 lẫn cả biến thể M60E3, cung tên và dao săn được thiết kế bởi người thiết kế dao nổi tiếng tên là Jimmy Lile. Mỗi lần nhắc đến Rambo thì đa số người đều nhớ đến hình ảnh một người đàn ông cởi trần, tóc dài, đeo một chiếc khăn đỏ trên trán, cầm súng máy bắn dữ đội. Thỉnh thoảng Rambo còn sử dụng những khẩu súng máy hạng nặng như là Browning M2 (trong phim Rambo III và Rambo), DShK (trong phim Rambo III),... Còn một thứ vũ khí khác cũng mang tính đặc trưng cho nhân vật Rambo là súng hỏa tiễn M72 LAW và RPG-7, cũng như súng trường AKMS.

Những bộ phim Rambo

Tham khảo


title: Thảm sát Batavia năm 1740

text:
Thảm sát Batavia năm 1740 (tiếng Hà Lan: Chinezenmoord, nghĩa là "Giết chết người Hoa"; tiếng Indonesia: Geger Pacinan, có nghĩa là "Bạo loạn tại phố người Hoa") là một cuộc tàn sát nhằm vào người Hoa tại thành phố cảng Batavia (nay là Jakarta) tại Đông Ấn Hà Lan. Bạo lực trong thành phố kéo dài từ ngày 09 tháng 10 năm 1740 cho đến ngày 22 tháng 10, những cuộc đụng độ nhỏ bên ngoài các thành lũy tiếp tục cho đến cuối tháng 11 năm đó. Đây là sự kiện phân biệt đối xử đối với người gốc Hoa ở Indonesia được ghi nhận sớm nhất. Các nhà sử học đã ước tính rằng ít nhất 10.000 người Hoa đã bị tàn sát, số người sống sót là không chắc chắn, mặc dù con số này được dự đoán nằm trong khoảng từ 600 đến 3.000 người.

Trong tháng 9 năm 1740, tình trạng bất ổn bắt đầu nổi lên từ các cụm dân cư gốc Hoa, chúng được châm ngòi từ hoạt động đàn áp của chính phủ và thu nhập giảm do giá đường sụt giảm trước khi diễn ra vụ thảm sát. Để đáp lại, tại một cuộc họp của Hội đồng Ấn (Raad van indie), cơ quan quản lý của Công ty Đông Ấn Hà Lan, Toàn quyền Adriaan Valckenier tuyên bố rằng bất kỳ cuộc nổi dậy sẽ bị đáp trả bằng vũ lực chí mạng. Nghị quyết của ông có hiệu lực từ ngày 07 tháng 10 sau khi hàng trăm người Hoa, nhiều người trong số họ là các công nhân máy mía đường, đã giết chết 50 binh sĩ Hà Lan. Người Hà Lan đã phái quân đội đến tịch thu tất cả các loại vũ khí của người Hoa và đặt cộng đồng người Hoa dưới lệnh giới nghiêm. Hai ngày sau, sau khi nghe những tin đồn về sự tàn ác của người Hoa, các sắc dân khác ở Batavia bắt đầu đốt cháy nhà của người Hoa dọc theo phố Besar và binh sĩ Hà Lan đã phát động một cuộc tấn công bằng cách sử dụng súng thần công bắn vào các nhà ở của họ. Bạo lực nhanh chóng lan rộng khắp Batavia, rất nhiều người Hoa đã bị giết chết. Mặc dù Valckenier tuyên bố một lệnh ân xá vào ngày 11 tháng 10, song các băng nhóm quân không chính quy tiếp tục săn lùng và tiêu diệt người Hoa cho đến ngày 22 tháng 10, khi Valckenier kêu gọi một cách mạnh mẽ hơn nhằm chấm dứt chiến sự. Bên ngoài các bức tường bao quanh thành phố, quân đội Hà Lan tiếp tục giao chiến để ngăn chặn các công nhân nhà máy đường nổi loạn và sau vài tuần với những cuộc đụng độ nhỏ, quân đội do Hà Lan chỉ huy đã tấn công các thành lũy của người Hoa trong các nhà máy đường trên toàn vùng, đẩy lui những người sống sót về phía đông và phía Bekasi.

Năm sau, người Hoa ở khắp Java đã bị tấn công, gây ra một cuộc chiến tranh kéo dài hai năm giữa các lực lượng người Hoa và Java chống lại quân đội Hà Lan. Valckenier sau đó bị triệu hồi về Hà Lan và bị buộc tội liên quan đến vụ thảm sát, Gustaaf Willem van Imhoff đã được cử sang Indonesia thay thế chức Toàn quyền. Di sản của vụ thảm sát trong văn hóa đại chúng được tìm thấy trong văn học Hà Lan. Nó cũng được trích dẫn như là một từ nguyên có khả năng cho tên gọi của một số khu vực ở Jakarta.

Nguyên nhân

Trong công cuộc thuộc địa hóa khu vực Đông Ấn (nay là Indonesia) của người Hà Lan, nhiều người Hoa lành nghề đã được thuê làm thợ xây dựng thành phố Batavia; phía tây bắc đảo Java; ngoài ra nhiều người trong số họ còn làm thương nhân, người bán hàng và công nhân nhà máy mía đường. Sự bùng nổ kinh tế, kết quả từ việc thúc đẩy thương mại giữa Đông Ấn và Trung Quốc thông qua cảng Batavia đã khiến lượng người nhập cư từ Trung Quốc đến Java tăng lên nhanh chóng. Tại Batavia, số lượng người Hoa tại đây đã lên đến 10.000 người vào năm 1740, chưa kể đến việc có hàng nghìn người khác sống tại các khu vực ngoại thành. Người Hà Lan yêu cầu họ phải mang giấy đăng ký theo bên người, và trục xuất những người không tuân thủ quay trở về Trung Quốc.

