title: Rocca di Cambio

text:
Rocca di Cambio là một đô thị thuộc tỉnh L'Aquila trong vùng Abruzzo của Ý. Ý. Đô thị này có diện tích 27 km², dân số 447 người. Các đô thị giáp ranh gồm: L'Aquila, Lucoli, Ocre, Rocca di Mezzo

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh L'Aquila


title: Án mạng đêm giáng sinh

text:
Án mạng đêm giáng sinh (tiếng Anh: Hercule Poirot's Christmas) là một tiểu thuyết trinh thám của nhà văn Agatha Christie được nhà sách Collins Crime Club xuất bản lần đầu tại Anh ngày 19 tháng 12 năm 1938 và được đăng ký bản quyền năm 1939. Thuộc dạng vụ án phòng kín, tiểu thuyết nói về vụ giết hại đẫm máu nhà triệu phú Simeon Lee vào đúng đêm Giáng Sinh. Nhân vật chính của tiểu thuyết là thám tử Hercule Poirot.

Nội dung

Tiểu thuyết được chia làm 7 phần ứng với 7 ngày cuối năm từ ngày 22 tháng 12 cho tới ngày 28 tháng 12. Simeon Lee là một triệu phú làm giàu nhờ kim cương ở Nam Phi giờ sống tàn tật ở tuổi già tại dinh thự riêng Gorston Hall ở Longdale, Addlesfield cùng con trai cả Alfred và vợ của Alfred, Lydia. Nhân ngày lễ Giáng Sinh, ông quyết định mời tất cả các con trai của mình cùng gia đình về đoàn tụ tại Gorston Hall. Đó là George Lee, một nghị sĩ keo kiệt sống dựa vào bố có cô vợ Magdalene kém tới 20 tuổi và David Lee, một nghệ sĩ vốn từ mặt ông Simeon đã lâu do thù ghét cách đối xử của bố với mẹ mình, David chỉ quyết định về đoàn tụ ở Gorston Hall sau khi được vợ anh là Hilda thuyết phục. Bữa tiệc Giáng Sinh nhà Lee còn có ba người khách đặc biệt là Pilar Estravados, cô gái có nửa dòng máu Tây Ban Nha, con của Jennifer, con gái duy nhất của ông Simeon, Harry Lee, đứa con hoang đàng của ông Simeon đã bỏ nhà đi từ lâu và Stephen Farr, con người bạn làm ăn của ông Simeon ở Nam Phi là Ebenezer Farr.

Ngày 24 tháng 12, ông Simeon sai người hầu riêng là Horbury mời toàn bộ gia đình tới phòng ông sau bữa trưa. Mục đích của Simeon là thông báo cho các con quyết định thay đổi di chúc sau sự xuất hiện của Pilar và Harry đồng thời chửi mắng để chọc giận tất cả các thành viên trong gia đình Lee. Sau bữa tối đêm Giáng Sinh, trong lúc đại gia đình Lee đang nghỉ ngơi thì họ nghe được những tiếng động lớn cùng một tiếng thét khủng khiếp phát ra từ phòng riêng của ông Simeon. Sau khi Harry và Alfred phá được cánh cửa kiên cố của gian phòng, mọi người phát hiện ra ông Simeon Lee đã nằm chết trên vũng máu với một vết cắt ngang cổ. Cùng lúc viên sĩ quan cảnh sát Sugden tới Gorston Hall theo lời mời từ trước của ông Simeon, Sugden nhanh chóng kiểm soát hiện trường và gọi điện cho cấp trên là đại tá Johnson, người tình cờ lúc đó đang nói chuyện phiếm với thám tử tư nổi tiếng Hercule Poirot.

Nhóm điều tra của Poirot, Johnson và Sugden nhanh chóng loại trừ được khả năng thủ phạm đến từ bên ngoài. Vì vậy hung thủ chỉ có thể là một trong số các con cháu của Simeon Lee, người khách Stephen Farr hoặc hai người hầu thân cận là Horbury và Tressilian. Bằng cách điều tra có vẻ chậm chạp nhưng lại gọn gàng và tinh tế quen thuộc, Poirot phát hiện ra danh tính thật của Pilar và Farr. Pilar Estravados, tên thật Conchita Lopez, thực tế chỉ là một cô gái đi cùng chuyến xe với cháu gái ông Simeon nhưng sau khi chiếc xe chở hai người bị dính bom dẫn tới cái chết của Pilar thật, Conchita quyết định mượn danh tính của người bạn đồng hành để phiêu lưu tới Anh. Danh tính thật của Farr là Stephen Grant, một người quen của cha con Farr. Do biết thông tin về lâu đài của Simeon, khi gặp Pilar (giả) trên tàu và bị cô hấp dẫn, Grant đã mượn danh là Farr để được gần cô. Sau 3 ngày điều tra, Poirot triệu tập cả gia đình vào ngày 27 tháng 12 để công bố thủ phạm vụ án. Đó là người không ai ngờ tới – viên sĩ quan Sugden. Sugden thực tế là con rơi của Simeon Lee, nhân dịp Giáng Sinh viên cảnh sát quyết định trả thù ông bố nhẫn tâm bằng cách cắt cổ ông Simeon rồi tạo hiện trường giả đánh lừa cuộc điều tra rằng nạn nhân bị giết cùng lúc với tiếng thét trong khi thực tế ông ta đã bị giết từ trước trong cuộc gặp chiều Giáng Sinh với Sugden. Vụ án khép lại với việc Pilar Estravados cưới Stephen Farr và tới sống ở Nam Phi, Alfred và Lydia Lee cũng quyết định bán dinh thự Gorston Hall nơi lưu giữ nhiều kỉ niệm buồn của gia đình Lee.

Nhân vật

Gia đình Lee
 Simeon Lee, triệu phú, ông chủ dinh thự Gorston Hall và là nạn nhân của vụ án
 Alfred Lee, con trai cả của Simeon Lee
 Lydia Lee, vợ của Alfred
 Harry Lee, con trai thứ hai của Simeon Lee
 George Lee, con trai thứ ba của Simeon Lee
 Magdalene Lee, vợ của George
 David Lee, con trai út của Simeon Lee
 Hilda Lee, vợ của David
 Pilar Estravados, con của Jennifer Lee, con gái duy nhất của Simeon Lee
 Stephen Farr, con của Ebenezer Farr, bạn làm ăn của Simeon Lee ở Nam Phi
 Horbury, người hầu riêng của Simeon Lee
 Tressilian, quản gia dinh thự Gorston Hall

Nhóm điều tra
 Hercule Poirot, thám tử người Bỉ
 Đại tá Johnson, chỉ huy cảnh sát vùng
 Sĩ quan Sugden, cảnh sát phụ trách khu vực

Đánh giá và chuyển thể
Mặc dù được xây dựng theo chủ đề vụ án phòng kín truyền thống với nhóm nghi phạm được xác định ngay từ đầu truyện, Án mạng đêm giáng sinh vẫn được đánh giá cao vì nút thắt mở bất ngờ của nó. Nhiều tờ báo lớn như Times Literary Supplement, The New York Times Book Review, The Observer hay  đánh giá đây là một trong những tiểu thuyết xuất sắc nhất của Agatha Christie tính đến thời điểm cuốn sách xuất bản năm 1939.

Năm 1994 tác phẩm đã được chuyển thể thành phim truyền hình trong loạt Agatha Christie's Poirot với David Suchet thủ vai thám tử Hercule Poirot. Hầu hết nội dung Chết trong đêm Noel được giữ nguyên vẹn nhưng nhân vật Stephen Farr được loại bỏ, quan hệ tình cảm của Farr với Pilar được thay thế bằng Harry. Hai nhân vật Hilda và David Lee cũng bị loại bỏ trong lần chuyển thể này.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Hercule Poirot's Christmas  trên trang chính thức của Agatha Christie

Tiểu thuyết năm 1939
Tiểu thuyết về Hercule Poirot
Tiểu thuyết Anh
Tiểu thuyết năm 1938


title: Costur

text:
Costur là một đô thị trong tỉnh Castellón, Cộng đồng Valencia, Tây Ban Nha. Đô thị Costur có diện tích km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là người. Đô thị Costur nằm ở khu vực có độ cao mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Đô thị ở Castellón
Alcalatén


title: Nong Khai (tỉnh)

text:
Nong Khai (tiếng Thái: หนองคาย) là một tỉnh nằm ở cực bắc vùng Isan của Thái Lan. Các tỉnh giáp tỉnh Nong Khai (theo chiều kim đồng hồ từ đông bắc) gồm có: Bueng Kan, Sakon Nakhon, Udon Thani và Loei. Về phía bắc, tỉnh Nong Khai giáp với các tỉnh Viêng Chăn và Borikhamxay của Lào.

Sử người Việt gọi vùng đất này là Mường Nông.

Địa lý
Tỉnh này nằm trong thung lũng của sông Mê Nam (sông Mekong), cũng là biên giới với Lào. Có những cao nguyên ở phía nam. Tổng diện tích rừng là 233 km 2 (90 dặm vuông Anh) hay 7,1 phần trăm diện tích tỉnh. The Laotian capital, Vientiane, is only Thủ đô Viêng Chăn của Lào chỉ cách thủ phủ tỉnh Nong Khai 25 kilômét (16 dặm). Cây cầu Hữu nghị Thái-Lào đầu tiên, nối liền hai quốc gia, được chính phủ Thái Lan, Lào và Úc cùng xây dựng và khánh thành vào năm 1994.

Nong Khai là tỉnh nhỏ nhất ở vùng đông bắc sau Bueng Kan và bảy huyện khác trở thành tỉnh Bueng Kan vào năm 2011.

Lịch sử
Trong nhiều thế kỷ, quyền kiểm soát tỉnh dao động giữa Vương quốc Thái Ayutthaya và vương quốc Lào Lan Xang, khi quyền lực tương ứng của họ suy giảm và chảy trong khu vực.

Đài tưởng niệm Prap Ho phía trước tòa thị chính lịch sử (nay là bảo tàng và trung tâm văn hóa) tưởng niệm những người đã chết trong chiến tranh Haw.

Trong những năm gần đây, Nong Khai đã trở thành một điểm đến nổi tiếng trong lễ hội an cư của Phật giáo khi những quả cầu ánh sáng bí ẩn, hay quả cầu lửa Naga, bay lên từ sông Mekong. Những quả bóng giống như một mặt trời màu cam. Chúng nhô lên khỏi mặt sông khoảng 6–9 mét (20 đến 30 feet) và biến mất sau ba đến năm giây. Mặc dù những quả cầu lửa có thể được nhìn thấy vào những thời điểm khác, nhưng hầu hết người Thái đều đi du lịch để xem chúng vào dịp trăng tròn vào tháng 10 khi tỷ lệ xảy ra chúng được cho là cao hơn nhiều.

Điểm tham quan chính của Nong Khai là Sala Keoku (còn được gọi là Sala Kaew Ku, còn được gọi là Wat Khaek), một công viên gồm các tác phẩm điêu khắc khổng lồ, một số cao hơn 20 m. Công viên là công trình của nhà thần bí Luang Pu Bunleua Sulilat, người đã mua mảnh đất này vào năm 1978 khi ông bị lưu đày khỏi quê hương Lào, nơi ông đã xây dựng một công viên tương tự ở Viêng Chăn vào những năm 1950. Tổng hợp các hệ tư tưởng Phật giáo và Ấn Độ giáo, các vị Phật, nữ thần nhiều vũ khí, rắn Naga bảy đầu và nhiều loài lai giữa người và động vật thống trị địa điểm này.

Những nhân vật đáng chú ý trong lịch sử Phật giáo thế kỷ 20 đã sống ở Nong Khai—học giả Phật giáo nổi tiếng thế giới và là thiền sư hàng đầu Ajahn Sumedho xuất gia tại Wat Sisaket ở Nong Khai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Province page from the Tourist Authority of Thailand

 Website of province  (Thai only)

Tỉnh của Thái Lan

Isan
Khu dân cư trên sông Mekong


title: Liniers, Vienne

text:
Liniers là một xã, tọa lạc ở tỉnh Vienne trong vùng Nouvelle-Aquitaine, Pháp. Xã này có diện tích 16,19 km², dân số năm 2006 là 504 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 200 m trên mực nước biển.

Dân địa phương danh xưng tiếng Pháp là Linarois.

Biến động dân số

Liên kết ngoài
 Liniers Trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Tham khảo

Liniers


title: Polystyren

text:
Polystiren (viết tắt và thường gọi là PS) là một loại nhựa nhiệt dẻo, được tạo thành từ phản ứng trùng hợp stiren. Công thức cấu tạo của polystiren là (̵CH[C6H5]-CH2)̵n.

Lịch sử khám phá và sử dụng PS
Polystiren được biết đến năm 1845 khi đốt nóng styren trong ống thủy tinh ở nhiệt độ 200 °C, tổng hợp được nhờ nhiệt phân các hydrocarbon thì loại nhựa này mới được tập trung nghiên cứu. Sản phẩm monostyren dạng thương mại được đưa ra năm 1925. Nhưng PS chỉ được tổng hợp năm 1937.

Tính chất vật lý
PS là loại nhựa cứng trong suốt, không có mùi vị, khi cháy cho ngọn lửa không ổn định. PS không màu và dễ tạo màu, hình thức đẹp, dễ gia công bằng phương pháp ép và ép phun (nhiệt độ gia công vào khoảng 180–200 ℃).

Độ hòa tan
PS hòa tan trong carbide hydro thơm, carbide hydro clo hóa, aceton. PS không hòa tan trong carbide hydro mạch thẳng, rượu thấp (rượu có độ rượu thấp), ete, phenol, axit acetic và nước.
PS bền vững trong các dung dịch kiềm, axit sulfuric, photphoric và boric với bất kỳ nồng độ nào. Bền với axit clohydric 10–36%, axit acetic 1–29%, axit formic 1–90% và các axit hữu cơ khác. Ngoài ra PS còn bền với xăng, dầu thảo mộc và các dung dịch muối. Axit nitric đậm đặc và các chất oxy hóa khác sẽ phá hủy PS.

Tính chất cơ học
Tính chất cơ học của PS phụ thuộc vào mức độ trùng hợp. PS có trọng lượng phân tử thấp rất giòn và có độ bền kéo thấp. Trọng lượng phân tử tăng lên thì độ bền cơ và nhiệt tăng, độ giòn giảm đi. Nếu vượt quá mức độ trùng hợp nhất định thì tính chất cơ học lại giảm.
Giới hạn bền kéo sẽ giảm nếu nhiệt độ tăng lên. Độ giãn dài tương đối sẽ bắt đầu tăng khi đạt tới nhiệt độ 80oC. Vượt quá nhiệt độ đó PS sẽ trở lên mềm và dính như cao su. Do đó PS chỉ được dùng ở nhiệt độ thấp hơn 80 ℃.

Một số tính chất cơ học của PS

Tham khảo

Liên kết ngoài

Polystyrene–The University of Southern Mississippi
SPI resin identification code –Society of the Plastics Industry
Bacteria Turns Styrofoam into Biodegradable Plastic–Scientific American, ngày 27 tháng 2 năm 2006
Polystyrene Data Sheet
Polystyrene (packaging) facts

Polyme hữu cơ
Chất dẻo
Vật liệu tái tạo
Vật liệu bao bì
Chất dẻo nhiệt
Vật liệu đóng gói
Hóa chất hàng hóa


title: Danh sách màu

text:
Dưới đây là danh sách một số màu và tên gọi cụ thể.

