title: Dũng sĩ Hesman

text:
Dũng sĩ Hesman () là một bộ truyện tranh dài 160 tập, mỗi tập 72 trang, được họa sĩ Nguyễn Hùng Lân thiết kế từ năm 1992 đến năm 1997 do Nhà xuất bản Mỹ thuật Hà Nội ấn hành (riêng tập 160 được sáng tác vào năm 2019).

Lịch sử
Ban đầu, ông phóng tác từ phim hoạt hình Voltron - Defender of the Universe của World Events Productions được 4 tập: Cuộc vượt ngục, Hesman xuất hiện, Mãng xà giả dạng và Lọ nước thần. Sau đó ông tự ông sáng tác thêm 156 tập nữa dựa theo tuyến nhân vật đã có, trong quá trình đó ông đã tạo dựng thêm vài chục nhân vật khác và nội dung các tập truyện này hoàn toàn là sáng tác của ông.

Dũng sĩ Hesman là bộ truyện tranh khoa học giả tưởng, tên Hesman do họa sĩ mường tượng từ câu He is man, nghĩa là kể về một robot có tính năng như con người, cùng với cuộc phiêu lưu của các nhân vật vào thiên hà ở thế kỷ thứ 22.

Khi Hesman xuất bản, mỗi tuần ra một tập; nghĩa là tác giả phải sáng tác mỗi tuần một cuốn. Trong đó Hùng Lân mất 1,5 ngày để vừa phân cảnh kịch bản trong óc, và viết hẳn ra trên tờ giấy can. Trong 72 trang của một tập, các chữ viết do tác giả viết tay, các khung cũng do kẻ tay hết (vì thời đó chưa có máy tính để làm các công đoạn này), nghĩ tới đâu viết tới đó, chứ không kịp phân cảnh trước ra ngoài như bây giờ.

Họa sĩ Hùng Lân giãi bày: "Thời ấy chẳng có chút tư liệu gì về nó, bên đối tác liên kết với Nhà xuất bản họ chỉ đưa tôi hai băng video VOLTRON – Defender of the universe và nhờ tôi chuyển thể, phóng tác giùm, hình ảnh thì chỉ được 2 tấm nhỏ chụp ngoài bìa hộp còn nội dung thì trong băng video, hồi ấy không có DVD mà chỉ có VCD nên hình ảnh đâu có được rõ nét, TV màu thì không phải ai cũng có tiền mua được chứ nói gì là máy vi tính hay là Internet? Có nghĩa là tôi phải làm việc trong môi trường rất ít và thiếu tư liệu, thiếu thông tin như thế, đồng thời phải chịu áp lực mỗi tuần một cuốn 72 trang, phải tự viết kịch bản, vẽ bìa, tất cả tự mình thực hiện từ A đến Z, thế mà tôi vẫn miệt mài cố gắng vì nó. Giá như có được Internet và máy tính hay những công cụ như bây giờ thì mọi chuyện sẽ dễ dàng hơn là ở vào thời kỳ đó, ít ra là cũng tìm được trên net được hình nguyên mẫu Voltron để vẽ cho chính xác hơn một chút. Do vậy mà ngày nay có một số bạn trẻ bảo rằng Hesman vẽ không đúng hay nhân vật vẽ không đúng thì tôi cũng đành chịu, vì hồi ấy (năm 1992) tôi chưa biết mặt mũi cái máy vi tính ra làm sao cả, máy tính đang ở dạng sơ khai dùng MS-Dos, Win 3.1 và Việt Nam mình chưa có Internet, chưa hề biết Internet là cái gì cả, lấy đâu ra mà tìm tư liệu?".

Bên cạnh Dũng sĩ Hesman, những bộ truyện của tác giả Hùng Lân vẽ có bộ truyện Siêu nhân Việt Nam (52 tập), Võ sĩ đạo Samurai, Xmen - Những người bạn bí ẩn, Cô tiên xanh, Tâm hồn cao thượng… Bộ truyện Siêu nhân Việt Nam diễn ra cùng thời điểm với bộ truyện Hesman (nhưng bối cảnh chủ yếu là ở Trái Đất), một số nhân vật trong truyện Hesman cũng xuất hiện trong Siêu nhân Việt Nam (ví dụ như nhân vật Huy Hùng).

Từ năm 1993 tới 1997, đã có 159 tập Hesman được sáng tác rồi ngừng. Năm 1999, sau gần 3 năm, họa sĩ Hùng Lân có ý định sáng tác tiếp bộ truyện nhưng rồi phải dừng lại vì bận vẽ các bộ truyện khác. Đến năm 2018, sau 21 năm, họa sĩ Hùng Lân mới sáng tác tập 160 để tri ân những độc giả hâm mộ bộ truyện.

Sự đón nhận của độc giả
Bộ truyện đã được đón nhận qua nhiều thế hệ độc giả trẻ tại Việt Nam, con số phát hành có lúc lên đến 180.000 bản một tập. Đây là bộ truyện rất thành công của họa sĩ Hùng Lân, và có lẽ là thành công nhất của các họa sỹ tranh truyện Việt Nam nếu tính theo số lượng bản in phát hành. Bộ truyện cũng giữ kỷ lục "Bộ truyện tranh dài tập nhất của Việt Nam" trong suốt 16 năm cho tới khi kỷ lục bị phá bởi bộ Thần đồng Đất Việt.

Sau tập 20, họa sỹ Hùng Lân nghĩ chắc như vậy đủ rồi, nhưng truyện bán chạy nên nhà xuất bản đề nghị ông vẽ tiếp. Tới tập 100, họa sĩ Hùng Lân để nhân vật Hesman thay đổi hẳn hình dạng để vừa ý ông hơn. Tới tập 100 trở đi, có lúc nhà xuất bản in tới hơn 100 nghìn bản/một tập truyện.

Bộ truyện còn chinh phục người đọc ở nội dung nhân văn. Mỗi tập truyện đều xoay quanh cái thiện chống lại cái ác. Dù nhân vật có kề cận hiểm nguy ra sao, chính nghĩa sẽ chiến thắng, kẻ hiếu chiến độc ác sẽ phải trả giá. Có những tập truyện còn cảnh báo người đọc về hiểm họa của chiến tranh hạt nhân, vũ khí hóa học, rô-bốt làm phản con người, nạn ô nhiễm môi trường... Với nhiều độc giả nhỏ tuổi thuở ấy, Hesman ươm mầm cho giấc mơ được làm siêu nhân, người hùng diệt ác, đem lại bình yên cho thế giới. Bộ truyện cũng đề cao tinh thần đoàn kết chiến đấu, lý tưởng hy sinh bản thân vì sự tồn vong của tập thể. Nhiều nhân vật trong truyện như Plen, Hóc, Yanda, Ác-xen, Nguyên Hương... đã anh dũng hy sinh bản thân để cứu đồng đội.

Những năm 2010, độc giả thế hệ 8X, 9X thường cố gắng tìm mua bộ truyện Dũng sĩ Hesman để lưu giữ. Cả bộ truyện có nhiều tập, lại xuất bản hơn 20 năm trước, chưa từng tái bản trọn vẹn khiến cho bộ sách trở nên khan hiếm. Có thời điểm một bộ sách Dũng sĩ Hesman cũ (gồm các tập in trong đợt đầu tiên từ năm 1993 tới 1997) có giá lên tới cả chục triệu đồng (có nơi bán truyện cũ còn đưa ra mức giá lên tới 28 triệu đồng cho 1 bộ Hesman in đợt đầu có chất lượng giấy gần như mới), đó là bởi số lượng bạn đọc gắn bó với bộ sách khá đông, trong khi số lượng sách gốc thì khan hiếm.

Nhân vật

Chính diện

Hesman: Rô-bốt khổng lồ do 5 con Robot mãnh sư ghép lại. Người chế tạo là Quốc vương hành tinh Arus (đến tập 88 thì xuất hiện nhân vật Kazat, người đã cùng với Quốc vương Arus chế tạo ra Hesman).
Keith (Kíp): Đội trưởng nhóm chiến đấu đến từ hành tinh Garrison. Anh có ngoại hình đẹp trai, có khả năng chỉ huy tốt và rất giỏi võ. Ngoài Hesman thì Kíp là nhân vật quan trọng nhất trong truyện, hầu như tập nào anh cũng xuất hiện.
Plan (Plen): Thành viên nhóm chiến đấu. Anh hy sinh ở tập 32, nhưng được giáo sư Levis cứu sống bằng cách cải biến cơ thể thành rô-bốt sinh học. Đến tập 57 thì Plen thực sự hy sinh.
Hawk (Hóc): Thành viên nhóm chiến đấu, người mập mạp và rất khỏe. Anh hy sinh ở tập 106.
Space (X-pêx): Thành viên nhóm chiến đấu. X-pêx khoảng 12 tuổi lúc bắt đầu truyện, do sinh ra trong không gian nên có khả năng đặc biệt, có thể nhảy rất cao. Khi lớn lên, X-pêx trở thành một thiếu nữ xinh đẹp, cô đã gặp Huy Hùng và có tình ý với anh, cuối cùng 2 người kết hôn và X-pêx chuyển tới sống tại Trái Đất cùng với Huy Hùng.
Strange (X-trên): Thành viên nhóm chiến đấu, là 1 chuyên gia khảo cổ. Từ tập 3, X-trên rời Arus để trở về căn cứ Garrison và không còn xuất hiện trong truyện cho đến tập 136, khi anh bị kẻ thù giết hại trong 1 chuyến thám hiểm khảo cổ.
Công chúa Alura (Laura): con gái của Quốc vương hành tinh Arus. Cô có ngoại hình rất xinh đẹp, tính nết hiền dịu và rất yêu thương các loài động vật. Cô đã có tình ý với Kíp ngay từ khi 2 người mới gặp mặt, và sau đó ít lâu thì 2 người kết hôn. Ban đầu cô là 1 trong 5 phi công lái các Robot mãnh sư, nhưng sau khi các Robot mãnh sư có thể tự hoạt động thì cô không tham gia chiến đấu nữa và cũng ít xuất hiện trong truyện hơn.
Peter: Con trai của Kíp và Laura, có ngoại hình điển trai khá giống cha. Năm Peter 12 tuổi, Giáo sư Levis trước khi mất dùng một cỗ máy để truyền lại tri thức vào não bộ Peter nên cậu trở thành một nhà khoa học tài ba ngay từ khi còn nhỏ. Trong những tập cuối thì Peter đã trưởng thành (20 tuổi), nhiều lúc cậu đã thay thế vai trò chỉ huy của Kíp.
Quan tể tướng của hành tinh Arus: người đã giúp công chúa Laura trị vì hành tinh Arus sau khi Quốc vương Arus qua đời. Ông là một người trung thành và khôn ngoan, biết được nhiều bí mật về Quốc vương Arus nên thường được hỏi ý kiến về các vấn đề phức tạp. Ông bị kẻ thù giết hại ở tập 22.
 Gasco (Gát-cô): Người hành tinh Gát-cô. Người hành tinh này có khuôn mặt giống người vượn và ai cũng tên là "Gát-cô", trí óc của họ kém phát triển nhưng có khả năng thể chất phi thường (có thể nhịn thở rất lâu dưới nước hoặc trong không gian, nhìn được trong đêm tối, nạp điện để phóng năng lượng hoặc biến thành khổng lồ). Sau đó nhờ nạp được nguồn điện chết nên khuôn mặt và trí óc Gát-cô biến đổi, trở nên giống như con người (trừ mái tóc có màu đỏ rất đặc trưng). Trừ Kíp và Hesman thì Gát-cô là nhân vật xuất hiện nhiều nhất trong truyện.
 Yanda: là một cô gái đến từ hành tinh Haxlay, có ngoại hình xinh đẹp nhưng tính cách lại hung bạo, mệnh danh là "Nữ quái Yanda". Về sau cô hối cải và trở thành bạn chiến đấu của Hesman. Cô thường chiến đấu cặp với Gat-cô do cả 2 có khả năng đặc dị giống nhau. Cuối cùng cô đã hy sinh để cứu các bạn (tập 22). Gat-cô có tình ý với cô, sau khi Yanda hy sinh thì Gát-cô thường xuyên đem hoa đến thăm mộ cô. Sau này Gat-cô đã nói với vợ mình rằng Yanda là người đầu tiên dạy cho anh biết thế nào là cảm giác về "tình yêu".
 Huy Hùng: một người gốc Việt Nam, có sức mạnh hơn người nhờ sinh ra và lớn lên tại một hành tinh nhỏ gần Arus, nơi có trọng lực gấp đôi Trái Đất. Về sau Huy Hùng được truyền lại một thấu kính kỳ diệu nên có thêm các khả năng phi thường (bắn tia năng lượng, bay). Sau này Huy Hùng kết hôn với X-pêx và cả 2 tới Trái Đất sinh sống.
 Giáo sư Levis: một nhà khoa học tài giỏi đến từ hành tinh Haxlay. Ông đã cải tiến nhiều tính năng mới cho Hesman, con gái ông là Linda đã kết hôn với Gát-cô. Ông hy sinh ở tập 91.
 Linda: một nữ sinh viên xinh đẹp, con gái giáo sư Levis, về sau trở thành vợ của Gát-cô.
 Leva Yanda: con gái của Gát-cô và Linda, được Gát-cô đặt tên đệm là "Yanda" để tưởng nhớ người yêu là Yanda đã hy sinh. Khi lớn lên cô có ngoại hình xinh đẹp giống mẹ. Xuất hiện trong các tập 90, 120, 136, 151.
 Ác-xen: một cô bé đến từ hành tinh Haxlay. Cô bé cùng gia đình bị Kô-níc (1 kẻ phản diện) bắt cóc và được Hesman và các bạn cứu thoát. Về sau Ác-xen lớn lên trở thành một thiếu nữ xinh đẹp, cô đã anh dũng chiến đấu và hy sinh ở tập 48 để cứu Hesman và các bạn khi chỉ mới 17 tuổi. Xuất hiện trong các tập 23, 39, 42, 48
 Anna: một cô gái xinh đẹp, con của 1 nhà khoa học ở hành tinh Bê-ta. Cô bị 1 kẻ phản diện bắt cóc để ép cô làm vợ hắn, nhưng được Hesman giải cứu. Hóc có tình ý với cô, nhưng tiếc rằng Anna đã sớm bị kẻ thù sát hại (hắn muốn tìm ra nơi cha cô cất giấu con chip điện tử nên đã bắt cóc và sát hại Anna). Anna được giáo sư Levis cứu sống bằng cách cải biến cơ thể của cô thành rô-bốt sinh học (giống như Plen), nhưng ít lâu sau thì cô lại bị một kẻ khác sát hại để cướp đi con chip trong cơ thể. Xuất hiện trong các tập 69, 70, 72, 73, 74, 75, 81.
 Nguyên Hương: một nữ kĩ sư trẻ đẹp người Việt, đến từ Trái Đất. Ban đầu cô và Huy Hùng có quan hệ bạn bè, sau đó dường như 2 người có tình ý với nhau. Nhưng trong 1 trận đánh, Nguyên Hương đã hy sinh để cứu Huy Hùng (tập 108), trước khi mối quan hệ giữa 2 người có tiến triển. Cái chết của Nguyên Hương khiến Huy Hùng buồn bã suốt một thời gian dài. Cô xuất hiện trong các tập 79, 80, 81, 82, 83, 108.
 Bi-nô: Một cậu bé thổ dân mồ côi, được Plen và Hóc nhận làm con nuôi trong 1 chuyến thám hiểm vùng hoang dã của hành tinh Arus (tập 27). Sau này Bi-nô lớn lên, trở thành một thành viên của đội chiến đấu.
 Gát-cơ: em trai của Gát-cô. Khi bộ tộc của Gat-cô bị 1 kẻ thù tên là Nô-rát giết hại (tập 71), Gát-cơ may mắn trốn thoát rồi rơi xuống một hành tinh, do nhiễm một loại năng lượng kỳ lạ ở đó nên anh cũng biến thành người giống như Gát-cô. Anh xuất hiện ở tập 103 và bị kẻ thù giết hại ở tập 145.
 Untat Xukhan: Một kỹ sư điện kiêm võ sĩ đến từ Mông Cổ, cháu đời thứ 47 của Thành Cát Tư Hãn. Anh xuất hiện trong các tập 114, 115, 116, đến tập 125 thì tái xuất hiện và quyết định ở lại Arus để chiến đấu cùng các bạn.
 Xulikhan: là một thiếu nữ 18 tuổi, con của một nhân vật phản diện bị Hesman tiêu diệt. Cô muốn tiêu diệt Hesman để trả thù cho cha, nhưng về sau cô hối cải và trở thành bạn chiến đấu của Hesman. Cô có ngoại hình khá đẹp và có tình ý với Peter ngay từ khi mới gặp anh. Cô xuất hiện trong các tập 119, 120, 121, 122, 123, 148, 149, 150, 156, 157
 Hiệp sỹ bạch kim: Tên thật là Yanni, là em trai của Yanda. Là một hiệp sỹ đi khắp nơi hành hiệp, bảo vệ kẻ yếu. Xuất hiện trong các tập 157, 158, 159. Hiệp sỹ bạch kim cũng xuất hiện trong bộ truyện Siêu nhân Việt Nam và đã hy sinh trong bộ truyện này.