Chính sách trục xuất đã được thắt chặt trong thập niên 1730, sau khi một trận dịch sốt rét khiến hàng nghìn người bỏ mạng, trong đó có Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan, Dirck van Cloon. Theo nhà sử học người Indonesia Benny G. Setiono, tiếp theo trận dịch đó là sự gia tăng nỗi nghi ngờ và lòng oán hận của người bản địa và người Hà Lan đối với nhóm sắc dân người Hoa, cộng đồng ngày càng tăng về số lượng và ngày càng giàu có. Như một kết quả, Ủy viên Nội vụ Bản địa Roy Ferdinand, theo lệnh của Toàn quyền Adriaan Valckenier, đã ra sắc lệnh vào ngày 25 tháng 7 năm 1740 rằng những người Hoa đáng nghi sẽ bị trục xuất đến Zeylan (nay là Sri Lanka), và buộc phải thu hoạch quế. Nhiều thương gia người Hoa giàu có đã bị nhiều quan chức Hà Lan tham nhũng tống tiền và phải hối lộ để tránh bị trục xuất; Stamford Raffles, một nhà thám hiểm và sử gia người Anh đã ghi chép rằng theo một số tư liệu của người Java, những người Hà Lan đã ra lệnh cho thủ lĩnh của người Hoa (người được người Hà Lan chỉ định làm người đứng đầu và đại diện cho người Hoa) tại Batavia là Liên Phú Quang (連富光, Ni Hoe Kong) trục xuất những người mặc đồ đen hoặc lam vì cho rằng những người này đều là người nghèo. Cũng có tin đồn rằng, những người này không bị trục xuất đến đích đến mà bị vứt xuống biển sau khi vừa rời khỏi Java, và theo vài thông tin khác, một số đã chết khi xảy ra đụng độ trên tàu. Việc trục xuất những người này gây ra lo ngại cho những người còn ở lại, dẫn đến sự bỏ việc của nhiều công nhân Trung Quốc.

Đồng thời, những người bản địa tại Batavia, bao gồm cả những nhân công người Betawi cũng đã dần mất lòng tin vào người Hoa. Yếu tố kinh tế đóng vai trò quan trọng trong vấn đề này: hầu hết người dân địa phương đều là người nghèo, và nhận thấy người Hoa đang ngụ cư ở những khu vực giàu có nhất trong thành phố. Dù nhà sử học người Hà Lan A.N. Paasman đã gọi người Hoa thời bấy giờ là "Người Do Thái của châu Á", nhưng trên thực tế, tình hình còn phức tạp hơn thế nhiều. Có rất nhiều người Hoa nghèo là những công nhân nhà máy đường sống quanh Batavia, những người cảm thấy rằng họ bị bóc lột ngang nhau bởi cả những ông chủ người Hà Lan lẫn người Hoa. Nhiều người Hoa giàu sang có nhà máy riêng còn lấn sang cả ngành nông nghiệp và thương thuyền, thu nhập chủ yếu dựa vào nhà máy và việc chưng cất arrack, một loại thức uống có cồn làm từ mật và gạo. Tuy nhiên, những người Hà Lan đứng đầu đã cho định lại giá mía đường, mà chính điều này là thủ phạm chính gây nên bất ổn. Vì sự suy giảm nghiêm trọng của giá đường trên toàn thế giới bắt đầu trong thập niên 1720 có căn nguyên từ xuất khẩu sang châu Âu tăng lên và cạnh tranh từ phía Tây Ấn, do đó ngành công nghiệp đường ở Đông Ấn đã phải chịu thiệt hại đáng kể. Năm 1740, giá đường trên toàn thế giới đã giảm xuống chỉ còn một nửa giá năm 1720. Vì đường là nguồn xuất khẩu chính nên điều này đã gây nên những khó khăn tài chính nhất định cho thuộc địa này.

Ban đầu, một số thành viên của Hội đồng vùng Ấn () tin rằng người Trung Quốc (chỉ nhà Thanh) không bao giờ có thể tấn công Batavia, và đã đưa ra các biện pháp để kiểm soát người Hoa. Tuy nhiên điều này đã bị phe đối lập của Valckenier, do cựu Toàn quyền Zeylan Gustaaf Willem van Imhoff, người đã đến Batavia năm 1738, phản đối. Một lượng lớn người Hoa đến định cư tại ngoại ô Batavia từ các thành phố gần đó. Tuy nhiên, vào ngày 26 tháng 9, Valckenier đã triệu tập một cuộc họp Hội đồng khẩn cấp, trong thời gian đó ông đã ra lệnh dùng vũ lực đáp trả lại bất kỳ cuộc nổi dậy của người Hoa. Chính sách này tiếp tục để bị phe van Imhoff phản đối. Tác giả Vermeulen (1938), cho rằng những căng thẳng giữa 2 phe phái đóng một vai trò nhất định trong các vụ thảm sát tiếp theo.