Những màu có tên cụ thể

Lưu ý:
Các giá trị CMYK ở đây tính theo lý thuyết trong thang độ bách phân. Trên thực tế, các chương trình đồ họa chuyên nghiệp có cách tính hệ số K phức tạp hơn (phụ thuộc cả ba giá trị C, M, Y).

Danh sách màu dùng trên web

Danh sách màu dùng trong Pascal

Xem thêm
Mù màu
Các tên màu X11

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Bài về các tên màu
 Bảng màu

Màu

la:Color#Colores


title: Danh sách người đoạt giải Nobel Hóa học

text:
Giải Nobel hóa học (Tiếng Thụy Điển: Nobelpriset i kemi) là một giải thưởng thường niên của Viện Caroline (Karolinska Institutet). Đây là một trong năm giải Nobel do Alfred Nobel thành lập vào năm 1895 trao cho các lĩnh vực Vật lý, Văn học, Hòa bình, cùng Sinh lý học và Y khoa từ năm 1901. Theo lời của Nobel trong di chúc, Giải Nobel Hóa học do Quỹ Nobel quản lý và được trao bởi ủy ban gồm năm thành viên được lựa chọn từ Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển . Người nhận giải Nobel Hóa học đầu tiên là nhà khoa học người Hà Lan Jacobus Henricus van 't Hoff với công trình khám phá ra các định luật về động lực học hóa học và áp suất thẩm thấu trong các dung dịch . Mỗi nhà khoa học nhận được một huy chương, bằng chứng nhận và cùng với phần thưởng tài chính, số tiền thưởng hàng năm có thay đổi theo thời gian . Như năm 1901, Jacobus Henricus van 't Hoff nhận được phần thưởng trị giá 150.782 SEK, tính ra tương đương với 7.731.004 SEK với tỷ giá vào thời điểm tháng 12 năm 2008. Kể từ năm 2001, giải thưởng tài chính hàng năm là 10.000.000 SEK. Lễ trao giải thưởng diễn ra hàng năm ở Stockholm vào ngày 10 tháng 12, đúng vào ngày mất của Nobel .

Từ năm 1901 tới năm 2017, Ủy ban Nobel đã trao tặng 108 giải Nobel Hóa học cho 178 nhà khoa học trên khắp thế giới, trong đó chỉ có bốn người là phụ nữ, đó là: Marie Curie (1911), Irène Joliot-Curie (1935), Dorothy Hodgkin (1964) và Ada Yonath (2009) . Trong năm 2017, giải Nobel Hóa học được trao cho ba nhà khoa học: Jacques Dubochet, Joachim Frank, Richard Henderson    cho nghiên cứu phát triển hiển vi điện tử lạnh giúp xác định cấu trúc với độ phân giải các phân tử sinh học trong dung dịch. Ba nhà khoa học nhận một giải thưởng trị giá 9.000.000 SEK, tương đương với 1 triệu € hay 1,1 triệu USD. Marie Curie và Dorothy Crowfoot Hodgkin là hai nhà nữ khoa học đã nhận giải Nobel Hóa học độc lập, không phải chia sẻ với ai. Trong số những nhà khoa học đoạt giải, 25 người có công trình nghiên cứu về hóa hữu cơ là lĩnh vực có nhiều giải Nobel hóa học nhất . Xét về tuổi tác, người đoạt giải Nobel Hóa học trẻ nhất là Koichi Tanaka vào năm 2002 khi 43 tuổi. Người đoạt giải Nobel lớn tuổi nhất là Charles J. Perdersen vào năm 1987 khi ông đã sang tuổi 83 . Nhà Curie có lẽ cũng là gia đình nhận giải Nobel nhiều nhất. Hai vợ chồng Marie Curie và Pierre Curie đã được trao giải Nobel Vật lý vào năm 1903. Marie Curie nhận giải Nobel Hóa học vào năm 1911. Con gái của họ là Irene Joliot-Curie được trao giải Nobel Hóa học vào năm 1935, cùng với chồng Frederic Joliot. Ngoài ra còn có Linus Carl Pauling và  được trao giải Nobel 2 lần trong hai lĩnh vực hóa học và hòa bình . Có 8 năm giải thưởng không được tổ chức: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941, 1942. Có thể không trao giải do ảnh hưởng của thế chiến I và thế chiến II.

Các danh sách giải Nobel khác
 Danh sách người Châu Á đoạt giải Nobel
 Danh sách người đoạt giải Nobel Vật lý
 Danh sách người đoạt giải Nobel Hóa học
 Danh sách người đoạt giải Nobel Sinh lý học và Y khoa
 Danh sách người đoạt giải Nobel Văn học
 Danh sách người đoạt giải Nobel Hòa bình
 Danh sách người đoạt giải Nobel Kinh tế
 Danh sách người da đen đoạt giải Nobel
 Danh sách người Hồi Giáo đoạt giải Nobel
 Danh sách người Kitô giáo đoạt giải Nobel
 Danh sách người Do Thái đoạt giải Nobel
 Danh sách phụ nữ đoạt giải Nobel

Danh sách

Chú thích

Liên kết ngoài

Trang web chính thức của Viện Hàn lâm khoa học Hoàng gia Thụy Điển
Trang web chính thức của Tổ chức Nobel
Người đoạt giải Nobel và những trường Đại học trên Nobelprize.org

Hóa học
Hóa học
Hóa học
Người đoạt giải Nobel Hóa học


title: Paziella galapagana

text:
Paziella galapagana là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo
 Merle D., Garrigues B. & Pointier J.-P. (2011) Fossil and Recent Muricidae of the world. Part Muricinae. Hackenheim: Conchbooks. 648 pp. page(s): 164

G
Động vật được mô tả năm 1970


title: Denílson Pereira Neves

text:
Denílson Pereira Neves, được biết đến với tên Denílson (sinh ngày 16 tháng 2 năm 1988 ở São Paulo, Brasil) là một cầu thủ bóng đá người Brasil thường chơi ở vị trí tiền vệ phòng ngự.

Anh bắt đầu sự nghiệp ở câu lạc bộ São Paulo FC.

Tuổi thơ
Denilson là đứa con thứ hai trong gia đình 4 anh em của ông bà Jose Neves và Luciene Pereira. Bố anh, Jose, là một cựu tiền vệ của Botafogo ở Bắc Brasil. Tuy nhiên, ông bị bắt buộc phải rời khỏi bóng đá để ủng hộ gia đình. Một lần khi gia đình ông tới São Paulo, Jose làm bảo việc trong 15 năm để ủng hộ vợ và các con, nhưng vẫn dạy những đứa con ông về những trận đấu ông thích. Khi Denilson 10 tuổi, mẹ anh qua đời sau khi bị bệnh về tim. Trước khi chết bà nói với Denilson rằng anh có thể trở thành một cầu thủ giỏi người "có thể làm cha và mẹ anh rất hạnh phúc".

Denilson và gia đình anh sống vô cùng vất vả khi bố mẹ anh luôn phải nỗ lực hết sức để nuôi dạy anh và những người anh em trong những khu nhà ổ chuột nguy hiểm ở São Paulo. Nhiều lần, anh cùng các anh em không thể ra khỏi nhà bởi những trận đấu súng. Rất nhiều những người bạn từ thửa nhỏ của Denilson đã qua đời kể từ đó khi họ tham gia vào những vụ vận chuyển ma tuý.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Anh bắt đầu sự nghiệp ở São Paulo FC, nơi anh là thành viên đội bóng vô địch Copa Libertadores 2005 và FIFA Club World Cup 2005. Tuy nhiên, về cơ bản anh vẫn chỉ là cầu thủ dự bị của São Paulo, chỉ có 12 lần ra sân cho đội bóng, 8 trong số đó ra vào sân từ ghế dự bị.

Arsenal

Mùa giải 2006-07
Vào ngày 31 tháng 8 năm 2006, Denilson gia nhập đội bóng Arsenal với giá 3,4 triệu bảng và mang áo số 15. Nhiều người đã bất ngờ với vụ chuyển nhượng của anh tới Arsenal bởi sự non nớt về kinh nghiệm của anh. Anh được mô tả là "một phần nhỏ giữa Tomáš Rosický và Gilberto Silva" bởi huấn luyện viên Arsène Wenger.

Denilson có tên trong danh sách gồm 19 cầu thủ Arsenal hành quân tới gặp PFC CSKA Moscow ở cúp C1 vào ngày 17 tháng 10 năm 2006; anh có tên trong danh sách dự bị ở trận đó, nhưng không được ra sân. Anh phải chờ tới ngày 24 tháng 10 năm 2006 để có lần ra mắt ở đội một, khi anh ra sân từ đầu trong trận đấu ở vòng 3 Cúp Liên đoàn bóng đá Anh gặp West Bromwich Albion. Anh xuất hiện trong mọi trận đấu của Arsenal ở Cúp Liên đoàn mùa giải 2006-07.

Anh có trận ra mắt ở Premier League vào ngày 30 tháng 12 năm 2006, vào sân từ ghế dự bị trong trận thua 1-0 trước Sheffield United.

Mùa giải 2007-08
Bàn thắng đầu tiên của anh cho Arsenal tới ở vòng ba Cúp Liên đoàn gặp Newcastle United vào ngày 25 tháng 12 năm 2007, ấn định chiến thắng 2-0. Sự thể hiện tốt và bàn thắng có vẻ đã giúp anh có được vị trí lâu dài ở Arsenal sau khi anh gia hạn hợp đồng với đội bóng vào ngày 18 tháng 10 năm 2007. Denilson ghi một bàn thắng từ xa nữa trong trận đấu ở cúp Liên đoàn gặp Sheffield Untied vào ngày 31 tháng 10 năm 2007, ghi bàn quyết định trong chiến thắng 3-0 của Arsenal. Trận đầu tiên Denilson ra sân từ đầu là vào ngày 24 tháng 11 năm 2007 trong trận gặp Wigan Athletic và cầu thủ trẻ người Brasil một lần nữa lại gây ấn tượng, khi Arsenal cuối cùng thắng 2-0 nhờ vào bàn thắng muộn của William Gallas và Tomáš Rosický. Anh nhận thẻ đỏ đầu tiên ở Ewood Park trong trận gặp Blackburn Rovers ở tứ kết cúp Liên đoàn, trận đấu anh bị đuổi khỏi sân ngay trước khi bắt đầu hiệp phụ.

Mùa giải 2008-09
Do việc nhiều cầu thủ kinh nghiệm như Mathieu Flamini, Gilberto Silva và Alexander Hleb ra đi, Denilson có nhiều cơ hội ra sân hơn và kể từ đó luôn đá cặp cùng Cesc Fàbregas ở trung tâm hàng tiền vệ trong nhiều trận đấu. Anh có tên trong danh sách ra sân từ đầu trong cả năm trận của Arsenal ở tháng 8 năm 2008, ghi bàn đầu tiên ở Premier League vào ngày 30 tháng 8 năm 2008 trong chiến thắng 3-0 trên sân nhà trước Newcastle United. Anh tiếp tục ra sân thường xuyên cho Arsenal trong suốt tháng 12 và ghi bàn thứ hai ở Premier League trong chiến thắng 3-1 trên sân khách trước Bolton Wanderers vào ngày 20 tháng 9 năm 2008. Với việc Fabregas không thể ra sân trong suốt những tháng còn lại của năm 2008, anh đã chơi tốt để lấp chỗ trống của người đội trưởng và còn có thêm nhiều thời gian để ra sân nữa. Denilson có bàn thắng thứ 3 ở Premier League vào ngày 26 tháng 12 năm 2008 trong trận hoà 2-2 với Aston Villa. Vào ngày 11 tháng 3 năm 2009, anh đá thành công một quả penalty trong chiến thắng 7-6 trên chấm luân lưu trước A.S. Roma ở vòng 16 đội cúp C1.

2009-10
Denilson ra sân từ đầu trong trận đấu đầu tiên của mùa giải 2009-10 và ghi một bàn từ cú sút sấm sét ở khoảng cách 25 yard để đánh bại thủ môn của Everton Tim Howard, mở đầu cho chiến thắng 6-1 của Arsenal trên sân Goodison Park. Tuy nhiên, sau đó anh được chẩn đoán dính phải một chấn thương lưng nhẹ. Mặc dù đây không phải là vấn đề lớn song anh vẫn phải ngồi ngoài trong 2 tháng quan trọng của mùa giải. Denilson trở lại thi đấu trong trận gặp Standard Liege vào ngày 23 tháng 11 nơi anh ghi bàn thứ hai cho Arsenal với một cú sút xa trong chiến thắng 2-0 của họ. Đây là lần ra sân thứ 100 của Denilson cho đội bóng. Để tưởng nhớ điều này Denilson tiếp tục ghi bàn vào lưới các đội bóng Hull City, Everton, Stoke City và West Ham United. Denilson ghi tổng cộng 6 bàn (tất cả đều ghi từ ngoài vòng cấm, bao gồm một cú đá phạt vào lưới Hull City).

Thi đấu quốc tế
Denilson đã chơi và làm đội trưởng cho mọi cấp độ đội tuyển kể từ khi anh là thành viên đội U-15. Anh là đội trưởng đội U-17 về nhì ở giải U-17 thế giới 2005. Vào tháng 11 năm 2006, Denilson được gọi vào đội tuyển bóng đá quốc gia Brasil cho trận giao hữu với đội tuyển bóng đá quốc gia Thụy Sĩ để thay thế Gilberto Silva người không thể tham dự trận đấu vì lý do cá nhân. Tuy nhiên, anh không thể có trận ra mắt, khi anh chỉ là cầu thủ dự bị và không được sử dụng trong trận đấu.

Cuộc sống riêng tư
Denilson được miêu tả là "rất trầm lặng và lịch sự" và thường được so sánh với Gilberto Silva, người cựu đồng đội của anh ở Arsenal. Denilson thường biết ơn Gilberto với những thành công ngày nay anh giành được bởi anh nói rằng Gilberto như "người cha" đối với anh khi anh mới chuyển từ Brasil tới London.

Denilson rất thích âm nhạc Brasil và vũ điệu Samba-anh thậm chí còn có thể được tìm thấy trên Youtube khi đang hát và nhảy cùng các đồng đội cũ ở Arsenal là Gilberto Silva và Julio Baptista. Anh thường ăn mừng bàn thắng bằng cách chạy đến góc sân và nhảy vũ điệu Samba trước mặt các fan, điều anh làm khi anh ghi bàn đầu tiên cho Arsenal.

Thống kê
Tính tới 14 tháng 4 năm 2010

Danh hiệu
São Paulo

Vô địch
Copa Libertadores 2005
FIFA Club World Championship 2005

Arsenal

Về nhì
League Cup: 2007

Đội tuyển Brasil

Vô địch
Giải vô địch U-17 Nam Mĩ 2005
Về nhì
Giải vô địch U-17 Thế giới 2005

Tham khảo

Liên kết ngoài

Arsenal.com profile

Cầu thủ bóng đá nam Brasil
Sinh năm 1988
Cầu thủ bóng đá Arsenal F.C.
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Premier League
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá São Paulo FC
Nhân vật thể thao từ São Paulo
Cầu thủ bóng đá Campeonato Brasileiro Série A
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nam Brasil ở nước ngoài


title: 20377 Jakubisin

text:
20377 Jakubisin (1998 KX46) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 5 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 20377 Jakubisin

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Dolichopeza tayloriana

text:
Dolichopeza tayloriana là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Dolichopeza


title: Sali Vercellese

text:
Sali Vercellese là một đô thị ở tỉnh Vercelli trong vùng Piedmont thuộc Ý, có cự ly khoảng 60 km về phía đông bắc của Torino và khoảng 6 km về phía tây nam của Vercelli. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 128 người và diện tích là 8,8 km².

