title: Trần Thị Quỳnh

text:
Trần Thị Quỳnh (sinh năm 1986 tại Hải Phòng) là Hoa khôi Thể thao Việt Nam 2007. Vốn là một nữ vận động viên bóng chuyền (từng đạt Huy chương Đồng Bóng chuyền nữ trẻ Đông Nam Á) nên cô có lợi thế về chiều cao so với nhiều thí sinh tham gia cuộc thi Hoa khôi Thể thao Việt Nam 2007 với các chỉ số về hình thể là chiều cao 1m75, nặng 56 kg, số đo 3 vòng 84-62-91.

Trước khi tham dự cuộc thi Hoa hậu Thể thao Việt Nam 2007, Trần Thị Quỳnh đã từng tham gia cuộc thi Siêu mẫu Việt Nam 2005, lọt vào chung kết Hoa hậu Việt Nam 2006 và đạt giải Á hậu 1 tại cuộc thi Hoa hậu Hải Phòng 2006. Năm 21 tuổi, khi đang là sinh viên năm thứ ba của Trường Đại học Sư phạm Hải Phòng (trường đã đổi tên thành Trường Đại học Hải Phòng) khoa Thể dục thể thao, cô đã đăng ký tham gia cuộc thi Hoa hậu Thể thao Việt Nam 2007 và giành ngôi vị cao nhất của cuộc thi. Ngoài ra, Quỳnh cũng được trao giải Ứng xử hay nhất trong cuộc thi này.

Năm 2008, cô tốt nghiệp Khoa thể dục thể thao (Đại học Sư phạm Hải Phòng). Hai năm sau khi đăng quang trong cuộc thi Hoa khôi Thể thao Việt Nam 2007, Trần Thị Quỳnh đã được EVE (Tập đoàn Giải trí Elite Vietnam) tuyển chọn làm đại diện cho Việt Nam tham dự cuộc thi Hoa hậu Quốc tế 2009 tổ chức tại Trung Quốc.
Vào tháng 2 năm 2011, sau một thời gian công tác tại Đài tiếng nói Việt Nam (VOV), Trần Thị Quỳnh đã quyết định kết hôn và chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh theo gia đình nhà chồng.

Năm 2013, cô đại diện Việt Nam tham gia cuộc thi Hoa hậu Quý bà Thế giới được tổ chức tại Trung Quốc và xuất sắc lọt vào Top 6 chung cuộc.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Hoa hậu Trần Thị Quỳnh chia sẻ hình ảnh mới nhất
 Tân hoa hậu Trần Thị Quỳnh: Không thích nổi tiếng!
 Trần Thị Quỳnh giành vương miện Hoa hậu Thể thao

Người Hải Phòng
Hoa hậu Việt Nam
Hoa khôi Thể thao Việt Nam
Phóng viên Đài tiếng nói Việt Nam


title: Spinibarbus

text:
Spinibarbus là chi thuộc họ Cá chép, phân bố ở Đông Á và Đông Nam Á. Hiện có 7 loài trong chi này đã được mô tả.

Các loài
 Spinibarbus babeensis V. H. Nguyen, 2001
 Spinibarbus brevicephalus Nguyễn Hữu Dực & Nguyễn Văn Hảo, 1997
 Spinibarbus caldwelli (Nichols, 1925) Cá chày đất
 Spinibarbus denticulatus (Ōshima, 1926) Cá bỗng
 Spinibarbus hollandi Ōshima, 1919
 Spinibarbus maensis H. D. Nguyễn, Q. N. Dương & Đ. H. Trần, 2007
 Spinibarbus nammauensis V. H. Nguyen & Nguyen, 2001
 Spinibarbus ovalius V. H. Nguyen & S. V. Ngô, 2001
 Spinibarbus sinensis (Bleeker, 1871)
 Spinibarbus vittatus Nguyễn Hữu Dực & Nguyễn Văn Hảo, 1997

Tham khảo

Cá châu Á

Spinibarbini


title: Cá dốc

text:
Spinibarbus maensis là một loài cá thuộc họ Cá chép.

Đây là một loài cá đặc hữu của Việt Nam, được phát hiện vào năm 2007 trên sông Mã và sông Ngàn Phố. Tên khoa học của loài này được đặt theo tên của sông Mã. Tên tiếng Việt là cá dốc.

Chú thích

Tham khảo

M
Động vật đặc hữu Việt Nam
Cá Việt Nam
Động vật được mô tả năm 2007


title: Lý Thành Lương

text:
Lý Thành Lương (1526 - 1615), tên tự là Nhữ Khê (汝契), hiệu là Dẫn Thành (引城), người Thiết Lĩnh (nay là Thiết Lĩnh, tỉnh Liêu Ninh), bản quán là họ Lý ở Tinh Châu, là tướng lĩnh vào thời sau của nhà Minh. Theo Minh sử ghi lại, tổ tiên của Lý Thành Lương là Lý Anh, người Triều Tiên, phục vụ cho nhà Minh, truyền đời làm chỉ huy vệ Thiết Lĩnh. Minh sử ghi rằng Lý Anh di cư từ bán đảo Triều Tiên đến Thiết Lĩnh, tuy nhiên cũng có thuyết cho rằng Lý Anh có huyết thống Mông Cổ, Nữ Chân hay Hán.

Họ Lý có nhiều tướng tài. Trong 30 năm trấn thủ Liêu Đông đã 10 lần dâng tấu báo thắng lớn. Song do thanh thế ngày càng lớn nên trở thành kiêu căng, xa xỉ vô độ, năm Vạn Lịch thứ 36 bị bãi chức, đến năm Vạn Lịch thứ 43 thì mất. Lý Thành Lương hai lần nhậm chức Tổng binh Liêu Đông, lần thứ nhất kéo dài 22 năm, lần thứ hai kéo dài 8 năm, tổng cộng là 30 năm. Minh sử ghi về Lý Thành Lương "anh nghị kiêu kiện, hữu đại tướng tài" (nghĩa là "tài năng, quyết chí, mạnh mẽ và cường tráng; là một đại tướng tài giỏi").

Cuộc sống
Năm Vạn Lịch nguyên niên (1573), Tổng binh Liêu Đông Lý Thành Lương cho đắp sáu thành lũy.

Năm thứ 2 (1574), Vương Cảo quấy nhiễu Liêu Dương, Thẩm Dương. Lý Thành Lương đốc binh tấn công giặc Vương Cảo tại Cổ Lặc trại, chém đầu hơn một nghìn người. Trong chiến dịch này, Nỗ Nhĩ Cáp Xích và em trai Thư Nhĩ Cáp Tề bị bắt, trở thành nô bộc cho Lý Thành Lương.

Năm thứ 8 (1580), Hoàng đế tuyên dương công lao trấn thủ Liêu Đông của Lý Thành Lương, cho lập thạch phường (cổng đá) (nay nằm tại Bắc Trấn, Cẩm Châu, Liêu Ninh. Vương Cảo sau đó lại tái xuất binh xâm phạm, bị quân Minh đánh bại, Vương Cảo bị bắt, xé xác phanh thây.

Năm thứ 10 (1582), con trai Vương Cảo là A Thái (cũng viết là A Đài), chống đối nhà Minh, tháng 9, Tổng binh Liêu Đông Lý Thành Lương đến đánh A Đài ở Cổ Lặc trại.

Tháng 2 năm thứ 11 (1583), Lý Thành Lương lại tấn công A Đài, phụ thân của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Tháp Khắc Thế, là thông gia với Vương Cảo. Tuy vậy, Tháp Khắc Thế vẫn quy thuận Lý Thành Lương, song Lý Thành Lương và Ni Kham Ngoại Lan lại cố ý giết chết ông. Nỗ Nhĩ Cáp Xích cực kỳ bất mãn, Lý Thành Lương bèn giao đất đai, người ngựa của Tháp Khắc Thế cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích, cho ông và con cháu được thừa tập làm Đô đốc, coi như là bồi thường. Sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích thống nhất các bộ Nữ Chân, lập nên Hậu Kim, đã coi việc báo thù tổ phụ là một trong "Thất đại hận".

Lý Thành Lương cực giàu sang, kiêu căng, xa xỉ vô độ, ức hiếp toàn dân buôn bán tại Liêu Đông. Năm Vạn lịch thứ 19 (1591), Lý Thành Lương bị bãi quan. Năm thứ 29 (1601), Đại học sĩ Trầm Nhất Quán (沈一貫) đề nghị Lý Thành Lương cùng khởi nghĩa ở Liêu Đông, song vào lúc đó, ông lại không có tham vọng cao lớn. Năm thứ 34 (1606), Lý Thành Lương nhân "địa thế cô lập khó trấn giữ", bỏ 6 thành trì ở tả Liêu, dời 64 nghìn hộ cư dân vào nội địa, bị các đại thần trong triều khiển trách.

Năm thứ 36 (1608), Lý Thành Lương bị bãi chức, Hùng Đình Bật (熊廷弼) lúc bấy giờ trấn thủ Liêu Đông, chỉ ra rằng Lý Thành Lương phạm phải tội lỗi đáng phải giết. Đế năm thứ 43 (1615), Lý Thành Lương mất tại Bắc Kinh, táng ở phía Bắc Ngưỡng Sơn (nay ở phụ cận Bắc Kinh). Sau khi Lý Thành Lương mất ba năm, vào năm Vạn Lịch thứ 46 (1618), Nỗ Nhĩ Cáp Xích chiếu cáo "Thất đại hận" với triều đình nhà Minh, chính thức tuyên chiến với nhà Minh.

Lý Thành Lương có nhiều người con trai, trưởng tử Lý Như Tùng (李如松) từng đánh bại tướng Nhật Bản Konishi Yukinaga (Tiểu Tây Hành Trường) tại Triều Tiên. Ngoài ra còn có Lý Như Bá, Lý Như Trinh, Lý Như Chương, Lý Như Mai, tộc tử Lý Như Tử, Lý Như Ngô, Lý Như Quế, Lý Như Nam, tất cả đều kiêu dũng thiện chiến, có được uy phong của cha anh, đương thời gọi là "Lý gia cửu hổ tướng".

Tham khảo

Nhân vật quân sự nhà Minh
Mất năm 1615
Người Triều Tiên tại Trung Quốc


title: Lý Như Bá

text:
Lý Như Bá (, tiếng Triều Tiên: 리여백, 1553－1620), có tổ tiên là người Triều Tiên, vệ nhân Thiết Linh, Liêu Đông, là con trai của tướng Lý Thành Lương, Tổng binh Liêu Đông của nhà Minh. Trong trận Tát Nhĩ Hử, ông thua trận, đào thoát rồi tự sát sau đó.

Năm 1619, Minh Thần Tông lệnh cho Dương Cảo (楊鎬) suất hơn 10 nghìn quân, chia làm tứ lộ tấn công Hậu Kim, chỉ huy tứ lộ bao gồm: Tổng binh Liêu Đông Lý Như Bá, Tổng binh Sơn Hải quan Đỗ Tùng (杜松), Tổng binh Khai Nguyên Mã Lâm (馬林) và Tổng binh Liêu Dương Lưu Đĩnh (劉鋌), trong đó chủ lực là quân của Đỗ Tùng. Lưu Đĩnh kiêu dũng thiện chiến, song lại bất hòa với Dương Cảo, bị điều sang đông lộ, một bộ phận tinh nhuệ thâm nhập 300 dặm vào lãnh thổ địch.