Vào buổi tối ngày 1 tháng 10, Valckenier nhận được báo cáo rằng có một đám đông người Hoa tụ tập biểu tình bên ngoài cổng thành, do bức xúc với các điều khoản được đề ra trong cuộc họp Hội đồng khẩn cấp năm ngày trước đó. Valckenier vẫn nghi ngờ về tính xác thực của báo cáo này. Tuy nhiên, sau khi một trung sĩ người Bali bị người Hoa giết hại ngay bên ngoài thành, hội đồng đã quyết định áp dụng các biện pháp trừng phạt và tăng cường các đội quân bảo vệ. Hai nhóm gồm 50 người Âu và một số người khuân vác bản địa đã được điều đến tiền đồn ở phía nam và phía đông thành phố, và kế hoạch cho tấn công đã sẵn sàng.

Diễn biến

Vụ thảm sát

Sau khi nhóm công nhân nhà máy đường người Hoa sử dụng vũ khí tự chế để cướp và đốt cháy nhà máy, hàng trăm người Hoa bị nghi ngờ do Liên Phú Quang lãnh đạo đã giết chết 50 binh sĩ Hà Lan tại Meester Cornelis (nay là Jatinegara) và Tanah Abang vào ngày 7 tháng 10. Trước tình hình này, người Hà Lan đã gửi 1.800 quân chính quy, kèm theo schutterij (dân quân) và mười một tiểu đoàn lính nghĩa vụ để ngăn chặn cuộc nổi dậy; một lệnh giới nghiêm được ban ra, và thêm vào đó là một lễ hội của người Hoa vốn được lên kế hoạch đã bị hủy bỏ. Lo sợ rằng người Hoa sẽ tấn công khi thấy có ánh nến, nên tất cả người dân trong thành phố được ra lệnh cấm thắp nến và bị bắt phải giao nộp "kể cả con dao nhà bếp nhỏ nhất". Ngay ngày hôm sau, người Hà Lan đã đẩy lùi một cuộc tấn công bởi hơn một vạn người Hoa đến từ Tangerang và Bekasi ở bên ngoài thành. Raffles ghi rằng, đã có 1.789 người Hoa bị giết trong cuộc tấn công này. Trước những phản ứng giữ dội của lực lượng nổi dậy, Adriaan Valckenier buộc phải triệu tập một cuộc họp khẩn cấp vào ngày 9 tháng 10.

Cũng vào lúc đó, nhiều tin đồn lan truyền đến tai các nhóm sắc dân khác tại Batavia, bao gồm các nô lệ từ Bali và Sulawesi, cũng như các đội quân người Bugi và Bali rằng người Trung Quốc đang âm mưu để sát hại, hãm hiếp hoặc biến họ thành nô lệ. Những nhóm này đã nổi dậy đốt phá các nhà cửa của người Hoa dọc theo phố Besar. Người Hà Lan cũng đã cho quân đi đánh phá vào các khu định cư khác của người Hoa tại Batavia, đi đến đâu họ đốt phá và giết người đến đấy. Chính trị gia và nhà phê bình Chủ nghĩa thực dân người Hà Lan Wolter Robert van Hoëvell đã viết rằng "Phụ nữ đang mang thai và cho con bú, trẻ em, và cả những người già đang run rẩy đều ngã xuống dưới lưỡi gươm. Tù nhân thì bị người ta giết như giết cừu".

Quân đội dưới quyền Trung úy Hermanus van Suchtelen và Đại úy Jan van Oosten, một người sống sót từ Tanah Abang, đã đánh chiếm những cơ sở trong quận người Hoa; Suchtelen cùng quân lính của mình chiếm giữ trại chăn nuôi gia cầm, trong khi van Oosten đem lính đánh chiếm một bưu điện nằm cạnh một con kênh gần đó. Vào khoảng 5:00 giờ chiều, người Hà Lan đã dùng súng thần công bắn phá vào các nhà ở của người Hoa, khiến chúng bị bắt lửa. Một số người bị chết trong nhà, trong khi nhiều người khác bị bắn chết ngày sau khi vừa ra khỏi cửa, hoặc tự mình tìm đến cái chết trong tuyệt vọng. Những người chạy thoát đến con kênh gần khu nhà ở thì bị đội quân Hà Lan đang chờ trên những con thuyền nhỏ giết hết. Trong khi đó, đội quân khác đang đi tuần tra tại khu nhà bị cháy, gặp ai còn sống là giết tất, không kể một ai. Những hành động kiểu thế này dần lan nhanh ra khắp thành phố. Vermeulen nói rằng, rất nhiều người trong số các thủ phạm đều là thủy thủ và nhiều "thành phần xấu và bất thường của xã hội" khác. Trong thời gian này, nạn cướp bóc diễn ra liên miên.

Bạo lực tiếp tục lan rộng vào ngày tiếp theo, những bệnh nhân người Hoa đang ở trong một bệnh viện cũng bị bắt ra ngoài rồi sát hại. Những nỗ lực để dập tắt đám cháy ở các khu vực bị bắn phá ngày hôm trước không mang lại kết quả mà ngọn lửa ngày càng lan rộng ra cho đến ngày 12 tháng 10. Trong khi đó, một nhóm gồm 800 binh sĩ Hà Lan và 2.000 người dân bản địa đã tấn công Kampung Gading Melati, nơi đang là đại bản doanh của những người Hoa còn sống do Khe Pandjang đứng đầu. Mặc dù người Hoa cố gắng sơ tán đến khu vưc Paninggaran ở gần đó, nhưng họ lại bị quân Hà Lan đánh đuổi. Đã có 450 người bên phía Hà Lan và 800 người bên phe nổi loạn thương vong trong cả hai vụ tấn công.