Sali Vercellese giáp các đô thị: Lignana, Salasco, và Vercelli.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Vercelli
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Telmatobius hauthali

text:
Telmatobius hauthali là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Argentina.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là đất ngập nước địa nhiệt. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Lavilla, E. 2004. Telmatobius hauthali. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Telmatobius
Động vật lưỡng cư Argentina
Động vật đặc hữu Argentina
Động vật lưỡng cư Andes


title: Alta, Finnmark

text:
Alta (thêm: Alta hoặc trước đây là Álaheadju tại miền Bắc Sami, Alattio hoặc Alta ở Phần Lan / Kven) là một thị xã và đô thị ở hạt Finnmark, Na Uy. Trung tâm hành chính của đô thị này là thị trấn của Alta.

Alta được thành lập như khu đô thị ngày 1 tháng 1 năm 1838 (xem formannskapsdistrikt). Đô thị mới Talvik được tách từ Alta ngày 1 tháng 1 năm 1863, nhưng nó đã được sáp nhập trở lại vào Alta ngày 1 tháng 1 năm 1964.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị Finnmark
Thành phố của Na Uy


title: Trévières (tổng)

text:
Tổng Trévières là một tổng thuộc tỉnh Calvados trong vùng Normandie.

Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Trévières ở quận Bayeux. Độ cao khu vực này dao động từ 0 m (Bricqueville) đến 81 m (Blay) với độ cao trung bình 39 m.

Hành chính

Các đơn vị trực thuộc
Tổng Trévières gồm 25 xã với dân số 6 276 người (điều tra dân số năm 1999, dân số không tính trùng)

|-
| Aignerville || align="right" | 138 || align="right" | 14710 || align="right" | 14004
|-
| Bernesq || align="right" | 153 || align="right" | 14710 || align="right" | 14063
|-
| Blay || align="right" | 267 || align="right" | 14400 || align="right" | 14078
|-
| Le Breuil-en-Bessin || align="right" | 258 || align="right" | 14330 || align="right" | 14103
|-
| Bricqueville || align="right" | 110 || align="right" | 14710 || align="right" | 14107
|-
| Colleville-sur-Mer || align="right" | 172 || align="right" | 14710 || align="right" | 14165
|-
| Colombières || align="right" | 225 || align="right" | 14710 || align="right" | 14168
|-
| Crouay || align="right" | 417 || align="right" | 14400 || align="right" | 14209
|-
| Écrammeville || align="right" | 165 || align="right" | 14710 || align="right" | 14235
|-
| Étréham || align="right" | 233 || align="right" | 14400 || align="right" | 14256
|-
| Formigny || align="right" | 244 || align="right" | 14710 || align="right" | 14281
|-
| Louvières || align="right" | 73 || align="right" | 14710 || align="right" | 14382
|-
| Maisons || align="right" | 320 || align="right" | 14400 || align="right" | 14391
|-
| Mandeville-en-Bessin || align="right" | 229 || align="right" | 14710 || align="right" | 14397
|-
| Mosles || align="right" | 253 || align="right" | 14400 || align="right" | 14453
|-
| Rubercy || align="right" | 93 || align="right" | 14710 || align="right" | 14547
|-
| Russy || align="right" | 156 || align="right" | 14710 || align="right" | 14551
|-
| Sainte-Honorine-des-Pertes || align="right" | 415 || align="right" | 14520 || align="right" | 14591
|-
| Saint-Laurent-sur-Mer || align="right" | 184 || align="right" | 14710 || align="right" | 14605
|-
| Saon || align="right" | 217 || align="right" | 14330 || align="right" | 14667
|-
| Saonnet || align="right" | 169 || align="right" | 14330 || align="right" | 14668
|-
| Surrain || align="right" | 139 || align="right" | 14710 || align="right" | 14681
|-
| Tour-en-Bessin || align="right" | 504 || align="right" | 14400 || align="right" | 14700
|-
| Trévières || align="right" | 905 || align="right" | 14710 || align="right" | 14711
|-
| Vierville-sur-Mer || align="right" | 237 || align="right" | 14710 || align="right" | 14745
|}

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tổng Trévières trên trang mạng của Insee
 La carte des communes du canton trên trang mạng của Insee

Trévières


title: Gavi

text:
Gavi là một đô thị ở tỉnh Alessandria trong vùng Piedmont của Italia, có vị trí cách khoảng 100 km về phía đông nam của Torino và khoảng 30 km về phía đông nam của Alessandria.

Gavi giáp các đô thị: Arquata Scrivia, Bosio, Carrosio, Francavilla Bisio, Isola del Cantone, Novi Ligure, Parodi Ligure, San Cristoforo, Serravalle Scrivia, Tassarolo, và Voltaggio.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức

Đô thị tỉnh Alessandria
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Thác Victoria

text:
Thác nước Victoria hay Mosi-oa-Tunya (Tokaleya Tonga: khói bốc lên từ sấm sét) là một thác nước tại miền nam châu Phi trên sông Zambezi, tại biên giới Zambia và Zimbabwe. CNN đã mô tả thác nước này như một trong 7 kỳ quan thiên nhiên thế giới.

Nguồn gốc tên gọi

David Livingstone, nhà truyền giáo và thám hiểm người Scotland, được cho rằng là người châu Âu đầu tiên khám phá thác nước Victoria vào ngày 16 tháng 11 năm 1855, từ nơi hiện tại được gọi là đảo Livingstone, một trong hai khối đất giữa sông, ngược dòng trực tiếp từ ngọn thác ở phía Zambia. Livingstone đặt tên khám phá của ông dựa trên lòng tôn kính Victoria của Anh của Anh, nhưng tên theo tiếng Tonga bản địa, Mosi-oa-Tunya—"khói bốc lên từ sấm sét"—vẫn tiếp tục sử dụng phổ biến. Danh sách Di sản Thế giới chính thức công nhận cả hai tên.

Các công viên quốc gia gần đó của Zambia có tên là Mosi-oa-Tunya, trong khi công viên quốc gia và thị trấn bên bờ Zimbabwe đều tên là Victoria Falls.

Các đặc tính tự nhiên

Ở một khoảng cách rất lớn trên thác, sông Zambezi đổ nước xuống một phiến đá basalt phẳng lớn, trong một máng được bao quanh bởi các ngọn đồi sa thạch xa. Dòng chảy của sông bị ngắt quãng bởi nhiều hòn đảo có cây mọc trên, số lượng đảo gia tăng ở gần thác. Không có núi, dốc đứng, hay máng sâu để có thể tạo ra một thác nước, chỉ là vùng cao nguyên phẳng trải dài hàng trăm kilômét ở mọi hướng.

Thác được hình thành khi toàn bộ chiều rộng của con sông tụt hẫng xuống trong một khoảng không dọc duy nhất vào một kẽ nứt ngang rộng 1780 mét (5604 ft), được tạo thành bởi nước của nó dọc một vùng nứt gãy trong cao nguyên basalt. Độ sâu của vết nứt gãy, được gọi là Họng thứ nhất, thay đổi từ 80 mét (262 ft) ở phía cực tây tới 108 mét (360 ft) ở trung tâm. Cửa thoát nước duy nhất của Họng thứ nhất là một lỗ hổng rộng 110 mét (360 ft) chiếm khoảng hai phần ba đường cắt ngang chiều rộng của thác từ phía cực tây, xuyên qua đó toàn bộ lượng nước của con sông đổ vào các họng của Thác Victoria.

Có hai hòn đảo trên đỉnh thác đủ lớn để phân chia bức mành nước kể cả ở lúc có lũ: Đảo Boaruka (hay Đảo Cataract) gần bờ phía tây, và Đảo Livingstone ở gần giữa. Khi có lũ lớn nhất, những hòn đảo nhỏ khác cũng có thể phân chia bức mành nước thành các dòng song song. Các dòng chính được đặt tên, theo hướng từ Zimbabwe (phía tây) tới Zambia (phía đông): Dòng Quỷ (được một số người gọi là Nước nhấp nhô), Thác chính, Thác cầu vồng (cao nhất) và Dòng phía đông.

Tốc độ dòng chảy mùa mưa và mùa khô

{| class="wikitable" align="right"
|-align="center" bgcolor="white"
| colspan="7" | ‘The Smoke that Thunders’, mùa mưa, 1972... và mùa khô, tháng 9 năm 2003
|-align="center" bgcolor="white"
| colspan="7" |Kích thước và tốc độ dòng chảy Thác Victoria với Niagara và Iguazu để so sánh
|- align="left"
! Thông số
! colspan="2" |Thác Victoria
! colspan="2" |Thác Niagara
! colspan="2" |Thác Iguazu
|- align="right"
| align="left"|Chiều cao theo mét và feet:
|width="50" |108 m
|width="50" |360 ft
|width="50" |51 m
|width="50" |167 ft
|width="50" |64–82 m
|width="50" |210–269 ft
|- align="right"
| align="left"|Chiều rộng theo mét và feet:
| 1708 m || 5604 ft||1203 m||3947 ft||2700 m||8858 ft
|- align="center" style="background:#efefef;"
| align="left" |Đơn vị tốc độ dòng chảy (vol/s):
| m³/s || cu ft/s || m³/s || cu ft/s || m³/s || cu ft/s
|- align="right"
| align="left"|Tốc độ dòng chảy trung bình năm:
| 1088 || 38,430||2407||85,000||1746||61,600
|- align="right"
| Lưu lượng trung bình tháng — tối đa:
| 3000 || 105,944|| || || ||
|- align="right"
| — tối thiểu:
| 300 || 10,594|| || || ||
|- align="right"
| — 10 năm tối đa:
| 6000 || 211,888|| || || ||
|- align="right"
| align="left"|Lưu lượng cao nhất ghi được:
| 12,800 || 452,000||6800 ||240,000 ||12,600 || 444,965
|- align="left" bgcolor="white" font="8pt"
| colspan="7" |Ghi chú: Xem tham khảo cho sự giải thích số đo.Về nước, mét khối trên giây = tấn trên giây.Nửa lượng nước tiếp cận Niagara được chuyển sang phát thủy điện.Iguazu có hai quãng; chiều cao cho quãng lớn nhất và tổng chiều cao.10 thác có tốc độ dòng chảy tương tự hay lớn hơn, nhưng không cao như Thác Iguazu và Victoria.
|}

Lòng chảo Zambezi bên trên thác có một mùa mưa từ cuối tháng 11 đến đầu tháng 4, và một mùa khô trong phần còn lại của năm. Mùa lũ hàng năm của con sông diễn ra từ tháng 2 tới tháng 5 với đỉnh ở tháng 4, Bụi nước từ thác thường có thể đạt tới độ cao 400 mét (1,300 ft), và thỉnh thoảng thậm chí còn cao gấp đôi, và có thể quan sát thấy từ khoảng cách 50 km (30 dặm). Ngày trăng rằm, một "cầu vồng mặt trăng" có thể được quan sát thấy trong đám hơi nước thay cho cầu vồng thường thấy trong ánh sáng ban ngày. Trong mùa lũ, dọc theo vách đối diện với nó là những vòi nước lấp trong mây mù. Gần cạnh của vách, hơi nước bắn thẳng lên như trận mưa ngược, đặc biệt tại Cầu Knife-Edge phía Zambia.

Khi mùa khô tới, các hòn đảo nhỏ trên đỉnh trở nên lớn hơn và nhiều hơn, và vào tháng 9 tới tháng 1 tới một nửa bề mặt đá của thác có thể trở nên khô và phần dưới của Họng thứ nhất có thể thấy dọc theo hầu hết chiều dài của nó. Ở thời điểm này có thể (dù không phải là an toàn) đi ngang qua sông ở trên đỉnh. Cũng có thể đi ở dưới Họng thứ nhất ở phía Zimbabwe. Lưu lượng nhỏ nhất, xảy ra vào tháng 11, bằng khoảng một phần mười của tháng 4; sự khác biệt lưu lượng này lớn hơn so với những thác lớn khác, và khiến lưu lượng dòng chảy trung bình hàng năm của Thác Victoria thấp hơn lưu lượng ước đoán theo lưu lượng nhỏ nhất.

Thác Victoria khoảng gấp đôi chiều cao Thác Niagara ở Bắc Mỹ và rộng gấp đôi Thác Móng ngựa. Về chiều cao và chiều rộng Thác Victoria chỉ có đối thủ duy nhất là Thác Iguazu ở Nam Mỹ. Xem bảng để so sánh.

 Các họng của Thác Victoria

Toàn bộ lượng nước của Sông Zambezi đổ qua chiều rộng 110 mét của Họng thứ nhất, chảy tiếp 150 mét (500 ft), sau đó đi vào một loạt các họng ziczac được gọi tên theo thứ tự. Nước chảy vào Họng thứ hai quặt gấp sang phải và đào một hố sâu ở đó gọi là Nồi sôi (Boiling Pot). Chảy tới qua một đoạn nghiêng từ phía Zambia, nó rộng khoảng 150 mét (500 ft). Khi mực nước thấp bề mặt của nó nhẵn, nhưng khi nước cao có nhiều cuộn xoáy lớn, chậm và các dòng chảy hỗn loạn mạnh. Đồ vật—và con người—bị cuốn vào thác, gồm cả hà mã, thường được thấy bị rơi vào cuộn xoáy ở đây hay trôi dạt vào phía cuối đông bắc của Họng thứ hai. Đây là nơi xác của Bà Moss và Ông Orchard, đã bị cá sấu ăn một phần, được tìm thấy năm 1910 sau khi hai chiếc cano bị một con hà mã làm lật úp tại Long Island phía trên thác.<ref name="NRJ4">[http://www.nrzam.org.uk/NRJ/V4N1/V4N1.html The Northern Rhodesia Journal" online], B. L. Hunt: "Kalomo to Livingstone in 1907". Vol IV No 1 (1959) p16. Truy cập 28 February 2007. Mr Moss and Mrs Orchard and the eight Lozi paddlers managed to swim to the island, one of the paddlers saving the Orchards' year-old baby.</ref>

Các họng lớn gồm (xem tham khảo để biết ghi chú về kích thước):
 Họng thứ nhất: họng nơi sông đổ vào Thác Victoria
 Họng thứ hai: (nơi Cầu Thác Victoria bắc qua), 250 m phía nam thác, dài 2.15 km (270 yd nam, 2350 yd dài)
 Họng thứ ba: 600 m nam, 1.95 km dài (650 yd nam, 2100 yd dài)
 Họng thứ tư: 1.15 km nam, 2.25 km dài (1256 yd nam, 2460 yd dài)
 Họng thứ năm: 2.55 km nam, 3.2 km dài (1.5 mi nam, 2 mi dài)
 Họng Songwe: 5.3 km nam, 3.3 km dài, (3.3 mi nam, 2 mi dài) được đặt tên theo con Sông Songwe nhỏ chảy tới từ đông bắc, và sâu nhất ở 140 m (460 ft), ở cuối mùa khô.
 Họng Batoka: Họng bên dưới Songwe được gọi là Họng Batoka (cũng được dùng như một cái tên chung cho tất cả các họng). Nó dài khoảng 120 kilômét (75 mi) (khoảng cách theo đường chim bay là khoảng 80 kilômét (50 mi) phía đông thác) và đưa con sông chảy qua cao nguyên basalt tới thung lũng có Hồ Kariba.

Các bức tường của các họng gần như dựng đứng và thường cao khoảng 120 mét (400 ft), nhưng mực nước sông trong chúng có thể thay đổi tới 20 mét (65 ft) giữa mùa khô và mùa mưa.

