title: Hộ chiếu

text:
Hộ chiếu là một giấy thông hành, thường do chính phủ của một quốc gia cấp cho công dân của quốc gia đó, xác nhận danh tính và quốc tịch của người giữ hộ chiếu chủ yếu cho mục đích đi lại quốc tế. Hộ chiếu tiêu chuẩn có thể chứa thông tin như tên, nơi ở và ngày sinh, ảnh, chữ ký và các thông tin nhận dạng có liên quan khác của người sở hữu hộ chiếu.
Nhiều quốc gia đã bắt đầu phát hành hoặc có kế hoạch phát hành hộ chiếu sinh trắc học có chứa vi mạch nhúng, khiến chúng có thể đọc được bằng máy và khó làm giả hơn. , đã có hơn 150 khu vực pháp lý cấp hộ chiếu điện tử. Hộ chiếu không đọc được bằng máy không sinh trắc học được cấp trước đây thường vẫn có giá trị cho đến ngày hết hạn của nó.

Người mang hộ chiếu thường được quyền nhập cảnh vào quốc gia đã cấp hộ chiếu, mặc dù một số người được cấp hộ chiếu có thể không phải là công dân đầy đủ quyền cư trú (ví dụ: công dân Mỹ hoặc công dân Anh). Bản thân hộ chiếu không tạo ra bất kỳ quyền lợi nào tại quốc gia được đến thăm hoặc bắt buộc quốc gia cấp hộ chiếu theo bất kỳ cách nào, chẳng hạn như hỗ trợ lãnh sự. Một số hộ chiếu chứng thực người mang hộ chiếu có tư cách là nhà ngoại giao hoặc quan chức khác, được hưởng các quyền và đặc quyền như miễn trừ bị bắt hoặc truy tố.

Nhiều quốc gia thường cho phép nhập cảnh đối với người mang hộ chiếu của các quốc gia khác, đôi khi yêu cầu phải có thị thực, nhưng đây không phải là quyền được cấp tự động. Nhiều điều kiện bổ sung khác, chẳng hạn như không có khả năng trở thành một khoản phí công cộng vì lý do tài chính hoặc các lý do khác, và người nắm giữ không bị kết án tội phạm, có thể được áp dụng. Khi một quốc gia không công nhận quốc gia khác hoặc đang tranh chấp với quốc gia đó, quốc gia đó có thể cấm sử dụng hộ chiếu của họ để đi du lịch đến quốc gia khác đó, hoặc có thể cấm nhập cảnh đối với những người có hộ chiếu của quốc gia khác đó và đôi khi đối với những người khác có ví dụ, đã đến thăm các quốc gia khác. Một số cá nhân phải chịu các lệnh trừng phạt từ chối nhập cảnh vào các quốc gia cụ thể.

Một số quốc gia và tổ chức quốc tế cấp giấy thông hành không phải là hộ chiếu tiêu chuẩn, nhưng cho phép chủ sở hữu đi du lịch quốc tế đến các quốc gia công nhận giấy tờ này. Ví dụ, những người không quốc tịch thường không được cấp hộ chiếu quốc gia, nhưng có thể có được giấy thông hành tị nạn hoặc "hộ chiếu Nansen" trước đó cho phép họ đi đến các quốc gia công nhận giấy tờ này và đôi khi quay trở lại nước cấp cho họ hộ chiếu trên.

Trong các trường hợp khác, có thể yêu cầu hộ chiếu để xác nhận thông tin nhận dạng như nhận phòng khách sạn hoặc khi đổi tiền sang nội tệ. Hộ chiếu và các giấy tờ thông hành khác có thời hạn sử dụng nhất định, nếu quá hạn sẽ không còn giá trị, nhưng hộ chiếu được khuyến nghị là có giá trị ít nhất 6 tháng vì nhiều hãng hàng không từ chối cho hành khách có hộ chiếu còn hạn sử dụng ngắn hơn 6 tháng lên máy bay, ngay cả khi quốc gia đến có thể không yêu cầu như vậy.

Lịch sử

Một trong những tài liệu tham khảo sớm nhất được biết đến về thủ tục giấy tờ có vai trò tương tự như hộ chiếu được tìm thấy trong Kinh thánh tiếng Do Thái. , có niên đại khoảng năm 450 BC, nói rằng Nehemiah, một quan chức phục vụ Vua Artaxerxes I của Ba Tư, đã xin phép đi đến Judea; nhà vua cho phép và đưa cho anh ta một lá thư "gửi cho các thống đốc bên kia sông" yêu cầu cho anh ta lối đi an toàn khi đi qua vùng đất của nhà vua.

Arthashastra, thế kỷ thứ 3 TCN, đã đưa ra các thẻ thông hành được cấp với tỷ lệ một masha mỗi thẻ để ra vào đất nước này. Chương 34 của Cuốn sách thứ hai của Arthashastra liên quan đến nhiệm vụ của , nghĩa là Giám đốc đóng dấu) -  người phải cấp giấy thông hành có đóng dấu trước khi một người có thể vào hoặc rời khỏi quốc gia này.

Hộ chiếu là một phần quan trọng của bộ máy hành chính Trung Quốc ngay từ thời Tây Hán (202 TCN-220 CN), nếu không muốn nói là vào thời nhà Tần. Giấy được yêu cầu ghi các chi tiết như tuổi, chiều cao và các đặc điểm cơ thể. Những hộ chiếu này (zhuan) xác định khả năng di chuyển của một người qua các quận của đế quốc và thông qua các điểm kiểm soát. Ngay cả trẻ em cũng cần hộ chiếu, nhưng những trẻ từ một tuổi trở xuống được mẹ chăm sóc có thể không cần hộ chiếu.

Trong Caliphate Hồi giáo thời trung cổ, một dạng hộ chiếu là bara'a, biên lai nộp thuế. Chỉ những người đã trả thuế zakah (đối với người Hồi giáo) hoặc jizya (đối với người dhimmis) mới được phép đi đến các vùng khác nhau của Caliphate; do đó, biên lai bara'a là một "hộ chiếu cơ bản."

Các nguồn từ nguyên cho thấy thuật ngữ "hộ chiếu" là từ một tài liệu thời Trung cổ được yêu cầu để đi qua cổng (hoặc "porte") của tường thành hoặc đi qua một lãnh thổ. Ở châu Âu thời Trung cổ, các giấy tờ như vậy được chính quyền địa phương cấp cho du khách nước ngoài (trái ngược với công dân địa phương, như thực tế hiện đại) và thường chứa danh sách các thị trấn và thành phố mà người giữ giấy tờ này được phép đi vào hoặc đi qua. Nhìn chung, không cần phải có giấy tờ để đi đến các cảng biển, nơi được coi là điểm giao dịch mở, nhưng các giấy tờ này là phải có để có thể đi vào nội địa từ các cảng biển.

Vua Henry V của Anh được cho là đã phát minh ra thứ mà một số người coi là hộ chiếu đầu tiên theo nghĩa hiện đại, như một phương tiện giúp thần dân của ông chứng minh họ là ai ở các vùng đất xa lạ. Tài liệu tham khảo sớm nhất về những tài liệu này được tìm thấy trong Đạo luật năm 1414 của Nghị viện. Năm 1540, việc cấp giấy thông hành ở Anh đã trở thành một vai trò của Hội đồng Cơ mật Anh, và khoảng thời gian này thuật ngữ "hộ chiếu" đã được sử dụng. Năm 1794, cấp hộ chiếu Anh trở thành công việc của Văn phòng Ngoại trưởng. Luật của Hoàng gia Augsburg năm 1548 yêu cầu công chúng phải giữ các giấy tờ của hoàng gia để đi lại, nếu không sẽ có thể bị lưu đày vĩnh viễn.

Sự mở rộng nhanh chóng của cơ sở hạ tầng đường sắt và sự giàu có ở châu Âu bắt đầu từ giữa thế kỷ 19 đã dẫn đến sự gia tăng lớn về khối lượng du lịch quốc tế và hệ thống hộ chiếu duy nhất bị loãng trong khoảng 30 năm trước Thế chiến thứ nhất. Tốc độ của các chuyến tàu, cũng như số lượng hành khách vượt qua nhiều biên giới, khiến việc thực thi luật hộ chiếu trở nên khó khăn. Phản ứng chung là việc nới lỏng các yêu cầu về hộ chiếu. Trong phần cuối của thế kỷ 19 và cho đến Thế chiến thứ nhất, xét về tổng thể, hộ chiếu là không cần thiết để đi lại trong châu Âu, và việc đi qua biên giới là một thủ tục tương đối đơn giản. Do đó, tương đối ít người có hộ chiếu.

Trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất, các chính phủ châu Âu đã đưa ra các yêu cầu về hộ chiếu biên giới vì lý do an ninh và để kiểm soát việc di cư của những người có kỹ năng hữu ích. Các biện pháp kiểm soát này vẫn được duy trì sau chiến tranh, trở thành một quy trình tiêu chuẩn, mặc dù gây tranh cãi. Khách du lịch người Anh của những năm 1920 phàn nàn, đặc biệt là về những bức ảnh đính kèm và mô tả vật lý, mà họ cho là đã dẫn đến một "sự mất nhân tính tồi tệ". Đạo luật Quốc tịch và Địa vị của Người nước ngoài của Anh được thông qua vào năm 1914, xác định rõ ràng các khái niệm về quyền công dân và tạo ra một mẫu sổ tay của hộ chiếu.

Năm 1920, Hội Quốc liên tổ chức hội nghị về hộ chiếu, Hội nghị Paris về hộ chiếu & thủ tục hải quan và thông qua vé. Hướng dẫn về hộ chiếu và thiết kế tập sách chung là kết quả của hội nghị, được tiếp nối với các hội nghị vào năm 1926 và 1927.

Trong khi Liên Hợp Quốc tổ chức hội nghị du lịch vào năm 1963, không có hướng dẫn về hộ chiếu nào được áp dụng. Tiêu chuẩn hóa hộ chiếu ra đời vào năm 1980, dưới sự bảo trợ của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO). Các tiêu chuẩn của ICAO bao gồm những tiêu chuẩn dành cho hộ chiếu có thể đọc được bằng máy. Những hộ chiếu như vậy có một khu vực trong đó một số thông tin được viết dưới dạng văn bản khác được viết dưới dạng chuỗi ký tự chữ và số, được in theo cách thích hợp để nhận dạng ký tự quang học. Điều này cho phép các kiểm soát viên biên giới và các cơ quan thực thi pháp luật khác xử lý các hộ chiếu này nhanh hơn mà không cần phải nhập thông tin theo cách thủ công vào máy tính. ICAO xuất bản Machine Readable Travel Documents Doc 9303, là tiêu chuẩn kỹ thuật cho hộ chiếu có thể đọc được bằng máy. Một tiêu chuẩn gần đây hơn là dành cho hộ chiếu sinh trắc học. Chúng chứa sinh trắc học để xác thực danh tính của khách du lịch. Thông tin quan trọng của hộ chiếu được lưu trữ trên một chip máy tính RFID nhỏ, giống như thông tin được lưu trữ trên thẻ thông minh. Giống như một số thẻ thông minh, thiết kế sổ tay hộ chiếu yêu cầu một chip không tiếp xúc được nhúng có thể chứa dữ liệu chữ ký số để đảm bảo tính toàn vẹn của hộ chiếu và dữ liệu sinh trắc học.

Phát hành
Về mặt lịch sử, thẩm quyền hợp pháp để cấp hộ chiếu được thành lập dựa trên việc thực hiện theo quyết định của cơ quan hành pháp của mỗi quốc gia (hoặc đặc quyền của Nhà vua). Các nguyên lý pháp lý nhất định tuân theo, đó là: thứ nhất, hộ chiếu được cấp dưới danh nghĩa của tiểu bang; thứ hai, không người nào có quyền hợp pháp được cấp hộ chiếu; thứ ba, chính phủ của mỗi quốc gia, khi thực hiện quyền hành pháp của mình, có toàn quyền quyết định từ chối cấp hoặc thu hồi hộ chiếu; và thứ tư, rằng quyết định thứ hai không bị xem xét lại. Tuy nhiên, các học giả pháp lý bao gồm AJ Arkelian đã lập luận rằng những diễn biến trong cả luật hiến pháp của các nước dân chủ và luật quốc tế áp dụng cho tất cả các nước hiện làm cho những nguyên lý lịch sử đó trở nên lỗi thời và bất hợp pháp.

Trong một số trường hợp, một số quốc gia cho phép mọi người giữ nhiều hơn một giấy hộ chiếu. Điều này có thể áp dụng, ví dụ, đối với những người đi công tác nhiều và có thể cần phải có hộ chiếu để đi du lịch trong khi một hộ chiếu khác đang phải chờ thị thực xin vào một quốc gia khác. Ví dụ, Vương quốc Anh có thể cấp hộ chiếu thứ hai nếu người nộp đơn có thể cho thấy nhu cầu và tài liệu hỗ trợ, chẳng hạn như thư từ nhà tuyển dụng.

Điều kiện cấp quốc gia
Ngày nay, hầu hết các quốc gia cấp hộ chiếu cá nhân cho công dân nộp đơn, bao gồm cả trẻ em, chỉ một số ít vẫn cấp hộ chiếu gia đình (xem bên dưới phần "Phân loại") hoặc bao gồm cả trẻ em trên hộ chiếu của cha mẹ (hầu hết các quốc gia đã chuyển sang hộ chiếu cá nhân từ đầu đến giữa thế kỷ 20). Khi người mang hộ chiếu xin cấp hộ chiếu mới (thường là do hộ chiếu trước đó hết hạn, không đủ giá trị để nhập cảnh vào một số quốc gia hoặc thiếu trang trống), họ có thể được yêu cầu nộp lại hộ chiếu cũ vì đã hết giá trị. Trong một số trường hợp, hộ chiếu hết hạn không bắt buộc phải giao nộp hoặc đã hết giá trị (ví dụ: nếu hộ chiếu đó có thị thực chưa hết hạn).

Theo luật của hầu hết các quốc gia, hộ chiếu là tài sản của chính phủ và có thể bị giới hạn hoặc bị thu hồi bất cứ lúc nào, thường là trên những lý do cụ thể và có thể bị xét xử tư pháp. Ở nhiều nước, giao nộp hộ chiếu là một điều kiện để cho phép tại ngoại thay cho việc bị phạt tù để chờ xét xử hình sự do rủi ro khi bay.

Mỗi quốc gia đặt ra các điều kiện riêng cho việc cấp hộ chiếu. Ví dụ, Pakistan yêu cầu người nộp đơn phải được phỏng vấn trước khi cấp hộ chiếu Pakistan. Khi xin hộ chiếu hoặc thẻ căn cước quốc gia, tất cả người Pakistan được yêu cầu ký vào lời thề tuyên bố Mirza Ghulam Ahmad là một nhà tiên tri mạo danh và tất cả người Ahmadis không phải là người Hồi giáo.

Một số quốc gia hạn chế việc cấp hộ chiếu, nơi các chuyến đi quốc tế đến và đi được quản lý rất chặt chẽ, chẳng hạn như Triều Tiên, nơi hộ chiếu phổ thông là đặc quyền của một số rất ít người được chính phủ tin tưởng.  Các quốc gia khác đưa ra yêu cầu đối với một số công dân để được cấp hộ chiếu, chẳng hạn như Phần Lan, nơi công dân nam từ 18–30 tuổi phải chứng minh rằng họ đã hoàn thành hoặc được miễn nghĩa vụ quân sự bắt buộc của họ để được cấp hộ chiếu không hạn chế; nếu không, hộ chiếu chỉ được cấp có giá trị đến hết năm thứ 28 của họ, để đảm bảo rằng họ trở lại thực hiện nghĩa vụ quân sự. Các quốc gia khác có nghĩa vụ quân sự bắt buộc, chẳng hạn như Hàn Quốc và Syria, cũng có các yêu cầu tương tự, ví dụ: Hộ chiếu Hàn Quốc và hộ chiếu Syria.

Tình trạng quốc gia
Hộ chiếu có ghi quốc tịch của người sở hữu. Ở hầu hết các quốc gia, chỉ tồn tại một loại quốc tịch và chỉ một loại hộ chiếu phổ thông được cấp. Tuy nhiên, tồn tại một số loại ngoại lệ:

Nhiều loại quốc tịch trong một quốc gia
Vương quốc Anh có một số loại quốc tịch Vương quốc Anh do lịch sử thuộc địa của nó. Do đó, Vương quốc Anh phát hành nhiều hộ chiếu có hình thức tương tự nhưng đại diện cho các quốc tịch khác nhau, do đó, khiến các chính phủ nước ngoài buộc những người có hộ chiếu Vương quốc Anh khác nhau phải tuân theo các yêu cầu nhập cảnh khác nhau.