Những cuộc săn lùng và bạo lực tiếp diễn
Mặc dù Valckenier tuyên bố một lệnh ân xá vào ngày 11 tháng 10, các băng nhóm quân không chính quy tiếp tục săn lùng và tiêu diệt người Hoa. Hội đồng Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan ra thông báo, ai giao nộp đầu người Hoa cho quan quân sẽ nhận được 2 đồng Ducat, đây vốn là kế sách để khuyến khích dân chúng bản địa. Và kết quả là những người Hoa vốn đã chạy thoát khỏi cuộc sát hại lần trước nay lại bị các băng nhóm địa phương sát hại và đem nộp quan quân, còn các băng nhóm thì nhận được phần thưởng. Người Hà Lan phối hợp với người bản địa tại các khu vực khác nhau ở Batavia; lính ném lựu gốc Bali và Bugi được gọi đến để gia nhập vào quân đội vào ngày 14 tháng 10. Ngày 22 tháng 10, Valckenier tiếp tục kêu gọi một cách mạnh mẽ hơn nhằm chấm dứt chiến sự. Ông ân xá cho tất cả người Hoa, ngoại trừ những người đầu đảng. Ông đã hiến tặng 500 rijksdaalder cho các nạn nhân.

Tuy vậy, ở ngoại thành, những cuộc tập kích giữa phiến quân người Hoa và quân Hà Lan tiếp tục diễn ra. Ngày 25 tháng 10, sau hai tuần giao chiến lẻ tẻ, 500 người Hoa được trang bị vũ khí tiếp cận được Cadouwang (nay là Angke), nhưng bị kỵ binh Hà Lan dưới sự chỉ huy của Ridmeester Christoffel Moll, sĩ quan Daniel Chits và Pieter Donker đẩy lui. Ngày hôm sau, đội kỵ binh gồm có 1.594 người Hà Lan lẫn bản địa hành quân hướng tới "Đại bản doanh" của quân nổi dậy tại nhà máy đường ở Salapadjang. Đầu tiên, họ trốn ở trong khu rừng gần đó và sau đó cho người phóng hỏa đốt cháy nhà máy, các phiến quân khác đang trú tại nhà máy khác ở Boedjong Renje cũng phải chịu chung cảnh ngộ, nhưng sự việc được thực hiện bởi một nhóm khác. Sợ người Hà Lan tới, những người Hoa còn lại đã rút về nhà máy ở Kampung Melaya, trong khi thành trì Salapadjang đã bị quân Hà Lan chiếm đóng. Sau khi đánh bại người Hoa và tái chiếm Qual, quân Hà Lan rút về Batavia. Trong khi đó, những người Hoa chạy thoát về phía tây lại bị 3.000 quân của Vương quốc Banten, một vương quốc nằm ở phía tây đảo Java, chặn lại, buộc họ phải quay lại phía đông dọc theo bờ biển phía bắc đảo Java. Vào ngày 30 tháng 10, họ quay trở về đến Tangerang.

Một lệnh ngừng bắn được Crummel đưa ra vào ngày 02 tháng 11, trong khi ông cùng binh lính của mình quay trở lại Batavia, sau khi chỉ đạo 50 binh lính đồn trú tại Cadouwang. Khi ông quay về vào buổi trưa, không còn người Hoa đóng quân trong thành. Vào ngày 8 tháng 11, Vương quốc Cirebon đã gửi khoảng 2.000-3.000 quân bản địa đến để bảo vệ thành phố. Việc cướp bóc tiếp tục diễn ra cho đến ngày 28 tháng 11, và những nhóm quân bản địa cũng còn trú ở lại đây đến cho đến hết tháng 11.

Kết cục

Hầu hết, các học giả đều cho rằng đã có ít nhất 10.000 người Hoa bị sát hại trong thành Batavia và có trên 500 người bị thương nặng. Khoảng 600 đến 700 ngôi nhà thuộc sở hữu của người Hoa đã bị lục soát và cháy rụi sau những vụ hỏa hoạn. Vermeulen cho rằng đã có khoảng 600 người sống sót qua sự kiện này, nhưng theo học giả người Indonesia A.R.T. Kemasang đã có khoảng 3.000 người thoát chết. Benny G. Setiono ghi chú rằng 500 bệnh nhân và tù nhân đã bị sát hại, tổng cộng có 3.432 người sống sót. Tuy nhiên, làn sóng tẩy chay người Hoa vẫn còn chưa kết thúc mà được tiếp diễn bằng một cuộc thảm sát khác tại Semarang và sau này tại Surabaya và Gresik.

