title: Trận Chung Ly

text:
Trận Chung Li (chữ Hán: 鍾離之戰, Chung Li chi chiến) còn gọi là chiến dịch Thiệu Dương (chữ Hán: 邵陽之役, Thiệu Dương chi dịch) diễn ra vào năm 507, vào thời Nam Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc, giữa hai nước Nam Lương và Bắc Ngụy.

Thành Chung Li  là vị trí quân sự quan trọng cách không xa hạ du sông Hoài, do ở gần Kiến Khang, chẹn giữ nơi hiểm yếu của Hoài Nam, từ khi Nam Bắc phân liệt đã trở thành địa điểm chiến lược mà 2 bên nhất định phải giành lấy, nên đã nhiều lần phát sinh chiến sự, quá nửa những lần bắc triều tổ chức nam chinh đã lấy Chung Li làm mục tiêu hàng đầu. Trong thời gian Lương Vũ Đế tại vị, đã 3 lần nổ ra chiến tranh.

Hai nước Lương-Ngụy lấy cù lao Thiệu Dương (chữ Hán: 邵陽洲, Thiệu Dương Châu), một hòn đảo nhỏ ở giữa sông Hoài, ở khu vực lân cận thành Chung Li làm chiến trường chủ yếu. Thiệu Dương Châu là một vị trí chiến lược quan yếu, bên nào chiếm giữ được nơi này sẽ nắm quyền chủ động trong cả cuộc chiến.

Bối cảnh
Lương Vũ Đế lên ngôi chưa được bao lâu, tình hình nhà Bắc Ngụy có nhiều biến động, không những chính trị hủ bại, mà còn nhiều năm liên tiếp phát động chiến sự đối với Nam triều, khiến cho nhân dân không chịu thuế má cùng lao dịch ngày càng nặng nề, nhiều nơi nổi lên chống lại. Lương Vũ Đế cho rằng đây là thời cơ tốt để bắc phạt, bèn mệnh cho em trai là Lâm Xuyên Vương Tiêu Hoành làm Đô đốc bắc thảo chư quân sự, tức Bắc phạt quân tổng chỉ huy, thượng thư hữu bộc xạ Liễu Đàm làm phó chỉ huy, tháng 10 năm 505 soái lĩnh đại quân đến đóng ở Lạc Khẩu.

Về phía Bắc Ngụy biết được tin này, liền phái Trung Sơn vương Nguyên Anh đốc quân nghênh chiến. Hai bên đều nói phao rằng có trăm vạn quân.

Chiến sự xuôi theo ven bờ Trường Giang triển khai, đông từ 2 châu Thanh, Từ , tây đến Hà Nam, nhưng chiến sự ở phía đông là kịch liệt nhất. Chiến sự ở mỗi phía 2 bên có được có thua. Vi Duệ nhà Lương khéo léo đổi dòng Phì Thủy, nước dâng cao lênh láng, rồi đưa thủy quân đánh phá Hợp Phì , Vi Duệ nhờ trận chiến này tiếng tăm vang dội, quân sĩ Bắc Ngụy khiếp sợ, gọi ông là "Vi Hổ"; về phía Bắc Ngụy, Dương Đại Nhãn ở chiến trường Hà Nam bẻ gãy quân nhà Lương, sau lại cùng với Hình Loan hợp binh ở Túc Dự , đánh bại rồi chém chết Lam Hoài Cung. Không lâu sau Bắc Ngụy trưng dụng hơn 10 vạn người ở 6 châu phía bắc, quân thế càng thêm lớn mạnh.

Mặt khác, quân chủ lực của nhà Lương do Tiêu Hoành soái lĩnh, bởi vì bản thân chủ soái hèn nhát sợ việc, sau khi đánh phá Lương Thành  thì đóng quân không tiến, mà bộ tướng Lã Tăng Trân lại hết sức ngăn cản đại quân tiến lên, trong lòng Tiêu Hoành nảy ra ý định lui binh. Nội bộ của quân nhà Lương nổ ra cuộc tranh chấp kịch liệt về vấn đề tiến binh hay không. Quân Bắc Ngụy biết đối phương không dám đánh, bèn đặt ra bài ca giễu cợt Tiêu, Lữ hai người rằng: "Không sợ nàng Tiêu, mụ Lữ. Chỉ sợ Hợp Phì có Vi Hổ." Sau đó Tiêu Hoành nhân đêm mưa gió mà bỏ trốn, sĩ khí quân đội nhà Lương như ngói nát băng tan, tan vỡ chạy trốn tử thương gần 5 vạn người. Việc này khiến cho cánh quân của Vi Duệ sắp lấy được Lạc Dương không thể không rút lui. Triều đình Bắc Ngụy cho rằng đội quân "110 năm nay chưa từng có"  của phương nam đã bắt đầu lộ ra biểu hiện thất bại.

Diễn biến

Binh đến dưới thành
Tháng 9 năm 506, Lương Vũ Đế lệnh cho thứ sử Từ Châu là Xương Nghĩa Chi đưa 3000 quân đến đóng ở thành Chung Li nhằm chuẩn bị chống lại cuộc phản công sắp tới của quân Ngụy.

Quân nhà Lương vì chủ soái bỏ trốn mà trận cước tự loạn, quân Bắc Ngụy xem đây là thời cơ tốt, cử đại quân tiến xuống phía nam. Sau khi chiếm được Mã Đầu , đại quân tiến đến Chung Li thành cùng quân của Dương Đại Nhãn hội họp, binh lực lên đến hơn 10 vạn. Trong khi đó thành Chung Li chỉ 3000 người trấn giữ, thực lực đôi bên thật là khác xa. Tháng 10 năm 506, Nguyên Anh và Tiêu Bảo Dần vây thành. Trận chiến Chung Li nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc đã khai màn.

Ban đầu Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế muốn mệnh cho Hình Loan tham gia việc đánh thành, nhưng Hình Loan cho rằng thành Chung Li xung quanh được sông Hoài che chở, là địa thế hiểm trở trời sinh, dễ thủ khó công, đại quân nên tấn công nơi khác, rồi tâu lên Tuyên Vũ Đế mà phản đối. Tuyên Vũ Đế bèn để Trấn đông tướng quân Tiêu Bảo Dần thay thế vị trí của Hình Loan, cùng Nguyên Anh hợp công Chung Li thành.

Chung Li thành ở bờ nam, quân Bắc Ngụy bị sông Hoài ngăn trở, tiến công bất lợi. Tháng 1 năm 507, ở trên cù lao Thiệu Dương giữa dòng sông Hoài, người Ngụy cho bắc những cây cầu dài vượt sông lên hai bờ nam bắc. Nguyên Anh đóng quân ở bờ nam, phụ trách công thành; Dương Đại Nhãn đóng quân ở bờ bắc, phụ trách vận chuyển lương thảo, Tiêu Bảo Dần thì chịu trách nhiệm bảo vệ cho những cây cầu được thông suốt và an toàn.

Quân Bắc Ngụy dùng xe chuyển đến một lượng lớn bùn đất, muốn san bằng những hào rãnh xung quanh thành Chung Li, rồi sử dụng xung xa húc vào tường thành, còn dùng phép xa luân chiến mà liên tục tấn công mãnh liệt, một ngày có hơn 10 đợt tấn công; nhưng lại gặp phải quân giữ thành chống trả rất ngoan cường, còn Xương Nghĩa Chi cũng kịp thời lấy bùn đất sửa chữa chỗ tường thành bị hư hại, khiến cho quân Ngụy tổn thương hơn vạn người nhưng vẫn không thể chiếm được thượng phong. Trận chiến dần dà đi đến chỗ giằng co.

Lập trại một đêm
Tháng 11 năm 506, Lương Vũ Đế ban chiếu lệnh cho Hữu Vệ tướng quân Tào Cảnh Tông làm đô đốc chư quân sự, đưa 20 vạn quân đến cứu Chung Li, đóng ở cù lao Đạo Nhân (chữ Hán: 道人洲, Đạo Nhân Châu) , đợi các cánh quân khác tập kết thì mới đánh giặc.

Tháng 2 năm 507, Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế cho rằng đất ấy ẩm thấp, đánh lâu mỏi mệt, không nên tiếp tục, ban chiếu cho Nguyên Anh trở về. Nhưng Nguyên Anh thiết tha cầu thắng nên yêu cầu được có thêm thời gian, cho rằng trận chiến này nhất định sẽ thắng lợi. Tuyên Vũ Đế bèn sai Bộ binh hiệu úy Phạm Thiệu đến doanh trại của Nguyên Anh, cùng thương lượng việc đánh thành.

Mặt khác, Vi Duệ đang đóng quân ở Hợp Phì được tin, lập tức hỏa tốc phát binh, vượt qua một cái chằm lớn ở tây nam thành Chung Li là chằm Âm Lăng (chữ Hán: 阴陵大泽, Âm Lăng đại trạch) đến hội quân với Tào Cảnh Tông ở Đạo Nhân Châu. Tào, Vi nhân đêm tối, tiến quân thần tốc như sấm nổ không kịp bưng tai, thẳng đến Thiệu Dương Châu. Quân nhà Lương dùng kế của thái thú quận Lương là Phùng Đạo Căn, chỉ trong thời gian một đêm, đã dựng nên một tòa doanh lũy chỉ cách doanh trại của quân Nguy hơn 100 bộ (khoảng 200 m). Khi trời sáng, Nguyên Anh trông thấy hết sức kinh hãi, nện cây quyền trượng của mình lên mặt đất mà than rằng: "Vi Hổ thật là bậc thiên thần!", sĩ khí của quân Ngụy suy giảm rất nhiều.

Đồng thời, Tào Cảnh Tông phái người ngầm vượt sông Hoài, báo cho quân giữ thành Chung Li biết rằng viện binh đã đến. Mọi người trong thành biết tin vô cùng mừng rỡ, sĩ khí tăng mạnh.

Dương Đại Nhãn đưa hơn 2 vạn kỵ binh ra đánh, thế công rất mạnh. Vi Duệ kết xe làm trận, Dương Đại Nhãn họp kỵ binh bao vây, Vi Duệ cho 2000 nỏ mạnh đồng thời bắn ra, Ngụy quân tử thương rất nhiều, Dương Đại Nhãn cũng bị trúng tên vào cánh tay phải, buộc phải lui chạy. Sau đó, Nguyên Anh đưa đại quân ra đánh, một ngày đánh nhau mất lần, đến đêm lại đánh úp, đều bị Vi Duệ chỉ huy khéo léo, dần dần đẩy lui được.

Thành Triệu Thảo
Trong thời gian cuộc chiến diễn ra, mỗi khi quân nhà Lương phái người đến bờ bắc cắt cỏ cho ngựa đều bị Dương Đại Nhãn phái binh đến bắt. Tào Cảnh Tông đưa hơn 1000 người đến bờ bắc xây thành đắp lũy, cùng quân Ngụy chống cự, phái bộ tướng Triệu Thảo đến giữ ở đó, nên mới gọi là Triệu Thảo thành. Tòa thành này đảm bảo nguồn cỏ cho ngựa của quân nhà Lương, gián tiếp ngăn trở con đường vận lương của quân Ngụy.

Thủy hỏa giáp công
Lương Vũ Đế lệnh cho Tào Cảnh Tông sắp sẵn "cao hạm", là những chiếc thuyền lớn có sàn cao bằng cầu của quân Ngụy, chuẩn bị phát động kế hỏa công. Tháng 3 năm 507, sông Hoài nổi sóng cao đến 7 thước, quân nhà Lương thừa cơ phát động tấn công. Tào Cảnh Tông đánh cầu phía bắc Thiệu Dương Châu, Vi Duệ đánh cầu phía nam.

Vi Duệ sai thái thú quận Lương là Phùng Đạo Căn, thái thú Lư Giang là Bùi Thúy, thái thú quận Tần là Lý Văn Chiêu đưa thủy quân đi đánh, còn tự mình dùng thuyền nhỏ chở đầy cỏ khô đã rưới dầu đến đốt cầu.

Quân nhà Lương hăng hái xung sát, quân Ngụy đến đây thì tan vỡ thất bại, tranh nhau nhảy xuống nước, phần chết đuối phần bị chém chết, đến hơn 10 vạn. Nguyên Anh, Tiêu Bảo Dần may mắn thoát thân, hai cánh quân của thống quân Lưu Thần Phù, Công Tôn Chỉ trong đêm giành cầu chạy trốn, Dương Đại Nhãn không sao ngăn được, đành đốt bỏ doanh trại mà đi.

Xương Nghĩa Chi cũng soái quân ra khỏi thành Chung Li, truy kích quân Ngụy thua chạy, bắt sống 5 vạn người. Xác quân Ngụy đầy đồng, trải dài hơn trăm dặm. Nguyên Anh một ngựa trốn về Lương Thành.

Kết quả
Quân nhà Lương giành được toàn thắng, quân Ngụy gần như chết sạch, chỉ còn Nguyên Anh, Dương Đại Nhãn và Tiêu Bảo Dần may mắn thoát được.

Sau khi 3 người về nước, quan viên hữu quan kiến nghị xử cực hình, nhưng Tuyên Vũ Đế tha tội chết cho họ. Tháng 8 năm 507, Nguyên Anh, Tiêu Bảo Dần bị biếm làm thứ dân, Dương Đại Nhãn bị đày đi làm lính ở Doanh Châu. Không bao lâu sau, Tuyên Vũ Đế vì phải đối phó với bạo loạn trong nước cũng như hành động quân sự của nam triều, lần lượt khôi phục quan tước của 3 người.

Ảnh hưởng
Trận Chung Li là thất bại quân sự lớn nhất của Bắc Ngụy đối với nam triều, để lại ảnh hưởng rất sâu xa, quốc lực của Bắc Ngụy bị tổn hại nghiêm trọng. Sau trận thua này, tình hình trong nước càng thêm rối ren, cục diện chính trị càng thêm hủ bại, Bắc Ngụy bắt đầu quá trình đi xuống, cuối cùng rơi vào cảnh bị phân liệt.

Sau nhiều năm dụng binh, quốc lực của nhà Lương đã yếu đi rất nhiều. Trận Chung Li đã giúp nhà Lương thoát khỏi nguy cơ mất nước, nhưng từ đây, trong suy nghĩ của Lương Vũ Đế không còn khái niệm bắc phạt nữa.

Tham khảo
 Lương thư
 Ngụy thư
 Nam sử
 Bắc sử
 Tư trị thông giám
 Tướng soái cổ đại Trung Hoa - Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân - Nhà xuất bản Thanh niên, 2002

Chú thích

Chiến tranh Lương – Bắc Ngụy
Nhà Lương
Bắc Ngụy


title: Psilocladia

text:
Psilocladia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Trabitz

text:
Trabitz là một đô thị ở huyện Neustadt (Waldnaab) bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Feliz Deserto

text:
Feliz Deserto là một đô thị ở bang Alagoas, Brasil. Dân số năm 2004 ước tính là 4.040 người.

Tham khảo

Đô thị bang Alagoas


title: Hainrode

text:
Hainrode là một đô thị ở huyện Mansfeld-Südharz, Saxony-Anhalt, nước Đức. Đô thị Hainrode có diện tích 7,35 km².
Dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 352 người.

Tham khảo


title: Đại học Yale

text:
Viện Đại học Yale (tiếng Anh: Yale University), còn gọi là Đại học Yale, là viện đại học tư thục ở New Haven, Connecticut. Thành lập năm 1701 ở Khu định cư Connecticut, Yale là một trong những viện đại học lâu đời nhất ở Hoa Kỳ, chỉ sau Trường Đại học Harvard (1636; sau này là Viện Đại học Harvard) và Đại học William & Mary (1693).