Hình thành

Lịch sử địa chất gần đây của Thác Victoria có thể được quan sát thấy ở những hình thức họng bên dưới thác. Cao nguyên basalt nơi dòng Thượng Zambezi chảy có nhiều vết nứt với các phiến sa thạch yếu. Ở trong vùng của thác hiện tại vết nứt lớn nhất chạy gần như theo hướng đông tây (một số vết chạy gần theo hướng bắc đông hay tây nam), với các vết nứt nam bắc nối liền chúng.

Trong vòng ít nhất 100,000 năm, dòng thác đã lùi ngược qua Họng Batoka, làm xói mòn các vết nứt sa thạch để tạo nên các họng. Dòng sông ở địa điểm hiện tại theo hướng bắc nam, vì thế nó mở rộng các vệt nứt tây đông ngang theo toàn bộ chiều rộng, sau đó nó cắt ngược lại qua một vết nứt bắc nam ngắn tới một vết nứt tiếp theo hướng đông tây. Con sông trong nhiều thời kỳ từng đổ vào các vết nứt khác nhau hiện tạo thành một loạt các họng ziczac ở hạ lưu thác.

Không tính tới một số mùa khô, họng thứ hai tới thứ năm và họng Songwe đều thể hiện một địa điểm trong quá khứ của thác khi chúng đổ vào một vết nứt dài thẳng như hiện nay. Kích thước của chúng cho thấy chúng ta không ở trong thời điểm khi thác rộng nhất.

Thác đã bắt đầu cắt vào một họng lớn mới, ở chỗ trũng trong một phía của "Dòng Quỷ" (cũng được gọi là "Nước nhấp nhô") của thác. Trên thực tế đó không phải là vết nứt nam bắc, mà là một đường yếu lớn hướng đông đông bắc ngang qua sông, nơi toàn bộ chiều dài của thác sẽ thành hình.

Lịch sử địa chất khác của dòng chảy Sông Zambezi nằm trong bài viết này.

Lịch sử thời tiền thuộc địa
Các địa điểm khảo cổ xung quanh thác đã phát lộ những vật tạo tác đá Homo habilis từ khoảng 3 triệu năm trước, các công cụ thời Đồ đá giữa từ 50,000 năm trước và những công cụ, vũ khí, đồ trang sức và công cụ đào bới thời Đồ đá cuối (10,000 tới 2,000 năm trước). Người Khoisan săn bắn hái lượm thời đồ sắt đã thay thế những người Thời đồ Đá và tới lượt họ lại bị thay thế bởi các bộ tộc Bantu như người phía nam Tonga được gọi là Batoka/Tokalea, họ gọi con thác là Shungu na mutitima. Matabele, tộc người tới đây cuối cùng, gọi nó là aManz' aThunqayo, và người Batswana và Makololo (ngôn ngữ của họ thường được người Lozi sử dụng) gọi nó là Mosi-oa-Tunya. Tất cả những cái tên đó đều có nghĩa "the smoke that thunders".

Người châu Âu đầu tiên thấy thác này là David Livingstone ngày 17 tháng 11 năm 1855, trong chuyến đi năm 1852–56 của ông tới thượng nguồn sông Zambezi. Thác đã được các bộ tộc địa phương biết rõ, và những người săn bắn Voortrekker có thể cũng đã biết, cũng như nhiều người Ả Rập khác dưới cái tên tương đương "nơi tận cùng của thế giới". Những người châu Âu đã hoài nghi về các thông báo của họ, có lẽ khi nghĩ rằng không có núi non và thung lũng dường như cao nguyên không thể tạo ra một thác nước lớn như thế.

Livingstone đã được kể về thác trước khi ông tới đó từ thượng nguồn và đã đi xuồng ngang qua một đảo nhỏ hiện nay được đặt tên Đảo Livingstone. Livingstone trước đó từng có ấn tượng với dòng thượng nguồn của Thác Ngonye, nhưng ông thấy thác mới còn vĩ đại hơn nhiều và đặt tên tiếng Anh cho nó để vinh danh Victoria của Anh. Ông đã viết về ngọn thác, "Không ai có thể tưởng tượng vẻ đẹp từ quan điểm của bất kỳ cảnh quan nào từng thấy ở Anh. Trước đó chưa từng một cặp mắt châu Âu nào thấy nó; nhưng phong cảnh quá đẹp phải từng được các thiên thần quan sát thấy trong các chuyến bay của họ."

Năm 1860, Livingstone quay trở lại vùng này và tiến hành một cuộc nghiên cứu chi tiết về thác với John Kirk. Những du khách sớm nhất người Âu khác gồm nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha Serpa Pinto, nhà thám hiểm người Séc Emil Holub, người đã lập sơ đồ chi tiết đầu tiên của thác và vùng xung quanh năm 1875 (xuất bản năm 1880), và nghệ sĩ người Anh Thomas Baines, người từng sáng tác những bức hoạ sớm nhất về thác. Tới khi vùng này có thể tiếp cận bằng đường sắt năm 1905, thác vẫn ít khi được người châu Âu thăm viếng.

Lịch sử từ năm 1900

Cầu Thác Victoria tạo tiền đề cho du lịch

Người châu Âu bắt đầu định cư tại khu vực quanh Thác Victoria từ khoảng năm 1900 theo nhu cầu của Cecil Rhodes thuộc Công ty Nam Phi Anh về các quyền khoáng sản và cho sự cai trị đế quốc với vùng phía bắc sông Zambezi, và sự khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác như gỗ trong các khu rừng phía đông bắc ngọn thác và ngà voi cùng da thú. Trước năm 1905, có thể đi qua phía trên thác tại Old Drift, bằng canoe gỗ hay xà lan kéo bằng một dây cáp thép. Tham vọng của Rhodes về một tuyến đường sắt Cape-Cairo đã tạo ra các kế hoạch cho cây cầu đầu tiên bắc qua sông Zambezi và ông nhấn mạnh rằng nó cần được xây dựng nơi hơi nước từ ngọn thác sẽ đổ thẳng xuống con tàu đang chạy qua, vì thế Họng thứ hai là địa điểm được lựa chọn. Xem bài chính Cầu thác Victoria để biết chi tiết. Từ năm 1905 đường sắt đã tạo điều kiện cho những người da trắng từ tận Cape từ miền nam tới đây và từ năm 1909 là cả từ Congo thuộc Bỉ ở phía bắc. Ngọn thác ngày càng trở thành một địa điểm du lịch nổi tiếng trong thời cai trị thuộc địa Anh tại Bắc Rhodesia (Zambia) và Nam Rhodesia (Zimbabwe), với thị trấn Victoria Falls là trung tâm du lịch chính.

Nền độc lập của Zambia và UDI của Rhodesia
Năm 1964, Bắc Rhodesia trở thành nhà nước Zambia độc lập. Năm sau đó, Rhodesia đơn phương tuyên bố độc lập nhưng không được Zambia, Anh Quốc và hầu hết các quốc gia công nhận, dẫn tới một cuộc chiến tranh ở vùng phía nam sông Zambezi: Chiến tranh Zimbabwe-Rhodesia. Để đối phó với cuộc khủng hoảng mới xuất hiện, năm 1966 Zambia hạn chế hay chấm dứt việc đi lại qua biên giới; mãi tới năm 1980 họ mới mở cửa lại hoàn toàn. Con số du khách bắt đầu sút giảm, đặc biệt ở phía Rhodesia (Zimbabwe). Cuộc chiến ảnh hưởng tới Zambia bởi các cuộc tấn công quân sự, khiến nước này phải áp dụng các biện pháp an ninh gồm cho quân đồn trú và hạn chế đi lại qua các họng cũng như một số phần của thác.

Nền độc lập của Zimbabwe năm 1980 đã mang lại nền hoà bình khá vững chắc, và vào thập kỷ 1980 chứng kiến sự gia tăng trở lại của du lịch và sự phát triển của vùng như một trung tâm cho các môn thể thao nguy hiểm. Các hoạt động thể thao thường diễn ra gồm whitewater rafting ở các họng, nhảy bungee từ cây cầu, câu cá, cưỡi ngựa, đi thuyền kayak, và bay trên thác.

Du lịch những năm gần đây

Tới cuối thập kỷ 1990, có tới 300,000 người tới thăm thác hàng năm, và con số này được hy vọng tăng lên tới hơn một triệu trong thập kỷ tiếp theo. Không giống như những vườn có tổ chức giải trí, Thác Victoria có nhiều du khách người Zimbabwe và Zambia hơn du khách nước ngoài bởi người bản địa có thể tới đây bằng xe bus và tàu hoả vì thế chi phí không lớn lắm.

Hai quốc gia cho phép du khách thực hiện những chuyến thăm từ phía bên này sang bên kia mà không cần xin visa từ trước, nhưng visa cấp tại biên giới khá đắt, đặc biệt khi vào Zimbabwe. Năm 2008 Zambia đã tăng giá cấp visa của mình, và một công dân Hoa Kỳ hay Anh Quốc sẽ phải trả US$135 hay US$140 cho một visa ra vào nhiều lần cho thời hạn 3 năm. Công dân các quốc gia khác sẽ trả giá khác nhau cho visa 3 tháng, thường khoảng £50, nhưng có thể cần mua một visa mỗi lần vượt qua biên giới.

Một đặc điểm nổi tiếng là một bể bơi được hình thành tự nhiên gọi là Ghế Quỷ, gần cạnh thác, có thể tới qua Đảo Livingstone. Khi dòng chảy con sông ở mức độ an toàn, thường vào các tháng 9 và 12, mọi người có thể bơi gần sát tới cạnh thác trong bể mà không sợ tiếp tục trôi qua cạnh và rơi xuống họng; điều này có thể nhờ một bức tường đá tự nhiên bên dưới mực nước ngay sát cạnh thác ngăn họ lại dù dòng nước chảy.

Số lượng du khách tới từ phía Zimbabwe của thác từ trong lịch sử đã luôn cao hơn số du khách tới từ phía Zambia, vì các cơ sở hạ tầng du lịch ở đây phát triển hơn. Nhưng, số lượng du khách thăm Zimbabwe bắt đầu sụt giảm từ đầu những năm 2000 khi những căng thẳng chính trị giữa những người ủng hộ và phản đối tổng thống Robert Mugabe gia tăng. Năm 2006, tỷ lệ sử dụng phòng khách sạn phía Zimbabwea chỉ còn khoảng 30%, trong khi phía Zambia là gần như 100%, với mức giá lên tới US$630 mỗi tối. Sự phát triển nhanh chóng đã khiến Liên hiệp quốc phải xem xét thu hồi vị thế Địa điểm di sản thế giới của Thác. Ngoài ra, các vấn đề về rác thải và thiếu quản lý hiệu quả môi trường thác cũng đáng lo ngại.

Môi trường tự nhiên

Các vườn quốc gia
Hai vườn quốc gia tại thác khá nhỏ — Vườn quốc gia Mosi-oa-Tunya rộng 66 km2 và Vườn Quốc gia Thác Victoria rộng 23 km2. Tuy nhiên, ngay cạnh vườn quốc gia Thác Victoria ở trên bờ nam là Vườn quốc gia Zambezi, trải dài 40 km phía tây dọc theo con sông. Các loài động vật có thể di chuyển giữa hai vườn quốc gia của Zimbabwe và có thể đi tới cả Matetsi Safari Area, Vườn quốc gia Kazuma và Vườn quốc gia Hwange ở phía nam.

Ở phía Zambia, các hàng rào và các vùng ngoại vi của Livingstone thường hạn chế hầu hết các loài động vật trong Vườn quốc gia Mosi-oa-Tunya. Ngoài ra còn có các hàng rào do lực lượng bảo vệ dựng lên để bảo vệ chống bọn săn trộm và hạn chế thú ra ngoài.

Thực vật
Đồng cỏ rừng Mopane là chủ yếu trong vùng, với các vùng nhỏ rừng Miombo và Rhodesian Teak và savannah cây bụi. Rừng ven sông với các cây cọ dọc đôi bờ và các hòn đảo bên trên thác. Rừng nhiệt đới ở đây được tưới tắm bởi hơi nước toả ra từ ngọn thác, có các loài cây hiếm như pod mahogany, ebony, ivory palm, wild date palm và một số giống creepers và lianas. Trong những trận hán hạn gần đây cây cối và một số loài động vật phụ thuộc vào chúng đã bị ảnh hưởng, đặc biệt là loài linh dương. Chúng cạnh tranh nhau về thức ăn địa bàn....

Cuộc sống hoang dã
Vườn quốc gia có nhiều loài động vật hoang dã gồm một số loài thú lớn như voi, trâu, hươu cao cổ, ngựa vằn, và các loài linh dương. Sư tử và báo chỉ thỉnh thoảng được quan sát thấy. Vervet monkey và khỉ đầu chó có rất nhiều. Con sông phía trên thác là nơi sinh sống của nhiều hà mã và cá sấu. Voi thường vượt sông vào mùa khô tại một số điểm đặc biệt.

Linh dương Nam Phi và rái cá thỉnh thoảng được quan sát thấy tại các họng, có 35 loài chim ăn thịt. Taita Falcon, Black Eagle, Peregrine Falcon và Augur Buzzard kiếm ăn ở đó. Phía trên thác, diệc, Fish Eagle và một số loại chim nước thường tụ tập.

Cá
Con sông là nơi sinh sống của 39 loài cá bên dưới thác và 89 loài phía trên đó, chủ yếu là cá tuyết đen (black cod) và cá hồi trơn (slippery trout). Điều này thể hiện sự ảnh hưởng của thác như một barrier tự nhiên phân chia phần thượng và hạ Zambezi.

Hình ảnh

Xem thêm
 Thác Iguazu
 Sông Zambezi
 Vườn quốc gia Mosi-oa-Tunya
 Livingstone
 Vườn quốc gia thác Victoria
 Thị trấn Thác Victoria

Tham khảo

Liên kết ngoài

 A useful list of Đọc thêm is included on the United Nations Environment Programme website's page for Mosi-oa-Tunya.
 Zambia National Tourist Bureau page on Victoria Falls
 Visit Zambia Campaign
 Zimbabwe Tourist Authority page on Victoria Falls
 NASA Earth Observatory page
 Entry on UNESCO World Heritage site
 TIME magazine article about tourism in the area
 Devil's Pool Urban Legends Reference Page - Snopes.com
 Panoramic virtual tour of Victoria Falls

Thác nước Zambia
Thác nước Zimbabwe
Di sản thế giới tại Zimbabwe
Di sản thế giới tại châu Phi
Điểm tham quan ở Zimbabwe


title: Jonesiopsis

text:
Jonesiopsis là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Hình ảnh

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan


title: Oestodes puncticollis

text:
Oestodes puncticollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Horn miêu tả khoa học năm 1874.

Chú thích

Tham khảo

Oestodes


title: Paul Cohen

text:
Paul Joseph Cohen (sinh ngày 2 tháng 4 năm 1934 - mất ngày 23 tháng 3 năm 2007) là một nhà toán học người Mỹ nổi tiếng với chứng minh một cách độc lập về giả thuyết continuum và tiên đề chọn từ lý thuyết tập hợp Zermelo–Fraenkel, một sự chấp nhận rộng rãi về tính tiên đề hóa của lý thuyết tập hợp.

Chú thích

Đọc thêm
Akihiro Kanamori, "Cohen and Set Theory", The Bulletin of Symbolic Logic, Volume 14, Number 3, Sept. 2008.