Là một phần trong các điều khoản để chấm dứt bạo lực, tất cả người Hoa tại Batavia được di chuyển đến pecinan (giống như Chinatown), nằm bên ngoài thành phố, mà bây giờ được biết đến là Glodok. Điều này cho phép người Hà Lan có thể theo dõi hành vi của người Hoa dễ dàng hơn. Trong năm 1743, nhiều người Hoa đã quay trở lại sinh sống bên trong Batavia. Hàng trăm thương gia đã hoạt động trở lại. Trong khi những người Hoa khác lại do Khe Pandjang dẫn đầu trốn sang Trung Java, và tại đây họ đã tấn công các trạm giao thương Hà Lan, và sau đó gia nhập quân đội khởi nghĩa dưới sự chỉ huy của Quốc vương Pakubuwono II của Vương quốc Mataram trên đảo Java. Mặc dù cuộc nổi dậy bị dập tắt năm 1743, nhưng những cuộc xung đột tại Java tiếp tục xảy ra gần như không bị đứt quãng trong vòng 17 năm trời.

Ngày 06 tháng 12 năm 1740, van Imhoff cùng bộ thuộc đã bị bắt giữ theo lệnh của Valckenier với lý do bất phục tùng. Vào ngày 13 tháng 1 năm 1741, họ đã được gửi về Hà Lan trên một con tàu riêng biệt, con tàu cập bến vào ngày 19 tháng 9 năm 1741. Tại Hà Lan, van Imhoff thuyết phục hội đồng rằng Valckenier làm thế này là để đổ lỗi vụ thảm sát lên đầu ông, vì thế ông đã đưa ra một bài phát biểu "Consideratiën qua den tegenwoordigen staat van de Ned. OI Comp". ("Cân nhắc về tình trạng hiện tại của Công ty Đông Ấn Hà Lan") vào ngày 24 tháng 9. Như là kết quả của bài diễn văn, các cáo buộc chống lại ông và bộ thuộc của ông đã bị bác bỏ. Ngày 27 tháng 10 năm 1742, van Imhoff quay trở lại Batavia bằng chiến hạm Hersteller trên cương vị là Tân Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan. Rất nhiều kỳ vọng được các quan chức cấp cao đã đặt vào ông. Ông đến Đông Ấn vào ngày 26 tháng 5 năm 1743.

Valckenier bị yêu cầu thay thế vào cuối năm 1740, và trong tháng 2 năm 1741 đã nhận được thông báo từ phía VOC rằng van Imhoff sẽ làm người kế nhiệm ông. Một nguồn khác lại nói rằng, Toàn quyền Công ty Đông Ấn Hà Lan đã thông báo với Valckenier rằng ông đã được thay thế bằng van Imhoff, vì lý do lượng đường và cà phê được xuất khẩu vào năm 1739 quá ít và điều này đã gây thiệt hại lớn đến tài chính. Khi nhận được thông báo, thì van Imhoff lại đang trên đường quay trở về Hà Lan. Valckenier rời khỏi Đông Ấn vào ngày 6 tháng 11 năm 1741, sau khi chỉ định Johannes Thedens tạm thời giữ chức. Nắm quyền chỉ huy một hạm đội tàu buôn, Valckenier hướng về phía Hà Lan mà tiến. Ngày 25 Tháng 1 năm 1742, ông đến Cape Town, nhưng đã bị Toàn quyền ở đây là Hendrik Swellengrebel bắt giữ và điều tra theo lệnh của cấp trên. Tháng 8 năm 1742, Valckenier lại bị trả về Batavia, tại đây ông bị giam cầm trong Pháo đài Batavia, và ba tháng sau, ông bị lên án dựa trên nhiều điều, bao gồm việc đã tham gia trong vụ thảm sát. Tháng 3 năm 1744, ông bị kết tội và bị kết án tử hình, toàn bộ gia tài của ông đều bị tịch thu. Tháng 12 năm 1744, Valckenier được phép lên tiếng để tự bảo vệ bản thân. Valckenier yêu cầu thêm bằng chứng từ phía người Hà Lan, nhưng ông đã chết vì bệnh tật trong nhà giam ngày 20 tháng 6 năm 1751, trước khi công cuộc điều tra được kết thúc. Án tử hình bị hủy bỏ sau khi ông qua đời vào năm 1755. Nhà sử học Vermeulen cho rằng, vụ điều tra này được thực hiện một cách không công bằng và động cơ chủ yếu chỉ là sự phẫn nộ phổ biến tại Hà Lan. Điều này được chính thức công nhận vào năm 1760, khi con trai của Valckenier là Adriaan Isaak Valckenier, nhận được số tiền bồi thường tổng cộng lên tới 725.000 Gulden.

Ngành sản xuất đường trong khu vực bị ảnh hưởng rất nhiều bởi vụ thảm sát, rất nhiều công nhân người Hoa, nguồn nhân lực chính trong hoạt động sản xuất, đều đã bị giết hoặc bị mất tích. Ngành này bắt đầu phục hồi sau khi Toàn quyền van Imhoff lên nắm quyền, và thành lập một thuộc địa ở Tangerang. Ban đầu khu vực này chỉ dành cho những người đến từ Hà Lan, nhưng những người mới định cư tại Đông Ấn này đều quá lười biếng. Tuy nhiên, ông cũng không thể thu hút người định cư mới vì thuế má quá cao và do đó bắt buộc phải bán đất cho những cư dân sống ở Batavia. Đúng như dự đoán, rất nhiều người đã đăng ký thuê đất và trong đó cũng có rất nhiều người Hoa. Sản lượng tăng đều đặn sau này, nhưng chỉ trong giai đoạn 1740-1760, và sau đó số lượng mía đường được sản xuất lại giảm, và đi cùng với đó là số nhà máy cũng giảm. Năm 1710 có tới 131 nhà máy hoạt động trên toàn địa bàn, nhưng trong những năm 1750, con số này đã giảm xuống chỉ còn 66.