Tứ lộ quân tấn công theo kế hoạch "phân tiến hợp kích", nhưng do Đỗ Tùng khinh địch, tại Tát nhĩ Hử (nay là Hà Nam, Đông Hồn, Phủ Thuận, Liêu Ninh) đã bị phục kích, toàn quân thua chết hết, tiếp đến Mã Lâm bại trận đào thoát về Khai Nguyên, Lưu Đĩnh cũng chết trong trận chiến, kinh lược Dương Hạo hay tin các lộ bại trận, cấp lệnh Lý Như Bá triệt binh, hoảng sợ bỏ chạy, kết thúc trận Tát Nhĩ Hử. Tướng nhà Minh chết trên ba trăm người, quân sĩ chết mất hơn 45.000 người.

Lý Như Bá chạy về Thanh Hà, bị ngôn quan luận tội, Cấp sự trung Lý Kỳ Trân thậm chí còn tranh giành. "Như Bá sợ hãi, tự sát (bị chỉ trích tư thông với Nỗ Nhĩ Cáp Xích)"

Tham khảo

Nhân vật quân sự nhà Minh
Nhân vật tự sát nhà Minh
Người Triều Tiên tại Trung Quốc
Mất năm 1619


title: Hiếu Từ Cao Hoàng hậu (Thanh Thái Tổ)

text:
Hiếu Từ Cao Hoàng hậu (chữ Hán: 孝慈高皇后, ; 1575 - 31 tháng 10 năm 1603), là một Đại phúc tấn của Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích, đồng thời là sinh mẫu của Thanh Thái Tông Hoàng Thái Cực, Hoàng đế sáng lập ra triều đại nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc.

Bà chưa từng làm Hoàng hậu khi còn sống, thụy hiệu của bà được truy tôn bởi Hoàng Thái Cực sau khi đã qua đời. Vì là sinh mẫu của Hoàng đế, bà trở thành vị Đại Phúc tấn đầu tiên của Hậu Kim được truy tôn thụy hiệu Hoàng hậu dưới thời nhà Thanh, và gần như là duy nhất.

Tiểu sử
Hiếu Từ Cao Hoàng hậu nguyên danh Mạnh Cổ Triết Triết (chữ Hán: 孟古哲哲, ), xuất thân từ bộ tộc Diệp Hách Na Lạp, sinh ra vào năm Vạn Lịch thứ 3 (1575), cha bà là Bối lặc Dương Cát Nỗ. Năm Vạn Lịch thứ 16 (1588), tháng 10, bà được gả cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích vào năm 13 tuổi. Tính tình bà ổn trọng, biết cư xử, không can dự chuyện bên ngoài. Năm thứ 20 (1592), tháng 10, bà sinh hạ con trai thứ 8 cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Hoàng Thái Cực. Đây là người con duy nhất của bà, về sau bà không hoài thai lần nữa.

Năm Vạn Lịch thứ 31 (1603), ngày 27 tháng 9 (âm lịch), Nỗ Nhĩ Cáp Xích tấn công Diệp Hách bộ tộc, Mạnh Cổ Triết Triết qua đời trong sự thù hận, hưởng dương 28 tuổi. Niềm an ủi lớn nhất của bà là Hoàng Thái Cực, con trai bà về sau trở thành Đại hãn Hậu Kim, và nhiều năm sau đó trở thành Hoàng đế đầu tiên của triều Thanh.

Thân phận tranh luận
Việc Mạnh Cổ Triết Triết sinh thời có được phong Đại phi (大妃) hay không vẫn đang được các sử gia tranh luận, vì xét trình tự thời gian, bà qua đời sớm hơn Kế phi Phú Sát Cổn Đại những 17 năm. Kế phi mắc tội nên bị phế và ban chết năm Thiên Mệnh thứ 5 (1620), vào năm Mạnh Cổ Triết Triết qua đời, Phú Sát Cổn Đại vẫn chưa bị phế nên về lý, Mạnh Cổ Triết Triết không thể là Đại phi. Tuy nhiên, căn cứ vào việc Phú Sát Cổn Đại được an táng tại thành Hách Đồ A Lạp, có thuyết cho rằng bà đã mất vào trước năm Thiên Mệnh thứ 4 (1619), khi đó Hậu Kim vẫn đang định đô tại đây.

Ngoài ra, có một điểm cần lưu ý là ở xã hội Mãn Châu trước khi nhập quan, quý tộc thừa hành chế độ [Một chồng, nhiều vợ, nhiều thiếp], một lúc có thể có hơn 1 chính thất và tất cả đều xưng là Phúc tấn. Trong chế độ này, giữa các Phúc tấn với nhau không phân biệt Đích-thứ rõ rệt, nếu cùng là Phúc tấn (có cưới gả đàng hoàng) thì được xem như nhau, con cái sinh ra cũng đều có quyền thừa kế. Nhân tư liệu lịch sử khuyết thiếu, giới giáo dục Trung Quốc hay đem chuyện Đích-thứ thuần Trung Nguyên mà lý giải địa vị các Phúc tấn thời trước Thanh, dẫn đến nhiều nhầm lẫn. Hơn nữa, thời điểm bà qua đời thì Nỗ Nhĩ Cáp Xích vẫn chưa xưng Đại hãn. Khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích lên ngôi Đại hãn, lập nên Hậu Kim, chính thê của Đại hãn được gọi là Đại Phúc tấn (大福晋), còn lại xưng là Trắc Phúc tấn (侧福晋) và Thứ Phúc tấn (庶福晋), lúc này Đích-thứ khác biệt mới hình thành.

Sách Mãn Châu thực lục (满洲实录) hoàn thiện thời Hoàng Thái Cực, ghi lại Mạnh Cổ Triết Triết có danh xưng [Dulimbai amba fujin], tức Trung thất Đại Phúc tấn (中室大福晋). Còn sách Thanh sử cảo viết:「"Hiếu Từ Hoàng hậu (ý chỉ Mạnh Cổ Triết Triết) băng, lập (A Ba Hợi) làm Đại phi"」. Như vậy có thể thấy rõ, vị thế Mạnh Cổ Triết Triết chính là Đại Phúc tấn, không kém gì Cổn Đại hay A Ba Hợi.

Truy tôn
Năm Sùng Đức nguyên niên (1636), ngày 16 tháng 5, Hoàng Thái Cực đăng vị Hoàng đế theo thể chế Trung nguyên, lập ra triều Thanh. Với tư cách là sinh mẫu của Hoàng đế, Mạnh Cổ Triết Triết được truy phong thụy hiệu là Hiếu Từ Chiêu Hiến Thuần Đức Chân Thuận Thừa Thiên Dục Thánh Vũ Hoàng hậu (孝慈昭宪纯德真顺承天育圣武皇后), phối hưởng Thái Miếu và cho cải táng mộ phần của bà, dời từ vùng Man Sơn của thành Hách Đồ A Lạp đến Phúc lăng (福陵).

Bà là vị Đại Phúc tấn đầu tiên được truy tôn thụy hiệu Hoàng hậu dưới thời nhà Thanh. Điều này không thường xảy ra với các Đại Phúc tấn Hậu Kim, dù họ đều là chính thê của Đại hãn, thậm chí một số vị còn là Nguyên phi, tức "người vợ đầu tiên", thân phận hơn hẳn Mạnh Cổ Triết Triết khi còn sống. Mặc dù năm Thuận Trị thứ 7 (1650), Kế phi A Ba Hợi của Nỗ Nhĩ Cáp Xích cũng được truy phong hậu vị và thờ phụng trong Thái Miếu, nhưng một năm sau A Ba Hợi lại bị truy phế và trục xuất bài vị. Mạnh Cổ Triết Triết gần như trở thành vị Đại Phúc tấn duy nhất được hưởng đặc ân này.

Thời Khang Hi, Thanh Thánh Tổ cải thụy hiệu cho Mạnh Cổ Triết Triết thành Cao Hoàng hậu (高皇后), cho phù hợp với Đế thụy Cao Hoàng đế của Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Về sau, Ung Chính và Càn Long thêm tự vào thụy hiệu cho đại tổ mẫu, cuối cùng thành Hiếu Từ Chiêu Hiến Kính Thuận Nhân Huy Ý Đức Hiến Khánh Thừa Thiên Phụ Thánh Cao Hoàng hậu (孝慈昭憲敬順仁徽懿德顯慶承天輔聖高皇后). Bà được cải an táng cùng Thanh Thái Tổ vào Phúc lăng (福陵).

Xem thêm
 Thứ bậc hậu phi nhà Thanh
 Nỗ Nhĩ Cáp Xích
 Hoàng Thái Cực

Tham khảo

 Thanh sử cảo

Mất năm 1603
Người Mãn Châu


title: Spinibarbus babeensis

text:
Spinibarbus babeensis là loài cá thuộc họ Cá chép.

Đây là loài cá đặc hữu của Việt Nam. Tên của loài này được đặt theo địa danh Ba Bể, Tỉnh Bắc Kạn.

Chú thích

Tham khảo

 Eschmeyer, William N., ed. 1998. Catalog of Fishes. Special Publication of the Center for Biodiversity Research and Information, núm. 1, vol. 1-3. California Academy of Sciences. San Francisco, California, Estados Unidos. 2905. ISBN 0-940228-47-5.
 Fenner, Robert M.: The Conscientious Marine Aquarist. Neptune City, Nueva Jersey,Estados Unidos: T.F.H. Publications, 2001.
 Helfman, G., B. Collette y D. Facey: The diversity of fishes. Blackwell Science, Malden, Massachusetts,Estados Unidos, 1997.
 Moyle, P. y J. Cech.: Fishes: An Introduction to Ichthyology, 4a. edición, Upper Saddle River, Nueva Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. Año 2000.
 Nelson, J.: Fishes of the World, 3a. edición. Nueva York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. Año 1994.
 Wheeler, A.: The World Encyclopedia of Fishes, 2a. edición, Londres: Macdonald. Año 1985.

B
Cá châu Á
Cá Việt Nam
Động vật đặc hữu Việt Nam
Động vật được mô tả năm 2001


title: Cá bỗng

text:
Cá bỗng hay cá dốc (Danh pháp hai phần: Spinibarbus denticulatus) là loài cá thuộc họ Cá chép. Cá bỗng đực có thể dài đến 41,5 cm. Trong văn hóa bình dân, loài cá này được người dân ở Thanh Hóa gọi là Cá thần với những đàn cá sống ở Suối Cá thần, người Mường gọi là "cá Phốôc" (cá phốc), do tâm linh mê tín nên người dân Thanh Hóa không ăn loại cá này nhưng ở những nơi khác thì nó là đặc sản.

Phân bố
Loài này có phân bố trong khu vực Đông Nam Á, và được biết đến từ các con sông trên đảo Hải Nam (Trung Quốc), đông nam Trung Quốc, Lào và Việt Nam. Tại Việt Nam, nó phân bố từ sông Thạch Hãn (sông Quảng Trị) tỉnh Quảng Trị tới lưu vực sông Lam tại các tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An. Tại Lào nó được biết đến từ sông Nậm Ma (sông Mã).