Liên kết ngoài

 paulcohen.org - a commemorative website celebrating the life of Paul Cohen
 Stanford obituary

Người đoạt Huy chương Fields
Nhà toán học thế kỷ 20
Nhà toán học thế kỷ 21
Nhà toán học Mỹ
Nhà lý thuyết tập hợp
Cựu sinh viên Đại học Chicago


title: Cipangocharax placeonovitas

text:
Cipangocharax placeonovitas là một loài ốc nhiệt đới cỡ nhỏ đất liền với một nắp, là động vật chân bụng sống trên cạn mollusks thuộc họ Cyclophoridae.

Nó là loài đặc hữu của the limestone region of Kochi-ken, Nhật Bản.

Chú thích

 Mollusc Specialist Group 1996. Cipangochalax placeonovitas. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy nhập 6 tháng 8 năm 2007.

Cipangocharax
Động vật được mô tả năm 1981


title: Plasma

text:
{{Dablink|Bài này nói về một trạng thái vật chất. Xem các nghĩa khác tại Plasma (định hướng)}}

Plasma () hay còn được gọi là Ly tử thể là một trong bốn trạng thái cơ bản của vật chất, và được nhà hóa học Irving Langmuir mô tả lần đầu tiên trong những năm 1920. Nó bao gồm một chất khí gồm các ion – các nguyên tử mất một số electron trên quỹ đạo – và các electron tự do. Plasma có thể được tạo ra một cách nhân tạo bằng cách đốt nóng một chất khí trơ hoặc đặt nó vào một trường điện từ mạnh đến mức mà một chất khí bị ion hóa ngày càng trở nên dẫn điện. Các ion và điện tử mang điện tích bị ảnh hưởng bởi các trường điện từ tầm xa, làm cho động lực học plasma nhạy cảm hơn với các trường này so với khí trơ.

Plasma và khí ion hóa có các đặc tính và hành vi không giống như các trạng thái khác của vật chất, và sự chuyển đổi giữa chúng chủ yếu là vấn đề về danh pháp và tùy thuộc vào việc giải thích như thế nào. Dựa trên nhiệt độ và mật độ của môi trường chứa plasma, các dạng plasma ion hóa một phần hoặc ion hóa hoàn toàn có thể được tạo ra. Quảng cáo đèn neon và tia chớp là những ví dụ về các plasmas bị ion hóa một phần. Tầng điện ly của Trái Đất là một plasma và từ quyển chứa plasma trong môi trường không gian xung quanh Trái Đất. Phần bên trong của Mặt Trời là một ví dụ về plasma ion hóa hoàn toàn, cùng với vầng hào quang Mặt Trời và các ngôi sao.

Tích điện dương trong ion đạt được bằng cách loại bỏ các electron quay xung quanh hạt nhân nguyên tử. Tại đó tổng số electron bị loại bỏ có liên quan đến một trong hai yếu tố: nhiệt độ tăng hoặc mật độ địa phương của vật chất bị ion hóa khác. Điều này cũng có thể đi kèm với sự phân ly của các liên kết phân tử, mặc dù quá trình này khác hẳn với các quá trình hóa học của tương tác ion trong chất lỏng hoặc hành vi của các ion chia sẻ chung trong kim loại. Phản ứng của plasma đối với trường điện từ được sử dụng trong nhiều thiết bị công nghệ hiện đại, chẳng hạn như tivi plasma hay máy khắc plasma.

Plasma có thể là dạng vật chất thông thường phong phú nhất trong vũ trụ, mặc dù giả thuyết này hiện chỉ là dự kiến dựa trên sự tồn tại và các đặc tính chưa biết của vật chất tối. Plasma chủ yếu được cho là tồn tại ở các ngôi sao, mở rộng đến môi trường nội bộ hiếm gặp và có thể là các vùng giữa các thiên hà.

 Lịch sử
Từ plasma bắt nguồn  hoặc "thạch", và mô tả hành vi của các hạt nhân nguyên tử khi bị ion hóa và các electron trong khu vực xung quanh của plasma. Giải thích một cách đơn giản là mỗi hạt nhân này trôi lơ lửng trong một biển electron chuyển động được. Plasma lần đầu tiên được xác định trong ống Crookes, và được Sir William Crookes  mô tả vào năm 1879 (ông gọi nó là "vật chất bức xạ"). Bản chất của vật chất " tia âm cực " này sau đó đã được nhà vật lý người Anh Sir JJ Thomson xác định vào năm 1897.

Thuật ngữ "plasma" được Irving Langmuir đưa ra như một mô tả về khí ion hóa vào năm 1928. Lewi Tonks và Harold Mott-Smith, cả hai đều đã làm việc với Irving Langmuir trong những năm 1920, nhớ lại rằng Langmuir lần đầu tiên sử dụng từ "plasma", tương tự với máu. Đặc biệt, Mott-Smith nhắc lại rằng việc vận chuyển các điện tử từ các sợi nhiệt điện đã khiến Langmuir liên kết với hình ảnh "cách huyết tương mang các tiểu thể máu hồng cầu và bạch cầu."

Langmuir mô tả plasma mà ông quan sát được như sau:

"Ngoại trừ gần các điện cực, nơi có vỏ bọc chứa rất ít điện tử, khí bị ion hóa chứa các ion và điện tử với số lượng bằng nhau nên điện tích không gian thu được là rất nhỏ. Chúng ta sẽ sử dụng tên plasma để mô tả vùng này, vốn chứa các điện tích cân bằng của các ion và electron."

 Thuộc tính và thông số

 Định nghĩa
Plasma là một trạng thái vật chất trong đó một chất khí bị ion hóa trở nên dẫn điện cao đến mức điện trường và từ trường tầm xa chi phối hoạt động của vật chất. Trạng thái plasma có thể tương phản với các trạng thái khác: rắn, lỏng và khí.

Plasma là một môi trường trung hòa về điện của các hạt âm và dương không liên kết (tức là tổng điện tích của plasma gần như bằng không). Mặc dù các hạt này không bị ràng buộc, nhưng chúng không "tự do" theo nghĩa không trải qua các lực. Các hạt mang điện chuyển động tạo ra dòng điện trong từ trường, và bất kỳ chuyển động nào của hạt plasma mang điện đều ảnh hưởng và bị ảnh hưởng bởi trường tạo bởi các điện tích khác. Đổi lại, điều này chi phối hành vi tập thể với nhiều mức độ khác nhau. Ba yếu tố xác định plasma là:

 Tiệm cận plasma: Tiệm cận plasma đạt tới khi thông số plasma, Λ, đại diện cho số hạt mang điện trong một quả cầu (được gọi là quả cầu Debye có bán kính là chiều dài sàng lọc Debye) xung quanh một hạt tích điện nhất định, đủ cao bằng để che chắn ảnh hưởng tĩnh điện của hạt bên ngoài quả cầu.
 Tương tác hàng loạt: Chiều dài sàng lọc Debye (được xác định ở trên) là ngắn so với kích thước vật lý của huyết tương. Tiêu chí này có nghĩa là các tương tác trong phần lớn plasma quan trọng hơn các tương tác ở các cạnh của nó, nơi các hiệu ứng ranh giới có thể xảy ra. Khi tiêu chí này được thỏa mãn, huyết tương là chuẩn.
 Tần số plasma: Tần số plasma điện tử (đo dao động plasma của các điện tử) lớn so với tần số va chạm trung hòa điện tử (đo tần số va chạm giữa các điện tử và các hạt trung hòa). Khi điều kiện này được thỏa mãn, tương tác tĩnh điện chiếm ưu thế hơn các quá trình động học khí thông thường.

 Nhiệt độ
Nhiệt độ plasma thường được đo bằng kelvin hoặc electronvolt và, một cách không chính thức, là thước đo động năng nhiệt trên mỗi hạt. Nhiệt độ cao thường cần thiết để duy trì quá trình ion hóa, đây là đặc điểm xác định của plasma. Mức độ ion hóa plasma được xác định bởi nhiệt độ electron so với năng lượng ion hóa (và yếu hơn bởi mật độ), trong một mối quan hệ được gọi là phương trình Saha. Ở nhiệt độ thấp, các ion và electron có xu hướng tái kết hợp thành các trạng thái liên kết – nguyên tử  – và plasma cuối cùng sẽ trở thành khí.

Trong hầu hết các trường hợp, các electron đủ gần với trạng thái cân bằng nhiệt mà nhiệt độ của chúng được xác định tương đối rõ ràng; điều này đúng ngay cả khi có sự sai lệch đáng kể so với hàm phân phối năng lượng Maxwellian, ví dụ, do bức xạ UV, các hạt năng lượng hoặc điện trường mạnh. Do có sự khác biệt lớn về khối lượng, các electron tự đạt đến trạng thái cân bằng nhiệt động lực học nhanh hơn nhiều so với trạng thái cân bằng với các ion hoặc nguyên tử trung hòa. Vì lý do này, nhiệt độ ion có thể rất khác với (thường thấp hơn) nhiệt độ electron. Điều này đặc biệt phổ biến ở các plasmas công nghệ được ion hóa yếu, nơi các ion thường ở gần nhiệt độ môi trường.

 Khí bị ion hóa hoàn toàn so với khí bị ion hóa một phần (yếu)
Để plasma tồn tại, quá trình ion hóa là cần thiết. Bản thân thuật ngữ "mật độ plasma" thường dùng để chỉ "mật độ điện tử", tức là số lượng điện tử tự do trên một đơn vị thể tích. Mức độ ion hóa của plasma là tỷ lệ các nguyên tử bị mất hoặc nhận được electron, và được điều khiển bởi nhiệt độ electron và ion và tần số va chạm electron-ion so với electron-trung hòa. Mức độ ion hóa, , được định nghĩa là , với  là mật độ số lượng các ion và  là mật độ số nguyên tử trung hòa. Mật độ electron liên quan đến điều này bởi trạng thái điện tích trung bình    của các ion thông qua , với  là mật độ số electron.

Trong plasma, tần số va chạm electron-ion  lớn hơn nhiều so với tần số va chạm electron-trung hòa . Do đó, với mức độ ion hóa yếu , tần số va chạm electron-ion có thể bằng tần số va chạm electron-trung hòa:  là giới hạn ngăn cách plasma khỏi bị ion hóa một phần hoặc toàn bộ.

 Thuật ngữ khí được ion hóa hoàn toàn do Lyman Spitzer đưa ra không có nghĩa là mức độ ion hóa là thống nhất, mà chỉ là plasma đang ở trong chế độ chi phối do va chạm Coulomb, tức là khi , có thể tương ứng với mức độ ion hóa thấp tới 0,01%.
 Khí bị ion hóa một phần hoặc yếu có nghĩa là plasma không bị chi phối bởi va chạm Coulomb, tức là khi .

Hầu hết các plasma "công nghệ" (được thiết kế) là khí ion hóa yếu.

 Plasmas nhiệt và plasma lạnh
Dựa trên nhiệt độ tương đối của các electron, ion và chất trung hòa, các plasmas được phân loại là "nhiệt" hoặc "không nhiệt" (còn được gọi là "plasmas lạnh").

 Plasmas nhiệt có các electron và các hạt nặng ở cùng nhiệt độ, tức là chúng ở trạng thái cân bằng nhiệt với nhau.
 Mặt khác, plasma không nhiệt là các khí ion hóa không cân bằng, với hai nhiệt độ: ion và trung hòa ở nhiệt độ thấp (đôi khi nhiệt độ phòng), trong khi các electron nóng hơn nhiều. (). Một loại plasma không nhiệt phổ biến là khí hơi thủy ngân trong bóng đèn huỳnh quang, nơi "khí electron" đạt đến nhiệt độ 10.000 kelvins trong khi phần còn lại của khí chỉ cao hơn nhiệt độ phòng, vì vậy thậm chí có thể sờ tay vào bóng đèn khi nó đang hoạt động.

Một trường hợp đặc biệt và bất thường của plasma không nhiệt "nghịch đảo" là plasma nhiệt độ rất cao do máy Z tạo ra, nơi các ion nóng hơn nhiều so với các electron.

 Điện thế plasma

Vì plasmas là chất dẫn điện rất tốt nên điện thế đóng một vai trò quan trọng.   Điện thế trung bình trong không gian giữa các hạt mang điện, không phụ thuộc vào cách nó có thể được đo, được gọi là "thế plasma", hay "thế không gian". Nếu một điện cực được đưa vào trong plasma, điện thế của nó nói chung sẽ nằm dưới điện thế plasma đáng kể do cái được gọi là vỏ bọc Debye. Tính dẫn điện tốt của plasmas làm cho điện trường của chúng rất nhỏ. Điều này dẫn đến khái niệm quan trọng về "độ chuẩn", nói rằng mật độ của điện tích âm xấp xỉ bằng mật độ của điện tích dương trên một thể tích lớn của plasma (), nhưng trên quy mô của độ dài Debye có thể có sự mất cân bằng điện tích. Trong trường hợp đặc biệt mà các lớp kép được hình thành, sự phân tách điện tích có thể kéo dài vài chục độ dài Debye.

Độ lớn của điện thế và điện trường phải được xác định bằng các phương pháp khác ngoài việc tìm mật độ điện tích thuần. Một ví dụ phổ biến là giả sử rằng các electron thỏa mãn quan hệ Boltzmann:

Vi phân mối quan hệ này cung cấp một phương tiện để tính toán điện trường từ mật độ:

Hoàn toàn có thể tạo ra một plasma không phải là chất trung tính. Ví dụ, một chùm điện tử chỉ có các điện tích âm. Mật độ của plasma không trung tính nói chung phải rất thấp, hoặc nó phải rất nhỏ, nếu không, nó sẽ bị tiêu tán bởi lực đẩy tĩnh điện.

Trong các plasmas vật lý thiên văn, sàng lọc Debye ngăn không cho điện trường ảnh hưởng trực tiếp đến plasma trong khoảng cách lớn, tức là lớn hơn chiều dài Debye. Tuy nhiên, sự tồn tại của các hạt tích điện khiến plasma tạo ra và bị ảnh hưởng bởi từ trường. Điều này có thể và thực sự gây ra các hành vi cực kỳ phức tạp, chẳng hạn như tạo ra các lớp kép plasma, một vật thể phân tách điện tích trên vài chục độ dài Debye. Tính năng động của plasma tương tác với bên ngoài và tự tạo ra từ trường được nghiên cứu trong các ngành học của từ thủy động lực học.

 Từ hóa
Plasma có từ trường đủ mạnh để ảnh hưởng đến chuyển động của các hạt mang điện được cho là bị nhiễm từ. Một tiêu chí định lượng phổ biến là trung bình một hạt hoàn thành ít nhất một chuyển động quay quanh từ trường trước khi tạo ra va chạm, tức là , với  là "tần số quay vòng điện tử" và  là "tốc độ va chạm của electron". Thường xảy ra trường hợp các electron bị nhiễm từ trong khi các ion thì không. Các plasmas bị nhiễm từ là dị hướng, có nghĩa là các đặc tính của chúng theo phương song song với từ trường khác với phương vuông góc với nó. Trong khi điện trường trong plasmas thường nhỏ do độ dẫn điện cao, thì điện trường liên kết với plasma chuyển động trong từ trường được cho bởi  (Ở đâu  là điện trường,  là vận tốc, và  là từ trường), và không bị ảnh hưởng bởi tấm chắn Debye.

 So sánh pha plasma và pha khí
Plasma thường được gọi là trạng thái thứ tư của vật chất sau rắn, lỏng và khí, mặc dù plasma thường là một chất khí bị ion hóa.Yaffa Eliezer, Shalom Eliezer, The Fourth State of Matter: An Introduction to the Physics of Plasma, Publisher: Adam Hilger, 1989, , 226 pages, page 5 Nó khác biệt với những trạng thái này và những trạng thái năng lượng thấp hơn khác của vật chất. Mặc dù nó có liên quan chặt chẽ với pha khí ở chỗ nó cũng không có dạng hoặc thể tích xác định, nhưng nó khác nhau theo một số cách.