Các diễn biến chính
4 tập đầu, Hùng Lân phóng tác dựa theo câu chuyện gốc từ Nhật Bản. Từ tập 5 trở đi, ông tự sáng tác theo mạch truyện riêng.

Trong quá trình truyện diễn ra, Rô-bốt Hesman đã trải qua một số lần nâng cấp với các tính năng mới (có thể tự hoạt động mà không cần người điều khiển, tự giao tiếp với con người, thu nhỏ cơ thể, tàng hình, lắp ghép thành hình dạng khác...). Ngoài gươm ánh sáng là vũ khí đầu tiên, Hesman được trang bị thêm một số vũ khí mới do nâng cấp hoặc chiếm được của kẻ thù (gươm thần, búa thần sét, lưỡi hái gắn ở cánh tay...). Trong quá trình nâng cấp, gươm ánh sáng có khả năng dùng năng lượng để tái tạo trong trường hợp bị gãy.

Nhiều nhân vật chính gồm quan tể tướng, Yanda, Plen, giáo sư Levis, Hóc, Nguyên Hương... đã hy sinh vào các thời điểm khác nhau trong truyện (chưa tính các nhân vật phụ hoặc các nhân vật phản diện bị chết).

Từ tập 1 đến 160, truyện diễn ra trong thời gian khoảng 22 năm. Thời điểm bắt đầu và kết thúc truyện không được nêu rõ, nhưng dựa vào chi tiết ở tập 51 diễn ra vào năm 2261, có thể suy ra truyện bắt đầu vào thời điểm năm 2253 với các mốc thời gian quan trọng như sau:
 Đầu thế kỷ 21: Xảy ra chiến tranh hạt nhân trên Trái Đất, phần lớn nhân loại bị chết trong khi Trái Đất bị ô nhiễm phóng xạ nặng nề. Những người sống sót phải di cư ra bên ngoài vũ trụ, trong đó có một số nhóm di cư đến hành tinh Garrison, hành tinh Arus, hành tinh Haxlay và một số nơi khác. Do ảnh hưởng môi trường, người trên hành tinh Haxlay có một số khả năng đặc biệt (có thể nạp điện để phóng năng lượng hoặc biến thành khổng lồ, nhịn thở rất lâu dưới nước hoặc trong không gian). Tại hành tinh Arus năm 2274, dân số có khoảng 20 triệu người (theo lời của Kíp ở tập 137). Ngoài ra, một số người vẫn ở lại Trái Đất để xây dựng lại nền văn minh nhân loại (trong một số tập, Hesman và các bạn đã đến thăm những người cư trú trên Trái Đất).
 Năm 2253: Một đội bay gồm Kíp, Plen, Hóc, Strange và X-pex (12 tuổi) được Garrison cử đến hành tinh Arus để giúp người ở đây chống lại cuộc xâm lăng của hành tinh Doom (tập 1). Sau khi tìm được chìa khóa bí mật trong hầm mộ của Quốc vương Arus, 5 robot mãnh sư được khởi động và lắp ghép thành Hesman (tập 2). Kíp cưới công chúa Laura (tập 5). Gát-cô tới hành tinh Arus, Yanda xuất hiện (tập 13). Quan tể tướng của hành tinh Arus và Yanda hy sinh (tập 22). Trong 1 cuộc phiêu lưu vào lỗ hổng vũ trụ, các bạn đã cứu được cô bé Ác-xen (tập 23). Gươm thần, một vũ khí do Quốc vương Arus để lại, được phát hiện (tập 24).
 Năm 2254: Peter, con trai của Kíp và Laura, ra đời (tập 27).
 Năm 2255: Linda và giáo sư Levis tới Arus. Gát-cô kết hôn với Linda. Plen tử trận nhưng được giáo sư Levis bảo quản chiếc đầu để cứu sống bằng cách cải biến cơ thể anh thành người máy sinh học (tập 32). Lâu đài Mãnh sư bị phá hủy và được xây lại theo thiết kế mới, đặc trưng là chiếc cổng hình đầu sư tử đang há miệng (tập 34).
 Năm 2256: Leva Yanda, con gái của Gát-cô và Linda, ra đời (sự kiện này được kể lại ở tập 37).
 Năm 2260: Gươm thần bị phá hủy trong trận chiến với Fen-đơ, nhưng Hesman lấy được búa thần sét từ rô-bốt Thần Sét của Fen-đơ (tập 45). Ác-xen hy sinh (tập 48).
 Năm 2261: Huy Hùng xuất hiện và tới Arus (tập 55). Plen hy sinh (tập 57).
 Khoảng năm 2262-2265: Hesman lấy được vũ khí mới là Thanh gươm thần bí từ kẻ thù. Cô gái Anna xuất hiện (tập 69). Tất cả bộ tộc của Gat-cô bị 1 kẻ thù tên là Nô-rát giết hại (tập 71). Anna bị Nô-rát giết hại và được giáo sư Levis cứu sống bằng cách cải biến cơ thể thành người máy sinh học (tập 72). Búa thần sét bị vỡ (tập 78). Nguyên Hương (khi đó 19 tuổi) xuất hiện (tập 79). Anna bị kẻ thù giết hại (tập 81). Do tráo đổi với Hesman tương lai, hình dạng Hesman thay đổi chút ít do được nâng cấp thêm 2 tấm giáp trên vai (tập 84), ngoài ra Hesman mới còn có thêm 1 thanh gươm ánh sáng, khả năng tàng hình, thu nhỏ cơ thể và mô phỏng hình dạng của robot khác.
 Năm 2266: Nhiệm vụ đầu tiên của Peter và Bi-nô (tập 87). Trong 1 chuyến thám hiểm (tập 88), Peter và Bi-nô khám phá ra nơi cất giấu nguồn năng lượng xanh (một công trình do Quốc vương Arus để lại), năng lượng này giúp con người có khả năng phi thường (biết bay, phóng năng lượng, tàng hình và biến hình khuôn mặt). Leva Yanda (khi đó 10 tuổi) lần đầu xuất hiện trong truyện (tập 90). Giáo sư Levis hy sinh (tập 91)
 Khoảng năm 2267: Hesman lắp ghép thành hình dạng mới (tập 100). Gát-cơ, em trai của Gát-cô xuất hiện (tập 103). Hóc hy sinh nhưng ý thức của anh trước đó đã nhập vào 1 con đại bàng (tập 106). Thủ lĩnh Garrison (cấp trên của Kíp) bị kẻ thù giết hại (tập 107). Nguyên Hương bị kẻ thù bắt và cưỡng hiếp, cô đã hy sinh tính mạng để cứu Huy Hùng (tập 108).
 Năm 2269: Xukhan (khi đó 20 tuổi) xuất hiện (tập 114). Trong 1 chuyến thám hiểm trở về quá khứ, Peter được Đạt Ma sư tổ của Thiếu Lâm tự truyền thụ võ công Dịch Cân kinh nên anh có võ nghệ rất giỏi (tập 118).
 Năm 2270-2273: Trong giai đoạn này không có trận chiến nào. Huy Hùng kết hôn với X-pêx và cả 2 tới Trái Đất sinh sống. Peter đã trưởng thành và thay Kíp điều hành trung tâm không gian tại Arus.
 Năm 2274: Levi, con trai của Gát-cô và Linda, ra đời (tập 119). Cô gái Xulikhan xuất hiện (tập 119). Xukhan xuất hiện trở lại sau 5 năm (tập 125). Chú đại bàng mang ý thức của Hóc hy sinh (tập 135). X-trên bị kẻ thù giết hại (tập 136). Gát-cơ bị kẻ thù giết hại (tập 145).
Khoảng năm 2275: Gát-cô hy sinh bản thân để cứu hành tinh Arus (sự kiện này ban đầu không xuất hiện trong truyện mà được nhắc đến trong bộ truyện Siêu nhân Việt Nam, đến tập 160 - sáng tác năm 2018 - mới được kể lại chi tiết). 1 năm sau đó, các bạn đã tìm được cách hồi sinh cho Gát-cô (Tập 160).

Ngoài ra truyện còn xuất hiện cả vòng lặp thời gian. Trong tập 84, do du hành đến tương lai 100 năm sau (tức khoảng năm 2365), tại tương lai các bạn đã gặp chàng trai Gát-vin (chắt nội của Gát-cô) và cô gái Lena (chắt nội của Kíp). Trong cuối tập, các bạn đột ngột được đưa trở lại quá khứ cùng với Hesman tương lai của năm 2365, trong khi Hesman của năm 2265 thì ở lại năm 2365. Như vậy, từ tập 85 trở về sau, Hesman trong truyện là Hesman của 100 năm sau trở về chứ không còn là Hesman của 84 tập trước đó.

Phản diện
Nhóm 13 quái nhân hay còn gọi là nhóm Thập Tam Thái Bảo (và những nhân vật liên quan):

1. Thủ lĩnh hành tinh Doom.
 Có con trai là Sa-mát (xuất hiện từ tập 4 tới tập 10). Sa-mát là kẻ có đầu óc mưu mẹo, được phù thủy Biden nhận làm học trò, và cũng từng là chồng chưa cưới của nữ quái Yanda. Hắn bị Hesman tiêu diệt ở tập 10.

2. Mụ phù thủy Biden (là nhân vật phản diện xuất hiện trong nhiều tập truyện nhất, từ tập 1 tới tập 10). Bị giết bởi trúng nguồn điện chết của Người Thú ở tập 10.

3. Kẻ hủy diệt Rô-bít: là người máy bằng kim loại lỏng có thể biến hình, xuất hiện trong các tập 9, 57. Do làm bằng kim loại lỏng nên các đòn đánh vật lý không thể làm gì được hắn. Trong tập 9, Hesman phải đẩy hắn vào mặt trời để tiêu diệt hắn bằng nhiệt độ cực cao. Ở tập 57, thi thể Rô-bít rơi xuống hành tinh Kôn-rát, hắn được mù phù thủy Lô-li-et cứu bằng cách dùng nguồn điện từ sấm sét. Hắn quay lại báo thù và bắt được Kíp, Gat-cô và Plen, và Plen quyết định hy sinh bằng cách cho nổ tung cơ thể để cứu 2 người bạn. Đến cuối tập đó hắn trúng phải tia sáng từ thấu kính kỳ diệu của Huy Hùng nên bị mất khả năng tái tạo khi dính nước, và sau đó hắn bị Hesman tiêu diệt bằng cách ném xuống biển.

4. Lão sọ người Xkelơtơn:
Có 2 tay sai là Người trăm mắt và Người thú. Người thú vốn là người hành tinh Gát-cô, về sau hối cải và sống tại Arus, được mọi người ở đó dạy kiến thức và đạo đức. Sau đó ít lâu, Người Thú đã hy sinh để cùng chết với Sa-mát.
Có con trai là Ác-tơ, kẻ tự xưng là Tử thần. Ác-tơ có khuôn mặt đẹp trai nhưng sẽ bị biến dạng gớm ghiếc nếu bị ánh mặt trời chiếu vào, nên hắn luôn phải đeo mặt nạ hình chiếc đầu lâu. Ác-tơ say mê cô gái Linda và muốn lấy cô làm vợ nhưng cả nhà cô đều ghê sợ hắn. Ác-tơ tức giận và đã giết mẹ cô, bắt cha cô (giáo sư Levis) để ép Linda phải kết hôn với hắn, nhưng Hesman đã kịp tới giải cứu. Sau khi bại trận, hắn bỏ chạy nhưng lao vào thiên thạch nên thân thể bị phá hủy, chỉ còn chiếc đầu vẫn nguyên vẹn. Xít-ni cứu hắn bằng cách gắn chiếc đầu của Ác-tơ vào cơ thể của 1 rô-bốt sinh học. Hắn quay lại báo thù Arus nhưng lại bại trận, chiếc đầu của hắn bị tháo rời khỏi thân thể máy, một buổi đêm chiếc đầu của hắn tìm cách bỏ trốn nhưng bị rơi trúng lọ a-xít, bộ não của hắn bị phá hủy nên Ac-tơ chết hẳn (tập 32).

5. An-phít Xêda - kẻ tự xưng là Chúa tể vũ trụ. Hắn bị Yanda đánh trúng ngực bằng đôi tay chứa đầy chất độc nên bị nhiễm độc và chết (tập 16).

6. Người ánh sáng Êvan, em trai An-phít. Bị Hesman tiêu diệt ở tập 25.
 Mẹ của An-phít Xêda và Êvan là mụ phù thủy Ác-mít. Mụ ta bị Sêna (thành viên thứ 9 trong Thập tam thái bảo) giết chết.

7. Người tàng hình Métxia - thủ lĩnh hành tinh Gô-mét. Bị Hesman tiêu diệt ở tập 16.
Có 2 tay sai thân cận là An-mét và Bê-mét.
Có 2 con trai là Mét-xa-rio và Ra-mét. Mét-xa-rio mấy lần tìm cách báo thù nhưng thất bại, trong 1 cuộc ẩu đả hắn bị Hát-đốc (một kẻ phản diện thuộc nhóm Nhị Thập Bát Tú) giết chết. Sau đó, đến lượt Ra mét cũng tìm cách báo thù nhưng cũng thất bại và bị Hesman tiêu diệt.

8. Mác-tin - một nhà khoa học điên rồ ở hành tinh Chết. Bị chết khi rô-bốt của hắn bị Hesman chém vỡ (tập 19)

9. Sêna - một rôbôt sinh học ở hành tinh Uôn. Do mâu thuẫn, hắn đã tiêu diệt phù thủy Ác-mít. Bị tiêu diệt do ngã vào lò phản ứng hạt nhân.

10. Xít-ni, người đã chế tạo thân thể rô-bôt sinh học cho Ác-tơ - con trai của Xkelơtơn (về sau thân thể này được sử dụng lại để gắn cho Plen nhằm cứu sống anh). Bị chết khi phi thuyền chở hắn bị Hesman chém vỡ (tập 31)

11. Đê-gát, kẻ đã dùng xương sọ của Ác-tơ để tạo ra người đá. Trong tập 32, hắn đã giết hại Plen, sau đó bị Gát-cô tiêu diệt bằng cách ném vào hộp sọ của Ac-tơ khiến cả 2 bị nổ tung (tập 32)

12. Quốc vương Arus: thành viên duy nhất trong nhóm Thập Tam Thái Bảo không phải là người tham lam hiếu chiến.
Có 1 em trai là Kô-níc, một nhà khoa học tài giỏi nhưng độc ác. Konic đã bắt cóc Laura (tập 20), sau đó lại giết hại Quan tể tướng của Arus (tập 22). Ko-nic cố chiếm lấy Hesman, nhưng hắn bị hệ thống lái tự động của Hesman hất khỏi buồng lái và chết do rơi xuống vực sâu (tập 23).
Có 1 người bạn thân là Kazat (một thành viên của nhóm Nhị Thập Bát Tú). Hesman chính là sản phẩm do Quốc vương Arus và Kazat cùng nghiên cứu chế tạo.

13. Ga-lát, thủ lĩnh nhóm 13 người, 1 nhà bác học tài giỏi đã chế tạo ra 1 con rô-bốt khổng lồ, to gấp nhiều lần Hesman. Về sau ông hối cải và trở thành đồng minh của Hesman, được ít lâu thì ông quyết định hy sinh để chết cùng Môn-đi (một kẻ phản diện thuộc nhóm Nhị Thập Bát Tú)

Nhóm 28 quái nhân hay còn gọi là nhóm Nhị Thập Bát Tú:

1. Môn-đi, quái nhân có chiếc sừng thép. Bị Hesman tiêu diệt ở tập 36.
 Có 2 con trai là Đô-bi và Đô-vi. 2 anh em phối hợp với Hát-đốc để tìm cách tiêu diệt Hesman nhưng thất bại. Sau đó, cả 2 bị Vôn-phơ bắt và tẩy não để trở thành tay sai cho hắn, cả 2 đã chết khi chiến đấu với Hesman.