Ảnh hưởng
Vermeulen mô tả vụ thảm sát là "một trong những sự kiện nổi bật nhất trong của chủ nghĩa thực dân Hà Lan trong thế kỷ 18". Trong luận án tiến sĩ của mình, W. W. Dharmowijono cho rằng sự kiện này đã ảnh hưởng không nhỏ đến văn học Hà Lan thời bấy giờ, một trong những ví dụ là bài thơ của Willem van Haren đã lên án vụ thảm sát (có niên đại từ 1742) và nhiều bài thơ của các tác giả vô danh, xuất hiện cùng thời, đã phê phán người Hoa.

Những từ miệt thị người gốc Hoa đã xuất hiện trong ngôn ngữ đại chúng ở Indonesia, ở cả cấp độ địa phương và toàn dân. Ví dụ, từ Cina đã được sử dụng từ năm 1967 thay thế cho từ vốn thông dụng trước đó Tionghoa, nó được hiểu là có nghĩa tiêu cực tương tự với từ inlander (người bản địa) chỉ người bản xứ Indonesia và từ Nigger (mọi đen) chỉ người gốc Phi. Từ Tionghoa đã được sử dụng lại sau khi bắt đầu Cải cách. Nhưng sau này từ Cina không được coi là tiêu cực bởi các thế hệ trẻ của người Hoa ở Indonesia. Tuy nhiên cách đánh vần quốc tế từ China có h vẫn được chấp nhận rộng rãi hơn.

Khi ấy, nhà Thanh có hạn chế về việc đi ra ngoài biển, những ai đã đi ra thì không thể quay trở về. Vì thế khi tin tức về vụ thảm sát truyền đến triều đình, Càn Long Đế đã cho rằng đây là những kẻ chống lại lệnh của triều đình, đáng bị chính pháp, ra ngoài có chuyện gì thì tự lo lấy.

Xem thêm

Phân biệt chống lại người Indonesia gốc Hoa
Bạo loạn tháng 5 năm 1998 ở Indonesia

Chú thích

Tham khảo

Đọc thêm

.

Tư liệu trên mạng

Liên kết ngoài

Indonesia năm 1740
Thảm sát
Đông Ấn Hà Lan
Xung đột năm 1740
Châu Á năm 1740
Lịch sử Indonesia
Xung đột sắc tộc
Tâm lý bài Trung Quốc ở Indonesia
Phân biệt chủng tộc ở châu Á
Lịch sử Đế quốc Hà Lan
Chủ nghĩa bài Trung Quốc
I
T
Jakarta


title: Mswati III

text:
Mswati III (tên khai sinh là Makhosetive Dlamini; sinh vào ngày 19 tháng 3 năm 1968) là Quốc vương của Vương quốc Eswatini đồng thời là người đứng đầu của Hoàng tộc Swazi. Vào năm 1986, ông được kế vị ngai vàng từ vua cha Sobhuza II và cai trị vương quốc ở vùng Đông Nam Châu Phi này và là vị vua chuyên chế cuối cùng của châu Phi.

Vua Mswati III đã từng được tạp chí Forbes bình chọn là người đàn ông giàu thứ 15 thế giới và là người châu Phi duy nhất có tên trong top 100. Theo thống kê Những hoàng gia giàu nhất thế giới của tạp chí Forbes công bố năm năm 2009, tài sản của Mswati III ước đạt 200 triệu USD, chưa bao gồm khối tài sản chừng 10 tỉ USD mà Đức vua Sobhuza II đã gửi vào các quỹ tín thác phục vụ đất nước và Mswati III là người được quyền điều khiển số tiền này.

Tiêu xài
Vua Mswati III nổi tiếng là người có lối sống xa xỉ và cho dù đất nước nhỏ bé hơn 70% dân số sống ở nông thôn phải tằn tiện với mức thu nhập dưới 1 USD một ngày thì ông vẫn tiêu tiền không tiếc tay. Đức vua từng mạnh tay chi 45 triệu USD để mua phi cơ riêng và rất nhiều tiền để mua xe hơi và những thứ đồ xa xỉ khác. Ngày sinh nhật đức vua thường được tổ chức tại sân vận động với hàng ngàn món quà của người dân từ khắp mọi miền đất nước gửi về để bày tỏ lòng kính trọng đối với đức vua cao quý.

Quốc vương Mswati III còn nổi tiếng là người tiêu xài hoang phí và ông thường xuyên xuất hiện trên trang nhất của báo chí Eswatini cùng với các quyết định liên quan đến tiền bạc. Mswati III cũng đã từng yêu cầu Quốc hội nước này chi 15 triệu USD để xây một cung điện lộng lẫy cho mỗi một người vợ của mình và chi 45 triệu USD mua một máy bay phản lực Hoàng gia. Tuy nhiên ông đã phải từ bỏ các kế hoạch sắm chiếc máy bay xa xỉ.

Vào tuổi 36, ông quyết bỏ ra 820.000 USD mua 10 chiếc BMW thể thao serie 5 cho 10 bà vợ. Trước đó, Vua Mswati III bị dư luận trong nước chỉ trích gay gắt vì đã tự sắm cho mình một xe hơi đời mới giá 500.000 USD. Năm 2005, ông từng mua một chiếc Maybach 62 có giá tới 500.000 USD từ tập đoàn DaimlerChrysler. Chiếc Chrysler Maybach của Quốc vương Mswati III có một tivi, một máy DVD, hệ thống âm thanh vòm, máy lạnh và điện thoại không dây.