 Plasma trong khoa học vũ trụ và thiên văn học
Plasma cho đến nay là pha phổ biến nhất của vật chất thông thường trong vũ trụ, theo cả khối lượng và thể tích.

Bên trên bề mặt Trái Đất, tầng điện ly là plasma, và từ quyển chứa plasma. Bên trong Hệ Mặt trời của chúng ta, không gian liên hành tinh chứa đầy plasma được đẩy ra ngoài nhờ gió Mặt trời, kéo dài từ bề mặt Mặt trời ra ngoài nhật quyển. Hơn nữa, tất cả các ngôi sao ở xa, và phần lớn không gian giữa các vì sao hoặc không gian giữa các thiên hà cũng có khả năng chứa đầy plasma, mặc dù ở mật độ rất thấp. Các plasma vật lý thiên văn cũng được quan sát thấy trong đĩa bồi tụ xung quanh các ngôi sao hoặc các vật thể nhỏ gọn như sao lùn trắng, sao neutron, hoặc lỗ đen trong các hệ sao đôi gần. Plasma có liên quan đến sự phóng vật chất trong các máy bay phản lực vật lý thiên văn, chúng đã được quan sát thấy với các lỗ đen tích tụ  hoặc trong các thiên hà đang hoạt động như thiên hà Messier M87, với độ dài có thể kéo dài tới 5.000 năm ánh sáng.

 Hiện tượng plasma phức tạp
Mặc dù các phương trình cơ bản của các plasma tương đối đơn giản, hành vi của plasma cực kỳ đa dạng và tinh tế: sự xuất hiện của hành vi bất ngờ từ một mô hình đơn giản là đặc điểm điển hình của một hệ thống phức tạp. Các hệ thống như vậy theo một nghĩa nào đó nằm trên ranh giới giữa hành vi có trật tự và không có trật tự và thường không thể được mô tả bằng các hàm toán học đơn giản, trơn tru, hoặc bằng sự ngẫu nhiên thuần túy. Sự hình thành tự phát của các đặc điểm không gian thú vị trên một loạt các quy mô chiều dài là một biểu hiện của sự phức tạp plasma. Ví dụ: các đối tượng địa lý rất thú vị vì chúng rất sắc nét, không liên tục về mặt không gian (khoảng cách giữa các đối tượng địa lý lớn hơn nhiều so với bản thân các đối tượng địa lý) hoặc có dạng fractal. Nhiều đặc điểm này lần đầu tiên được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, và sau đó đã được công nhận trên khắp vũ trụ. Ví dụ về độ phức tạp và cấu trúc phức tạp trong plasmas bao gồm:

 Dải hay sợi hóa
Các dải hoặc cấu trúc dạng chuỗi, còn được gọi là dòng Birkeland, được nhìn thấy trong nhiều plasmas, như quả cầu plasma, cực quang, tia chớp, vòng cung điện, pháo sáng mặt trời, và tàn tích của siêu tân tinh. Đôi khi chúng được kết hợp với mật độ dòng điện lớn hơn, và sự tương tác với từ trường có thể tạo thành cấu trúc dây từ tính. Sự cố vi sóng công suất cao ở áp suất khí quyển cũng dẫn đến sự hình thành các cấu trúc dạng sợi.

Việc sợi hóa cũng đề cập đến sự tự tập trung của một xung laser công suất cao. Ở công suất cao, phần phi tuyến của chỉ số khúc xạ trở nên quan trọng và gây ra chỉ số khúc xạ cao hơn ở trung tâm của chùm tia laser, nơi tia laser sáng hơn ở các cạnh, gây ra phản hồi làm tia laser tập trung hơn. Tia laser hội tụ chặt chẽ hơn có độ sáng đỉnh cao hơn (bức xạ) tạo thành plasma. Plasma có chỉ số khúc xạ thấp hơn một, và gây ra hiện tượng làm mờ chùm tia laze. Sự tác động lẫn nhau của chỉ số khúc xạ hội tụ và plasma làm giảm tập trung làm cho hình thành một sợi plasma dài có thể dài từ micromet đến kilômét. Một khía cạnh thú vị của plasma tạo ra sắc tố là mật độ ion tương đối thấp do hiệu ứng làm giảm tập trung của các điện tử ion hóa.

 Plasma không trung tính
Cường độ và phạm vi của lực điện và độ dẫn điện tốt của các plasmas thường đảm bảo rằng mật độ điện tích dương và điện tích âm trong bất kỳ vùng lớn nào đều bằng nhau ("quasineutrality"). Một plasma có mật độ điện tích vượt quá đáng kể, hoặc, trong trường hợp cực đoan, bao gồm một loài duy nhất, được gọi là plasma không trung tính. Trong plasma như vậy, điện trường đóng một vai trò chi phối. Ví dụ như chùm hạt tích điện, đám mây điện tử trong bẫy Penning và plasmas positron.

 Plasma bụi / plasma hạt
Plasma bụi chứa các hạt bụi tích điện cực nhỏ (thường được tìm thấy trong không gian). Các hạt bụi thu được điện tích cao và tương tác với nhau. Plasma có chứa các hạt lớn hơn được gọi là plasma hạt. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, plasmas dạng bụi còn được gọi là plasmas phức tạp''.

Plasma không thấm
Plasma không thấm là một loại plasma nhiệt hoạt động giống như một chất rắn không thấm so với khí hoặc plasma lạnh và có thể được đẩy về mặt vật lý. Sự tương tác của khí lạnh và plasma nhiệt đã được một nhóm do Hannes Alfvén đứng đầu nghiên cứu ngắn gọn vào những năm 1960 và 1970 vì những ứng dụng khả thi của nó trong việc cách nhiệt plasma nhiệt hạch khỏi thành lò phản ứng. Tuy nhiên, sau đó người ta phát hiện ra rằng từ trường bên ngoài trong cấu hình này có thể tạo ra sự bất ổn định trong plasma và sau đó dẫn đến sự mất nhiệt cao bất ngờ cho các bức tường. Vào năm 2013, một nhóm các nhà khoa học vật liệu đã báo cáo rằng họ đã tạo ra thành công plasma không thấm ổn định không bị giam giữ từ tính chỉ sử dụng một lớp bọc bằng khí lạnh siêu cao áp. Trong khi dữ liệu quang phổ về các đặc tính của plasma được cho là khó thu được do áp suất cao, thì tác động thụ động của plasma đối với việc tổng hợp các cấu trúc nano khác nhau đã gợi ý rõ ràng về sự hạn chế hiệu quả. Chúng cũng chỉ ra rằng khi duy trì tính không thấm trong vài chục giây, việc sàng lọc các ion tại mặt phân cách plasma-khí có thể làm phát sinh chế độ gia nhiệt thứ cấp mạnh (được gọi là đun nóng nhớt) dẫn đến động học khác nhau của các phản ứng và hình thành phức vật liệu nano.

Các loại

Plasma nguội
Nếu sự ion hóa được xảy ra bởi việc nhận năng lượng từ các dòng vật chất bên ngoài, như từ các bức xạ điện từ thì plasma còn gọi là plasma nguội. Ví dụ như đối với hiện tượng phóng điện trong chất khí, các electron bắn từ cation ra làm ion hóa một số phân tử trung hòa. Các electron mới bị tách ra chuyển động nhanh trong điện trường và tiếp tục làm ion hóa các phân tử khác. Do hiện tượng ion hóa mang tính dây  chuyền này, số đông các phân tử trong chất khí bị ion hóa, và chất khí chuyển sang trạng thái plasma. Trong thành phần cấu tạo loại plasma này có các ion dương, ion âm, electron và các phân tử trung hòa.

Plasma nóng
Nếu sự ion hóa xảy ra do va chạm nhiệt giữa các phân tử hay nguyên tử ở nhiệt độ cao thì plasma còn gọi là plasma nóng. Khi nhiệt độ tăng dần, các electron bị tách ra khỏi nguyên tử, và nếu nhiệt độ khá lớn, toàn bộ các nguyên tử bị ion hóa. Ở nhiệt độ rất cao, các nguyên tử bị ion hóa tột độ, chỉ còn các hạt nhân và các electron đã tách rời khỏi các hạt nhân.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trạng thái thứ tư của vật chất

Trạng thái vật chất
Thuật ngữ thiên văn học
Khái niệm vật lý
Vật lý plasma
Vật lý thiên văn
Chất khí


title: Exerodonta melanomma

text:
Exerodonta melanomma là một loài ếch trong họ Nhái bén. Chúng là loài đặc hữu của México.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông, và sông có nước theo mùa. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Santos-Barrera, G. & Canseco-Márquez, L. 2004. Exerodonta melanomma. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Exerodonta


title: Jacobyanella metallica

text:
Jacobyanella metallica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1952.

Chú thích

Tham khảo

Jacobyanella


title: Kanuma, Tochigi

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Tochigi, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Tochigi


title: Polexima varicornis

text:
Polexima varicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Polexima


title: Echinolittorina millegrana

text:
Echinolittorina millegrana là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Echinolittorina


title: Minotaur

text:
Minotaur hay nhân ngưu là một quái vật nửa người nửa bò trong thần thoại Hy Lạp. Mọi chuyện bắt đầu khi Minos muốn làm vua xứ Crete nên ông cầu xin thần biển Poseidon. Poseidon đã cho ông một con bò trắng đẹp tuyệt trần để ông chứng tỏ lòng thành của mình. Nhưng mê mẩn trước vẻ đẹp của con bò, Minos đã đem một con bò giả để thế. Tức giận, thần Poseidon đã trừng phạt Minos bằng cách hóa phép cho hoàng hậu của Minos, Pasiphaë, yêu con bò đó. Hoàng hậu đã ra lệnh kiến trúc sư Daedalus làm một con bò cái bằng gỗ cho bà chui vào để giao phối với con bò đó và kết quả là sự ra đời của Minotaur.

Minotaur đã gieo rắc kinh hoàng cho toàn đảo Crete nên vua Minos ra lệnh cho Daedalus làm một mê cung để nhốt nó lại. Mỗi năm, ông đem 7 người con trai và 7 người con gái từ Athena vào cho Minotaur ăn thịt.

Minotaur đã bị tiêu diệt bởi anh hùng Theseus sau khi chàng nghe việc làm tàn ác của vua Minos. Anh đã giết được Minotaur nhờ sự giúp đỡ của Ariadne, con gái vua Minos. Nhờ cuộn chỉ của cô đưa mà anh đã tìm đường thoát được khỏi mê cung.

Xem thêm

 Nhân sư
 Nhân mã
 Người cá
 Người sói

Tham khảo

Thần thoại Hy Lạp


title: Daphnella cheverti

text:
Daphnella cheverti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

cheverti


title: Seeth

text:
Seeth là một đô thị thuộc huyện Nordfriesland, bang Schleswig-Holstein, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Nordfriesland


title: Oldenlandia balfourii

text:
Oldenlandia balfourii là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Đây là loài đặc hữu của Yemen. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Tham khảo

 Miller, A. 2004. Oldenlandia balfourii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Yemen
Oldenlandia


title: Zenica-Doboj (tổng)

text:
Tổng Zenica-Doboj là một trong những tổng của Liên bang Bosna và Hercegovina.

Địa lý

Tổng này nằm ở khu vực trung bộ của Bosna và Hercegovina. Thủ phủ tổng là Zenica và thị xã Doboj nằm ở Republika Srpska, nhưng một phần của đô thị Doboj trước đây ở tổng Zenica-Doboj. Tổng này có diện tích 3904 km².

Các đô thị

Tổng này bao gồm các đô thị Breza, Doboj Jug, Kakanj, Maglaj, Olovo, Tešanj, Vareš, Visoko, Zavidovići, Zenica, Žepče, Usora.

Dân số

Dân số ước tính khoảng 400.000 người, chủ yếu là người Bosnia. Ngoài ra còn có người Croatia chủ yếu sống ở các đô thị Zenica, Žepče, Usora và Vareš. Cộng đồng thiểu số người Serbi chủ yếu sống ở Zenica với một lượng dân số ít hơn sống ở Visoko, Zavidovići và Tešanj.

Năm 2003, dân số của Zenica-Doboj có cơ cấu như sau:
 Người Bosnia: 334.031 (83,6%)
 Người Croatia: 52.130 (13,0%)
 Người Serbi: 10.180 (2,5%)
 Khác: 3.151 (0,8%)

Tham khảo

Tổng Zenica-Doboj
Tổng của Bosna và Hercegovina


title: Gösenroth

text:
Gösenroth là một đô thị thuộc huyện Birkenfeld, bang Rheinland-Pfalz, Đức. Đô thị này có diện tích 4,49 km².

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Birkenfeld


title: Oecetis tsudai

text:
Oecetis tsudai là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Chú thích

Tham khảo

Oecetis


title: Colostethus wothuja

text:
Anomaloglossus wothuja là một loài ếch thuộc họ Dendrobatidae.
Đây là loài đặc hữu của Venezuela.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông ngòi, và đầm nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo
 Stuart, S.N. 2006. Colostethus wothuja. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Colostethus
Động vật lưỡng cư Venezuela
Động vật đặc hữu Venezuela


title: Cardiophorus gagates

text:
Cardiophorus gagates là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Erichson miêu tả khoa học năm 1840.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Liroetiella

text:
Liroetiella là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1989 bởi Kimoto.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Liroetiella antennalis Kimoto, 1989
 Liroetiella antennata Mohamedsaid & Kimoto, 1993
 Liroetiella bicolor Kimoto, 1989
 Liroetiella englerae Medvedev, 1995
 Liroetiella granulicollis Kimoto, 1989
 Liroetiella minor Kimoto, 1989
 Liroetiella nigricollis Kimoto, 1989
 Liroetiella sallehnori Mohamedsaid, 1998
 Liroetiella tibialis Kimoto, 1989
 Liroetiella warisan Mohamedsaid, 1998

Chú thích

Tham khảo

Họ Ánh kim


title: Molophilus ternatus

text:
Molophilus ternatus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Azizpur

text:
Azizpur là một thị trấn thống kê (census town) của quận Agra thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Azizpur có dân số 10.008 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Azizpur có tỷ lệ 41% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 51%, và tỷ lệ cho phái nữ là 30%. Tại Azizpur, 20% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Roggenburg, Neu-Ulm

text:
Roggenburg là một đô thị ở huyện Neu-Ulm bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Voltaire

text:
François-Marie Arouet (; 21 tháng 11 năm 1694 – 30 tháng 5 năm 1778), được biết đến nhiều hơn dưới bút danh Voltaire (; ; phiên âm tiếng Việt: Vôn-te), là một nhà văn, sử gia và triết gia Pháp thời Khai sáng. Ông nổi bật về sự trào phúng và cứng rắn đả kích chế độ nô lệ, Giáo hội Công giáo và Ki-tô giáo nói chung, cũng như việc cổ súy tự do tôn giáo, tự do ngôn luận và việc tách giáo hội ra khỏi nhà nước.

Voltaire là một cây viết phong phú, với nhiều sáng tác thuộc hầu hết mọi thể loại văn học từ kịch, thơ, tiểu thuyết, luận văn tới các công trình sử học và khoa học. Ông đã viết hơn 2000 đầu sách lớn nhỏ cùng 20.000 bức thư. Ông công khai ủng hộ các quyền tự do dân sự mặc dù chế độ kiểm duyệt thời đó rất gay gắt. Là một tay bút chiến hóm hỉnh, ông thường sử dụng các tác phẩm của mình để đả kích sự hà khắc và giáo điều của nhà nước và giáo hội Pháp thời ông sống.