Theo tác giả Trong Yue et al. (2000) người ta mô tả 3 phân loài của S. denticulatus tại Trung Quốc, bao gồm:
 S. d. denticulatus được biết đến từ sông Nguyên Giang (sông Hồng), Châu Giang và các con sông trên đảo Hải Nam;
 S. d. yunnanensis được biết đến từ hồ Dương Tông Hải và Phủ Tiên (tỉnh Vân Nam);
 S. d. polylepis được biết đến từ sông Nam Bàn (thượng nguồn sông Châu Giang).

Ở Việt Nam
Từ khi phát hiện ra Suối cá thần người dân trong bản đã lập ban thờ bên cạnh khu vực hang động nằm cách suối cá 10m để thờ Thần Cá. Những câu chuyện ly kỳ xung quanh suối cá thần là đề tài thu hút khách thập phương. Người dân tin rằng sự sung túc của bầy cá là biểu tượng của sự bình yên, no ấm, và suối cá rất linh thiêng, ai dám bắt và ăn thịt các loại cá trên dòng suối này là xúc phạm đến thần linh gây tai họa cho mình và cả cộng đồng Ở Thanh Hóa, do yếu tố tâm linh nên người ta không được ăn loại cá này khiến cho đàn cá được bảo vệ và ngày càng nhiều lên, còn ở Hà Giang, Yên Bái, Hòa Bình, Tuyên Quang thì cá Bỗng được nuôi nhiều và khá đại trà, những con nhỏ họ dùng để ăn, những con to được bán với giá rất đắt do thịt chúng ngon. Cá bỗng còn là đặc sản ở các vùng núi phía Bắc, được bán với giá đắt

Chú thích

Tham khảo

D
Cá châu Á
Cá Việt Nam


title: Thanh Thái Tổ Nguyên phi

text:
Thanh Thái Tổ Nguyên phi (chữ Hán: 清太祖元妃; 1560 - 1592), Đông Giai thị, tương truyền có tên gọi Cáp Cáp Nạp Trác Thanh (哈哈纳扎青), là Phúc tấn nguyên phối của Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích.

Tiểu sử
Đông Giai thị sinh năm Gia Tĩnh thứ 39 (1560), người Mãn Châu Chính Hoàng kỳ, là con gái của Tháp Mộc Ba Yến (塔木巴晏). Năm Vạn Lịch thứ 5 (1577), bà kết hôn với Nỗ Nhĩ Cáp Xích, lúc này bà 18 tuổi. Nỗ Nhĩ Cáp Xích ở rể tại Đông Giai thị, ông không có của cải nên bị phủ nhận, đương thời triều đình nhà Minh cũng ghi [""Đông Nỗ Nhĩ Cáp Xích"]. Tuy nhiên, các hậu duệ sau này của hoàng tộc nhà Thanh do chịu ảnh hưởng của tục lệ người Hán nên cho rằng việc vị Hoàng đế khai quốc từng đi ở rể là đáng xấu hổ, coi là điều tối kỵ.

Bà sinh 3 người con đầu lòng cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích, gồm có trưởng nữ Đông Quả Cách cách, trưởng nam Chử Anh và thứ nam Đại Thiện. Năm Vạn Lịch thứ 20 (1592), Đông Giai thị qua đời, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đổi họ như cũ Ái Tân Giác La.

Lúc mới khởi nghiệp, người con cả Chử Anh được Nỗ Nhĩ Cáp Xích lập ngôi vị Thái tử, xác nhận là người kế vị. Tuy nhiên, do tính tình kiêu ngạo, khinh thường người khác cho nên Chử Anh không được lòng nhiều vị đại thần. Năm Vạn Lịch thứ 43 (1615), Chử Anh bị năm vị đại thần khai quốc là Phí Anh Đông, Ngạch Diệc Đô, Hà Hòa Lễ, An Phí Dương Cổ và Hô Nhĩ Hán cùng với một số người em vốn có bất hòa tập trung công kích. Do đó, Chử Anh dần không còn được sự tín nhiệm của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, bị cha tước bỏ binh quyền, nảy sinh ra bất mãn, nhiều lần tỏ ý oán trách cha cùng với những kẻ đã dèm pha mình. Cuối cùng, Chử Anh bị tố cáo, tống giam và chết trong ngục. Khi Hoàng Thái Cực lên ngôi Đại hãn, đã truy phong Chử Anh là ["Quảng Lược Bối lặc"].

Năm Thiên Mệnh thứ 11 (1626), Hoàng Thái Cực lên ngôi Hoàng đế, chỉ truy tôn mẹ đẻ Diệp Hách Na Lạp Mạnh Cổ Triết Triết làm Hoàng hậu. Tuy Đông Giai thị là vợ cả của Thanh Thái Tổ và là đích mẫu của Hoàng Thái Cực, sinh thời chưa từng bị phế nhưng vẫn không được đề cập truy phong. Niềm an ủi của bà là con trai út Đại Thiện, trở thành Lễ Thân vương, một trong Thiết mạo tử vương nhà Thanh.

Xem thêm
 Hậu cung nhà Thanh
 Phúc tấn
 Nỗ Nhĩ Cáp Xích
 Chử Anh
 Đại Thiện
Đông Quả Cách Cách

Tham khảo

 Thanh thực lục
 Thanh sử cảo

Liên kết ngoài
《虎毒不食子 努尔哈赤为何亲灭长子褚英》 ，星岛环球网。

Người Mãn Châu
Chính thất của Hoàng đế nhà Thanh


title: Spinibarbus nammauensis

text:
Spinibarbus nammauensis là loài cá thuộc họ Cá chép.

Đây là loài cá đặc hữu của Việt Nam. Tên của loài này được đặt theo địa danh Nam Mẫu, huyện Ba bể, Tỉnh Bắc Kạn.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật đặc hữu Việt Nam
Cá Việt Nam
Động vật được mô tả năm 2001


title: Spinibarbus ovalius

text:
Spinibarbus ovalius là loài cá thuộc họ Cá chép.

Đây là loài cá đặc hữu của Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo

O
Cá châu Á
Cá Việt Nam
Động vật đặc hữu Việt Nam
Động vật được mô tả năm 2001


title: Gia Luật Đại Thạch

text:
Gia Luật Đại Thạch (耶律大石 Yēlǜ Dàshi) hay Gia Luật Đạt Thực (耶律達實 Yēlǜ Dáshí) là người sáng lập nên vương triều Tây Liêu. Trong các tài liệu Hồi giáo, ông được biết đến với tên Nūshī Taifū, Qushqin Taifū hay Qushqīn, con trai của Baighū.

Cuộc sống ban đầu
Gia Luật Đại Thạch là thành viên của hoàng tộc Khiết Đan, hậu duệ đời thứ tám của Liêu Thái Tổ, người sáng lập nên triều Liêu, thế lực cai trị Nội Mông, Ngoại Mông và Mãn Châu từ thế kỷ 10. Ông sinh vào khoảng năm 1087, và giữa các chức vụ khác nhau trong chính quyền Liêu, và rồi trở thành một tướng lĩnh quân sự.

Khi Nữ Chân xâm lược
Người Nữ Chân, một dân tộc Tungus bản địa ở Mãn Châu, đã lập nên nhà Kim vào năm 1115 và bắt đầu thống trị Mãn Châu. Người Nữ Chân lập Liên minh Hải Thượng với nhà Tống đế tấn công nước Liêu, và đến năm 1122 người Nữ Chân đã chiếm được phần lớn lãnh thổ của Liêu, bao gồm cả Thượng Kinh. Hoàng đế nhà Liêu là Liêu Thiên Tộ Gia Luật Diên Hi đã chạy đến khu vực phía tây, và người thúc Gia Luật Thuần đã thành lập nên nước Bắc Liêu tại Nam Kinh của vương triều (tức Bắc Kinh ngày nay). Quân Tống dưới quyền chỉ huy của Đồng Quán đã tấn công Bắc Liêu từ phía nam, nhưng dưới sự lãnh đạo của Đại Thạch, quân Khiết Đan đã chống trả được cuộc tấn công của Tống. Tuy nhiên, Nữ Chân vẫn tiếp tục tấn công từ phía bắc, và chiếm được Nam Kinh vào năm 1123. Đại Thạch đem quân về phía tây cùng Hoàng đế Thiên Tộ.

Đại Thạch về sau bị người Nữ Chân bắt, nhưng đã trốn thoát sau đó chín tháng để trở về bên hoàng đế. Tuy nhiên, vua lại thông báo ý định tấn công Nữ Chân, một hành động mà Đại Thạch cho là điên rồ vì Nữ Chân đang ở thế mạnh. Do không thể thuyết phục được vị hoàng đế, năm 1124, Đại Thạch đã dẫn một tốp người Khiết Đan theo mình đến Khả Đôn (Kedun), một thành đồn trú của Liêu ở vùng tây bắc. Hoàng đế Thiên Tộ bị người Nữ Chân bắt và năm 1125 và triều Liêu đi đến hồi kết.

Sáng lập Tây Liêu
Tại thành Khả Đôn, Đại Thạch sắp xếp lực lượng của mình, và các chiến binh được tuyển từ các bộ lạc khác và tuyên bố phục hồi nhà Liêu. Tuy nhiên, người Nữ Chân đã phát triển quá mạnh, đến năm 1130, Đại Thạch đã lựa chọn tây tiến và lập căn cứ tại đó. Nhiều thành viên của các bộ lạc khác đã đi theo ông, thủ lĩnh người Duy Ngô Nhĩ của Cao Xương Hồi Hột cũng cam kết lòng trung thành của mình với ông.

Năm 1131 hoặc 1132, Gia Luật Đại Thạch được những người đi theo tôn là Cúc nhi hãn (Gürkhan, lãnh tụ của các hãn). Ông đã tăng cường lực lượng của mình, dần dần mở rộng quyền thế đến khu vực Qayaliq và Almaliq.

Đánh bại Khách Lạt
Nỗ lực ban đầu nhằm chiếm Kashgar của lực lượng Gia Luật Đại Thạch đã thấp bại khi người cai trị của Khách Lạt hãn quốc (Kara-Khanid) tại đó đẩy lùi cuộc tấn công. Tuy nhiên, người cai trị tại Balasaghun, gặp khó khăn với các đội quân du mục của người Cát La Lộc (Karluk) và Khương Lý (Qanqli), đã nhờ Đại Thạch giúp đỡ và mời đội quân của ông đến. Đại Thạch thay vào đó đã chiếm thành phố, theo sử gia Ba Tư Ata-Malik Juvayni, "lên ngai vàng mà không mất gì.". Đại Thạch sau đó đã thiết lập quyền lực của mình tại Kashgar, Khotan, Kirghiz, và trung tâm của người Uyghur tại Beshbalik. Tuy nhiên, một nỗ lực nhằm tái lập triều Liêu tại Trung Quốc đã thất bại.

Năm 1137, Đại Thạch tây tiến đến Ferghana, và xung đột với nhà nước Tây Khách Lạt hãn quốc. Tại Khujand, ông đã đánh bại người cai trị Karakhanid là Mahmud.