Được kết hợp thành "Collegiate School", học viện này truy nguyên nguồn gốc của mình đến thế kỷ 17 khi giới lãnh đạo giáo hội tìm cách thành lập một trường đại học nhằm đào tạo mục sư và chính trị gia cho khu định cư. Năm 1718, trường đổi tên thành "Yale College" nhằm vinh danh Elihu Yale, Thống đốc Công ty Đông Ấn Anh Quốc. Năm 1861, Trường Cao học Nghệ thuật và Khoa học là học viện đầu tiên ở Hoa Kỳ cấp bằng Tiến sĩ (PhD.). Đại học Yale là thành viên sáng lập của Hiệp hội các Viện Đại học Mỹ vào năm 1900. Từ đầu thập niên 1930, Yale College được cải tổ thông qua việc thành lập các cơ sở đại học (residential college): hiện có 12 cơ sở, dự định sẽ thành lập thêm hai cơ sở nữa. Yale sử dụng hơn 1 100 nhân sự để giảng dạy và tư vấn cho khoảng 5 300 sinh viên chương trình cử nhân, và 6 100 sinh viên cao học.

Tài sản của viện đại học bao gồm 19,4 tỉ USD tiền hiến tặng, đứng thứ hai trong số các học viện nhận tiền hiến tặng nhiều nhất. Có 12, 5 triệu đầu sách được phân phối cho hơn hai mươi thư viện của viện đại học. Trong số những quán quân giải Nobel, 51 người có quan hệ với Yale như là sinh viên, giáo sư, hay nhân viên. Những nhân vật nổi tiếng xuất thân từ Yale có 5 tổng thống Hoa Kỳ, 19 thẩm phán Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ, và vài nguyên thủ quốc gia nước ngoài. Trường Luật danh giá của Yale là trường tuyển sinh gắt gao nhất nước Mỹ.

Đội thể thao Yale Bulldogs thi đấu liên trường trong Bảng I Ivy League thuộc Hiệp hội Thể thao Đại học Quốc gia (NCAA). Yale và Harvard là hai đối thủ cạnh tranh khốc liệt, với những đỉnh cao truyền thống là The Game (trận đấu bóng bầu dục hằng năm giữa hai viện đại học), và Harvard-Yale Regretta (cuộc đua thuyền hằng năm cũng giữa hai trường). Màu sắc chính thức của viện đại học và các đội thể thao là màu Lam Yale.

Lịch sử

Khởi thủy

Khởi đầu với "Đạo luật Thành lập một Trường Đại học" được Tổng Tòa Khu Định cư Connecticut thông qua ngày 9 tháng 10 năm 1701 trong nỗ lực thiết lập một định chế đào tạo mục sư và giới lãnh đạo thế tục cho Connecticut. Ngay sau đó, một nhóm gồm mười mục sư thuộc giáo hội Tự trị Giáo đoàn: Samuel Andrew, Thomas Buckingham, Israel Chauncy, Samuel Mather, James Noyes, James Pierpont, Abraham Pierson, Noadiah Russell, Joseph Webb và Timothy Woodbridge, tất cả đều là cựu sinh viên Đại học Harvard gặp nhau tại phòng làm việc của Mục sư Samuel Russell ở Brandford, Connecticut, họ gom góp sách để thành lập thư viện đầu tiên của trường. Nhóm người này, với trưởng nhóm là James Pierpont, được gọi là "Những Nhà Sáng lập".

Với tên gọi "Collegiate School", học viện khai giảng lần đầu tại nhà riêng của viện trưởng Abraham Pierson, ở Killingworth, nay là Clinton, Connecticut, sau dời đến Saybrook, rồi Wethersfield. Năm 1718, trường được tọa lạc tại New Haven, Connecticut.

Cùng lúc xảy ra sự rạn nứt giữa viện trưởng thứ sáu của Harvard, Increase Mather, với các mục sư trong trường về thể chế của giáo hội, Mather quay sang ủng hộ và vận động cho Collegiate School, hi vọng rằng trường sẽ duy trì tinh thần chính thống của Thanh giáo, điều mà Harvard không còn theo đuổi.

Năm 1718, Cotton Mather yêu cầu một doanh nhân thành đạt ở xứ Wales tên Elihu Yale trợ giúp tài chính để xây dựng một tòa nhà mới cho trường. Nhờ sự thuyết phục của Jeremiah Dummer, Yale, gây dựng một tài sản trong khi sống ở Ấn Độ như là đại diện cho Công ty Đông Ấn, hiến tặng chín kiện hàng, đem đi bán được 560 bảng Anh, một số tiền đáng giá thời bấy giờ. Yale cũng tặng 417 cuốn sách và một bức chân dung của Vua George I. Cotton Mather đề nghị đổi tên trường thành "Yale College" để bày tỏ lòng biết ơn đối với nhà tài trợ, và cũng để gia tăng cơ hội có thêm những đóng góp mới. Khi tin tức về việc đổi tên trường đến nhà của Elihu Yale ở Wrexham, Wales, ông đang ở Ấn Độ, và không bao giờ trở về.

Đào tạo

Yale chịu ảnh hưởng sâu đậm từ những phong trào trí thức trong thời kỳ Đại Tỉnh thức và Khai sáng – do sự quan tâm về tôn giáo và khoa học của các viện trưởng như Thomas Clap và Ezra Stiles. Cả hai đã hoạt động hiệu quả trong nỗ lực phát triển chương trình đào tạo có tính khoa học cao trong khi phải đối phó với tình trạng chiến tranh, sự bất ổn trong sinh viên, sự không tương thích trong các giáo trình, nhu cầu cấp bách tìm kiếm sự trợ giúp tài chính, và tranh đấu với viện lập pháp Connecticut.

Sinh viên thần học, nhất là vùng New England, xem tiếng Hebrew, cùng với tiếng Hi Lạp và tiếng Latin, là ngôn ngữ cổ điển, rất cần thiết cho việc nghiên cứu Cựu Ước trong nguyên bản. Mục sư Ezra Stiles, viện trưởng từ năm 1778 đến 1795, xem ngôn ngữ Hebrew là phương tiện thiết yếu trong nghiên cứu những bản cổ văn của Kinh Thánh trong nguyên ngữ, yêu cầu tất cả sinh viên năm thứ nhất đều phải học tiếng Hebrew (khác với Havard, ở đây chỉ có những lớp lớn mới học ngôn ngữ này). Ông cũng là người cho ghi dòng chữ Hebrew אורים ותמים (Urim và Thummim) trên huy hiệu của Yale.

Thách thức lớn nhất đối với Stiles xảy đến vào tháng 7 năm 1779 khi lực lượng Anh chiếm đóng New Haven và đe dọa san bằng trường đại học. Song, một cựu sinh viên Yale, Edmund Fanning, tùy viên của tư lệnh quân chiếm đóng can thiệp đúng lúc và ngôi trường được bảo toàn. Về sau Fanning được nhà trường trao bằng tiến sĩ danh dự năm 1803.

Sinh viên
Là trường đại học duy nhất của Connecticut thời ấy, Yale là nơi học tập của các con trai của giới ưu tú. Những vi phạm sẽ bị trừng phạt gồm có: chơi bài, đến quán rượu, phá hoại tài sản nhà trường, và bất tuân giới chức trường học. Lúc ấy, Harvard đã nổi bật với tính ổn định và sự chững chạc của ban giảng huấn trong khi Yale được xem là trẻ trung nhưng đầy nhiệt huyết.

Sự quan tâm đặc biệt đến các môn học cổ điển đã sản sinh một số các hội đoàn sinh viên với số hội viên hạn chế. Họ thiết lập các diễn đàn về học thuật hiện đại, văn chương, và chính trị. Các hội đoàn đầu tiên gồm có: Crotonia thành lập năm 1738, Loinonia (1753), và Brothers in Unity (1768).

Thế kỷ 19

Bản tường trình năm 1828 của Yale lên tiếng bảo vệ các giáo trình tiếng Latin và tiếng Hi Lạp trước chỉ trích của những người muốn có thêm các giảng khóa về ngôn ngữ hiện đại, toán học, và khoa học. Khác với nền giáo dục đại học tại Âu châu, không có giáo trình quốc gia cho các đại học tại Hoa Kỳ. Vì phải cạnh tranh để thu hút sinh viên và các nguồn hỗ trợ tài chính, giới lãnh đạo đại học phải luôn thích ứng với những đòi hỏi cao về đổi mới. Cùng lúc, họ cũng nhận ra rằng một số lượng đáng kể các sinh viên và sinh viên tiềm năng cần có một nền tảng truyền thống. Bản tường trình của Yale cho biết không thể hủy bỏ những môn học cổ điển, nhưng phải tiếp tục thử nghiệm những giáo trình mới, kết quả thường là hai loại giáo trình cùng song hành.

Thể thao
Vị anh hùng trong chiến tranh Cách mạng Nathan Hale là hình mẫu của lý tưởng Yale (Hale tốt nghiệp năm 1773) vào đầu thế kỷ 19: một học giả đầy nam tính xuất thân từ giới thượng lưu, xuất sắc trong học thuật và thể thao, sục sôi lòng yêu nước đến nỗi luôn hối tiếc vì mình chỉ có một cuộc đời để cống hiến cho đất nước. Ngày càng có nhiều sinh viên xem các ngôi sao thể thao là những vị anh hùng, nhất là khi chiến thắng trong các cuộc thi đấu trở thành mục tiêu của toàn thể sinh viên, những cựu sinh viên, cũng như những đội thể thao.
Cùng với Harvard và Princeton, sinh viên Đại học Yale bác bỏ chủ trương "nghiệp dư" trong thể thao của giới thượng lưu Anh, và bắt tay xây dựng những loại hình thể thao thuần Mỹ như bóng bầu dục.

Trong hai năm 1909 và 1910, môn bóng bầu dục đối diện với một cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ sự thất bại của những cải cách trong những năm 1905 và 1906 nhằm giải quyết vấn nạn chấn thương. Các viện trưởng của Harvard, Yale, và Princeton phát triển một đề án cải cách thể thao và tìm cách chặn trước các thay đổi triệt để bị áp đặt bởi chính quyền. Viện trưởng Arthur Hadley của Yale, A. Lawrence Lowell của Harvard, và Woodrow Wilson của Princeton cùng làm việc để phát triển những thay đổi chừng mực nhằm giảm thiểu chấn thương. Nhưng nỗ lực của họ bị giới hạn co cuộc nổi loạn chống lại ban quy tắc và sự thành lập Hiệp hội Thể thao Liên viện. Ba viện đại học hoạt động riêng lẻ và đã giảm thiểu chấn thương.

Mở rộng

Yale mở rộng dần dần, năm 1810 thành lập trường Y, năm 1822 trường Thần học, năm 1843 trường Luật, năm 1847 trường Cao học Nghệ thuật và Khoa học, cũng trong năm 1847 là trường Khoa học Sheffield, rồi trường Hội họa được thành lập năm 1869. Năm 1887, khi trường tiếp tục phát triển dưới sự lãnh đạo của Timothy Dwight V, Yale College được đổi thành Đại học Yale. Viện đại học về sau mở thêm trường Âm nhạc (năm 1894), trường Lâm nghiệp & Môi trường (Gifford Pinchot thành lập năm 1901), trường Y tế Công cộng (năm 1915), trường Điều dưỡng (1923), trường Kịch nghệ (1955), chương trình Physician Associate (1973), và trường Quản lý (1976).

Thế kỷ 21
Năm 2007, Viện trưởng Rick Levin vạch ra những ưu tiên của Yale: "Thứ nhất, trong số những viện đại học nghiên cứu tốt nhất quốc gia, Yale đầu tư đặc biệt cho giáo dục cấp cử nhân. Thứ hai, trong những chương trình cử nhân và cao học, cũng như tại Yale College, chúng ta chú trọng đến việc đào tạo những nhà lãnh đạo."

Nhật báo Boston Globe viết, "nếu có một trường học nào chuyên chú đào tạo những nhà lãnh đạo hàng đầu cho đất nước trong suốt ba thập niên qua, thì đó là Yale."  Các cựu sinh viên Yale có tên trong các liên danh của hai đảng Dân chủ và Cộng hòa trong các cuộc đua vào Tòa Bạch Ốc từ năm 1972 đến 2004. Những Tổng thống Hoa Kỳ kể từ lúc kết thúc Chiến tranh Việt Nam từng học ở Yale gồm có: Gerald Ford, George H.W. Bush, Bill Clinton, và George W. Bush. Các ứng cử viên tổng thống và phó tổng thổng trong giai đoạn này là John Kerry (2004), Joseph Lieberman (Phó Tổng thống, 2000), và Sargent Shriver (Phó Tổng thống, 1972). Những cựu sinh viên khác của Yale từng ra tranh cử tổng thống có Hillary Rodham Clinton (2008), Howard Dean (2004), Gary Hart (1984 và 1988), Paul Tsongas (1992), Pat Robertson (1988) và Jerry Brown (1976, 1980, 1992).

Người ta cố giải thích tại sao Yale có nhiều đại diện trong các cuộc tuyển cử quốc gia kể từ lúc kết thúc Chiến tranh Việt Nam. Những nguồn khác nhau nhận thấy rằng sinh hoạt tích cực tại đại học kể từ thập niên 1960, và ảnh hưởng trí thức của Mục sư William Sloan Coffin trên nhiều sinh viên về sau tham gia vào các chức vụ dân cử là một trong những nguyên nhân. Còn Viện trưởng Yale Richard Levin tin rằng đó là do, kể từ nhiệm kỳ của các viện trưởng Alfred Grisworld và Kingman Brewster, Yale xem việc tạo dựng "một phòng thí nghiệm cho những nhà lãnh đạo trong tương lai" là một ưu tiên. Richard H. Brodhead, từng là khoa trưởng Yale College nay là viện trưởng Đại học Duke, giải thích: "Chúng tôi quan tâm đặc biệt đến việc định hướng cho công đồng khi thực hiện việc tuyển sinh, cũng do truyền thống mạnh mẽ về tình thần tình nguyện tại Yale."  Nhà sử học Gaddis Smith, từng học và giảng dạy tại Yale, cho rằng "những đặc điểm của các hoạt động có tổ chức: tại Yale trong thế kỷ 20 đã khiến John Kerry lãnh đạo Đảng Cấp tiến của Liên minh Chính trị Yale, George Pataki lãnh đạo Đảng Bảo thủ, và Joseph Lieberman quản lý tờ Yale Daily News. Camille Paglia vin vào lịch sử thiết lập mạng lưới và tinh thần thượng đẳng: "Cần phải xét đến mạng lưới thân hữu và các hội đoàn được thành lập trong trường."  CNN cho rằng George W. Bush hưởng lợi từ chính sách ưu đãi trong tuyển sinh bởi vì ông là "con trai và cháu của những cựu sinh viên," và vì là "thành viên của một gia đình có nhiều thế lực chính trị."  Elisabeth Bumiller của tờ New York Times, và James Fallows của nguyệt san The Atlantic Monthly tin rằng văn hóa cộng đồng và tinh thần tương trợ giữa sinh viên, ban giảng huấn, và ban lãnh đạo đã kìm chế ích lợi cá nhân và củng cố tinh thần phục vụ người khác.

Trong kỳ tranh cử tổng thống năm 1988, George H. W. Bush (Yale ’48) chế giễu Michael Dukakis về "lập trường ngoại giao sản sinh tại cửa hàng bán lẻ trong khu học xá Harvard." Khi bị tra vấn về sự khác biệt giữa mối quan hệ của Dukakis với Harvard và xuất thân từ Yale của ông, Bush nói, "không giống Harvard, thanh danh của Yale quá lớn đến nỗi không cần có một biểu tượng, trong trường hợp của Yale, tôi nghĩ, không có biểu tượng nào cả", ông cũng thêm rằng Yale không chia sẻ với Harvard những tiếng tăm về "chủ nghĩa tự do và tinh thần thượng đẳng". Howard Dean, ứng viên tranh sự đề cử của Đảng Dân chủ năm 2004, tuyên bố, "Trong một số khía cạnh, tôi khác với ba ứng cử viên năm 2004 cũng xuất thân từ Yale. Yale đã thay đổi nhiều tính từ lớp ’68 và lớp ’71. Lớp của tôi là lớp đầu tiên nhận nữ sinh viên, cũng là lớp đầu tiên có những nỗ lực đáng kể để tuyển sinh viên người Mỹ gốc Phi. Đó là thời điểm rất đặc biệt, trong thời gian ấy đã diễn ra sự thay đổi của cả một thế hệ."