Tiểu sử
Voltaire sinh năm 1694 tại thủ đô Paris ra trong một gia đình cha là một quan chức thuế và mẹ là quý tộc dòng dõi. Ông được giáo dục bởi các giáo sĩ dòng Tên, được học tiếng Hy Lạp và tiếng La Tinh. Sau này ông còn thành thạo các tiếng Anh, Ý và Tây Ban Nha. Ông ban đầu làm thư ký rồi sau chuyển hẳn sang nghiệp viết. Ông chủ yếu viết văn thơ chỉ trích xã hội đương thời và do vậy bị đày sang Anh Quốc, nơi ông chịu nhiều ảnh hưởng và sau ba năm đi đày ông đã viết Lettres philosophiques (Những lá thư triết học về nước Anh).

Về Pháp ông ở tại lâu đài Château de Cirey tại mạn biên giới giữa vùng Champagne và Lorraine. Chính nơi đây ông bắt đầu quan hệ với Émile của Châtelet, vợ của người chủ lâu đài. Voltaire cùng bà nữ hầu tước này đã sưu tập nhiều sách vở tài liệu và cùng nhau nghiên cứu chúng lại cùng nhau làm thí nghiệm "khoa học tự nhiên" ngay tại lâu đài. Bên cạnh say mê khoa học tự nhiên và là tín đồ của Newton ông cũng nghiên cứu sử học và viết Essay upon the Civil Wars in France (Luận văn về Nội chiến ở Pháp) bằng tiếng Anh. Ông cũng viết về vua Louis XIV, miêu tả về sự lớn mạnh của nền quân sự nước Pháp thời ấy. Với tiểu sử vua Thụy Điển là Karl XII ông bắt đầu quan điểm phản đối tôn giáo của mình. Tuyệt tác này bị Chính phủ Pháp căm ghét, do ông tỏ ra khiếm nhã khi miêu tả về kẻ thù của vua Karl XII là August II, Tuyển hầu tước xứ Sachsen kiêm vua Ba Lan (một trong những đứa con riêng của vua August II là danh tướng Pháp Maurice de Saxe). Ông rất ngưỡng mộ Quốc vương Karl XII, và ấn tượng sâu sắc trong chiến thắng lừng lẫy của ông vua này trước Nga hoàng Pyotr Đại Đế trong trận Narva tại Estonia (1700). Ông cùng bà nữ hầu tước còn cùng nhau nghiên cứu triết học, nhất là siêu hình học. Ông cùng nghiên cứu Kinh thánh và cho rằng cần phân tách nhà thờ ra khỏi nhà nước. Lúc này, vua Friedrich Wilhelm I trị vì nước Phổ, và Hoàng thái tử nước ấy là Friedrich đã làm quen với thiên tài văn học Voltaire. Thái tử Friedrich cũng mê say đọc các tác phẩm của ông. Hai người lần đầu tiên trao đổi thư từ vào năm 1736, Voltaire đã viết thư ca ngợi Thái tử Friedrich sẽ là một vị Quân vương triết học sáng suốt.

Vào năm 1740, khi mới 28 tuổi, Hoàng thái tử Friedrich lên nối ngôi, tức là vua Friedrich II Đại Đế của Vương quốc Phổ. Voltaire có viết thơ ca ngợi cuộc đăng quang của vị tân vương sáng suốt. Tuy vị vua - triết gia tiến hành những cải cách tiến bộ đầu tiên, những bạn hữu của nhà vua như Voltaire đều sớm nhận ra rằng nhà vua còn có mối quan tâm khác ngoài triết học. Nhà vua nhanh chóng xua quân tinh nhuệ đánh chiếm tỉnh Silesia giàu mạnh của Đế quốc Áo láng giềng, và giành thắng lợi. Từ năm 1741 cho đến năm 1745 có hai cuộc chiến tranh Silesia đầu tiên, và nhà vua vẫn trao đổi thư từ với Voltaire.

Sau khi Nữ Hầu tước Émile của Châtelet mất, Voltaire sang Phổ chung sống với nhà vua Friedrich II Đại đế - còn gọi là Friedrich Độc đáo. Nay, trong thư gửi cho bạn hữu của ông tại kinh đô Paris, Voltaire miêu tả thành phố Potsdam là miền cực lạc của triết học, và ca tụng vị vua vĩ đại. Ở Hoàng cung khi ấy có một "căn phòng Voltaire". Mặc dù cuộc sống vương giả nhưng ông vẫn giữ thói chỉ trích của mình và với tác phẩm Diatribe du docteur Akakia (Chỉ trích Tiến sĩ Akkakia; tên đầy đủ Histoire du Docteur Akakia et du Natif de St Malo) mà ông phê phán vị Viện trưởng Viện Hàn lâm Berlin là Maupertius, Voltaire đã khiến vua Friedrich II Đại Đế nổi giận. Ông quay về Pháp nhưng vua Louis XV của Pháp cấm ông trở về thủ đô Paris nên ông quay sang Genève. Tuy ban đầu được đón chào nhưng ông lại viết luận văn chỉ trích triết học của Gottfried Leibniz qua tác phẩm Candide, ou l'Optimisme (Ngay thẳng, hay lạc quan; 1759) và ông lại rời thành phố.

Sau bất hòa vào năm 1753, nhà vua Friedrich II Đại Đế do ngưỡng mộ thiên tài của ông nên đã trao đổi thư từ với ông, lập lại tình bạn. Vào năm 1756, cuộc Chiến tranh Bảy năm bùng nổ, quân Phổ bị quân Áo đập tan tác trong trận Kolín (1757). Nhưng nhà vua nước Phổ sẵn sàng thà chết còn hơn nhượng tỉnh Silesia cho giặc, và Voltaire cho rằng, năm xưa, một tiên vương của Vương triều Brandenburg - Phổ từng bị mất đất đai chiếm được, nhưng vẫn giữ mãi vinh dự lớn lao, và nay, nhà vua vẫn luôn luôn có thể "đóng một vai trò lớn lao ở châu Âu". Nhà vua rất thích lời khuyên này của ông. Vào năm 1758, ông cũng trao đổi thư từ với nhà vua, để tìm hiểu những đức tính cao đẹp của nhà vua. Tương tự vào năm 1760, nhà vua nước Phổ gửi thư cho ông. Đến năm 1762, cuối cùng thì nhà vua đã đại phá quân Áo trong trận đánh tại Freiberg và ký kết Hiệp định Hubertusburg vào năm 1763, giữ vững được toàn bộ đất nước Phổ. Dù có vài vụ chia rẽ đầy tai tiếng, tình bạn giữa hai vĩ nhân này vẫn được giữ vững cho đến khi Voltaire qua đời vào năm 1778. Mở đầu từ thập niên 1730, tình bạn thân thiết của họ, với một loạt thư từ được trao đổi giữa hai bên, kéo dài đến hơn 40 năm trời. Đây là một tình bạn nổi tiếng giữa vị vua nước Phổ và một trong những ngôi sao sáng chói nhất của trào lưu Khai sáng trong nhiều năm.

Sinh thời, Voltaire không những có tình bạn với Quốc vương Friedrich II Đại Đế nước Phổ, mà cũng trao đổi thư từ với Nữ hoàng nước Nga là Ekaterina II Đại Đế. Nữ hoàng thán phục thiên tài văn học và tầm nhìn xa trông rộng của ông, và ông cũng gọi Nữ hoàng là "Nữ vương Semiramis của phương Bắc" (Semiramis là một vị Nữ vương huyền thoại của xứ Assyria xưa). Tuy nhiên, ông không hề nói thế trong những lá thư gửi cho Nữ hoàng Ekaterina II Đại Đế, vì ông có viết vở bi kịch "Sémiramis" kể về một vị Nữ vương giết chồng cướp ngôi. Trong khi Nữ hoàng nước Nga đã soán ngôi của chồng của Nga hoàng Pyotr III vào năm 1762. Ông còn ủng hộ Nữ hoàng đánh đuổi người Thổ Nhĩ Kỳ hung bạo ra khỏi châu Âu và chia cắt Ba Lan vào thập niên 1770. Có lần ông còn gọi Nữ hoàng là Tomyris, theo tên một vị Nữ vương xứ Scythia đã đánh tan tác đại quân Ba Tư của Hoàng đế Cyrus Đại Đế. Ông cũng trao đổi thư từ với nhà ngoại giao người Anh là William Hamilton vào năm 1773.

Vắn tắt về tác phẩm
Voltaire để lại một di sản các tác phẩm đồ sộ bao gồm tiểu thuyết, kịch, thơ, luận văn và các công trình nghiên cứu khoa học và sử học. Ông còn viết nhiều sách, rất nhiều tờ rơi và trên 20000 thư từ trao đổi. Trong bản anh hùng ca "Henriade" của ông, Voltaire ca ngợi những đức độ của một vị Quân vương sáng suốt, như sống giản dị, chăm lo phát triển kinh tế hay bảo trợ khoa học và nghệ thuật. Vua Phổ Friedrich II Đại Đế đã hăng hái noi theo những lời dạy này. Trong bản anh hùng ca này, ông ca tụng công đức của vua Henri IV năm xưa.

Tôn giáo
Qua các tác phẩm Voltaire thể hiện quan điểm rằng không cần đức tin để tin vào Chúa. Ông tin vào Chúa nhưng là niềm tin lý tính. Ông cũng phản đối đạo Ki-tô quyết liệt nhưng không nhất quán. Một mặt ông cho rằng Giê-su không tồn tại và các sách Phúc âm là nguỵ tạo nên chứa đầy mâu thuẫn nhưng mặt khác ông lại cho rằng cũng chính công đồng đó đã gìn giữ nguyên bản mà không thay đổi gì để giải thích cho những mâu thuẫn trong các sách Phúc âm. Ông cũng viét nhiều về các chủng thổ dân khác nhau và có quan điểm bài Do thái.

Triết học
Tác phẩm lớn nhất của ông để lại là Dictionnaire philosophique (Từ điển Triết học) tập hợp nhiều bài viết riêng của ông và các bài ông viết trong Encyclopédie (Bách khoa thư) của Diderot. Trong đó ông phản bác thể chế chính trị đương thời của Pháp, nhà thờ Công giáo, Kinh Thánh và thể hiện văn phong, tính cách riêng của mình, Voltaire. Qua đó ông nhấn mạnh vai trò của tôn giáo lý tưởng là giáo dục đạo đức chứ không phải giáo điều.

Ông đồng ý với luận điểm của Isaac Newton và John Locke. Ông cũng phản bác chế độ thuộc địa của Pháp ở Bắc Mỹ.

Ảnh hưởng
Nhà văn Voltaire xem giai cấp tư sản Pháp quá nhỏ bé và yếu ớt, giai cấp quý tộc thì tham nhũng và ăn bám, còn người dân thường thì dốt nát và mê tín, và nhà thờ thì giúp thêm cho các nhà cách mạng bằng thuế thập phân. Do ông xem phần lớn con người là những kẻ đểu giả và ngu dốt, ông bỉ bác nguồn gốc của con người, khác với nhà văn Rousseau mong muốn đưa con người trở về với tự nhiên.

Voltaire cũng không tin tưởng ở chế độ dân chủ mà ông xem là chỉ tuyên truyền những tôn sùng của quần chúng. Theo ông chỉ tin những vị vua theo chủ nghĩa Khai sáng chuyên chế với sự hỗ trợ của các nhà triết học như ông mới có thể dẫn tới sự thay đổi vì chỉ với những tính toán lợi ích hợp lý của nhà vua mới mang lại quyền lợi và thịnh vượng cho vương quốc và thần dân. Trong thư gửi Nữ hoàng Ekaterina II Đại Đế nước Nga và vua Friedrich II Đại Đế nước Phổ ông nhấn mạnh đến vai trò của quân đội và sử dụng vũ lực để "mang lại trật tự" như ông viết ủng hộ việc chia tách Vương quốc Ba Lan và Đại Công quốc Litva. Không những thế, ông cũng kêu gọi vua Friedrich II Đại Đế phát binh đánh người Thổ Nhĩ Kỳ bạo ngược, nhưng vua từ chối. Số là vua đã phải hứng chịu cuộc Chiến tranh Bảy năm tàn khốc, nay chiến tranh kết thúc, vua gửi thư cho Voltaire:

Và khi Voltaire ca ngợi vua Karl XII "lên đến mây xanh" dù ông "chẳng biết tí tẹo gì" về quân sự, vua Friedrich II Đại Đế cũng thể hiện trải nghiệm của mình sau chiến tranh qua việc không ngưỡng mộ vua Karl XII cho lắm. Nhưng Voltaire cũng phản đối việc sử dụng vũ lực để giải quyết các vấn đề tranh chấp như trong Dictionnaire philosophique ông xem chiến tranh là "cỗ máy địa ngục" và người sử dụng chúng là "những kẻ giết người ngu ngốc". Voltaire còn được nhớ đến như một người tranh đấu cho quyền tự do cá nhân, tự do tôn giáo trong đó có quyền được xét xử công bằng và vạch rõ sự giả dối và không công bằng của chế độ ba đẳng cấp.

Voltaire sống hai mươi năm cuối đời ở Ferney và mất ở Paris. Một số tài liệu ghi chép lại, trong những giây phút cuối đời Voltaire đã phát ra những tiếng thét đáng sợ mà không ai hiểu được. Theo lời kể lại của người giúp việc trong nhà ông thì Voltaire đã nhìn thấy những hình ảnh ghê rợn. Những lời nói cuối cùng của ông là: "Vì Thiên Chúa, xin để cho tôi chết trong bình yên." Nay Ferney được đặt theo tên ông là Ferney-Voltaire. Lâu đài ông ở giờ là bảo tàng L'Auberge de l'Europe còn toàn bộ thư viện của ông vẫn được giữ nguyên tại bảo tàng quốc gia Nga tại Sankt-Peterburg. Đại thi hào người Đức là Johann Wolfgang von Goethe đã gọi ông là "nhà văn xuất sắc nhất mọi thời đại". Không những thế, ông cũng được đánh giá là một trong những thiên tài sử học lỗi lạc nhất.