Ông đã biến một đại lễ truyền thống lâu đời của dân tộc nước thành một cuộc tuyển chọn mỹ nữ quy mô hoành tráng. Lễ hội này có tên Umhlanga hay còn gọi là lễ hội nhảy sậy, được tổ chức vào tháng 8 hoặc tháng 9 hàng năm và kéo dài trong 8 ngày nhằm tôn vinh phụ nữ và trinh tiết vua đã biến thành một cuộc tuyển chọn vợ với giải thưởng là một tòa lâu đài, một siêu xe BMW và một cuộc sống trong nhung lụa.

Tham khảo

 Ginidza, Zodwa R. (1986). Umntfwana!: A Pictorial Biography of the New King of Swaziland. Swaziland: Macmillan Swaziland National Pub. Co. 10-ISBN 0-333-40303-7, 13-ISBN 978-0-333-40303-7 OCLC 16874145
 Levin, Richard and Hugh MacMillan. (2003). "Swaziland: Recent History," in Africa South of the Sahara 2004. London: Routledge. 1-ISBN 1-85743-183-9; 13-ISBN 978-1-85743-183-4
 Simelane, Hamilton Sipho. (2005). "Swaziland: Reign of Mswati III," pp. 1528-1530, in Encyclopedia of African History, Kevin Shillington, ed. London: CRC Press. 10-ISBN 1-57958-245-1; 13-ISBN 978-1-57958-245-6
 Choáng với màn khám trinh của hàng vạn thiếu nữ
 Sắm máy bay riêng, vua Swaziland gây phẫn nộ

Nhân vật còn sống
Sinh năm 1968
Vua Eswatini
Hoàng gia Eswatini


title: Adriaan Valckenier

text:
Adriaan Valckenier (6 tháng 6 năm 1695 tại Amsterdam - 20 tháng 6 năm 1751, Batavia, Đông Ấn Hà Lan) là Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan từ ngày 3 tháng 1737 đến ngày 6 tháng 11 năm 1741 và tham gia vào cuộc thảm sát đối với người Hoa năm 1740 tại Batavia. Valckenier qua đời trong một nhà tù ở Batavia.
Cha của Valckenier, là ủy viên hội đồng thành phố và thư ký tại Amsterdam, là một quan chức của Công ty Đông Ấn Hà Lan có trụ sở tại Amsterdam. Ông là con trai Gillis Valckenier, một trong những nhiếp chính của Amsterdam trong cuối thời kỳ hoàng kim Hà Lan. Ngày 22 tháng 10 năm 1714, Adriaan lên tàu biển 'Linschoten' làm trợ lý người mua (onderkoopman) ở Đông Ấn Hà Lan và tàu cập Batavia vào ngày 21 tháng 6 năm 1715.
Năm 1726, ông trở thành nhà buôn và người mua trưởng (opperkoopman), năm 1727, ông là "Tổng kế toán" (boekhouder-generaal) của Đông Ấn Hà Lan, năm 1730, ông lần đầu tiên được bổ nhiệm vào Hội đồng Đông Ấn (Raad extra-oridinair), năm 1733, làm "Ủy viên Hội đồng" đầy đủ. Năm 1736, ông đã được bổ nhiệm "Đệ nhất ủy viên Hội đồng" và "Tổng giám đốc", nhưng đã thua trong cuộc tranh chức Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan trước Abraham Patras. Khi Abraham Patras qua đời, ông được Hội đồng bổ nhiệm làm Toàn quyền Đông Ấn ngày 03 tháng 5 năm 1737.

Chú thích

Tham khảo
 Paulus, J., Graaff, S. d., Stibbe, D. G., Spat, C., Stroomberg, J., & Sandbergen, F. J. W. H. (1917). Encyclopaedie van Nederlandsch-Indië. 's-Gravenhage: M. Nijhoff
 Putten, L.P. van, 2002 Ambitie en onvermogen: gouverneurs-generaal van Nederlands-Indië 1610-1796.
  http://www.vocsite.nl/geschiedenis/personalia/valckenier.html
  organisational structure of the [Dutch East India Company

Người Hà Lan
Người Amsterdam


title: Sun Myung Moon

text:
Sun Myung Moon (tiếng Hàn: 문선명, âm Hán Việt: Văn Tiên Minh; nguyên danh là Mun Yong-myeong, Văn Long Minh, 25 tháng 2 năm 1920 – 3 tháng 9 năm 2012) là một người Hàn Quốc, được biết đến là người sáng lập ra Giáo hội Thống nhất. Ông cũng tự xưng là đấng cứu thế. Vì ông họ Moon nên tín đồ của Giáo hội Thống nhất theo tiếng Anh còn gọi là "Moonies". Họ đạo này hoạt động ở 194 quốc gia trên thế giới, nổi tiếng với việc tổ chức đám cưới tập thể cho các hội viên lấy nhau.