Năm 2009, cựu Thủ tướng Anh Tony Blair chọn Yale là một địa điểm – hai địa điểm còn lại là Đại học Durham ở Anh, và Đại học Teknologi Mara – cho Sáng kiến Niềm tin và Toàn cầu hóa Hoa Kỳ của Tổ chức Niềm tin Tony Blair. Từ năm 2009, cựu Tổng thống Mexico Ernesto Zedillo là giám đốc Trung tâm Yale về Nghiên cứu Toàn cầu hóa, và đảm trách việc giảng dạy một khóa chuyên đề cho chương trình cử nhân "Tranh luận Toàn cầu hóa".

Vào tháng 8 năm 2013, Đại học Yale ký kết thỏa thuận hợp tác với Đại học Quốc gia Singapore để thành lập Đại học Yale-NUS như một nỗ lợp chung để kiến tạo một ngôi trường theo mô hình giáo dục khai phóng đầu tiên tại Châu Á kết hợp truyền thống văn hóa Á-Âu.

Hành chính

Ban Quản trị Đại học Yale với 19 thành viên gồm có: Viện trưởng, Thống đốc và Phó Thống đốc Tiểu bang Connecticut, cùng 10 ủy viên, và 6 cựu sinh viên của trường.

Richard C. Levin, Viện trưởng Đại học Yale từ năm 1993 đến 2013, là người đứng đầu một trường đại học được trả lương cao nhất tại Hoa Kỳ, năm 2008, thu nhập của ông là 1, 5 triệu đô-la.

Tháng 12 năm 2012, sau khi Levin về nghỉ hưu, Peter Salovey, Phó Viện trưởng của Yale từ năm 2008, được chọn thay thế Levin trong cương vị Viện trưởng. Salovey nhậm chức ngày 1 tháng 7 năm 2013.

Từ vị trí phó viện trưởng Đại học Yale, vài bậc nữ lưu đã được đề bạt vào chức vụ viện trưởng của những đại học danh giá. Năm 1977, Hanna Holborn Gray được bổ nhiệm quyền Viện trưởng Yale từ vị trí phó viện trưởng, sau đó bà trở thành Viện trưởng Đại học Chicago, là người phụ nữ đầu tiên đảm trách chức vụ lãnh đạo một viện đại học quan trọng. Năm 1994, Phó Viện trưởng Yale Judith Rodin trở thành nữ viện trưởng đầu tiên của một học viện thuộc Ivy League, Đại học Pennsylvania. Năm 2002, Phó Viện trưởng Yale Alison Richard được chọn vào vị trí Phó Viện trưởng Đại học Cambridge. Tương tự, Phó Viện trưởng Susan Hockfield trở thành Viện trưởng Học viện Công nghệ Massachusetts trong năm 2004, và Phụ tá Phó Viện trưởng Kim Bottomly được bổ nhiệm vào chức vụ Viện trưởng Đại học Wellesley vào năm 2007.

Bên nam giới thì vào năm 2008, Phó Viện trưởng Andrew Hamilton đảm nhận vị trí Phó Viện trưởng Đại học Oxford. Trước đó, năm 2004, Phó Khoa trưởng Yale College Richard H. Brodhead được chọn làm Viện trưởng Đại học Duke.

Khuôn viên đại học

Khuôn viên trung tâm của Yale tọa lạc ngay khu trung tâm New Haven, bao trùm một khu đất rộng . Ngoài ra còn có sân golf Yale và khu bảo tồn thiên nhiên với diện tích tổng cộng là  thuộc vùng thôn dã của Connecticut và Đảo Horse.
Yale nổi tiếng với khuôn viên đại học được xây dựng theo kiến trúc Gothic đại học (Collegiate Gothic), cũng như những tòa nhà được xem như hình mẫu trong kiến trúc: Phòng Triển lãm Nghệ thuật và Trung tâm Nghệ thuật Anh của Louis Kahn, sân trượt băng Ingalls, Ezra Stile College, và Morse College của Eero Saarinen, cũng như Tòa nhà Nghệ thuật & Kiến trúc của Paul Rudolph. Yale sở hữu và phục dựng nhiều tòa nhà nổi tiếng xây dựng từ thế kỷ 19 trên Đại lộ Hillhouse, được Charles Dickens gọi là con phố đẹp nhất nước Mỹ khi ông đến thăm Hoa Kỳ trong thập niên 1840.

Nhiều tòa nhà của Yale được thiết kế theo kiến trúc Gothic đại học từ năm 1917 đến 1931, phần lớn được cung cấp tài chính bởi Edward S. Harkness. Trên tường của các tòa nhà là những tác phẩm điêu khắc bằng đá khắc họa chân dung những nhân vật đại học đương thời như tác gia, vận động viên, một nhân vật công chúng đang uống trà, và sinh viên ngủ gật khi đang đọc sách. Tương tự, những tác phẩm trang trí chạm nổi của tòa nhà miêu tả những cảnh sinh hoạt thời ấy như cảnh sát rượt đuổi kẻ trộm hoặc bắt giữ gái buông hương (trên vách Trường Luật), cảnh một sinh viên đang thư giãn với một cốc bia hoặc một điếu thuốc lá. Kiến trúc sư James Gamble Rogers ứng dụng kỹ xảo giả cổ bằng cách cho đổ acid lên tường, đập vỡ có tính toán những cửa sổ kính có chứa chì, rồi chỉnh sửa chúng theo phong cách Trung Cổ, thiết kế những bệ tượng có điêu khắc trang trí rồi để trống để tạo cảm giác theo thời gian chúng đã bị hư hỏng hoặc mất cắp. Trong thực tế, những tòa này trông rất giống các kiến trúc thời Trung Cổ, mặc dù chúng được xây dựng trên nền móng bằng đá khối và có khung thép, những vật liệu phổ biến trong năm 1930. Một ngoại lệ là Tòa tháp Harkness, cao , ban đầu là một kiến trúc với vật liệu xây dựng chính là đá, đến năm 1964 nó được gia cố trở thành Tháp chuông Tưởng niệm Yale.

Tòa nhà cổ nhất của khuôn viên đại học Yale là Sảnh Connecticut (xây dựng năm 1750) theo kiến trúc Georgian. Các tòa nhà kiến trúc Georgian được xây dựng từ năm 1929 đến 1933 gồm có Trường Timothy Dwight, Trường Pierson, và Trường Davenport.
Thư viện Bản thảo và Sách hiếm Beinecke do Gordon Bunshaft thiết kế là một trong những tòa nhà lớn nhất thế giới dành riêng cho việc bảo tồn sách và bản thảo hiếm, tọa lạc gần trung tâm viện đại học ở Hewitt Quadrangle, được biết đến nhiều hơn với tên "Quảng trường Beinecke".

An ninh
Ngoài Phòng Cảnh sát Đại học Yale, thành lập năm 1894, còn có các dịch vụ an ninh khác như điện thoại xanh, hộ tống, và xe buýt con thoi.
Trong những thập niên 1970 và 1980, nghèo khổ và tội phạm bạo lực nổi lên ở New Haven ảnh hưởng đến nỗ lực tuyển sinh của Yale. Từ năm 1990 đến 2006, mức tội phạm xuống còn một nửa nhờ chiến lược cảnh sát cộng đồng của Cảnh sát New Haven và khuôn viên đại học Yale trở thành địa điểm an toàn nhất trong Ivy League.
Trong quãng thời gian từ năm 2002 đến 2004, có 14 báo cáo về tội phạm bạo lực tại Yale (giết người, tấn công nghiêm trọng, và tấn công tình dục), trong khi tại Harvard con số này là 83, Princeton là 24, và Stanford là 54.

Học thuật

Tuyển sinh
Trong kỳ tuyển sinh cho khóa sẽ tốt nghiệp vào năm 2016, Yale sẽ nhận 1 975 sinh viên trong tổng số thí sinh kỷ lục 28 975, đạt mức thấp nhất cho một kỳ tuyển sinh 6, 8%. Hơn 50% sinh viên Đại học Yale được hỗ trợ tài chính, hầu hết là những khoản trợ cấp (grant) và học bổng. Trị giá trung bình một học bổng ở Yale là 35 400 USD một năm.

Một nửa số sinh viên hệ cử nhân tại Yale là nữ, hơn 30% thuộc các chủng tộc thiểu số, và 8% là sinh viên quốc tế. Trong tổng số sinh viên, 55% từng học trường công, và 45% tốt nghiệp từ các trường tư thục, tôn giáo hoặc quốc tế.

Những bộ sưu tập

Thư viện Đại học Yale, với hơn 12 triệu đầu sách, là thư viện đại học lớn thứ hai tại Hoa Kỳ. Cơ sở chính, Thư viện Tưởng niệm Sterling, chứa hơn 4 triệu đầu sách.

Có nhiều sách hiếm được tìm thấy trong các bộ sưu tập của Yale. Thư viên Sách hiếm Beinecke có một bộ sưu tập lớn sách và bản thảo hiếm. Thư viện Y khoa Harvey Cushing/Johnh Hay Whitney có những văn bản y khoa có tính lịch sử, bao gồm những quyển sách hiếm cũng như các thiết bị y tế có tính lịch sử. Thư viện Lewis Walpole chứa bộ sưu tập lớn nhất về các tác phẩm văn học Anh. Câu lạc bộ Elizabeth, về mặt kỹ thuật là một tổ chức tư nhân, cung cấp cho những nhà nghiên cứu ở Yale những trang rời cũng như các ấn bản đầu tiên thời kỳ Elizabeth.

Những bộ sưu tầm bảo tàng của Yale có giá trị quốc tế. Phòng Triển lãm Nghệ thuật Đại học Yale là bảo tàng viện nghệ thuật đầu tiên trong hệ thống bảo tàng viện thuộc các viện đại học, chứa hơn 180 000 tác phẩm, trong đó có những tác phẩm của các danh họa xưa và những bộ sưu tập quan trọng thuộc nghệ thuật hiện đại. Trung tâm Nghệ thuật Anh của Yale là bộ sưu tập nghệ thuật Anh lớn nhất bên ngoài nước Anh, khởi đầu với sự hiến tặng của Paul Mellon.
Bảo tàng Lịch sử Thiên nhiên Peabody có những bộ sưu tập về nhân học, khảo cổ học, và môi trường thiên nhiên.

Xếp hạng

Năm 2012, tờ U.S. News & World Report xếp Yale đứng hạng ba trong số các viện đại học ở Hoa Kỳ; trong 15 năm qua, Yale luôn ở vị trí này, đứng sau hoặc đồng hạng với Princeton hay Harvard. Năm 2011, Yale đứng thứ tư trong bảng xếp hạng QS World University Rankings, và thứ 10 trong năm 2010 theo Times Higher Education World University Rankings. (Năm 2010 Times Higher Education World University Rankings và QS World University Rankings tách ra.) Yale ở trong năm hạng đầu từ bốn năm qua. Năm 2010, Academic Ranking of World Universities của Đại học Jiao Tong Thượng Hải chọn Yale vào vị trí thứ 11, ARWU cũng xếp Yale thứ 25 về Khoa học Tự nhiên và Toán học, từ 76 đến 100 trong về Kỹ thuật và Khoa học Điện toán, hạng 9 về Đời sống và Nông nghiệp, 21 về Y khoa Lâm sàng và Dược, và hạng 8 về Khoa học Xã hội.

Giảng dạy, nghiên cứu, và truyền thống trí thức
Yale College là nguồn cung cấp nghiên cứu sinh tiến sĩ lớn thứ 10 cho Hoa Kỳ, và là nguồn lớn nhất của Ivy League.
Ban Ngữ văn Anh và Văn học So sánh tham dự vào Phong trào New Criticism. Nhưng tên tuổi của phong trào này như Robert Penn Warren, W. K. Wimsatt, và Cleanth Brooks đều thuộc ban giảng huấn của Yale. Ban Sử của Yale xuất phát từ những trào lưu trí thức quan trọng. Những nhà sử học như C. Vann Woodward và David Brion Davis đều có công trong việc xây dựng nguồn sử gia miền Nam từ những thập niên 1960 và 1970. Trường Âm nhạc Yale giúp thúc đẩy sự phát triển môn lý thuyết âm nhạc trong hạ bán thế kỷ 20. Tạp chí Lý thuyết Âm nhạc được thành lập năm 1957; Allen Forte và David Lewin là những giáo sư và học giả có nhiều ảnh hưởng.

Nếp sống Đại học
Yale là một đại học nghiên cứu quy mô trung bình, hầu hết sinh viên thuộc các trường cao học hoặc chuyên ngành. Sinh viên hệ cử nhân, thuộc Yale College, đến từ nhiều thành phần chủng tộc, quốc tịch, và giai tầng khác nhau. Trong tổng số sinh viên năm thứ nhất niên khóa 2010 – 2011, 10% không phải công dân Hoa Kỳ, và 54% tốt nghiệp trung học công lập.
Yale có quan điểm cởi mở đối với cộng đồng đồng tính nam. Do những hoạt động tích cực của cộng đồng đồng tính luyến ái vào cuối thập niên 1980, Yale bị gán cho biệt danh "Gay Ivy".

Các Trường, Khoa
Yale có một mạng lưới gồm 12 trường đại học. Mỗi trường có hiệu trưởng và ban giảng huấn riêng. Mỗi trường cũng có các công trình kiến trúc đặc thù, sân trường, phòng họp, phòng học, và phòng ăn; ngoài ra còn có nhà nguyện, thư viện, sân bóng squash, bàn bi-a, quán cà-phê… Mỗi trường thuộc Đại học Yale tự tổ chức các khóa chuyên đề, các sự kiện xã hội, hầu hết đều mở cửa cho sinh viên đến từ các trường khoa khác.

Tên các trường khoa được đặt theo các nhân vật hoặc các địa danh quan trọng trong lịch sử Đại học Yale.

Danh sách các Trường Khoa
Dưới đây là các Trường Khoa thuộc Đại học Yale.
 Berkeley College, vinh danh Giám mục Anh giáo George Berkeley (1685–1753), nhà tài trợ cho Yale từ lúc ban đầu.
 Branford College, theo địa danh Branford, Connecticut, nơi Yale tọa lạc trong một thời gian ngắn.
 Calhoun College, vinh danh John C. Calhoun, Nghị sĩ Quốc hội, Phó Tổng thống Hoa Kỳ.
 Davenport College, vinh danh Mục sư John Davenport, người thành lập New Haven. Trường thường được gọi tắt là "D'port".
 Ezra Stiles College, vinh danh Mục sư Ezra Stiles, một viện trưởng của Yale. Trường thường được gọi là Generally "Stiles".
 Jonathan Edwards College, vinh danh nhà thần học, cựu sinh viên Yale, và người đồng sáng lập Đại học Princeton Jonathan Edwards. Thường gọi tắt là "J.E." Đây là trường lâu đời nhất trong hệ thống trường khoa của Yale.
 Morse College, vinh danh Samuel F. B. Morse, nhà sáng chế Mã Morse và điện báo.
 Pierson College, vinh danh viện trưởng đầu tiên của Yale, Abraham Pierson. Có một bức tượng của Abraham Pierson tại Old Campus.
 Saybrook College, theo tên Old Saybrook, Connecticut, nơi Yale được thành lập.
 Silliman College, vinh danh nhà khoa học, giáo sư tại Yale Benjamin Silliman. Một nửa cơ sở của Silliman College trước đây thuộc Trường Khoa học Sheffei, trường này cũng thuộc Yale.
 Timothy Dwight College, vinh danh hai viện trưởng cùng tên, Timothy Dwight IV và Timothy Dwight V. Thường gọi tắt là "T.D."
 Trumbull College, vinh danh Jonathan Trumbull, Thống đốc đầu tiên của Connecticut.