Nhiều loại hộ chiếu, một quốc tịch
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ủy quyền cho các Đặc khu Hành chính Hồng Kông và Ma Cao cấp hộ chiếu cho thường trú nhân mang quốc tịch Trung Quốc theo thỏa thuận " một quốc gia, hai hệ thống ". Chính sách thị thực do chính quyền nước ngoài áp đặt đối với thường trú nhân Hồng Kông và Ma Cao mang hộ chiếu như vậy khác với những người mang hộ chiếu phổ thông của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Hộ chiếu Đặc khu Hành chính Hồng Kông (hộ chiếu HKSAR) cho phép miễn thị thực đến nhiều quốc gia hơn hộ chiếu thông thường của CHNDTH.

Ba quốc gia cấu thành của Vương quốc Đan Mạch có một quốc tịch chung. Đan Mạch thích hợp là một thành viên của Liên minh Châu Âu, nhưng Greenland và Faroe Islands thì không. Công dân Đan Mạch cư trú tại Quần đảo Greenland hoặc Faroe có thể lựa chọn giữa việc mang hộ chiếu Đan Mạch thuộc EU và hộ chiếu Đan Mạch không thuộc Liên minh Châu Âu của người Greenland hoặc Faroe.

Hạng quốc tịch đặc biệt thông qua đầu tư
Trong một số trường hợp hiếm hoi, quốc tịch có được thông qua đầu tư. Một số nhà đầu tư đã được mô tả trong hộ chiếu Tongan là 'người được bảo vệ tại Tongan', một tình trạng không nhất thiết phải mang theo quyền cư trú ở Tonga.

Hộ chiếu của thực thể không có lãnh thổ có chủ quyền
Một số thực thể không có lãnh thổ có chủ quyền phát hành các tài liệu được mô tả như hộ chiếu, đáng chú ý nhất là Liên đoàn Iroquois, Chính phủ lâm thời của thổ dân ở Úc và Lệnh quân sự có chủ quyền của Malta. Những giấy tờ như vậy không nhất thiết phải được chấp nhận để nhập cảnh vào một quốc gia.

Hiệu lực

Hộ chiếu có thời hạn sử dụng, thường từ 5 đến 10 năm.

Nhiều quốc gia yêu cầu hộ chiếu phải có giá trị ít nhất sáu tháng sau ngày khởi hành dự kiến, cũng như có ít nhất hai đến bốn trang trống. Các khuyến nghị chung yêu cầu hộ chiếu phải còn hạn ít nhất sáu tháng kể từ ngày khởi hành vì nhiều hãng hàng không từ chối cho hành khách có hộ chiếu còn hạn sử dụng ngắn hơn lên máy bay, ngay cả khi quốc gia đến không có yêu cầu như vậy đối với du khách đến.

Phân loại
Các loại hộ chiếu trên toàn thế giới tồn tại một tiêu chuẩn thô sơ như nhau, mặc dù loại hộ chiếu, số trang và định nghĩa có thể khác nhau tùy theo quốc gia.

Hộ chiếu đầy đủ

 Hộ chiếu thường (còn gọi là hộ chiếu phổ thông, hoặc hộ chiếu du lịch) - Dạng hộ chiếu phổ biến nhất, được cấp cho công dân cá nhân và các công dân khác (hầu hết các quốc gia đã ngừng cấp hộ chiếu gia đình cách đây vài thập kỷ vì lý do hậu cần và an ninh).
 Hộ chiếu công vụ - Được cấp cho nhân viên chính phủ để đi công tác và người phụ thuộc đi cùng của họ.
 Hộ chiếu ngoại giao - Được cấp cho các nhà ngoại giao của một quốc gia và những người phụ thuộc đi cùng của họ để đi lại và cư trú quốc tế chính thức. Các nhà ngoại giao được công nhận ở một số hạng nhất định có thể được nước sở tại cấp quyền miễn trừ ngoại giao, nhưng điều này không tự động được trao bằng cách mang hộ chiếu ngoại giao. Mọi đặc quyền ngoại giao được áp dụng tại quốc gia mà nhà ngoại giao được công nhận; ở nơi khác, người mang hộ chiếu ngoại giao phải tuân thủ các quy định và thủ tục đi lại tương tự như yêu cầu của công dân nước họ. Việc nắm giữ hộ chiếu ngoại giao không có bất kỳ đặc quyền cụ thể nào. Tại một số sân bay, có các cửa kiểm tra hộ chiếu riêng cho người mang hộ chiếu ngoại giao.
 Hộ chiếu khẩn cấp (còn gọi là hộ chiếu tạm thời) - Được cấp cho những người bị mất, bị đánh cắp hoặc không có hộ chiếu và họ không có thời gian để lấy hộ chiếu thay thế, ví dụ người ở nước ngoài và cần phải bay về nước trong vòng vài ngày. Những hộ chiếu này dành cho thời hạn rất ngắn, ví dụ như đi một chiều về nước và đương nhiên sẽ có thời hạn hiệu lực ngắn hơn nhiều so với hộ chiếu thông thường. Giấy thông hành cũng được sử dụng cho mục đích này.
 Hộ chiếu tập thể - Được cấp cho các nhóm xác định để đi cùng nhau đến các điểm đến cụ thể, chẳng hạn như một nhóm học sinh trong một chuyến đi học.
 Hộ chiếu gia đình - Được cấp cho cả một gia đình. Có một người mang hộ chiếu, người này có thể đi một mình hoặc với các thành viên khác trong gia đình có trong hộ chiếu. Thành viên gia đình không phải là chủ hộ chiếu không được sử dụng hộ chiếu để đi lại mà không có hộ chiếu.  Hiện nay ít quốc gia cấp hộ chiếu gia đình; ví dụ, tất cả các quốc gia EU, Canada, Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, cùng nhiều quốc gia khác, đều yêu cầu mỗi trẻ em phải có hộ chiếu riêng.

Hộ chiếu không phải cho công dân

Latvia và Estonia
Những người không phải công dân ở Latvia và Estonia là những cá nhân, chủ yếu thuộc dân tộc Nga hoặc Ukraine, không phải là công dân của Latvia hoặc Estonia nhưng có gia đình đã cư trú trong khu vực này từ thời Liên Xô và do đó có quyền được cấp hộ chiếu không phải công dân của chính phủ Latvia cũng như các quyền cụ thể khác. Khoảng 2/3 trong số họ là người gốc Nga, tiếp theo là người Belarus, người Ukraine, người Ba Lan và người Litva.

Những người không phải là công dân ở hai quốc gia được cấp hộ chiếu không phải công dân đặc biệt  trái ngược với hộ chiếu thông thường do chính quyền Estonia và Latvia cấp cho công dân.

Samoa thuộc Mỹ
Mặc dù tất cả công dân Hoa Kỳ đều có quốc tịch Hoa Kỳ, nhưng điều ngược lại là không đúng. Như đã nêu trong , một người có mối liên hệ duy nhất với Hoa Kỳ là thông qua việc sinh ra trong một sở hữu bên ngoài (được định nghĩa trong  với tên American Samoa và Swains Island, đảo này được quản lý như một phần của American Samoa), hoặc thông qua nguồn gốc từ một người được sinh ra, có quốc tịch Hoa Kỳ nhưng không phải là công dân Hoa Kỳ. Điều này trước đây là trường hợp của một số tài sản ở nước ngoài hiện tại hoặc trước đây của Hoa Kỳ, tức là Khu Kênh đào Panama và Lãnh thổ Ủy thác của Quần đảo Thái Bình Dương.

Hộ chiếu Hoa Kỳ cấp cho người có quốc tịch Hoa Kỳ mà không phải là công dân có mã chứng thực 9 ghi rõ: "THE BEARER IS A UNITED STATES NATIONAL  AND NOT A UNITED STATES CITIZEN." trên trang chú thích.

Công dân Hoa Kỳ không phải là công dân có thể cư trú và làm việc tại Hoa Kỳ mà không bị hạn chế, và có thể nộp đơn xin nhập quốc tịch theo các quy tắc tương tự như người nước ngoài cư trú. Giống như những người nước ngoài cư trú, họ hiện không được bất kỳ bang nào của Hoa Kỳ cho phép bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử liên bang hoặc bang, mặc dù đối với người nước ngoài thường trú, không có hiến pháp nào cấm họ làm như vậy.

Vương quốc Anh
Do sự phức tạp của luật quốc tịch Anh, Vương quốc Anh có sáu biến thể của quốc tịch Anh. Tuy nhiên, trong số các biến thể này, chỉ có tư cách được gọi là công dân Anh mới được cấp quyền cư trú tại một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ cụ thể (Vương quốc Anh) trong khi những quốc gia khác thì không. Do đó, Vương quốc Anh cấp hộ chiếu Anh cho những người mang quốc tịch Anh nhưng không phải là công dân Anh, bao gồm công dân Lãnh thổ hải ngoại của Anh, công dân Anh ở nước ngoài, thần dân Anh, Công dân Anh (ở nước ngoài) và Người được bảo vệ của Anh.

Andorra
Trẻ em sinh ra ở Andorra cho công dân nước ngoài chưa cư trú tại quốc gia này trong vòng tối thiểu 10 năm được cấp hộ chiếu tạm thời. Sau khi trẻ đủ 18 tuổi, trẻ phải xác nhận quốc tịch của mình với Chính phủ.

Dạng khác

 Giấy thông hành - Được cấp bởi các chính phủ quốc gia hoặc các tổ chức quốc tế (chẳng hạn như Liên hợp quốc) làm hộ chiếu khẩn cấp, du lịch vì lý do nhân đạo hoặc đi công tác.
 Giấy thông hành Interpol - Được Interpol cấp cho các sĩ quan cảnh sát để đi công tác chính thức, cho phép họ bỏ qua một số hạn chế về thị thực ở một số quốc gia thành viên khi điều tra tội phạm xuyên quốc gia.
 Giấy chứng nhận danh tính (còn được gọi là hộ chiếu của người nước ngoài, hoặc không chính thức, Giấy thông hành) - Được cấp trong một số trường hợp nhất định, chẳng hạn như không quốc tịch, cho những người không phải là công dân. Một ví dụ là " hộ chiếu Nansen " (hình). Đôi khi được cấp dưới dạng hộ chiếu nội bộ cho người không cư trú.
 Giấy thông hành dành cho người tị nạn - Được cấp cho người tị nạn bởi quốc gia mà người đó hiện đang cư trú cho phép họ đi ra ngoài quốc gia đó và trở về. Giấy này là cần thiết vì những người tị nạn khó có thể nhận được hộ chiếu từ quốc tịch của họ.
 Giấy phép. Nhiều loại giấy phép du lịch tồn tại trên khắp thế giới. Một số, như Giấy phép tái nhập cảnh của Hoa Kỳ và Giấy phép tái nhập cảnh của Nhật Bản, cho phép cư dân của những quốc gia không thể có được hộ khẩu thường trú có thể đi ra nước ngoài và trở về. Những người khác, như Hộ chiếu Đặc biệt Bangladesh,] Giấy phép hai chiều và Taibaozheng (Giấy phép Nhập cảnh Đồng hương Đài Loan), được sử dụng để đi và đến các quốc gia hoặc địa điểm cụ thể, chẳng hạn như để đi lại giữa Trung Quốc đại lục và Ma Cao, hoặc giữa Đài Loan và Trung Quốc.
 Giấy thông hành Trung Quốc - Do Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cấp cho công dân Trung Quốc thay cho hộ chiếu.
 Hộ chiếu Hajj - loại hộ chiếu đặc biệt chỉ dùng cho chuyến hành hương của Hajj và Umrah đến Mecca và Medina, Ả Rập Saudi.
 Thị thực ngoại giao kết hợp với hộ chiếu thông thường hoặc hộ chiếu ngoại giao.

Du lịch trong lãnh thổ có chủ quyền yêu cầu hộ chiếu

Đối với một số quốc gia, hộ chiếu là bắt buộc đối với một số loại hình du lịch giữa các lãnh thổ có chủ quyền của họ. Ba ví dụ về điều này là:

 Hồng Kông và Ma Cao, cả hai đều là các đặc khu hành chính của Trung Quốc (SAR), có hệ thống kiểm soát nhập cư riêng khác với Trung Quốc và Trung Quốc đại lục. Việc đi lại giữa ba nơi về mặt kỹ thuật không phải là quốc tế, vì vậy công dân của ba địa điểm không sử dụng hộ chiếu để đi lại giữa ba nơi, thay vào đó sử dụng các giấy tờ khác, chẳng hạn như Giấy phép đi lại Đại lục (cho người dân Hồng Kông và Ma Cao). Thường trú nhân của Hồng Kông và Macao không có quốc tịch được miễn thị thực vào Trung Quốc Đại lục sẽ vẫn phải xin thị thực để thăm Trung Quốc Đại lục. Du khách nước ngoài phải xuất trình hộ chiếu có thị thực áp dụng tại các điểm kiểm soát xuất nhập cảnh.
 Malaysia, nơi một thỏa thuận đã được thống nhất trong quá trình hình thành đất nước này, các bang Sabah và Sarawak ở Đông Malaysia được phép duy trì hệ thống kiểm soát nhập cư tương ứng. Do đó, du khách nước ngoài phải có hộ chiếu khi đi từ Bán đảo Malaysia đến Đông Malaysia, cũng như di chuyển giữa Sabah và Sarawak. Đối với các chuyến thăm xã hội/kinh doanh không quá 3 tháng, người Malaysia ở Bán đảo phải xuất trình MyKad hoặc đối với trẻ em dưới 12 tuổi, giấy khai sinh và nhận được một bản in nhập cư đặc biệt để lưu giữ cho đến khi khởi hành. [35] Tuy nhiên, người ta có thể xuất trình hộ chiếu Malaysia hoặc Giấy thông hành bị hạn chế và đóng dấu nhập cảnh vào giấy thông hành để tránh rắc rối khi giữ thêm một tờ giấy. Đối với các mục đích khác, người Malaysia ở Bán đảo phải có giấy phép cư trú dài hạn cùng với hộ chiếu hoặc Giấy thông hành hạn chế.
 Đảo Norfolk, một trong những lãnh thổ tự quản bên ngoài của Úc, có các biện pháp kiểm soát nhập cư riêng. Cho đến năm 2018, công dân Úc và New Zealand đi du lịch đến lãnh thổ này phải mang theo hộ chiếu hoặc Giấy tờ tùy thân của Úc, trong khi những người mang quốc tịch khác cũng phải có thị thực Úc hợp lệ và/hoặc thị thực Thường trú nhân của Đảo Norfolk.

Hộ chiếu nội bộ
Hộ chiếu nội bộ được một số quốc gia cấp như một loại giấy tờ tùy thân. Một ví dụ là hộ chiếu nội bộ của Nga hoặc một số quốc gia hậu Xô Viết khác có từ thời đế quốc. Một số quốc gia sử dụng hộ chiếu nội bộ để kiểm soát việc di cư trong một quốc gia. Ở một số quốc gia, hộ chiếu quốc tế hoặc hộ chiếu đi nước ngoài là hộ chiếu thứ hai, ngoài hộ chiếu nội địa, được yêu cầu đối với công dân để đi du lịch nước ngoài trong nước cư trú. Hộ chiếu riêng để đi du lịch nước ngoài đã tồn tại hoặc tồn tại ở các quốc gia sau:

 Nga: xem Hộ chiếu nội bộ của Nga
 Ukraina: xem chứng minh thư Ukraina#Hộ chiếu nội bộ trước đây
 Ở Liên Xô, có một số loại hộ chiếu quốc tế: hộ chiếu phổ thông, hộ chiếu công vụ, hộ chiếu ngoại giao và hộ chiếu thủy thủ. Xem Hệ thống hộ chiếu ở Liên Xô.
 Các nước thuộc Khối phía Đông có hệ thống hộ chiếu nội địa / quốc tế tương tự như của Liên Xô.

Thiết kế và định dạng

Tiêu chuẩn của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế

Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) ban hành các tiêu chuẩn hộ chiếu được coi là khuyến nghị cho các chính phủ quốc gia. Kích thước của sổ tay hộ chiếu thường tuân theo tiêu chuẩn ISO / IEC 7810 ID-3, quy định kích thước là 125 × 88 mm (4,921 × 3,465 in). Kích thước này là định dạng B7. Thẻ hộ chiếu được cấp theo tiêu chuẩn ID-1 (cỡ thẻ tín dụng).

 Định dạng sổ tay hộ chiếu tiêu chuẩn bao gồm bìa có tên nước cấp, ký hiệu quốc gia, mô tả tài liệu (ví dụ: hộ chiếu, hộ chiếu ngoại giao) và ký hiệu hộ chiếu sinh trắc học, nếu có. Bên trong, có một trang tiêu đề, cũng ghi tên quốc gia. Một trang dữ liệu theo sau, chứa thông tin về người mang và cơ quan cấp. Có những trang trống cho thị thực, và để đóng dấu vào và xuất cảnh. Hộ chiếu có ký hiệu bằng số hoặc chữ và số (" số sê-ri ") do cơ quan cấp.
 Các tiêu chuẩn hộ chiếu có thể đọc được bằng máy đã được ICAO ban hành, với một khu vực dành riêng cho phần lớn thông tin viết dưới dạng văn bản cũng được in theo cách phù hợp để nhận dạng ký tự quang học.
 Hộ chiếu sinh trắc học (hoặc hộ chiếu điện tử) có một chip không tiếp xúc được nhúng để tuân thủ các tiêu chuẩn của ICAO. Những con chip này chứa dữ liệu về người mang hộ chiếu, ảnh chân dung ở định dạng kỹ thuật số và dữ liệu về chính hộ chiếu. Nhiều quốc gia hiện cấp hộ chiếu sinh trắc học, nhằm tăng tốc độ thông quan khi nhập cư và ngăn chặn gian lận danh tính. Những lý do này đang bị tranh cãi bởi những người ủng hộ quyền riêng tư.