Trận Qatwan
Khách Lạt hãn quốc là chư hầu của Seljuk, và vào năm 1141, quốc vương Seljuk là Ahmad Sanjar đã hành quân đến Tây Liêu. Tuy nhiên, trong trận Qatwan, Đại Thạch đã giành được một chiến thắng quyết định chống lại người Thổ Seljuk. Quân Seljuk bị thiệt hại nặng nề, và Sanjar chỉ có thể thoát thân mình, còn vợ và một số chiến binh giỏi nhất của ông đã bị bắt giữ. Sức mạnh của Seljuk giảm mạnh sau trận chiến, và việc nhà nước này sụp đổ đã gây nên nội chiến. Tây Liêu đã trở thành thế lực thống trị vùng Trung Á, Khwarazm và Karakhanid đã trở thành các chư hầu của Tây Liêu.

Chiến thắng của ông tại Samarkand (trận Qatwan) chống lại quân Seljuk Hồi giáo của Ahmad Sanjar, và mối quan hệ thân thiện của ông với Cảnh giáo, đã ảnh hưởng đến Tây Liêu, đã dẫn đến việc ông được liên tưởng với Prester John, một vị vua Thiên Chúa giáo ở phía đông, người "Dự định" đánh bại Hồi giáo. Giám mục Otto of Freising lần đầu tiên ghi chép câu truyện vào năm 1145.

Qua đời và di sản
Gia Luật Đại Thạch mất năm 1143 khi đang là chủ nhân của phần lớn vùng Trung Á. Khi ông mất, đế quốc Tây Liêu bao trùm các khu vực Transoxiana, Fergana, Semirechye, Lòng chảo Tarim và Uyghuria. Triều đại của gia tộc Gia Luật tồn tại cho đến khi bị Thành Cát Tư Hãn chinh phục vào năm 1218.

Gia quyến

Thê thiếp

 Chiêu Đức Hoàng hậu Tiêu thị , nguyên là phi tần , sau truy phong Hoàng hậu , ngoài ra không có ghi chép.
 Tiêu Tháp Bất Yên Hoàng hậu , Hoàng hậu thứ hai , nhiếp chính, quản lý quốc sự cho con trai Gia Luật Di Liệt , cải niên hiệu thành Hàm Thanh (咸清). Bảy năm sau thoái vị, Gia Luật Di Liệt tự mình chấp chính, cải nguyên thành Thiệu Hưng (紹興). Sau khi chết, được truy tôn thụy hiệu Cảm Thiên hoàng hậu.

Con cái

 Gia Luật Di Liệt , mẹ là Cảm Thiên Hoàng hậu.
 Gia Luật Phổ Tốc Hoàn , mẹ là Cảm Thiên Hoàng hậu. Hạ giá Tiêu Đóa Lỗ Bất (蕭朵魯不) , cùng em trai của chồng là Phác Cổ Chỉ Sa Lý tư thông, để chồng làm Đông Bình vương, sau đó giết chết ông ta. Nhiếp chính cho cháu trai theo di chiếu của anh , năm Sùng Phúc thứ 14 (1177), cha của Tiêu Đóa Lỗ Bất là Phụ Oát Lý Lạt đem binh bao vây cung, bắt chết Phổ Tốc Hoàn và Phác Cổ Chỉ Sa Lý.

Chú thích

Tham khảo
 Biran, Michal, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian history, Cambridge University Press, 2005.
 Bretschneider, E., Mediaeval Researches from Eastern Asiatic sources, Vol.1, Routledge, 2002.
 Grousset, Rene, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia , Rutgers University Press, 2002.
 The New Encyclopaedia Britannica, Vol.10, 1974.

Tây Liêu
Người Khiết Đan
Sinh năm 1087
Mất năm 1143
Tướng nhà Liêu
Vua nhà Liêu


title: Spinibarbus sinensis

text:
Spinibarbus sinensis là một loài cá thuộc họ Cyprinidae trong bộ Cypriniformes.
Loài cá này sinh sống ở khu vực nước ngọt. Đây là loài bản địa Trung Quốc. Chiều dài tối đa 47 cm, cân nặng tối đa 25 kg..

Chú thích

Tham khảo
 Eschmeyer, William N., ed. 1998. Catalog of Fishes. Special Publication of the Center for Biodiversity Research and Information, núm. 1, vol. 1-3. California Academy of Sciences. San Francisco, California, Estados Unidos. 2905. ISBN 0-940228-47-5.
 Fenner, Robert M.: The Conscientious Marine Aquarist. Neptune City, Nueva Jersey,Estados Unidos: T.F.H. Publications, 2001.
 Helfman, G., B. Collette y D. Facey: The diversity of fishes. Blackwell Science, Malden, Massachusetts,Estados Unidos, 1997.
 Moyle, P. y J. Cech.: Fishes: An Introduction to Ichthyology, 4a. edición, Upper Saddle River, Nueva Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. 2000.
 Nelson, J.: Fishes of the World, 3a. edición. Nueva York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. 1994.
 Wheeler, A.: The World Encyclopedia of Fishes, 2a. edición, Londres: Macdonald. 1985.

Liên kết ngoài
 Catalogue of Life

S


title: Cá chày đất

text:
Cá chày đất (danh pháp hai phần: Spinibarbus caldwelli) là một loài cá trong họ Cá chép thuộc bộ Cypriniformes.

Chiều dài thân có thể đạt 50 cm

Loài cá này sinh sống ở vùng nước ngọt. Khu vực phân bố gồm Lào, Việt Nam, Trung Quốc.

Là loài cá ăn tạp nhưng thức ăn chủ yếu thường là sâu bọ, cá nhỏ hơn. Cho nên chúng thuộc về nhóm cá săn mồi.

Tại Việt Nam cá chày đất chủ yếu phân bố ở các tỉnh miền núi phía bắc, chúng sinh sống và sinh sản những dòng sông, suối, có môi trường nước sạch, nhưng do tình trạng đánh bắt tận diệt nên loài cá này ngày càng hiếm và đang có nguy cơ tuyệt chủng cao.

Spinibarbus caldwelli cho tới gần đây vẫn được coi là đồng nghĩa muộn của S. hollandi Oshima, 1919 phân bố ở Đài Loan, do sự mơ hồ trong các đặc trưng chẩn đoán. Theo Tang et al. (2005) thì Spinibarbus caldwelli dường như là loài hợp lệ. Do đó cần có thêm nghiên cứu để xác nhận tình trạng phân loại của loài này. Các tác giả cũng cho rằng sự rẽ nhánh của 2 loài này diễn ra khoảng 5,6-4,9 triệu năm trước.

Chú thích

Tham khảo
 Eschmeyer, William N., ed. 1998. Catalog of Fishes. Special Publication of the Center for Biodiversity Research and Information, núm. 1, vol. 1-3. California Academy of Sciences. San Francisco, California, Estados Unidos. 2905. ISBN 0-940228-47-5.
 Fenner, Robert M.: The Conscientious Marine Aquarist. Neptune City, New Jersey,Estados Unidos: T.F.H. Publications, 2001.
 Helfman, G., B. Collette y D. Facey: The diversity of fishes. Blackwell Science, Malden, Massachusetts,Estados Unidos, 1997.
 Moyle, P. y J. Cech.: Fishes: An Introduction to Ichthyology, 4a. edición, Upper Saddle River, New Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. 2000.
 Nelson, J.: Fishes of the World, 3a. edición. New York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. 1994.
 Wheeler, A.: The World Encyclopedia of Fishes, 2a. edición, Londres: Macdonald. 1985.

Liên kết ngoài
 Catalogue of Life

C
Cá Việt Nam


title: Tiêu Tháp Bất Yên

text:
Tiêu hoàng hậu, tên thật là Tiêu Tháp Bất Yên (蕭塔不煙), là hoàng hậu của hoàng đế khai quốc Tây Liêu là Gia Luật Đại Thạch. Gia Luật Đại Thạch mất vào năm 1143, do con trai Gia Luật Di Liệt còn nhỏ, tuân theo di mệnh của Đức Tông, hoàng hậu nhiếp chính, quản lý quốc sự, cải niên hiệu thành Hàm Thanh (咸清). Bà ra lệnh giết chết sứ tiết Niêm Cát Hàn Nô do nhà Kim phái đến. Người Cát La Lộc (Karluk) thường gây rối loạn ở Khách Lạt hãn quốc (Khara-Khanid), do đó bà ra lệnh cho họ phải giao nộp vũ khí đi làm nông ở biên cương phía bắc.

Bảy năm sau đó (1150), hoàng hậu thoái vị, Gia Luật Di Liệt tự mình chấp chính, cải nguyên thành Thiệu Hưng (紹興). Sau khi chết, bà được truy tôn thụy hiệu Cảm Thiên hoàng hậu.

Tham khảo

Hoàng hậu nhà Liêu
Nhiếp chính nhà Liêu


title: Gia Luật Di Liệt

text:
Gia Luật Di Liệt (, ?-1163), là con trai của Liêu Đức Tông Gia Luật Đại Thạch, là người cai trị thứ ba của Tây Liêu. Đức Tông mất khi Gia Luật Di Liệt còn nhỏ, tuân theo chiếu chỉ của cha, Cảm Thiên Hoàng hậu Tiêu Tháp Bất Yên trở thành người nhiếp chính, quản lý quốc sự và cải niên hiệu thành Hàm Thanh.

Bảy năm sau (1150), Cảm Thiên Hoàng hậu thoái vị, Gia Luật Di Liệt tự mình nắm quyền, tức Tây Liêu Nhân Tông, cải niên hiệu thành Thiệu Hưng.

Tây Liêu lúc bấy giờ có quốc lực cường thịnh, là chủ nhân của khu vực Trung Á. Trong các năm 1158 và 1159, Khwarezm, là thế lực thần phục Tây Liêu, đã tiến binh đến vùng đất thuộc địa hạt của Tây Liêu là Samarkand. Nguyên nhân là các thủ lĩnh chủ yếu của người Cát La Lộc thuộc đất của Khwarezm đã bị giết chết trong khoảng thời gian đó tại Samarkand. Hãn của Samarkand cầu cứu triều đình Tây Liêu, Gia Luật Di Liệt phái Di Ly Cận, người Đột Quyết, đem theo một vạn kỵ binh đến giải cứu, buộc Khwarezm rút lui.

Gia Luật Di Liệt tại vị mười ba năm thì mất, truy miếu hiệu Nhân Tông thụy Chính Đức Hoàng đế. Do con trai còn nhỏ, Gia Luật Di Liệt ban chiếu để em gái là Gia Luật Phổ Tốc Hoàn tức Thừa Thiên Thái Hậu quản lý quốc sự.

Tham khảo

Gia Luật
Tây Liêu
Mất năm 1163


title: Gia Luật Phổ Tốc Hoàn

text:
Da Luật Phổ Tốc Hoàn (), em gái của Liêu Nhân Tôn Da Luật Di Liệt, là người thống trị thứ tư của Tây Liêu. Khi Liêu Nhân Tông mất năm 1163, do con trai còn nhỏ tuổi, đã di chiếu lại cho muội là Da Luật Phổ Tốc Hoàn quyền quản lý quốc sự, cải nguyên thành Sùng Phúc (崇福), hiệu là Thừa Thiên Thái hậu.