Các tổ chức sinh viên
Đại học Yale có những loại tập san, tạp chí, và nhật báo của sinh viên, trong đó có Yale Daily News, xuất bản từ năm 1878, tuần san Yale Herald từ năm 1986, và The Yale Record từ năm 1872, đây là tạp chí hài lâu đời nhất ở Mỹ. Dwight Hall, một tổ chức cộng đồng độc lập, bất vụ lợi với hơn 2 000 sinh viên hoạt động trong hơn 70 dịch vụ cộng đồng tại New Haven. Hội đồng Yale College điều hành những đơn vị quản lý các dịch vụ và sinh hoạt sinh viên. Hội Kịch nghệ Yale và Bulldog Productión cung ứng cho các cộng đồng kịch nghệ và điện ảnh.
Liên minh Chính trị Yale có sự tư vấn của những chính trị gia là cựu sinh viên như John Kerry và George Pataki.

Cũng có các hội ái hữu dành cho nam hoặc nữ sinh viên. Trong số 18 nhóm a cappella của Yale, nổi tiếng nhất là The Whiffenpoofs.

Các hội kín của Yale có Skull and Bones, Scroll and Key, Wolf's Head, Book and Snake, Elihu, Berzelius, St. Elmo, Manuscript, và Mace and Chain.

Câu lạc bộ Elizabeth thu hút các sinh viên đại học, sinh viên cao học, ban giảng huấn và nhân viên nhà trường quan tâm đến văn học và nghệ thuật.

Thể thao

Yale hỗ trợ cho 35 đội thể thao thi đấu cho các giải Ivy League, Thể thao Đại học miền Đông, và Hội Thuyền buồm Liên đại học. Các đội thể thao của Yale cũng tranh tài trong Bảng I Hiệp hội Thể thao Đại học Quốc gia (NCAA). Giống các thành viên khác thuộc Ivy League, Yale không cung cấp học bổng thể thao.

Các cơ sở thể thao của Yale gồm có Yale Bowl (sân vận động "bowl" tự nhiên đầu tiên của quốc gia, và là hình mẫu cho những sân vận động như Los Angeles Memorial Coliseum, và Rose Bowl), tọa lạc trong khu phức hợp thể thao Walter Campt, và Payne Whitney Gymnasium, phức hợp thể thao trong nhà lớn thứ hai trên thế giới. Ngày 21 tháng 9 năm 2000 khánh thành cơ sở đua thuyền thứ tư của Yale trong 157 năm tranh tài môn đua thuyền đại học. Nhà đua thuyền Richard Gilder vinh danh vận động viên Olympic môn đua thuyền năm 79 Virginia Gilder và cha của cô Richard Gilder, Olympic ’54, người đã tặng 4 triệu USD trong tổng số 7, 5 triệu USD dành cho đề án. Yale cũng quản lý Gales Ferry, địa điểm huấn luyện cho Đội đua thuyền Yale-Havard.

Đội đua thuyền của Yale là đội thể thao đại học đầu tiên ở Mỹ giành huy chương vàng Olympic 1924 và 1956 cho giải đua thuyền tám người. Câu lạc bộ thuyền buồm Yale Corinthian, thành lập năm 1881, là câu lạc bộ thuyền buồm đại học lâu đời nhất trên thế giới.
Năm 1896, đội Yale và đội Johns Hopkins thi đấu trận hockey trên băng đầu tiên ở Hoa Kỳ.

Người nổi tiếng

Nhà tài trợ
Yale được nhiều người hỗ trợ tài chính. Trong số những nhà tài trợ lớn được tưởng niệm tại đại học có: Elihu Yale; Jeremiah Dummer; gia đình Harness (Edward, Anna, và William); gia đình Beinecke (Edwin, Frederick, và Walter); John William Sterling; Payne Whitney; Josephs E. Sheffiled, Paul Mellon, Charles B. G. Murphy, và William K. Lanman. Cựu sinh viên Yale niên khóa 1954, dưới sự hướng dẫn của Richard Gilder, quyên tặng 70 triệu USD nhân lễ kỷ niệm 50 năm họp mặt.

Cựu sinh viên và ban giảng huấn

Nhiều cựu sinh viên Yale nổi tiếng trong các lĩnh vực khác nhau. Trong số họ có các Tổng thống Hoa Kỳ William Howard Taft, Gerald Ford, George H.W. Bush, Bill Clinton và George W. Bush; Thủ tướng Ý Mario Monti; các thẩm phán Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ Sonia Sotomayor, Samuel Alito và Clarence Thomas; các ngoại trưởng Hoa Kỳ Hillary Rodham Clinton, Cyrus Vance, và Dean Acheson; ứng cử viên tổng thống Đảng Dân chủ John Kerry; các tác gia Sinclair Lewis, Stephen Vincent Benét, và Tom Wolfe; nhà soạn từ điển Noah Webster; những nhà sáng chế Samuel F.B. Morse và Eli Whitney; nhà ái quốc và là điệp báo đầu tiên Nathan Hale; nhà thần học Jonathan Edwards; các diễn viên và đạo diễn được trao giải Oscar Paul Newman, Vincent Price, Meryl Streep, Jodie Foster, Frances McDormand, Angela Bassett, Elia Kazan, George Roy Hill, Oliver Stone, và Michael Cimino; Viện trưởng Đại học Rose Bruford về Sân khấu và Trình diễn ở Luân Đôn Michael Early; "Ông tổ môn bóng bầu dục Mỹ" Walter Camp; những nhà soạn nhạc Charles Ives, và Cole Porter; nhà sáng lập Đoàn Hòa bình Sargent Shriver; nhà tâm lý học trẻ em Benjamin Spock; nhà điêu khắc Richard Serra; nhà phê bình điện ảnh Gene Siskel; nhà bình luận trên truyền hình Dick Cavett, và Anderson Cooper; chuyên gia William F. Buckley, Jr., và Fareed Zakaria; đồng sáng lập tạp chí Time và là người sáng lập phương phap báo chí hiện đại Briton Hadden, cùng đồng sáng lập còn lại Henry Luce; Tổng thống Mexico Ernesto Zedillo; Tổng thống Đức Karl Carstens; Tổng thống Philippines Jose Paccino Laurel; quán quân giải Nobel Kinh tế và tác gia Paul Krugman, Robert Shiller; nhà phát minh cyclotron và là người đoạt giải Nobel Vật lý Ernest Lawrence; giám đốc Đề án Gene con người Francis S. Collins; nhà kinh tế học Irving Fishcher, nhà toán học và hóa học Josiah Willard Gibbs; Morgan Stanley người sáng lập Harold Stanley; CEO Boeing James McNerney; người sáng lập FedEx Frederick W. Smith; Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Tansu Çiller; chủ tịch Time Warner Jeffrey Bewkes; các kiến trúc sư Eero Saarinen, và Norman Foster.

Yale trong văn học và văn hóa phổ thông

Đại học Yale, một trong những viện đại học lâu đời nhất ở Hoa Kỳ, được nhắc đến như là một định chế sản sinh nhiều người thuộc thành phần ưu tú của xã hội. Khung cảnh nhà trường, cựu sinh viên, sinh viên đang theo học là những nhân tố xuất hiện trong các tác phẩm văn chương và trong văn hóa phổ thông ở Hoa Kỳ. Lấy thí dụ, cuốn tiểu thuyết "Stover at Yale" của Owen Johnson, dẫn dắt người đọc dõi theo những diễn biến nghề nghiệp trong đại học của Dink Stover và Frank Merriwell, là hình mẫu cho những tiểu thuyết thể thao tuổi thiếu niên sau này, chơi bóng bầu dục, bóng chày, đua thuyền, và điền kinh tại Yale, đồng thời giải quyết những ẩn khuất và sửa chữa những sai lầm. Đại học Yale cũng được nhắc đến trong cuốn tiểu thuyết "The Great Gatsby" của F. Scott Fitzgerald. Nick Carraway và Tom Buchanan đều tốt nghiệp từ Yale. Nick viết một loạt bài xã luận cho tờ Yale News trong khi Tom là "một trong những hậu vệ giỏi nhất từng chơi bóng bầu dục tại New Haven."

Tham khảo

Đọc thêm

 Bagg, Lyman H. Four Years at Yale, New Haven, 1891.
 Blum, John Morton. A life with history (2004) 283pp, memoir of history professor and advisor to the president
 Brown, Chandos Michael. Benjamin Silliman: A Life in the Young Republic. (1989). 377 pp.
 Buckley, William F., Jr. God and Man at Yale, 1951.
 Dana, Arnold G. Yale Old and New, 78 vols. personal scrapbook, 1942.
 Deming, Clarence. Yale Yesterdays, New Haven, Yale University Press, 1915.
 Dexter, Franklin Bowditch. Biographical Sketches of Graduates of Yale: Yale College with Annals of the College History, 6 vols. New York, 1885–1912.
 __. (1901). Documentary History of Yale University: Under the Original Charter of the Collegiate School of Connecticut, 1701–1745. New Haven: Yale University Press
 Fitzmier, John R. New England's Moral Legislator: Timothy Dwight, 1752–1817 (1998). 261 pp.
 French, Robert Dudley. The Memorial Quadrangle, New Haven, Yale University Press, 1929.
 Furniss, Edgar S. The Graduate School of Yale, New Haven, 1965.
 Gilpen, Toni, et al. On Strike For Respect, (updated edition: University of Illinois Press, 1995,)
 Holden, Reuben A. Yale: A Pictorial History, New Haven, Yale University Press, 1967.
 Kabaservice, Geoffrey. The Guardians: Kingman Brewster, His Circle, and the Rise of the Liberal Establishment, (2004). 573 pp.
 Kalman, Laura. Legal Realism at Yale, 1927–1960 (1986). 314pp.
 Kelley, Brooks Mather. Yale: A History. New Haven: Yale University Press, 1999. 10-ISBN 0-300-07843-9: 13-ISBN 978-0-300-07843-5; OCLC 810552
 Kingsley, William L. Yale College. A Sketch of its History, 2 vols. New York, 1879.
 Mendenhall, Thomas C. The Harvard-Yale Boat Race, 1852–1924, and the Coming of Sport to the American College. (1993). 371 pp.
 Nelson, Cary. Will Teach for Food: Academic Labor in Crisis, Minneapolis, University of Minnesota Press, 1997.
 Nissenbaum, Stephen, ed. The Great Awakening at Yale College (1972). 263 pp.
 Oren, Dan A. Joining the Club: A History of Jews and Yale, New Haven, Yale University Press, 1985.* Oviatt, Edwin. The Beginnings of Yale (1701–1726), New Haven, Yale University Press, 1916.
 Pierson, George Wilson. Yale College, An Educational History (1871–1921), New Haven, Yale University Press, 1952.
 __, The Founding of Yale: The Legend of the Forty Folios, New Haven, Yale University Press, 1988.
 Pinnell, Patrick L. The Campus Guide: Yale University, Princeton Architectural Press, New York, 1999.
 Stevenson, Louise L. Scholarly Means to Evangelical Ends: The New Haven Scholars and the Transformation of Higher Learning in America, 1830–1890 (1986). 221 pp.
 Scully, Vincent et al., eds. Yale in New Haven: Architecture and Urbanism. New Haven: Yale University, 2004.
 Stokes, Anson Phelps. Memorials of Eminent Yale Men, 2 vols. New Haven, Yale University Press, 1914.
 Synnott, Marcia Graham. The Half-Opened Door: Discrimination and Admissions at Harvard, Yale, and Princeton, 1900–1970 (1979). 310 pp.
 Tucker, Louis Leonard. Connecticut's Seminary of Sedition: Yale College. Chester, Conn.: Pequot, 1973. 78 pp.
 Warch, Richard. School of the Prophets: Yale College, 1701–1740. (1973). 339 pp.
 Welch, Lewis Sheldon, and Walter Camp. Yale, her campus, class-rooms, and athletics (1900). online
 Whitehead, John S. The Separation of College and State: Columbia, Dartmouth, Harvard, and Yale, 1776–1876 (1973). 262 pp.
 Wilson, Leonard G., ed. Benjamin Silliman and His Circle: Studies on the Influence of Benjamin Silliman on Science in America (1979). 228 pp.
 Yale, The University College (1921–1937), New Haven, Yale University Press, 1955.

Hội kín
 Robbins, Alexandra, Secrets of the Tomb: Skull and Bones, the Ivy League, and the Hidden Paths of Power, Little Brown & Co., 2002; ISBN 0-316-73561-2 (paper edition).
 Millegan, Kris (ed.), Fleshing Out Skull & Bones, TrineDay, 2003. ISBN 0-9752906-0-6 (paper edition).

Liên kết ngoài

 Official website
 Campus map from Yale University website

Trường đại học và cao đẳng Hoa Kỳ
Đại học tư của Mỹ
Liên minh Quốc tế các Đại học nghiên cứu
Ivy League
Giáo dục Connecticut
New Haven, Connecticut


title: Eumetula arctica

text:
Eumetula arctica là một loài ốc biển, động vật chân bụng trong họ Cerithiopsidae, được tìm thấy ở tây bắc Đại Tây Dương, các vùng nước thuộc châu Âu, bao gồm Địa Trung Hải, và Vịnh Maine. Nó được Mørch mô tả năm 1857.

mô tả
Chiều dài tối đa của vỏ ốc được ghi nhận là 11 mm.

Môi trường sống
Độ sâu tối thiểu được ghi nhận là 60 m. Độ sâu tối đa được ghi nhận là 1010 m.

Chú thích

Tham khảo

Eumetula
Động vật được mô tả năm 1857


title: Habropoda pallida

text:
Habropoda pallida là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Habropoda
Động vật được mô tả năm 1937


title: (35471) 1998 ED8

text:
{{DISPLAYTITLE:(35471) 1998 ED8}}

(35471) 1998 ED8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 2 tháng 3 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 35001–36000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Fay-les-Étangs

text:
Fay-les-Étangs là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 68 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Faylesetangs


title: Zaire

text:
Zaire, tên gọi chính thức là Cộng hòa Zaire (; từ , thực ra là sự phát âm sai từ chữ Kongo nzere hay nzadi, hoặc "dòng sông nuốt mọi dòng sông") là tên của Cộng hòa Dân chủ Congo trong giữa 27 tháng 10 năm 1971, và 17 tháng 5 năm 1997, và vẫn còn thường dùng không chính xác để chỉ quốc gia này. Bài viết này nói về chính thể đã giải tán.

Các cuộc náo loạn và phiến loạn là một điều tệ hại cho chính phủ đến năm 1965, khi Trung tướng Joseph-Désiré Mobutu, khi đó là tổng tư lệnh quân đội quốc gia, nắm quyền lãnh đạo đất nước và tự tuyên bố làm tổng thống trong 5 năm. Mobutu nhanh chóng củng cố quyền lực của ông và đã tái đắc cử mà không có phản đối vào ghế tổng thống trong năm 1970.

Đến năm 1996, sức ép từ chiến tranh và diệt chủng ở nước láng giềng Rwanda lan ra khắp Zaire (xem Lịch sử Rwanda). Lực lượng dân quân Hutu của Rwanda (Interahamwe), những người đã bỏ chạy khỏi Rwanda sau khi chính phủ do RPF thành lập lên nắm chính quyền, đã sử dụng những trại tị nạn ở miền đông Zaire làm căn cứ cho tấn công Rwanda. Những dân quân Hutu này sau đó đã đồng minh với quân vũ trang Zaire (FAZ) để lên một chiến dịch chống lại dân tộc Tutsi của Congo ở đông Zaire. Ngược lại, những người Tutsi này hình thành nên dân quân để tự bảo vệ mình. Khi chính phủ Zaire bắt đầu leo thang diệt chủng vào tháng 11 năm 1996, những dân quân Tutsi bắt đầu trở thành quân phản loạn chống lại Mobutu bắt đầu những gì được biết đến với tên Chiến tranh Congo lần thứ nhất.

Nhiều nhóm chống đối đã gia nhập dân quân Tutsi và được vài nước ủng hộ, trong đó có Rwanda và Uganda. Sự liên minh này, do Laurent-Desire Kabila dẫn đầu, được biết đến với tên Liên minh các Lực lượng Dân chủ Giải phóng Congo-Zaïre (AFDL). AFDL, giờ bắt đầu tìm kiếm mục tiêu khác lớn hơn là phế truất Mobutu, đã có một sự leo thang quân sự vào đầu năm 1997. Sau những cuộc thương thuyết hòa bình không thành công giữa Mobutu và Kabila vào tháng 5 năm 1997, Mobutu chạy trốn khỏi đất nước, và Kabila hành quân vào Kinshasa vào 20 tháng 5 mà không gặp phải sự chống đối nào. Kabila tự xưng là tổng thống, củng cố quyền lực xoay quanh ông ta và AFDL, và đổi tên quốc gia thành Cộng hòa Dân chủ Congo.