2. Hát-đốc. Sau khi bại trận trước Hesman, hắn bị đá đè nên bị mù, sau đó ít lâu thì bị Vôn-phơ giết và ăn thịt.

3. Vôn-phơ, kẻ ăn thịt người. Bị Hesman tiêu diệt ở tập 41.
 Có 1 con trai là Vôn-sác (2236-2261). Vôn-sác ban đầu cộng tác với Haxan (cũng là một kẻ phản diện thuộc nhóm Nhị Thập Bát Tú) để báo thù cho cha, nhưng sau đó anh hối hận và cùng Hesman chiến đấu với Haxan và bị hắn giết hại (tập 51).
4. Han-xen, người đột biến

5. Fen-đơ, kẻ có Rô-bốt Thần Sấm

6. Quốc vương Rimê, người có hành tinh nhân tạo và chiếc nhẫn thần kỳ. Ông là bạn của Quốc vương Arus và là người tốt, yêu hòa bình. Ông bị chết khi lâu đài của ông bị Haxan đánh sập (tập 51).
 Có 1 con trai là Mác-vây. Khác với cha, Mác-vây là kẻ hiếu chiến và độc ác. Hắn bắt cóc cô gái Ác-xen để ép nàng làm vợ, đồng thời đã gài bẫy và đánh trọng thương Gát-cô và Hesman. Trong lúc nguy cấp, Ác-xen đã liều chết chống cự để bảo vệ mọi người và đã bị hắn giết hại. Hesman sau khi hồi phục đã đánh hắn trọng thương và định tiêu diệt hắn, nhưng Mác-vây chết do vô tình bị tia điện của Quốc vương Ri-me đánh trúng (tập 48).
7. Haxan, thủ lĩnh của những kẻ săn người

8. Phù thủy Ma-rô-cô, kẻ hợp tác với Tác-ta để làm thung lũng tử thần

9. Ác-vét, học trò của Xkelơtơn

10. Phù thủy Vala, kẻ có viên ngọc thần

11. Môranô, kẻ có rôbôt tái sinh

12. Vikin, kẻ có máy phát tạo ra tia sáng chết người

13. Raghin, anh của Vikin

14. Pát, người có sức mạnh vô hình

15. Sime, chủ của rồng lửa, có thanh gươm thần bí

16. Macvin tập 115

15. Nô-rát, cũng là học trò của Xkelơtơn, là 1 rôbôt sinh học có thể biến thành con dơi đen hút máu. Hắn là kẻ đã sát hại Anna và tất cả bộ tộc của Gát-cô.

16. Xkét, kẻ lấy Tê Giác Nhân của lãnh chúa Miran

17. Sacdin, kẻ có căn cứ khổng lồ ở sa mạc tử thần

18. Ác-nôn, kẻ tự xưng bạo chúa vũ trụ

19. Ghét-ti, người hỏa tinh, thủ lĩnh bọn chiến binh vũ trụ đóng căn cứ ở sao Hỏa

20. Fantôm, người chế tạo ra bàn tay ma thuật của Huy Hùng

21. Lêôzôp, người lấy viên kim cương thần bí của thống chế Pacma ở Gênêsis

22. Kazát, người đã cùng Quốc vương Arus chế tạo ra rô-bôt Hesman. Ông và quốc vương Arus cùng yêu 1 cô gái và cô gái đó sau này kết hôn với quốc vương Arus, Kazát trở nên căm hận Quốc vương Arus và bỏ đi biệt tích để tìm cách báo thù. Sau này, khi chiến đấu với Hesman và thất bại, ông xóa bỏ thù hận với người Arus, nhưng ông bị chết sau đó ít lâu bởi 1 kẻ phản diện tấn công lâu đài Arus làm đất đá sập vào người ông.

23. Lê-ôn, phó thống chế hành tinh Gênêsis, là quái nhân giả dạng, con trai của phù thủy Biden.

24. Xyrus, người có rôbôt La Mã

25. Xylin, người có rôbôt biến hình

26. Nêrôn, ở hành tinh Vêga

27. Ác thần Rơnoa

28. Gácnô, thủ lĩnh 28 quái nhân, biệt hiệu người sói

Ngoài ra còn xuất hiện thêm nhiều kẻ phản diện khác, được gọi chung là các quái nhân vũ trụ, bao gồm:
 Vi-dét, mệnh danh Nữ hoàng bão tố, 1 mụ phù thủy già đã hơn 110 tuổi, có khả năng điều khiển bão tố và có thể biến hình để có vẻ ngoài trẻ đẹp như mới 20 tuổi. Vi-dét bị Hát-đốc giết chết do tưởng lầm là bà ta phản bội hắn. Xuất hiện trong các tập 35, 36, 37, 38.

Tập truyện
Dưới đây là danh sách 159 tập + 1 tập đặc biệt Dũng sĩ Hesman:

 Tập 1: CUỘC VƯỢT NGỤC
 Tập 2: HESMAN XUẤT HIỆN
 Tập 3: MÃNG XÀ GIẢ DẠNG
 Tập 4: LỌ NƯỚC THẦN
 Tập 5: DŨNG SĨ CỤT TAY
 Tập 6: MƯU KẾ PHÙ THỦY
 Tập 7: HÀNH TINH CHẾT
 Tập 8: THU PHỤC NGƯỜI THÚ
 Tập 9: KẺ HỦY DIỆT
 Tập 10: NGUỒN ĐIỆN CHẾT
 Tập 11: GIỐNG NGƯỜI KINH DỊ
 Tập 12: NHỮNG KẺ GIẢ DẠNG
 Tập 13: NGƯỜI HÙNG KHÔNG GIAN
 Tập 14: NỮ QUÁI YANDA
 Tập 15: CHÚA TỂ VŨ TRỤ
 Tập 16: CHIẾN CÔNG CỦA GASKO
 Tập 17: TỘI PHẠM VŨ TRỤ
 Tập 18: BÍ MẬT HÀNH TINH CHẾT
 Tập 19: GIÁN ĐIỆP ROBOT
 Tập 20: BÍ ẨN NGOÀI VŨ TRỤ
 Tập 21: NGƯỜI MÁY PHẢN LOẠN
 Tập 22: BÁU VẬT CỦA ARUS
 Tập 23: TRUY TÌM TỘI PHẠM
 Tập 24: THANH GƯƠM THẦN
 Tập 25: ĐÒN TRỪNG PHẠT
 Tập 26: PHÙ THỦY ARMIT
 Tập 27: VŨ KHÍ BÍ MẬT
 Tập 28: CUỘC DU HÀNH NGƯỢC THỜI GIAN
 Tập 29: THẦN CHẾT
 Tập 30: NGƯỜI HÙNG LÂM NẠN
 Tập 31: BÃO TÁP VŨ TRỤ
 Tập 32: NGƯỜI ĐÁ
 Tập 33: TRÁI TIM ROBOT
 Tập 34: GIỜ HÀNH QUYẾT
 Tập 35: LẠC NGOÀI KHÔNG GIAN
 Tập 36: NỮ HOÀNG BÃO TỐ
 Tập 37: KẺ PHẢN BỘI
 Tập 38: TIA CHỚP XANH
 Tập 39: CUỘC CHIẾN KINH HOÀNG
 Tập 40: SA LƯỚI TỬ THẦN
 Tập 41: THIÊN THỂ KỲ LẠ
 Tập 42: NGƯỜI ĐỘT BIẾN
 Tập 43: BÓNG MA TRÊN HÀNH TINH
 Tập 44: DIỆT THẦN SẤM
 Tập 45: VẠCH MẶT KẺ THÙ
 Tập 46: CUỘC CHẠM TRÁN BẤT NGỜ
 Tập 47: HÀNH TINH NHÂN TẠO
 Tập 48: NGƯỜI NỮ ANH HÙNG
 Tập 49: NHỮNG KẺ SĂN NGƯỜI
 Tập 50: NHỆN TINH TRẢ THÙ
 Tập 51: KẺ CHIẾN BẠI
 Tập 52: THUNG LŨNG TỬ THẦN
 Tập 53: BÁC HỌC ĐIÊN
 Tập 54: CẢNH SÁT KHÔNG GIAN
 Tập 55: ỐC ĐẢO VŨ TRỤ
 Tập 56: THẤU KÍNH KỲ DIỆU
 Tập 57: TỬ THẦN MUÔN MẶT
 Tập 58: MẶT TRỜI ĐEN
 Tập 59: ROBOT TÁI SINH
 Tập 60: CHIẾC ÁO GIÁP CỨU NẠN
 Tập 61: TIA SÁNG CHẾT NGƯỜI
 Tập 62: VÙNG ĐẤT BÍ HIỂM
 Tập 63: BÓNG ĐÊM KINH HOÀNG
 Tập 64: ÂM MƯU NHAM HIỂM
 Tập 65: THIÊN SỨ CHẾT
 Tập 66: CHUYẾN BAY BÃO TÁP
 Tập 67: SỨC MẠNH VÔ HÌNH
 Tập 68: LƯỠI KIẾM THẦN BÍ
 Tập 69: ĐỌ SỨC VỚI TỬ THẦN
 Tập 70: LÃNH CHÚA OMANS
 Tập 71: BÀN TAY THÉP
 Tập 72: QUYỀN LỰC BÓNG TỐI
 Tập 73: BÃO LỬA TRÊN THIÊN HÀ
 Tập 74: KẺ THÙ GIẤU MẶT
 Tập 75: HIỆP SĨ VŨ TRỤ
 Tập 76: SA MẠC TỬ THẦN
 Tập 77: BẠO CHÚA VŨ TRỤ
 Tập 78: NỮ THẦN KIM TINH
 Tập 79: CHIẾN BINH VŨ TRỤ
 Tập 80: CÚ ĐẤM SẤM SÉT
 Tập 81: THANH GƯƠM CÔNG LÝ
 Tập 82: THIÊN THẦN GÃY CÁNH
 Tập 83: BÀN TAY MA THUẬT
 Tập 84: LẠC VÀO TƯƠNG LAI
 Tập 85: ROBOT BIẾN HÌNH
 Tập 86: VIÊN KIM CƯƠNG THẦN BÍ
 Tập 87: CẠM BẪY CHẾT NGƯỜI
 Tập 88: KHO TÀNG BÍ MẬT
 Tập 89: SIÊU NHÂN ARUS
 Tập 90: MỘC TINH HUYỀN BÍ
 Tập 91: ĐÙA VỚI TỬ THẦN
 Tập 92: CHIẾN CÔNG PHI THƯỜNG
 Tập 93: LÂU ĐÀI MA QUÁI
 Tập 94: ĐỐI MẶT VỚI THẦN CHẾT
 Tập 95: CÁNH TAY TIN CẬY
 Tập 96: KING KONG THỨC DẬY
 Tập 97: VƯỢT QUA GIÔNG TỐ
 Tập 98: ĐỘI BIỆT ĐỘNG KHÔNG GIAN
 Tập 99: SIÊU NHÂN MẮC NẠN
 Tập 100: THAY HÌNH ĐỔI DẠNG
 Tập 101: ĐỘI BAY CẢM TỬ
 Tập 102: LƯỠI GƯƠM ĐỊNH MỆNH
 Tập 103: ANH HÙNG HỘI NGỘ
 Tập 104: SÓNG THẦN VŨ TRỤ
 Tập 105: TRUY TÌM KHO BÁU
 Tập 106: NHỮNG KẺ CỨU NẠN
 Tập 107: MỘT CUỘC THÁCH ĐẤU
 Tập 108: BẠO LOẠN GIỮA THIÊN HÀ
 Tập 109: KẺ THÙ VÔ HÌNH
 Tập 110: BỘ ÓC SIÊU PHÀM
 Tập 111: TẤM GƯƠNG DŨNG CẢM
 Tập 112: THOÁT HIỂM
 Tập 113: TRẬN ĐẤU QUYẾT TỬ
 Tập 114: NGƯỜI KHÁCH BÍ HIỂM
 Tập 115: NỖI KINH HOÀNG Ở HASLEY
 Tập 116: SỨC MẠNH VẠN NĂNG
 Tập 117: CUỘC SĂN ĐUỔI QUYẾT LIỆT
 Tập 118: BAY VỀ QUÁ KHỨ
 Tập 119: VƯƠNG QUỐC QUÁI DỊ
 Tập 120: CÚ ĐẤM QUYẾT ĐỊNH
 Tập 121: CHẠY TRỐN TỬ THẦN
 Tập 122: ANH HÙNG VÔ DANH
 Tập 123: THIÊN HÀ BÍ ẨN
 Tập 124: NÚI ĐÁ TIÊN TRI
 Tập 125: ÁNH SÁNG QUYỀN LỰC
 Tập 126: ANH HÙNG BẤT ĐẮC DĨ
 Tập 127: BÃO CÁT SA MẠC
 Tập 128: LUỒNG SÉT VÔ HÌNH
 Tập 129: ĐÔI MẮT KỲ DIỆU
 Tập 130: BIỂN CHẾT
 Tập 131: THÁM TỬ KHÔNG GIAN
 Tập 132: ĐÒN SẤM SÉT
 Tập 133: CHIẾN BINH THÉP
 Tập 134: BÁC HỌC QUÁI DỊ
 Tập 135: BÃO LỬA KINH HOÀNG
 Tập 136: MẶT NẠ MUÔN HÌNH
 Tập 137: MŨI TÊN THẦN
 Tập 138: NGƯỜI HAI MẶT
 Tập 139: SỨC LỰC THẦN BÍ
 Tập 140: MÁY TÍNH KỲ DIỆU
 Tập 141: KHO TÀNG DƯỚI ĐÁY BIỂN
 Tập 142: VỤ MẤT TÍCH BÍ ẨN
 Tập 143: CƠN BÃO CHẾT NGƯỜI
 Tập 144: SỰ HI SINH CAO CẢ
 Tập 145: DÒNG MÁU THÉP
 Tập 146: ĐÁM MÂY BÍ HIỂM
 Tập 147: TÊN SÁT NHÂN GIẤU MẶT
 Tập 148: BIỆT ĐỘI KHỦNG BỐ
 Tập 149: QUÁI NHÂN BẤT TRỊ
 Tập 150: VỤ MƯU SÁT KHÔNG THÀNH
 Tập 151: NGƯỜI NGUYÊN TỬ
 Tập 152: CHIẾC ÁO ĐIỆN QUANG
 Tập 153: PHIÊU LƯU TRONG LÒNG ĐẤT
 Tập 154: XÔNG VÀO GIÔNG BÃO
 Tập 155: CƠN GIẬN CỦA THẦN NÚI
 Tập 156: SA LẦY Ở BETA
 Tập 157: HIỆP SĨ BẠCH KIM
 Tập 158: VÒNG VÂY TỘI ÁC
 Tập 159: GÃ KHỔNG LỒ VUI TÍNH
 Tập 160: NGƯỜI VỀ TỪ CÕI CHẾT (xuất bản 2019)

Xem thêm
 Siêu nhân Việt Nam

Tham khảo

Truyện tranh Việt Nam
Truyện tranh thiếu nhi
Truyện tranh dài tập
Giải trí Việt Nam thập niên 1990
Khởi đầu năm 1992 ở Việt Nam


title: Megachile pseudomonticola

text:
Megachile pseudomonticola là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Hedicke mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1925


title: Coelioxys aberrans

text:
Coelioxys aberrans là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1894.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1894


title: Saint-Léger-lès-Authie

text:
‘’’Saint-Léger-lès-Authie ’’’ là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
A small village, Xã này có cự ly khoảng 17 dặm Anh về phía đông bắc của Amiens, trên đường D152 và hai bên bờ sông Authie, giáp ranh với Pas-de-Calais.

Dân số

Tham khảo

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Xã của Somme


title: Khúc luyện

text:
Étude, còn được hiểu nôm na là "khúc luyện", trong âm nhạc, nó là một bản nhạc ngắn để người chơi luyện tập. Một nhạc công trong đời trung bình phải tập khoảng từ 200 bài étude trở lên. Étude có những bài rất khó đòi hỏi kĩ thuật và trình độ cao nhưng cũng có những bài chỉ gồm 2 khuông nhạc.