Thiết kế thông thường

Các tập sách thông hành từ hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có hình quốc huy của quốc gia phát hành trên trang bìa. Liên hợp quốc lưu trữ kho quốc huy, nhưng việc trưng quốc huy không phải là yêu cầu được quốc tế công nhận đối với hộ chiếu.

Có một số nhóm quốc gia, theo thỏa thuận chung, đã áp dụng các thiết kế chung cho hộ chiếu của họ:

 Liên minh châu Âu. Việc thiết kế và bố trí hộ chiếu của các quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu là kết quả của sự đồng thuận và khuyến nghị, thay vì chỉ thị. Hộ chiếu do các quốc gia thành viên cấp và có thể bao gồm tập hộ chiếu thông thường hoặc dạng thẻ hộ chiếu mới hơn. Bìa của sổ hộ chiếu phổ thông có màu đỏ tía (ngoại trừ Croatia có bìa màu xanh), với "Liên minh châu Âu" được viết bằng ngôn ngữ hoặc ngôn ngữ quốc gia. Dưới đó là tên quốc gia, quốc huy, từ hoặc các từ cho "hộ chiếu" và ở dưới cùng là ký hiệu cho hộ chiếu sinh trắc học. Trang dữ liệu có thể ở phía trước hoặc ở phía sau của cuốn sổ hộ chiếu và có sự khác biệt đáng kể về thiết kế xuyên suốt để cho biết quốc gia thành viên nào là nhà phát hành. Các quốc gia thành viên tham gia Hiệp định Schengen đã đồng ý rằng hộ chiếu điện tử của họ phải chứa thông tin dấu vân tay trong chip.
 Năm 2006, các thành viên của Hiệp ước CA-4 (Guatemala, El Salvador, Honduras và Nicaragua) đã thông qua một hộ chiếu có thiết kế chung, được gọi là hộ chiếu Trung Mỹ, theo một thiết kế đã được Nicaragua và El Salvador sử dụng từ giữa Những năm 1990. Nó có vỏ màu xanh nước biển với dòng chữ "América Central" và bản đồ Trung Mỹ, và lãnh thổ của quốc gia phát hành được đánh dấu bằng vàng (thay cho quốc huy của từng quốc gia). Ở cuối trang bìa là tên của quốc gia cấp và loại hộ chiếu.
 Các thành viên của Cộng đồng các quốc gia Andean (Bolivia, Colombia, Ecuador và Peru) bắt đầu phát hành hộ chiếu được thiết kế phổ biến vào năm 2005. Thông số kỹ thuật cho định dạng hộ chiếu chung đã được phác thảo trong một cuộc họp của Hội đồng Bộ trưởng Ngoại giao Andean năm 2002. Hộ chiếu quốc gia đã cấp trước đây sẽ có giá trị cho đến khi hết hạn. Hộ chiếu Andes có màu đỏ tía (đỏ tía), với các dòng chữ bằng vàng. Chính giữa con dấu quốc gia của quốc gia phát hành là tên của cơ quan khu vực bằng tiếng Tây Ban Nha (Comunidad Andina). Bên dưới con dấu là tên chính thức của quốc gia thành viên. Ở dưới cùng của trang bìa là từ tiếng Tây Ban Nha "pasaporte" cùng với "hộ chiếu" tiếng Anh. Venezuela đã cấp hộ chiếu Andean, nhưng sau đó đã rời Cộng đồng Andean, vì vậy họ sẽ không cấp hộ chiếu Andean nữa.
 Liên minh các quốc gia Nam Mỹ đã báo hiệu ý định thiết lập một thiết kế hộ chiếu chung, nhưng có vẻ như việc thực hiện sẽ mất nhiều năm.
 Các quốc gia thành viên của Cộng đồng Caribe (CARICOM) gần đây[khi nào?] bắt đầu phát hành hộ chiếu với thiết kế chung. Nó có biểu tượng CARICOM cùng với quốc huy và tên của quốc gia thành viên, được thể hiện bằng ngôn ngữ chính thức của CARICOM (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hà Lan). Các quốc gia thành viên sử dụng thiết kế chung là Antigua và Barbuda, Barbados, Belize, Dominica, Grenada, Guyana, Jamaica, Saint Kitts và Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent và Grenadines, Suriname, Trinidad và Tobago. Tổ chức các quốc gia Đông Caribe (OECS) đã có một phong trào phát hành hộ chiếu được thiết kế chung, nhưng việc triển khai hộ chiếu CARICOM đã khiến điều đó trở nên thừa thãi và nó đã bị xóa bỏ.

Trang yêu cầu

Hộ chiếu đôi khi có một thông điệp, thường là ở gần phía trước, yêu cầu người mang hộ chiếu được phép đi lại tự do, và yêu cầu thêm rằng, trong trường hợp cần thiết, người mang hộ chiếu được hỗ trợ. Thông điệp đôi khi được thực hiện dưới danh nghĩa của chính phủ hoặc nguyên thủ quốc gia và có thể được viết bằng nhiều ngôn ngữ, tùy thuộc vào chính sách ngôn ngữ của cơ quan ban hành.

Ngôn ngữ
Năm 1920, một hội nghị quốc tế về hộ chiếu và thông qua vé do Hội Quốc Liên tổ chức đã khuyến nghị rằng hộ chiếu được cấp bằng tiếng Pháp, về mặt lịch sử là ngôn ngữ ngoại giao và một ngôn ngữ khác. Hiện tại, ICAO khuyến nghị rằng hộ chiếu được cấp bằng tiếng Anh và tiếng Pháp, hoặc bằng ngôn ngữ quốc gia của quốc gia cấp và bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp. Nhiều nước châu Âu sử dụng ngôn ngữ quốc gia của họ, cùng với tiếng Anh và tiếng Pháp.

Một số kết hợp ngôn ngữ bất thường là:

 Hộ chiếu quốc gia của Liên minh Châu Âu có tất cả các ngôn ngữ chính thức của Liên minh Châu Âu. Hai hoặc ba ngôn ngữ được in ở các điểm có liên quan, theo sau là số tham chiếu trỏ đến trang hộ chiếu nơi bản dịch sang các ngôn ngữ còn lại xuất hiện.
 Hộ chiếu Canada được viết bằng cả tiếng Anh và tiếng Pháp, mặc dù tiếng Pháp được bao gồm trong trường hợp này do vị trí của nó là ngôn ngữ chính thức của Canada.
 Hộ chiếu Barbadia và hộ chiếu Hoa Kỳ có ba thứ tiếng: Anh, Pháp và Tây Ban Nha. Hộ chiếu Hoa Kỳ theo truyền thống là tiếng Anh và tiếng Pháp, nhưng bắt đầu được in với thông điệp và nhãn tiếng Tây Ban Nha vào cuối những năm 1990, để công nhận tình trạng nói tiếng Tây Ban Nha của Puerto Rico. Chỉ có tin nhắn và nhãn bằng nhiều ngôn ngữ; bìa và các trang hướng dẫn chỉ được in bằng tiếng Anh.
 Tại Bỉ, cả ba ngôn ngữ chính thức (Hà Lan, Pháp, Đức) đều xuất hiện trên trang bìa, ngoài tiếng Anh trên trang chính. Thứ tự của các ngôn ngữ chính thức phụ thuộc vào nơi cư trú chính thức của người nắm giữ.
 Hộ chiếu của Bosnia và Herzegovina được sử dụng bằng ba ngôn ngữ chính thức là Bosnia, Serbia và Croatia ngoài tiếng Anh.
 Hộ chiếu Brazil có bốn ngôn ngữ: tiếng Bồ Đào Nha, ngôn ngữ quốc gia chính thức, tiếng Tây Ban Nha, vì các quốc gia có chung biên giới, tiếng Anh và tiếng Pháp.
 Hộ chiếu Anh có tiếng Anh và tiếng Pháp trên trang thông tin và bản dịch tiếng Wales và tiếng Gaelic Scotland trên một trang phụ.
 Hộ chiếu Síp có tiếng Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Anh.
 Trang đầu tiên của hộ chiếu Libya chỉ có tiếng Ả Rập. Trang cuối cùng (trang đầu tiên từ góc nhìn phía Tây) có tiếng Anh tương đương với thông tin trên trang đầu tiên bằng tiếng Ả Rập (trang cuối phía Tây). Sự sắp xếp tương tự cũng được tìm thấy trong hộ chiếu của một số quốc gia Ả Rập khác.
 Hộ chiếu Ấn Độ có tiếng Anh và tiếng Hindi.
 Hộ chiếu Iraq bằng tiếng Ả Rập, tiếng Kurd và tiếng Anh.
 Hộ chiếu của Macau SAR có ba ngôn ngữ: tiếng Trung, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Anh.
 Hộ chiếu New Zealand bằng tiếng Anh và tiếng Maori.
 Hộ chiếu Na Uy có hai dạng ngôn ngữ Na Uy là Bokmål và Nynorsk, Northern Sami và English.
 Hộ chiếu Pakistan được cấp bằng tiếng Anh và tiếng Urdu.
 Hộ chiếu Sri Lanka có tiếng Sinhala, Tamil và tiếng Anh.
 Hộ chiếu Thụy Sĩ có 5 thứ tiếng: Đức, Pháp, Ý, Romansh và Anh. Trang 2 và 3 chứa bản dịch sang 26 ngôn ngữ.
 Hộ chiếu Lebanon có ba ngôn ngữ: tiếng Ả Rập, tiếng Anh và tiếng Pháp.
 Hộ chiếu Syria bằng tiếng Ả Rập, tiếng Anh và tiếng Pháp.
 Hộ chiếu Nepal bằng tiếng Anh và tiếng Nepal.

Tem nhập cư
Để kiểm soát xuất nhập cảnh, giới chức nhiều nước sử dụng tem xuất nhập cảnh. Tùy thuộc vào quốc gia, một con tem có thể phục vụ các mục đích khác nhau. Ví dụ, ở Vương quốc Anh, con dấu nhập cảnh trong hộ chiếu bao gồm giấy phép chính thức để nhập cảnh được cấp cho một người bị kiểm soát nhập cảnh. Ở các quốc gia khác, một con tem kích hoạt hoặc xác nhận việc tiếp tục nghỉ phép được quy định trong giấy thông hành nhập cảnh của người mang hộ chiếu.

Theo hệ thống Schengen, hộ chiếu nước ngoài được đóng dấu ngày tháng mà không cho biết thời hạn lưu trú. Điều này có nghĩa là người đó được coi là có quyền ở lại trong ba tháng hoặc trong khoảng thời gian được hiển thị trên thị thực của mình nếu có quy định khác.

Thị thực thường có dạng một con tem có mực, mặc dù một số quốc gia sử dụng nhãn dán kết hợp các tính năng bảo mật để hạn chế việc giả mạo.

Các quốc gia thành viên của Liên minh Châu Âu không được phép đóng dấu vào hộ chiếu của người không thuộc diện kiểm soát nhập cư. Việc đóng dấu bị cấm bởi vì nó là một sự áp đặt của một sự kiểm soát mà người đó không phải tuân theo.

Các quốc gia thường có các kiểu tem khác nhau cho các mục nhập và xuất cảnh, để giúp xác định chuyển động của mọi người dễ dàng hơn. Màu mực có thể được sử dụng để chỉ định phương thức vận chuyển (đường hàng không, đường bộ hoặc đường biển), chẳng hạn như ở Hồng Kông trước năm 1997; trong khi các kiểu biên giới cũng làm điều tương tự ở Ma Cao. Các biến thể khác bao gồm thay đổi kích thước của con tem để chỉ thời gian lưu trú, như ở Singapore.

Tem nhập cư là một lời nhắc nhở hữu ích về các chuyến đi. Một số du khách "sưu tập" tem nhập cư trong hộ chiếu và sẽ chọn nhập cảnh hoặc xuất cảnh vào các quốc gia bằng các phương tiện khác nhau (ví dụ: đường bộ, đường biển hoặc đường hàng không) để có các con dấu khác nhau trong hộ chiếu của họ. Một số quốc gia, chẳng hạn như Liechtenstein, không đóng dấu hộ chiếu có thể cung cấp con dấu hộ chiếu theo yêu cầu cho các mục đích "ghi nhớ" như vậy. Monaco (tại văn phòng du lịch) và Andorra (tại biên giới của nó) cũng làm điều này. Đây là những con tem chính thức do các văn phòng chính phủ phát hành. Tuy nhiên, một số doanh nghiệp tư nhân có thể cho hộ chiếu đóng dấu giá tại các di tích lịch sử và những hộ chiếu này không có tư cách pháp nhân. Có thể những con tem tưởng niệm như vậy có thể ngăn cản người mang hộ chiếu đi du lịch đến một số quốc gia nhất định. Ví dụ, Phần Lan luôn từ chối cái mà họ gọi là 'hộ chiếu giả', nơi những người mang hộ chiếu đã bị từ chối cấp thị thực hoặc nhập cảnh do đóng dấu kỷ niệm và được yêu cầu lấy một hộ chiếu mới thay thế.

Hạn chế trong sử dụng
Trong trường hợp một quốc gia không công nhận quốc gia khác, hoặc đang tranh chấp với quốc gia đó, người có hộ chiếu của bên tranh chấp có thể bị cấm nhập cảnh và đôi khi đối với những người mà đã đến thăm quốc gia kia; ví dụ được liệt kê dưới đây. Quốc gia cấp hộ chiếu cũng có thể hạn chế hiệu lực hoặc việc sử dụng hộ chiếu trong các trường hợp cụ thể, chẳng hạn như sử dụng để đi du lịch đến các quốc gia nhất định vì lý do chính trị, an ninh hoặc sức khỏe.