Lịch sử

Mobutu
Năm 1965, cũng như năm 1960, sự phân chia quyền lực ở Congo-Léopoldville (một thuộc địa cũ của Bỉ) giữa Tổng thống và Quốc hội đã dẫn đến bế tắc và đe dọa sự ổn định của đất nước. Joseph-Désiré Mobutu  một lần nữa lên nắm quyền  .Tuy nhiên, không giống như lần đầu tiên, Mobutu đảm nhận chức tổng thống, thay vì ở lại hậu trường. Từ năm 1965, Mobutu thống trị đời sống chính trị của đất nước, tái cấu trúc nhà nước nhiều lần và tuyên bố danh hiệu "Cha đẻ của quốc gia".

Khi, theo chính sách xác thực đầu những năm 1970, người Zairians có nghĩa vụ phải áp dụng tên "xác thực", Mobutu đã bỏ Joseph-Désiré và chính thức đổi tên thành Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu Wa Za Banga, hay phổ biến hơn là Mobutu Sésé Seko, có nghĩa là "chiến binh chinh phục tất cả, người đi từ chiến thắng đến chiến thắng".

Để biện minh hồi tưởng về việc chiếm đoạt quyền lực năm 1965 của mình, Mobutu sau đó đã tóm tắt hồ sơ của Đệ nhất Cộng hòa là một trong những "hỗn loạn, rối loạn, cẩu thả và bất tài". Từ chối di sản của Đệ nhất Cộng hòa đã vượt xa những lời hùng biện. Trong hai năm đầu tiên tồn tại, chế độ mới chuyển sang các nhiệm vụ cấp bách là tái thiết và củng cố chính trị. Tạo ra một cơ sở mới về tính hợp pháp cho nhà nước, dưới hình thức một đảng duy nhất, tiếp theo theo thứ tự ưu tiên của Mobutu.

Một mệnh lệnh thứ ba là mở rộng phạm vi của nhà nước trong các lĩnh vực xã hội và chính trị, một quá trình bắt đầu vào năm 1970 và lên đến đỉnh điểm trong việc thông qua một hiến pháp mới vào năm 1974.  Tuy nhiên, đến năm 1976, nỗ lực này đã bắt đầu tạo ra những mâu thuẫn bên trong của riêng nó, do đó mở đường cho sự phục sinh của một hệ thống đàn áp và tàn bạo Bula Matari ("người phá vỡ đá").

Thay đổi hiến pháp
Đến năm 1967, Mobutu đã củng cố sự cai trị của mình và tiến hành trao cho đất nước một hiến pháp mới và một đảng duy nhất.  Hiến pháp mới đã được đệ trình lên trưng cầu dân ý vào tháng 6 năm 1967 và được 98% số người bỏ phiếu chấp thuận.  Nó cung cấp rằng các quyền hành pháp được tập trung vào tổng thống, người sẽ là nguyên thủ quốc gia, người đứng đầu chính phủ, tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang và cảnh sát, và phụ trách chính sách đối ngoại.

Nhưng sự thay đổi sâu rộng nhất là việc tạo ra Phong trào Cách mạng Nhân dân (Mouvement Populaire de la Révolution - MPR) vào ngày 17 tháng 4 năm 1967, đánh dấu sự xuất hiện của "quốc gia có tổ chức chính trị".  Thay vì các thể chế chính phủ là sự phát ra của nhà nước, nhànước từ nay được định nghĩa là sự phát ra của đảng.  Do đó, vào tháng 10 năm 1967, trách nhiệm của Đảng và hành chính đã được sáp nhập thành một khuôn khổ duy nhất, do đó tự động mở rộng vai trò của đảng đối với tất cả các cơ quan hành chính ở trung ương và cấp tỉnh, cũng như các công đoàn, phong trào thanh niênvà các tổ chức sinh viên.

Ba năm sau khi đổi tên đất nước thành Zaire, Mobutu đã ban hành một hiến pháp mới củng cố quyền lực của mình đối với đất nước. Cứ năm năm một lần (bảy năm sau năm 1978), MPR đã bầu một tổng thống đồng thời được đề cử làm ứng cử viên duy nhất cho tổng thống của nước cộng hòa; Ông đã được xác nhận tại văn phòng thông qua một cuộc trưng cầu dân ý. Theo hệ thống này, Mobutu đã được tái đắc cử vào năm 1977 và 1984 với tỷ lệ lợi nhuận cao không thể tin được, tuyên bố một cuộc bỏ phiếu "có" nhất trí hoặc gần như nhất trí. MPR được định nghĩa là "tổ chức duy nhất" của đất nước, và chủ tịch của nó được trao "khả năng thực thi quyền lực". Cứ 5 năm một lần, một danh sách các ứng cử viên MPR đã được đưa trở lại Quốc hội, với số liệu chính thức cho thấy sự ủng hộ gần như nhất trí. Tất cả các công dân của Zaire tự động trở thành thành viên của MPR khi sinh ra. Đối với tất cả các ý định và mục đích, điều này đã cho phép chủ tịch của MPR - Mobutu - kiểm soát chính trị hoàn toàn đối với đất nước. [trích dẫn cần]

Mở rộng toàn trị
Dịch khái niệm "quốc gia có tổ chức chính trị" thành hiện thực ngụ ý một sự mở rộng lớn về kiểm soát nhà nước đối với xã hội dân sự.  Điều đó có nghĩa là, để bắt đầu, sự kết hợp của các nhóm thanh niên và các tổ chức công nhân vào ma trận của MPR.  Vào tháng 7 năm 1967, Bộ Chính trị tuyên bố thành lập Thanh niên Phong trào Cách mạng Nhân dân (Jeunesse du Mouvement Populaire de la Révolution -JMPR), sau khi ra mắt một tháng trước đó của Liên minh Công nhân Zairian Quốc gia (Union Nationale des Travailleurs Zaïrois -UNTZA), tập hợp lại thành một khuôn khổ tổ chức duy nhất ba công đoàn có từ trước.

Bề ngoài, mục đích của việc sáp nhập, theo Tuyên ngôn của N'Sele, là chuyển đổi vai trò của các công đoàn từ "chỉ đơn thuần là một lực lượng đối đầu" thành "một cơ quan hỗ trợ cho chính sách của chính phủ", do đó cung cấp "một liên kết truyền thông giữa giai cấp công nhân và nhà nước".  Tương tự như vậy, JMPR đã hoạt động như một liên kết chính giữa dân số sinh viên và tiểu bang.  Trên thực tế, chính phủ đang cố gắng kiểm soát những lĩnh vực mà sự phản đối chế độ có thể tập trung.  Bằng cách bổ nhiệm các nhà lãnh đạo lao động và thanh niên chủ chốt vào Bộ Chính trị MPR, chế độ hy vọng sẽ khai thác các lực lượng syndical và sinh viên vào bộ máy của nhà nước.  Tuy nhiên, như đã được nhiều nhà quan sát chỉ ra, có rất ít bằng chứng cho thấy việc đồng lựa chọn đã thành công trong việc huy động sự ủng hộ cho chế độ vượt quá mức hời hợt nhất.
Mobutu là chủ tịch của Zaire từ năm 1965 đến năm 1997.
Xu hướng hợp tác lựa chọn các lĩnh vực xã hội quan trọng tiếp tục trong những năm tiếp theo.  Các hiệp hội phụ nữ cuối cùng đã bị đặt dưới sự kiểm soát của đảng, cũng như báo chí,và vào tháng 12 năm 1971 Mobutu đã tiến hành để làm mất quyền lực của các nhà thờ.  Kể từ đó, chỉ có ba nhà thờ được công nhận: Nhà thờ Chúa Kitô ở Zaire (L'Église du Christ au Zaïre), Giáo hội Kimbanguistvà Giáo hội Công giáo La Mã.

Quốc hữu hóa các trường đại học Kinshasa và Kisangani,cùng với sự khăng khăng của Mobutu về việc cấm tất cả các tên Kitô giáo và thành lập các phần JMPR trong tất cả các chủng viện, sớm đưa Giáo hội Công giáo La Mã và nhà nước vào xung đột.  Mãi đến năm 1975, và sau áp lực đáng kể từ Vatican,chế độ mới đồng ý giảm bớt các cuộc tấn công vào Giáo hội Công giáo La Mã và trả lại một phần quyền kiểm soát hệ thống trường học cho Giáo hội.  Trong khi đó, phù hợp với luật tháng 12 năm 1971, cho phép nhà nước giải tán "bất kỳ nhà thờ hoặc giáo phái nào thỏa hiệp hoặc đe dọa thỏa hiệp trật tự công cộng", hàng chục giáo phái tôn giáo không được công nhận đã bị giải tán và các nhà lãnh đạo của họ bị bỏ tù.

Mobutu cũng cẩn thận để đàn áp tất cả các tổ chức có thể huy động lòng trung thành của dân tộc.  A thề sẽ phản đối sắc tộc làm cơ sở cho sự liên kết chính trị, ông đã cấm các hiệp hội dân tộc như Hiệp hội anh em Lulua (Hiệp hội des Lulua Frères), được tổ chức tại Kasai vào năm 1953 để phản ứng với ảnh hưởng chính trị và kinh tế ngày càng tăng ở Kasai của người Lubađối thủ và Liboke lya Bangala (nghĩa đen là "một bó Bangala"), Một hiệp hội được thành lập vào những năm 1950 để đại diện cho lợi ích của người nói Lingala ở các thành phố lớn.  Nó giúp Mobutu rằng liên kết dân tộc của ông đã bị mờ nhạt trong tâm trí công chúng.  Tuy nhiên, khi sự bất mãn nảy sinh, căng thẳng sắc tộc lại nổi lên.

Tập trung quyền lực
Chạy song song với nỗ lực của nhà nước trong việc kiểm soát tất cả các nguồn quyền lực tự trị, những cải cách hành chính quan trọng đã được đưa ra vào năm 1967 và 1973 để củng cố bàn tay của chính quyền trung ương ở các tỉnh.  Mục tiêu trung tâm của cải cách năm 1967 là bãi bỏ chính quyền tỉnh và thay thế chúng bằng các chức năng nhà nước do Kinshasabổ nhiệm.  Nguyên tắc tập trung hóa tiếp tục được mở rộng đến các quận và vùng lãnh thổ, mỗi quận do các quản trị viên do chính quyền trung ương chỉ định.

Các đơn vị duy nhất của chính phủ vẫn giữ được một biện pháp tự trị công bằng - nhưng không lâu - là cái gọi là tập thể địa phương, tức là các thủ lĩnh và các lĩnh vực (sau này kết hợp một số lãnh đạo).  Do đó, hệ thống nhà nước đơn nhất, tập trung được luật hóa thành tồn tại có một sự tương đồng nổi bật với tiền đề thuộc địa của nó, ngoại trừ từ tháng 7 năm 1972, các tỉnh được gọi là khu vực.

Với cuộc cải cách tháng 1 năm 1973, một bước tiến lớn khác đã được thực hiện theo hướng tập trung hơn nữa.  Mục đích, về bản chất, là để vận hành một sự hợp nhất hoàn toàn của các hệ thống phân cấp chính trị và hành chính bằng cách biến người đứng đầu mỗi đơn vị hành chính làm chủ tịch của ủy ban đảng địa phương.  Hơn nữa, một hậu quả khác của cải cách là cắt giảm nghiêm trọng quyền lực của chính quyền truyền thống ở cấp địa phương.  Các khiếu nại di truyền đối với chính quyền sẽ không còn được công nhận; thay vào đó, tất cả các tù trưởng phải được nhà nước bổ nhiệm và kiểm soát thông qua hệ thống phân cấp hành chính.  Đến lúc đó, quá trình tập trung hóa về mặt lý thuyết đã loại bỏ tất cả các trung tâm tự trị địa phương từ trước.

Sự tương tự với nhà nước thuộc địa trở nên hấp dẫn hơn khi cùng với việc giới thiệu vào năm 1973 về "công việc dân sự bắt buộc" (địa phương được gọi là Salongo sau thời hạn Lingala cho công việc), dưới hình thức một buổi chiều một tuần lao động bắt buộc trong các dự án nông nghiệp và phát triển.  Chính thức được mô tả là một nỗ lực cách mạng để trở lại các giá trị của chủ nghĩa cộng đồng và tình đoàn kết vốn có trong xã hội truyền thống, Salongo nhằm mục đích huy động dân chúng thực hiện công việc tập thể "với sự nhiệt tình và không ràng buộc".

Trong thực tế, sự thiếu nhiệt tình phổ biến rõ ràng đối với Salongo đã dẫn đến sự kháng cự rộng rãi và kéo chân (khiến nhiều quản trị viên địa phương nhìn theo cách khác).  Mặc dù không tuân thủ có hình phạt từ một tháng đến sáu tháng tù, vào cuối những năm 1970, hầu hết người Zairian trốn tránh nghĩa vụ Salongo của họ.  Bằng cách hồi sinh một trong những đặc điểm phẫn nộ cay đắng nhất của nhà nước thuộc địa, công việc dân sự bắt buộc đã góp phần không nhỏ vào sự xói mòn tính hợp pháp mà nhà nước Mobutist phải chịu đựng.

Xung đột ngày càng tăng
Năm 1977 và 1978, phiến quân Katangan có trụ sở tại Angola đã phát động hai cuộc xâm lược là Shaba I và Shaba II vào tỉnh Katanga (đổi tên thành "Shaba" vào năm 1972). Phiến quân đã bị đánh đuổi với sự hỗ trợ quân sự từ Khối Phương Tây và Trung Quốc, đặc biệt là từ Câu lạc bộ Safari. [trích dẫn cần]

Trong những năm 1980, Zaire vẫn là một nhà nước độc đảng. Mặc dù Mobutu duy trì quyền kiểm soát thành công trong giai đoạn này, các đảng đối lập, đáng chú ý nhất là Liên minh Dân chủ và Tiến bộ Xã hội (Liên minh pour la Démocratie et le Progrès Social—UDPS), đã hoạt động. Những nỗ lực của Mobutu để dập tắt các nhóm này đã vấp phải sự chỉ trích quốc tế đáng kể. [trích dẫn cần]

Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, áp lực nội bộ và bên ngoài đối với Mobutu tăng lên. Vào cuối năm 1989 và đầu năm 1990, Mobutu đã bị suy yếu bởi một loạt các cuộc biểu tình trong nước, bởi những lời chỉ trích quốc tế tăng cao về các hoạt động nhân quyền của chế độ, bởi một nền kinh tế đang chững lại và tham nhũng của chính phủ, đáng chú ý nhất là sự tham ô lớn của ông đối với các quỹ của chính phủ để sử dụng cá nhân. [trích dẫn cần] Vào tháng 6 năm 1989, Mobutu đã đến thăm Washington, D.C.,nơi ông là nguyên thủ quốc gia châu Phi đầu tiên được mời tham dự một cuộc họp nhà nước với Tổng thống Hoa Kỳ mới đắc cử George H. W. Bush.