Mục đích chung của étude là được viết để người chơi nhạc luyện tập, nhằm củng cố và nâng cao kĩ năng về kĩ thuật chơi và góp phần bổ trợ khả năng thỉnh âm. Ví dụ như trong đàn piano, theo các chuyên viên nghiên cứu thì các bản étude mang hướng rèn luyện cho người chơi thành thục các kĩ năng chạy ngón dài liên tục trên các quãng, đặc biệt là làm cho ngón áp út và ngón út trở nên linh hoạt hơn. Trên đàn guitar, các bài étude nghiêng nhiều về kĩ thuật tremolo đặc trưng. Còn đàn violin thì thiên về các bài tập âm chuẩn, chạy ngón, cân bằng vĩ, đảo dây nhiều hơn.

Có rất nhiều những nhạc sĩ lỗi lạc viết étude cho piano như Franz Liszt, Frederic Chopin, Johann Sebastian Bach... Các bài étude của Chopin rất khó chơi nhưng lại có khả năng rèn luyện tốt thỉnh âm, tiêu biểu là Etude in C# minor Op.10 No.4, một bản étude được coi là chuẩn mực về sáng tác étude, thường xuyên là bài thi bắt buộc trong "Cuộc thi piano quốc tế Frédéric Chopin".

Các nhà soạn nhạc nổi bật
 Carl Czerny
 Frédéric Chopin
 Franz Liszt
 Claude Debussy
 Fernando Sor
Kayser

Chú thích

Tham khảo

Nhạc cổ điển
Phong cách âm nhạc cổ điển phương Tây


title: Setúbal (tỉnh)

text:
Tỉnh Setúbal ( or , ) là một tỉnh của Bồ Đào Nha. Thủ phủ tỉnh đóng tại thành phố Setúbal.

Các khu tự quản
Tỉnh gồm 13 khu tự quản:
 Alcochete
 Almada
 Barreiro
 Moita
 Montijo
 Palmela
 Seixal
 Sesimbra
 Setúbal
 Alcácer do Sal
 Grândola
 Santiago do Cacém
 Sines

Tham khảo

Tỉnh của Bồ Đào Nha
Tỉnh Setúbal


title: La Torre

text:
La Torre là một đô thị trong tỉnh Ávila, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 357.

Tham khảo

Đô thị ở Ávila


title: Ilybius aenescens

text:
Ilybius aenescens là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Thomson miêu tả khoa học năm 1870.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Ilybius


title: Shorea hopeifolia

text:
Shorea hopeifolia (tiếng Anh thường gọi là Yellow Meranti) là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Loài này có ở Indonesia, Malaysia, và Philippines.

Chú thích

Tham khảo
 Ashton, P. 1998. Shorea hopeifolia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

hopeifolia
Thực vật Indonesia
Thực vật Malaysia
Thực vật Philippines
Thực vật cực kỳ nguy cấp
Thực vật Borneo
Cây Malaysia bán đảo
Thực vật Sumatra


title: Camagüey (tỉnh)

text:
Camagüey là tỉnh có diện tích lớn nhất Cuba.  Thủ phủ là thành phố Camagüey.  Các đô thị khác trong tỉnh là Florida và Nuevitas.

Địa lý
Địa hình tỉnh Camagüey chủ yếu là thấp, không có đồi cao hoặc các dãy núi đi trên địa bàn tỉnh. Nhiều cồn lớn (bao gồm cả cồn từng là một nơi dành cho sở thích cá cảnh của Fidel Castro); Quần đảo Jardines de la Reina tiêu biểu cho vùng ven biển miền nam, trong khi bờ biển phía bắc khúc khuỷu bởi Jardines del Rey của quần đảo Sabana-Camagüey. Các bãi biển đều có trên cả hai mặt biển và có một tiềm năng lớn cho ngành du lịch, nhưng tỉnh chưa có những phát triển trong lĩnh vực này ngoại trừ bãi biển Santa Lucia, trên bờ biển phía Bắc của tỉnh.

Kinh tế
Kinh tế của Camagüey chủ yếu là chăn nuôi và trồng mía, tỉnh được biết đến với văn hóa cao bồi với các đua tài của các anh chàng chăn bò thường xuyên được tổ chức. Ngoài ra, tỉnh cũng phát triển chăn nuôi gia súc và trồng lúa gạo.

Khu tự quản

Nguồn: Thống kê dân số năm 2004. Area from 1976 municipal re-distribution.

Chú thích

Liên kết ngoài
  Portal Camagüey

Tỉnh của Cuba


title: Anthophora atriceps

text:
Anthophora atriceps là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1879.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 1879


title: Đặng Lân

text:
Đặng Lân (鄧麟) hay Đặng Mậu Lân (鄧茂麟), tục gọi cậu Trời, là em ruột Tuyên phi Đặng Thị Huệ, là Quận mã của chúa Trịnh Sâm. Ông nổi tiếng là người càn rỡ và dâm dật trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Tiểu truyện
Đặng Lân, cũng như chị ông là Đặng Thị Huệ, các sử sách còn lưu lại đều không ghi cha mẹ họ là ai, chỉ cho biết rằng Thị Huệ sinh ra trong nhà nghèo khó ở làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc Hà Nội), khi lớn lên là một cô gái hái chè (nên sau về với chúa Trịnh Sâm còn được tục gọi là "Bà Chúa Chè"), nhờ đó mà hiểu phần nào cảnh sống của ông.

Và theo sử sách, thì sau khi chúa Trịnh Sâm dẹp yên các cuộc khởi nghĩa lớn, bốn phương yên ổn, kho đụn đầy đủ, dần dần sinh bụng kiêu căng, xa xỉ, phi tần thị nữ kén vào rất nhiều, mặc ý vui chơi thoả thích.
Một hôm, Tiệp dư Trần Thị Vinh sai nữ tỳ Đặng Thị Huệ (vừa được tuyển vào cung) bưng một khay hoa đến trước mặt chúa. Thấy Thị Huệ rất xinh đẹp, chúa Trịnh đem lòng sủng ái. Và từ khi bà được phong làm Tuyên phi, có quyền hành lớn, thì em bà là Đặng Lân cũng có chỗ dựa để lộng hành...

Trong sách Tang thương ngẫu lục, Kính Phủ (tức Nguyễn Án) kể:

Quận mã Đặng Lân là em bà Đặng Tuyên phi của chúa Tĩnh Vương (Trịnh Sâm), thường hay ngông càn phạm phép. Y cưỡng gian một người đàn bà không được bèn cắt vú người ta. Người chồng kiện đến quan, y bị bắt giam ở ngục Ngự sử đài rồi vì có Phi xin cho mà được tha. Tĩnh vương đem nàng Quận chúa thứ hai gả cho Lân, các đồ trang liêm và của hồi môn, so với các triều trước nhiều gấp mười lần. Phủ đệ dựng ở phía Tây nam kinh thành Thăng Long, đồ ăn thức dùng đàng hoàng như một vị vương giả. Lân càng làm nhiều sự càn rỡ, nuôi trong nhà hơn trăm gia đồng, thường cho đội mũ đeo gươm, ra ngoài chợ phố đi nhung nhăng, uống rượu say đánh người bị thương, quan Kinh doãn không kiềm chế nổi. Mỗi khi Lân đi ra, đem theo đến hàng mấy chục con chó săn, con nào cũng đeo nhạc vàng, khoác áo thêu, hét trước hò sau, lấp cả đường lối. Một lần nhân cơn tức giận, Lân giết chết nội giám là Sử thọ hầu, rồi cắm thanh gươm ở trước cửa để không ai dám vào bắt...

Sách Hoàng Lê nhất thống chí, hồi thứ nhất, cũng mô tả tương tự:

Đặng Mậu Lân này vốn là một tên hung bạo, từ khi Thị Huệ được chúa yêu dấu Lân lại càng ỷ vào thế chị để làm những việc càn rỡ. Hết thảy áo quần, xe kiệu của y, nhất nhất đều rập kiểu theo đúng như của vua chúa. Thường ngày, Lân vẫn đem theo vài chục tên tay sai, cầm gươm vác giáo đi nghênh ngang khắp kinh ấp. Hễ gặp xe kiệu, bất kỳ là của đám quan quân nào, Lân cũng đều cà khịa đánh nhau làm cho họ nhục nhã, rồi lấy thế làm thích thú. Gặp đàn bà con gái giữa đường, hễ người nào trông vừa mắt, tức thì Lân sai tay chân quây màn trướng ngay tại chỗ, rồi lôi người ấy vào hiếp liền. Ai không chịu, Lân xẻo luôn đầu vú. Chồng hoặc cha kẻ bị nạn, nếu dám hé răng kêu ca, lập tức Lân sai quân vặn gãy răng, hoặc cũng có người bị đánh đến chết. Người thiên hạ sợ Lân hơn sợ beo sói.

Tác giả sách trên còn kể, một hôm Đặng Thị Huệ hỏi con gái yêu của chúa là Ngọc Lan cho em trai mình.

Công chúa này tên chữ là Ngọc Thuyên, là cô con gái yêu quý nhất của chúa Trịnh Sâm. Nguyên chính phi Hoàng Thị Ngọc Khoan sinh được hai nàng công chúa. Cô lớn là công chúa Ngọc Anh, tên chữ là Ngọc Loan, đã gả cho Đương trung hầu Bùi Thế Toại, con trai cả của Đoan quận công Bùi Thế Đạt làm trấn thủ Nghệ An trước kia. Còn Ngọc Lan là cô thứ hai, chưa có chồng, được chúa rất yêu chiều. Ngọc Lan vóc người yếu đuối, từ nhỏ vẫn ở trong cung Thủy Tinh, kiêng nắng, kiêng gió. Nơi Ngọc Lan ở, chúa bắt thị tỳ phải nói năng sẽ sàng để cho nàng khỏi giật mình. Khi Ngọc Lan đã lớn, mỗi lần vào thăm chúa, chúa đều cho phép cùng ngồi với mình như lúc còn bé. Phàm những điều Ngọc Lan cầu xin chúa, không có lời nào là không đắt. Các quan vào hàng công thần, quý tộc, nhiều người đã tới cầu hôn, nhưng chúa chưa hứa gả cho ai. Đã có lần chúa hạ chiếu chỉ cho các quan văn võ, cùng con cháu các dòng họ công thần vào phủ để cho công chúa tự kén chọn. Chúa bảo công chúa hễ chọn được ai vừa ý thì chúa sẽ gả cho người đó. Nhưng Ngọc Lan vẫn chưa kén được ai vừa lòng.

Trịnh Sâm không bằng lòng, nhưng vì nể Tuyên phi phải nghe theo. Thế rồi, cuộc hôn nhân được tiến hành, nhưng chúa lấy cớ rằng công nữ chưa từng lên đậu lên sởi, để không cho phép Đặng Lân hợp cẩn (theo lễ xưa, đêm tân hôn vợ chồng uống chung một chén rượu, gọi là hợp cẩn). Rồi chúa sai quan mỗ  bảo cùng nhiều thị nữ đi theo để hộ vệ công chúa. Tiếp đó, chúa lại phái thêm cả viên nội sai là Sử trung hầu đến làm giám chế, không cho Lân xâm phạm tới công chúa. Đặng Mậu Lân tuy đã lấy được công chúa Ngọc Lan, nhưng cứ mỗi lần vào với công chúa thì lại bị Sử Trung ngăn cản vì vậy Lân hết sức tức giận và nảy sinh lòng căm thù .

Bị ngăn cản Lân tuốt gươm chém Sử Trung và sai đóng chặt cửa dinh, ra lệnh trong ngoài không ai được ra vào, định ngầm thủ tiêu cái thây Sử Trung. Công nữ Ngọc Lan nghe chuyện, lập tức bảo một thị nữ chui qua một lỗ hở nhỏ chạy về phủ chúa báo tin. Chúa cả giận, sai viên quan hầu đốc thúc một toán lính đến bắt Lân. Lân cầm gươm lăm lăm, đứng trước cửa doạ giết. Nghe tin dữ, chúa phải sai Quận Huy (Hoàng Đình Bảo) đem quân vây bắt Lân, giải về phủ, giao cho triều đình xử tội. Các quan đều nói tội giết sứ giả đáng bêu đầu.

Đặng Thị Huệ nghe tin, khóc lóc xin chết thay em. Chúa bất đắc dĩ phải tha cho Lân tội chết và giảm xuống thành tội đi đày ở châu xa.

Sách Tang thương ngẫu lục kể tiếp:
Đình thần họp bàn mãi...sau cùng xin Phi (Đặng Thị Huệ) đầy Lân ra ở An Quảng. Lân xếp dọn nhà cửa, mặc áo tù đi ra khỏi kinh, nhà chức sự sắm sẵn xe thuyền ở bến sông Nhị Hà, y đem theo nàng hầu vợ lẽ rất nhiều, tiếng đàn sáo véo von không dứt. Ra đến nơi, quan địa phương phải làm nhà cửa cho y ở.

Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm qua đời, con của Tuyên phi là Trịnh Cán lên ngôi chúa, nhưng chỉ ở ngôi được một tháng thì bị binh lính Tam phủ phế truất, đập phá nhà cửa, giết Quận Huy cùng thân thuộc phe cánh. Họ đón Trịnh Tông lên ngôi chúa và từ đó, nhóm lính trên (sử cũ gọi họ là Kiêu binh) ngày càng càn rỡ, không ai trị nổi. Phe cánh Đặng Thị Huệ bị truy lùng, trả thù và bà bị truất xuống thứ nhân.

Mặc dù sách Tang thương ngẫu lục chỉ chép: Về sau, Tuyên Phi và Cung Quốc công (Trịnh Cán) bị phế. Đặng Lân bị bắt bỏ ngục rồi nhịn ăn mà chết. Nhưng căn cứ vào đoạn sử vừa dẫn, thì rất có thể Đặng Lân mất ở khoảng năm 1782.

Trong văn học nghệ thuật
Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã bồi đắp Đặng Mậu Lân trong lịch sử thành một Đặng Mậu Lân trong tiểu thuyết Đêm hội Long Trì. Ở đó, theo GS. Hà Minh Đức, nhân vật Mậu Lân đã được "khai thác tỉ mỉ hơn, sinh động hơn. Hắn như một con thú dữ khát mồi, hãm hiếp, phá phách, giết chóc, coi thường kỷ cương xã hội, chà đạp lên đạo lý, sống dã man, tàn bạo và dâm loạn...". Khác với lịch sử, Mậu Lân không chết trong ngục thất mà chết dưới lưỡi gươm của Nguyễn Mại, một võ tướng trẻ đầy nghĩa khí. Tuy nhân vật này không có thật, nhưng cũng theo GS. Đức, đó chính là tác giả "muốn biểu lộ thái độ bất bình của người viết trước những thế lực tàn bạo trong lịch sử cũng như trong cuộc sống", muốn "tìm đến một bàn tay dũng cảm, thể hiện tinh thần công lý phù hợp với ý dân: cái Ác phải bị đền tội!"

Tiểu thuyết Đêm hội Long Trì đã được chuyển thể thành phim nhựa. Phim do Hãng phim truyện Việt Nam sản xuất, Hải Ninh làm đạo diễn với sự góp mặt của các diễn viên giỏi nghề, như: Thế Anh, Lê Vân, Thu Hà...

Và theo đánh giá của nhiều đạo diễn thì "không một diễn viên nào thể hiện tốt vai Đặng Lân như Hoàng Thắng. Còn khán giả thì nói rằng "cứ nhìn thấy anh là họ khiếp sợ, không biết cậu Trời còn định giở trò gì nữa...".

Ngoài ra hiện nay, từ "cậu Giời" đôi khi vẫn được dùng để chỉ những "cậu ấm" hống hách, ngang ngược, coi thường pháp luật.