Châu Á

 Bangladesh - hộ chiếu Bangladesh có giá trị để đi đến tất cả các quốc gia ngoại trừ Israel.
 Trung Quốc đại lục và Đài Loan - Công dân Đài Loan (ROC) sử dụng giấy phép đi lại đặc biệt (Giấy phép đi lại đại lục cho cư dân Đài Loan) do Bộ Công an Trung Quốc (CHND Trung Hoa) cấp để vào Trung Quốc đại lục. Công dân của Trung Quốc Đại lục nhập cảnh vào Đài Loan cũng phải sử dụng giấy phép đi lại đặc biệt (Exit & Entry Permit) do bộ di trú của ROC cấp. Tùy thuộc vào nơi họ đến, họ cũng cần có hộ chiếu Trung Quốc khi khởi hành từ bên ngoài Trung Quốc Đại lục hoặc giấy thông hành giống hộ chiếu, được gọi là Giấy phép Du lịch Đài Loan cho Công dân Đại lục, khi khởi hành từ Trung Quốc Đại lục (cùng với giấy tờ đặc biệt xác nhận xuất cảnh giống như thị thực do cơ quan nhập cư CHND Trung Hoa cấp kèm theo giấy phép). Công dân Trung Quốc là thường trú nhân Hồng Kông và Ma Cao có thể nộp đơn xin Giấy phép Xuất nhập cảnh ROC trực tuyến hoặc khi đến và phải đi bằng hộ chiếu HKSAR, hộ chiếu MSAR hoặc hộ chiếu BN (O).
 Hồng Kông và Ma Cao - Công dân Trung Quốc cư trú tại Hồng Kông và Ma Cao cần có ' Giấy phép Trở về Nhà ' để ra vào Trung Quốc đại lục. Hộ chiếu Đặc khu Hành chính Hồng Kông và Hộ chiếu Đặc khu Hành chính Ma Cao không được sử dụng để đi đến Trung Quốc đại lục. Ngoài ra, công dân Trung Quốc cư trú tại Hồng Kông không thể sử dụng hộ chiếu Quốc tịch Anh (ở nước ngoài) vì CHND Trung Hoa không công nhận hai quốc tịch. Cư dân Trung Quốc đại lục đến thăm Hồng Kông hoặc Ma Cao phải có Giấy phép xuất cảnh để đi lại đến và đi từ Hồng Kông và Ma Cao (往来 港澳 通行证 hoặc 双 程 证) do chính quyền Đại lục cấp, cùng với xác nhận (签注), trên Giấy phép xuất cảnh cần phải được áp dụng mỗi lần (tương tự như thị thực) khi đến thăm các SAR (ngoại trừ những cư dân có hukou ở Thâm Quyến có thể xin xác nhận nhiều lần nhập cảnh). Những cư dân không thường trú tại Ma Cao không đủ điều kiện để được cấp hộ chiếu có thể đến Hồng Kông bằng Giấy phép đến Hồng Kông (澳門 居民 往來 香港特別行政區 旅行 證) có giá trị trong 7 năm, cho phép người có chỉ được đi đến Đặc khu hành chính Hồng Kông trong thời gian hiệu lực của nó.
 Người israel -  Cho đến năm 1952, hộ chiếu của Israel thường không có giá trị để đi đến Tây Đức khi đó, vì sau thảm họa Holocaust, việc người Israel đến thăm Tây Đức vì bất kỳ công việc nào ngoài các công việc chính thức được coi là không phù hợp. Một số quốc gia Hồi giáo và châu Phi không cho phép bất kỳ ai sử dụng hộ chiếu Israel nhập cảnh. Ngoài ra, Iran, Kuwait, Lebanon,] Libya, Saudi Arabia, Sudan, Syria và Yemen không cho phép những người có bằng chứng về chuyến du lịch đến Israel, hoặc hộ chiếu có visa Israel đã qua sử dụng hoặc chưa sử dụng. Vì lý do này, Israel không còn đóng dấu thị thực trực tiếp trên hộ chiếu mà đóng trên một tờ giấy thay thế cho con dấu trên giấy thông hành.  Một số quốc gia không cho phép sử dụng hộ chiếu của họ để đi đến Israel.
 Lebanon - Hộ chiếu Lebanon có giá trị để đi đến tất cả các quốc gia ngoại trừ Israel.
 Malaysia - hộ chiếu Malaysia có giá trị để đi đến tất cả các quốc gia ngoại trừ Israel.
 Brunei - hộ chiếu Bruneian có giá trị để đi đến tất cả các quốc gia ngoại trừ Israel.
 Pakistan - hộ chiếu Pakistan có giá trị để đi đến tất cả các quốc gia ngoại trừ Israel.
 Philippines - từ năm 2004 đến giữa năm 2011, hộ chiếu Philippines không thể được sử dụng để đến Iraq do các mối đe dọa an ninh ở quốc gia đó.
 Hàn Quốc - Chính phủ Hàn Quốc đã cấm công dân đi đến Afghanistan, Iraq, Somalia, Syria và Yemen vì lý do an toàn. Hàn Quốc không coi việc đi lại trong bán đảo Triều Tiên (giữa chính quyền Hàn Quốc và Triều Tiên) là du lịch quốc tế, vì hiến pháp của Hàn Quốc coi toàn bộ bán đảo Triều Tiên là lãnh thổ của mình. Người Hàn Quốc đến Khu công nghiệp Kaesong ở Triều Tiên đi qua Văn phòng Vận tải Đường cao tốc Gyeongui tại Dorasan, Munsan, nơi họ xuất trình thẻ nhựa Giấy chứng nhận thăm quan (방문 증명서) do Bộ Thống nhất Hàn Quốc cấp và Thẻ thông hành có đóng dấu nhập cư Giấy chứng nhận (개성 공업 지구 출입증) do Ủy ban quản lý khu công nghiệp Kaesong (개성 공업 지구 관리 위원회) cấp. Cho đến năm 2008, người Hàn Quốc đến các khu du lịch ở phía Bắc như núi Kumgang cần phải mang theo thẻ căn cước của Hàn Quốc vì lý do an ninh.

Châu Âu

 Do xung đột Nagorno-Karabakh giữa Azerbaijan và Armenia, Azerbaijan từ chối nhập cảnh đối với những người có hộ chiếu Armenia, cũng như những người mang hộ chiếu của bất kỳ quốc gia nào khác nếu họ là người gốc Armenia. Nó cũng từ chối nghiêm ngặt việc nhập cảnh đối với người nước ngoài nói chung có hộ chiếu cho thấy bằng chứng về việc nhập cảnh vào Cộng hòa Nagorno-Karabakh tự xưng, ngay lập tức tuyên bố họ là người vĩnh viễn không phải là gratae. Ngược lại, Armenia cho phép nhập cảnh miễn thị thực đối với người có hộ chiếu Azerbaijan.
 Cộng hòa Bắc Síp thuộc Thổ Nhĩ Kỳ (TRNC) cấp hộ chiếu, nhưng chỉ có Thổ Nhĩ Kỳ công nhận quốc gia của mình. Hộ chiếu TRNC không được chấp nhận để nhập cảnh vào Cộng hòa Síp qua sân bay hoặc cảng biển, nhưng được chấp nhận tại các điểm băng qua đường màu xanh lá cây được chỉ định. Tuy nhiên, theo luật, tất cả người Síp thuộc Thổ Nhĩ Kỳ đều được quyền cấp hộ chiếu của Cộng hòa Síp thuộc EU, và kể từ khi mở cửa biên giới giữa hai bên, công dân Síp và EU có thể đi lại tự do giữa họ. Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Úc, Pakistan và Syria hiện chính thức chấp nhận hộ chiếu TRNC có thị thực liên quan.
 Tây Ban Nha không chấp nhận hộ chiếu Vương quốc Anh cấp tại Gibraltar, cáo buộc rằng Chính phủ Gibraltar không phải là cơ quan có thẩm quyền cấp hộ chiếu Vương quốc Anh. Từ "Gibraltar" hiện xuất hiện bên dưới dòng chữ "Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland" trên bìa hộ chiếu Anh được cấp tại Gibraltar.
 Hộ chiếu Anh có thể được cấp cho những người mang bất kỳ hình thức quốc tịch Anh nào, với những người được xác định tính đến  năm 2014  như: công dân Anh (GBR), công dân lãnh thổ hải ngoại của Anh (GBD), công dân Anh ở nước ngoài (GBO), thần dân Anh (GBS), người được bảo vệ của Anh (GBP) và công dân Anh (ở nước ngoài) (GBN hoặc BN (O)). Chủ sở hữu không phải là công dân Anh có thể không có quyền nhập cảnh hoặc cư trú tại Vương quốc Anh và các quốc gia khác có thể áp dụng các hạn chế không áp dụng cho chủ sở hữu GBR.

Xem thêm
 Thị thực
 Hộ chiếu vaccine
 Chứng minh nhân dân (Việt Nam)

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Thủ tục cấp hộ chiếu Việt Nam
 Yêu cầu về ảnh để cấp hộ chiếu phổ thông
 Thủ tục cấp hộ chiếu

Nhận dạng cá nhân
Giấy tờ du lịch quốc tế
Giấy tờ tùy thân


title: Lepetella postapicula

text:
Lepetella postapicula là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Lepetellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Lepetella


title: Manilkara maxima

text:
Manilkara maxima là một loài thực vật thuộc họ Sapotaceae. Đây là loài đặc hữu của Brasil, nơi chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

maxima
Thực vật mô tả năm 1990
Thực vật Brasil
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật được mô tả năm 1990


title: Dichomeris alacella

text:
Dichomeris alacella là một loài bướm đêm thuộc họ Gelechiidae. Nó được tìm thấy ở hầu hết châu Âu.

Sải cánh dài 13–14 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 8.

Ấu trùng ăn lichens on tree-trunks.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Dichomeris


Giải vô địch bóng đá U-17 Đông Nam Á 2007 (AFF U-17 Youth Championship 2007) là giải bóng đá lần thứ ba giữa các đội tuyển bóng đá dưới 17 tuổi của các quốc gia Đông Nam Á. Giải do Liên đoàn bóng đá Đông Nam Á tổ chức tại Phnôm Pênh, Campuchia từ ngày 19 tháng 8 đến ngày 1 tháng 9 năm 2007.

Ban đầu, toàn bộ mười quốc gia thành viên AFF đều đăng ký tham dự. Tuy nhiên đến sát ngày khai mạc, đội U-17 Đông Timor thông báo không tham dự và bảng B chỉ còn 4 đội thi đấu. AFF và các đội còn lại quyết định không thay đổi lịch đấu.

Địa điểm thi đấu
Sân vận động Olympic Quốc gia, Phnôm Pênh, Campuchia
Sân vận động Quân đội, Phnôm Pênh, Campuchia

Vòng bảng
Mười đội tuyển được chia thành hai bảng đấu vòng tròn 1 lượt chọn 2 đội xếp đầu vào bán kết.

Bảng A

Bảng B

Đấu loại trực tiếp

Tóm tắt

Bán kết

Tranh hạng ba

Chung kết

Đội vô địch

Cầu thủ ghi bàn

6 bàn:
 Sopha Saysana
 D. Saarvindran
 Anusak Laosangthai
3 bàn:
 Keo Sokngon
2 bàn:
 Oum Kumpheak
 Kurniawan
 Sahlan Sodik
 Yericho Cristiantoko
 Kita Souksabai
 Phettikone Pangnasith
 Mohd Aminuddin Mohd Samki
 Kaung Htet Aung
 Nattachai Tosungnean
 Vuttipong Paenchum
 Giang Trần Quách Tân
1 bàn:
 Hou Sambo
 Soun Makara
 Salim Ohorella

 Ketsada
 Khouanta Sivongthong
 Souksavanh Bouttakhot
 Idris Zohran
 Mohamad Fandi Othman
 Muhammad Fuad Mamat
 Saiful Riduwan
 Kyi Linn
 Thet Naing
 Zaw Lin Htet
 Mohd Alqaasimy Abdul Rahman
 Mohd Fazli Yayaha
 Stanely Ng
 Jirayut Saengpha
 Rakpong Chumueang
 Sarach Yooyen
 Surachat Boomwang
 Vichitchai Chuaisinuan
 Nguyễn Đình Lợi
 Nguyễn Đình Quý
 Nguyễn Minh Tùng
 Nguyễn Ngọc Long

Phản lưới nhà
 Feadiansyah (1 bàn cho Malaysia)
 Atit Daosawong (1 bàn cho Indonesia)

Chú thích

Liên kết ngoài
Trang chủ của giải vô địch bóng đá U-17 Đông Nam Á 2007

2007


title: Protolira valvatoides

text:
Protolira valvatoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Skeneidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Protolira


title: Paranomada velutina

text:
Paranomada velutina là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Linsley mô tả khoa học năm 1939.

Chú thích

Tham khảo

Paranomada
Động vật được mô tả năm 1939


title: Cameraria trizosterata

text:
Cameraria trizosterata là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Malaysia (Selangor).

Sải cánh dài 3.7-4.9 mm.

Ấu trùng ăn Bauhinia species. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Cameraria


title: Lichtenborn

text:
Lichtenborn là một đô thị thuộc huyện Bitburg-Prüm, bang Rhineland-Palatinate, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Bitburg-Prüm


title: Xiphocentron regulare

text:
Xiphocentron regulare là một loài Trichoptera trong họ Xiphocentronidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Xiphocentron


title: Molophilus xanthus

text:
Molophilus xanthus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Domléger-Longvillers

text:
Domléger-Longvillers là một thị trấn ở tỉnh Somme trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên đường D267 và đường D46, khoảng 16 dặm Anh về phía đông bắc của Abbeville.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Domléger-Longvillers trên trang mạng của INSEE
 Domléger-Longvillers trên trang mạng của Quid

Xã của Somme


title: Công nghiệp dầu khí

text:
Công nghiệp dầu khí bao gồm các hoạt động khai thác, chiết tách, lọc, vận chuyển (thường bằng các tàu dầu và đường ống), và tiếp thị các sản phẩm dầu mỏ. Phần lớn các sản phẩm của ngành công nghiệp này là dầu nhiên liệu và xăng. Dầu mỏ là nguyên liệu thô dùng để sản xuất các sản phẩm hóa học như dược phẩm, dung môi, phân bón, thuốc trừ sâu và nhựa tổng hợp. Ngành công nghiệp này thường được chia thành các phần chính như: thượng nguồn và hạ nguồn. Ngoài ra còn có phần trung nguồn nhưng đôi khi nó được gộp vào phần hạ nguồn.

Dầu mỏ có ý nghĩa quan trong đối với các ngành công nghiệp, và duy trì nền văn minh công nghiệp hóa, và đây cũng là mối quan tâm của một số quốc gia. Dầu chiếm một tỷ lệ lớn trong tiêu thụ năng lượng trên toàn cầu, dao động trong khoảng thấp nhất là 32% ở châu Âu và châu Á lên đến mức cao là 53% ở Trung Đông. Các vùng địa lý khác tiêu thụ năng lượng này còn có: Nam và Trung Mỹ (44%), châu Phi (41%), và Bắc Mỹ (40%). Thế giới tiêu thụ 30 tỷ thùng (4,8 km³) dầu mỗi năm, trong đó các nước phát triển tiêu thụ nhiều nhất. 24% lượng dầu sản xuất năm 2004 được tiêu thụ ở Hoa Kỳ.

Lịch sử
Dầu mỏ xuất hiện trong tự nhiên ở dạng lỏng được tìm thấy trong các thành hệ đá. Nó bao gồm hỗn hợp của các hydrocarbon có nhiều khối lượng khác nhau và các hợp chất hữu cơ khác. Người ta chấp nhận một cách tổng quát rằng dầu giống như các nhiên liệu hóa thạch khác được tạo ra từ xác của các động thực vật bị hóa thạch chịu tác động bởi nhiệt độ vá áp suất trong vỏ Trái Đất qua hàng trăm triệu năm. Theo thời gian, các vật chất bị phân hủy bị phủ bởi các lớp bùn và bột, bị nhấn chìm vào trong vỏ Trái Đất và được bảo tồn ở đây giữa các lớp nóng và bị nén dần dần biến đổi thành các vỉa dầu khí.

Dầu mỏ ở dạng tự nhiên đã được con người sử dụng cách đây hơn 5.000 năm. Nhìn chung dầu đã được sử dụng từ rất sớm trong lịch sử loài người để giữ cho ngọn lửa cháy, và cũng dùng trong chiến tranh. Nhữngg tấm gỗ được khắc bằng tiếng Ba Tư cổ đại cho thấy những ứng dụng làm thuốc và thắp sáng bằng dầu mỏ trong cấp thượng lưu trong xã hội. Trung Quốc cổ đại cũng từng đốt dầu váng để thấp sáng.

Ngành công nghiệp dầu khí trước đây được thành lập từ thế kỷ thứ 8, khi các đường phố ở Baghdad được trải bằng hắc ín, một sản phẩm được tách ra từ dầu mỏ bằng chưng cất phá hủy. Trong thế kỷ 9, các mỏ dầu được khai thác ở các khu vực xung quanh Baku, Azerbaijan ngày nay để sản xuất napta. Các mỏ này được al-Masudi miêu tả trong thế kỷ 10 và Marco Polo vào thế kỷ 13, họ đã miêu tả các sản phẩm lấy lên từ các giếng dầu này trên hàng trăm tàu hàng. Dầu mỏ được al-Razi chưng cất vào thế kỷ 9 và tạo ra các sản phẩm như kerosene trong alembic, loại này được ông sử dụng cho phát minh của mình là đèn kerosene trong công nghiệp đèn dầu.

Sự quan trọng của nó trong nền kinh tế thế giới liên quan đến gỗ và than, tất cả dùng để sưởi và nấu ăn, và dầu cá được sử dụng để thắp sáng trong thế kỷ 19. Công nghiệp dầu khí nổi lên ở Canada và Hoa Kỳ cung cấp nhiên liệu cho cuộc cách mạng công nghiệp.
Cuộc cách mạng công nghiệp thúc đẩy sự gia tăng nhu cầu năng lượng mà chủ yếu đó là than cùng với các nguồn khác như dầu cá. Tuy nhiên, người ta phát hiện ra rằng kerosene có thể được chiết tách từ dầu thô có thể dùng để thấp sáng và sưởi ấm. Dầu mỏ có nhu cầu rất lớn, vào thế kỷ 20 đã là một mặt hàng có giá trị nhất trên thị trường thế giới.

Chú thích

Tham khảo

 Robert Sobel The Money Manias: The Eras of Great Speculation in America, 1770-1970 (1973) reprinted (2000).
 Daniel Yergin, The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power, (Simon and Schuster 1991; paperback, 1993), ISBN 0-671-79932-0.
 Matthew R. Simmons, Twilight in the Desert The Coming Saudi Oil Shock and the World Economy, John Wiley & Sons, 2005, ISBN 0-471-73876-X.
 Matthew Yeomans, Oil: Anatomy of an Industry (New Press, 2004), ISBN 1-56584-885-3.
 Smith, GO (1920): Where the World Gets Its Oil: National Geographic, tháng 2 năm 1920, pp 181–202

Nhiên liệu hóa thạch


title: Vieux, Tarn

text:
Vieux là một xã thuộc tỉnh Tar trong vùng Occitanie ở phía nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 190 mét trên mực nước biển.