Vào tháng 5 năm 1990, Mobutu đồng ý với nguyên tắc của một hệ thống đa đảng với các cuộc bầu cử và hiến pháp. Khi chi tiết về một gói cải cách bị trì hoãn, các binh sĩ bắt đầu cướp bóc Kinshasa vào tháng 9 năm 1991 để phản đối tiền lương chưa thanh toán của họ. Hai ngàn binh sĩ Pháp và Bỉ, một số người trong số họ đã bay trên máy bay của Không quân Hoa Kỳ, đã đến để sơ tán 20.000 công dân nước ngoài đang bị đe dọa ở Kinshasa. [trích dẫn cần]

Năm 1992, sau những nỗ lực tương tự trước đó, Hội nghị Quốc gia Có chủ quyền đã được tổ chức từ lâu, bao gồm hơn 2.000 đại diện từ các đảng chính trị khác nhau. Hội nghị đã tự trao cho mình một nhiệm vụ lập pháp và bầu Đức Tổng Giám mục Laurent Monsengwo Pasinya làm chủ tịch, cùng với Étienne Tshisekedi wa Mulumba,lãnh đạo UDPS, làm thủ tướng. Đến cuối năm, Mobutu đã tạo ra một chính phủ đối thủ với thủ tướng của riêng mình. Sự bế tắc tiếp theo đã tạo ra một sự sáp nhập thỏa hiệp của hai chính phủ vào Hội đồng Cao cấp Cộng hòa- Quốc hội Chuyển tiếp (HCR-PT) vào năm 1994, với Mobutu là nguyên thủ quốc gia và Kengo wa Dondo làm thủ tướng. Mặc dù các cuộc bầu cử tổng thống và lập pháp đã được lên kế hoạch nhiều lần trong 2 năm tới, nhưng chúng không bao giờ diễn ra. [trích dẫn cần]

Chiến tranh Congo và sự sụp đổ đầu tiên

Đến năm 1996, căng thẳng từ cuộc nội chiến Rwanda láng giềng và nạn diệt chủng đã lan sang Zaire (xem Lịch sử Rwanda). Lực lượng dân quân Hutu Rwanda(Interahamwe),những người đã chạy trốn khỏi Rwanda sau khi chính phủ do RPF lãnh đạo, đã sử dụng các trại tị nạn Hutu ở phía đông Zaire làm căn cứ để xâm nhập vào Rwanda. Các lực lượng dân quân Hutu này đã sớm liên minh với các lực lượng vũ trang Zairian (FAZ) để phát động một chiến dịch chống lại người Tutsi của Congo ở miền đông Zaire, được gọi là Banyamulenge. Đổi lại, những người Tutsi Zairian này đã thành lập một lực lượng dân quân để tự vệ chống lại các cuộc tấn công. Khi chính phủ Zairian bắt đầu leo thang các vụ thảm sát vào tháng 11 năm 1996, dân quân Tutsi đã nổ ra trong cuộc nổi dậy chống lại Mobutu, bắt đầu cái được gọi là Chiến tranh Congo lần thứ nhất. [trích dẫn cần]

Lực lượng dân quân Tutsi sớm được tham gia bởi các nhóm đối lập khác nhau và được hỗ trợ bởi một số quốc gia, bao gồm Rwanda và Uganda. Liên minh này, do Laurent-Désiré Kabilalãnh đạo, được gọi là Liên minh des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo-Zaïre(AFDL). AFDL, hiện đang tìm kiếm mục tiêu rộng lớn hơn là lật đổ Mobutu, đã đạt được những thành tựu quân sự đáng kể vào đầu năm 1997, và đến giữa năm 1997 đã gần như tràn ngập hoàn toàn đất nước. Điều duy nhất dường như làm chậm lực lượng AFDL là cơ sở hạ tầng xiêu vẹo của đất nước; Đường đất và cảng sông được sử dụng bất thường đều kết nối một số khu vực với thế giới bên ngoài. Sau các cuộc đàm phán hòa bình thất bại giữa Mobutu và Kabila, Mobutu chạy trốn lưu vong ở Morocco vào ngày 17 tháng 5. Kabila tự xưng là tổng thống, củng cố quyền lực xung quanh mình và AFDL, và diễu hành mà không bị cản trở vào Kinshasa ba ngày sau đó. Vào ngày 21 tháng 5, Kabila chính thức đưa tên của đất nước trở lại Cộng hòa Dân chủ Congo.

Tham khảo
Zaire
All you need to know about Zaire's election

Chú thích

Đọc thêm và liên kết

 Macgaffey, J., 1991. The Real Economy of Zaire: The Contribution of Smuggling and Other Unofficial Activities to National Wealth. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
 Callaghy, T., The State–Society Struggle: Zaire in Comparative Perspective. New York: Columbia University Press, 1984, .
 Young, C., and Turner, T., The Rise and Decline of the Zairian State. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985, .

Cựu quốc gia châu Phi
Lịch sử Cộng hòa Dân chủ Congo

ja:コンゴ民主共和国#ザイール共和国（モブツ政権）時代


title: Anisogona

text:
Anisogona là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Anisogona hilaomorpha (Turner, 1926)
Anisogona mediana (Walker, 1863)
Anisogona notoplaga (Turner, 1945)
Anisogona simana (Meyrick, 1881)
Anisogona similana (Walker, 1863)
Anisogona thysanoma (Meyrick, 1910)

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Tortricidae


title: ACF Fiorentina

text:
ACF Fiorentina, thường được gọi là Fiorentina, là một câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp Ý thuộc thành phố Florence, xứ Tuscany. Thành lập vào năm 1926 (sau đó được tái thành lập vào năm 2002 sau khi phá sản), trong lịch sử Fiorentina thường xuyên góp mặt ở hạng đấu cao nhất của nước Ý. Hiện nay chỉ có 4 câu lạc bộ là có số mùa bóng ở Serie A nhiều hơn họ.

Fiorentina từng 2 lần vô địch Serie A mùa 1955-56 và 1968-69, 6 lần giành Coppa Italia và 1 lần giành Siêu cúp Italia. Tại các cúp châu Âu, Fiorentina vô địch UEFA Cup Winners' Cup mùa giải 1960-61 và lọt vào chung kết mùa tiếp theo. Fiorentina từng một lần lọt vào chung kết cúp C1 mùa giải 1956-57 nhưng thất bại trước Real Madrid, và một lần về nhì tại UEFA Cup mùa giải 1989-90.

Từ năm 1931 sân nhà của câu lạc bộ là sân Artemio Franchi, sức chứa hiện nay là 47.282 chỗ ngồi. Fiorentina được biết đến nhiều với biệt danh Viola do trang phục thi đấu truyền thống của đội bóng là màu tím.

Danh hiệu

Danh hiệu quốc nội
Serie A: 2
 Vô địch: 1955–56; 1968–69

Coppa Italia: 6
 Winners: 1939–40; 1960–61; 1965–66; 1974–75; 1995–96; 2000–01

Supercoppa Italiana: 1
 Vô địch: 1996
 Về nhì: 2001

Danh hiệu châu Âu
Cúp châu Âu / UEFA Champions League:
 Về nhì (1): 1956–57

UEFA Cup:
 Về nhì (1): 1989–90

Cúp C2: 1

 Vô địch: 1960-61
 Về nhì (1): 1961-62

Các danh hiệu khác
Mitropa Cup:
 Winners: 1966

Anglo-Italian League Cup: 1
 Winners: 1975

Serie C2 B
 Winners: 2003

Cầu thủ

Đội hình hiện tại

Các cầu thủ khác theo hợp đồng
.

Cho mượn

Tham khảo


title: Litoria contrastens

text:
Litoria contrastens (tên tiếng Anh: Barabuna Tree Frog) là một loài ếch thuộc họ Pelodryadidae.
Đây là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là đầm nước và vườn nông thôn.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Allison, A. & Parker, F. 2004. Litoria contrastens. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

C
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: Frankelbach

text:
Frankelbach là một đô thị ở huyện Kaiserslautern, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Frankelbach có diện tích 5,29 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Kaiserslautern


title: Dưỡng Do Cơ

text:
Dưỡng Do Cơ (養由基 Yǎng Yóujī; khoảng 606TCN-559TCN) là một danh tướng nước Sở thời Xuân Thu. Ông phụng sự cho hai đời vua Sở Trang Vương và Sở Cung Vương, nổi tiếng về tài bắn cung "bách bộ xuyên dương" (cách xa 100 bước bắn xuyên qua lá dương).

Giúp vua trừ loạn
Thời vua Sở Trang Vương, có quan lệnh doãn là Đấu Việt Tiêu vốn là danh thần thời vua Sở Thành Vương, sau vì bị Sở Thành Vương hạn chế bớt quyền lực nên trong lòng bất mãn. Đấu Việt Tiêu vốn tài cao chí lớn, lại cho mình được nhân dân trong nước tín phục, nên khi Sở Trang Vương mang quân đi đánh nơi xa, đã dấy binh nổi loạn.

Sở Trang Vương được tin, lập tức dẫn quân về. Hai bên đối địch, bất phân thắng bại. Sở Trang Vương liệu bề không đánh bại được Đấu Việt Tiêu, bèn dùng kế trá bại, dụ quân Đấu Việt Tiêu rơi vào mai phục. Khi quân Đấu Việt Tiêu qua cầu, Sở Trang Vương liền ra lệnh phá cầu. Đấu Việt Tiêu tức giận, cho quân giương cung bắn sang bờ bên kia. Lúc ấy, Dưỡng Do Cơ là một tiểu tướng dưới trướng đại tướng Nhạc Bá của Sở Trang Vương. Vì Đấu Việt Tiêu cũng có tài bắn cung, nên Dưỡng Do Cơ xin Nhạc Bá được ra thử tài bắn cung.

Dưỡng Do Cơ và Đấu Việt Tiêu 2 người đứng 2 bên đầu cầu, giao ước mỗi người lần lượt bắn 3 phát tên. Dưỡng Do Cơ nhường Đấu Việt Tiêu bắn trước. 2 phát đầu Dưỡng Do Cơ đều tránh khỏi. Phát thứ 3 Dưỡng Do Cơ dùng miệng cắn chặt bắt lấy mũi tên. Đến lượt mình, Dưỡng Do Cơ dùng kế nghi binh, chỉ một mũi tên bắn chết Đấu Việt Tiêu tại trận. Quân Đấu Việt Tiêu thấy chủ tướng đã chết, đều chạy tan cả. Sở Trang Vương nhờ đó mà dẹp được loạn.

Dưỡng Do Cơ giúp vua có công, nên được Sở Trang Vương phong chức Xa hữu.

Tài bắn "bách bộ xuyên dương"
Một hôm tướng Sở là Phan Đảng tập bắn, bắn trúng 3 phát vào hồng tâm, mọi người đều khen ngợi. Vừa đúng lúc Dưỡng Do Cơ đi ngang, tỏ ý xem thường. Sau đó Dưỡng Do Cơ lấy mực bôi lên một cái lá cây dương, rồi bước ra xa ngoài trăm bước, giương cung bắn xuyên qua chiếc lá ấy.

Phan Đảng vẫn không phục, cho rằng đó là nhờ may mắn. Đảng lấy mực bôi lên 3 chiếc lá khác nhau. Dưỡng Do Cơ lại bắn trúng cả ba chiếc lá.

Phan Đảng tuy phục nhưng vẫn muốn khoe sức khỏe của mình, bèn lấy 7 chiếc áo giáp xếp chồng lên nhau, rồi bắn xuyên suốt 7 lần áo giáp. Dưỡng Do Cơ lại xin bắn thử, mũi tên của ông không cao không thấp, cắm đúng vào đuôi tên của Phan Đảng, đẩy mũi tên đó xuyên qua bên kia, còn mũi tên của ông thì thay vào chỗ trống ấy.

Phan Đảng bây giờ mới chịu phục.

Báo thù cho vua
Tấn - Sở giao chiến, con trai Sở Cung Vương bị bắt sống. Sở Cung Vương vì nóng ruột cứu con, bị tướng Tấn là Ngụy Kỳ bắn tên trúng vào mắt trái. Sở Cung Vương bèn cho gọi Dưỡng Do Cơ đến cứu giá, đưa cho ông 2 mũi tên của mình và trỏ vào Ngụy Kỳ. Do Cơ xông sang, chỉ 1 mũi tên, bắn trúng vào yết hầu Ngụy Kỳ, giết chết họ Ngụy ngay tại trận.

Từ đó về sau, quân Sở đều gọi Dưỡng Do Cơ là Dưỡng Nhất Tiễn.

Cái chết
Nước Sở dưới thời Sở Khang Vương xảy ra chiến tranh với nước Ngô. Ngô Vương chiêu hàng nước Thư Cưu, một thuộc quốc của Sở. Lệnh doãn nước Sở là Khuất Kiến bèn đem quân sang đánh Thư Cưu. Lúc bấy giờ Dưỡng Do Cơ đã già, nhưng vẫn xin cầm quân tiên phong đánh Thư Cưu. Khi đến kinh thành Thư Cưu thì đại quân Ngô cũng vừa kéo đến. Các tướng đều bàn nên chờ đại quân Sở đến, nhưng Dưỡng Do Cơ cho rằng quân Ngô chỉ giỏi thủy chiến mà không rành cung nỏ và xe, nên ra lệnh tiến đánh quân Ngô.

Khi ra trận, Dưỡng Do Cơ mang cung tên xông lên trước, mỗi mũi tên bắn ra đều có người chết. Quân Ngô lui lại, Do Cơ vì khinh địch nên đuổi theo. Quân Ngô dùng xe vây chặt, bốn mặt cung tên bắn vào, Do Cơ chết trong loạn tiễn.

Thông tin thêm
Trong tác phẩm Hậu Thủy hử của Thi Nại Am, nhân vật Bàng Vạn Xuân có biệt hiệu Tiểu Dưỡng Do Cơ. Tài bắn tên của ông sánh ngang với Hoa Vinh nhờ vào tài bắn cung của mình ông đã giết được Sử Tiến, Âu Bằng...

Tham khảo

Người nhà Chu
Nhân vật quân sự Xuân Thu
Xạ thủ
Nước Sở


title: Riethnordhausen

text:
Riethnordhausen là một đô thị thuộc huyện Sömmerda trong bang Thüringen, nước Đức. Đô thị này có diện tích 12,93 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 1108 người.

Tham khảo


title: Degeneriaceae

text:
Degeneria là danh pháp khoa học của một họ thực vật có hoa. Họ này được một số ít các nhà thực vật học công nhận, ít nhất là trong vài thập niên đã qua.

Hệ thống APG II năm 2003 (không thay đổi từ hệ thống APG năm 1998), cũng công nhận họ này và gán nó vào trong bộ Magnoliales của nhánh magnoliids. Họ này bao gồm chỉ 1 chi có danh pháp Degeneria với 1-2 loài cây gỗ sinh sống tại Fiji.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Degeneriaceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). The families of flowering plants : descriptions, illustrations, identification, information retrieval. Phiên bản: 25-11-2008. http://delta-intkey.com .
 Ảnh về hoa và quả đang phát triển
 Phân loại trong NCBI
 Liên kết tại CSDL, Texas

Họ thực vật


title: Limonia kumbu

text:
Limonia kumbu là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Limonia (Limoniidae)
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Fatehganj Pashchimi

text:
Fatehganj Pashchimi là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Bareilly thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Fatehganj Pashchimi có dân số 20.811 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Fatehganj Pashchimi có tỷ lệ 47% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 54%, và tỷ lệ cho phái nữ là 39%. Tại Fatehganj Pashchimi, 20% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Megachile pictiventris

text:
Megachile pictiventris là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1879.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1879


title: Tasiocera semiermis

text:
Tasiocera semiermis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Tasiocera
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Tanyptera dorsalis

text:
Tanyptera dorsalis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Tanyptera


title: Quận Washington, New York

text:
Quận Washington (tiếng Anh: Washington County) là một quận trong tiểu bang New York, Hoa Kỳ. Quận lỵ là thành phố Fort Edward . Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có dân số 61.042 người .

Địa lý

Quận giáp ranh

Các thành phố và thị trấn

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của New York
Khởi đầu năm 1772

Vùng đô thị Glen Falls


title: Dawei

text:
Dawei (; trước đây là Tavoy Tiếng Thái:ทวาย), là một thành phố ở đông nam của Myanmar, là thủ phủ của vùng Tanintharyi, nằm cách Yangon khoảng  về phía nam bên bờ bắc của sông Dawei. Thành phố này có dân số theo ước tính năm 2004 là 139 900 người. Tọa độ địa lý là 14.09° độ vĩ bắc 98.20° độ kinh đông. Dawei có cảng nằm ở đầu cửa sông Dawei, cách biển Andaman 30 km. Thành phố chịu cảnh lũ lụt vào mùa mưa.