Ghi chú

Người Bắc Ninh
Người Hà Nội
Năm sinh không rõ
Năm mất không rõ


title: Tiger I

text:
Tiger I là một loại xe tăng hạng nặng của Đức được sử dụng trong Thế chiến II, được sản xuất từ cuối năm 1942 như một loại tăng đương đầu với sức kháng cự mạnh đến không ngờ của lực lượng tăng thiết giáp Liên Xô trong những tháng đầu của Chiến dịch Barbarossa, đặc biệt là chiếc T-34 và KV-1. Tiger I là chiếc tăng đầu tiên của quân đội Đức (Wehrmacht) có pháo chính lên tới 88mm, vốn trước đó đã chứng minh tính hiệu quả trong việc chống lại xe tăng đối phương. Trong quá trình cuộc chiến, Tiger I đã tham chiến trên tất cả các mặt trận của người Đức. Nó thường được triển khai thành các tiểu đoàn xe tăng hạng nặng độc lập, với sức mạnh khá lớn, nhưng bảo dưỡng nó cũng khá phức tạp, xe dễ trục trặc và cũng mất nhiều chi phí để chế tạo. Có 1.347 chiếc được chế tạo từ tháng 8 năm 1942 tới tháng 8 năm 1944.

Với vỏ giáp dày và hỏa lực mạnh, Tiger I là đối thủ đáng sợ của các xe tăng hạng trung đối phương như T-34 hoặc M4 Sherman. Ở mặt trận phía Tây, liên quân Mỹ – Anh không có xe tăng hạng nặng nên ưu thế của Tiger I kéo dài suốt chiến tranh. Tuy nhiên, ở mặt trận phía Đông, ưu thế của Tiger I trước lực lượng xe tăng Liên Xô không duy trì được lâu. Đầu năm 1944, Liên Xô đã sản xuất hàng loạt xe tăng hạng nặng IS-2 có hỏa lực và vỏ giáp vượt trội so với Tiger I, lại dễ sản xuất và bảo dưỡng hơn nhiều, khiến Tiger I bị mất ưu thế. Đến tháng 8 năm 1944, việc sản xuất Tiger I bị ngừng lại để nhường chỗ cho loại xe mạnh hơn là Tiger II.

Chiếc xe được đặt tên hiệu "Tiger" bởi Ferdinand Porsche, và số đếm La Mã được thêm vào sau khi loại Tiger II đi vào sản xuất. Tên định danh chính thức ban đầu của Đức là Panzerkampfwagen VI Ausführung H (‘Panzer VI phiên bản H’, viết tắt PzKpfw VI Ausf. H), nhưng chiếc xe tăng được đổi tên lại thành PzKpfw VI Ausf. E vào tháng 3 năm 1943. Nó cũng có tên định danh kiểm kê là SdKfz181.

Ngày nay chỉ còn khoảng mười chiếc Tiger I còn lại trong các bảo tàng và nơi triển lãm trên khắp thế giới. Có lẽ phiên bản đáng chú ý nhất là chiếc Tiger số hiệu 131 tại Bảo tàng Xe tăng Bovington, hiện là chiếc duy nhất được bảo quản ở điều kiện có thể hoạt động.

Thiết kế
Tiger I khác biệt so với những chiếc xe tăng thời kỳ đầu của Đức chủ yếu trong triết lý thiết kế của nó. Những chiếc xe tăng thời trước có độ cân bằng giữa tính cơ động, bảo vệ và hoả lực, và thỉnh thoảng có hoả lực kém hơn các đối thủ. Trong khi đó, Tiger I thể hiện một cách tiếp cận mới của Đức: hy sinh độ cơ động để tăng cường hoả lực và giáp bảo vệ cho xe.

Các cuộc nghiên cứu thiết kế cho một chiếc xe tăng hạng nặng mới đã bắt đầu năm 1937, mà không có bất kỳ kế hoạch sản xuất nào. Động lực cho loại Tiger ra đời chính là từ chất lượng của những chiếc T-34 Liên Xô mà quân đội Đức gặp phải năm 1941. Dù thiết kế chung và cách bố trí hầu như tương tự như chiếc xe tăng hạng trung trước đó là Panzer IV, Tiger nặng hơn gấp đôi. Điều này bởi lớp vỏ giáp rất dày, pháo chính lớn hơn và cùng với đó là dung tích nhiên liệu cùng trọng lượng đạn dược, động cơ lớn hơn, và hệ thống treo và chuyển động chắc chắn hơn. Nói cách khác, Tiger I chính là Panzer IV phóng to ra để có giáp dày hơn và pháo mạnh hơn để hủy diệt những xe tăng T-34 và KV-1 của Liên Xô.

Giáp

Tiger I có lớp vỏ giáp phía trước thân xe dày tới 100 mm và giáp trước tháp pháo tới 120 mm, so với 80 mm ở giáp trước thân xe và 50 mm ở giáp trước tháp pháo của những phiên bản Panzer IV cùng thời. Nó cũng có các tấm vỏ thân dày tới 60 mm và lớp giáp 80 mm ở cạnh và phía sau siêu cấu trúc, hai bên tháp pháo và phía sau là 80 mm. Lớp giáp phía trên và phía dưới dày 25 mm, từ tháng 3 năm 1944 mái tháp pháo được tăng chiều dày lên tới 40. Các tấm giáp phần lớn là phẳng, với kiểu kết cấu cài. Các điểm nối giáp có chất lượng rất tốt, được dập hay hàn vào nhau chứ không phải bằng cách tán rivet.

Nhìn chung, giáp của Tiger I là rất tốt nếu so với những loại xe tăng hạng trung cùng thời, nó có thể chống chọi rất tốt với hỏa lực trên các loại xe tăng hạng trung vào năm 1943 như T-34/76 (mang pháo 76 mm) hoặc M4 Sherman (mang pháo 75 mm). Tuy nhiên, kết cấu vỏ giáp của Tiger I vẫn áp dụng kiểu giáp thẳng đứng cổ điển của những chiếc Panzer IV, do vậy cả xe nặng tới 57 tấn. Sau khi Tiger I ra đời không lâu, Liên Xô đã cho ra đời các dòng xe tăng hạng nặng như IS-1, IS-2 có vỏ giáp trội hơn nhiều so với Tiger I, nhờ áp dụng kiểu giáp nghiêng nên các loại xe này lại nhẹ hơn đáng kể (IS-2 chỉ nặng 46 tấn). Các loại xe tăng hạng trung của Đồng Minh cũng được nâng cấp hỏa lực, có thể xuyên thủng được giáp trước của Tiger I ở cự ly trung bình (tiêu biểu là các loại T-34/85 và M4A3E8 Sherman). Với việc vỏ giáp trở nên lạc hậu, từ tháng 8/1944, Đức đã ngừng sản xuất Tiger I để chuyển sang sản xuất loại xe tăng hạng nặng Tiger II có giáp dày hơn.

Pháo
Cơ cấu khoá và khai hoả được lấy từ loại súng phòng không lưỡng dụng nổi tiếng "88" của Đức. Súng 8,8 cm Kwk 36 L/56 là biến thể được lựa chọn cho chiếc Tiger và, cùng với loại 8,8 cm Kwk 43 L/71 của Tiger II, là một trong những loại pháo có hoả lực đáng sợ và hiệu quả nhất trong Thế chiến II.

Pháo của Tiger có kính ngắm Zeiss Turmzielfernrohr TZF-9B có độ phóng đại 2,5x với trường nhìn 25°, chất lượng thấu kính khá tốt, đủ để ngắm bắn chính xác xe tăng địch ở cự ly 1.500 mét. Về sau, những chiếc Tiger I được trang bị kính ngắm một mắt TZF-9C có độ phóng đại 2 chế độ: 2,5x với trường nhìn 28° hoặc 5x với trường nhìn 14°, đây là một trong những loại kính ngắm tốt nhất của xe tăng thời đó. Đối thủ của Tiger I là xe tăng IS-2 của Liên Xô thì được trang bị kính ngắm TSh-17 có tính năng gần tương đương (độ phóng đại 4x với trường nhìn 16°). Trong những cuộc thử nghiệm của Anh, khẩu 88 mm đạt năm lần bắn trúng liên tiếp vào một mục tiêu 16x18 inch từ khoảng cách 1200 yard. Những chiếc Tiger được báo cáo đã hạ các xe tăng đối thủ từ những khoảng cách xa hơn 1,6 km, mặc dù hầu hết các trận đánh trong Thế chiến II đều diễn ra ở những khoảng cách thấp hơn thế nhiều.

Các loại đạn được sử dụng
 PzGr.39 (Đạn Xuyên Giáp Đầu Cứng "Armour Piercing Bllistic cCpped sSell")
 PzGr.40 (Đạn Xuyên Giáp Hỗn Hợp Cứng "Armour Piercing Composite Rigid")
 Hl. Gr.39 (Đạn Nổ Mạnh "High Explosive")
 Sch Sprgr. Patr. L/4.5 (Đạn Chống Bộ Binh "Incendiary Shrapnel")

Tính cơ động

Xe tăng Tiger I quá nặng với hầu hết các cây cầu, vì thế nó được thiết kế để có thể đi qua nơi nước sâu bốn mét. Điều này đòi hỏi những cơ cấu phức tạp để thông gió và làm mát khi nó đang lội nước. Ít nhất nó cần 30 phút để chuẩn bị lắp đặt, tháp pháo và pháo được bịt lại ở phía trước, và một ống thông hơi lớn được dựng lên ở phía sau. Chỉ 495 chiếc đầu tiên được trang bị hệ thống lội nước này; tất cả các model sau đó đều chỉ có khả năng lội qua hai mét nước.

Phía sau xe là một khoang động cơ với hai khoang khác ở bên cạnh, mỗi khoang này có bình nhiên liệu, hệ thống tản nhiệt, và các quạt gió. Động cơ xăng là loại 12-xi lanh Maybach HL 210 P45 21 lít (1282 cuin) với 650 PS (641hp, 478kW). Dù là một động cơ tốt, nó vẫn chưa đủ khoẻ cho chiếc xe. Từ chiếc Tiger số 250 trở đi, nó được thay thế bằng loại HL 230 P45 (23 lít/1410 cuin) nâng cấp với 700 PS (690hp, 515kW). Động cơ hình chữ Vi với hai hàng xi lanh 60 độ. Một bộ phận khởi động quán tính được lắp phía bên phải, dẫn động thông qua các cơ cấu xích qua một cổng ở phía sau xe. Động cơ có thể được nhấc ra qua một cửa sập trên mái thân.

Động cơ dẫn động các bánh xích phía trước, được lắp đặt khá thấp. Tháp pháo mười một tấn có một động cơ thủy lực được dẫn động bởi năng lượng lấy từ động cơ. Một vòng quay 360° mất khoảng một phút. Hệ thống treo dùng mười sáu thanh lò xo, với tám lò xo treo mỗi phía. Có ba bánh xe trên mỗi tay lò xo, khiến chiếc xe tăng có khả năng băng đồng tốt. Các bánh xe có đường kính 800 mm và được gối và chen lẫn nhau. Việc thay thế một bánh phía trong đã mất lớp vỏ (thường xuyên xảy ra) cũng đòi hỏi phải tháo dỡ nhiều chiếc phía ngoài. Các bánh xe cũng có thể bị kẹt bởi bùn hay tuyết đóng băng. Cuối cùng, một thiết kế bánh xe 'thép' mới, rất giống các bánh xe trên Tiger II, với một lớp vỏ phía trong được thay thế, khiến giống như chiếc Tiger II, chỉ gối mà không chen.

Để đỡ trọng lượng quá lớn của chiếc Tiger, hai bánh xích có cỡ rộng chưa từng thấy là 725mm. Để đáp ứng các giới hạn về trọng lượng vận chuyển trên đường sắt, hàng bánh phía ngoài phải bỏ đi và một loại bánh xích đặc biệt 520mm dùng trong vận chuyển được lắp vào. Với một kíp lái tốt, việc thay xích mất 20 phút.

Một đặc điểm mới khác là hộp số điều khiển thủy lực Maybach-Olvar và hệ thống truyền động bán tự động. Trọng lượng quá nặng của chiếc xe tăng cũng đòi hỏi một hệ thống lái mới. Thay cho các thiết kế khớp ly hợp và phanh của những loại xe nhẹ hơn, một biến thể của hệ thống bán kính đơn Merritt-Brown của Anh được sử dụng. Hệ thống lái của chiếc Tiger là kiểu bán kính đôi, có nghĩa là hai bán kính quay cố định khác biệt có thể được thực hiện ở mỗi số; bán kính nhỏ nhất ở số một là bốn mét. Bởi chiếc xe có hộp số tám số, nên nó có mười sáu bán kính quay khác nhau. Nếu cần có một bán kính quay nhỏ hơn, chiếc xe tăng có thể quay bằng cách sử dụng phanh. Hệ thống lái dễ sử dụng và là tiến bộ so với thời kỳ đó. Tuy nhiên, các đặc điểm di chuyển của xe tăng vẫn còn nhiều điều đáng tiếc. Khi được dùng để tời kéo một chiếc Tiger hỏng, động cơ thường quá nóng và thỉnh thoảng khiến hỏng động cơ hay động cơ bốc cháy, vì thế các xe tăng Tiger bị quy định cấm tời kéo những đồng đội đang bị hỏng hóc. Bánh xe thấp hạn chế tầm vượt vật cản. Các bánh xích cũng có khuynh hướng trượt ngoài bánh xe, dẫn tới xe không thể chuyển động. Nếu xích bị trượt và xe bị kẹt, thường cần tới hai chiếc Tiger để kéo chiếc bị hỏng. Bánh xích bị kẹt cũng là một vấn đề lớn, vì độ căng lớn, thỉnh thoảng nó không thể nhả xích bằng cách bỏ các chốt xích. Thỉnh thoảng nó đơn giản là bật tung ra với một tiếng nổ. Xe kéo cứu chữa tiêu chuẩn của Đức Famo không thể kéo được Tiger; thông thường cần tới ba xe này để kéo một chiếc Tiger.

Khoang kíp lái
Bố trí bên trong đúng theo kiểu các xe tăng của Đức. Phía trước là một khoang kíp lái mở, với lái xe và điện đài viên ngồi phía trước bên cạnh nhau ở hai phía của hộp số. Phía sau họ sàn tháp pháo bị bao quanh bởi các thanh tạo thành một bề mặt liên tục. Điều này giúp người nạp đạn dễ thao tác lấy đạn, chủ yếu được xếp trên các bánh xích. Hai người ngồi trong tháp pháo; pháo thủ phía trái súng, và chỉ huy phía sau anh ta. Cũng có một ghế gấp cho người nạp đạn. Tháp pháo có một sàn hình tròn và khoảng không cao 157cm.

Lịch sử thiết kế
Henschel & Son bắt đầu phát triển chiếc xe cuối cùng trở thành Tiger I tháng 1 năm 1937 khi Waffenamt yêu cầu Henschel phát triển một Durchbruchwagen (phương tiện đột phá) trong tầm 30 tấn. Chỉ một vỏ nguyên mẫu từng được chế tạo và nó không bao giờ được lắp tháp pháo. Hình dạng chung và hệ thống treo của Durchbruchwagen I rất giống với Panzer III trong khi tháp pháo lại rất giống với tháp pháo của Panzer IV Ausf-C với pháo 7.5 cm L/24 nòng ngắn. Trước khi Durchbruchwagen I hoàn thành, một yêu cầu mới đã được đưa ra cho một lớp xe nặng hơn 30 tấn với vỏ giáp dày hơn.

Đây chính là Durchbruchwagen II, có thể mang theo lớp vỏ giáp dày 50 mm phía trước và được lắp một tháp pháo của Panzer IV với pháo 7.5 cm L/24. Tổng trọng lượng xấp xỉ 36 tấn. Chỉ một chiếc vỏ được chế tạo và một tháp pháo không được lắp vào. Việc phát triển phương tiện này bị huỷ bỏ mùa thu năm 1938 để nhường chỗ cho các bản thiết kế VK 30.01(H) và VK 36.01(H) tiên tiến hơn. Cả vỏ nguyên mấu Durchbruchwagen I và II đều được dùng làm phương tiện thử nghiệm cho tới năm 1941.

Ngày 9 tháng 9 năm 1938, Henschel & Sohn nhận được giấy phép tiếp tục phát triển một xe tăng hạng trung VK30.01(H) và một xe tăng hạng nặng VK 36.01(H), cả hai đều rõ ràng có sự tiến bộ trong ý tưởng bánh xe gối và chen, để sử dụng làm chassis cho xe tăng, vốn đã được dùng trên những chiếc xe quân sự nửa bánh xích của Đức như SdKfz 7. VK30.01(H) được dự định sử dụng một súng 7.5 cm L/24 có tốc độ thấp để hỗ trợ bộ binh, một súng 7.5 cm L/40 lưỡng dụng để chống xe tăng, hay một pháo 10.5cm L/28 trong một tháp pháo Krupp. Trọng lượng tổng thể là 33 tấn. Lớp vỏ giáp được thiết kế dày 50 mm ở những bề mặt phía trước và 30 mm ở hai bên. Bốn vỏ nguyên mẫu đã được hoàn thành để thử nghiệm. Hai trong số đó được dùng để tạo ra 12.8 cm Selbstfahrlafette L/61, cũng được gọi là Sturer Emil.