Thị trấn nằm ở hữu ngạn sông Vère, chảy theo hướng tây qua thị trấn.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Tarn


title: 6373 Stern

text:
6373 Stern (1986 EZ) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 3 năm 1986 bởi E. Bowell ở Anderson Mesa.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6373 Stern

Thiên thể phát hiện năm 1986
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Hoa Dung

text:
Hoa Dung có thể là:
Quận Hoa Dung (trung văn giản thể: 华容区, Hán Việt: Hoa Dung khu) là một quận thuộc địa cấp thị Ngạc Châu, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Huyện Hoa Dung (trung văn giản thể: 华容县, âm Hán Việt: Hoa Dung huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.


title: Đào Hiếu

text:
Đào Hiếu (sinh năm 1946), tên khai sinh: Đào Chí Hiếu. Các bút danh khác: Biển Hồ, Đào Duy. Hiện ông là hội viên Hội nhà văn Việt Nam.

Tiểu sử vắn tắt
Đào Hiếu, sinh ngày 10 tháng 2 năm 1946 tại Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

Ông sớm gia nhập phong trào sinh viên cách mạng tại Quy Nhơn.

Năm 1968 ông gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Năm 1970 ông bị bắt quân dịch và trở thành binh nhì sư đoàn 22 Quân lực Việt Nam Cộng hoà.

Sau sáu tháng, ông trốn vào Sài Gòn bắt liên lạc với Tổng hội sinh viên hoc sinh để tiếp tục hoạt động chống Mỹ đến ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Ông tốt nghiệp cử nhân văn chương trước 1975 tại Sài Gòn. Từng làm phóng viên báo Tuổi Trẻ và Nhà xuất bản Trẻ.

Hiện Đào Hiếu sống và viết tại TP. Hồ Chí Minh.

Tác phẩm đã xuất bản

Truyện dài

Giữa cơn lốc, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1978.
Một chuyến đi xa, Nhà xuất bản Măng Non, 1984, nxb Trẻ 1994.
Qua sông, Nhà xuất bản Văn Nghệ, 1986.
Vùng biển mất tích, Nhà xuất bản Đồng Nai 1987.
Vượt biển, Nhà xuất bản Trẻ 1988, 1995.
Vua Mèo, Nhà xuất bản Trẻ 1989.
Người tình cũ, Nhà xuất bản Văn Nghệ 1989.
Kẻ tử đạo cuối cùng, Nhà xuất bản Trẻ 1989.
Thung lũng ảo vọng, Nhà xuất bản Trẻ 1989.
Hoa dại lang thang, Nhà xuất bản Văn Học 1990.
Trong vòng tay người khác, Nhà xuất bản Tác phẩm Mới 1990.
Kỷ niệm đàn bà, Nhà xuất bản Văn Nghệ 1990.
Nổi loạn, Nhà xuất bản Hội Nhà Văn 1993.
Lạc Đường (tự truyện), Nhà xuất bản Giấy Vụn 2008, Nhà xuất bản Kim Thư Production USA 2008.
Tuyển tập Đào Hiếu (tập 1 và tập 2) Nhà xuất bản Kim Thư Production USA 12. 2009.
Mạt lộ, Nhà xuất bản Lề Bên Trái (tự xuất bản), 03. 2009.

Truyện ngắn và tạp văn

Bầy chim sẻ, Nhà xuất bản Văn Nghệ 1982.
Những bông hồng muộn, Nhà xuất bản Trẻ 1999.
Tình địch, Nhà xuất bản Trẻ 2003.

Thơ
Đường phố và thềm nhà, Nhà xuất bản Trẻ 2004.

Trích tác phẩm
Những chiếc lá rơi vào bụi hồng

Những chiếc lá đâm chồi không ai hay
Già cỗi giữa thinh không
Và chết trong những ngọn gió

Tác phẩm của tôi như những chiếc lá rụng
Rơi vào bụi hồng
Những chiếc lá rụng không ai nhặt
Tự gom lại giữa vòng xoáy
Có người bật lên que diêm
Nhóm thành ngọn lửa

Ngọn lửa nhỏ không dùng để làm gì
Vẫn có thể đốt lên điếu thuốc
Giữa cuộc đời mênh mông...
(Lạc đường)

Nhận định chính trị
 Lý do tại sao ông đã lựa chọn vào đảng Cộng sản trong cuộc chiến tranh Việt Nam:

 Ông không hề hối tiếc sự lựa chọn của mình, mặc dù đã phê bình:

 Về tự do báo chí ở Việt Nam:

Chú thích

Liên kết ngoài
MẠT LỘ – truyện dài
Đào Hiếu, ông là ai?
Đọc và xem Mạt Lộ của Đào Hiếu BBC

Nhà văn Việt Nam thời kỳ từ 1976
Người Bình Định


title: Acroniopus humilis

text:
Acroniopus humilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Erichson miêu tả khoa học năm 1842.

Chú thích

Tham khảo

Acroniopus


title: Herbert Spencer

text:
Herbert Spencer (27 tháng 4 năm 1820 – 8 tháng 12 năm 1903) là một triết gia; nhà lý thuyết chính trị tự do cổ điển; nhà lý thuyết xã hội học Anh.

Spencer đã phát triển một khái niệm toàn diện tiến hóa như là sự phát triển tiến bộ của thế giới tự nhiên, của các cơ thể sinh vật, trí tuệ và của xã hội văn hóa con người. Con người sống độc thân suốt đời này đã đóng góp một loạt chủ đề khác nhau, bao gồm đạo đức học, tôn giáo, chính trị, triết học, sinh học, xã hội học, và tâm lý học.

Đóng góp nổi tiếng nhất của ông là việc tạo ra thuật ngữ "sự sống sót của loài thích hợp nhất" (survival of the fittest), thuật ngữ ông tạo ra trong Nguyên lý Sinh vật (Principles of Biology, 1864), sau khi đọc Nguồn gốc muôn loài của Charles Darwin. Thuật ngữ này thừa nhận mạnh mẽ chọn lọc tự nhiên, nhưng Spencer lại mở rộng sự tiến hóa sang các lĩnh vực của xã hội học và đạo đức học và ông đã sử dụng chủ nghĩa Lamarck hơn là chọn lọc tự nhiên.

Cuộc đời
Herbert Spencer được sinh ra ở Derby, Anh ngày 2 tháng 4 năm 1820, con trai của William George Spencer (thường được gọi là George). Cha của Spencer là một người biệt giáo chuyển từ Hội Giám lý sang chủ nghĩa Quaker, và dường như đã truyền cho con trai mình một sự chống cự bản năng đối với tất cả các dạng quyền thế. Spencer hầu như không theo học ở trường lớp chính quy mà chủ yếu học tập ở nhà dưới sự dạy bảo của cha và người thân trong gia đình. Tuy vậy, Spencer có kiến thức vững chắc về toán học, khoa học tự nhiên và quan tâm nghiên cứu khoa học xã hội. Spencer thực sự chú ý tới xã hội học từ năm 1873. Sinh thời, các nghiên cứu của Spencer không chỉ nổi tiếng trong giới khoa học hàn lâm mà còn trong đông đảo bạn đọc.

Bối cảnh chính trị, kinh tế, xã hội cùng với môi trường ở Anh thế kỷ XIX đã có ảnh hưởng nhất định đến xã hội học Spencer. Giống như Adam Smith (1723-1790), Spencer tin tưởng vào "bàn tay vô hình" (cơ chế thị trường) trong việc duy trì trật tự xã hội gồm các cá nhân theo đuổi lợi ích riêng. Spencer nhìn thấy một số khía cạnh tích cực của chủ nghĩa tư bản như tính hiệu quả, môi trường tự do cạnh tranh và tự do buôn bán.

Bị ảnh hưởng bởi "sinh vật học" của Charles Darwin (1809-1882), Spencer đã đưa ra quan điểm tiến hóa xã hội. Spencer giải thích rằng, chỉ cá nhân nào, hệ thống xã hội nào có khả năng thích nghi nhất với môi trường xung quanh mới có thể tồn tại được trong cuộc đấu tranh sinh tồn. Bị ảnh hưởng bởi khoa học tự nhiên như vật lý học và khoa học thực chứng của Auguste Comte, Spencer chủ trương rằng xã hội học phải hướng tới tìm ra các quy luật và nguyên lý chung, cơ bản để giải thích hiện thực xã hội.

Ông mất ngày 8 tháng 12 năm 1903, và được an táng tại Nghĩa trang Gate gần mộ của George Eliot và Karl Marx.

Nguyên lý cơ bản của xã hội học Spencer

Xã hội như là cơ thể sống
Herbert Spencer sử dụng thuật ngữ "xã hội học" của Comte. Spencer định nghĩa xã hội học là khoa học về các quy luật và các nguyên lý tổ chức của xã hội. Xã hội được hiểu như là các "cơ thể siêu hình hữu cơ" / "superorganic bodies".

Tương tự như mọi hiện tượng tự nhiên, hữu cơ và vô cơ, xã hội vận động và phát triển theo quy luật. Xã hội học có nhiệm vụ phát hiện ra quy luật, nguyên lý của cấu trúc và của quá trình của xã hội. Xã hội học không sa vào phân tích những đặc thù lịch sử của xã hội mà tập trung vào việc tìm kiếm những thuộc tính, đặc điểm chung, phổ biến, phổ quát và những mối liên hệ nhân quả giữa các sự vật, hiện tượng xã hội. Spencer cho rằng có thể vận dụng các nguyên lý và khái niệm của sinh vật học về cơ cấu và chức năng để nghiên cứu "cơ thể xã hội" - Đây cũng là quan điểm của Comte. Bản thân thuật ngữ "cơ cấu" và "chức năng" mà lúc đầu Comte, sau là Spencer và các nhà xã hội học hiện đại sử dụng chủ yếu là bắt nguồn từ sinh vật học.

Một nguyên lý cơ bản nhất của xã hội học là nguyên lý tiến hóa. Theo Spencer, xã hội loài người phát triển tuân theo quy luật tiến hóa từ xã hội có cơ cấu nhỏ, đơn giản, chuyên môn hóa thấp, không ổn định, dễ phân rã đến xã hội có cơ cấu lớn, phức tạp, chuyên môn hóa cao, liên kết bền vững và ổn định.

Ngoài nguyên lý tiến hóa xã hội, Spencer đưa ra những nguyên lý khác. Spencer cho rằng quy mô của cơ thể (xã hội) ảnh hưởng tỷ lệ thuận đối với nhu cầu về sự phân hóa dẫn đến hình thành và phát triển các quá trình xã hội. Trong số đó có quá trình điều tiết và kiểm soát, vận hành và duy trì hoạt động, và quá trình phân chia các nguồn lực giữa các bộ phận cấu thành nên xã hội. Do đó, xã hội học có nhiệm vụ chỉ ra các loại yếu tố hay các biến số tác động tới xu hướng, nhịp độ và bản chất của các quá trình đó. Spencer chia các "tác nhân của hiện tượng xã hội" thành một số loại:
Thứ nhất, là loại biến (tác nhân) chủ quan bên trong của hệ thống xã hội gồm các đặc điểm về trí tuệ, thể lực và các trạng thái xúc cảm;
Thứ hai, là các loại biến (tác nhân) bên ngoài thuộc môi trường khách quan như các đặc điểm khí hậu, đất đai, sông ngòi;
Thứ ba, là loại biến (tác nhân) "tự sinh", bắt nguồn từ các điều kiện bên trong và bên ngoài như quy mô dân số, mật độ dân số của xã hội và các mối liên hệ giữa các xã hội với nhau.
Ba loại biến này rất quan trọng đối với quá trình tiến hóa của xã hội.
Tương tự như cơ thể sống, xã hội có hàng loạt các nhu cầu tồn tại đòi hỏi phải xuất hiện các cơ quan hoạt động theo nguyên tắc chuyên môn hóa để đáp ứng các nhu cầu cơ thể xã hội. Spencer cho rằng, xã hội chỉ có thể phát triển lành mạnh khi các cơ quan chức năng của xã hội đó đảm bảo thỏa mãn các nhu cầu của xã hội. Thực chất đây là những tư tưởng chức năng luận đầu tiên trong xã hội học.

So sánh cơ thể sống với xã hội (cơ thể siêu - hữu cơ), Spencer chỉ ra những điểm giống và khác nhau rất quan trọng giữa chúng; đó là:
Đặc điểm khác nhau: là xã hội gồm các bộ phận có khả năng ý thức và tích cực tác động lẫn nhau một cách gián tiếp, thông qua ngôn ngữ, ký hiệu.
Đặc điểm giống nhau: là cả cơ thể sinh học và cơ thể xã hội đều có khả năng sinh tồn và phát triển. Cả hai loại cơ thể này đều tuân theo những quy luật như tăng kích cỡ của cơ thể làm tăng tính chất và trình độ chuyên môn hóa chức năng. Các bộ phận của cơ thể tác động lẫn nhau chặt chẽ đến mức thay đổi ở một bộ phận kéo theo thay đổi ở các bộ phận khác. Mỗi bộ phận là một cơ thể vi mô, một cơ quan, một tế bào. Xã hội là một hệ thống gồm các tiểu xã hội. Giống như các cơ thể sống, với tư cách là cơ thể siêu - hữu cơ, xã hội liên tục trải qua các giai đoạn tiến hóa, suy thoái kế tiếp nhau, tức là tăng trưởng, phân hóa, liên kết, phân rã v.v... nhằm thích nghi với môi trường xung quanh.

Phương pháp nghiên cứu của xã hội học
Spencer chỉ ra rằng, khác với khoa học tự nhiên, xã hội học có hàng loạt những vấn đề khó khăn về mặt phương pháp luận. Các khó khăn của xã hội học bắt nguồn từ đặc thù của đối tượng nghiên cứu. Các hiện tượng, quá trình xã hội luôn gắn liền với các cá nhân với tất cả những đặc điểm về động cơ, nhu cầu, tình cảm, trí tuệ, và hành động phức tạp, đa dạng. Điều đó làm cho xã hội học không phải là khoa học chính xác mặc dù đối tượng nghiên cứu của xã hội học là lịch sử tự nhiên và sự tiến hóa của các xã hội. Spencer phân biệt hai loại vấn đề khó khăn khách quan và chủ quan.
Khó khăn khách quan: liên quan tới vấn đề số liệu; rất khó đo lường các trạng thái chủ quan của đối tượng nghiên cứu, tức là các đặc điểm cá nhân, các nhóm xã hội, trong khi các hiện tượng xã hội không ngừng vận động, biến đổi. Bản thân quá trình nghiên cứu cũng rất dễ bị ảnh hưởng bởi trạng thái tình cảm và tâm trạng xã hội; một số vấn đề nghiên cứu này gây chú ý nhiều hơn một số vấn đề kia. Nhà xã hội học lựa chọn một số vấn đề này mà bỏ qua, không nghiên cứu một số vấn đề quan trọng khác.
Khó khăn chủ quan: loại khó khăn này thường liên quan đến người nghiên cứu; Chẳng hạn, tình cảm cá nhân như "thiên vị chính trị", "thiên vị giai cấp", "thiên vị tôn giáo" đều có thể gây ra những khó khăn chủ quan trong nghiên cứu xã hội học. Khó khăn về mặt trí tuệ chủ yếu là vấn đề trình độ tri thức, kỹ năng và tay nghề nghiên cứu của nhà xã hội học; Làm thế nào để xác định trúng vấn đề mà mình nghiên cứu?, Làm thế nào kiểm tra được mức độ khách quan, chính xác và chân thực của phân tích xã hội học? - Những vấn đề như vậy chủ yếu thuộc về năng lực của người nghiên cứu.
Việc phân biệt vấn đề khách quan và chủ quan của phương pháp luận nghiên cứu chỉ mang tính ước lệ và tương đối. Điều quan trọng là, Spencer đã nhấn mạnh tính cấp bách và cần thiết của việc nghiên cứu các phương pháp làm khoa học. Các nhà khoa học cần nghiên cứu và tuân thủ các quy tắc, thủ tục, tiêu chuẩn và các kỹ thuật nghiên cứu của xã hội học khi tiến hành nghiên cứu.

Xã hội học về loại hình xã hội và thiết chế xã hội
Một trong những nguyên lý cơ bản của xã hội học Spencer là nguyên lý tiến hóa xã hội. Nhưng quá trình tiến hóa sẽ đưa xã hội tới đâu? Để trả lời câu hỏi này, Spencer đã sử dụng thuật ngữ tĩnh học xã hội ("social statics") và động học xã hội (social dynamics") của Comte. Comte dùng thuật ngữ này để miêu tả xã hội là gì và vận động ra sao; còn Spencer triển khai các khái niệm đó chủ yếu với ý nghĩa giá trị học, tức là phân tích xem xã hội phải là gì, phải như thế nào. Spencer cho rằng, tĩnh học xã hội nghiên cứu trạng thái cân bằng của một xã hội hoàn hảo, động học xã hội nghiên cứu quá trình tiến tới sự hoàn hảo của xã hội. Spencer tin tưởng rằng, Sự tiến hóa của xã hội tất yếu sẽ đưa xã hội tiến từ xã hội thuần nhất, đơn giản đến xã hội đa dạng phức tạp, từ trạng thái bất ổn định, không hoàn hảo tới trạng thái cân bằng, hoàn hảo.