Chồng của bà là Tiêu Đóa Lỗ Bất (蕭朵魯不), bà cùng em trai của chồng là Phác Cổ Chỉ Sa Lý tư thông, để chồng làm Đông Bình vương, sau đó giết chết ông ta. Năm Sùng Phúc thứ 14 (1177), cha của Tiêu Đóa Lỗ Bất là Phụ Oát Lý Lạt đem binh bao vây cung, bắt chết Phổ Tốc Hoàn và Phác Cổ Chỉ Sa Lý. Con trai của Liêu Nhân Tông là Da Luật Trực Lỗ Cổ kế vị, tức Tây Liêu Mạt Đế, cải nguyên thành Thiên Hi.

Tham khảo

Liêu sử-quyển 30

Tây Liêu
Mất năm 1177
Nữ hoàng Trung Quốc
Hoàng hậu nhà Liêu


title: Gia Luật Trực Lỗ Cổ

text:
Gia Luật Trực Lỗ Cổ (, ?-1213), là vị vua thứ năm của nước Tây Liêu trong lịch sử Trung Quốc.

Gia Luật Trực Lỗ Cổ là thứ tử của vua Liêu Nhân Tông. Năm 1177, cô ông là nhiếp chính Gia Luật Phổ Tốc Hoàn bị giết, Gia Luật Trực Lỗ Cổ kế vị, cải nguyên Thiên Hi.

Vương tử của người Nãi Man là Khuất Xuất Luật vào năm 1208 sang Tây Liêu lưu vong, Trực Lỗ Cổ không chỉ tín nhiệm mà còn gả con gái cho.

Khuất Xuất Luật ngầm câu kết với nước Khwarezm-Shah - thù địch của Tây Liêu. Năm 1210, trong khi Gia Luật Trực Lỗ Cổ đánh dẹp cuộc nổi dậy của Karakhanid ở Samarkand, Khuất Xuất Luật nắm lấy cơ hội để chống lại ông, chiếm giữ kho bạc của Tây Liêu tại Uzgen. Gia Luật Trực Lỗ Cổ rời Samarkand để đối phó với Khuất Xuất Luật, nhưng vua Khwarezm-Shah là Muhammad đã lợi dụng điều này để chiếm Samarkand, sau đó đánh bại quân Tây Liêu gần Talas và giành quyền kiểm soát Transoxiana.

Gia Luật Trực Lỗ Cổ trở lại kinh đô Balasagun và đánh bại Khuất Xuất Luật. Khuất Xuất Luật phải rút lui về phía đông đến địa hạt Nãi Man của mình.

Năm 1211, trong khi Gia Luật Trực Lỗ Cổ ra ngoài săn bắn và mất cảnh giác, ông đã bị Khuất Xuất Luật cho 800 binh phục kích và bắt giữ. Khuất Xuất Luật cưỡng bách Trực Cổ Lỗ nhường ngôi. Ông trở thành bản thân trở thành Thái Thượng hoàng, Hoàng hậu trở thành Hoàng Thái hậu.

Năm 1213, Trực Lỗ Cổ mất. Ông làm vua Tây Liêu được 34 năm. làm Thái thượng hoàng 2 năm.

Năm 1218, quân Mông Cổ tấn công Tây Liêu, giết chết Khuất Xuất Luật. Tây Liêu diệt vong.

Tham khảo

 Liêu sử, quyển 30.

Thái thượng hoàng Trung Quốc
Tây Liêu
Mất năm 1213


title: Khuất Xuất Luật

text:
Khuất Xuất Luật () hay Kuchlug (cũng viết là Küchlüg, Küçlüg, Güčülüg) là một vương tử của bộ lạc Nãi Man ở miền tây Mông Cổ. Ông bị Thành Cát Tư Hãn đánh bại và phải chạy về phía tây tới Tây Liêu và trở thành một quân sư. Năm 1210, ông cướp ngôi hoàng đế. Ông bị người Mông Cổ giết chết khi họ chinh phục khu vực vào năm 1218.

Nguồn gốc Nãi Man và đào thoát về phía tây
Khuất Xuất Luật là con trai của Taibuqa, lãnh tụ của bộ lạc Nãi Man. Năm 1204, Jamukha (Trác Mộc Hợp), đối thủ người Mông Cổ của Thiết Mộc Chân (tức Thành Cát Tư Hãn sau này) đào thoát đến Nãi Man. Thiết Mộc Chân sau đó đã phát động một cuộc tấn công nhắm vào bộ lạc. Taibuqa lúc đầu do dự, coi tốt nhất là đi ra sau dãy núi Altai và tấn công người Mông Cổ từ đó. Tuy nhiên, Khuất Xuất Luật lại ủng hộ một cuộc giao tranh trực diện với người Mông Cổ. Ông đi xa đến mức coi kế hoạch của cha mình là hèn nhát. Taibuqa nhượng bộ và cho phép Khuất Xuất Luật thực hiện cuộc tấn công của mình.

Cuộc chiến là một thảm họa đối với Nãi Man. Jamuqa đã bỏ rơi họ và bỏ chạy. Taibuqa bị trọng thương và các chỉ huy chính của ông bị giết chết. Phần còn lại của bộ lạc đầu hàng Thiết Mộc Chân và được hợp nhất vào hàng ngũ Mông Cổ. Khuất Xuất Luật đào thoát ra và cùng với một vài binh sĩ Nãi Man đi về phía tây đến Kara Irtish.

Sau đó, Thành Cát Tư Hãn vẫn là mối đe dọa với Khuất Xuất Luật. Năm 1208, họ lại giáp mặt nhau một lần nữa trên chiến trường, và Khuất Xuất Luật bị đẩy xa hơn về phía tây đến Semirechye. Choáng váng trước thất bại lần thứ hai này, Khuất Xuất Luật đến nương nhờ Tây Liêu ở Balasaghun.

Tại Tây Liêu

Nương nhờ
Khuất Xuất Luật được Cúc nhi hãn Gia Luật Trực Lỗ Cổ của Tây Liêu chào đón. Khi được chấp thuận gia nhập Tây Liêu, Khuất Xuất Luật đã nhanh chóng tạo được chỗ đứng vững mạnh. Ông trở thành một quân sư cho Cúc nhi hãn, và được kết hôn với một người công chúa là Qûngû. Ông sau đó được trao tước hiệu Hãn, và được cho phép tái tổ chức các đồng bào Nãi Man của mình thành một đơn vị quân sự dưới quyền chỉ huy của ông.

Cướp ngôi
Khoảng Thời gian đó, Tây Liêu phải đối phó với các cuộc nổi loạn ở phía đông, cũng như phải chống lại Muhammad II của Nhà Khwarezm-Shah ở phía tây. Khwarezm-Shah chiếm Bukhara vào năm 1207, nhưng bị Tây Liêu đánh bại ở Samarkand. Tuy nhiên, Khuất Xuất Luật, đã hình thành một liên minh với Khwarezm-Shah. Năm 1210, trong khi cúc nhi hãn giải quyết được cuộc nổi dậy của Karakhanid ở Samarkand, Khuất Xuất Luật nắm lấy cơ hội để chống lại nhạc phụ của mình, chiếm giữ kho bạc của Tây Liêu tại Uzgen. Cúc nhi hãn rời Samarkand để đối phó với Khuất Xuất Luật, nhưng Muhammad đã lợi dụng điều này để chiếm Samarkand, sau đó đánh bại quân Tây Liêu gần Talas và giành quyền kiểm soát Transoxiana.

Cúc nhi hãn trở lại kinh đô Balasagun và Khuất Xuất Luật bị đánh bại. Ông rút lui về phía đông đến địa hạt Nãi Man của mình. Tuy nhiên, vào năm 1211, trong khi Cúc nhi hãn ra ngoài săn bắn, ông đã bị Khuất Xuất Luật phục kích và bắt giữ. Nhà Khwarezm-Shah sau đó cùng Khuất Xuất Luật chiếm Tây Liêu. Cúc nhi hãn được phép tiếp tục cai trị Tây Liêu, ít nhất là trên danh nghĩa, nhưng Khuất Xuất Luật nắm quyền kiểm soát trên thực tế. Khi Cúc nhi hãn mất vào năm 1213, Khuất Xuất Luật trực tiếp nắm giữ chức khả hãn. Trong khi dường như Khuất Xuất Luật chỉ có một mục đích là chiếm đoạt ngai vàng của Tây Liêu, nhiều sử gia coi cái chết của Cúc nhi hãn cuối cùng là dấu chấm hết cho triều đại này.

Cai trị quốc gia

Chiến đấu chống Muhammad II
Khi Khuất Xuất Luật lên nắm quyền cai trị, Muhammad đã yêu cầu Cúc nhi hãn của Tây Liêu đền đáp các hỗ trợ trước đây bằng việc gả một công chúa. Khuất Xuất Luật đã cố gắng để trì hoãn, nhưng cuối cùng Muhammad đã trở nên hùng hổ hơn. Tuy nhiên, khi Khuất Xuất Luật dọa sẽ quyết tâm giải quyết vấn đề bằng trận đánh trực tiếp, Muhammad đã lựa chọn tản cư khu vực thượng Jaxartes (Syr-Darya), phá hủy các khu định cư tại đây nhằm tạo thành một vùng đệm giữa hai đế chế, và Syr-Darya cuối cùng đã trở thành biên giới trên thực tế.

Chính sách tôn giáo
Khuất Xuất Luật xuất thân từ bộ lạc Nãi Man, là những người theo Cảnh giáo. Phu nhân của ông là công chúa của Cúc nhi hãn và là một Phật tử, bà đã thuyết phục ông chấp nhận Phật giáo. Tuy nhiên, trái ngược với chính sách khoan dung tôn giáo của các Cúc nhi hãn trước đó, khi Khuất Xuất Luật lên nắm quyền, ông được ghi chép là đã thực hiện một chính sách chống Hồi giáo. Theo sử gia Ba Tư Ata-Malik Juvayni, ông yêu cầu dân cư theo Hồi giáo của một thị trấn lựa chọn cải sang Cảnh giáo hoặc Phật giáo, hoặc mặc trang phục Khiết Đan, dân cư đã lựa chọn mặc trang phục Khiết Đan. Ông cũng được thuật là đã cho đóng đinh imam (thấy tế Hồi giáo) của Hotan vào cánh cửa madrassa (trường dòng Hồi giáo) của ông. Chính sách chống Hồi giáo và cuộc đấu tranh chống lại Muhammad của ông có thể đã truyền cảm hứng cho truyền thuyết về một hóa thân khác của vị vua Thiên Chúa giáo Viễn Đông Prester John.

Sụp đổ và qua đời
Khuất Xuất Luật đã tấn công thành Almaliq (A Lực Ma Lý), và người Cát La Lộc (Karluk) tại đây đã yêu cầu Thành Cát Tư Hãn giúp đỡ. Năm 1216, Thành Cát Tư Hãn cử tướng Triết Biệt (Jebe) đến truy kích Khuất Xuất Luật. Người Mông Cổ đầu tiên tới Almaliq, sau đó tiền vào kinh đô Balasaghun gần nơi họ đã đánh bại 30.000 quân Tây Liêu. Khuất Xuất Luật chạy về phía nam đến Kashgar, tuy nhiên hành vi cướp bóc và đốt phá trước đây khi ông chiếm được thành, chính sách chống Hồi giáo của ông, cũng như việc quân đội của ông trú chân tại các hộ dân bản địa, đã khiến người dân Kashgar trở nên đối kháng với ông. Khi quân Mông Cổ tiếp cận Kashgar, Khuất Xuất Luật đã không thể tìm được sự trợ giúp tại đây và lại phải chạy trốn một lần nữa. Theo Ata-Malik Juvayni, người dân Kashgar sau đó đã giết chết binh sĩ của ông. Ông tiếp tục đi về phía nam để đến dãy núi Pamir, cuối cùng đến ranh giới giữa Badakhshan và Wakhan vào năm 1218. Tại đây, một nhóm thợ săn đã bắt ông và trao ông cho người Mông Cổ. Khuất Xuất Luật bị chặt đầu, và theo Nguyên sử, đầu ông bị bêu khắp lãnh thổ cũ của mình.