Ông Moon cũng được biết đến là một ông trùm truyền thông và nhà hoạt động. Giáo hội tuyên bố có từ 5 triệu – 7 triệu tín đồ trên toàn thế giới, mặc dù một số cựu tín đồ và một số nhà phê bình  giáo hội cho rằng con số này chỉ là 100.000 tín đồ, và thường thu hút được sự chú ý của các phương tiện truyền thông khi tổ chức đám cưới tập thể cho các hội viên đôi khi lên tới hàng ngàn với nhau do ông và vợ chủ trì. Năm 1992, có tới 30.000 cặp đôi đã được ghép thành vợ chồng trong buổi lễ tại sân vận động Jamsil ở Seoul. Tháng 2 năm 2010, thêm 7000 cặp đôi nữa tại Hàn Quốc được ông Moon chủ trì hôn lễ.

Tiểu sử
Sinh năm 1920 tại tỉnh Jongju ở phía Bắc thủ đô Bình Nhưỡng của Bắc Triều Tiên, ông đã sáng lập giáo phái Giáo hội Thống nhất năm 1954 sau khi cuộc chiến tranh Triều Tiên kết thúc. Năm 1957 ông bắt đầu truyền giảng cách hiểu mới của mình đối với các bài học trong Kinh thánh tại Nhật trước khi chuyển tới Mỹ năm 1972.
Ông đã từng 6 lần vào tù. Năm 2003, tranh cãi lớn đã nổ ra khi ông có một bài thuyết giáo khẳng định việc tàn sát người Do thái trong thế chiến 2 là cái giá phải trả cho việc giết hại Jesus.

Tham khảo


title: Aşağışakran, Aliağa

text:
Aşağışakran là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 267 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Bahçedere, Aliağa

text:
Bahçedere là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 81 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Bozköy, Aliağa

text:
Bozköy là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 695 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çakmaklı, Aliağa

text:
Çakmaklı là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 731 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çaltılıdere, Aliağa

text:
Çaltılıdere là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 710 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çıtak, Aliağa

text:
Çıtak là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 698 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çoraklar, Aliağa

text:
Çoraklar là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 86 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Güzelhisar, Aliağa

text:
Güzelhisar là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 630 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Hacıömerli, Aliağa

text:
Hacıömerli là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 810 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Horozgediği, Aliağa

text:
Horozgediği là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 351 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kalabak, Aliağa

text:
Kalabak là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 410 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kapıkaya, Aliağa

text:
Kapıkaya là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 217 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Karaköy, Aliağa

text:
Karaköy là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 225 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Karakuzu, Aliağa

text:
Karakuzu là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 738 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Samurlu, Aliağa

text:
Samurlu là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 481 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Şehitkemal, Aliağa

text:
Şehitkemal là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 915 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Uzunhasanlar, Aliağa

text:
Uzunhasanlar là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 328 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Yenişakran, Aliağa

text:
Yenişakran là một thị trấn thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 3.567 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Yüksekköy, Aliağa

text:
Yüksekköy là một xã thuộc huyện Aliağa, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 189 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Alankıyı, Bayındır

text:
Alankıyı là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 182 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Arıkbaşı, Bayındır

text:
Arıkbaşı là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 848 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Alanköy, Bayındır

text:
Alanköy là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 244 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çiftçigediği, Bayındır

text:
Çiftçigediği là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 210 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Balcılar, Bayındır

text:
Balcılar là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 297 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Dernekli, Bayındır

text:
Dernekli là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 167 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Buruncuk, Bayındır

text:
Buruncuk là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 526 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Huzur, Narlıdere

text:
Huzur là một xã thuộc huyện Narlıdere, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ.

Chú thích

Tham khảo


title: Çamlıbel, Bayındır

text:
Çamlıbel là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 258 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kızılcaova, Bayındır

text:
Kızılcaova là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 989 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çenikler, Bayındır

text:
Çenikler là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 122 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Yeşilova, Bayındır

text:
Yeşilova là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 826 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Çınar, Bayındır

text:
Çınardibi là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 919 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Dereköy, Bayındır

text:
Dereköy là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 287 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Osmanlar, Bayındır

text:
Osmanlar là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 306 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Elifli, Bayındır

text:
Elifli là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 328 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Yakapınar, Bayındır

text:
Yakapınar là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 1.006 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Ergenli, Bayındır

text:
Ergenli là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 538 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Fırınlı, Bayındır

text:
Fırınlı là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 1.366 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Gaziler, Bayındır

text:
Gaziler là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 90 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Hisarlık, Bayındır

text:
Hisarlık là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 381 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kabaağaç, Bayındır

text:
Kabaağaç là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 73 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Karahalilli, Bayındır

text:
Karahalilli là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 465 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Karahayit, Bayındır

text:
Karahayıt là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 42 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Karapınar, Bayındır

text:
Karapınar là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 75 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kızılcaağaç, Bayındır

text:
Kızılcaağaç là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 316 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kızılkeçili, Bayındır

text:
Kızılkeçili là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 633 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Kızıloba, Bayındır

text:
Kızıloba là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 725 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Lütuflar, Bayındır

text:
Lütuflar là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 479 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Pınarlı, Bayındır

text:
Pınarlı là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 1.398 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Sarıyurt, Bayındır

text:
Sarıyurt là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 490 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Söğütören, Bayındır

text:
Söğütören là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 720 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Tokatbaşı, Bayındır

text:
Tokatbaşı là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 509 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Turan, Bayındır

text:
Turan là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 473 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Yakacık, Bayındır

text:
Yakacık là một xã thuộc huyện Bayındır, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 627 người.

Chú thích

Tham khảo