Phân loại các xã hội
Căn cứ vào các đặc điểm của quá trình điều chỉnh, vận hành và phân phối, tức là quá trình tiến hóa, Spencer chia các xã hội thành hai loại:
Xã hội quân sự (militant): có đặc trưng là cơ chế tổ chức, điều chỉnh mang tính tập trung, độc đoán cao độ để phục vụ các mục tiêu quốc phòng và chiến tranh; Hoạt động của các cơ cấu xã hội (các tổ chức xã hội) và các cá nhân bị nhà nước kiểm soát chặt chẽ; Chế độ phân phối diễn ra theo chiều dọc và mang tính tập trung cao vì bị nhà nước quản lý, kiểm soát.
Xã hội công nghiệp (industrial): có đặc trưng là cơ chế tổ chức ít tập trung và ít độc đoán để phục vụ các mục tiêu xã hội là sản xuất hàng hóa và dịch vụ; Mức độ kiểm soát của nhà nước đối với các cá nhân và các cơ cấu xã hội (các tổ chức xã hội) thấp. Điều này tạo ra khả năng mở rộng và phát huy tính năng động của các bộ phận cấu thành nên xã hội; Chế độ phân phối diễn ra hai chiều, chiều ngang giữa các tổ chức xã hội với nhau và giữa các cá nhân với nhau, chiều dọc giữa các tổ chức và cá nhân.
Cách phân loại xã hội quân sự - công nghiệp chủ yếu liên quan tới các quá trình tiến hóa tuần hoàn. Ví dụ, tổ chức của xã hội có thể chuyển đổi từ tập trung, độc đoán (kiểu quân sự) sang phi tập trung, dân chủ (kiểu công nghiệp) rồi lại trở về tập trung, độc đoán (kiểu quân sự) rồi lại sang kiểu công nghiệp, cứ thế lòng vòng.

Spencer còn đưa ra cách phân loại khác, rất quan trọng về sự tiến hóa của các loại hình xã hội. Đó là cách phân loại vừa chỉ ra các giai đoạn tiến hóa xã hội vừa nêu ra các đặc điểm cơ cấu và dân số của mỗi loại xã hội. Theo cách phân loại này, xã hội tiến hóa từ xã hội đơn giản đến xã hội hỗn hợp bậc một, đến xã hội hỗn hợp bậc hai, xã hội hỗn hợp bậc ba. Tương ứng với mỗi loại xã hội là tập hợp các đặc trưng của hệ thống điều chỉnh, hệ thống vận hành (gồm các cơ cấu kinh tế, tôn giáo, gia đình, văn hóa, phong tục, luật pháp, cộng đồng) và hệ thống phân phối. Ví dụ, cơ cấu kinh tế xã hội đơn giản là săn bắn, hái lượm, ở xã hội hỗn hợp bậc một là nông nghiệp, ở xã hội hỗn hợp bậc hai cũng là nông nghiệp nhưng có sự phân công lao động phức tạp hơn trước, và ở xã hội hỗn hợp bậc ba là công nghiệp. Xã hội hỗn hợp thường có quy mô dân số lớn, mức độ phân hóa, chuyên môn hóa cao hơn hẳn so với xã hội đơn giản. Như vậy, các xã hội hiện đại thuộc loại xã hội hỗn hợp bậc ba theo cách phân loại của Spencer.

Xã hội học về thiết chế xã hội
Thiết chế xã hội là khuôn mẫu, kiểu tổ chức xã hội đảm bảo đáp ứng các nhu cầu, yêu cầu chức năng cơ bản của hệ thống xã hội, đồng thời kiểm soát các hoạt động của các cá nhân và các nhóm trong xã hội. Theo nguyên lý tiến hóa xã hội, cụ thể là "chọn lọc xã hội", Spencer cho rằng thiết chế xã hội nào giúp xã hội thích nghi, tồn tại và phát triển được thì thiết chế đó được duy trì và củng cố. Trong số các thiết chế xã hội, Spencer đặc biệt chú ý tới thiết chế gia đình và dòng họ, thiết chế nghi lễ, thiết chế chính trị, thiết chế tôn giáo và thiết chế kinh tế.

Thiết chế gia đình và dòng họ xuất hiện để thỏa mãn nhu cầu cơ bản của mọi loài: nhu cầu tái sản xuất, tức là duy trì nòi giống. Ngoài ra xã hội nào cũng cần phải có thiết chế gia đình để kiểm soát hoạt động sinh đẻ - tình dục, quan hệ phụ nữ và nam giới, và nuôi dạy con cái.

Thiết chế nghi lễ cần thiết để đáp ứng nhu cầu liên kết và kiểm soát các quan hệ xã hội của con người thông qua các thủ tục, biểu tượng, ký hiệu, nghi thức... Không có nghi lễ thì khó duy trì được những cơ cấu, những tổ chức quy mô lớn. Mức độ tập trung quyền lực trong xã hội càng cao thì mức độ bất bình đẳng về nghi lễ càng lớn.

Thiết chế chính trị xuất hiện chủ yếu để giải quyết các xung đột bên trong và bên ngoài xã hội. Sự tập trung quyền lực càng lớn thì càng bộc lộ rõ sự phân chia cơ cấu giai cấp.

Thiết chế tôn giáo có yếu tố cơ bản là niềm tin vào lực lượng siêu tự nhiên, siêu nhân. Biểu hiện của thiết chế tôn giáo là việc tập hợp các cá nhân cùng chia sẻ niềm tin và cùng nhau tham gia các hoạt động nghi lễ đặc thù của tôn giáo. Thiết chế tôn giáo có chức năng củng cố hệ thống chuẩn mực giá trị, niềm tin, tinh thần... để duy trì trật tự xã hội.

Thiết chế kinh tế nhằm đáp ứng yêu cầu thích nghi của tổ chức xã hội đối với môi trường và thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao của con người về các sản phẩm và dịch vụ. Sự tiến hóa của các thiết chế kinh tế thể hiện ở việc nâng cao trình độ công nghệ và tri thức, ở mở rộng sản xuất và phân phối hàng hóa, dịch vụ, ở mức độ tích lũy tư bản và tư liệu sản xuất, và ở những thay đổi về tổ chức lao động. Như vậy cả xã hội nói chung và các thiết chế xã hội nói riêng đều tuân theo quy luật tiến hóa.

Đóng góp của Spencer
1 Thứ nhất: các khái niệm và đặc biệt là nguyên lý xã hội học của Spencer có ý nghĩa rất quan trọng đối với khoa học xã hội học. Chẳng hạn, những phân tích về tác nhân của xã hội và các nguyên lý tiến hóa xã hội, nguyên lý về cơ cấu xã hội đóng vai trò là nền tảng hình thành nên xu hướng chức năng luận trong xã hội học sau này. Phát triển tư tưởng của Spencer, Durkheim, đại diện tiêu biểu cho trường phái chức năng, đã tập trung nghiên cứu các bộ phận, các yếu tố khác nhau của tổ chức xã hội trong việc đáp ứng các nhu cầu tồn tại của cả hệ thống xã hội.
2. Thứ hai: mặc dù xã hội học của Spencer không tinh vi theo chuẩn mực của thế kỷ XX, nhưng đã để lại nhiều ý tưởng quan trọng được tiếp tục phát triển trong các trường phái, lý thuyết xã hội học hiện đại. Cách tiếp cận cơ cấu của Spencer đã được các nhà xã hội học Durkheim, Parsons, Merton và những người khác kế thừa và phát triển thành trường phái cơ cấu - chức năng luận khá nổi tiếng trong xã hội học.
3.Thứ ba: cách phân tích của Spencer về mối liên hệ giữa các đặc điểm dân số học như quy mô và mật độ dân số đã mở đầu cho trường phái sinh thái học người (human ecology) và "trường phái Chicago" (Chicago School) phát triển ở thế kỷ XX. Các trường phái này quan tâm đến phân tích ảnh hưởng giữa các quá trình dân số như tăng dân số, phân bố dân cư và các quá trình xã hội như phân hóa, cạnh tranh và lối sống thành thị. Bóng dáng của xã hội học Spencer còn in đậm nét trong cách tiếp cận hệ thống, lý thuyết tổ chức xã hội, lý thuyết phân tầng xã hội và các nghiên cứu xã hội học về chính trị, tôn giáo và thiết chế xã hội.

Tác phẩm cơ bản

Social Statics (Tĩnh học xã hội) (1851);
The Study of Sociology (Nghiên cứu xã hội học) (1873);
Principles of Sociology (Các nguyên lý của xã hội học) (1876-1896);
Descriptive Sociology (Xã hội học miêu tả) (1873-1881).

Tham khảo
Tuyển tập tư tưởng xã hội học; Sofia (София), 1985 (Bulgarian).

Chú thích

Nhà triết học Anh
Nhà lý thuyết chính trị
Người Derby
Nhà sinh học Anh
Nhà nhân chủng học Anh
Nhà kinh tế học Anh
Nhà triết học khoa học
Mất năm 1903
Triết gia thế kỷ 19
Nam giới theo chủ nghĩa nữ giới


title: Hegesippe

text:
Hegesippe là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Họ Bướm nhảy


title: Gaza fischeri

text:
Gaza fischeri là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Gaza (Margaritidae)


title: Isotes digna

text:
Isotes digna là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gahan miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Tề Cảnh công

text:
Tề Cảnh công (chữ Hán: 齊景公, bính âm: Qí Jǐng Gōng; cai trị: 547 TCN – 490 TCN), họ Khương (姜) hay Lã (呂), tên thật là Chử Cữu (杵臼), là vị quốc quân thứ 26 của nước Tề - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Tề Cảnh công được lập lên ngôi sau nhiều cuộc biến loạn trong công thất Tề quốc. Sau những năm đầu mà thực quyền nằm cả trong tay hai quyền thần Khánh Phong và Thôi Trữ, ông nhận được sự tôn phò của các họ đại phu mà nắm lại thực quyền. Trong gần 60 năm trị vì của mình, ông trọng dụng các danh thần võ tướng như Án Anh và Tư Mã Nhương Thư, thi hành chính sách khoan chánh an dân, đề cao uy thế với nước ngoài, đưa Tề quốc vào một thời kỳ thái bình và thịnh vượng. Ông được liệt vào hàng những vị quân chủ hùng mạnh nhất thời Xuân Thu, dù không đạt đến thành công như tiên tổ Tề Hoàn công ngày trước. Tuy nhiên đến những năm cuối cùng, Cảnh công sa vào việc chiến tranh với các nước, và không thể ngăn chặn được sự lớn mạnh của Điền thị, khiến cơ nghiệp họ Khương dần bị suy sụp. Sau cái chết của Cảnh công, Điền thị vươn lên đoạt lấy chính quyền, và hơn 100 năm sau đã thay thế Khương thị làm chủ nước Tề.

Thân thế và cuộc sống ban đầu

Ông là con trai thứ của Tề Linh công – quốc quân thứ 24 nước Tề và là em Tề Trang công – quốc quân thứ 25 nước Tề. Mẹ ông là thị thiếp của Tề Linh công, con gái đại phu quý tộc Thúc Tôn Tuyên Bá, một trong Tam Hoàn (ba gia tộc kiểm soát triều chính tại láng giềng của Tề quốc là Nước Lỗ nửa cuối thời Xuân Thu).

Trưởng huynh của Chử Cữu là Thế tử Quang bị vua cha Tề Linh công ghét bỏ, đuổi ra trấn ngoài, để dọn đường cho công tử khác là Nha kế ngôi. Năm 554, Linh công bệnh nặng, Quang được Thôi Trữ đưa về cung, giết chết Thế tử Nha và khiến Linh công tức giận mà chết. Quang sau đó lên nối ngôi, tức là Tề Trang công. Tề Trang công lên ngôi lại gian díu với vợ của Thôi Trữ là nàng Đường Khương. Vì thế năm 548 TCN, Thôi Trữ giết chết Tề Trang công tại nhà riêng, rồi thông cáo với các đại phu, lập công tử Chử Cữu là cháu ngoại nước Lỗ, lên ngôi vua, để hòa hiếu với Lỗ. Chử Cữu sau đó tức vị, tức là Tề Cảnh công.

Nội trị

Thất bại của Thôi, Khánh

Sau khi Thôi Trữ giết Trang công thì sai người mang lễ vật tới xin hòa với vua Tấn, và cũng để ém nhẹm vụ giết vua của mình, sau đó có hội chư hầu ở Trọng Khưu thuộc đất nước Tề.

Tề Cảnh công phong Khánh Phong, Thôi Trữ làm Tả, Hữu Tướng quốc điều hành chính sự. Không lâu sau Khánh Phong mưu trừ Thôi Trữ để một mình nắm quyền. Năm 546 TCN, nhân nhà họ Thôi có việc tranh chấp thừa kế giữa con lớn và con nhỏ, Khánh Phong giả cách giúp Thôi Trữ dẹp loạn 2 người con lớn nhưng nhân đó giết cả nhà họ Thôi. Thôi Trữ nhận ra mình bị lừa gạt bèn tự sát. Quyền chính nước Tề về tay Khánh Phong, nhưng Khánh Phong lại ham mê săn bắn, thường đem vợ con lại nhà Lư Bồ Miết uống rượu, nên việc quốc chính giao hết cho con lớn là Khánh Xá.

Năm 545 TCN, thấy Khánh Phong cùng Khánh Xá chuyên quyền, bốn họ đại phu họ Bão, Cao, Loan và Điền mưu trừ họ Khánh. Cùng lúc đó theo lời của Lư Bồ Miết, Khánh Phong triệu em ông này là Lư Bồ Quý về triều, đem con gái gả cho, nhưng Lư Bồ Quý vẫn nuôi chí báo thù cho chủ cũ là Trang công. Mùa đông năm đó, thừa dịp Khánh Phong đi săn, chỉ có Khánh Xá ở nhà, Lư Bồ Quý và Vương Hà phát động binh biến, được 4 nhà mang quân trợ giúp, giết chết Khánh Xá trong ngày tế lễ. Tề Cảnh công nhìn thấy hoảng sợ, Bão Quốc và Điền Tu Vô cố trấn an và đưa nhà vua về cung. Toàn bộ Khánh thị bị diệt, chỉ riêng Khánh Phong đang ở ngoài mới thoát, một mình bỏ chạy sang lưu vong ở nước Lỗ. Tề bức ép Lỗ phải giao Khánh Phong ra, Phong biết được lại chạy sang Ngô quốc, được Ngô Dư Sái thu nạp, sau bị quân Sở giết chết. Từ đó chính sự nước Tề ổn định trở lại.

Bởi vì loạn họ Thôi, các công tử anh em với Tề hầu đều chạy trốn ra nước ngoài. Đến đây nhà vua triệu họ trở về, ban cho đồ dùng và trả lại ấp phong. Lại đày Lư Bồ Miết ra Bắc Cảnh, cải táng cho huynh trưởng là Tề Trang công. Cuối năm 545 TCN, vua Tề sai đào thây của Thôi Trữ và vợ là nàng Đường Khương lên, truyền phơi xác giữa chợ. Án Anh can rằng gia hình lên thân xác người phụ nữ là việc làm trái đức, vì vậy chỉ cho phơi xác của Thôi Trữ mà thôi.

Sự trỗi dậy của họ Điền

Sau khi Thôi, Khánh bị diệt thì đến lượt hai nhà Loan và Cao (hậu duệ dòng Huệ công) nắm quyền. Trưởng tộc hai nhà này là Loan Thi và Cao Cương vừa nghiên rượu vừa mê gái, lại ghét hai nhà Điền và Bão. Hai nhà Điền và Bão nghi Cao, Loan có ý diệt trừ mình, nên đã ra tay trước. Năm 532 TCN, Điền Vô Vũ cùng Bão Quốc (Bão Văn tử) đánh Loan Thi và Cao Cương. Hai nhà kia không chống nổi, bỏ chạy đến cung thất, nhưng Cảnh công sai đóng chặt Hổ Môn không cho họ vào. Hai nhà Cao, Loan đóng ở phía hữu, Điền và Bão đóng ở phía tả của Hổ Môn. Cảnh công theo lời Án Anh, cho rằng lỗi của Loan, Cao nặng hơn Điền, Bão nên cần diệt trừ trước. Loan Thi và Cao Cương chạy trốn sang Nước Lỗ. Điền và Bão chia nhau tài sản của Cao và Loan. Án Anh phải đem lý lẽ ra giảng giải để buộc hai họ trả số tài sản đó về công thất. Điền Vô Vũ xin cho gọi các Công tử bị họ Cao đuổi đi khi trước trở về Tề, các công tử đều cảm kích. Lại nịnh nọt mẹ vua là bà Mục Mạnh Cơ để bà nói giúp, xin cho họ Điền tăng thực ấp Cao Đường, từ đó họ Điền lớn mạnh, về sau đã thay họ Khương làm chủ nước Tề.

Có lần Cảnh công ngồi ở trong cung bàn với Án Anh về việc Điền Vô Vũ (Điền Hoàn tử) thường chu cấp của công thất, cứu tế lê dân, Án Anh cho rằng họ Điền cho của còn nhà vua thì thu thuế, lòng dân ắt hướng theo họ Điền, ngày sau khi công thất suy yếu tất sẽ bị họ Điền tiếm đoạt. Cảnh công từ đó có ý đề phòng họ Điền, song Điền Vô Vũ hành động cẩn trọng, không để lộ tội lỗi gì, nên chưa thể trừng phạt được.