Trong văn hóa đại chúng
Trong Age of Empires II: The Age of Kings, Khuất Xuất Luật xuất hiện (dưới tên Kushluk) ở cấp độ hai trong chiến dịch của Thành Cát Tư Hãn, lãnh đạo quân Tây Liêu (Kara-Khitai) chống lại Thành Cát Tư Hãn.

Gia quyến
Khuất Xuất Luật lấy Hồn Hốt công chúa (?-1218) của Cúc nhi hãn , sau khi Cúc nhi hãn bị đánh bại , bà trở thành Hoàng hậu Tây Liêu. Bà là một Phật tử, bà đã thuyết phục ông chấp nhận Phật giáo. Khi Thành Cát Tư Hãn tiến công thủ đô Tây Liêu , Khuất Xuất Luật đã cho giết chết công chúa.

Xem thêm

 Mông Cổ xâm lược Trung Á

Tham khảo

Nguồn
Christian, David. A History of Russia, Central Asia, and Mongolia. (1998)
de Hartog, Leo. Genghis Khan: Conqueror of the World. (1989)
 Biran, Michal. The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World (2005) Cambridge University Press, ISBN 0521842263

Tây Liêu
Quân chủ thế kỷ 13 tại châu Á
Tín đồ Cảnh giáo
Mất năm 1218
Lịch sử Trung Á
Trung Á


title: Gran Canaria

text:
Gran Canaria () là một trong bảy đảo chính ở quần đảo Canaria thuộc Tây Ban Nha nằm ở ngoài khơi phía tây châu Phi, trong Đại Tây Dương. Đây là đảo đông dân thứ nhì của quần đảo với dân số 838.397 người, chiếm khoảng 40% dân số quần đảo. Đảo này có cự ly khoảng 150 km về phía tây bắc bờ biển châu Phi và 1350 km so với lục địa châu Âu. Gran Canaria đã là nơi sinh sống của người Canarii (Guanches), những người có thể đã đến sớm như 500 trước Công nguyên. Những cư dân Canarii gọi là hòn đảo Tamarán hoặc vùng đất của những người dũng cảm. Sau hơn một thế kỷ xâm lược và nỗ lực chinh phục của người châu Âu (Pháp, Bồ Đào Nha...), hòn đảo này đã bị chinh phục vào ngày 29 tháng 4 năm 1483, sau một chiến dịch kéo dài 5 năm, Vương quốc của Castile, với hỗ trợ của Nữ vương Isabel I của Castilla một cuộc chinh phục đã trở thành một bước quan trọng hướng tới việc mở rộng thống nhất Tây Ban Nha.

Thành phố thủ phủ Las Palmas được thành lập vào ngày 24 tháng 6 năm 1478, dưới tên "Real de Las Palmas", bởi Juan Rejón, người đứng đầu quân xâm lược Castilian. Năm 1492, Christopher Columbus neo tàu ở cảng Las Palmas (và đã dành một số thời gian trên đảo) trên chuyến đi đầu tiên tới châu Mỹ. Las Palmas, cùng với Santa Cruz de Tenerife, thủ đô của các cộng cộng đồng tự trị quần đảo Canaria.

Tham khảo

Quần đảo Canaria
Khu dự trữ sinh quyển Tây Ban Nha
Đảo của châu Phi


title: Infinites

text:
Infinites là một nhóm nhân vật hư cấu xuất hiện trong loạt truyện Avengers Infinity. Với khả năng thao tác vật chất và năng lượng ở tầm đa vũ trụ, họ sử dụng các Servitor và Walker sắp xếp lại trật tự các thiên hà, từ đó cân bằng dòng chảy năng lượng của đa vũ trụ.

Avengers Infinity

Infinites cử các Servitor, những robot vô hồn, phá hủy hành tinh Rigel-3 của Jack of Hearts, cũng như nhiều hành tinh khác, trong sự bất lực của các Avengers. Vật chất thô từ các hành tinh được các Walker, những sinh vật có kích thước bằng cả hành tinh, thu thập lấy để tạo nên một chiếc vòng khổng lồ kẹp lấy một ngôi sao gần đó, tạo ra một mạng kết nối tất cả các ngôi sao trong dải Ngân Hà. Infinites dự định dùng chiếc vòng để kéo cả dải thiên hà về một "bức tường thiên hà", nơi tập hợp vô số thiên hà, từ đó cân bằng dòng chảy năng lượng đa vũ trụ. Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị Eternity, hiện thân của vũ trụ, vốn được các Avengers triệu hồi, ngăn cản. Eternity cùng với các Avengers đã bị Infinites kéo vào trong Không gian Biểu hiện (Dimension of Manifestations). Sau khi tự giới thiệu bản thân và mục đích của mình, các Infinites đã lắng nghe các Avengers lần lượt giải thích sự sống quý báu như thế nào. Một trong số Infinites đã tự hy sinh bản thân mình để tái tạo những thế giới bị phá hủy, sau khi họ nhận ra sai lầm của mình  .

Quyền năng

Hoạt động ở tầm Đa vũ trụ (Multiverse), có thể cả Siêu vũ trụ (Megaverse) và Toàn vũ trụ (Omniverse).

Tham khảo

 Infinites trên Marvel.com
 Infinites trên the Appendix to the Handbook of the Marvel Universe
 Avengers Infinity #1 - 4 (9-12/2000)

Xem thêm
Avengers Infinity

Thực thể vũ trụ Marvel


title: Spinibarbus hollandi

text:
Spinibarbus hollandi là một loài cá trong họ Cá chép thuộc bộ Cypriniformes.

Con đực có tổng chiều dài thân 34 cm

Loài cá này sinh sống ở vùng nước ngọt. Khu vực phân bố là Đài Loan.

Ghi chú
Loài Spinibarbus caldwelli phân bố ở Lào, Việt Nam và Trung Quốc đại lục cho tới gần đây (2005) vẫn được coi là đồng nghĩa muộn của S. hollandi Oshima, 1919, do sự mơ hồ trong các đặc trưng chẩn đoán. Theo Tang et al. (2005) thì Spinibarbus caldwelli dường như là loài hợp lệ. Do đó cần có thêm nghiên cứu để xác nhận tình trạng phân loại của loài này. Các tác giả cũng cho rằng sự rẽ nhánh của 2 loài này diễn ra khoảng 5,6-4,9 triệu năm trước.

Chú thích

Tham khảo
 Eschmeyer, William N., ed. 1998. Catalog of Fishes. Special Publication of the Center for Biodiversity Research and Information, núm. 1, vol. 1-3. California Academy of Sciences. San Francisco, California, Estados Unidos. 2905. ISBN 0-940228-47-5.
 Fenner, Robert M.: The Conscientious Marine Aquarist. Neptune City, New Jersey,Estados Unidos: T.F.H. Publications, 2001.
 Helfman, G., B. Collette y D. Facey: The diversity of fishes. Blackwell Science, Malden, Massachusetts,Estados Unidos, 1997.
 Moyle, P. y J. Cech.: Fishes: An Introduction to Ichthyology, 4a. edición, Upper Saddle River, New Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. 2000.
 Nelson, J.: Fishes of the World, 3a. edición. New York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. 1994.
 Wheeler, A.: The World Encyclopedia of Fishes, 2a. edición, Londres: Macdonald. 1985.

Liên kết ngoài
 Catalogue of Life

H
Cá Đài Loan


title: Las Palmas de Gran Canaria

text:
Las Palmas de Gran Canaria (tiếng Tây Ban Nha phát âm las palmaz de ɣɾaŋ kanaɾja]) thường được biết đến như Las Palmas (tiếng Anh / ləs pɑ ː lməs /, Tây Ban Nha: [las Palmas]) đồng thủ phủ (cùng với Santa Cruz), là thành phố đông dân nhất Cộng đồng tự trị quần đảo Canaria và thành phố lớn thứ chín ở Tây Ban Nha, với dân số 383.308 người trong năm 2010. Gần một nửa (45,9%) của người dân của hòn đảo và 18,35% của tất cả các cư dân của quần đảo Canary sống ở thành phố này. Đây cũng là khu đô thị đông dân thứ năm ở Tây Ban Nha với dân số khoảng 700.000 người và (tùy thuộc vào nguồn) xếp thứ 9 hoặc 10 trong số các khu vực đô thị đông dân nhất ở Tây Ban Nha với dân số 625.892 người, 640.000 người hoặc 741.826 người. Las Palmas là thành phố lớn nhất của Liên minh châu Âu bên ngoài châu Âu. Nó nằm ở phần đông bắc của hòn đảo của Tây Ban Nha Gran Canaria, khoảng 150 km (93 dặm) ngoài khơi bờ biển phía tây bắc của châu Phi trong Đại Tây Dương.

Las Palmas tận hưởng một khí hậu cận nhiệt đới, với mức nhiệt độ độ nhẹ đến nhiệt độ ấm áp trong suốt cả năm. Theo một nghiên cứu thực hiện bởi Thomas Whitmore, giám đốc nghiên cứu về khí hậu học tại Đại học Syracuse, Hoa Kỳ, Las Palmas được hưởng "khí hậu tốt nhất trên thế giới".

Nó được thành lập thành thành phố năm 1478, là thủ phủ de facto duy nhất của quần đảo Canaria cho đến thế kỷ 17. Ngày nay, thành phố là thủ đô của quần đảo Canary với Santa Cruz và Bộ Chủ tịch Canaria (được chia sẻ trong một hạn 4 năm với Santa Cruz de Tenerife), một nửa của các Bộ và các ban của Chính phủ Canarian, (nửa khác được đặt tại Tenerife), Tòa án tỉnh Gran Canaria và Tòa Thượng Thẩm Tư pháp của quần đảo Canaria.

Tham khảo

Đô thị của Gran Canaria
Khởi đầu năm 1478
Thủ đô châu Phi


title: Hello Venus

text:
Hello Venus (tiếng Triều Tiên: 헬로비너스) là một nhóm nhạc nữ Hàn Quốc được thành lập bởi sự hợp tác của hai công ty giải trí Pledis Entertainment và Fantagio Music. Đây là nhóm nhạc nữ thứ hai của công ty Pledis Entertainment (sau After School (ban nhạc)) và là nhóm nhạc tân binh thứ 2 được công ty cho ra mắt vào năm 2012 (sau Nu'est). Hello Venus gồm 6 thành viên là Yoo Ara (nhóm trưởng), Nara, Alice, Lime, Yoonjo, Yooyoung và Yooreum.