VK 36.01(H) được dự định có trọng lượng 40 tấn, mang lớp giáp dày 100 mm phía trước, 80 mm ở hai bên cạnh tháp pháo và 60 mm ở hai bên thân. VK 36.01(H) được dự định mang một súng 7,5 cm L/24, hay một 7,5 cm L/43, hay một 7,5 cm L/70, hay một 12,8 cm L/28 trong một tháp pháo Krupp trông rất giống với một tháp pháo Panzer IV Ausf C phóng to. Một vỏ nguyên mẫu đã được chế tạo, tiếp đó là năm vỏ khác. Sáu vỏ này được dự định làm vỏ nguyên mẫu và không bao giờ được lắp đặt trang bị và cuối cùng được sử dụng làm các điểm phòng ngự tĩnh dọc theo Atlantic Wall. Sự phát triển dự án VK 6.01(H) đã bị ngừng lại đầu năm 1942 nhường chỗ cho dự án VK 45.01 (H).

Kinh nghiệm chiến đấu của người Đức với loại xe tăng hạng nhẹ Somua S35 và xe tăng hạng nặng Char B1 của Pháp, và loại Matilda I cùng Matilda II xe tăng hạng nặng của Anh tháng 6 năm 1940 cho thấy Quân đội Đức cần những chiếc xe tăng được trang bị hỏa lực và vỏ giáp tốt hơn. Chiến thuật tốt hơn mang lại ưu thế trước lớp vỏ giáp dày của quân thù, nhưng người Đức đã không quan tâm.

Ngày 26 tháng 5 năm 1941, tại một cuộc họp về vũ khí trang bị, Henschel và Porsche được yêu cầu đệ trình các bản thiết kế cho một loại xe tăng hạng nặng 45 tấn, sẽ phải sẵn sàng vào tháng 6 năm 1942. Porsche đã làm việc để đệ trình một phiên bản cải tiến của chiếc nguyên mẫu tăng Leopard VK 30.01(P) của ông trong khi Henschel làm việc để phát triển một chiếc xe tăng VK 36.01(H) cải tiến. Henschel chế tạo hai nguyên mẫu. Một VK45.01(H) H1 với pháo 88 mm L/56 và một VK45.01(H) H2 sử dụng pháo 75 mm L/70.

Ngày 22 tháng 6 năm 1941, Đức triển khai Chiến dịch Barbarossa trong cuộc xâm lược Liên Xô. Người Đức đã ngạc nhiên trước đối thủ là những chiếc xe tăng hạng trung T-34 và xe tăng hạng nặng KV-1 của Liên Xô hoàn toàn vượt trội xo với bất kỳ thứ gì họ đang có ở thời điểm đó. Chiếc T-34 hầu như không thể bị hư hại với mọi loại súng của Đức bắn thẳng từ phía trước ngoại trừ súng 8,8 cm FlaK 18/36. Những chiếc Panzer III với pháo chính 5 cm KwK 38 L/42 có thể bắn xuyên hông những chiếc T-34, nhưng phải ở cự ly rất gần. Chiếc KV-1 hầu như không hề bị hư hại bởi bất kỳ loại vũ khí nào ngoại trừ 8,8 cm FlaK 18/36.

Sự xuất hiện của những chiếc T-34 Liên Xô là một cú sốc lớn, theo nhà thiết kế của Henschel Erwin Aders, "Đã có một sự kinh ngạc lớn khi mọi người phát hiện ra rằng những chiếc xe tăng Liên Xô vượt trội hơn bất kỳ thứ gì của Heer". Một lệnh tăng trọng lượng lên 45 tấn và tăng cỡ nòng súng lên 88 mm được lập tức đưa ra. Ngày trình nguyên mẫu được dự định vào 20 tháng 4 năm 1942, ngày sinh của Adolf Hitler. Tuy nhiên, không giống với xe tăng Panther, các bản thiết kế không tích hợp bất kỳ cải tiến nào của T-34: những ưu điểm từ kiểu giáp nghiêng không được quan tâm, chiều dày lớp vỏ giáp và trọng lượng của nó đã giúp chiếc Tiger có được điều này.

Porsche và Henschel đã đệ trình các thiết kế nguyên mẫu và chúng đã được cho cạnh tranh với nhau tại Rastenburg trước mặt Hitler. Thiết kế của Henschel được chấp nhận là thiết kế tổng thể tốt nhất, đặc biệt bởi loại động cơ xăng điện của Porsche cần rất nhiều đồng vốn là thứ kim loại chiến lược của chiến tranh. Việc sản xuất Panzerkampfwagen VI Ausf. H bắt đầu tháng 8 năm 1942. Khi chờ đợi các đơn hàng cho loại tăng Tiger của mình, Porsche đã sản xuất 100 chassis, sử dụng một số chiếc từ các nguyên mẫu Tiger của mình. Sau khi mất hợp đồng, chúng được dùng để chế tạo một loại súng/xe tăng tấn công hạng nặng mới. Mùa xuân năm 1943, 91 vỏ được chuyển thành Panzerjäger Tiger (P), cũng được gọi là Ferdinand, và theo lệnh của Hitler vào ngày 1 và 27 tháng 2 năm 1944, Elefant.

Tiger hầu như mới ở giai đoạn nguyên mẫu khi nó lần đầu tiên được vội vã đưa vào phục vụ, và vì thế những thay đổi cả lớn lẫn nhỏ đã được thực hiện trong suốt quá trình sản xuất. Một tháp pháo được thiết kế lại với vòm thấp và an toàn hơn là thay đổi đáng chú ý nhất. Để cắt giảm chi phí, khả năng lội nước và hệ thống lọc không khí ngoài bị bỏ đi.

Lịch sử sản xuất

Việc sản xuất Tiger I bắt đầu tháng 8 năm 1942, và tới tháng 8 năm 1944 1,355 chiếc đã ra đời khi việc sản xuất ngừng lại. Sản xuất bắt đầu với tốc độ 25 chiếc mỗi tháng và lên tới đỉnh điểm vào tháng 4 với 104 chiếc mỗi tháng. Số lượng tăng cao nhất là 671 chiếc ngày 1 tháng 7 năm 1944. Nói chung, cần mất gấp đôi thời gian để chế tạo một chiếc Tiger I so với những chiếc tăng khác của Đức trong cùng thời kỳ. Khi loại tăng Tiger II cải tiến bắt đầu được sản xuất tháng 1 năm 1944, Tiger I nhanh chóng bị chấm dứt sản xuất.

Năm 1943, Nhật Bản đã mua nhiều mẫu thiết kế xe tăng Đức để nghiên cứu. Một chiếc Tiger I duy nhất rõ ràng đã được mua cùng với một chiếc Panther và hai chiếc Panzer III, nhưng chỉ những chiếc Panzer III thực tế được giao hàng. Chiếc Tiger chưa được giao được Chính phủ Nhật cho Wehrmacht của Đức mượn.

Trong thời gian sản xuất những sửa đổi thường xuyên được thực hiện và chiếc xe tăng cũng được tìm cách cải tiến tính năng hoạt động, hoả lực và giáp bảo vệ. Việc đơn giản hoá thiết kế đã được áp dụng, vùng với những thay đổi cho phù hợp với tình hình thiếu hụt vật liệu. Vì chính sách "vào đầu, ra cuối" (first in, last out) của các nhà máy, việc đưa những sửa đổi mới vào áp dụng có thể mất nhiều tháng. Chỉ riêng trong năm 1942, ít nhất có sáu thay đổi được thực hiện, bắt đầu với việc loại bỏ Vorpanzer (khiên giáp phía trước) khỏi các model tiền sản xuất trong tháng 4. Tháng 5, các tấm chắn bùn ở hai phía xe được thêm vào, trong khi những tấm chắn bùn có thể tháo lắp được tích hợp hoàn toàn vào tháng 9. Các hộp tạo khói, ba hộp bên mỗi phía tháp pháo, được thêm vào tháng 8 năm 1942. Trong những năm sau này, những thay đổi và nâng cấp tương tự cũng được thêm vào, như việc thêm Zimmerit cuối năm 1943.

Chi phí
Một vấn đề lớn với Tiger I là chi phí sản xuất rất cao của nó nên chỉ có khá ít xe được chế tạo. Trong thế chiến II, hơn 40.000 chiếc Sherman của Mỹ và 58.000 chiếc T-34 của Liên Xô đã được chế tạo, so với chỉ 1.347 chiếc Tiger I và 492 chiếc Tiger II Đối thủ có cùng kích thước nhất của Tiger từ Hoa Kỳ là M26 Pershing (khoảng 200 chiếc đã được triển khai trong chiến tranh) và IS-2 từ Liên Xô (khoảng 3.800 chiếc IS-2 đã được chế tạo trong chiến tranh).

Một vài nguồn của Đồng Minh đã cho rằng chi phí của Tiger I là 250.800 RM, cao hơn rất nhiều so với xe tăng Panther là 117.100 RM, 82.500 RM của StuG-III, 96.163 RM của Panzer III Ausf-N, 103.462 RM của Panzer IV Ausf-G, 49.228 RM của Panzer II Ausf-F. Các số liệu chi phí trên không kể giá thành vũ khí, kính ngắm và bộ điện đàm Nếu tính cả chi phí giá thành vũ khí, kính ngắm, bộ điện đàm và đạn dược để chiếc Tiger I sẵn sàng chiến đấu thì sẽ tốn tổng cộng 399.800 RM (riêng khẩu pháo 88mm L/56 tốn 18.000 RM)

Tính theo thời giá 1945 và quy đổi ra đôla, một chiếc Tiger I có giá 120.000 USD (không kể giá thành vũ khí, kính ngắm và bộ điện đàm), cao gấp 2,2 lần một chiếc xe tăng Panther (55.000 USD), gấp 2,5 lần một chiếc Panzer IV (48.000 USD), gấp gần 3 lần một chiếc Panzer III (42.000 USD), gấp 3,2 lần một chiếc StuG-III (37.000 USD) và gấp gần 6 lần một chiếc Panzer II Ausf-F (22.000 USD).

Khi so với xe tăng hạng trung của đối thủ, chi phí của Tiger I cũng là rất cao: Tiger I có giá 190.000 USD khi trang bị đầy đủ vũ khí, trong khi xe tăng T-34 của Liên Xô có giá khoảng 25.470 USD (phiên bản T-34/76) hoặc 27.000 USD (phiên bản T-34/85), xe tăng M4 Sherman của Mỹ có giá khoảng 46.000 - 51.000 USD, xe tăng Cromwell có giá khoảng 42.700 USD. Như vậy, Tiger I có giá đắt gấp 7 lần so với T-34/85, hoặc gấp 4 lần so với M4 Sherman.

Biến thể
Trong số các biến thể của Tiger, một máy phóng rocket giáp bảo vệ kiểu rút gọn, ngày nay thường được gọi là Sturmtiger, đã được chế tạo. Một biến thể khác, được đặt tên là "Bergetiger" thời hậu chiến là một chiếc tăng được phục hồi. Nó được trang bị một tời có khả năng nhấc chỉ hai tấn. Suy đoán việc tiếp tục phát triển hay không mẫu này và thực tế nó chỉ là một chiếc tăng được phục hồi khiến nó có khả năng hạn chế. Một giả thuyết khác rằng nó là một chiếc Tiger đã bị hư hại được chuyển đổi để rải mìn.Còn có một biến thể khác nữa là Tiger H2, Nó được 2 nhà sản xuất Porsche và Henschel thiết kế,chỉ có 1 mô hình tháp pháo 8,8 cmgỗ được tạo vì Henschel quyết tâm nhiều hơn vào loại Tiger H1; vào cuối năm 1943 tháp pháo 8,8cm và 7,5cm KwK 42 của nó bị loại bỏ.

Lịch sử chiến đấu

Tính năng của pháo và giáp

Giáp trước thân xe của Tiger I dày 100mm, giáp trước tháp pháo dày 120 mm, giáp sườn tháp pháo dày khoảng 80 – 82 mm. Giáp của Tiger I được đặt thẳng đứng ở tất cả các vị trí, nên chiếc xe trông giống như một hình hộp chữ nhật. Lớp giáp của Tiger đủ sức chống chịu tốt với hỏa lực của các loại xe tăng hạng trung vào năm 1943 như T-34-76 (phiên bản mang pháo 76,2 mm) hoặc M4 Sherman (phiên bản mang pháo 75 mm).

Những chiếc Tiger có khả năng bắn xuyên giáp trước của một chiếc M4 Sherman của Mỹ trong khoảng cách 1.800 và 2.100 mét, xe tăng Churchill IV của Anh trong khoảng cách 1.100 và 1.700 mét, xe tăng T-34 của Liên Xô trong khoảng cách 1.000 và 1.400 mét, và chiếc IS-2 của Liên Xô trong khoảng cách chỉ 100 tới 300 mét. Xe tăng T-34 Liên Xô được trang bị pháo 76,2 mm không thể bắn xuyên giáp trước của Tiger ở bất kỳ khoảng cách nào, nhưng có thể bắn xuyên giáp hông ở xấp xỉ 500 m bằng đạn BR-350P APCR. Ở góc lệch 30 độ, pháo 85 mm của T-34-85 có thể bắn xuyên giáp trước của Tiger trong khoảng 200 và 500 m,, nếu đứng thẳng góc thì pháo 85 mm dùng đạn APCBC có thể xuyên giáp trước thân xe của Tiger ở khoảng cách 1.000 mét, xuyên được giáp hông ở khoảng cách 1.500 mét. Pháo 122 mm của những chiếc xe tăng hạng nặng IS-2 dùng đạn xuyên giáp BR-471 có thể bắn xuyên giáp trước trong khoảng cách 500 – 1.500 m (hoặc 2.000 m nếu dùng đạn xuyên giáp nâng cấp BR-471B), và có thể xuyên lớp giáp hông của Tiger trong khoảng cách trên 2.500 m.

Từ góc chéo 30 độ, pháo 75 mm của chiếc M4 Sherman không thể bắn xuyên giáp trước của Tiger ở bất kỳ khoảng cách nào, và cần ở trong khoảng cách 100 m để có thể bắn xuyên lớp giáp hông xe dày 80 mm. Pháo 17-pounder của Anh sử dụng trên chiếc Sherman Firefly, bắn loại đạn APCBC thông thường, có thể xuyên thủng lớp giáp trước ở khoảng cách lên tới 1.600 m. Pháo 76 mm của Mỹ, nếu bắn đạn APCBC M62, chỉ có thể xuyên lớp giáp bên hông của Tiger trong khoảng cách chỉ hơn 500m, và chỉ có thể xuyên lớp giáp trước thân xe ở khoảng cách 200 mét. Sử dụng đạn xuyên giáp cao cấp HVAP, vốn luôn thiếu hụt và ban đầu được sản xuất cho các pháo chống tăng, có thể bắn xuyên thủng lớp giáp trước tháp pháo nhưng ở khoảng cách chỉ hơn 700 m.

Khi khoảng cách chiến đấu giảm, mọi loại pháo đều có khả năng xuyên giáp cao hơn (ngoại trừ đạn HEAT, vốn hiếm có trong Thế chiến II). Hoả lực xuyên giáp mạnh của Tiger I đồng nghĩa với việc nó có thể tiêu diệt nhiều đối thủ ở những khoảng cách chúng không thể đáp trả. Trên chiến trường trống trải, đây là một lợi thế chiến thuật lớn. Những chiếc xe tăng hạng trung của đối thủ thường buộc phải cố thực hiện một cuộc tấn công bên sườn để tiêu diệt một chiếc Tiger. Tiger I duy trì ưu thế này cho đến đầu năm 1944, khi nó bị hạ bệ bởi xe tăng hạng nặng IS-2 của Liên Xô.