Câu nói và trích dẫn

 "Jamais vingt volumes in-folio ne feront de révolution; ce sont les petits livres portatifs à trente sous qui sont à craindre. Si l'Évangile avait coûté douze cents sesterces, jamais la religion chrétienne ne se serait établie." (Lettre à d'Alembert, 5 tháng 4 năm 1766)
 "Hai mươi tập sách khổ lớn không bao giờ làm nổi một cuộc cách mạng; chính những quyển sách nhỏ giá ba mươi xu mới thực sự đáng sợ. Nếu Sách Phúc Âm có giá là một ngàn hai trăm sestertius (tiền La Mã) thì Kitô giáo có lẽ sẽ không bao giờ phát triển như ngày nay."
 "La nôtre [religion] est sans contredit la plus ridicule, la plus absurde, et la plus sanguinaire qui ait jamais infecté le monde." (Thư gửi Friedrich II của Phổ, ngày 5 tháng 1 năm 1767)
 " [Tôn giáo] của chúng ta [Kitô giáo] là tôn giáo lố bịch nhất, vô lý nhất và đẫm máu nhất làm nhiễm độc thế giới."
 "Dans les commencements de la fondation des Quinze-Vingts......aux sourds de juger de la musique." (Petite digression)
 "Khi mới thành lập bệnh viện Quinze-Vingts......những kẻ điếc bình phẩm về âm nhạc."
 "Il vaut mieux hasarder de sauver un coupable plutôt que de condamner un innocent." (Zadig)
 "Thà mạo hiểm cứu vớt một kẻ phạm tội còn hơn lên án một người vô tội."
 "Que répondre à un homme qui vous dit qu'il aime mieux obéir à Dieu qu'aux hommes et qui, en conséquence, est sûr de mériter le ciel en vous égorgeant?" (Dictionnaire philosophique, mục từ "Fanatisme")
 "Trả lời thế nào đối với một người nói với bạn rằng anh ta tuân phục Chúa hơn là với người khác và cho rằng anh ta chắc chắn sẽ được lên thiên đàng khi cắt cổ bạn?"
 "Je commence mon nom, vous finissez le vôtre." (Voltaire s'adressant au chevalier de Rohan)
 "Tôi bắt đầu bằng tên của tôi, ngài kết thúc bằng tên của ngài."
 "Le fanatique aveugle, et le chrétien sincère Ont porté trop souvent le même caractère;Ils ont même courage, ils ont mêmes désirs.Le crime a ses héros, l'erreur a ses martyrs.Du vrai zèle et du faux vains juges que nous sommes!Souvent les scélérats ressemblent aux grands hommes."(La Henriade, chương 5, trang 169-202)
 "Kẻ cuồng tín mù quáng, cùng tín đồ Cơ Đốc thành thậtĐều mang cùng tính cách;Họ đều can đảm, đều có cùng ham muốn.Tội ác có anh hùng của nó, sai lầm có tử sĩ của nó.Lòng nhiệt thành và vô vọng là những gì chúng ta có!Thường những kẻ côn đồ giống các vĩ nhân."
 "Nous laisserons ce monde-ci aussi sot et aussi méchant que nous l'avons trouvé en y arrivant." (được trích bởi Schopenhauer)
 "Chúng ta sẽ để lại một thế giới điên rồ và tàn ác như khi chúng ta được biết khi bước vào trước đó."
 "Quelques arpents de neige": ainsi Voltaire désigna-t-il les terres françaises du Canada donnant des arguments à ceux qui préféraient que la France les cède à l'Angleterre. Rappelons qu'à l'époque toute la Louisiane - bien plus grande que l'actuel État de Louisiane - était française et dotée d'un climat bien plus clément.
 "Một vài mẫu đất phủ băng tuyết": đó là cách mà Voltaire gọi những vùng đất Canada thuộc Pháp khi ông đưa ra lập luận đối với những người muốn nước Pháp nhượng lại cho Đế quốc Anh. Lưu ý là vào thời điểm đó, toàn bộ vùng đất Louisiana - rộng hơn bang Louisiana hiện tại - là còn thuộc Pháp và có khí hậu ôn hoà hơn.
 "Les beaux esprits se rencontrent."
 "Những tư tưởng lớn thường gặp nhau."
 "Un dictionnaire sans citations est un squelette."
 "Một từ điển không có các câu trích dẫn chỉ là một khung xương."
 "L'écriture est la peinture de la voix."
 "Viết lách chính là hội họa của phát ngôn."
 "On peut juger du caractère des hommes par leurs entreprises."
 "Có thể đánh giá tính cách của đàn ông thông qua sự mạo hiểm dấn thân của họ.
 "Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer."
 "Nếu Chúa không tồn tại thì cần phải phát minh ra ông ta."
 "Soyez des immeubles effondrés de mensonges."
 "Hãy đập tan toà nhà của sự dối trá."
 "Providence has given us hope and sleep as a compensation for many cares of life."
 "Thượng đế ban cho chúng ta hy vọng và giấc ngủ để đền bù cho những nỗi lo lắng của cuộc đời.
 "He who thinks himself wise; Oh Heavens! Is a great fool."
 "Kẻ nào nghĩ mình là khôn ngoan thì, trời hỡi! Hắn là một tên đại ngốc."

Tác phẩm

Triết học

Những lá thư triết học (London, 1733) (French version entitled Lettres philosophiques sur les Anglais, Rouen, 1734), revised as Letters on the English (circa 1778)
Le Mondain (1736)
Luận bàn về con người (1738)
Zadig hay số phận (1747)
Micromégas (1752)
Trẻ mồ côi của nước Trung Hoa (1755).
Candide hay chủ nghĩa lạc quan (1759)
Khảo sát về sự dung thứ (1763)
Ce qui plaît aux dames (1764)
Từ điển Triết học (1764)
L'Ingénu (1767)
Công chúa của thành Babylone (1768)
Bức thư cho tác giả của cuốn sách của ba kẻ lường gạt (1770)

Kịch
Voltaire viết khoảng 50-60 vở kịch, trong đó có một số chưa được xuất bản. Trong số đó có:
Œdipe (1718)
Mariamne (1724)
Zaïre (1732)
Eriphile (1732)
Irène
Socrates
Mahomet
Mérope
Nanine
The Orphan of China (1755)

Lịch sử
History of Charles XII, King of Sweden (1731)
The Age of Louis XIV (Thời đại của vua Louis XIV, 1751)
The Age of Louis XV (Thời đại của vua Louis XV, 1746–1752)
Biên Niên Sử của Đế quốc – từ Hoàng Đế Charlemagne tới Vua Henry VII, Vol. I (1754)
Biên Niên Sử của Đế quốc - từ Louis của Bavaria đến Ferdinand II Vol. II (1754)
 Essay on the Manners of Nations (or 'Universal History') (1756)
Lịch sử của Đế quốc Nga dưới thời Đại Đế Peter (Vol. I 1759; Vol. II 1763)
History of the Parliament of Paris (1769)

Niên biểu
Niên biểu của François Marie Arouet ('Voltaire') (1694-1778)

Chú thích

Tham khảo

 App, Urs. The Birth of Orientalism. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2010 (hardcover, ISBN 978-0-8122-4261-4); contains a 60-page chapter (pp. 15–76) on Voltaire as a pioneer of Indomania and his use of fake Indian texts in anti-Christian propaganda.
 Besterman, Theodore, Voltaire, (1969).
 Brumfitt, J. H. Voltaire: Historian  (1958) online edition
 Davidson, Ian, Voltaire. A Life, London, Profile Books, 2010. ISBN 978-1-60598-287-8
 Durant, Will, The Story of Civilization. Vol. IX: The Age of Voltaire. New York: Simon and Schuster, 1965.
 Gay, Peter, Voltaire's Politics, The Poet as Realist, Yale University, 1988.
 Hadidi, Djavâd, Voltaire et l'Islam, Publications Orientalistes de France, 1974. ISBN 978-2-84161-510-0
 Knapp, Bettina L. Voltaire Revisited (2000)
 Mason, Haydn, Voltaire, A Biography (1981) ISBN 978-0-8018-2611-5

 Muller, Jerry Z., 2002. The Mind and the Market: Capitalism in Western Thought. Anchor Books. 978-0385721660
 Pearson, Roger, 2005. Voltaire Almighty: a life in pursuit of freedom. Bloomsbury. ISBN 978-1-58234-630-4. pp. 447
 Quinones, Ricardo J. Erasmus and Voltaire: Why They Still Matter (University of Toronto Press; 2010) 240 pages; Draws parallels between the two thinkers as voices of moderation with relevance today.
 Schwarzbach, Bertram Eugene, Voltaire's Old Testament Criticism, Librairie Droz, Geneva, 1971.
 Torrey, Norman L., The Spirit of Voltaire, Columbia University Press, 1938.

 Wright, Charles Henry Conrad, A History of French Literature, Oxford University Press, 1912.
 "The Cambridge Companion to Voltaire", ed by Nicholas Cronk, 2009.
 Daniel S. Burt, The biography book: a reader's guide to nonfiction, fictional, and film biographies of more than 500 of the most fascinating individuals of all time, Greenwood Publishing Group, 2001. ISBN 1-57356-256-4.
 Gerhard Ritter, Peter Paret, Frederick the Great: a historical profile, University of California Press, 1968.
 Heinrich Von Treitschke, George Haven Putnam, Douglas Sladen, Confessions of Frederick the Great and the Life of Frederick the Great, The Minerva Group, Inc., 2001. ISBN 0-89875-536-0.
 Trevor Nevitt Dupuy, The military life of Frederick the Great of Prussia, F. Watts, 1969.
 Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, Routledge, 1988. ISBN 0-415-00276-1.
 Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, Harvard University Press, 2006. ISBN 0-674-02385-4.
 Baron Thomas Babington Macaulay Macaulay, Life of Frederick the Great. Delisser & Procter, 1859.
 James Freeman Clarke, Nineteenth century questions, Ayer Publishing, 1897. ISBN 0-8369-2539-4.
 Wayne Andrews, Voltaire, New Directions Publishing, 1981. ISBN 0-8112-0802-8.
 Armstrong Starkey, War in the Age of Enlightenment, 1700-1789, Greenwood Publishing Group, 2003. ISBN 0-275-97240-2.
 Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, Da Capo Press, 1999. ISBN 0-306-80908-7.
 American Society of the French Legion of Honor, The American Society Legion of Honor magazine, Tập 13-14, American Society of the French Legion of Honor., 1942.
 Alexander J. Nemeth, Voltaire's tormented soul: a psychobiographic inquiry, Associated University Presse, 2008. ISBN 0-934223-92-0.
 Henri Troyat, Catherine the Great, Berkley Books, 1989. ISBN 0-425-07981-3.
 Christopher Thacker, Voltaire, Taylor & Francis, 1971. ISBN 0-7100-7020-9.
 Sara J. Schechner, Sara Schechner Genuth, Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology, Princeton University Press, 1999. ISBN 0-691-00925-2.
 Lê Hải, Voltaire và tư duy lý tính Blog Sổ tay nghiên cứu 2011.

Tiếng Pháp
 René Pomeau, La Religion de Voltaire, Librairie Nizet, Paris, 1974.
 Valérie Crugten-André, La vie de Voltaire
 Morley, J., The Works of Voltaire, A Contemporary Version, (21 vol 1901), online edition

Triết gia thời kỳ Khai sáng
Nhà văn Pháp
Nhà triết học Pháp
Người Paris
Mất năm 1778
Nhà sử học Pháp
Nhà viết kịch Pháp
Nhà văn khoa học giả tưởng Pháp
Sinh năm 1694
Thời kỳ Khai sáng
Triết gia thế kỷ 18
Hội viên Hội Hoàng gia
Nhà phê bình Hồi giáo
Nhà phê bình tôn giáo
Nhà phê bình Kitô giáo
Nhà phê bình Do Thái giáo
Nhà văn từ Paris
Nhà văn Pháp ngữ
Nhà triết học về tính dục


title: Fracara

text:
Fracara là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Lăng Dinh Hương

text:
Lăng Dinh Hương thuộc làng Dinh Hương, thị trấn Thắng, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang là một quần thể kiến trúc điêu khắc đá có từ thời Hậu Lê, được công nhận di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia từ 1965.

Lịch sử
Lăng Dinh Hương xây dựng từ năm 1727 (xuất hiện trước tất cả các lăng mộ vua Nguyễn ở Cố đô Huế).
Trong lăng lưu giữ thi hài Quận công La Quý Hầu, tên húy là La Đoan Trực.

Cụ La Đoan Trực sinh năm 1688 tại làng Cẩm Xuyên, xã Xuân Cẩm, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Năm 1730 triều Lê Duy Phường ông được cử làm dịch quân thị hầu, thị đội, rồi làm thái giám. Dưới triều Lê Ý Tông ông được cử hai lần đi sứ phương Bắc vào năm 1735 và 1739.

Sang năm 1740 triều Lê Hiển Tông, ông cầm quân đi dẹp loạn ở các vùng thuộc đạo Kinh Bắc, Sơn Nam, Hải Dương.

Ông mất mùng 9 tháng 6 năm Kỷ Tỵ (1749), thọ 61 tuổi. Năm 1754 vua phong ông là Phúc thần trung cẩn đại vương. Lăng được chính Quận công xây dựng khi ông còn sống.

Kiến trúc
Lăng nằm trên một quả đồi hình tròn rộng khoảng một ha có tường gạch bao quanh (ngày xưa là tường đá ong bao quanh). Vào cổng là hai tượng quan hầu cầm dùi đồng. Quần thể lăng đá Dinh Hương chia làm ba phần chính: phần mộ táng ở giữa, phần thờ tự ở bên trái, phần bia ở bên phải. Tượng người và vật tại lăng làm bằng đá xanh được chạm khắc rất sống động, tượng có kích thước lớn, hình khối mập, chắc và được tỉa công phu.

Phần mộ rộng khoảng 100 mét vuông có tường đá ong dày bao quanh là nơi lưu giữ thi hài Quận công La Quý Hầu, có hai võ quan dắt ngựa đứng canh. Cặp tượng quan hầu dắt ngựa được xem là những kiệt tác của nghệ thuật chạm khắc đá, tượng chú trọng vào cách tạo khối trên thân, khiến con vật trở nên đậm chất hiện thực. Một số mảng chạm tỷ mỷ và mang tính cách điệu cao như phần yên cương, bờm con ngựa. Võ quan đeo gươm dắt ngựa phía bên phải có mặt to, hàm rộng. Võ quan đeo gươm dắt ngựa phía bên trái có râu dài, mặt nhỏ.

Khu thờ tự gồm hai voi nằm chầu, bàn thờ có hai con nghê to há mồm ngồi chầu, tiếp theo là ngai thờ làm từ hai khối đá lớn cùng hai quan hầu nữ và hai con nghê nhỏ trạm khắc tinh tế, sinh động.
Quan hầu nữ bên trái bưng chiếc tráp khối hộp chữ nhật ngang bụng, bàn tay trái đỡ dưới hộp tráp, tay phải giữ ngang đầu hộp, để hở nửa bàn tay với những ngón thon dài. Quan hầu nữ bên phải ngai thờ tay cầm quạt, đầu đội mũ ni có chóp nhọn như một chiếc nón nhỏ, nửa phía sau mũ có bốn lớp vải trùm kín chân tóc, phủ xuống kín tai và gáy.

Hình ảnh

Đường tham quan
Cách 1: Cách đi tới Lăng Dinh Hương: từ Hà Nội theo Quốc lộ 1 về hướng bắc 41 km tới ngã ba Đình Trám, rẽ trái theo quốc lộ 37 khoảng 17 km thì tới trung tâm thị trấn Thắng, lăng ở phía nam thị trấn 1 km.

Cách 2: Cách đi tới lăng Dinh Hương: Từ cầu Nhật Tân (Hà Nội), đi về quốc Lộ 1A, hỏi đi về cầu Mai Đình rồi đi qua cầu Mai Đình hướng  về thị trấn Thắng (Cách cầu Mai Đình 18 km, cách thị trấn Thắng 1 km)

Chú thích

Xem thêm

Di tích tại Bắc Giang
Du lịch Bắc Giang
La Đoan Trực
Hiệp Hòa (huyện)


title: Boreotrophon egorovi

text:
Boreotrophon egorovi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Boreotrophon


title: Chilicola maculipes

text:
Chilicola maculipes là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Chilicola
Động vật được mô tả năm 2002


title: Phavaraea rejecta

text:
Phavaraea rejecta là một loài bướm đêm thuộc họ Notodontidae. Loài này có ở Nam Mỹ, bao gồm Brasil.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Species page at Tree of Life project


title: Nhân trần (định hướng)

text:
Nhân trần có thể là tên của một số loài thực vật sau đây:
Adenosma glutinosum: Nhân trần hay hoắc hương núi, chè nội. Thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae).
Platostoma hispidum (đồng nghĩa: Acrocephalus indicus): Nhân trần, đỉnh đầu. Thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae).
Artemisia capillaris: Nhân trần bắc, nhân trần hao, nhân trần Trung Quốc, ngải lá kim. Thuộc họ Cúc (Asteraceae).