Lịch sử

Trước khi ra mắt
Pledis Entertainment hợp tác với Fantagio Entertainment thông báo sẽ cho ra mắt một nhóm nhạc nữ gồm 6 thành viên vào tháng năm. Fantagio tiết lộ rằng: "Các thành viên đã đào tạo trong khoảng hai năm và ba thành viên từ Fantagio Entertainment và ba thành viên còn lại là từ Pledis Entertainment."

Tên các thành viên cũng từ từ được tiết lô vào cuối tháng tư bao gồm Yoo Ara, Yoonjo, Lime của Pledis và Nara, Alice, Yooyoung từ Fantagio. Phía công ty Pledis Entertainment cũng tiết lộ rằng ba thành viên Yoo Ara, Yoonjo và Lime khi còn là thực tập sinh từng được biết đến dưới cái tên "Pre-school Girls". Trước khi được ra mắt với Hello Venus, họ từng được luyện tập và dự kiến sẽ kết nạp nhóm nhạc đàn chị của họ - After School. Thành viên Yoo Ara cùng với Kyungmin (vẫn còn là thực tập sinh) là hai ứng cử viên cuối cùng trong cuộc tuyển chọn thành viên thứ 9 của After School. Yoo Ara từng góp giọng vào ca khúc "Love Letter" và xuất hiện trong MV. Lime cũng được biết với cái tên gọi khác là Hyelim cũng từng góp giọng vào ca khúc "Love Letter" và từng trở thành thành viên của nhóm nhạc dự án "Viva Girls" (bao gồm cả thành viên Kyungri của Nine Muses) nhưng kế hoạch bị hủy bỏ. Lime cũng được biết đã viết lời rap của bài hát "Finale" của Scotch VIP và cũng là một vũ công phụ họa cho Chaeyeon.

Năm 2012: Ra mắt với "Venus"

Hello Venus lần đầu tiên được biết đến với cái tên "Venus" sau khi CEO của Pledis đăng tải lên Twitter về việc nhóm nhạc nữ mới của họ. Ngày 17 tháng 4, Hello Venus cho ra mắt teaser đầu tiên cùng với lý lịch của từng thành viên bao gồm ba thành viên từ Pledis: Yoo Ara, Yoonjo, Lime và ba thành viên từ Fantagio: Nara, Alice, Yooyoung.

Không lâu sau đó, Pledis Entertainment bất ngờ tiết lộ thành viên Yoonjo bị chấn thương ở chân trong quá trình tập luyện chỉ trước 2 ngày quay MV. Đồng thời công ty cũng thông báo rằng Yoonjo sẽ không xuất hiện trong các phân đoạn nhảy trong MV và các buổi trình diễn trên sân khấu trong thời gian bị chấn thương nhưng Yoonjo vẫn sẽ tham gia các buổi phỏng vấn và các chương trình radio.

Ngày 9 tháng 5, Hello Venus cho ra mắt sản phẩm đầu tiên của họ với tựa đề là "Venus". Nhóm cũng bắt đầu quảng bá với ca khúc chủ đề "Venus" vào ngày 10/5 trên sân khấu M! Countdown.

Vào tháng 5, Hello Venus thực hiện show truyền hình thực tế nhiều tập đầu tiên dành cho riêng họ có tên "Birth of Venus" do đài MBC sản xuất.

Năm 2014: Yoo Ara và Yoonjo rời nhóm, Công bố 2 thành viên mới

Ngày 31 tháng 7, Pledis Ent và Fantagio chấm dứt hợp đồng với Hello Venus. Alice, Nara, Lime, và Yooyoung sẽ tiếp tục hoạt động với nhóm trong khi Yoo Ara và Yoonjo sẽ trở lại Pledis, theo đuổi sự nghiệp diễn xuất và tiếp tục sự nghiệp của họ trong âm nhạc Hello Venus được hoàn toàn quản lý bởi Fantagio. Sau đó đến tháng 11/2014 thì em út Yooreum được thêm vào nhóm.

Năm 2016-2019: Sự trở lại Devine Channel và Mystery of Venus, Nhóm tan rã
Vào ngày 10 tháng 7, Fantagio Music thông báo rằng nhóm sẽ phát hành bài hát hợp tác thứ hai với Devine Channel, được gọi là " Paradise ". Bài hát được phát hành chính thức vào ngày 18 tháng 7 dưới dạng tải xuống kỹ thuật số và video âm nhạc cho bài hát được phát hành cùng ngày.

Vào ngày 1 tháng 11, "Runway" đã được phát hành dưới dạng đĩa đơn hợp tác cuối cùng với Devine Channel.

Vào ngày 29 tháng 12 năm 2016, có thông tin rằng nhóm sẽ trở lại với một mini album vào ngày 11 tháng 1 năm 2017. Mystery of Venus được phát hành vào ngày 11 tháng 1 năm 2017, kết hợp với video âm nhạc cho ca khúc chủ đề "Mysterious".

Vào ngày 26 tháng 4 năm 2019, nhóm đã xác nhận rằng nhóm sẽ tan rã sau khi hợp đồng của các thành viên hết hạn vào ngày 8 tháng 5 năm 2019.

Thành viên

Cựu thành viên

Thành viên cũ

Chú thích

Nhóm nhạc K-pop
Nhóm nhạc nữ Hàn Quốc
Khởi đầu năm 2012 ở Hàn Quốc
Ban nhạc từ Seoul
Nhóm nhạc dance Hàn Quốc


title: Cyprinus yunnanensis

text:
Cá chép Vân Nam (danh pháp hai phần: Cyprinus yunnanensis) là một loài cá thuộc chi Cá chép trong họ Cá chép. Loài này sinh sống ở hồ Kỷ Lộc thuộc Vân Nam, Trung Quốc.

Cước chú

Chú thích

Tham khảo

Chi Cá chép
Động vật được mô tả năm 1933


title: Cyprinus ilishaestomus

text:
Cá chép vây nhọn (danh pháp hai phần: Cyprinus ilishaestomus là một loài cá chép thuộc họ Cá chép. Loài cá chép vây nhọn sinh sống ở hồ Kỷ Lộc, Vân Nam, Trung Quốc.

Cước chú

Chú thích

Tham khảo

Chi Cá chép
Động vật được mô tả năm 1977


title: Cyprinus megalophthalmus

text:
Cá chép mắt to (danh pháp hai phần:Cyprinus megalophthalmus) là một loài cá chép thuộc họ Cá chép. Loài cá chép này sinh sống ở Vân Nam, Trung Quốc. Cá chép mắt to sinh sống ở hồ Nhĩ Hải. Cơ thể hai bên màu xám bạc trên mặt, trên bụng và vây màu vàng trắng, cơ thể đạt chiều dài 24,2 cm. Môi trường sống trong khu vực của hồ trong vùng nước nông với đá trầm tích, là loài ăn tạp, thức ăn gồm có tảo, động vật giáp xác nhỏ, chúng sinh sản trong tháng 6 hàng năm.
Đây là loài cá có giá trị kinh tế.

Cước chú

Chú thích

Tham khảo

Chi Cá chép
Động vật được mô tả năm 1963


title: Kẽm hydroxide

text:
Kẽm hydroxide là một hydroxide lưỡng tính. Công thức hóa học của nó là Zn(OH)2. Hợp chất màu trắng này rất ít tan trong nước.

Tính chất
Phản ứng với Acid để tạo ra muối kẽm:
Zn(OH)2 + 2HCl → ZnCl2 + 2H2O
Zn(OH)2 + H2SO4 → ZnSO4 + 2H2O
Hòa tan trong kiềm đặc và trong amonia tạo sản phẩm không màu:
Zn(OH)2 + 2NaOH → Na2ZnO2 + 2H2O
Zn(OH)2 + 4NH3 → [Zn(NH3)4](OH)2
Nhiệt phân: Zn(OH)2 → ZnO + H2O
Zn(OH)2 còn tác dụng với các Acid hữu cơ như: Acid acetic, acid valeric,...

Sự phổ biến
Kẽm hydroxide được tìm thấy như là một khoáng chất hiếm. Đây không phải là quặng kẽm.

Điều chế
Kẽm hydroxide có thể được điều chế bởi phản ứng kẽm chloride hay kẽm sulfat với natri hydroxide vừa đủ:
ZnCl2 + 2NaOH → 2NaCl + Zn(OH)2↓
ZnSO4 + 2NaOH → Na2SO4 + Zn(OH)2↓
Một thao tác pha loãng natri hydroxide được sử dụng để kẽm hydroxide không bị hòa tan.

Sử dụng
Kẽm hydroxide được sử dụng để hút máu trong các băng y tế lớn. Những băng này được sử dụng sau khi phẫu thuật.

Tham khảo

Hợp chất vô cơ
Hợp chất kẽm
Sơ khai hóa học
Hydroxide
Base


title: Carassius carassius

text:
Carassius carassius là một loài cá thuộc chi Cá giếc, họ Cá chép. Đây là một loài cá châu Âu, và phạm vi rộng kéo dài từ Anh tới Nga, nó được tìm thấy như xa về phía bắc vòng Bắc cực trong các quốc gia Scandinavia, và các chi phía Nam theo quy định của miền trung Pháp và Biển Đen. Môi trường sống của nó là trong các hồ, ao, và sông di chuyển chậm. Nó đã được thành lập là cá có nguồn gốc Anh và không được du nhập.
Loài cá này có chiều dài cơ thể thường là 15 cm và hiếm khi vượt quá trọng lượng hơn 1,5 kg. Nhưng tối đa tổng chiều dài 64,0 cm được báo cáo cho con đực, và trọng lượng nặng nhất được công bố nặng 3 kg.

Chúng được mô tả là có một cơ thể "màu sáng màu xanh lá cây vàng", nhưng một nguồn chính xác hơn cho rằng con non có màu đồng vàng nhưng tối hơn ở con trưởng thành, cho đến khi chúng đạt được một màu xanh đậm trở lại, sâu hai bên sườn phía trên bằng đồng và vàng trên hai bên sườn và bụng dưới, và đỏ  hoặc vây màu da cam, dù có các biến thể màu. Một đặc điểm phân biệt là một vây lồi tròn, như trái ngược với cá vàng (hay C. gibelio) lai có vây lõm.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Chi Cá giếc
Cá châu Á
Ẩm thực Ba Lan
Ẩm thực Liên bang Nga
Cá chép
Cá thương mại
Loài cá xâm lấn
Động vật được mô tả năm 1758


title: Gordon Ramsay

text:
Gordon James Ramsay , (sinh ngày 8 tháng 11 năm 1966)  là một đầu bếp nổi tiếng, chủ sở hữu nhiều nhà hàng và ngôi sao truyền hình người Scotland. Trên tổng số 15 ngôi sao Michelin, nhà hàng của Ramsay đã được trao tặng đến 14 ngôi sao và ông còn được Hoàng gia Anh phong tước OBE (tước Tiểu Hiệp Sĩ) vào năm 2006 nhằm tôn vinh những cống hiến của Ramsay đem đến cho ngành ẩm thực nước nhà. Cùng với việc làm chủ một chuỗi nhà hàng, Gordon Ramsay được tôn vinh là nhân vật có tầm ảnh hưởng nhất trong ngành công nghiệp lưu trú và ẩm thực của Vương quốc Anh năm 2009, trở thành ông chủ nhà hàng và khách sạn quyền lực nhất do Tạp chí Caterer and Hotelkeeper bầu chọn

Ramsay còn được biết đến qua việc tham gia các chương trình truyền hình về thi tài nấu ăn và thực phẩm như Hell's Kitchen, The F Word, Ramsay's Best Restaurant, Ramsay's Kitchen Nightmares, Hell's Kitchen (Hoa Kỳ), Kitchen Nightmares, và MasterChef. Ramsay sở hữu giá trị tài sản cá nhân lên đến 40 triệu bảng Anh.