Lịch sử
Khu vực Dawei ngày nay đã là nơi sinh sống của người Môn, người Karen, người Thái từ nhiều thế kỷ. Thành phố hiện nay đã được thành lập năm 1751 để làm cảng nhỏ cho vương quốc Ayutthaya. Trong nhiều năm, lãnh thổ này bị Miến Điện và Xiêm La thay nhau giành quyền kiểm soát cho đến khi đế quốc Anh thôn tính vùng này sau cuộc chiến tranh Anh-Miến thứ nhất năm 1826.

Tham khảo

Khu dân cư ở vùng Tanintharyi
Thị xã Myanmar


title: Eleutherodactylus cruentus

text:
Pristimantis cruentus là một loài ếch trong họ Leptodactylidae.
Loài này có ở Costa Rica, Panama, có thể cả Colombia, và có thể cả Nicaragua.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các đồn điền, vườn nông thôn, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Hình ảnh

Tham khảo

 Solís, F., Ibáñez, R., Chaves, G., Savage, J., Jaramillo, C. & Fuenmayor, Q. 2004. Eleutherodactylus cruentus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

cruentus


title: HMS Venerable (R63)

text:
HMS Venerable (R63) là một tàu sân bay thuộc lớp Colossus của Hải quân Hoàng gia Anh. Được hoàn thành và đưa ra hoạt động khi Chiến tranh Thế giới thứ hai sắp kết thúc, HMS Venerable chỉ hoạt động trong những tháng sau cùng của cuộc chiến này. Năm 1948 nó được bán cho Hà Lan dưới tên gọi HNLMS Karel Doorman (R81); và từ năm 1969, nó lại được bán cho Argentina và đặt lại tên là ARA Veinticinco de Mayo. Nó được cho ngưng hoạt động vào năm 1997, và bị tháo dỡ vào năm 2000.

Thiết kế và chế tạo
HMS Venerable được đặt lườn vào ngày 3 tháng 12 năm 1942 bởi hãng đóng tàu Cammell Laird tại Birkenhead, được hạ thủy chỉ hơn một năm sau đó, và được đưa ra hoạt động cùng Hải quân Hoàng gia vào ngày 17 tháng 1 năm 1945..

Lịch sử hoạt động

Hải quân Hoàng gia Anh
Giống như những chiếc khác trong lớp Colossus được hoàn thành trước khi kết thúc chiến tranh, HMS Venerable được gửi ngay đến Viễn Đông để gia nhập Hải đội Tàu sân bay 11 (bao gồm những chiếc Colossus, Glory và Vengeance) thuộc Hạm đội Thái Bình Dương. Mỗi chiếc mang theo khoảng 40 máy bay tiêm kích F4U Corsair và máy bay ném bom-ngư lôi Fairey Barracuda.

Sau khi chiến tranh kết thúc, HMS Venerable đã đưa hồi hương những tù binh chiến tranh về Canada và Australia trước khi quay trở về Anh.

Hải quân Hoàng gia Hà Lan

Năm 1948 nó được bán cho Hà Lan và đặt lại tên là HNLMS Karel Doorman (R81), và từng tham gia cuộc xung đột quân sự năm 1962 tại Tây New Guinea (ngày nay là Papua và Papua Barat, thuộc Indonesia).

Hải quân Argentina

Năm 1969, sau một tai nạn cháy trong phòng nồi hơi, Karel Doorman được bán cho Argentina và đặt lại tên là ARA Veinticinco de Mayo. Nó từng tham gia cuộc Chiến tranh Falklands.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Maritimequest HMS Venerable photo gallery
 Karel Doorman, Netherlands Carrier

Lớp tàu sân bay Colossus
Tàu sân bay của Hải quân Hoàng gia Anh
Tàu sân bay trong Thế Chiến II


title: Batrachedra salina

text:
Batrachedra salina là một loài bướm đêm thuộc họ Blastobasidae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory

Batrachedra


title: Chlorocypha victoriae

text:
Chlorocypha victoriae là một loài chuồn chuồn kim thuộc họ Chlorocyphidae. Loài này có ở Angola, Cameroon, Cộng hòa Trung Phi, Cộng hòa Congo, Cộng hòa Dân chủ Congo, Uganda, Zambia, và có thể cả Guinea Xích Đạo. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Clausnitzer, V. 2005. Chlorocypha victoriae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 9 tháng 8 năm 2007.

Chlorocypha


title: 21449 Hemmick

text:
21449 Hemmick (1998 HQ22) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 4 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21449 Hemmick

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Fichtenau

text:
Fichtenau là một thị xã ở huyện Schwäbisch Hall trong bang Baden-Württemberg thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Nobsa

text:
Nobsa là một thị xã và đô thị ở  Departamento  Boyacá, thuộc tỉnh Sugamuxi một phân vùng của Boyaca.

Tham khảo

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Takahagi, Ibaraki

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Ibaraki, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Ibaraki


title: Hải Thành, Dương Kinh

text:
Hải Thành là một phường thuộc quận Dương Kinh, thành phố Hải Phòng, Việt Nam.

Phường Hải Thành có diện tích 5,33 km², dân số năm 2007 là 5659 người, mật độ dân số đạt 1062 người/km².

Địa giới hành chính phường Hải Thành: Đông giáp quận Hải An; Tây giáp phường Anh Dũng và phường Hòa Nghĩa; Nam giáp phường Tân Thành; Bắc giáp quận Hải An.

Đây là địa phương có dự án Đường cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng đi qua.

Chú thích

Tham khảo


title: Arrayou-Lahitte

text:
Arrayou-Lahitte  là một xã thuộc tỉnh Hautes-Pyrénées trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 396 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Hautes-Pyrénées


title: Monolepta miltinoptera

text:
Monolepta miltinoptera là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1909.

Chú thích

Tham khảo

Monolepta


title: Helicopsyche anaktangga

text:
Helicopsyche anaktangga là một loài Trichoptera trong họ Helicopsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Helicopsyche


title: Pseudagrion pterauratum

text:
Pseudagrion pterauratum là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Pseudagrion pterauratum được miêu tả khoa học năm 1968 bởi Aguesse.

Chú thích

Tham khảo

Pseudagrion


title: 486 Cremona

text:
486 Cremona

486 Cremona là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Luigi Carnera phát hiện ngày 11.5.1902 ở Heidelberg, và được đặt theo tên thành phố Cremona của Ý.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1902


title: Bruchidius nodieri

text:
Bruchidius nodieri là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1943.

Chú thích

Tham khảo

N


title: Concana

text:
Concana là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Các loài
 Concana intricata Schaus, 1911
 Concana lecta Schaus, 1911
 Concana mundissima Walker, [1858]
 Concana permixta Schaus, 1912

Tham khảo

 Concana at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Zafrona taylorae

text:
Zafrona taylorae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Columbellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Zafrona


title: Bonnay, Somme

text:
Bonnay là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên đường D23, khoảng 10 dặm Anh về phía đồng bắc của Amiens.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
(Tất cả đều bằng tiếng Pháp)
 Bonnay sur le site de l'Insee
 Bonnay sur le site du Quid

Xã của Somme


title: Schwarzhofen

text:
Schwarzhofen là một đô thị trong huyện Schwandorf bang Bayern, Đức.

Tham khảo


title: (58481) 1996 ST4

text:
{{DISPLAYTITLE:(58481) 1996 ST4}}

(58481) 1996 ST4 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 20 tháng 9 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 58001–59000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Alurnus grossus

text:
Alurnus grossus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1775.

Chú thích

Tham khảo

Alurnus


title: Orkhon (tỉnh)

text:
Orkhon () là một trong 21 aimag (tỉnh) của Mông Cổ, nằm tại phía bắc của đất nước. Tỉnh lị là Erdenet. Tên của tỉnh bắt nguồn từ sông Orkhon.

Orkhon được tách ra từ tỉnh Bulgan vào năm 1994, để thành lập một thực thể mới với thủ phủ là Erdenet, trước đây vốn là một đô thị tự trị cấp trung ương.

Hành chính

* - Bao gồm tỉnh lị Erdenet

Tham khảo

Tỉnh của Mông Cổ
Orkhon


title: Trần Nguyên Hãn

text:
Trần Nguyên Hãn (chữ Hán: 陳元扞, 1390–1429) là nhà quân sự Đại Việt thời Trần - Lê sơ. Ông là người thuộc dòng dõi nhà Trần, nổi bật với việc tham gia khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo chống sự đô hộ của đế quốc Minh. Ông từng giữ chức Tư đồ (1424–1425), Thái úy (1427), chỉ huy các trận đánh giải phóng Tân Bình, Thuận Hóa (1425–1426), bao vây Đông Quan, công phá thành Xương Giang và chặn đường tiếp tế của quân Minh trong Trận Chi Lăng – Xương Giang (1427).

Cuộc khởi nghĩa thắng lợi, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, tức Lê Thái Tổ (1428). Trần Nguyên Hãn được phong làm Tả tướng quốc. Nhưng về sau vì tính đa nghi, Thái Tổ bắt tội ông khiến ông tự sát. Đến đời Hoàng đế Lê Nhân Tông, ông mới được ân xá và khôi phục chức vị.

Nguồn gốc
Theo cuốn sách Đại Việt thông sử, Trần Nguyên Hãn người huyện Lập Thạch, cháu nội Tư đồ Trần Nguyên Đán, có học thức, giỏi binh pháp.

Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án trong sách Tang thương ngẫu lục, Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược và Phan Kế Bính đều cho rằng Trần Nguyên Hãn là người Hoắc Xa, huyện Quảng Oai, Sơn Tây (nay thuộc huyện Ba Vì, Hà Nội). Trần Xuân Sinh bác lại ý trên. Ông nói rằng mình từng tới xã Hoắc Xa (còn được gọi là Vân Xa), nhưng dân xã này thờ Trần Khát Chân và họ – dân xã này – cũng không biết gì về Trần Nguyên Hãn cả. Từ luận cứ trên, tác giả này cho rằng Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược và Phan Kế Bính đã dựa vào Tang thương ngẫu lục mà lầm theo.

Sách Đại Việt thông sử viết rằng ông: Có học thức, giỏi binh pháp và là dòng dõi của Tư đồ Trần Nguyên Đán. Trần Nguyên Đán là tôn thất nhà Trần, làm quan Tư Đồ, gửi gắm con mình cho Hồ Quý Ly, nên khi Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, họ Trần bị giết, chỉ có con cháu được Quý Ly cho sống. Đến đời con là Trần Thúc Giao, Trần Thúc Quỳnh đầu hàng, làm ngụy quan cho nhà Minh, bị nhà Hậu Trần giết cả nhà cùng 500 người, không rõ Trần Nguyên Hãn là con cháu của ai.

Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn

Gia nhập quân Lam Sơn
Sách Đại việt thông sử chép rằng:Khi nhà Hồ mất, quân Minh xâm lược, trăm họ lầm than, Trần Nguyên Hãn nuôi chí cứu đời giúp dân. Một hôm đến lễ thần ở đền Bạch Hạc, thấy thần ở đền núi Tản Viên bảo với thần ở đền Bạch Hạc rằng trời đã sai Lê Lợi, người ở Lam Sơn làm vua nước An Nam. Vì thế ông mới vào Thanh Hóa tìm Lê Lợi, một lòng theo. Lê Lợi biết tài lược của ông, đãi ngộ rất hậu, cho dự bàn mưu kín, cho theo đánh giặc luôn lập công. Năm Ất Tỵ (1425), ông được Lê Lợi lệnh cho ông cùng Thượng tướng Lê Nỗ, chấp lệnh Lê Đa Bồ đem hơn 1000 quân và một con voi đi đánh các xứ Tân Bình, Thuận Hóa (tức là các tỉnh từ Quảng Bình đến Thừa Thiên-Huế ngày nay).

Đánh Tân Bình, Thuận Hóa
Năm Ất Tỵ (1425), mùa thu, tháng 7, Lê Lợi phán đoán rằng thành quân Minh ở các xứ Thuận Hóa, Tân Bình đã từ lâu không thông tin tức với Nghệ An và Đông Đô, bảo các tướng: Người làm tướng giỏi ngày xưa bỏ chỗ rắn đánh chỗ mền, tránh chỗ mạnh đánh chỗ yếu, như thế chỉ dùng một nữa sức mà nên công gấp đôi. Liền sai ông cùng Thượng tướng Lê Nỗ, chấp lệnh Lê Đa Bồ đem hơn 1000 quân và một con voi đi đánh các xứ Tân Bình, Thuận Hóa.

Quân khởi nghĩa đến sông Bố Chính thì gặp quân Minh. Trần Nguyên Hãn, Lê Nỗ, Lê Đa Bồ đưa quân vào chỗ hiểm yếu, bí mật mai phục ở Hà Khương để nhử giặc. Tướng Minh là Nhậm Năng đem hết quân vào, ông cùng Doãn Nỗ, Lê Đa Bồ hợp binh tượng còn lại để đánh rồi giả cách thua chạy. Nhậm Năng đuổi theo, quân mai phục đánh kẹp 2 bên, quân Minh tan vỡ, bị chém và chết đuối rất nhiều.

Tuy thắng, nhưng quân của ông và Doãn Nỗ có ít, mà quân Minh vẫn đông, họ sai người cấp báo và xin quân. Lê Lợi sai Lê Ngân, Lê Bôi, Lê Văn An đem 70 chiếc thuyền chiến vượt biển đến. Được tin thắng trận trước đó, liền thừa thắng đánh vào các xứ Tân Bình, Thuận Hóa. Quân và dân các nơi bị quân Minh chiếm đều quy thuận, quân Minh rút vào thành cố thủ. Các xứ Tân Bình, Thuận hóa đều thuộc về nghĩa quân.

Tháng 9, năm Bính Ngọ (1426), Lê Lợi nhận được tin báo của Đinh Lễ về chiến thắng Tốt Động, Chúc Động liền đem quân tiến ra Bắc, hợp quân vây Đông Đô. Lê Lợi chia quân làm 3 cánh, ngày 23 tháng 10, sai Trần Nguyên Hãn, Bùi Bị đem hơn trăm chiếc thuyền thủy quân, ngược dòng sông Đại Lũng ra cửa sông Hát, rồi thuận dòng xuôi đến bến Đông Bộ Đầu sông Lô; sai Đinh Lễ đem hơn 1 vạn quân bộ bí mật tiến đến cầu Tây Dương; Lê Lợi đích thân dẫn binh tượng đến cửa Nam ngoài thành Đại La để đánh thành Đông Quan.. Đến đêm, hồi canh ba, quân 3 mặt đánh ập vào, phóng lửa đốt các nhà ở ngoài thành, khói lửa mù mịt đầy trời. Các doanh quân đóng ngoài thành của Phương Chính tranh nhau chạy vào cửa thành xác chết gối lên nhau. Quân Lam Sơn bắt hết những người trong nước buộc phải theo quân Minh và hơn trăm chiến thuyền cùng rất nhiều khí giới, nghi trượng. Quân Minh biết là quân dân các vùng gần đó đều theo về nghĩa quân, mỗi ngày một cùng quẫn, lại đắp thêm tường lũy, liều chết cố thủ, để đợi viện binh.

Hạ thành Xương Giang
Mùa thu, tháng 9 năm Đinh Mùi, Trần Nguyên Hãn được phong làm Thái úy. Lê Lợi sai Thái úy Trần Nguyên Hãn, Tư mã Lê Sát, thiếu úy Lý Triện, Nguyễn Lý, đánh thành Xương Giang.

Tướng chỉ huy nhà Minh là Kim Dận giữ thành này để bảo vệ con đường rút về Bắc của quân Minh, cùng với người mới nhận chức là Lý Nhậm, ra sức cố thủ. Nghĩa quân bao vây hơn 6 tháng, đánh nhau ở Khoái Châu, Lạng Giang không phân thắng bại. Nghĩa quân không lên được thành, Lê Lợi thấy viện binh của quân Minh sắp đến, mới sai các tướng, trong đó có Trần Nguyên Hãn, ra đánh gấp.Lê Lợi sai các tướng đắp đất, mở đường đánh nhau với quân Minh, đào đường ngầm, dùng câu liên, giáo, nỏ cứng, hỏa tiễn, hỏa pháo, bốn mặt cùng đánh, không đầy một giờ đã hạ được thành. Lý Nhậm và Kim Dận tự sát. Nghĩa quân thu vàng lụa, con gái đem chia đều cho binh sĩ. Vương Thông nghe tin thua trận phải làm văn tế.