Những hoạt động đầu tiên

Chiếc Tiger lần đầu tiên được sử dụng chiến đấu ngày 23 tháng 9 năm 1942 gần Leningrad. Dưới áp lực từ Hitler, xe tăng này được đưa vào hoạt động sớm hơn nhiều tháng so với kế hoạch. Nhiều model đầu tiên chứng minh không đáng tin cậy về máy móc; trong lần tham chiến đầu tiên này, nhiều chiếc đã hư hỏng. Những chiếc khác bị loại khỏi vòng chiến bởi các khẩu súng chống tăng Liên Xô. Một chiếc bị bắt giữ hầu như trong tình trạng nguyên vẹn, cho phép người Liên Xô nghiên cứu và chuẩn bị đối phó.

Trong những hoạt động đầu tiên của Tiger ở Bắc Phi, nó có khả năng áp chế những chiếc xe tăng của Đồng Minh trên những vùng đất rộng. Tuy nhiên, những hư hỏng thường xuyên về máy móc đồng nghĩa với việc hiếm khi có hơn vài chiếc Tiger tham chiến. Theo kinh nghiệm từng được rút ra ở Leningrad, ít nhất một chiếc Tiger đã bị hạ bởi các súng chống tăng six-pounder của Anh.

Tính cơ động và hoả lực

Trọng lượng quá nặng của chiếc xe hạn chế số cây cầu Tiger có thể đi qua và khả năng đâm xuyên qua các toà nhà, vốn có thể có tầng hầm, có nguy cơ làm tăng bị kẹt. Một điểm yếu khác là tốc độ di chuyển chậm của tháp pháo thủy lực. Tháp pháo cũng có thể được xoay chuyển bằng tay, nhưng cách này hiếm khi được sử dụng, ngoại trừ cho những chỉnh sửa rất nhỏ.

Những chiếc Tiger ban đầu có tốc độ tối đa khoảng 45 km/h trên địa hình tối ưu. Tốc độ này không được khuyến khích trong hoạt động thông thường và càng không được áp dụng trong huấn luyện. Kíp lái được ra lệnh không để vượt quá tốc độ vòng quay 2.600 rpm vì các vấn đề về độ tin cậy với những động cơ Maybach thời kỳ đầu với tốc độ vòng quay tối đa 3000. Để giải quyết điều này, tốc độ tối đa của Tiger bị giảm xuống còn khoảng 38 km/h bằng việc lắp đặt một bộ phận kiểm soát động cơ, giảm số vòng quay của động cơ Maybach HL 230 xuống 2600 rpm (các động cơ HL 210 được dùng trên những model ban đầu). Dù chậm hơn những chiếc xe tăng hạng trung thời kỳ đó, với tốc độ trung bình khoảng 45km/h, xe tăng Tiger vẫn có tốc độ đáng khâm phục với một chiếc xe tăng có trọng lượng và kích thước như thế, nặng gần gấp đôi một chiếc M4 Sherman hay T-34.

Chiếc Tiger luôn gặp vấn đề về độ tin cậy trong suốt thời gian hoạt động của nó; các đơn vị Tiger thường tham chiến không đủ sức mạnh vì các vấn đề hỏng hóc. Hiếm khi các đơn vị Tiger hoàn thành một cuộc hành quân trên đường mà không mất một số chiếc vì hư hỏng. Chiếc xe tăng này cũng có bán kính chiến đấu kém (khoảng cách một phương tiện chiến đấu có thể đi và quay trở lại, trong các điều kiện chiến đấu thông thường, mà không cần tiếp thêm nhiên liệu). Vì bánh xích rất rộng, Tiger có áp lực trên mặt đất thấp hơn nhiều loại xe tăng nhỏ hơn khác, ngoại trừ duy nhất là chiếc T-34 của Liên Xô.

Nhìn chung, Tiger I đòi hỏi một chế độ bảo trì cao, và dễ bị trục trặc nếu các bảo dưỡng cơ khí định kỳ không được thực hiện. Cộng với trọng lượng lớn của Tiger I, khi nó bị hư hại hoặc bị hỏng hóc, lính Đức phải rất khó khăn để kéo xe về sửa chữa. Nhiều chiếc Tiger I đã bị phá hủy bởi chính tổ lái, khi việc sửa chữa hỏng hóc không thể thực hiện được do điều kiện chiến trường.

Tổ chức chiến thuật

Những chiếc Tiger thường được sử dụng trong những tiểu đoàn tăng hạng nặng (Schwere-Panzer-Abteilung) nằm dưới quyền chỉ huy của quân đội. Những tiểu đoàn này có thể được triển khai tới những khu vực quan trọng, hoặc cho các chiến dịch đột phá hay, thường thấy hơn, để phòng ngự. Vài sư đoàn được ưa chuộng, như Grossdeutschland hay một số sư đoàn có số lượng xe ít của Waffen-SS có số tăng Tiger chưa đủ số đầu ngón tay.

Ban đầu chiếc Tiger được thiết kế như một vũ khí tấn công đột phá, nhưng tới khi chúng đi vào hoạt động, tình thế quân sự đã thay đổi nhiều, và chúng chủ yếu được dùng vào phòng ngự như các đơn vị pháo di động. Không may thay, điều này cũng có nghĩa những chiếc Tiger thường phải di chuyển từ chỗ này sang chỗ khác khiến chúng càng gặp các vấn đề kỹ thuật. Vì thế, hầu như không có thời điểm nào bất kỳ một đơn vị Tiger nào tham chiến với đầy đủ sức manh. Hơn nữa, chống lại những mẫu xe tăng Liên Xô và Đồng Minh phương Tây với số lượng sản xuất rất lớn, thậm chí tỷ lệ tiêu diệt 10:1 cũng là không đủ. Một số đơn vị Tiger thực tế đã vượt quá tỷ lệ tiêu diệt 10:1, gồm 13. Kompanie/Panzer-Regiment Großdeutschland (16.67:1), schwere SS-Panzer-Abteilung 103 (12.82:1) và schwere Panzer-Abteilung 502 (13.08:1). Những con số này phải được đặt so sánh với chi phí cơ hội của loại tăng Tiger đắt đỏ. Mỗi chiếc Tiger đắt gấp bốn lần chi phí sản xuất súng tấn công Sturmgeschütz III.

Một số trận đánh

Ngày 7 tháng 7 năm 1943, một chiếc Tiger duy nhất dưới quyền chỉ huy của SS-Oberscharführer Franz Staudegger thuộc Trung đội số 2, Đại đội Panzer số 13, Sư đoàn SS số 1 Leibstandarte SS Adolf Hitler đã tham chiến với một nhóm khoảng 50 chiếc T-34 quanh Psyolknee (khu vực phía nam của góc lồi Đức trong Trận Kursk). Staudegger sử dụng tất cả đạn dược của mình và tuyên bố tiêu diệt 22 xe tăng Liên Xô, trong khi số còn lại phải rút chạy. Vì chiến công này, ông được trao Huân chương chữ thập hiệp sĩ.

Tên tuổi Tiger đặc biệt gắn liền với SS-Hauptsturmführer Michael Wittmann thuộc schwere SS-Panzerabteilung 101. Ông đã phục vụ từ những chức vụ thấp nhất, chỉ huy nhiều loại phương tiện và cuối cùng là một chiếc Tiger I. Trong Trận Villers-Bocage, Trung đội của ông đã tiêu diệt hơn hai tá phương tiện của Đồng Minh, gồm nhiều xe tăng.

Hơn 10 chỉ huy Tiger đã tuyên bố thành tích tiêu diệt hơn 100 phương tiện mỗi người, gồm Kurt Knispel với 168 chiếc, Walter Schroif với 161 chiếc, Otto Carius với 150+, Johannes Bölter với 139+, và Michael Wittmann với 138.

Tiger I được cho là có tỷ lệ tiêu diệt 5.74 trên mỗi thiệt hại, với 9,850 xe tăng địch bị tiêu diệt với 1,715 Tiger mất. Điều quan trọng cần lưu ý rằng số Tiger I bị mất cao hơn con số chế tạo (1,347), bởi Wehrmacht tính tổn thất bao gồm cả những xe tăng bị hư hại nặng cần phải sửa chữa lớn.

Phản ứng của Đồng Minh

Ở mặt trận phía Tây

Quân đội Mỹ ít có chuẩn bị để chiến đấu chống lại Tiger dù họ có đánh giá rằng loại xe tăng mới được đưa vào tham chiến của Đức vượt trội hơn tăng của họ. Kết luận này một phần dựa trên ước tính chính xác rằng Tiger có thể chỉ được đưa ra với số lượng khá nhỏ. Ở thời điểm sau này trong cuộc chiến, Tiger có thể bị bắn xuyên ở cự ly ngắn bởi các xe tăng và pháo chống tăng được trang bị súng M1 76 mm bắn đạn HVAP, ở tầm xa với súng M2/M3 90mm AA/AT bắn HVAP, và bởi pháo chống tăng M36 và M26 Pershing ở cuối cuộc chiến.

Trái lại, người Anh với nhiều kinh nghiệm hơn đã quan sát thấy sự ngày càng gia tăng trong vỏ giáp và hoả lực của tăng Đức từ năm 1940 và đã lường trước nhu cầu với những loại súng chống tăng lớn hơn. Công việc phát triển Ordnance QF 17 pounder đã bắt đầu hồi cuối năm 1940 và tới năm 1942 100 súng sản xuất đầu tiên được gửi tới Bắc Phi để giúp chống lại mối đe doạ mới từ Tiger. Điều đáng ngạc nhiên là chúng được vội vàng gửi tới trước khi các giá đỡ thích hợp được phát triển, và các súng phải được lắp trên các giá đỡ của lựu pháo 25-pounder.

Những nỗ lực đã được thực hiện nhằm đưa các Cruiser tank được trang bị súng 17 pounder vào hoạt động. Loại A30 Challenger đã sẵn sàng ở giai đoạn nguyên mẫu năm 1942, nhưng loại tăng này được bảo vệ kém và không đáng tin cậy, và chỉ được đưa ra với số lượng hạn chế (khoảng 200 chiếc được chế tạo), dù các kíp lái ưa thích nó vì tốc độ. Chiếc Sherman trang bị súng 17, loại Sherman Firefly, là một thành công đáng chú ý dù nó chỉ được coi là một thiết kế tạm thời. Những chiếc Firefly đã có những thành công trong đối đầu với Tiger (trong một trận nổi tiếng, chỉ một chiếc Firefly duy nhất đã tiêu diệt 3 chiếc Tiger trong 12 phút với năm phát bắn) và hơn 2,000 chiếc đã được chế tạo trong chiến tranh. Năm loại xe tăng khác nhau được trang bị súng 17-pounder của Anh và súng tự phóng đã tham chiến trong chiến tranh: chiếc A30 Challenger, chiếc A34 Comet, chiếc Sherman Firefly, chiếc 17pdr SP Achilles và 17pdr SP Archer.

Quân đội New Zealand chiến đấu ở Florence đương đầu với những chiếc Tiger theo nhiều cách, gồm cả che mắt kíp lái Tiger bằng khói, bắn chặn bằng pháo hạng trung HE và bằng cách sử dụng các đội chống tăng chuyên nghiệp.

Ở mặt trận phía Đông

Cách phản ứng ban đầu của Liên Xô là khởi động lại việc sản xuất súng chống tăng 57 mm ZiS-2 (việc sản xuất loại súng này đã dừng năm 1941 để nhường chỗ cho những kiểu nhỏ hơn và rẻ hơn). ZiS-2 có khả năng xuyên giáp tốt hơn súng chống tăng F-34 76 mm (được dùng trên hầu hết xe tăng Hồng quân, nhưng không đủ mạnh để chống lại) - với những viên đạn APCR, nó có thể xuyên dễ dàng vào lớp giáp trước của Tiger. Một số lượng nhỏ T-34 đã được trang bị một phiên bản trên xe tăng của ZiS-2 nhưng nó không thể bắn đạn có sức công phá đủ mạnh, cuối cùng biến nó thành một loại pháo tăng không thích hợp. Thay vào đó, súng phòng không 85mm 52-K đã được sửa đổi để sử dụng trên xe tăng. Ban đầu nó được dùng trên pháo tự hành SU-85 (dựa trên một khung gầm T-34) từ tháng 8 năm 1943, loại pháo này có thể bắn thủng giáp trước của Tiger I từ cự ly 500 – 1.000 mét. Tới mùa xuân năm 1944, chiếc T-34-85 xuất hiện; chiếc T-34 có pháo nâng cấp này có hoả lực tương đương SU-85, nhưng với ưu thế là pháo được lắp đặt trên tháp pháo nên linh động hơn. Loại SU-85 bị lạc hậu và được thay thế bởi SU-100, lắp một pháo tăng D-10 100 mm, có thể xuyên thấu tấm giáp đứng 185 mm ở khoảng cách 1.000 m, và vì thế có thể dễ dàng xuyên qua lớp giáp trước của Tiger ở khoảng cách tới 2.000 mét.

Tháng 5 năm 1943, Hồng quân triển khai SU-152, và sau đó được thay thế bằng ISU-152 năm 1944. Các pháo tự hành này sử dụng loại lựu pháo 152 mm được đặt trên thân xe KV-1 và IS2. SU-152 được dự định trở thành một loại pháo hỗ trợ tầm gần chống lại các pháo đài của Đức hơn là đương đầu với xe tăng địch, nhưng cả nó và loại ISU-152 sau này đều cho thấy rất hữu hiệu trong việc chống trả các xe tăng hạng nặng của Đức, và được đặt biệt hiệu Zveroboy (thường được dịch là "Kẻ săn thú") vì điều đó. Loại đạn xuyên giáp 152mm nặng hơn 45kg của SU-152 có thể xuyên thủng lớp giáp trước của Tiger từ khoảng cách 1.000 m. Những viên đạn nổ phá (HE) nặng 48kg có sức phá hủy cực mạnh của SU-152 thì có thể làm vỡ nát vỏ giáp và giết chết kíp lái của một chiếc Tiger chỉ bằng 1 phát trúng đích, bất kể cự ly bắn là bao xa. Tuy nhiên, kích cỡ và trọng lượng của đạn đồng nghĩa với việc cả hai loại xe đều có tốc độ bắn thấp và mỗi xe chỉ có thể mang theo 20 viên đạn.

Tháng 2 năm 1944 ở chiến dịch Korsun-Shevchenko, Ukraine, Liên Xô tung ra loại xe tăng hạng nặng IS-2 có lớp giáp mặt trước dày tới 200mm và trang bị pháo 122mm rất mạnh. So với Tiger I, IS-2 vượt trội hơn hẳn cả về vỏ giáp và hỏa lực, sự xuất hiện của IS-2 khiến Tiger I không còn ưu thế nữa. Trong 1 trận đấu tăng nổi tiếng, anh hùng Liên Xô là Ivan Ivanovich Khitsenko đã điều khiển 1 chiếc IS-2 hạ 5 chiếc Tiger trước khi tử trận.

Theo tài liệu Đức, cự ly mà Tiger I có thể bắn xuyên giáp trước của IS-2 chỉ khoảng 300 mét, trong khi pháo 122mm của IS-2 có thể bắn thủng giáp trước của Tiger I từ cự ly 1.500 mét, như vậy nếu đấu trực diện từ cự ly xa thì Tiger I không có cơ hội chiến thắng khi gặp IS-2. Vị tướng xe tăng Heinz Guderian của Đức đã từng kiểm tra một chiếc IS-2 hư hại bị quân Đức bắt được. Sau khi kiểm tra vỏ giáp và hỏa lực của IS-2, Guderian kết luận rằng "xe tăng Stalin" có sức mạnh vượt trội so với Tiger I. Ông viết: "Đừng tham gia vào một trận đánh với xe tăng Stalin nếu không có ưu thế áp đảo về số lượng. Tôi tin rằng để hạ mỗi chiếc IS, chúng ta phải huy động toàn bộ một trung đội Tiger (gồm 3 chiếc). Bất kỳ một nỗ lực nào nhằm đem Tiger đánh một-chọi-một với IS chỉ có thể dẫn đến sự mất mát một cỗ máy chiến tranh quý giá của Đức". Ngay sau đó, các quy tắc chiến thuật mới đã được đưa ra cho lính tăng Đức: tránh đối đầu trực diện với IS-2 mà phải tìm cách phục kích và khai hỏa bất ngờ, khi bắn phải luôn tìm cách nhắm vào sườn và hông của IS-2 (nơi có vỏ giáp mỏng hơn), và chỉ nên bắn ở cự ly gần.