Hiền tướng Án Anh

Án Anh, người gốc Đông Hải, dáng người thấp nhỏ nhưng có trí tuệ thông minh và là một vị quan tài ba. Sau khi Thôi Trữ giết Tề Trang công đã từng có ý muốn giết luôn Án Anh vì ông ta không phục mình, nhưng cuối cùng bị can ngăn nên mới thôi. Sau khi Thôi, Khánh bị diệt; Tề Cảnh công lấy Án Anh làm tướng quốc, nắm hết quyền chính nước Tề, giống như Tề Hoàn công dùng Quản Trọng ngày trước. Trong lần xuất sứ Sở quốc, ông bị người Sở làm nhục đủ điều, nhưng vì tài ứng đối mà không bị mất danh dự, khiến Sở vương phải chịu phục. Sau lần đó, Tề Cảnh công tôn Án Anh làm thượng tướng, ban cho một cái áo câu giá nghìn lạng vàng, lại muốn phong thêm thái ấp và dựng dinh thự mới cho, nhưng Án Anh đều từ chối. Cảnh công có lần thăm nhà Án Anh trông thấy Án phu nhân đã già mà xấu, nên nói đùa là muốn đem con gái trẻ đẹp gả cho. Án Anh từ chối, bảo rằng không nỡ phụ bạc hiền thê. Do vậy Cảnh công lại càng mến đức và tin tưởng Án Anh.

Năm 539 TCN, Cảnh công định sửa sang chỗ ở của Án tướng quốc, Án Anh tìm cớ xin từ chối. Đến khi Án Anh đi sứ Tấn quốc, Cảnh công bèn cho phá những ngôi nhà xung quanh để mở rộng nhà của Án Anh. Án Anh trở về, tạ ơn Cảnh công, sau đó phá dỡ ngôi nhà mới, lấy gạch dựng lại những ngôi nhà bị phá khi trước và mời những người hàng xóm cũ trở về. Ban đầu Cảnh công cảm thấy không hài lòng vì việc đó, nhưng Án Tử nhờ Điền Vô Vũ nói giúp, nên ông đành phải thuận theo như vậy.

Tề Cảnh công có ba viên dũng tướng là Điền Khai Cương, Công Tôn Tiệp và Cổ Giả Tử đều từng có nhiều công trạng, rất được tin dùng. Ba người ngày càng kiêu ngạo và hống hách, không coi vua ra gì, Cảnh công dần sinh ý ghét, Án Anh tìm cách trừ khử họ đi. Nhân dịp Lỗ Chiêu công sang triều yết, Án Anh tâu với vua lấy 6 quả đào ra bàn tiệc, nói dối là Vạn thọ kim đào trồng 90 năm mới kết trái, rồi làm lễ chia đào, hai vua cùng hai tướng lễ (Án Anh và Thúc Tôn Nhược của Lỗ) mỗi người một quả, còn hai quả thì bảo các quan tự kể công lên để xét mà chia đào. Công Tôn Tiệp và Cổ Giả Tử tranh được hai quả đào ấy, mà Điền Khai Cương có công lớn nhất thì lại hết đào. Khai Cương bị nhục liền rút gươm tự sát. Công Tôn Tiệp và Cổ Giả Tử nghĩ tình anh em và tự thẹn vì công nhỏ mà được ăn đào, nên cũng đâm cổ chết theo. Vụ này được nhắc đến với giai thoại "Giết ba dũng sĩ bằng hai quả đào" (nhị đào sát tam sĩ, 二桃殺三士).

Năm 522 TCN Tề Cảnh công mắc bệnh sốt cách nhiệt nằm ở trong cung, qua hết một năm vẫn chưa hết. Bọn Lương Khâu Cứ và Duệ Khoản tâu với ông rằng căn bệnh đó là do quan Chúc và quan Sử (các chức lo việc tế lễ) không tôn kính khi khấn vái các vị thần linh, và đòi giết họ đi. Tề hầu đem việc hỏi ý của Phu tử (Án Anh). Phu tử đáp rằng khi nhà vua có đức thì tự nhiên quan Chúc sẽ đem những đức hạnh đó nói cho thần linh biết, và nhà vua sẽ được phù hộ. Nhưng hễ mà nhà vua làm việc xấu, thì quan Chúc vẫn phải trình bày sự thực, và nhà vua sẽ bị trời trừng phạt, nếu quan Chúc và Sử mà trình bày giả dối thì cả nước sẽ bị giáng tai vạ, và khuyên vua bớt việc xây dựng và lễ nhạc, giảm bớt thuế khóa... để tu sửa đức chính. Tề hầu nghe theo.

Cuối năm 522 TCN, Tề hầu đã khỏi bệnh, và đi săn ở đất Bái, sai viên quan là Ngu Nhân giữ việc coi vườn thú, cầm cái cung. Ngu Nhân không tới, Tề hầu sai người tới bắt tội muốn giết. Ngu Nhân đáp rằng theo lễ khi triệu tập Ngu nhân thì người tới truyền phải mang theo mũ chiến, mà nay không thấy nên không đến; Tề hầu mới tha cho. Khi đi săn về, Tề hầu cùng với Án Phu tử ngồi trên lầu thấy Lương Khâu Cứ đi tới. Tề hầu khen Khâu Cứ là người hợp ý với mình. Án Anh bác lại, nói rằng nếu bề tôi hợp ý với vua tức là phải biết hết mọi việc của vua chỗ nào đúng thì tuân theo, chỗ nào sai thì sửa gium vua; còn Khâu Cứ chỉ luôn a dua theo những lời của Cảnh công mà thôi. Tề hầu lại hỏi nếu người xưa không chết thì sẽ ra sao, Án Anh đáp rằng nếu quả như vậy thì người làm vua hưởng phú quý ở đất Tề là dòng dõi vua trước chứ không phải là nhà vua bây giờ nữa.

Tề Cảnh công có một con ngựa rất quý, nhưng một hôm con ngựa ấy không bệnh mà lăn đùng ra chết. Nhà vua tức giận lên người chăn ngựa, muốn xử tội phanh tay. Án Anh can ngăn rằng việc xử tội phanh thây là quá tàn ác, Cảnh công vẫn chưa nguôi giận, truyền đem giam vào ngục đợi ngày hành hình. Án Anh bèn đứng ra xin kể ba lý do giết tên chăn ngựa, để anh ta chết không hối tiếc, nhà vua đồng ý. Án Anh kể tội rằng
Thứ nhất, vua giao cho coi ngựa, mà không cẩn thận làm ngựa chết, tương đương với ngươi giết con ngựa, phải đền mạng.
Thứ hai, vì vua rất yêu con ngựa, nên phải khép anh ta vào tội chết.
Thứ ba, vua vì một con ngựa mà giết người, sẽ khiến thiên hạ đồn vua yêu ngựa chứ không quý người, và mọi người sẽ chê cười vua. Nhưng căn nguyên là người nuôi ngựa làm ngựa chết mới làm tức giận, nên càng đáng ban cho anh ta tội chết.

Tề Cảnh Công nghe thấy biết Án Anh can ngăn mình, đành phải tha tội cho người chăn ngựa. Năm 516 TCN, trên bầu trời Tề quốc xuất hiện Tuệ tinh là điềm gở, quần thần đều kêu khóc, xin làm lễ cầu yên. Chỉ có Án Anh là cười to mà thôi. Tề hầu giận hỏi vì sao, Án Anh nhân đó khuyên nhà vua hảo trị cung thất, khoan chính giảm hình thì không cần sợ điềm lành dở. Cảnh công theo lời khuyên đó, và hủy bỏ lễ cầu yên. Từ đây đến hết thời Cảnh công, Tề tiếp tục cường thịnh trong khi Tấn và Sở thì ngày một suy yếu.

Điền Nhương Thư

Sau cái chết của tam dũng sĩ, Nước Tấn và Yến quốc thừa cơ cử binh phạt Tề. Trước tình thế lưỡng đầu thọ địch, Án Anh đã tiến cử cho Tề Cảnh công một vị tướng tài là Điền Nhương Thư làm tướng. Giám quân Trang Giả đến trễ, Nhương Thư lấy quân lệnh giết chết hắn. Tề Cảnh công vội sai người cầm cờ tiết đến tha cho Giả. Nhương Thư nói rằng tướng cầm quân không cần tuân theo lệnh vua, lại trị tội người cầm cờ vì dám phi ngựa thẳng vào doanh trại, chém ngựa và phá xe để thế mạng sứ giả. Đối với quân sĩ thì hết lòng khích lệ, vì thế sĩ khí quân Tề lên cao, quân hai nước kia phải tháo chạy. Cảnh công bèn phong cho Nhương Thư chức Tư mã. Sau lại có người gièm pha Nhương Thư cầm nhiều binh quyền, lại là người thân tộc với Điền Vô Vũ, nên Cảnh công dần sinh nghi kị, dần bãi chức của Nhương Thư khiến ông ta uất ức mà chết. Di sản của Tư Mã Nhương Thư để lại cho đời là một quyển binh pháp, gọi là Tư Mã pháp.

Khổng Tử

Khoảng năm 517 TCN, Khổng Tử vì việc Lỗ quốc có loạn họ Quý, phải đào bôn đến Tề quốc. Tề Cảnh công hỏi Khổng Tử về việc trị quốc. Khổng Tử đáp: Vua ra vua, thần ra thần, cha ra cha, con ra con. Vua đáp rằng: Thiện tai. Giả như mà vua chẳng ra vua, thần chẳng ra thần, cha chẳng ra cha, con chẳng ra con, tuy có sung túc đấy, nhưng ta có thể nào ăn những thức ăn đấy được. Sự tích này được gọi là Tề Cảnh công vấn chánh ư Khổng Tử.

Tề hầu khâm phục tài của Khổng Tử, bàn về cách đối đãi như sau
Ta không thể đãi Khổng Tử như vua Lỗ đãi họ Quý (hàng thượng khanh), mà có thể đãi ông ấy vào bậc giữa họ Quý và họ Mạnh (họ Mạnh là Hạ khanh).

Và muốn muốn đem đất Ni Khê phong cho ông. Quần thần đứng đầu là Tướng quốc Án Anh đều phản đối. Cảnh công sau đó lại nói
Ta già rồi, không thể dùng Khổng Tử được.

Khổng Tử bèn bỏ đi, sau lại trở về nước Lỗ và lập công dẹp loạn Dương Hổ, được trọng dụng, lại theo phò Lỗ Định công ở cuộc họp Giáp Cốc (xem phần dưới).

Tranh bá ở Trung Nguyên

Năm 546 TCN, Tấn và Sở cùng tổ chức hội minh ở đất Tống để giảng hòa, chấm dứt việc tranh bá nhiều năm giữa hai bên. Sứ Tống là Hướng Thú sang Lâm Tri mời Tề đến dự, ban đầu Tề không chịu, nhưng Điền Tu Vô can ngăn rằng Tấn và Sở đã hứa, một mình Tề không chống lại được đâu, vì thế vua Tề bất đắc dĩ phải sai Khánh Phong và Điền Tu Vô (Điền Văn tử) tới hội. Trong buổi hội, chư hầu lấy Tấn hầu và Sở vương đứng đầu, Tề hầu và Tần bá là chư hầu hàng hai, Tống là chủ nhà, các nước còn lại tính vào số phiên thuộc. Đây là sự kiện độc nhất trong thời Xuân Thu. Mùa hạ năm 545 TCN, theo minh ước ở Tống, vua Tề cùng vua các nước khác phải đến triều kiến vua Tấn.

Năm 539 TCN, Tề Cảnh công sai Án Anh đi sứ Nước Tấn, thiết lập lại quan hệ hòa bình sau nhiều năm xung đột trong các đời vua trước. Tuy nhiên kể từ thời Tấn Chiêu công, quốc lực của Tấn suy yếu, Tề Cảnh công lại nảy sinh tham vọng tranh giành ngôi bá chủ.

Năm 530 TCN, Tề hầu cùng Vệ hầu, Trịnh bá đến dự yến tiệc do Tấn hầu tổ chức. Tướng lễ của nước Tấn khi đó là Trung Hàng Ngô (Mục Tử). Trung Hàng Ngô bày trò chơi cho Tấn hầu cùng Tề hầu ném thẻ vào cái hồ. Lúc Tấn Chiêu công cầm thẻ ném, Trung Hàng Ngô nói rằng nếu vua Tấn ném trúng sẽ làm chủ chư hầu, sau đó quả nhiên thẻ của Tấn hầu ném trúng. Đến lượt Tề Cảnh công cầm thẻ, cũng tự khấn rằng nếu mình ném trúng sẽ thay địa vị (bá chủ) của Tấn Chiêu công. Sĩ Văn Bá trách cứ Trung Hàng Ngô, nói rằng việc làm hôm đó sẽ khiến vua Tề tự phụ và không thần phục Tấn nữa. Sau đó tướng nước Tề là Công Tôn Tẩu kiếm cớ để đưa Tề hầu rời tiệc.

Từ sau sự kiện quan đại phu nước Tấn ăn của đút mà bỏ mặc để Nước Lỗ chiếm cứ đất của Nước Cử, thì các chư hầu dẫn đều là Tề đều không chịu thần phục nữa, bí mật hội riêng với nhau. Đến mùa thu năm 529 TCN, nước Tấn triệu tập chư hầu tại Bình Khưu, mà nước Tề không muốn phó hội. Đại phu Nước Tấn là Thúc Hướng vặn hỏi Tề hầu. Cảnh công trả lời rằng
Khi một chư hầu bội ước đã bị trừng phạt, thì mới họp lại để thề. Nhưng khi tất cả đều theo mệnh không trái, thì họp thề lại làm gì.

Thúc Hướng lại đem pháp độ nhà Chu mà vặn lại, Tề hầu đành phải tuân theo. Năm 528 TCN, ông lại cùng tướng quốc Án Anh sang Nước Lỗ học hỏi về lễ nghi. Đầu năm 526 TCN, Tề Cảnh công cử quân đánh Từ quốc, tiến đến đất Bồ Toại, người Từ xin hòa và tặng cho ông một cái đỉnh. Vua Tề bèn tổ chức hội thề với vua Từ, Đàm và Cử ở Bồ Toại.

Năm 505 TCN, sau vụ nước Tấn tập hợp 15 nước chư hầu bàn việc đánh Sở cứu Sái, mà quan đại phu Tuân Dần vì không có tiền hối lộ mà bãi binh, khiến uy tín của Nước Tấn không còn nữa. Nước Vệ vì thế bàn ngả sang Tề, cùng dự hội thề ở đất Tỏa (503 TCN). Vì thế khiến Tấn giận Vệ, trong buổi lễ chư hầu năm 502 TCN cố tình làm nhục Vệ hầu khiến Vệ nhất quyết theo Tề. Vua Tấn mới sai Phạm Ưởng dẫn quân hội với Lỗ tiến hành phạt Vệ, và phạt luôn cả Trịnh cũng đang ngả về phe Tề. Tề bèn đem quân giúp Trịnh và Vệ. Năm 502 TCN, ông cùng Vệ Linh công đi đánh Tấn, chiếm đất Di Nghi. Sau đó ông lại tấn công sang đất Trung Mâu, nhưng bị quân Trung Mâu đánh lui. Tề Cảnh công lui quân, tặng cho Vệ Linh công 3 ấp Chước, Di và Mạnh.

Năm 497 TCN, Tề và Vệ lại đánh Tấn, đóng quân ở đất Cúc Thị, nhiều đại phu can không nên đánh tiếp, chỉ có Bỉnh Ý Tư nói rằng viện quân Tấn không thể đến kịp là cơ hội để tấn công. Tề hầu giận các quan đại phu can ngăn, đã tước quyền đi xe của họ (trừ Bỉnh Ý Tư). Ông muốn bắt vua Vệ lên cùng xe với mình, nên giả cách sửa soạn chiến xe có đầy đủ giáp cụ, nói dối là quân Tấn đánh tới, rồi nói với Vệ Linh công rằng xe của quý quân chưa sửa soạn và hãy lên xe với mình, rồi đánh roi cho ngựa chạy; khi biết quân Tấn thực không tới thì mới dừng lại.

Quan hệ với các nước lân cận

Nước Yến và nước Cử

Năm 540 TCN, Yến Huệ công bị các họ quý tộc nổi chống lại phải chạy sang nước Tề lánh nạn. Đến mùa đông năm 536 TCN, đích thân Tề hầu đến Tấn giúp quân thảo phạt Bắc Yến, đưa Huệ công về nước. Tấn hầu sai Phạm Ưởng ra bờ sông Hoàng Hà đón vua Tề và cho mượn quân. Mùa xuân năm 535 TCN, khi quân Tề vừa tiến vào địa giới của Yến, các quý tộc Yến (phe chống lại Huệ công) dâng lễ vật, xin hòa đàm. Các cận thần bên cạnh Tề hầu cũng nhận tiền hối lộ, cũng nói giúp cho người Yến. Ông bèn cùng với người Yến hội thề tại Nhu Thượng. Người Yến lại dâng một người con gái trong họ cho Tề hầu nạp làm cung thiếp, một bình ngọc, một hộp ngọc và một đôi vòng, vì thế vua Tề đã đem quân về. Yến bá về sau bệnh chết ở Tề, người Yến lập Điệu công lên thay.