Tham gia đánh bại viện binh nhà Minh
Ngày 18, tháng 9 năm Đinh Mùi (1427), hai cánh viện binh nhà Minh do An Viễn hầu Liễu Thăng chỉ huy tiến vào Lạng Sơn và Kiềm quốc công Mộc Thạnh vào cửa Lê Hoa Ngày 20, cánh quân do Liễu Thăng chỉ huy bị Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Trần Lựu, Lê Lãnh, Đinh Liệt, Lê Thụ đánh bạo ở Chi Lăng, Liễu Thăng bị chém ở núi Mã Yên. Sau một loạt thất bại và nhiều tướng soái chết,Thôi Tụ, Hoàng Phúc dẫn quân tiến lên, nhưng bị Lê Lý và Lê Văn An đem 3 vạn quân bao vây bốn mặt, lại dựng rào lũy ở tả ngạn sông Xương Giang để ngăn chặn.

Trong lúc đó Lê Lợi sai Trần Nguyên Hãn chặn đường vận chuyển lương thực quân Minh. Đầu tháng 11, quân Lam Sơn tổng tấn công, quân Minh đại bại, bị giết và bắt sống toàn bộ cùng các tướng.

Hội thề Đông Quan
Hội thề này – mà về sau sách sử gọi là hội thề Đông Quan – diễn ra vào tháng 12 năm 1427 tại phía nam thành, bên bờ sông Cái. Trong danh sách những người tham gia hội thề của phía Lam Sơn, Trần Nguyên Hãn đứng tên thứ hai, sau Lê Lợi

Chức vụ và khen thưởng
Khoảng năm 1424–1425, Trần Nguyên Hãn là Tư đồ. Năm 1427, sau chiến tích hãm Đông Quan, ông được phong là Thái úy

Đại Việt sử ký toàn thư ở chương X viết "Đại hội các tướng và các quan văn võ để định công, ban thưởng, xét công cao thấp mà định thứ bậc. Lấy thừa chỉ Nguyễn Trãi làm Quan phục hầu; tư đồ Trần Hãn làm Tả tướng quốc; Khu mật đại sứ Phạm Văn Xảo làm Thái Bảo; đều được ban quốc tính"

Cái chết
Theo sách Đại Việt thông sử: Năm 1429, Trần Nguyên Hãn xin về hưu. Từ trước đó, Nguyên Hãn có nói riêng với người thân cận: Nhà vua có tướng như Việt vương Câu Tiễn, cho nên, ta không thể yên hưởng vui sướng được. Lê Lợi y cho Nguyên Hãn được về, nhưng dặn rằng cứ một năm hai lần lại vào triều chầu vua. Ông về làng làm nhiều nhà cửa, xây bằng gạch hoa và đóng thuyền chở binh khí. Có người tố cáo ông mưu phản. Lê Lợi sai lực sĩ xá nhân bắt về hỏi tội. Thuyền đi đến bến xã Đông Sơn, Trần Nguyên Hãn phẫn uất khấn trời rằng:{{cquote|...Tôi với Hoàng thượng cùng mưu cứu nước, cứu dân, nay sự nghiệp lớn đã thành, Hoàng thượng nghe lời dèm mà hại tôi. Hoàng thiên biết xin soi xét cho.}}

Nói xong bỗng trờ nổi gió to làm lật thuyền, bốn mươi hai lực sĩ xá nhân và Trần Nguyên Hãn đều chết đuối cả, chỉ có hai gia đồng thoát chết. Lê Lợi nghe tin, xuống chiếu tịch thu tất cả vợ con, ruộng đất của cải của ông. Cái chết của Trần Nguyên Hãn được Đại Việt thông sử mô tả khác nhau trong 2 thiên truyện: Đế kỷ đệ nhất ghi ông tự sát; Truyện Trần Nguyên Hãn lại mô tả sau lời than của ông, gió to nổi lên làm lật thuyền khiến ông và 42 lực sĩ đều chết, chỉ có 2 gia đồng sống sót.

Đề thi văn sách do vua Lê Thái Tông ban hành trong khoa thi Hội năm 1442 – khoa thi Hội đầu tiên của hoàng triều Lê – có nhắc đến việc Trần Nguyên Hãn chống lại Lê Thái Tổ: "Đức Thái tổ Cao hoàng đế ta lấy được thiên hạ, nhiều phen xuống chiếu cầu hiền mà không có một ai trúng tuyển, trong khi ấy thì bọn Hãn, bọn Xảo ngầm nuôi mưu gian". Người đỗ đầu khoa thi này là Nguyễn Trực. Bài thi của Nguyễn Trực có đoạn viết về Trần Nguyên Hãn:"Bọn Hãn, bọn Xảo ngầm nuôi mưu gian ghen ghét hiền tài cất nhắc bè lũ. Bản thân chúng đã chả ra gì, thì làm sao tiến cử được nhân tài! Xem thế, dẫu Thái tổ Cao hoàng đế có nguyện vọng cầu hiền, nhưng bị bọn Hãn, Xảo che lấp hiền tài, nên không tìm được. Người xưa có câu: Ai tiến cử nhân tài, sẽ được ban thưởng mức cao nhất. Kẻ nào che lấp tài năng, phải bị trị tội nặng. Vì thế, bọn Hãn, Xảo đã không thoát khỏi sự trừng phạt của Thái tổ Cao hoàng đế. Bọn chúng cũng là lũ Tứ hung đời Ngu, lại Tam giám đời Chu đó! Nhưng dù có bọn tiểu nhân như chúng, vẫn không thể làm hỏng được công cuộc trị nước bấy giờ."Chi tiết này hé lộ rằng 9 năm sau khi Lê Thái Tổ mất (1433), triều đình Lê vẫn coi Trần Nguyên Hãn là tội thần.

 Di lụy và phục hồi
Năm Diên Ninh thứ 5 (1455), nhân đại xá, vua Lê Nhân Tông ban chiếu trả lại ruộng nương của cải, để biểu dương người có công lao cũ. Triều đình đời vua Lê Nhân Tông chỉ nhân dịp đại xá mà thương cho hậu duệ những người phạm tội như Lê Sát, Nguyễn Trãi, Phạm Văn Xảo..., trả lại ruộng đất cũ cho họ, chứ không minh oan cho họ. Sau này, để bày tỏ tấm long khoan hậu của Hoàng Đế, Lê Thánh Tông đã truy phong cho các tội thần như Lê Sát, Phạm Văn Xảo, Nguyễn Trãi v.v. tuy nhiên nhà Lê tuyệt nhiên không đả động gì đến Trần Nguyên Hãn. Nghĩa là các đời vua Lê vẫn xem ông là tội phạm. Đến đời nhà Mạc, triều đại cướp ngôi nhà Lê, ông mới được truy phong là Tả tướng quốc, Trung liệt Đại vương. Nguyên nhân
Theo sách Đại Việt thông sử, quyển 2, Đế kỷ đệ nhị: Tháng 11, năm 1430, thổ tù ở châu Thạch Lam Thái Nguyên là Nông Đắc Thái và ở châu Thượng Lang liên kết với Trần Hãn làm phản, Lê Lợi bèn thân chinh và tuyển binh ở bãi Bồ Đề, giết Phạm Văn Xảo. Đến tháng 2, 1431 Lê Lợi đánh bại lực lượng này, khiến Bế Khắc Thiệu thua chạy rồi chết, bắt sống được Nông Đắc Thái.

Đến tháng 12, năm 1431, thổ tù Đào Cát Hãn ở Mường Lễ do thông đồng với Phạm Văn Xảo, lại liên kết với quân Ai Lao xâm lấn Mường Mỗi. Lê Lợi sai con trưởng Lê Tư Tề và tướng Lê Sát mang quân đánh, sau đó lại tự mình thân chinh. Đến tháng 1 năm 1432, Lê Lợi giết tướng Ai Lao là Kha Lại, Đào Cát Hãn phải chạy trốn, đổi Mường Lễ thành châu Phục Lễ. Đến tháng 3, khi kéo quân trở về kinh sư, làm lễ hiến phù tại Thái miếu, Lê Lợi ban tờ chiếu trong đó có chép: Năm ngoái thằng Khắc Thiệu ở Thái Nguyên mưu làm phản đích là do thằng Hãn âm mưu, năm nay Cát Hãn làm phản là do âm mưu của Xảo... phàm bầy tôi nên lấy tên Hãn, tên Xảo làm răn...Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư, vụ việc Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái nổi dậy làm phản,sử chép rằng hai người này ở địa phương tranh nhau tự lập, không do ai xui giục.
Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép vụ việc họ Nông và họ Bế làm phản và việc hạ lệnh bắt Trần Nguyên Hãn là 2 việc riêng rẽ, không liên quan tới nhau; sách này cũng khẳng định Trần Nguyên Hãn bị gièm pha vu cáo là có mưu phản. Khi đề cập tới việc Lê Lợi đánh xong họ Nông và họ Bế, ban chiếu kể tội họ cho các nơi biết cũng không đề cập tới người khác xui giục.

Theo sách Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, vua Thái Tổ tuổi già, lắm bệnh, sợ ngày sau chúa nhỏ (thái tử Nguyên Long mới lên 8) cầm quyền, các đại thần như Phạm Văn Xảo và Trần Nguyên Hãn "sẽ có chí khác". Vì vậy, bề ngoài Lê Lợi "tỏ ra trọng vọng nhưng bên trong vẫn nghi ngờ. Bọn gian thần Trình Hoàng Bá, Lê Quốc Khí, Đinh Bang Bản, Nguyễn Tông Chí, Lê Đức Dư đón biết ý vua tranh nhau dâng mật sớ khuyên vua sớm trừ đi". Khi Phạm Văn Xảo và Trần Nguyên Hãn đã bị trừ bỏ, vua Lê "hối hận, thương hai người bị oan", hạ lệnh cho những kẻ tố cáo ông về sau không được tố cáo ai nữa và dù có tài cũng không được dùng nữa. Khi Lê Thái Tông (Nguyên Long) lên ngôi, phụ chính Lê Sát định dùng lại bọn gian thần đó nhưng bị các quan trong triều phản đối đành phải thôi.

Theo ý kiến phỏng đoán trong sách của nhóm Phan Duy Kha, Lã Duy Lan,...:Ông nằm trong vòng xoáy tranh giành quyền lực trong triều đình nhà Lê thời hậu chiến. Có ý kiến phỏng đoán rằng Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo ủng hộ Lê Tư Tề, con trưởng của Lê Lợi trong khi Lê Sát, Lê Ngân, Phạm Vấn... ủng hộ người con thứ là Nguyên Long. Khi phái Lê Sát thắng thế và Lê Tư Tề bị ruồng bỏ, thì ông cũng không tránh khỏi hậu họa.Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ, sách đã dẫn, tr 982-983

 Lời bình của Trần Quốc Vượng
Sử gia Trần Quốc Vượng bàn về cái chết của Trần Nguyên Hãn như sau:

 Gia quyến và con cháu đời sau
Trần Nguyên Hãn có 3 vợ. Với 2 vợ đầu, ông có ba con trai. Lê Quý Đôn chép trong Lê triều thông sử rằng ông bị bắt về kinh sư cùng người vợ thứ ba và người con nhỏ mới sinh (hài đồng tử). Sau khi ông chết, Lê Lợi cho bắt hai mẹ con bà này về kinh quản thúc, gia sản của Trần Nguyên Hãn bị tịch thu. Con cháu ông không có ai bị giết.

Theo gia phả các chi họ ở xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, thì Trần Nguyên Hãn có ba vợ, hai người vợ đầu là:

Bà cả (không ghi tên) người làng Cao Phong, xã Văn Quán. Ông bà sinh hạ được một con trai là Trần Doãn Hữu, tự là Trung Khang. Trước khi ông Trần Nguyên Hãn xuống thuyền về kinh (theo lệnh triệu hồi của Lê Lợi), ông cho mẹ con bà chạy trốn vào rừng Thần; sau trở lại Sơn Đông.
Vợ thứ hai là bà Lê Thị Tuyển. Ông bà sinh hạ hai con trai là Trần Trung Khoản và Trần Đăng Huy, tự là Trung Lương. Khi Trần Nguyên Hãn xuống thuyền về kinh, ông cho ba mẹ con bà Tuyển chạy trốn sang làng Kẻ Nú, phủ Tam Đới huyện Phù Khang, trấn Tây Sơn. Sau người con lớn Trần Trung Khoản tiếp tục bỏ đi và đổi ra họ Quách. và Trần Đăng Huy đổi sang họ Đào.

 Các công trình gắn liền với tên tuổi Trần Nguyên Hãn

Trần Nguyên Hãn được nhiều làng ở Sơn Đông và các vùng xung quanh lập đền thờ, nhưng "chính tự" (nơi thờ tự chính, được công nhận và ghi vào "tự điển") là đền Tả tướng. Đền này được xây ngay trên nền ngôi nhà cũ của Trần Nguyên Hãn.

Nhiều di tích ở Sơn Đông hiện nay được cho là có liên quan đến các hoạt động của Trần Nguyên Hãn như rừng Thần, đầm Rạch, cống Khẩu... Ao Tó là nơi ông luyện thủy quân sau khi đã trí sĩ về nhà và cho đóng thuyền lớn. Chợ Gốm là nơi Trần Nguyên Hãn từng hành nghề bán dầu. Hiện nay, dân làng này vẫn làm nghề ép dầu bên cạnh những nghề thủ công khác như làm gốm, sơn, mộc.

Trần Nguyên Hãn cũng được đúc tượng và thờ ở di tích quốc gia đền Như Độ, thuộc xã Như Hòa, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Lễ hội đền Như Độ diễn ra vào 14-15 tháng Giêng vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu.

Tên của ông được đặt cho nhiều đường phố và trường học tại các thành phố Việt Nam: tại quận Hoàn Kiếm (thành phố Hà Nội), quận Lê Chân (thành phố Hải Phòng), Thành phố Đồng Hới, thành phố Đà Nẵng, phường Phước Hòa Thành phố Nha Trang, Thành phố Vũng Tàu, quận 8 Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hạ Long,... và ở Lập Thạch quê hương ông.

 Tham khảo
 Đại Việt thông sử, Lê Quý Đôn, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1978
Đại Việt sử ký toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên,...Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993.Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm, Trần Quốc Vượng.Thuyết Trần, Trần Xuân Sinh, Nhà xuất bản Hải Phòng 2003.Đất nước Việt Nam qua các đời, Đào Duy Anh, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2005Lịch sử Việt Nam: hỏi và đáp, Lê Văn Lan, 2004.Đại cương lịch sử Việt Nam, Nhà xuất bản Giáo dục, 2006, tập 1.Việt sử giai thoại, Nguyễn Khắc Thuần, Nhà xuất bản Giáo dục, 2003, tập 5.Nhìn lại lịch sử, Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2003.Khởi nghĩa Lam Sơn, Phan Huy Lê, Phan Đại Doãn.Từ điển chức quan Việt Nam'', Đỗ Văn Ninh, Nhà xuất bản Thanh niên, 2006

Chú thích

Nhân vật thời Trần
Võ tướng nhà Lê sơ
Hoàng tộc nhà Trần
Người tham gia Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427)
Công thần khai quốc nhà Lê sơ
Thái úy Việt Nam


title: Saint-Denis, Thung lũng Aosta

text:
Saint-Denis là một đô thị ở thung lũng Aosta, Ý. Đô thị này có diện tích 11 km², dân số 342 người.

Đô thị này giáp các đô thị sau: Antey-Saint-André, Chambave, Châtillon, Pontey, Torgnon, Verrayes.

Biến động dân số

Tham khảo

Saint-Denis


title: Wageningen

text:
Wageningen là một đô thị thuộc tỉnh Gelderland, Hà Lan. Đô thị này có diện tích 32,35 km2, dân số là 37.414 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức

Đô thị Gelderland