Tiểu sử
Gordon Ramsay sinh ra tại Johnstone, Renfrewshire, Scotland, và lớn lên ở Stratford-upon-Avon, Warwickshire, Anh từ lúc 5 tuổi. Ramsay là con thứ hai trong bốn đứa con, anh có một chị gái, Diane, một em trai, Ronnie, và một em gái, Yvonne. Cha Gordon (mất năm 1997)  làm nhiều nghề tại các thời điểm khác nhau: quản lý hồ bơi, thợ hàn, và người bán hàng... Mẹ của ông, Helen Cosgrove, và Yvonne  là y tá  Ramsay đã mô tả cuộc sống ban đầu của ông là "lưu động vô vọng", vì gia đình ông phải chuyển đi liên tục do các nguyện vọng và thất bại của cha mình, vốn là người bạo lực. Năm 1976, họ cuối cùng cũng định cư ở Stratford-upon-Avon, nơi ông lớn lên ở Bishopton. Trong một cuộc phỏng vấn công cộng, Ramsay đã từ chối mô tả cha mình như là một người nghiện rượu. Tuy nhiên,trong cuốn tự truyện của mình, Humble Pie, ông mô tả cuộc sống ban đầu của ông bị lạm dụng và bỏ bê bởi một người cha "lăng nhăng và nghiện rượu" ("hard-drinking womaniser") . Ở tuổi 16, Ramsay chuyển ra khỏi nhà và đến sống trong một căn hộ ở Banbury.

Gia đình
Ramsay kết hôn với Cayetana Elizabeth Hutcheson (còn gọi là Tana), một giáo viên được đào tạo theo phương pháp Montessori, vào năm 1996. Họ có năm người con: Megan Jane (sinh năm 1998), cặp sinh đôi Jack Scott và Holly Anna (sinh năm 2000), Matilda Elizabeth (sinh năm 2001), và Oscar James (sinh năm 2019) , sống ở Battersea. Cha vợ của Ramsay, Chris Hutcheson, đến năm 2010 chịu trách nhiệm cho các hoạt động kinh doanh chuỗi các nhà hàng của Ramsay..

Nhà hàng
 Gordon Ramsay au Trianon Palace à Versailles, Yvelines, Pháp
 Castel Monastero en Toscane, Ý
 Forte Village en Sardaigne, Ý
 Boxwood Café à Londres
 Gordon Ramsay au Claridge's, Luân Đôn
 Maze
 Nonna's
 York and Albany
 The Warrington
 La Veranda à Versailles, Yvelines, Pháp
 Foxtrot Oscar
 Pétrus
 Banquette
 Verre à Dubaï
 Gordon Ramsay ở Conrad Tokyo
 Gordon Ramsay ở Powerscourt à Dublin, Irlande
 Cerise by Gordon Ramsay
 Gordon Ramsay ở The London NYC
 Gordon Ramsay ở The London West Hollywood
 La Noisette
 The London Bar
 The Narrow
 The Devonshire
 Hell's Kitchen (Chef Cuisinier durant le tournage de l'émission correspondante)
 Romer laupine
 Laurier Gordon Ramsay ở Montreal, Quebec, Canada
 BurGr Gordon Ramsay (Planet Hollywood Resort & Casino, Las Vegas)

Giải thưởng

Khai trương vào năm 1998, nhà hàng Gordon Ramsay là nhà hàng solo đầu tiên của Ramsay, nằm tại bệnh viện Royal Road, London. Trong năm 2001, nó được bình chọn là nhà hàng tốt nhất ở Anh trong khảo sát Zagat Londovà đã được trao giải Michelin lần ba, khiến Gordon Ramsay là đầu bếp Scotland đầu tiên đã giành được ba sao Michelin. Mặc dù ông đã dành nhiều thời gian trên truyền hình hơn trong nhà bếp, nhà hàng Gordon Ramsay Ramsay's Chelsea vẫn giữ 3 sao Michelin . Ramsay là một trong những bốn đầu bếp duy nhất ở Vương quốc Anh duy trì được 3 sao Michelin cho nhà hàng của mình (những người khác: Heston Blumenthal, Alain Ducasse và Alain Roux). Ông được bổ nhiệm làm Officer of the Order of the British Empire (OBE) bởi Nữ hoàng Elizabeth II trong danh sách danh dự năm 2006 cho các dịch vụ cho ngành công nghiệp khách sạn, nhưng gần như bị trễ lễ bổ nhiệm khi máy bay của ông bị hoãn.

Trong tháng 7 năm 2006, Ramsay đã giành được giải thưởng Catey cho "nhà hàng độc lập của năm", trở thành người thứ ba đã giành được ba giải thưởng Catey, giải thưởng lớn nhất của ngành công nghiệp khách sạn Vương quốc Anh. Hai giải Catey trước là vào năm 1995 (Newcomer of the Year) và 2000 (đầu bếp của năm). Hai người còn lại là Michel Roux, và Jacquie Pern.

Trong tháng 9 năm 2006, ông được xem như là người có ảnh hưởng nhất trong ngành khách sạn Vương quốc Anh trong danh sách thường niên 100 Caterersearch, được xuất bản bởi Hotelkeeper caterer. Ông đã vượt qua Jamie Oliver, người đã từng đầu danh sách trong năm 2005.

Cũng trong năm 2006, Ramsay đã được đề cử như một ứng cử viên cho chức Hiệu trưởng tại trường Đại học St Andrews, nhưng đã bị nhiều chỉ trích qua các cuộc thăm dò của Simon Pepper. Mặc dù có một chiến dịch công khai, Ramsay không bao giờ đến thăm St Andrews và đã không xuất hiện trong các cuộc phỏng vấn báo chí.

Nhà hàng đầu tay của Ramsay, nhà hàng Gordon Ramsay, được bình chọn là nhà hàng hàng đầu của London trong cẩm nang thực phẩm Harden's liên tục tám năm, nhưng trong năm 2008 đã được đặt dưới Petrus, một nhà hàng được điều hành bởi cựu bảo trợ Marcus Wareing.

Truyền hình

 Ramsay's Kitchen Nightmares (Channel 4, 2004–nay)
 Hell's Kitchen (UK) (ITV, 2004–2009)
 Hell's Kitchen (U.S.) (Fox, 2005–nay)
 The F Word (Channel 4, 2005–nay)
 Kitchen Nightmares (Fox, 2007–nay)
 Extras Christmas Special (BBC Two 2007)
 Gordon Ramsay: Cookalong Live  (Channel 4, 18 tháng 1 năm 2008–nay)
 Gordon Ramsay: Cookalong Live U.S. (Fox, 15 tháng 12 năm 2009)
 Gordon's Great Escape (Channel 4,tháng 1 năm 2010)
 Soccer Aid 2006, 2008, 2010 (ITV,tháng 5 năm 2006, tháng 9 năm 2008, tháng 6 năm 2010)
 MasterChef (U.S.) (Fox, từ 27/7/ 2010)
 Ramsay's Best Restaurant (Channel 4, 2010)
 Christmas with Gordon (Channel 4, 2010)
 The Simpsons - "The Food Wife" (Fox, 2011)
 Top Gear (BBC Two)

Sách

Từ năm 1996, Ramsay đã viết 21 cuốn sách. Ramsay cũng đóng góp một mục về thực phẩm và thức uống trên tạp chí Times ngày thứ bảy '.
 Gordon Ramsay’s Passion For Flavour (1996)
 Gordon Ramsay’s Passion For Seafood (1999)
 Gordon Ramsay A Chef For All Seasons (2000)
 Gordon Ramsay’s Just Desserts (2001)
 Gordon Ramsay’s Secrets (2003)
 Gordon Ramsay’s Kitchen Heaven (2004)
 Gordon Ramsay Makes It Easy (2005)
 Gordon Ramsay Easy All Year Round (2006)
 Gordon Ramsay's Sunday Lunch and other recipes from the F word (2006)
 Humble Pie (2006) (Autobiography)
 Roasting in Hell's Kitchen (2006) (US title for Humble Pie)
 Gordon Ramsay's Fast Food Recipes from the F Word (2007)
 Playing With Fire (2007) (Follow up to Autobiography)
 Recipes From a 3 Star Chef (2007)
 Gordon Ramsay's Three Star Chef (2008)
 Gordon Ramsay's Fast Food (2008)
 Gordon Ramsay's Healthy Appetite (2008)
 Cooking for Friends: Food from My Table (2008)
 Gordon Ramsay's On Top of The World (2009)
 Gordon Ramsay's World Kitchen: Recipes from "The F Word" (2009)
 Ramsay's Best Menus (2010)

Master Chefs

 Pasta Sauces (1996)
 Fish And Shellfish (1997)

Thẻ dạy nấu ăn

 Hot Dinners (2006)
 Cool Sweets (2006)

Điện ảnh
 Boiling Point (Phim tài liệu 5 tập) (Channel 4, 1998)
 Beyond Boiling Point (Phim tài liệu 5 tập) (Channel 4, 2000)
 Ramsay – Trouble at the Top
 Love's Kitchen (2011)

Chú thích

Liên kết ngoài
  Trang chính của Gordon Ramsay
  Trang chính của Hell's Kitchen US
  W9 - Cauchemar en cuisine

Sinh năm 1966
Đầu bếp Vương quốc Liên hiệp Anh
Nhà văn Vương quốc Liên hiệp Anh
Người Mỹ gốc Vương quốc Liên hiệp Anh
Người viết tự truyện
Nhân vật còn sống


title: Dichlor heptoxide

text:
Dichlor heptoxide là oxide có công thức hóa học Cl2O7, tác dụng với nước tạo thành acid perchloric. Dichlor heptoxide ở nhiệt độ thường là một chất lỏng.

Tính chất
Dichlor heptoxide là Oxide acid, hydroxide của nó là acid perchloric. Dung dịch không màu này là một acid rất mạnh so với acid sunfuric và acid nitric, và cũng là một chất oxy hóa mạnh. Tính chất của Oxide acid đều thể hiện rõ nét ở Cl2O7 (tác dụng nhanh, mạnh và tỏa nhiều nhiệt khi tác dụng với oxide base, base, muối của các acid khác). Ví dụ:
Cl2O7 + CaO → Ca(ClO4)2
Cl2O7 + 2KOH → 2KClO4 + H2O
Cl2O7 + 2CH3COOK → 2KClO4 + 2CH3COOH

Điều chế
Dichlor heptoxide được điều chế bằng cách khử nước trong acid perchloric:
2HClO4 + P4O10 → Cl2O7 + H2P4O11
Ngoài ra, dichlor heptoxide còn được điều chế bằng cách nhiệt phân acid perchloric:
2HClO4  →  Cl2O7  +  H2O

Tham khảo

Hợp chất chlor
Oxide acid
Oxide