Những chiếc còn lại

Tiger 131

Ngày 21 tháng 4 năm 1943, một chiếc Tiger thuộc tiểu đoàn tăng hạng nặng Đức số 504, với tháp pháo số 131, bị bắt giữ trên một quả đồi được gọi là Djebel Djaffa ở Tunisia. Một viên đạn từ một chiếc xe tăng Churchill thuộc Trung đoàn Tăng Hoàng gia số 48 của Anh đã bắn trúng tháp pháo của Tiger và nảy bật ra kẹt vào dưới, khiến tháp pháo không thể di chuyển và làm bị thương chỉ huy xe. Kíp lái thoát ra và chiếc xe tăng bị bắt giữ. Chiếc xe tăng đã được sửa chữa và trưng bày tại Tunisia trước khi được gửi về Anh cho một cuộc nghiên cứu toàn diện.

Ngày 25 tháng 9 năm 1951, chiếc xe tăng bị bắt được Bộ Quân nhu chính thức chuyển giao cho Bảo tàng Tăng Bovington. Tháng 6 năm 1990, chiếc xe tăng được đưa khỏi nơi trưng bày và bắt đầu được khôi phục. Công việc này được tiến hành bởi bảo tàng và Tổ chức Sửa chữa Căn cứ Quân sự tiến hành và chiếc tăng hầu như được dỡ ra toàn bộ. Động cơ Maybach HL230 từ một chiếc Tiger II trong bảo tàng được lắp thay thế (ban đầu nó được lắp một động cơ Maybach HL210 hơi nhỏ hơn), cùng với một hệ thống chống cháy hiện đại trong khoang động cơ. Tháng 12 năm 2003, chiếc Tiger 131 quay trở lại bảo tàng, đã được phục chế và ở trong điều kiện sẵn sàng hoạt động. Một lời kêu gọi đang được đưa ra nhằm gây quỹ bảo trì chiếc xe tăng này.

Khác
Với số lượng chế tạo ít ỏi, rất ít xe Tiger I còn tồn tại tới sau cuộc chiến và thoát được tình trạng bị dỡ làm phế liệu sau chiến tranh. Nhiều thành phần lớn đã bị tận dụng trong nhiều năm, nhưng việc phát hiện một phương tiện (ít hay nhiều) còn trọn vẹn đã từ lâu không diễn ra. Ngoài chiếc Tiger 131, năm chiếc Tiger khác vẫn còn, ở những địa điểm dưới đây:

 Musée des Blindés tại Saumur, Pháp. Trong điều kiện tốt. Trưng bày ngoài trời. Nó được trang bị các xích hẹp. chiếc Tiger này thuộc Đại đội số 2 của Tiểu đoàn Panzer Hạng nặng SS 102, được tìm thấy tại Cauville, và đã bị kíp lái bỏ lại sau khi hư hỏng máy. Nó được biên chế lại với tên gọi Colmar cho liên đội số 2 thuộc Trung đoàn Cuirassier số 6, tiến về phía nước Đức.
 Vimoutiers, Pháp. Trong điều kiện kém. Để ngoài trời. Đã bị hư hỏng nặng do kíp lái phá huỷ sau khi bỏ nó năm 1944.
 Bảo tàng Tăng Kubinka, Moskva, Nga. Trong điều kiện tốt. Trưng bày ngoài trời.
 Bảo tàng Lịch sử Quân sự Lenino-Snegiri, Nga. Trong điều kiện rất tồi. Trước kia từng bị dùng làm mục tiêu bắn thử đạn. Trưng bày ngoài trời và thường bị phá hoại.
 Bảo tàng Quân nhu Quân đội Mỹ, Aberdeen Proving Ground, Hoa Kỳ. Ở điều kiện tốt. Hầu hết phần trái thân và tháp pháo đã bị cắt hồi cuối thập niên 1940 để trưng bày và đào tạo. Chiếc tăng này hiện ở tại Wheatcroft Collection để khôi phục, nhưng nó sẽ nhanh chóng quay trở lại Mỹ.

Chú thích

Ghi chú

Tham khảo

Thư mục

Đọc thêm
 Jentz, Thomas L. (1997). Germany's Tiger Tanks: Tiger I & II: Combat Tactics. Atglen, PA: Schiffer Publishing. ISBN 978-0-7643-0225-1

Liên kết ngoài

 Tiger I at the Armorsite
 Tiger I Information Center
 Bovington Tank Museum Tiger and Restoration
 Article, "New German Heavy Tank" from U.S. Intelligence Bulletin, June 1943
 Tiger1.info
 Tiger survivors - PDF Surviving Tiger Tanks
 Panzerkampfwagen VI Tiger (P)  and Ausf. E  at Achtung Panzer!
 Tiger and Tiger II sections from Handbook on German Military Forces

Xe tăng hạng nặng Đức
Xe tăng Đức giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ hai
Xe tăng hạng nặng giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ hai
Lịch sử xe tăng


title: Baeoura tonnoiri

text:
Baeoura tonnoiri là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Baeoura
Limoniidae ở vùng Australasia


title: 2400 Derevskaya

text:
2400 Derevskaya (1972 KJ) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 5 năm 1972 bởi Smirnova, T. ở Nauchnyj.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2400 Derevskaya

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Tamara Mikhaylovna Smirnova
Thiên thể phát hiện năm 1972


title: Kirnitzschtal

text:
Kirnitzschtal huyện Sächsische Schweiz-Osterzgebirge, bang Sachsen, Đức. Đô thị Kirnitzschtal có diện tích 44,17 km².

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sebnitz


title: Psylliodes marcosellai

text:
Psylliodes marcosellai là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Biondi miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Psylliodes


title: Zeidora

text:
Zeidora là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fissurellidae.

Các loài
Các loài trong chi Zeidora gồm có:

 Zeidora bigelowi Pérez Farfante, 1947
 Zeidora milerai Espinosa, Ortea & Fernandez-Garces, 2004
 Zeidora naufraga Watson, 1883
 Zeidora neritica Espinosa, Ortea & Fernandez-Garces, 2004

Chú thích

Tham khảo

Emarginulini


title: Earl Ray Tomblin

text:
Earl Ray Tomblin (sinh 15 tháng 3 năm 1952) là một nhà chính trị Hoa Kỳ, là chủ tịch Thượng viện Tây Virginia. Do Joe Macnhin từ chức thống đốc bang, ông là quyền và là thống đốc thứ 35 của tiểu bang Tây Virginia, Hoa Kỳ. Tomblin là đảng viên Đảng Dân chủ Hoa Kỳ.

Tham khảo

Thống đốc West Virginia
Chính khách Mỹ thế kỷ 21


title: Tulsipur

text:
Tulsipur là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Balrampur thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Tulsipur có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 109 mét (357 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Tulsipur có dân số 21.234 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Tulsipur có tỷ lệ 55% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 62%, và tỷ lệ cho phái nữ là 47%. Tại Tulsipur, 16% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: (15290) 1991 TF1

text:
{{DISPLAYTITLE:(15290) 1991 TF1}}

(15290) 1991 TF1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 12 tháng 10 năm 1991.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 15001–16000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Pedregulho

text:
Pedregulho là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil.

Sông ngòi
 Rio Grande
 Sông São Pedro
 Sông das Canoas
 Ribeirão Bom Jesus

Các xa lộ
 SP-334

Thông tin nhân khẩu

Dữ liệu dân số theo điều tra dân số năm 2000

Tổng dân số: 14.994
Thành thị: 10.909
Nông thôn: 4.085
Nam giới: 7.658
Nữ giới: 7.336
Mật độ dân số (người/km²): 21,40

Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi (trên một triệu người): 8,45

Tuổi thọ bình quân (tuổi): 75,79

Tỷ lệ sinh (số trẻ trên mỗi bà mẹ): 2,84

Tỷ lệ biết đọc biết viết: 89,01%

Chỉ số phát triển con người (HDI-M): 0,794
Chỉ số phát triển con người - Thu nhập: 0,685
Chỉ số phát triển con người - Tuổi thọ: 0,846
Chỉ số phát triển con người - Giáo dục: 0,852

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng của đô thị
 Pedregulho trên WikiMapia

Đô thị bang São Paulo


title: Lithurgus chrysurus

text:
Lithurgus chrysurus là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Fonscolombe mô tả khoa học năm 1834.

Chú thích

Tham khảo

Lithurgus
Động vật được mô tả năm 1834


title: Thu hải đường Việt Nam

text:
Thu hải đường Việt Nam (danh pháp khoa học: Begonia vietnamensis) là một loài thực vật thuộc họ Begoniaceae. Đây là loài đặc hữu của Việt Nam. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này được Nguyễn Quang Hiếu (trung tâm Bảo tồn thực vật – CPC), Ching-I Peng và Shin-Ming Ku phát hiện năm 2011 tại vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo

 Trang thông tin điện tử chính quyền tỉnh Quảng Bình.

Thực vật Ecuador
V
Thực vật đặc hữu Việt Nam


title: Agrypnus sinuatus

text:
Agrypnus sinuatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1857.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Limnotilapia dardennii

text:
Limnotilapia dardennii là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, and Zambia. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt and inland deltas.

Chú thích

Tham khảo

 Ntakimazi, G. 2005. Limnotilapia dardennii . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Limnotilapia


title: Paray-Douaville

text:
Paray-Douaville là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Yvelines trong vùng Île-de-France.
Người dân ở đây trong tiếng Pháp gọi là.

Paray-Douaville nằm ở phía nam của Yvelines, giáp với Eure-et-Loir, cự ly 24 km về phía nam của quận lỵ Rambouillet, 56 km về phía tây nam của Versailles. Đây là một trong sáu xã thuộc vùng tự nhiên Beauce Các xã giáp ranh gồm: Allainville về phía đông, Sainville về phía nam, Aunay-sous-Auneau về phía tây nam, Orsonville về phía tây bắc và Boinville-le-Gaillard về phía bắc.

Biến động dân số

Biểu đồ (Biểu đồ wikipedia)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Cảnh nhìn từ trên cao của Paray-Douaville trên trang mạng của IAURIF
 Paray-Douaville trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Paray-Douaville trên trang mạng của INSEE

Xã của Yvelines


title: Tiếng Dacia

text:
Tiếng Dacia là một ngôn ngữ Ấn-Âu đã tuyệt chủng, từng được nói tại khu vực dãy núi Karpat trong khoảng thời gian từ khoảng 3000–1500 TCN. Nó có lẽ từng là ngôn ngữ chính tại các vùng Dacia, Moesia và lân cận.

Tuy có sự thống nhất trong giới học giả rằng đây là một ngôn ngữ Ấn-Âu, có nhiều ý kiến khác nhau về vị trí của nó trong hệ: (1) tiếng Dacia là phương ngữ của tiếng Thracia, hoặc ngược lại (theo  và Trask (2000)), (2) tiếng Dacia là một ngôn ngữ riệng biệt với tiếng Thracia nhưng có quan hệ gần với nhau, (3) tiếng Dacia, Thracia, và các ngôn ngữ Balt languages cùng nhau tạo nên một nhánh (theo Schall (1974), Duridanov (1976), Radulescu (1987) và Mayer (1996)). Theo giả tuyết của Georgiev (1977) tiếng Dacia là tiền thân của tiếng Albania, có quan hệ gần với tiếng Thracia và khác biệt với tiếng Illyria.

Những gì đã biết về tiếng Dacia là rất ít ỏi. Không như tiếng Phrygia (có hơn 200 bản ghi), chỉ một bản ghi tiếng Dacia còn sót lại đến nay. Khoảng 1.150 tên riêng và 900 địa danh có thể mang gốc Dacia. Vài trăm từ trong tiếng România và tiếng Albania bắt nguồn từ những ngôn ngữ Cổ Balkan, trong đó có tiếng Dacia. Các nhà ngôn ngữ học đã phục dựng khoảng 100 từ tiếng Dacia từ địa danh, nhờ phương pháp so sánh.

Chú thích

Tham khảo

Cổ đại
 Ammianus Marcellinus Res Gestae (ca. 395)
 Dioscorides De Materia Medica (ca. AD 80)
 Jordanes Getica (ca. 550)

 Ptolemy Geographia (ca. 140)
 Pseudo-Apuleius De Herbarum Virtutibus (5th c.)
 Sextus Aurelius Victor De Caesaribus (361)
 Strabo Geographica (ca. AD 20)
 Tacitus Germania (ca. 100)
 Zosimus Historia Nova (ca. 500)

Hiện đại

; originally Culturpflanzen und Haustiere in ihrem Übergang aus Asien nach Griechenland und Italien sowie das übrige Europa: Historisch-linguistische Skizzen. Berlin: Gebr. Borntraeger, 1885

 (online?)

Đọc thêm
 http://soltdm.com/geo/arts/categs/categs.htm
 http://soltdm.com/sources/inscr/kaga/kaga_e.htm
 http://www.mnir.ro/publicat/damian/onomastica.html
 http://www.mnir.ro/publicat/damian/topo.html
 http://dnghu.org/indoeuropean.html  Indo-European Etymological Dictionary - Indogermanisches Etymologisches Woerterbuch (JPokorny). A database that represents the updated text of J. Pokorny's "Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch", scanned and recognized by George Starostin (Moscow), who has also added the meanings. The database was further refurnished and corrected by A. Lubotsky.

Liên kết ngoài

 Sorin Olteanu's Thraco-Daco-Moesian Languages Project (SoLTDM)  (sources, thesaurus, textual criticism, phonetics and morphology, substratum, historical geography a.o.)
 Evidence for an Italic substratum of Romanian, by Keith Andrew Massey

Ngôn ngữ không còn ở Châu Âu


title: Werner von Blomberg

text:
Werner Eduard Fritz von Blomberg (ngày 2 tháng 9 năm 1878 – ngày 14 tháng 3, 1946) là sĩ quan cao cấp của quân đội Đức cho tới tháng 1 năm 1938. Ông là Bộ trưởng Bộ chiến tranh đầu tiên của Adolf Hitler và là người có đóng góp to lớn cho Đức Quốc xã trong công cuộc tái thiết quân sự trước Thế chiến thứ hai.

Tiểu sử
Ông được sinh ở Stargard, Pomerania, Phổ (ngày nay là Stargard Szczeciński, tỉnh Tây Pomerania), Werner von Blomberg tham gia quân đội và học tập tại học viện Đức Kriegsakademie trong năm 1904. Trong tháng 4 năm 1904 ông đã cưới Charlotte Hellmich và có 5 đứa con.

Trong Thế chiến thứ nhất, Werner được bổ dụng trong Bộ tham mưu Đế quốc Đức và tham gia chỉ đạo tại Mặt trận phía Tây rồi lần lượt làm Tham mưu trưởng Sư đoàn Döberitz, Tham mưu trưởng Quân khu Stuttgart trong thời kỳ Cộng hoà Weimar. Năm 1925, ông giữ chức Chỉ huy huấn luyện quân đội. Năm 1927, ông thụ phong hàm Thiếu tướng. Năm 1929, ông nhậm chức Tổng chỉ huy Đông Phổ và là Tùy viên về vấn đề giải giáp quân sự quốc tế. Giai đoạn này, theo sự nổi lên của Hitler, Werner thể hiện là người ủng hộ nhiệt thành cho Đảng Quốc xã dù ông vẫn được Tổng thống Hindenburg đặc biệt ưu ái.

Năm 1933, ông được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Bộ quốc phòng Đức. Năm 1935, ông được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Chiến tranh kiêm Tư lệnh Quân đội Đức.

Năm 1938, các đối thủ của ông là Hermann Goering và Heinrich Himmler đã tung bằng chứng cho thấy vợ ông có dính líu đến các hoạt động khiêu dâm để hạ bệ và buộc Hitler cách chức Werner.

Sau thế chiến 2, Werner bị bắt giữ và ra làm chứng tại tòa án Nuremberg, trong thời gian này, sức khoẻ ông suy giảm nặng vì bệnh tật. Ông mất ngày 13 tháng 3 năm 1946 vì ung thư và được chôn cất tại một nấm mồ không tên. Sau này, thi thể ông được tìm lại và chôn cất tại nhà riêng.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Quân nhân Đức trong Thế chiến thứ nhất
Thống chế Lục quân Đức Quốc Xã
Bộ trưởng Quốc phòng Đức
Đảng viên Đức Quốc Xã