Năm 523 TCN, Cao Phát của Tề dẫn quân chinh phạt nước Cử, Cử tử chạy ra đất Kỷ Chương. Quân Tề truy kích đuổi tới vào ấp Kỷ Chương mới lui. Năm 520 TCN, tướng Tề là Quách Khai lại đánh nước Cử, đánh bại quân Cử ở đất Thọ Dư thuộc Nước Cử. Vua Cử phải xin hòa và thề với vua Tề ở Tắc Môn, Tề quốc. Năm 516 TCN, Tề quốc xuất hiện sao chổi. Cảnh công sai cúng giải. Án Anh can rằng chỉ cần tu sửa đức chính thì không sợ gì sao chổi, Tề hầu mới bỏ việc cúng.

Nước Lỗ
Năm 517 TCN, Lỗ Chiêu công bị quyền thần Quý tôn Ý Như đánh đuổi chạy sang nước Tề. Tề Cảnh công bèn mang quân đánh Lỗ, lấy đất Vận cho Lỗ Chiêu công ở. Đến năm 515 TCN, họ Mạnh và Dương Hổ tiến đánh đất Vận, Lỗ công lại thua trận. Nước Tề tuy trên danh nghĩa là giúp cho Lỗ công, nhưng lại ngầm câu kết với Tam Hoàn mà chần chừ trong việc tiến quân, lại có ý khinh thường Lỗ Chiêu công là ông vua mất nước. Lỗ Chiêu công cảm thấy bị xúc phạm nên không ở Vận nữa mà lánh sang đất Can Hầu thuộc Nước Tấn. Liền sau đó họ Quý chiếm được đất Vận, Lỗ Chiêu công oán hận mà chết vào cuối năm 510 TCN.

Năm 503 TCN, Tề Cảnh công xuất quân đánh vào phía tây của nước Lỗ. Đầu năm 502 TCN, Lỗ Định công (lên ngôi năm 509 TCN) hai lần công đánh vào Tề, tại các trận Dương Châu và Lẫm Khưu, tuy quân Lỗ giành được vài thắng lợi nhỏ nhưng không lâu sau thì rút lui. Mùa hạ năm đó, Tề quân do hai tướng Quốc Hạ, Cao Trương phản công tiến vào đất Lỗ. Lỗ Định công cầu cứu ở Nước Tấn. Cùng năm đó, tướng Dương Hổ nước Lỗ chống lại Tam Hoàn thất bại bèn chạy sang Tề xin Tề Cảnh công đánh Lỗ. Theo lời can của đại phu họ Bão, Tề Cảnh công không đáp ứng yêu cầu của Dương Hổ và bắt giam Hổ.

Năm 501 TCN, Tề và Lỗ giảng hòa với nhau, hai vua hẹn gặp ở Giáp Cốc, theo phò Lỗ công có Khổng Tử. Theo kế sách của Lê Di, vua Tề đem tù binh người Lai cho cầm theo vũ khi tới hội với ý định bắt cóc Lỗ công. Khổng Tử nhìn ra được mưu này và buộc vua Tề phải đuổi bọn người Lai đi. Khi sắp sáp huyết, người Tề thêm vào điều khoản nói rằng khi quân Tề ra khỏi nước thì phía Lỗ phải cử 300 chiến xa đi theo, thì Khổng Tử cũng đòi Tề phải trả lại đất ruộng Vân Dương đã chiếm trước kia. Vua Tề còn sai một tên hề Ưu Thi múa trước mặt Lỗ quân (để làm nhục), Khổng Tử liền sai chém Ưu Thi đi. Sau buổi hội đó Tề Cảnh công phải trả lại những vùng ruộng ở Vận, Hoàn và Quy Âm cho Lỗ.

Sau cuộc hội thề Giáp Cốc trở về thì được tin Án Anh ốm chết. Cảnh công than khóc rất nhiều, và lo lắng trong triều không còn người hiền tài. Lại thấy nước Lỗ được Khổng Tử mà đang dần cường mạnh lên, cảm thấy bị đe dọa. Năm 498 TCN, nhân dịp hẹn với Lỗ Định công ở đất Hoàng, Tề hầu theo kế của Lê Di, sai người đưa quốc thư và dâng nữ nhạc cho Lỗ công, trong khi nói rằng
Tôi là Chử Cữu, cúi đầu dâng Lỗ quân hầu mấy lời. Khi trước hội ở Giáp Cốc, tôi có thất lễ với quân hầu, trong lòng vẫn lấy làm hổ thẹn, may mà quân hầu có lòng dung thứ, cho tôi được giao hiếu như xưa. Từ ngày ấy đến giờ, trong nước nhiều việc không sang sính vấn được, nay có mấy đội ca vũ, để khuây lòng điện hạ; bảy cỗ ngựa hay, để êm xe điện hạ, xin đem dâng quân hầu, gọi là chút lòng kính mến, xin quân hầu nhận cho..

Lỗ công và Quý tôn Tư nhận được nữ nhạc, dần sa vào thanh sắc mà xa lánh Khổng Tử. Khổng Tử khuyên can không được, đành bỏ đi chu du liệt quốc. Vì thế nước Lỗ không thể cường thịnh lên được nữa.

Những năm cuối

Can thiệp vào nội chiến ở Tấn và Vệ
Sau khi tướng quốc Án Anh mất (501 TCN), Tề Cảnh công cũng cao tuổi, chính sự nước Tề kém đi. Năm 493 TCN, họ Phạm và họ Trung Hàng nước Tấn tranh chấp quyền lực với 4 họ thượng khanh khác, sai người cầu cứu nước Tề. Tề Cảnh công nghe lời Điền Khất bèn giúp thóc cho họ Phạm và họ Trung Hàng, lại hội các chư hầu Tống, Lỗ và Vệ bàn việc cứu họ Phạm, nhưng đến cuối cùng thì hai họ này cũng bị diệt.

Ở Nước Vệ, Vệ Linh phu nhân là Nam Tử tính tình dâm đãng, gây nhiều tiếng xấu. Thái tử Khoái Hội mưu giết bà Nam Tử. Nam Tử mách lại với Vệ hầu, Vệ hầu bèn đuổi thái tử đi. Năm 493 TCN, Vệ Linh công mất, con của Khoái Quý là Triếp được lập lên làm Vệ Xuất công. Khoái Quý chạy sang Thích ấp nương nhờ Nước Tấn, hai cha con một trong một ngoài chống cự với nhau. Tề Cảnh công vì đối kháng với Tấn nên ngả theo phe của Vệ Xuất công. Năm 492 TCN, ông sai Quốc Hạ cầm quân giúp Vệ đánh ấp Thích, nhưng không thắng phải lui về.

Truyền ngôi

Tề Cảnh công có nhiều vợ và nhiều con trai. Người vợ cả là Yển Cơ, sinh được một con trai không rõ tên. Năm 490 TCN, người con này qua đời.

Ông có một người vợ lẽ là Dực Tự, sinh con nhỏ là Khương Đồ. Khi Cảnh công đã già, Khương Đồ còn nhỏ và ít đức. Vì yêu quý Khương Đồ, Cảnh công muốn lập làm thế tử. Các đại phu can ngăn Tề Cảnh công nên chọn trong số những người con thứ đã lớn tuổi lên nối ngôi nhưng ông không nghe.

Mùa thu năm 490 TCN, Tề Cảnh công ốm nặng, bèn lệnh cho đại phu Cao Trương (Cao Chiêu tử) và Quốc Hạ (Quốc Huệ tử) giúp Khương Đồ làm vua và đuổi những người con lớn sang đất Lai. Sau đó Tề Cảnh công qua đời. Ông ở ngôi tất cả 58 năm. Khương Đồ lên nối ngôi, tức là Tề An Nhũ Tử, còn các Công tử Gia, Câu, Kiềm chạy sang Nước Vệ; Sừ và Dương Sinh (Tề Điệu công) chạy sang Nước Lỗ. Tháng 10 nhuận năm đó, người Tề làm lễ táng cho Tề Cảnh công. Ít lâu sau đó, Điền Khất (Điền Hy tử) đuổi Cao Trương, Quốc Hạ và hiếp Bão Mục phế và giết An Nhũ Tử, lập công tử Dương Sinh làm Tề Điệu công.

Sau đời Tề Cảnh công, chính sự nước Tề bắt đầu lọt vào tay họ Điền.

Đánh giá

Kinh Xuân Thu nhận xét về Tề Cảnh công
Tề Cảnh là một vị vua hiền, nhưng mỗi khi định việc là bị bọn tiểu nhân trở ngại, vua thành do dự không quyết đoán. Cho đến khi già, đến nỗi nước không còn là nước nữa.

Trích ghi chép trong Luận ngữ
Tề Cảnh công có 4000 cỗ xe ngựa. Vào lúc chết dân không có gì để khen ngợi. Bá Di, Thúc Tề chết đói ở dưới núi Thủ Dương, đến nay dân còn khen.

Hứa Hàn phê bình hành động của vua Tề khư khư tham lợi ở Từ và Cử mà bỏ đi điều đại nghĩa, vì thế mà không thành nghiệp bá
Thời Cảnh công, nước Việt tranh đấu. Nước Tấn đã không thu xếp được, nước Tề lại mạnh. Giả sử nuôi đức sửa chánh, bền chí hùng cường rồi cử họp chư hầu, phục hưng nghiệp Bá, thì có thể được lắm. Thế mà khư khư tranh đất nước Từ, nước Cử, tham lợi nhỏ, xem thế thật là hèn kém.

Lăng mộ

Ngôi mộ của Tề Cảnh công được phát hiện tại làng Nhai Đầu phía đông bắc kinh thành Lâm Tri của ngày xưa. Năm 1964, các nhà khảo cổ đã phát hiện ra ngôi mộ này và tìm thấy ở phía bắc ngôi mộ 145 bộ xương ngựa, rất có thể chúng là vật tùy táng.

Bãi chôn những bộ xương ngựa dài 215 mét (705 ft) bao quanh 3 phía của ngôi mộ. Năm 1982, các nhà khảo cổ lại khai quật thêm được 36,5 mét (120 ft) và 106 bộ xương ngựa. Tuy ngôi mộ chưa được khai quật hoàn toàn, nhưng người ta ước tính có khoảng 600 con ngựa tùy táng ở đó, và có thể là ngôi mộ có nhiều ngựa tùy táng nhất ở Trung Quốc. Những con ngựa đó sống khoảng 5-7 tuổi. Người ta cho rằng chúng đã bị cho uống rượu và bất tỉnh, sau đó bị chặt đầu. Cùng với ngựa, người ta còn tìm ra 30 bộ xương chó, hai bộ xương lợn và 6 bộ xương động vật khác.

Ngôi mộ được đưa vào diện Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia. Từ năm 2008, nó được UNESCO đưa vào bản danh sách đề cử cho Di sản văn hóa thế giới như một phần của quần thể lăng mộ và cung điện ở thủ đô Tề quốc ngày xưa.

Xem thêm

 Tề Trang công
 Án Anh
 Tề An Nhũ Tử
 Thôi Trữ
 Khánh Phong
 Họ Điền thay Tề
 Khổng Tử

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
Tề Thái công thế gia
Điền Kính Trọng Hoàn thế gia
Yên Thiệu công thế gia
Khổng Tử thế gia
 Nhiều tác giả (1995), Tả truyện, Bức tranh về cuộc diện liệt quốc, Nhà xuất bản Đồng Nai
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới
 Khổng Tử (2002), Xuân Thu tam truyện, tập 4-5, Nhà xuất bản TP Hồ Chí Minh
 Nguyễn Hiến Lê (2003), Khổng Tử & Luận ngữ, Nhà xuất bản Văn học
 Lý Minh Tuấn (2010), Tứ thư bình giải, Nhà xuất bản Tôn giáo

Chú thích

Vua nước Tề
Sinh thế kỉ V TCN
Mất năm 490 TCN
Năm sinh không rõ
Nhân vật chính trị thời Xuân Thu
Vua chư hầu Trung Quốc


title: Vicherey

text:
Vicherey là một xã ở tỉnh Vosges, vùng Grand Est, Pháp. Xã này có diện tích 5,88 kilômét vuông dân số năm 1999 là 176 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 390 m trên mực nước biển.

Người dân địa phương danh xưng tiếng Pháp là Viscariens.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Vicherey trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Vicherey trên trang mạng của INSEE
 Plan de Vicherey sur Mapquest

Xã của Vosges


title: Waldsieversdorf

text:
Waldsieversdorf là một đô thị ở huyện Märkisch-Oderland, bang Brandenburg, Đức. Đô thị này có diện tích 15,61 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 1179 người.

Tham khảo


title: West-Vlaanderen

text:
West-Vlaanderen (tiếng Hà Lan: ) là tỉnh cực tây vùng Vlaanderen, Bỉ. Các đơn vị giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ): tỉnh Zeeland của Hà Lan, tỉnh Oost-Vlaanderen và tỉnh Hainaut (Henegouwen) ở Bỉ, giáp với vùng Hauts-de-France của Pháp, và Biển Bắc. Thủ phủ là Bruges (Brugge). Tỉnh có diện tích 3.125 km², có 8 huyện hành chính (arrondissementen) với 64 đô thị.

Toàn bộ bờ biển Biển Bắc thuộc Bỉ nằm ở tỉnh này, là một khu vực du lịch quan trọng. Tuyến xe điện chạy dọc theo bãi biển từ De Panne đến biên giới với Pháp, qua cảng Ostend (Oostende), đến Knokke-Heist với biên giới Hà Lan.

Tỉnh này có đồng bằng dọc theo bờ biển, chỉ có ít đồi ở phía nam, đỉnh cao nhất tỉnh nằm ở Kemmelberg (159 m). Các sông chảy qua tỉnh có Leie và IJzer. Đây là tỉnh duy nhất của Bỉ giáp cả Pháp và Hà Lan.

Về phía bắc của tỉnh, phần lớn công nghiệp tập trung ở trong và xung quanh các thành phố Bruges và Ostend. Cả hai thành phố đều có hải cảng quan trọng: cảng Bruges-Zeebrugge và cảng Ostend.

Phía nam có công nghiệp dệt với các công ty như Beaulieu và Libeco-Lagae. Du lịch là một ngành quan trọng ở tỉnh này, phần lớn các cơ sở du lịch tập trung dọc bờ biển.

Các huyện
Tỉnh này có 8 huyện hành chính.

Huyện tư pháp
Tỉnh có 4 huyện tư pháp: Bruges, Courtrai, Veurne, Ypres

Các đô thị

Các đô thị có tư cách thành phố có chữ (thành phố) đằng sau tên.

1. Alveringem
2. Anzegem
3. Ardooie
4. Avelgem
5. Beernem
6. Blankenberge (thành phố)
7. Bredene
8. Bruges (thành phố)
9. Damme (thành phố)
10. De Haan
11. De Panne
12. Deerlijk
13. Dentergem
14. Diksmuide (thành phố)
15. Gistel (thành phố)
16. Harelbeke (thành phố)
17. Heuvelland
18. Hooglede
19. Houthulst
20. Ichtegem
21. Ypres (Ieper) (thành phố)
22. Ingelmunster

23. Izegem (thành phố)
24. Jabbeke
25. Knokke-Heist
26. Koekelare
27. Koksijde
28. Kortemark
29. Courtrai (thành phố)
30. Kuurne
31. Langemark-Poelkapelle
32. Ledegem
33. Lendelede
34. Lichtervelde
35. Lo-Reninge (thành phố)
36. Menen (thành phố)
37. Mesen (thành phố)
38. Meulebeke
39. Middelkerke
40. Moorslede
41. Nieuwpoort (thành phố)
42. Ostend (thành phố)
43. Oostkamp

44. Oostrozebeke
45. Oudenburg (thành phố)
46. Pittem
47. Poperinge (thành phố)
48. Roeselare (thành phố)
49. Ruiselede
50. Spiere-Helkijn
51. Staden
52. Tielt (thành phố)
53. Torhout (thành phố)
54. Veurne (thành phố)
55. Vleteren
56. Waregem (thành phố)
57. Wervik (thành phố)
58. Wevelgem
59. Wielsbeke
60. Wingene
61. Zedelgem
62. Zonnebeke
63. Zuienkerke
64. Zwevegem

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức của tỉnh of West Flanders

Tỉnh của Vlaanderen
Vùng cấp hai Liên minh châu Âu


title: Hydrovatus sitistus

text:
Hydrovatus sitistus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Omer-Cooper miêu tả khoa học năm 1963.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrovatus