title: Địa khai hóa

text:
Địa khai hóa là quá trình giả thiết biến đổi bầu khí quyển, nhiệt độ, địa hình bề mặt và hệ sinh thái của một hành tinh, vệ tinh tự nhiên hoặc thiên thể khác cho giống với môi trường có thể sống được như trên Trái Đất.

Định nghĩa của địa khai hóa được phát triển từ cả khoa học viễn tưởng và khoa học thực thụ. Nó được đặt ra bởi Jack Williamson trong một truyện ngắn viễn tưởng xuất bản năm 1942 trong Astounding Science Fiction.

Thậm chí nếu môi trường của một hành tinh có thể dược cải tạo kĩ lưỡng thì tính khả thi của việc tạo ra một môi trường hành tinh tựa Trái Đất vẫn chưa được xác nhận. Sao Hỏa thường được đề cập đến như một ứng cử viên cho việc địa khai hóa. Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện liên quan đến tính khả thi của việc làm nóng và thay đổi bầu khí quyển của nó, và NASA đã tổ chức nhiều cuộc tranh luận cho vấn đề này. Một vài phương án tiềm năng trong việc thay đổi khí hậu Sao Hỏa có thể dựa vào khả năng công nghệ của nhân loại, nhưng hiện tại, nguồn tài nguyên kinh tế lại cần cao hơn khả năng đáp ứng của bất kỳ chính phủ hay cộng đồng nào. Khoảng thời gian dài và tính thực tiễn của việc địa khai hóa là những chủ đề cần tranh luận. Những câu hỏi chưa có lời giải khác liên quan đến đạo đức, hậu cần, kinh tế, chính trị và phương pháp luận của việc biến đổi môi trường một thế giới ngoài Trái Đất.

Lịch sử
Nhà thiên văn học Carl Sagan đã đề xuất một kỹ thuật hành tinh của Sao Kim trong một bài viết trên tạp chí Science năm 1961. Sagan tưởng tượng việc gieo mầm bầu khí quyển của Sao Kim với tảo biển, thứ sẽ biến đổi nước, khí N2 và CO2 thành các hợp chất hữu cơ. Với quá trình loại bỏ khí carbon dioxide trong khí quyển này, hiệu ứng nhà kính sẽ được giảm bớt cho đến khi nhiệt độ bề mặt rơi vào cấp độ thích hợp. Sagan giả đinh rằng carbon thành phẩm sẽ bị đốt bởi nhiệt độ cao của Sao Kim, và do đó bị cô lập trong trạng thái "graphit hoặc những dạng thù hình của carbon" trên bề mặt hành tinh. Tuy nhiên, những khám phá sau đó về những điều kiện trên Sao Kim đã làm cho việc tiếp cận này trở nên bất khả thi. Một vấn đề là những đám mây của sao Kim được cấu tạo từ dung dịch acid sulfuric đậm đặc. Thâm chí nếu tảo có thể phát triển trong môi trường đặc thù của tầng trên khí quyển Sao Kim, một vấn đề còn khó khăn hơn là bầu khí quyển đơn giản rằng quá dày - áp suất cao sẽ dẫn tới một khí quyển gồm các phân tử oxy gần như nguyên chất và gây ra cho bề mặt của hành tinh được bao phủ dày đặc bởi bột mịn graphit. Dạng kết hợp dễ bay hơi này có thể không được duy trì qua thời gian. Bất kỳ carbon nào được cố định ở dạng hữu cơ sẽ được giải phóng lại thành khí carbon dioxide thông qua quá trình cháy, làm "đoản mạch" quá trình địa khai hóa.

Sagan cũng đã hình dung việc địa khai hóa Sao Hỏa để tạo ra môi trường để cho con người có thể sống được trong Planetary Engineering on Mars (1973), một bài được xuất bản trong tạp chí Icarus. Ba năm sau, NASA đã chính thức giải quyết vấn đề của kỹ thuật hành tinh trong một nghiên cứu, nhưng được sử dụng thay thế như "sinh thái tổng hợp hành tinh". Nghiên cứu kết luận rằng Sao Hỏa có thể hỗ trợ sự sống và trở thành hành tinh có thể sống được. Phiên hội nghị đầu tiên trong việc địa khai hóa, sau đó giới thiệu "mô hình hành tinh" được tổ chức cùng năm.

Tháng 3 năm 1979, kiến trúc sư NASA và tác giả James Oberg tổ chức cuộc hội đàm địa khai hóa đầu tiên, một hội nghị đặc biệt ở Lunar and Planetary Science Conference tại Houston. Oberg truyền tải những định nghĩa địa khai hóa được bàn luận ở cuộc hội đàm đến công chúng qua cuốn sách New Earth (1981). Đến năm 1982 từ địa khai hóa được sử dụng trong tựa đề của một bài viết trong tạp chí. Nhà thiên văn học Christopher McKay đã viết "địa khai hóa Sao Hỏa", một bài viết cho Journal of the British Interplanetary Society. Bài viết thảo luận về những tiềm năng của một sinh quyển tự điều chỉnh, và cách dùng từ của McKay đã trở thành thuật ngữ được yêu thích. Năm 1984, James Lovelock và Michael Allaby đã xuất bản The Greening of Mars. Sách của Lovelock lần đầu tiên miêu tả một phương pháp mới lạ của việc làm ấm Sao Hỏa, nơi mà chlorofluorocarbon (CFC) được thêm vào bầu khí quyển.

Các khía cạnh và định nghĩa
Năm 1985, Martyn J. Fogg bắt đầu xuất bản vài bài viết về địa khai hóa. Ông cũng làm việc như biên tập viên cho một vấn đề đầy đủ về địa khai hóa cho Journal of the British Interplanetary Environments năm 1992. Trong quyển Terraforming: Engineering Planetary Environments (1995), Fogg đã đề xuất những định nghĩa sau cho những khía cạnh khác nhau liên quan đến địa khai hóa:

 Kỹ thuật hành tinh: ứng dụng của kỹ thuật cho mục đích thúc đấy những tính chất tổng quát của một hành tinh.
 Kỹ thuật địa chất: kỹ thuật hành tinh áp dụng đặc thù cho Trái Đất. Nó chỉ bao gồm duy nhất những khái niệm vĩ mô đối mặt sự biến đổi của một vài thông số toàn cầu, chẳng hạn như hiệu ứng nhà kính, thành phần khí quyển, dòng chảy và dòng chảy tác động.
 Địa khai hóa: một quá trình của kỹ thuật hành tinh, đặc biệt hướng vào việc tăng cường sức chứa của một môi trường ngoài Trái Đất để hỗ trợ sự sống như chúng ta biết về nó. Thành tựu cuối cùng của việc địa khai hóa sẽ là tạo ra một hệ sinh thái mở ngang bằng với mọi đặc điểm của sinh quyển địa cầu, một trong số đó sẽ là hoàn toàn có thể sinh sống đối với con người.

Fogg cũng đã nghĩ ra những khái niệm cho những hành tinh ứng cử viên trong việc thay đổi theo mức độ tương thích của con người:

 Hành tinh có thể sống được (habitable planet): Một thế giới với một môi trường đủ giống với Trái Đất cho phép sự thoải mái và định cư tự do của con người.
 Hành tinh tương thích sinh học (biocompatible planet): Một hành tinh sở hữu những thông số vật lý cần thiết cho sự sống nảy nở trên bề mặt. Nếu không có sự sống ban đầu, sau đó một thế giới có thể tổ chức  một sinh quyển với độ phức tạp đáng kể không cần phải địa khai hóa hành tinh.
 Hành tinh dễ dàng địa khai hóa (easily terraformable planet): Một hành tinh có thể được kết xuất tương thích sinh học, hoặc có thể sinh sống, và duy trì bởi những kỹ thuật hành tinh khiêm tốn và với nguồn tài nguyên có hạn của một tàu vũ trụ hoặc nhiệm vụ robot.

Fogg đề nghị rằng Sao Hỏa đã từng là một hành tinh có sự sống trong thời trẻ của nó, nhưng bây giờ không thuộc một trong ba loại này, bởi vì nó chỉ có thể được địa khai hóa với độ khó cao hơn.

Những yêu cầu cho sự sống
Một yêu cầu tuyệt đối cho sự sống là nguồn năng lượng, nhưng quan niệm về khả năng sống được của hành tinh bao hàm nhiều tiêu chí vật lý địa chất, hóa học địa chất và thiên văn địa chất phải có trước khi bề mặt của một thiên thể có thể hỗ trợ sự sống. Mối quan tâm đặc biệt là tập hợp các yếu tố duy trì độ phức tạp, sinh vật đa bào ngoài những sinh vật đơn giản hơn trên Trái Đất. Nghiên cứu và lý thuyết về vấn đề này là một phần của ngành khoa học hành tinh và ngành mới nổi của sinh học vũ trụ.

Trong lộ trình của sinh học thiên thể, NASA đã định nghĩa tiêu chí sinh sống hàng đầu như "những khu vực mở rộng của nước dạng lỏng, điều kiện thuận lợi cho việc cấu thành nên những phân tử hữu cơ phức tạp, và nguồn năng lượng để duy trì sự trao đổi chất".

Các cấp sơ bộ
Một khi những điều kiện trở nên phù hợp hơn cho sự sống của các loài du nhập, có thể bắt đầu sự nhập cư của các vi sinh vật. Khi các điều kiện trở nên gần giống với Trái Đất, thực vật cũng có thể được mang đến đấy. Điều này sẽ gia tăng sự sản sinh của oxy, điều mà trên lý thuyết sẽ làm cho hành tinh thậm chí có thể hỗ trợ cho đời sống động vật.

Mục tiêu tương lai

Sao Hỏa

Ở nhiều khía cạnh, Sao Hỏa là hành tinh giống với Trái Đất nhất trong Hệ Mặt Trời. Sao Hỏa được cho là từng có một môi trường giống Trái Đất trong thời kỳ sơ khai, với bầu khí quyển dày hơn và nguồn nước dồi dào, điều mà đã bị mất đi qua hàng trăm triệu năm.

Cơ chế chính xác của việc thất thoát này vẫn còn chưa rõ, mặc dù ba cơ chế riêng biệt có vẻ như là: đầu tiên, bất cứ khi nào bề mặt nước hiện hữu, carbon dioxide phản ứng với đá tạo nên carbonat, do đó rút dần bầu khí quyển và ràng buộc nó với bề mặt hành tinh. Trên Trái Đất, quá trình này bị phản tác dụng khi các mảng kiến tạo hoạt động gây nên các vụ phun trào núi lửa làm cho carbon dioxide trở lại khí quyển. Trên Sao Hỏa, sự thiếu hụt hoạt động kiến tạo ngăn chặn sự tái tạo của khí gas khóa chặt trong các lớp trầm tích.

Thứ hai, việc thiếu từ quyển quanh Sao Hỏa cho phép gió Mặt Trời bào mòn dần bầu khí quyển. Đối lưu trong lõi đầy sắt của Sao Hỏa ban đầu tạo ra từ trường. Tuy nhiên, dynamo đã ngừng hoạt động từ lâu, và từ trường Sao Hỏa phần lớn đã biến mất, có thể do "sự mất nhiệt, sự rắn hóa hầu hết phần lõi, và / hoặc những thay đổi trong cơ chế đối lưu của lớp phủ". Kết quả từ nhiệm vụ MAVEN của NASA cho thấy khí quyển bị loại bỏ chủ yếu bởi những sự kiện phun trào nhật hoa, nơi bùng nổ các proton tốc độ cao từ Mặt Trời tác động đến bầu khí quyển. Sao Hỏa vẫn còn giữ lại một từ quyển có hạn bao phủ xấp xỉ 40% bề mặt. Thay vì bao phủ và bảo vệ bầu khí quyển một cách thống nhất từ gió Mặt Trời, từ trường có dạng nhỏ hơn, hình ô, phần lớn co cụm lại xung quanh bán cầu nam của hành tinh.

Cuối cùng, khoảng 4,1 đến 3,8 tỷ năm trước, thiên thạch va chạm trong sự kiện Late Heavy Bombardment đã gây ra những thay đổi đáng kể môi trường bề mặt của các vật thể trong Hệ Mặt Trời. Lực hấp dẫn yếu của Sao Hỏa gợi ý rằng những cú va chạm này có thể đã đẩy bầu khí quyển của nó vào không gian.

Địa khai hóa Sao Hỏa đòi hỏi hai thay đổi lớn xen kẽ: xây dựng bầu khí quyển và làm nóng nó. Một bầu khí quyển dày hơn với các khí nhà kính như carbon dioxide có thể giữ lại bức xạ Mặt Trời tới. Bởi vì nhiệt độ gia tăng sẽ thêm các khí nhà kính vào bầu khí quyển, hai quá trình này sẽ tăng cường lẫn nhau. Chỉ một mình carbon dioxide sẽ không đủ để duy trì nhiệt độ trên điểm đóng băng của nước, nên một hỗn hợp của các khí nhà kính riêng biệt có thể được sản xuất.

Sao Kim

Việc địa khai hóa Sao Kim yêu cầu hai thay đổi lớn; loại bỏ hầu hết carbon dioxide, có mật độ  trong khí quyển và làm giảm nhiệt độ bề mặt () của hành tinh. Những mục tiêu này gần như liên quan đến nhau, bởi vì nhiệt độ cực nóng của Sao Kim được tạo ra bởi hiệu ứng nhà kính gây nên bởi bầu khí quyển đậm đặc. Cô lập bầu khí quyển carbon dioxide sẽ cũng giống như việc giải quyết vấn đề nhiệt độ hành tinh.

Mặt Trăng

Mặc dù lực hấp dẫn của Mặt Trăng là quá nhỏ để giữ một bầu khí quyển cho các khoảng thời gian địa chất, nhưng nếu được cho một bầu khí quyển, nó vẫn sẽ giữ lại bầu khí quyển đó trong một khoảng thời gian dài, so với tuổi thọ con người. Landis và những người khác đã cho rằng việc địa khai hóa Mặt Trăng là khả thi, dù không phải tất cả đều đồng ý với ý kiến đó. Landis đo được rằng 1 psi oxy nguyên chất trong khí quyển của Mặt Trăng sẽ yêu cầu 200 nghìn tỷ tấn oxy, và gợi ý rằng nó có thể được tạo ra bằng cách khử oxy từ một lượng đá Mặt Trăng tương đương với một khối lập phương có cạnh khoảng 50 km. Nói cách khác, ông đã đề xuất rằng hàm lượng nước của "50 đến 100 sao chổi" kích thước của sao chổi Halley sẽ làm việc này, "giả định rằng nước không văng ra khi sao chổi đâm vào Mặt Trăng". Tương tự như vậy, Benford đã tính toán rằng việc khai hóa Mặt Trăng sẽ yêu cầu "khoảng 100 sao chổi kích thước của Halley".

Trái Đất
Có đề xuất rằng do các hiệu ứng của biến đổi khí hậu, một chương trình can thiệp có thể được thiết kế để cho Trái Đất trở về bình thường và các thông số khí hậu tốt hơn. Để đạt được điều này, nhiều giải pháp đã được đề xuất, như việc kiểm soát bức xạ Mặt Trời, cô lập carbon dioxide bằng cách sử dụng những phương pháp kỹ thuật địa chất, chế tạo và giải phóng sinh vật biến đổi gen giúp thay đổi khí hậu.

Các vật thể khác trong Hệ Mặt Trời
Các ứng cử viên khả thi khác cho việc khai hóa (có thể một phần hoặc toàn phần) bao gồm Titan, Callisto, Ganymede, Europa, và thậm chí là Sao Thủy, vệ tinh Enceladus của Sao Thổ, và hành tinh lùn Ceres.

Trong văn hóa đại chúng
Địa khai hóa là một khái niệm phổ biến trong khoa học viễn tưởng, truyền hình, phim, tiểu thuyết và trò chơi điện tử.

Một khái niệm có liên quan là xenoforming - một quá trình trong đó người ngoài hành tinh thay đổi Trái Đất hoặc các hành tinh khác để phù hợp với nhu cầu của họ, đã được đề xuất trong tác phẩm kinh điển The War of the Worlds (1898) của H. G. Wells.

Chú thích

Tham khảo

 Dalrymple, G. Brent (2004). Ancient Earth, ancient skies: the age of Earth and its cosmic surroundings. Stanford University Press.
 Faure, Gunter &  Mensing, Teresa M. (2007). Introduction to planetary science: the geological perspective. Springer. .

 Fogg, Martyn J. (2000). The Ethical Dimensions of Space Settlement (PDF format). Space Policy, 16, 205–211. Also presented (1999) at the 50th International Astronautical Congress, Amsterdam (IAA-99-IAA.7.1.07).
 Forget, François; Costard, François & Lognonné, Philippe (2007). Planet Mars: Story of Another World. Springer. .
 Kargel, Jeffrey Stuart (2004). Mars: a warmer, wetter planet. Springer. .

 McKay Christopher P. & Haynes,  Robert H. (1997).  "Implanting Life on Mars as a Long Term Goal for Mars Exploration", in The  Case for Mars IV: Considerations for Sending Humans, ed. Thomas R. Meyer (San Diego, California: American Astronautical Society/Univelt), Pp. 209–15.
 Read, Peter L.; Lewis, Stephen R. (2004). The Martian climate revisited: atmosphere and environment of a desert planet. Springer. .
 Sagan, Carl & Druyan, Ann (1997). Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space. Ballantine Books. .
 Schubert, Gerald;  Turcotte, Donald L.; Olson, Peter. (2001). Mantle convection in the Earth and planets. Cambridge University Press. .
 Taylor, Richard L. S. (1992). "Paraterraforming – The world house concept". Journal of the British Interplanetary Society, vol. 45, no. 8, pp. 341–352. . .
 Thompson, J. M. T. (2001). Visions of the future: astronomy and Earth science. Cambridge University Press. .

Liên kết ngoài

 New Mars forum
 Terraformers Society of Canada
 Visualizing the steps of solar system terraforming
 Research Paper: Technological Requirements for Terraforming Mars
 Terraformers Australia
 Terraformers UK
 The Terraformation of Worlds
 Terraformation de Mars
 Fogg, Martyn J. The Terraforming Information Pages
 BBC article on Charles Darwin's and Joseph Hooker's artificial ecosystem on Ascension Island that may be of interest to terraforming projects

 Robotic Lunar Ecopoiesis Test Bed Principal Investigator: Paul Todd (2004)

Vấn đề mở
Hệ thống sinh thái
Từ mới thập niên 1940
Kỹ thuật hành tinh
Đề tài khoa học viễn tưởng
Địa khai hóa


title: Trịnh Giang

text:
Trịnh Giang (chữ Hán: 鄭杠, 14 tháng 10 năm 1711 – 30 tháng 12 năm 1762),  còn có tên khác là Trịnh Khương (鄭橿), hay Trịnh Cường, thụy hiệu là Dụ Tổ Thuận vương (裕祖順王), là vị chúa Trịnh thứ 6 thời Lê Trung hưng trong lịch sử Việt Nam.

Với tư cách là con trai trưởng của Trịnh Cương – vị Chúa tiền nhiệm, Trịnh Giang trở thành người nắm quyền thực sự của Đàng Ngoài từ sau cái chết của cha mình vào tháng 10 năm 1729 đến khi bị lật đổ tháng 1 năm 1740. Trong thời gian cai trị của mình, Trịnh Giang làm nhiều việc mất lòng người như giết hại vua Lê và nhiều đại thần được trọng vọng; lại sa vào con đường ăn chơi xa xỉ, tin dùng hoạn quan, gian nịnh khiến chính sự ngày càng đổ nát. Đến nửa cuối giai đoạn trị vì của ông, các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra, thành một làn sóng mạnh mẽ khắp Đàng Ngoài. Các sử gia thường xếp thời kỳ của ông là bắt đầu giai đoạn suy vong của họ Trịnh.

Từ năm 1739, Trịnh Giang mắc bệnh và tự nhốt mình trong cung điện dưới lòng đất, trong khi tình hình đất nước ngày càng rối ren bởi các cuộc khởi nghĩa nông dân. Để cứu vãn tình thế, vào đầu năm 1740, mẹ ông là Thái phi Vũ thị cùng một số đại thần trong phủ chúa đã lật đổ ông và đưa người em trai là Trịnh Doanh lên cầm quyền. Trịnh Giang được tôn làm Thái thượng vương nhưng bị giam lỏng trong cung điện cho đến khi qua đời.

Thân thế và cuộc sống ban đầu

Dụ Tổ Thuận vương Trịnh Giang là con trai trưởng của Hy Tổ Nhân vương Trịnh Cương, mẫu thân là bà Vũ Thị Ngọc Nguyên, người xã Mĩ Thứ, huyện Đường Yên, trấn Hải Dương, nguyên là vợ thứ của Trịnh Cương với tước hàm là Chiêu viện. Ông chào đời vào ngày 14 tháng 10 năm 1711 dưới triều Lê Dụ Tông.

Mùa đông tháng 10 năm 1717, theo lệ cũ dành cho con trưởng của Chúa, Trịnh Giang - 7 tuổi được ra ở phủ riêng, có Bồi tụng Đàm Công Hiệu làm Tán thiện, Nguyễn Hiệu làm Tả tư giảng, Nguyễn Quý Ân làm Hữu tư giảng. Ngày 29 tháng 9 năm 1727, Trịnh Giang khi đó 17 tuổi được phong làm Khâm sai Tiết chế các xứ thủy bộ chư quanh kiêm nắm các việc chính sự, cơ mật, Thái úy, Thịnh quốc công cho mở phủ Điện Quốc. Từ đây địa vị của ông chính thức được công nhận là người sẽ nối ngôi Chúa. Chúa Trịnh Cương còn đích thân làm bài Bảo huấn và hai bài thơ ban dạy cho Trịnh Giang.

Khi ông còn làm thế tử, quan tể tướng là Nguyễn Công Hãng đã dâng mật sớ nhận xét rằng ông là người ươn hèn, không thể gánh vác được ngôi Chúa. Trịnh Cương đã có ý định thay đổi ngôi Thế tử, nhưng vẫn chưa kịp tiến hành. Mùa đông năm 1729, Trịnh Cương đi tuần du ở Như Kinh, giữa đường thì bị bệnh chết, các quan bí mật đưa về phủ chúa rồi phát tang. Trịnh Giang với tư cách thế tử lên nối ngôi Chúa.

Mùa hạ năm 1730, ông tự tiến phong cho mình là Nguyên soái Thống quốc chính Uy Nam vương, tôn tổ mẫu Trương Thị (vợ cả của Trịnh Bính, người xã Như Kinh, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, xứ Kinh Bắc) làm Thái tôn Thái phi, mẹ đẻ là Chiêu viện Vũ thị làm Thái phi. Mỗi khi truyền đạt lời của Thái tôn Thái phi thì gọi là "theo húy chỉ", lời của Thái phi là "theo ý chỉ", truy phong cho ông ngoại (tức cha của bà Thái phi) là Tuấn quận công Vũ Tất Tố làm Tuấn Trạch công. Lại tôn người mẹ đích là Trịnh thị (vợ cả của Trịnh Cương nhưng đã mất mà không có con) làm Thái phu nhân, lập đền thờ ở kinh đô. Các thầy giáo vỡ lòng của Chúa cũng được phong chức: Đàm Công Hiệu làm Thái tể, Nguyễn Quý Ân (đã mất) được truy tặng Hữu Thị lang bộ Hình, tước quận công.

Trị vì (1729 - 1740)

Những chính sách mới

Sau khi lên ngôi, Trịnh Giang có ý thực hiện một số cải cách với quy mô nhỏ. Đầu tiên là xá 3/10 thuế vụ hạ và 2/10 thuế vụ đông trong năm Chúa lên chấp chính, đem các ao trong cung uyển và ao ngự trì trả lại cho dân ...

Theo lời đề nghị của Nguyễn Công Hãng, vào đầu năm 1730, chúa ra lệnh giảm bớt thuế tô cho ruộng tư theo các hạng; Thanh Hoa và Nghệ An không có đường đê cũng miễn cho tiền thuế điệu, hạng chính đinh được giảm bớt một nữa, hạng hoàng đinh và hạng lão (trên 60 tuổi) thì nhất luật miễn trừ; sau đó còn có lệnh định lại niên hạn làm sổ đinh.

Trịnh Giang là người hay nghi kỵ, lấy cớ rằng các viên trấn thủ trị nhậm ở trấn lâu ngày, được lòng quân dân, e sẽ sinh ra việc biến động, bèn đổi Nguyễn Minh Châu, hiện trấn thủ Kinh Bắc, đi trấn thủ Nghệ An, đại tư mã Đặng Đình Lân đi trấn thủ Sơn Nam. Những viên trấn thủ khác ở các xứ, phần nhiều thay đổi.

Tháng 6 ÂL, Trịnh Giang muốn biết số tài chính, thuế khóa thu chi thừa thiếu thế nào, bèn sai Nguyễn Hiệu và Phạm Khiêm Ích hội đồng viên chức trong lục phiên để kiểm điểm tra xét việc chi dùng của lục cung. Lại theo lời bàn của các quan, tăng tiền thuế dung, thuế điệu những hộ bỏ làng đi trú ngụ (khách hộ) và bọn tạp lưu. Vì có lần giặc giã, phải chi tiêu nhiều cho đến năm (1731), Trịnh Giang lập sổ chi thu biên rõ đồng niên thu vào được bao nhiêu và chi ra mất bao nhiêu, để liệu sự chi dụng cho vừa; lại đặt quan chức để cùng Hộ phiên trông nom các sổ ấy.

Mùa đông năm 1731, các viên giữ chính quyền trong phủ chúa bàn luận về kỳ thi tuyển chọn võ quan. Theo thể lệ khi trước, kì đầu hỏi về nghĩa sách võ kinh thì người có giỏi võ nhưng không giỏi ghi nhớ sẽ bị loại cả. Đến đây định lại kỳ 1 thi bắn cung, múa siêu đao; kỳ 2 thi múa múa kiếm, cưỡi ngựa và chạy bộ bắn tên; kỳ 3 mới thi văn sách, hỏi sơ lược về ý nghĩa 7 bộ sách binh thư, để xem sức học, rồi hỏi kỹ về phương pháp mưu lược việc binh. Sau đó lại nhận thấy rằng khoa thi bát cử lấy đỗ có hạn định, có khi còn bỏ sót nhân tài, bèn phỏng theo thể lệ khoa thi hoành từ về bên văn, đặt thêm khoa hoành tuyển, để khảo thí võ nghệ, người nào có tài năng sẽ được biểu dương và bổ dụng.

Mùa xuân năm 1732, chúa Trịnh Giang theo lời bàn định của các quan, về việc thuế thổ sản. Căn cứ theo tệ nạn trước đó:

Từ đó có lệnh đình bãi các thuế thổ sản, duy người nào tình nguyện mới cho phép mà thôi. Dân chúng thấy điều đó là tiện lợi. Mùa đông cùng năm, vì cho rằng thuế muối đánh quá cao (2 phần 10) khiến dân chúng phải ăn uống kham khổ, ông cho bãi bỏ phép đánh thuế này.

Đầu năm 1733, Chúa hạ lệnh hạn chế việc xây tượng Phật. Các tượng chỉ được dùng gỗ hoặc đá để khắc, chiều dài không quá 3 thước ta, mục đích là hạn chế sự lãng phí. Chỉ những trường hợp cá biệt thì phải làm đơn xin rồi mới xét cho làm.

Tháng 2 năm 1733, miễn việc bắt lính trốn ở tứ trấn, bãi bỏ việc mộ lính. Trước đây, vì cớ đinh tráng bị hao hụt, nên số lính ở tứ trấn được giảm bớt. Đến nay lại bàn tuyển bổ. Tham tụng Nguyễn Hiệu bàn rằng những nơi nào trước kia đã được giảm trừ bắt lính thì nay cho xá miễn". Trịnh Giang theo lời. Giang lại lấy cớ việc mộ lính trong khoảng năm Bảo Thái (1720 - 1728) toàn là người bơ vơ nơi đầu đường quán chợ, mà số ruộng cấp cho lại nhiều, nên hết thảy bãi bỏ. Tháng 3, vì giá gạo ở Thanh Hoa đắt đỏ, chúa theo lời của Lưu thủ Nguyễn Thọ Trường, miễn đánh thuế buôn cho thuyền tải gạo đi qua hạt ấy, để bình ổn giá gạo. Tháng 8, lấy cớ rằng đất bãi ở sông khi bồi khi lở còn phải một thời gian lâu, mà người giữ việc khám xét hàng năm đi bắt bớ đốc thúc, lại thêm nhiễu dân, bèn bàn bỏ bớt chức ấy đi. Phàm đất bãi ở hạt nào, giao cho viên phủ, viên huyện hạt ấy thân đi khám xét, rồi đem đủ sự thật dâng lên phủ chúa.

Trước kia người theo nghiệp đèn sách trong nước ta học chữ Nho mà những sách học như là Tứ thư, Ngũ kinh đều dùng sách nhập từ Trung Quốc. Đến năm 1734, Trịnh Giang cho bắt khắc bản in, in các sách phát ra mọi nơi và cấm không cho mua sách in của Tàu nữa. Điều này được Trần Trọng Kim đánh giá là một sự lợi cho sự tài chánh.

Căn cứ vào thực trạng có nhiều người trá xưng là công sai trong Lục phiên phủ chúa, mà không có gì xét nghiệm cả, nên tháng 3 năm 1738, ông cho đúc ấn Lục phiên để tiện việc kiểm tra. Sau đó lại thi hành phép cho quan huyện coi việc trạm dịch, những nhà trạm dọc đường đi, cho các quan huyện quản giám, cắt lượt lai dịch danh trực, mà khi có văn thư giao phó thì cho dân chuyển.

Bấy giờ trong nước chính sự nghiêm khắc, nhiều kẻ vì tư thù mà tố giác người khác về việc lộng hành, dung dưỡng bọn côn đồ, thông mưu với giặc hoặc bị bắt đi một cách bí mật... Thường người bị tố giác bị phá nhà mà đến khi xét ra là bị vu cáo mà kẻ tố giác đã trốn mất. Cho nên đến mùa thu năm 1739, Trịnh Giang quy định rằng ai tố cáo thì phải trình bày rõ ràng sự thực, có lời cung khai đính vào đơn, và người nào đi tố cáo người ta cũng bị giữ lại để tra xét chứ không có chuyện nộp đơn rồi đi ngay.

Kể từ đời chúa Trịnh Giang, lục phiên trong phủ Chúa đã cướp mất cả quyền quan lục bộ, lấy chức trưởng thự tham bồi làm quan chính phủ đại thần. Các quan vào tâu chúa Trịnh thì đổi xưng à "thần" thay vì xưng "ngu" như trước đó. Chúa Trịnh ra coi chầu thì gọi là "thị triều", ra tiếp khách thì gọi là "khách triều". Quan đại thần ở chốn phủ bộ, phải có chỉ của nhà chúa cho ngồi mới được ngồi, gọi là "tọa đường". Hằng năm cứ đầu xuân ngày khai bảo, thì yết tờ lịnh chỉ mới ra ngoài phủ đường hoặc ngoài cửa các. Các chức võ quan, chức câu kê trong sáu cung đều phải có lịnh chỉ ban cho cả. Còn các việc khác do nhà chúa truyền ra thì xưng là "chỉ truyền" hay "chỉ dụ" và thường xưng là "ngự" hay "thánh", y hệt như nội điện của vua Lê. Còn lễ nhà chúa vào triều bái vua Lê thì bỏ hẳn không hề nhắc đến.

Các vụ giết chóc

Ngày 28 tháng 6 năm 1731, Trịnh Giang hạ dụ cầu lời nói thẳng của các quan. Thái thường khanh Bùi Sĩ Tiêm bèn dâng sớ trình bày 10 điều, đại khái là về việc truyền ngôi năm trước và việc chấn hưng nho học, lại chỉ trích những sự tệ hại lúc bấy giờ. Vì thế các quan lại ra sức phản bác Bùi Sĩ Tiêm, cuối cùng Trịnh Giang cách chức, đuổi Sĩ Tiêm về quê.

Trịnh Giang tìm cách ra uy với thiên hạ, bằng việc phế lập vua Lê. Tháng 5 năm 1732, ông lấy cớ Tả thị lang bộ Lễ là Bùi Thế Huy giữ việc giảng kinh sách cho nhà vua mà chỉ dựa dẫm phụ họa, dâng các sách âm dương bói toán không giúp được vua về mặt đạo đức, nên biếm chức Thế Huy làm Thừa chính sứ Yên Quảng. Sau đó các đại thần do Trịnh Quán đứng đầu bàn nhau làm việc quyền biến, vì cớ nhà vua hoang dâm càn rỡ không kiêng kị gì. Trịnh Giang ép vua rời khỏi chính điện ra cung bên cạnh, lại lấy cớ Thái hậu không biết răn bảo vua mà giáng bà làm Quận quân. Số cung đốn cho vua đều cắt xén bớt đi. Đến tháng 8 thì lấy cớ Lê Đế Duy Phường tư thông với phi tần của Trịnh Cương rồi truất làm Hôn Đức công. Sau đó triệu 12 người con của Lê Dụ Tông vào phủ Chúa để xem mặt. Lê Duy Tường là con trưởng, trước kia từng được ở Đông cung rồi bị phế bỏ, đến nay lại được chọn làm vua. Giang sai quan Hữu ty hộ vệ ra ở cung Thọ Phúc. Ngày 14 tháng 10 năm 1732, Duy Tường lên ngôi Hoàng đế, tức vua Lê Thuần Tông. Đến năm 1735, Trịnh Giang sai giết Phế đế Duy Phường bằng cách thắt cổ.

Ngày 16 tháng 10 năm 1732, Trịnh Giang được tiến phong Đại nguyên soái Thống quốc chính Thượng sư Uy vương, đặc cách vào chầu không phải lạy, sớ tấu không phải viết tên. Ông bổ dụng Nguyễn Hiệu làm Thượng thư bộ Lễ, vào phủ chúa giữ chức Tham tụng; bãi chức của tể tướng Lê Anh Tuấn và Nguyễn Công Hãng, chuyển ra địa phương. Tháng 12, Trịnh Giang và tay chân vu cáo Nguyễn Công Hãng các tội: cùng kết thành bè đảng, Công Hãng mưu tính việc chôn cất hài cốt tiên tổ ở một kiểu đất to; rồi bắt đày đi làm Thừa chính sứ Tuyên Quang, không lâu sau lại buộc Hãng phải tự tử.

Mùa thu năm 1733, viên Tri công phiên tế tửu là Vũ Công Trấn vì chấp pháp nghiêm minh, không a dua người quyền quý, khi xét kiện làm trái ý chúa, nên bị bãi chức. Mùa thu năm 1734, do ghét Nội giám Vân quận công Đỗ Bá Phẩm, Chúa đã truất ông này làm tuần thủ ở Yên Quảng, lại muốn giao cho tể tướng Nguyễn Hiệu tìm cớ định tội. Hiệu vì có ý bảo vệ cho Đỗ Bá Phẩm nên chần chừ và trái ý Chúa, nên bị giáng chức làm Thượng thư bộ Hình. Sau đó Chúa bắt ép Bá Phẩm phải tự tử. Cuối năm này, Trịnh Giang tự tiến phong Đại nguyên soái Tổng quốc chính Thượng sư Thái phụ Thông Đức Anh Nghị Thánh Công Uy vương. Không lâu sau đó, Nguyễn Hiệu được khởi phục làm Thượng thư bộ Lại và được vào phủ chúa giữ chức Tham tụng như cũ, đồng thời dùng Phạm Khiêm Ích làm Thượng thư bộ Lễ.

Ngày 5 tháng 6 năm 1735, Lê Thuần Tông mất. Trịnh Giang bỏ hoàng trưởng tử Duy Diêu đã lớn mà lập con thứ 11 của Dụ Tông là Duy Thận, từ nhỏ được nuôi dạy trong phủ chúa lên ngôi, là vua Lê Ý Tông.

Tháng 5 ÂL năm 1736, hoạn quan Hoàng Công Phụ to nhỏ trước mặt Trịnh Giang rằng Thiêm quận công Trương Nhưng (em ruột Thái tôn Thái phi họ Trương, Trịnh Giang gọi là ông cậu) đang giữ chức trấn thủ Nghệ An có ý làm phản. Vì thế, chúa sai Dật Trung hầu đem thuốc độc để giết Trương Nhưng, dùng Hữu đô đốc Nguyễn Minh Châu thay giữ công việc trấn Nghệ An. Sau đó, Giang lại toan dùng kế để giết Minh Châu, nhưng Minh Châu biết được nên việc ấy mới thôi.

Cũng năm 1736, Trịnh Giang lại tin lời gièm pha mà giết quan tể tướng cũ là Lê Anh Tuấn - lúc này đã bị biếm làm Thừa chính sứ Lạng Sơn, rằng ông này từng cùng Nguyễn Công Hãng bàn mưu thay đổi ngôi Chúa. Người trong kinh, ngoài trấn đều khóc thương cho Lê Anh Tuấn.

Hưởng lạc

Tháng 10 năm 1730, Trịnh Giang cho sửa chữa xây dựng hai ngôi chùa Quỳnh Lâm (Đông Triều) và Sùng Nghiêm (Chí Linh, Hải Dương). Sửa chữa xây dựng hai ngôi chùa này, công việc phiền phức nặng nề, phải dỡ lấy gỗ ở phủ Cổ Bi thả xuống sông chở xuôi để cung cấp vào việc xây dựng. Lại hạ lệnh cho dân ba huyện Đông Triều, Thủy Đường và Chí Linh phải gánh vác công việc này, bắt dân khơi đường sông để việc vận tải được lưu thông, dân phải kéo gỗ, xe đá, thường có hàng vạn người làm, ngày đêm không được nghỉ ngơi.

Lúc ấy nhân lâu ngày được bình yên, Trịnh Giang hạ lệnh cho bầy tôi bàn định lễ nhạc. Khi bàn định xong, ngày chúa Trịnh ra coi chầu, phường nhạc sắp hàng ở phủ đường, cửa phủ đường bên tả và bên hữu đã mở, thì bắt đầu cử nhạc, các quan văn quan võ lạy xong, lúc ấy tiếng nhạc sẽ ngừng. Phàm khi chúa đi tuần du hoặc xuất phát quân lính, thì bắn ba tiếng súng, buổi trưa lúc đi nghỉ, ban đêm lúc đi nằm cũng theo quy tắc như thế; khi ra đi thì có cờ lệnh, phường nhạc chia nhau đi trước dẫn đường... Những buổi không có triều hội, ông thường mời các quan đến cùng ngâm tụng thơ ca, bình luận văn sách và các lối viết chữ; ra đề tại chỗ cho mọi người cùng làm thi và có thưởng. Trịnh Giang còn khuyến khích các nho thần sưu tầm thơ văn. Cao Huy Trạc, Nguyễn Công Thái, Nguyễn Trác Luân, Dương Mại, Nguyễn Đức Huy, Nguyễn Kiều vì văn thơ hay, được chúa rất yêu quý.

Trịnh Giang thích chơi bời, cung quán chùa chiền xây dựng kế tiếp. Đầu năm 1736, chúa cho xây chùa Hồ Thiên trấn Kinh Bắc và chùa Hương Hải ở trấn Hải Dương, bắt dân phải phục dịch. Từ đường, phủ đệ ở các làng ngoại thích như Tử Dương và My Thữ xây dựng cực kỳ nguy nga đẹp đẽ. Những người xưng là nội sứ tỏa ra bốn phương bắt lấy vật liệu, vì bọn này ức hiếp hà khắc, nên người làm ruộng, người đi buôn mất hết nghề nghiệp. Nhân dân trở nên khốn cùng.

Trịnh Giang có người em thứ ba là Trịnh Doanh, tuổi còn trẻ nhưng có tài kiêm văn võ, được ông rất tin tưởng. Do không tha thiết việc chính sự, lại không có con trai, nên vào nǎm 1736 Giang phong cho Doanh - lúc đó mới 17 tuổi - làm Tiết chế thủy bộ chủ quân, chức Thái úy, tước Ân Quốc công, cho mở phủ Lượng Quốc. Mỗi tháng ba lần, Doanh thay Giang triều kiến trǎm quan ở Trạch Các để nghe tâu trình công việc. Giang rảnh tay vào ǎn uống, chơi bời, tin dùng hoạn quan Hoàng Công Phụ. Giang cho xây dựng rất nhiều cung quán, chùa chiền rất nguy nga và tốn kém: Chùa Hồ Thiên, hành cung Quế Trạo, Tử Dương, phủ đệ ở các làng họ ngoại như làng Tử Dương, làng My Thữ. Việc xây cất, chơi bời của Trịnh Giang làm tốn kém nhiều tiền của nên Giang ra lệnh tăng các thứ thuế khoá và bắt dân lao dịch nặng nề khiến nhân dân rất bất bình.
Bấy giờ trong nước đã nhiều kì thi Đình mà không lấy đỗ Trạng nguyên; nên vào khoa thi năm 1736, Trịnh Giang nghe lời nội giám Hoàng Công Phụ cho triệu sĩ tử vào thi Đình ở phủ đường thay vì phép cũ là ở cung vua; rồi cất nhắc Trịnh Tuệ là người cùng họ Trịnh đỗ cập đệ đệ nhất danh (Trạng Nguyên), còn các sĩ tử khác đỗ cập đệ và xuất thân có người cao người thấp khác nhau. Trịnh Tuệ vốn chơi thân cùng Hoàng Công Phụ, cho nên bị mọi người chê bai không sao thanh minh được. Ít lâu sau đó cho Huân quận công Trương Nhiêu làm Trấn thủ Sơn Tây, Huân quận công Đặng Đình Gián trấn thủ Kinh Bắc, Bính quận công Vũ Tất Thận, Giảng quận công Lê Tăng làm Thự phủ sự, Thượng thư Phạm Đình Kính làm Nhập thị Tham tụng.

Ngoài ra để có tiền chi xài, Trịnh Giang đẩy mạnh việc buôn bán quan tước. Năm 1736, chúa ra lệnh:
{{Cquote|Quan và dân đều được phép [và] nộp tiền sẽ được cất nhắc hao cho chức phẩm. Các quan trong triều từ lục phẩm trở xuống, ai nộp 600 quan tiền sẽ được thăng chức một bậc. Nhân dân ai nộp 2.800 quan được bổ thụ Tri phủ, nộp 1.800 quan được bổ thụ Tri huyện}}

Trong khoảng từ năm 1736 đến năm 1740, Trịnh Giang đã 4 lần cho phép quan lại được nộp tiền để thăng chức và người dân nộp tiền để bổ làm quan.

Tháng 9 năm 1738, Phạm Khiêm Ích từ chức Tham tụng, còn Ngô Đình Thạc một mình làm tướng. Mùa thu năm 1739, chúa bổ dụng Trịnh Tuệ làm Thượng thư bộ Hình, vào phủ đường giữ chức tham tụng.

Trước kia triều đình chỉ có hai ban văn và võ. Đến đây, hoạn quan Hoàng Công Phụ lộng quyền, nên vào mùa hạ năm 1739, Trịnh Giang đặt ra thêm giám ban, ngang hàng với hai ban trên; hạ lệnh: ai thi khảo trúng cách sẽ được trao cho quan chức. Các quan lấy thế làm hổ thẹn, nhưng không ai dám nói.

Tháng 9 ÂL năm 1739, Trịnh Giang tiến xưng là Bác Đạt Mậu Hòa Tuy Du Dụ Nghĩa Trịnh vương, sau lại đổi là Thượng sư Đại phụ Toàn vương. Khi đó đang tuần du ở xã Quế Trạo, là quê hương Hoàng Công Phụ, Chúa mật sai Nguyễn Trác Luân và Trần Văn Hoán từ kinh sư chạy trạm lên, nói thác ra rằng sứ thần nhà Thanh sang Thăng Long, phong cho Giang làm An Nam thượng vương, ngang hàng với vua nhà Lê.

 Khởi nghĩa nông dân

Trước những việc làm ngang ngược của Trịnh Giang, nền chính trị ngày càng hủ bại, kinh tế cũng tuột dốc, mất mùa đói kém xảy ra; vì thế các cuộc khởi nghĩa cũng bắt đầu. Mùa xuân năm 1734, Quách Công Thi ở Lạc Thổ làm phản, hô hào tụ hợp nhiều người đi cướp bóc, đó là mầm móng đầu tiên của phong trào nông dân kéo dài hơn 30 năm ở Đàng Ngoài.

Tháng 9 ÂL năm 1737, nhà sư Nguyễn Dương Hưng lãnh đạo nhân dân nổi dậy ở núi Tam Đảo. Lúc ấy, nhân trong nước thái bình, dân không hiểu biết việc binh, chợt nghe có tin báo nguy cấp, thì lo sợ, dắt díu nhau ra ngoài thành, hay chôn giấu của cải, sắp sẵn lương khô làm thức ăn phòng khi nghĩa quân đánh vào Thăng Long, không ai có chí cố thủ cả. Tuy nhiên quân Trịnh nhanh chóng đánh bại được cuộc khởi nghĩa này. Sau việc đó, triều đình Lê-Trịnh hạ lệnh cho các lộ Sơn Tây và Thanh Hoa đều đặt đồn hỏa hiệu ở trên đỉnh núi, bắt dân sở tại ngày đêm canh giữ, nếu có nguy cấp thì đốt lửa để thông báo về triều.

Mùa đông tháng 10 năm 1738, các hoàng thân nhà Lê là Duy Mật, Duy Chúc (con vua Dụ Tông), Duy Quy (con vua Hy Tông) tức giận về việc họ Trịnh lấn quyền, giết vua, bèn cùng quan trong triều là bọn Phạm Công Thế, Vũ Thước và thuộc hiệu là Lại Thế Tế bàn mưu đốt kinh thành, nhưng không xong. Vì sợ công việc bị lộ, nên các hoàng thân đều bỏ trốn. Giang sai binh lính đuổi theo không kịp. Bọn Vũ Thước bị bắt, đem giam trong ngục rồi giết đi. Duy Chúc và Duy Quy sau bị bệnh chết, còn Duy Mật chiếm cứ mặt thượng du vùng tây nam, ròng rã chiến đấu với họ Trịnh suốt 30 năm tiếp theo. Ngoài Lê Duy Mật ra, ở khắp các vùng, dân chúng đã nổi lên khởi nghĩa dưới cờ các thủ lĩnh Vũ Đình Dung, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ, Vũ Trác Oánh, Nguyễn Hữu Cầu, Hoàng Công Chất, Nguyễn Danh Phương, mở đầu cho phong trào khởi nghĩa nông dân rầm rộ ở Đàng Ngoài.

Trước tình hình rối ren, các quan trong phủ chúa bàn định 6 điều để giữ vững nơi biên giới
Phụ đạo trong hàng phiên thần phần nhiều cầu cạnh để quản lãnh quân và dân. Nay nên giao cho viên quan ở trấn xét chọn, nếu người nào xứng đáng sẽ trao cho chức trách ấy.
Các trường mỏ, nên theo chế độ cũ, hạ lệnh cho phụ đạo quản cố trông coi, để lính mỏ có thống thuộc.
Người Nùng áo xanh đều nên có phương pháp khu xử.
Gỗ lạt ở thượng lưu, có hạng người thường mua bằng lối đặt tiền trước, hoặc lối cho vay tiền, như thế có hại cho dân, tệ tục ấy nên trừ bỏ đi.
Các sở tuần ti thiện tiện đặt chi nhánh để thu thuế người buôn bán một cách ngang trái, cần phải nghiêm cấm để tỏ rõ lòng khoan hồng đối với lái buôn.
Các trấn bị điêu tàn, nên tha cho những thuế còn thiếu, để yên ủi dân ngoài biên giới.

Trịnh Giang cho thi hành các điều 3, 4, 5, 6; 2 điều còn lại thì không trả lời. Lại trước kia lính tứ trấn đã thả về từ năm 1736 lại tập hợp lại để bỏ sung lực lượng.

Để có lực lượng đàn áp các cuộc khởi nghĩa nông dân đang lan nhanh, triều đình tăng cường bắt lính, hạ lệnh: tuyển thêm thủy binh ở Thanh - Nghệ, 5 huyện thuộc Thanh Hoa, theo ngạch cũ, cứ 6 suất đinh lấy một người làm lính. Đầu năm 1740, lại lập ra phép đoàn kết, quy định mỗi xã, cứ 10 dân đinh thì lấy 2 người, bắt tự sắm lấy đồ binh khí, đặt điếm canh để canh giữ; cứ 4, 5 xã hoặc 6, 7 xã địa thế tiếp giáp nhau kết hợp làm một đặt dưới sự quản lý của một quan chức địa phương, gặp có sự nguy cấp thì theo tình thế mà chống; nếu không đủ sức, thì báo cho nơi khác đến tiếp ứng. Vì vậy nên ở dân gian đâu đâu cũng có binh khí. Bọn gian nhân sự sơ hở, tụ họp nhau đi cướp bóc ngày càng quá tệ, vì thế không lâu sau phép này phải bãi bỏ. Tuy nhiên theo sử gia Tạ Chí Đại Trường, chính phép đoàn kết này đã giúp bọn Nguyễn Quý Cảnh có lực lượng hương binh để tiến hành cuộc đảo chính năm 1740 mà kết quả là Trịnh Giang bị lật đổ.

 Chính biến năm 1740

Đại Việt sử ký tục biên ghi nhận tình cảnh đất nước cuối thời trị vì của Trịnh Giang

Trịnh Giang lao vào ǎn chơi, ham mê tửu sắc nên sức khỏe ngày càng kém sút. Ông quan hệ cả với cung nữ của cha là Kỳ viên họ Đặng, người xã Trà Đổng, huyện Tiên Du, xứ Kinh Bắc. Sau Vũ Thái phi biết chuyện, bắt ép bà Kỳ viên phải tự tử. Từ đó Giang cũng chán nản chính sự, thích việc đi chơi, làm nhiều cung quán ở tứ trấn, các danh sơn chùa cổ hầu như đều có kiệu chúa đi qua. Hoàng Công Phụ được hầu cận bên Chúa, nghi ngờ không cho lính 2 xứ Thanh, Nghệ theo hầu xe chúa, mà toàn dùng lính tráng là người làng mình. Việc đó khiến các quan và sáu quân đều không biết Chúa ở đâu.

Một hôm bất ngờ Trịnh Giang bị sét đánh gần chết. Từ đó Giang mắc bệnh kinh quý, tâm thần bất định, hoảng hốt và hay sợ hãi. Hoàng Công Phụ bèn nói dối rằng: "Đấy là vì dâm dục mà bị ác báo. Muốn không bị hại chỉ có cách là trốn xuống đất." Nhân đó các hoạn quan hạ lệnh đào đất, làm hầm cho chúa, gọi là cung Thưởng Trì. Từ đó Trịnh Giang ở hẳn dưới hầm, không hề ra ngoài. Công Phụ càng có điều kiện để lộng quyền. Các quan đại thần kế tiếp nhau người bị giết, người bị phạt, người nào cũng nơm nớp lo sợ không tự bảo toàn được thân mình, chính sự trái ngược, thuế khóa nặng nề, lòng dân li tán.

Còn Tiết chế Trịnh Doanh là người sáng suốt, quả quyết, có tài văn võ, rất được lòng người, Nhưng bị Hoàng Công Phụ ngăn trở nên chẳng nắm được quyền hành, việc nước do đó càng thêm rối rắm. Trước tình hình đó, vào đầu năm 1740, bà Trịnh thái phi họ Vũ cho triệu Bồi tụng Hữu tư giảng Nguyễn Quý Cảnh, nhờ đến khuyên Trịnh Doanh lên thay Trịnh Giang. Quý Cảnh đem việc ấy nói với bồi tụng Nguyễn Công Thái và các đại thần Trịnh Đạc, Vũ Tất Thận, Nguyễn Đình Hoàn, họ đều đồng tình.

Lúc đó Hoàng Công Phụ đã đem quân đánh Nguyển Tuyển ở Ninh Xá, thành Thăng Long bỏ trống. Quý Cảnh chia binh giữ các cung điện và các ngỏ ngách trong thành, rồi vào ngày khai bảo họp các quan phò lập Trịnh Doanh lên làm Chúa.

Bọn hoạn quan ở cung Thưởng Trì được tin, vội tập hợp lực lượng đánh Quý Cảnh và tôn Trịnh Giang làm chúa như cũ, nhưng bị hương binh của Quý Cảnh đánh bại, giết sạch. Trăm quan cùng đem nhau đến lạy mừng. Trịnh Doanh tự tiến phong Nguyên soái, tổng quốc chính, Minh Đô vương, tôn Trịnh Giang làm Thái thượng vương.

 Cuộc sống cuối đời

Sử sách không ghi lại nhiều về giai đoạn Trịnh Giang làm Thái thượng vương, chỉ biết rằng ông gần như bị giam lỏng ở cung Thưởng Trì và không còn bất kỳ quyền hành gì đối với triều đình Lê - Trịnh nữa. Về sau các thê thiếp bắt đầu sinh con được cho ông, trong đó có người con thứ 2 là Trịnh Bồng, cũng chính là vị chúa cuối cùng của nhà Trịnh sau này. Tuy nhiên Trịnh Bồng không được lập làm Thế tử mà ngôi vị đó thuộc về Trịnh Sâm, con trai trưởng của Trịnh Doanh.

Thái thượng vương qua đời vào ngày 30 tháng 12 năm 1761, hưởng thọ 51 tuổi. Ông làm chúa 11 năm và lánh ở cung Thưởng Trì thêm 20 nǎm nữa mới mất. Được tôn là Dụ Tổ Thuận vương, tên thụy là Di Mục, an táng ở cánh đồng Nhân Lý thuộc phủ Thiệu Thiên, Thanh Hoa. Khi lui về cung Thưởng Trì, Trịnh Giang thường mừng rằng việc tôn miếu có người phó thác, muốn cùng Trịnh Doanh vui chơi. Có lúc hằng năm đều yến tiệc vui mừng, tình nghĩa anh em vẫn gần gũi, thân thiết như cũ. Đến khi Thượng vương mất, Chúa than khóc rất nhiều, lại đến khi rước thần chủ vào miếu, vì cớ Doanh là em của Giang chứ không phải con nối ngôi cha, quần thần bàn tán khác nhau, nhưng cuối cùng vẫn cho thờ ở chính miếu.

Về sau, khi cháu nội Trịnh Doanh là Trịnh Khải bị Tây Sơn tiêu diệt (1786), con Trịnh Giang là Trịnh Bồng được lập lên ngôi chúa, tức là Án Đô vương, chúa Trịnh cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.

 Đánh giá

Trịnh Giang là người làm hỏng chính sự Đàng Ngoài, khiến thế nước của Bắc Hà suy yếu. Sử gia Phan Huy Chú trong Lịch triều Hiến chương loại chí cho rằng Trịnh Giang là người có tính hay nghi kị mà giết hại các đại thần, lại ham mê xây dựng cung quán mà làm nhọc sức dân.. Ham chơi bời, háo sắc, bỏ bê chính sự, sợ sấm sét và bị mất địa vị, những nét đó của Trịnh Giang khá giống với Mạc Mậu Hợp. Tuy nhiên, vì họ Trịnh đã xây dựng được bộ máy cai trị nề nếp, quy củ từ nhiều đời trước nên cơ đồ vẫn được giữ vững bởi tay Trịnh Doanh và nhờ đó Trịnh Giang mới được sống vô sự đến hết đời.

Dưới đây là lời cẩn án trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục thời Nguyễn:Trịnh Giang bạo nghịch giết vua, cũng như Vương Mãng, Đổng Trác nhà Hán. Có người nói "Đế Duy Phường là con của người khác". Câu nói ấy chẳng qua kẻ bè đảng với họ Trịnh bịa ra để gỡ tội cho Giang mà thôi. Tra trong Ngọc Phả nhà Lê nói: "Duy Phường là con của Dụ Tông". Thế hệ nhà Lê nói: "Giang vu cho nhà vua thông gian với vợ Trịnh Cương mà phế truất đi". Ngọc Phả và Thế Hệ đều chép rành rành như thế, có thể dùng làm chứng cớ. Thế mà người tục biên Lê Sử lại nói rằng: "Nhà vua hoang dâm càn rỡ không kiêng kỵ gì", nhưng họ không nêu rõ được sự việc. Chép như thế là hồ đồ, họ theo ý riêng mình mà múa mép câu văn, toan đem việc ấy để buộc tội Duy Phường. Tội Trịnh Giang phải trừng trị không tha thứ được mà người tục biên Lê Sử chép như thế, thì còn có thể gọi được là bộ sử đáng tin không? Lại còn việc này nữa: Duy Tường là con trưởng, Cương phế truất đi mà lập Duy Phường; Duy Phường đã lên ngôi vua rồi, Giang lại phế truất đi mà lập Duy Tường. Sử cũ chép về việc truất bỏ Duy Phường thì nói: "Lễ số gia ân đều xén bớt"; về việc lập Duy Tường thì nói: "Dẫn hoàng tử vào trong phủ để xem mặt". Vua tôi là nghĩa lớn, bỏ vua này lập vua kia là việc lớn. Lúc ấy, mũ và giầy lộn ngược như thế, cũng có phải tội lỗi chỉ tại một mình họ Trịnh đâu!Theo Quỳnh Cư và Đỗ Đức HùngDưới thời cầm quyền của Trịnh Giang, tình hình trong nước lại mất ổn định. Giang là kẻ vô cùng bạo ngược, không việc gì là không làm: sát hại công thần, tự cho thi tiến sĩ ở phủ đường..., giết vua nọ lập vua kia...Theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4Trịnh Giang lên nắm quyền bính đã phá tan nhiều thành quả cải cách của cha và các bậc công thần ở đời trước. Sự bất tài đã khiến Trịnh Giang nghi kỵ, trả thù, mưu sát nhiều bậc công thần tài giỏi như Nguyễn Công Hãng, Lê Anh Tuấn... Trịnh Giang uy hiếp vua Lê, tin dùng hoạn quan, nịnh thần như Hoàng Công Phụ lũng đoạn triều đình và phủ Chúa ... Là người nam quyền hành cao nhất, điều khiển cả cung Vua, phủ Chúa nhưng Giang ngày càng tối tăm mê hoặc, sắp đặt công việc lẫn lộn sai lầm. Thời Trịnh Giang, hoạn quan hoành hành trong phủ Chúa, gian thần sát hại người ngay thẳng, triều chính rối ren không ai lo. Bộ máy Nhà nước như một cỗ xe mục nát. Trịnh Giang là bạo chúa hoang dâm vô độ nhất trong dòng họ Trịnh.Theo Phạm Văn Sơn trong Việt sử tân biên, quyển 3Trịnh Giang là một ông Chúa ham xa xỉ và tàn ác, đặt nhiều thuế khóa và làm thất nhân tâm, vì vậy trong nước xảy ra nhiều việc rối ren đói khổ. Từ Trịnh Giang cơ nghiệp của nhà Chúa ở Bắc Hà bắt đầu suy sụp.

Tuy nhiên cũng trong công trình này, Phạm Văn Sơn cũng đánh giá cao một chính sách của chúa Trịnh Giang, đó khuyến khích việc in các sách Tứ thư, Ngũ kinh và cấm người Trung Quốc nhập lậu sách vào đất Việt. Riêng về điểm này, ông được gọi là một tay sành nghề trị dân và sốt sắng với công ích.

Tạ Chí Đại Trường thì có cái nhìn bao quát hơn, tuy thừa nhận những lỗi lầm của Trịnh Giang nhưng vẫn ghi nhận những đóng góp của ông trong thời gian trị vìTrịnh Giang bị lật đổ với cớ làm hư hỏng triều chính nhưng đó là khi ông ta đã đắc chí và mang bệnh hoạn, còn khi mới lên ngôi ông vẫn sử dụng Nguyễn Công Hãng để thi hành những cải cách lớn lao dù đã bị ông này chê nặng lời khi còn là Thế tử. Gia đình
Cha: Hy Tổ Nhân vương Trịnh Cương (1686 - 1729)
Mẹ: Từ Đức Thái phi Vũ Thị Ngọc Nguyên (1689 - 1751)
Vợ: Lê Thị Ngọc Thanh (? - 1753), người thôn Hạ Đình, xã Nhân Mục, huyện Thanh Trì, con gái của Lê Đình Dự

Con trai:
Đồng quận công Trịnh Đồng (? - 1766)
 Yến Đô vương Trịnh Bồng (1749 - 1791)
 Trình quận công Trịnh Trù (? - 1787), bị giặc Tây Sơn giết hại
 Kỳ quận công Trịnh Ngô (? - 1791), bị giặc Tây Sơn giết hại

Con gái:
Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Đĩnh, chết yểu
 Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Chiên (? - 1789), lấy Nhuận Trạch hầu Bùi Thời Nhuận

 Tham khảo
 Danh mục nguồn
 Trần Trọng Kim (1971), Việt Nam sử lược'', Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ Giáo dục.

Ghi chú

Chú thích nguồn

Chúa Trịnh
Người Thanh Hóa
Thái thượng vương


title: Limonia alopecura

text:
Limonia alopecura là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Limonia (Limoniidae)
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Amalda aureocallosa

text:
Amalda aureocallosa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Olividae, ốc ôliu.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Amalda


title: Zicavo

text:
Zicavo  là một xã của tỉnh Corse-du-Sud, thuộc vùng Corse, trên đảo Corse ở Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Corse-du-Sud

Tham khảo

Xã của Corse-du-Sud


title: Spialia spio

text:
Spialia spio là một loài bướm ngày thuộc họ Hesperiidae. Nó được tìm thấy ở tropical Africa và tây nam Arabia. In South Africa it is found all over miền đông side of the country.

Sải cánh dài 22–29 mm đối với con đực và 28–31 mm đối với con cái. Con trưởng thành bay quanh năm in warmer areas. In South Africa it is more common in warmer months. In cooler areas adults are on wing từ tháng 8 đến tháng 4.

Ấu trùng ăn Lavatera arborea, Hibiscus (bao gồm Hibiscus aethiopicus, Hibiscus gossypinus và Hibiscus pusillus), Sida, Pavonia (bao gồm Pavonia burchellii, Pavonia macrophylla và Pavonia columella), Triumfetta và Hermannia species (bao gồm Hermannia diffusa, Hermannia incana, Hermannia comosa, Hermannia coccocarpa, Hermannia candicans, Hermannia pilosula, Hermannia pallius, Hermannia pollens và Hermannia cuneifolia).

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1764
Spialia


title: Trachusa gummifera

text:
Trachusa gummifera là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Thorp mô tả khoa học năm 1963.

Chú thích

Tham khảo

Trachusa
Động vật được mô tả năm 1963


title: Molophilus procax

text:
Molophilus procax là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: La Chapelle-aux-Chasses

text:
La Chapelle-aux-Chasses  là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.

Hành chính

Biến động dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Allier

Tham khảo

‘‘Dựa trên bài ở Wikipedia tiếng Pháp.’’

Chapelleauxchasses


title: Libius Severus

text:
Flavius Libius Severus Serpentius hoặc còn gọi là Libius Severus (420-465) là Hoàng đế Tây La Mã trị vì từ ngày 19 tháng 11 năm 461 cho tới ngày 15 tháng 8 năm 465.

Xuất thân là một Nguyên lão La Mã ở Lucania. Severus chỉ là vị hoàng đế hữu danh vô thực, không có khả năng cai trị đế quốc mà chỉ quan tâm đến các vấn đề tôn giáo và rất mực sùng đạo , mọi quyền hành thực sự đều nằm trong tay viên Tổng tư lệnh quân đội (magister militum) Ricimer.

Tiểu sử

Trước khi lên ngôi
Vào ngày 17 tháng 8 năm 461, viên Tổng tư lệnh quân đội Tây La Mã (magister militum) Ricimer đã giết chết hoàng đế Majorian, vì thế đã để lại một khoảng trống ngôi vị quyền lực trong Đế chế Tây La Mã, làm dấy lên một cuộc chiến tranh giành ngôi vua Tây La Mã giữa Hoàng đế Đông La Mã, Leo I xứ Thracia, Vua người Vandal, Gaiseric và bản thân Ricimer.

Để tránh xảy ra những rắc rối, nguy hiểm từ những đối thủ xung quanh, Ricimer buộc phải lựa chọn một ông vua yếu ớt lên ngôi để dễ bề thao túng, do nguồn gốc xuất thân từ người Rợ đã ngăn cản ông không thể lên ngôi hoàng đế được. Ngoài ra, Vua người Vandal, Gaiseric đã bắt sống vợ và hai cô con gái của Hoàng đế Tây La Mã Valentinian III là Licinia Eudoxia, Placidia và Eudocia (sau này kết hôn với Huneric, con trai của Gaiseric) trong suốt cuộc cướp phá thành Rome vào năm 455, đã bầu chọn Olybrius, người đã kết hôn với Placidia và là thành viên của gia đình Gaiseric làm ứng cử viên sáng giá cho ngôi vị hoàng đế phương Tây, nhằm củng cố cho việc bầu chọn Olybrius, Gaiseric đã tiến hành đột kích dọc theo bờ biển nước Ý và Sicilia, nhấn mạnh rằng hiệp ước hòa bình mà ông đã ký kết với Majorian trước đó tỏ ra vô giá trị.

Bất chấp áp lực các cuộc đột kích của người Vandal, Ricimer phớt lờ Olybrius để đưa Nguyên lão Nghị viên Libius Severus lên ngôi hoàng đế phương Tây, việc Ricimer lựa chọn ông lên ngôi nhằm xoa dịu dư luận và lấy lòng giới quý tộc La Mã. Severus được Viện nguyên lão La Mã làm lễ đăng quang lên ngôi Hoàng đế Tây La Mã tại Ravenna vào ngày 19 tháng 11 năm 461.

Thời kỳ trị vì
Trong suốt thời kỳ trị vì của Severus, Đế chế Tây La Mã trên thực tế đã mất hẳn quyền cai trị ở các tỉnh, Anh quốc bị bỏ rơi, châu Phi bị người Vandal chinh phục và Hispania (Tây Ban Nha ngày nay) bị chiếm đóng bởi người Visigoth, khu vực dưới quyền kiểm soát của Severus ngày càng bị thu nhỏ lại, một số thống đốc ở các tỉnh không công nhận ông là hoàng đế như Aegidius, người kiểm soát xứ Gaul và Marcellinus, ngườicai trị xứ bán tự trị Illyricum. Thậm chí cả Hoàng đế Đông La Mã Leo I xứ Thracia cũng không công nhận Libius Severus, một số nguồn tài liệu của các sử gia như Marcellinus Comes và Jordanes thì coi Severus chỉ là một kẻ tiếm ngôi vị phương Tây.

Libius Severus sợ rằng Marcellinus, người chỉ huy một đội quân hùng mạnh, có thể tập kích vào Ý, và cầu xin sự giúp đờ của Leo, hoàng đế Đông La Mã đã phái Philarcus làm sứ giả tới chỗ Marcellinus và khuyên can ông ta không tiến hành cuộc tấn công.

Các cuộc đột kích liên tiếp của người Vandal đã tác động sâu đến nền kinh tế của tầng lớp địa chủ Ý, những nghị viên điển hình, đại diện cho các tầng lớp quý tộc Ý đã kiến nghị với hoàng đế nên thực hiện hòa giải với Gaiseric. Severus chọn patrician Tatian tới thương thuyết với Gaiseric, nhưng nhà vua man rợ này từ chối đề nghị hòa bình.

Ngoài ra quyền bính và công việc triều chính phương Tây đều do một tay Ricimer kiểm soát, Severus trên thực tế chỉ là một vị vua bù nhìn, phần lớn công việc của ông chỉ là thực hiện các sứ mệnh về tôn giáo, một bằng chứng của một nguồn tài liệu cho biết Ricimer đã đánh trả một cuộc tấn công của tộc người Rợ, người Alan và giết chết vua của họ là Bergor, sử gia Marcellinus Comes đã gọi Ricimer là vua như trong một đoạn văn sau đây: Bergor, vua người Alan, đã bị đức vua Ricimer giết chết.

Những đồng tiền xu được phát hành dưới Triều đại của Severus, dù được mang tên ông tuy chữ viết lồng nhau đôi khi được xác định là của Ricimer, nó đã chứng tỏ một điều rằng Ricimer, một vị tướng gốc man rợ mới là người chủ thực sự của Đế chế Tây La Mã chứ không phải là Severus dù ông này trên danh nghĩa vẫn là hoàng đế.

Trong mối quan hệ với Đông La Mã, theo một số nguồn tài liệu cho biết, cả hai triều đình trong suốt Triều đại của Severus có sự hợp tác ngầm về việc lựa chọn chức vụ quan chấp chính tối cao mà mỗi bên phải lựa ra một ứng cử viên phù hợp, vào năm 462, Severus chính thức nhậm chức quan chấp chính tối cao Tây La Mã, tuy nhiên triều đình phương Đông không công nhận danh hiệu này và lựa chọn một thành viên có thế lực trong tầng lớp quý tộc La Mã là Caecina Decius Basilius, Pháp quan thái thú Ý từ năm 463 đến 465, giữ chức vụ này vào năm kế tiếp khiến cho Severus quyết định không đòi hỏi chức vụ quan chấp chính tối cao cho năm 464 và 465 và chấp nhận cả hai ứng cử viên được triều đình phương Đông chỉ định để nhận được sự ủng hộ từ Đông La Mã cho ngôi vị của mình.

Cái chết
Chi tiết về cái chết của Severus cho đến nay vẫn còn khá mơ hồ, nhưng phần lớn các học giả hiện đại đều đồng ý rằng ông chết tự nhiên vào năm 465.

Có một chút nghi ngờ về số năm trị vì, như một đoạn văn trong tác phẩm Getica của mình, sử gia Jordanes tuyên bố Severus chỉ trị vì trong ba năm.

Về ngày mất của ông, các nguồn tài liệu đều được ghi nhận là ngày 15 Tháng 8 bởi cuốn niên biểu Fasti vindobonenses priores, nhưng có một chi tiết được nêu trong một bộ luật ban hành vào ngày 25 Tháng 9 của Severus được bảo tồn, hoặc ông đã chết sau ngày đó, hoặc bộ luật mang tên ông được ban hành sau khi ông chết.

Cuối cùng, chỉ có sử gia Cassiodorus sống vào thế kỷ thứ 6, cho rằng Severus đã bị Ricimer giết chết, thông qua việc đầu độc trong cung điện riêng, nhưng ba năm sau cái chết của Severus, nhà thơ Sidonius Apollinaris viết rằng ông chết một cách tự nhiên. Theo các sử gia hiện đại cho rằng Ricimer không có lý do gì để giết Severus, người đã thực sự là một con rối dưới sự kiểm soát của ông, trừ khi Severus là một trở ngại để Ricimer hoà giải với Leo.

Chú thích

Tham khảo
 Mathisen, Ralph W., "Libius Severus (461–465 A.D.)", De Imperatoribus Romanis, 1997
D. Woods, "A Misunderstood Monogram: Ricimer or Severus?," Hermathena 172 (2002), 5–21.
 http://papyri-leipzig.dl.uni-leipzig.de/receive/UBLPapyri_schrift_00002250;jsessionid=D43D2172E6A5E08C1E4AD3DF76DBC021?XSL.Style=print

Liên kết ngoài

Coins of Libius Severus

Sinh năm 420
Mất năm 465
Hoàng đế La Mã thế kỷ thứ 5
Quan chấp chính tối cao Đế chế La Mã
Chết tự nhiên
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã
Sinh thập niên 420


title: 1272

text:
1272 (MCCLXXII) là năm theo lịch Gregory.

Sự kiện
 Sultan Baybars I của Ai Cập xâm lược Vương quốc Makuria ở phía nam.
 Charles I của Anjou, Vua của Naples, xâm chiếm Durrës ở Albania và thành lập Vương quốc Albania.
 Bá tước Floris V của Hà Lan, thực hiện cuộc tấn công vào Frisia, để giành lại thi thể của cha, bá tước William II.
 Ngày 21 tháng 11, Edward I trở thành Vua của Anh.
 Vua Alphonso III của Bồ Đào Nha diệt trừ cộng đồng người Moors cuối cùng ở Bồ Đào Nha tại Faro.
 Worshipful Company of Cordwainers nhận quyền điều phối hoạt động buôn bán da thuộc ở Luân Đôn, Anh.

Sinh
 Bernardo Tolomei, nhà thần học
 Vua Frederick III của Sicilia
 Otto I của Hesse

Mất
 17 tháng 3, Hoàng đế Go-Saga của Nhật Bản
 18 tháng 3, John FitzAlan, bá tước thứ 7 của Aruldel
 2 tháng 4, Richard, bá tước thứ nhất của Cornwall, Hoàng đế La mã Thần thánh
 27 tháng 4, thánh Zita
 16 tháng 11, vua Henry III của Anh
 13 tháng 12, Bertold von Regensburg, nhà thuyết giáo người Đức
 Bartholomeus Anglicus, thầy tu và nhà biên tập bách khao người Anh
 William of Saint-Amour, nhà triết học Pháp

Tham khảo


title: Chimarra maoi

text:
Chimarra maoi là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chimarra


title: Eugenia marchiana

text:
Eugenia marchiana là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Eugenia marchiana. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
M


title: Schijndel

text:
Schijndel () là một đô thị và thị xã ở phía nam Hà Lan.

Các trung tâm dân cư
Schijndel
Wijbosch

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức
TV-Schijndel
Bản đồ

Đô thị cũ Noord-Brabant


title: Paralimnophila fraudulenta

text:
Paralimnophila fraudulenta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Paralimnophila
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Lương Châu từ

text:
Lương Châu từ (凉州词) là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt nổi tiếng của Vương Hàn (王翰) được sáng tác từ tên gọi của một điệu hát cổ của người Trung Hoa nói về chủ đề trận mạc, biên ải. Trong thơ cổ Trung Hoa, nhiều điệu hát dân gian như các từ, khúc Thượng chi hồi, Chiến thành nam, Tương tiến tửu, Hoàng tước hành, Lạc mai hoa... được rất nhiều nhà thơ ưa chuộng và thường dùng để đặt tên cho tác phẩm của mình, đặc biệt trong Đường thi.

Vương Chi Hoán, một tác giả thời Sơ Đường cũng có bài thơ Lương Châu từ (hay còn có tên Xuất tái-Lương Châu từ) nhưng không nổi tiếng bằng.

Văn bản

Dịch ý

Rượu Bồ đào (rượu từ quả nho - rượu ngon) chứa trong chén bằng ngọc Dạ quang (rất quý);
Đang muốn uống thì tiếng đàn tỳ bà đã giục (phải) lên lưng ngựa (để ra đi);
(Đã hoặc nếu) Say nằm giữa chiến trường, mong người đừng cười (chê trách);
(Bởi vì) Từ xưa đến nay, người đi chinh chiến có mấy ai trở về.

Tham khảo

Đọc thêm

 Lê Nguyễn Lưu, Đường Thi Tuyển dịch, Nhà xuất bản Thuận Hoá, Huế, 1997.
 Trần Trọng San, Thơ Đường, Tủ sách Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 1990.
 Đinh Vũ Ngọc, Đường thi cảm dịch, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 1999.

Liên kết ngoài

Thơ Đường
Thơ tuyệt cú
Thất ngôn tứ tuyệt


title: Pseudapis kophenes

text:
Pseudapis kophenes là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Baker mô tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Pseudapis
Động vật được mô tả năm 2002


title: Gnophomyia viridipennis

text:
Gnophomyia viridipennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Gnophomyia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Agathotoma finitima

text:
Agathotoma finitima là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Chú thích

Tham khảo

finitima
Động vật được mô tả năm 1932


title: 2840 Kallavesi

text:
2840 Kallavesi (1941 UP) là một tiểu hành tinh vành đai chính do Liisi Oterma aphát hiện tại Turku ngày 15.10.1941.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2840 Kallavesi

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1941


title: Xanthostemon sebertii

text:
Xanthostemon sebertii là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của New Caledonia.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Jaffré, T. et al. 1998. Xanthostemon sebertii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 24 tháng 8 năm 2007.

Liên kết ngoài

Xanthostemon


title: Ốc bươu

text:
Ốc bươu hay ốc bưu, là tên thông thường cho các động vật thân mềm chân bụng có vỏ tròn, có kích thước trung bình, đít tròn, có vỏ màu nâu đen cho đến đen tuyền, và thường dùng làm đồ ăn.

Môi trường sống
Ốc bươu sinh sống ở nơi ẩm thấp ao hồ, ruộng nước. Ốc bươu ăn lá non, bùn non (các vi sinh vật trong bùn non). Chúng phát triển mạnh vào đầu mùa mưa, nhất là sau cơn mưa khi trời ửng nắng ốc bươu bò lên bờ ruộng rất nhiều. Ở Việt Nam, mùa khô ốc thường vùi sâu vào đồng ruộng nứt nẻ. khi mưa xuống mới mò ra và sinh sôi nảy nở trên mương ruộng.Ốc sinh sản chủ yếu vào tháng năm. Ốc bươu là một trong ba loại ốc đồng phổ biến ở Nam bộ Việt Nam.

Một số loài ốc bươu điển hình
 Pila conica (Gray, 1828): Ốc bươu đen, ốc lác, ốc nhồi
 Pila polita (Deshayes, 1830): Ốc bươu, ốc nhồi miền Bắc
 Bellamya chinensis (Gray, 1834): Ốc đá, ốc Campuchia
 Pomacea canaliculata (Lamarck, 1819): Ốc bươu vàng

Cấu tạo
Ốc bưu vỏ mỏng, phần đuôi xoắn nhọn và lớn hơn ốc lác. Thành phần thịt của ốc có khoảng 50% là nước, 4% protid mà chủ yếu là keratin và collagen. Đông y cho rằng ốc có tính hàn nên dùng để giải nhiệt, giải độc, giải rượu.

Giá trị

Ốc bươu là món ăn dân dã, quen thuộc và rất ngon miệng ở Việt Nam. Ở khu vực phía Bắc có món bún riêu ốc, ốc chuối đậu, ốc luộc lá chanh.... ở vùng Nam Bộ có món ốc hấp tiêu, ốc bươu hấp chấm với nước mắm gừng, ốc bươu nhồi... Ốc bưu nhồi thịt là món ngon mang hương vị đặc trưng của miền Bắc và được cải tiến tại Miền Nam. Ở Việt Nam, ốc bươu vàng là một loại ốc bươu gây hại nhiều cho nông nghiệp vì tốc độ sinh sản và khả năng phàm ăn của chúng, đã có thời ốc bươu vàng được coi là một đại dịch ở nước này. Ốc bươu cũng là tác nhân truyền bệnh dịch tả, năm 2014, tại Thành phố Hồ Chí Minh, phát hiện mẫu ốc bươu lấy ở chợ có kết quả dương tính với phẩy khuẩn tả.

Chú thích

Tham khảo

Ốc


title: Vườn quốc gia Badgingarra

text:
Vườn quốc gia Badgingarra là một vườn quốc gia thuộc tiểu bang Tây Úc, Úc. Năm cách thành phố Perth 190 km về phía bắc theo xa lộ Brand tiếp giáp với thị trấn Badgingarra, Tây Úc. Khu vườn có diện tích là . Hệ Động-thực vật ở đây rất phong phú và đa dạng, chính nó đã khiến cho khu vườn trở nên nổi tiếng.

Tham khảo

Vườn quốc gia Tây Úc
IUCN Loại II


title: Copelatus fuscomaculatus

text:
Copelatus fuscomaculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1952.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Ruizantheda proxima

text:
Ruizantheda proxima là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Spinola mô tả khoa học năm 1851.

Chú thích

Tham khảo

Ruizantheda
Động vật được mô tả năm 1851


title: Haloceratidae

text:
Haloceratidae là một họ ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong nhánh Littorinimorpha.

Chi
Genera thuộc họ Haloceratidae include:
 Chi Haloceras W.H. Dall, 1889
 Haloceras carinata Jeffreys, 1883
 Haloceras cingulata Verrill, 1884
 Haloceras laxa Jeffreys, 1885
 Haloceras mediocostata Dautzenberg & H. Fischer, 1896
 Haloceras tricarinata Jeffreys, 1885
 Chi Zygoceras

Chú thích

Tham khảo
 The Taxonomicon

Vanikoroidea


title: Rhabdomastix ioogoon

text:
Rhabdomastix ioogoon là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Rhabdomastix
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Amegilla himalajensis

text:
Amegilla himalajensis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Radoszkowski mô tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1882


title: Abraxas pusilla

text:
Abraxas pusilla là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được Butler miêu tả năm 1880. Nó được tìm thấy ở Darjeeling ở Ấn Độ.

Chú thích

Tham khảo

Abraxas


title: Désandans

text:
Désandans là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Dân số
Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là 586.Ước lượng năm 2005 là 705.

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Doubs


title: Torre-Cardela

text:
Torre-Cardela là một đô thị trong tỉnh Granada, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 1134 người.

Tham khảo

Đô thị ở Granada


title: Bréviandes

text:
Bréviandes  là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Breviandes


title: Aulonocara steveni

text:
Aulonocara steveni là một loài cá thuộc họ Cichlidae.
Nó là loài đặc hữu của Malawi. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Kazembe, J. & Makocho, P. 2005. Aulonocara steveni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 4 tháng 8 năm 2007.

Động vật Malawi
Aulonocara


title: Giấy phép Công cộng Mozilla

text:
Giấy phép Công cộng Mozilla (Mozilla Public License - MPL) là một giấy phép phần mềm tự do và mã nguồn mở. Phiên bản 1.0 do Mitchell Baker phát triển khi bà là luật sư tại Tập đoàn Thông tin liên lạc Netscape và phiên bản 1.1 tại Quỹ Mozilla. Đặc điểm của MPL là lai giữa giấy phép BSD có chỉnh sửa và Giấy phép Công cộng GNU.

MPL là giấy phép dùng cho Mozilla Application Suite, Mozilla Firefox, Mozilla Thunderbird và các phần mềm khác của Mozilla. MPL đã được nhiều người sử dụng lại làm giấy phép cho phần mềm của họ, đáng chú ý nhất có Sun Microsystems, với Giấy phép Phát triển và Phân phối Chung dành cho OpenSolaris, phiên bản mã nguồn mở của hệ điều hành Solaris 10, và hãng Adobe, với giấy phép cho dòng sản phẩm Flex của hãng.

Điều khoản

Giấy phép được xem là một copyleft yếu. Cụ thể hơn, mã nguồn nếu được sao chép hoặc thay đổi theo giấy phép MPL phải giữ nguyên giấy phép MPL.

MPL vừa được Sáng kiến Mã nguồn mở chứng nhận vừa là giấy phép phần mềm mã nguồn mở vừa được Quỹ Phần mềm Tự do chứng nhận là một giấy phép phần mềm tự do.

Tương thích với các giấy phép khác

Không giống như những giấy phép copyleft mạnh, mã nguồn được cấp phép theo MPL có thể được kết hợp với các tập tin thương mại trong một chương trình ("Tác phẩm Lớn hơn"). Ví dụ, Netscape 6 trở về sau là các phiên bản thương mại của Mozilla Application Suite, bằng cách thêm chương trình AIM thương mại và các phần khác. Giấy phép MPL xem tập tin mã nguồn là biên giới giữa mã theo MPL và các phần thương mại, có nghĩa là một tập tin mã nguồn nào đó (như tập tin C++, JavaScript hay XUL) hoặc là hoàn toàn MPL hoặc là hoàn toàn thương mại. Giấy phép GPL, ngược lại, sử dụng ranh giới tiến trình của tập tin thi hành làm ranh giới giấy phép (để biết thêm chi tiết, xem bài GPL).

Tương thích với GPL

Quỹ Phần mềm Tự do (FSF) xem giấy phép này là một giấy phép phần mềm tự do, nhưng "không phải copyleft mạnh". Tuy nhiên, "không giống như giấy phép X11" giấy phép này có "một số hạn chế phức tạp" khiến cho nó không tương thích với GNU GPL. Tổ chức này khuyên mọi người không sử dụng giấy phép vì sự không tương thích này trừ phi điều khoản trong tiết đoạn 13 của MPL bị loại bỏ để giúp cho tác phẩm có thể phát hành theo GPL hoặc một giấy phép tương thích GPL.

Vì những lý do này, Mozilla Suite và Firefox đã được cấp phép lại theo nhiều giấy phép, gồm có MPL, GPL và LGPL.

Các giấy phép dựa trên MPL

 Giấy phép Phát triển và Phân phối Chung
 Giấy phép Công cộng Sun
 Giấy phép Công cộng gSOAP
 Giấy phép Công cộng AROS
 Giấy phép Công cộng SugarCRM
 Giấy phép Ghi công Công cộng
 Giấy phép Công cộng Erlang

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Mozilla Public License, version 1.1, plain text (mozilla.org)
 Annotated Mozilla Public License, version 1.1 (mozilla.org)
 MPL FAQ (mozilla.org)
 Mozilla Relicensing FAQ (mozilla.org)
 List of OSI approved licenses

Mozilla
Copyleft
Giấy phép phần mềm tự do và nguồn mở


title: Megalocentor echthrus

text:
Megalocentor echthrus là một loài cá da trơn trong họ Trichomycteridae, và loài duy nhất trong chi Megalocentor. Con trưởng thành dài khoảng 8.8 centimetres (3.5 in) SL and có nguồn gốc từ Amazon và Orinoco basins.

Chú thích

Tham khảo

E
Động vật Amazon
Động vật Venezuela
Cá Bolivia
Cá Brasil
Cá Peru
Động vật được mô tả năm 1991
Cá Nam Mỹ
Cá Venezuela


title: Phần mềm thiết kế mạch in

text:
Phần mềm thiết kế mạch in là phần mềm dùng cho thiết kế ra bảng mạch in dựa trên sơ đồ mạch điện cho trước. Nó gồm có thực hiện bố trí vị trí các linh kiện, các đường mạch dẫn điện, các điểm nối mạch,... lên các bản vẽ hình thể của bảng mạch. Các bản vẽ này dùng cho chế tạo ra bảng mạch và lắp ráp linh kiện lên đó thành một bảng mạch điện vận hành được .

Công nghệ mạch in
Bảng mạch điện tử là một bảng nền cách điện có lắp các linh kiện được hàn và kết nối với các đường mạch điện theo sơ đồ định sẵn để thực hiện chức năng xác định. Để sản xuất hàng loạt, hoặc làm bảng mạch có nhiều linh kiện, hoặc phải bố trí lắp các linh kiện nhiều chân,... người ta áp dụng công nghệ mạch in để tạo ra bảng mạch cách nhanh chóng và chính xác.

Nội dung của công nghệ mạch in là tạo một tấm phim chứa hình ảnh các đường mạch, in hình này lên lớp mặt đồng của tấm nguyên liệu, sau đó khoan lỗ và ăn mòn đồng ở phần ngoài các đường mạch. Tùy theo nhu cầu làm mạch mà hiện nay mạch in được đặc trưng với số lớp khác nhau:
 Mạch in hai lớp có một mặt đồng, dùng phổ biến ở chuột máy tính, các thiết bị âm thanh dân dụng, các điều khiển quạt, lò vi sóng,...
 Mạch in ba lớp có hai mặt đồng, dùng trong các thiết bị điện tử phức tạp như hệ thống đo lường,...
 Mạch in năm lớp, tương đương với ép hai loại kể trên, có ba lớp đồng và hai lớp cách điện, dùng trong các hệ phức tạp cao như máy tính cá nhân,...
 Mạch in nhiều lớp hơn, dùng trong thiết bị cần tiết kiệm không gian.

Hầu hết các phần mềm thiết kế mạch in hiện làm việc trên máy tính cá nhân ở môi trường MS Windows. Tại các hãng chế tạo máy lớn, như thiết kế bo mạch chủ cho máy điện toán, điện thoại thông minh,... thì phần mềm này làm việc ở các máy tính trạm.

Trước năm 1995 có dạng phần mềm thiết kế mạch in làm việc ở PC DOS, hỗ trợ người vẽ mạch gần thủ công, và sau đó xuất ra trên máy in laser thành bản ảnh để đưa lên phim. Nó không liên thông với công đoạn vẽ sơ đồ mạch, và người vẽ mạch in phải tự nhớ sơ đồ mạch, kích cỡ các linh kiện dùng đến, và chọn đặt các đường mạch theo trực quan.

Từ khi có MS Windows thì phần mềm thiết kế mạch in là thành phần của phần mềm thiết kế mạch điện tử. Phần mềm này hỗ trợ thiết kế sơ đồ mạch điện, và nếu người vẽ sơ đồ mạch tuân thủ đúng cú pháp vẽ, thì bản thiết kế sơ đồ mạch này có thể chuyển tới phần mềm thiết kế mạch in để hỗ trợ vẽ ra bảng mạch in.

Các phần mềm thiết kế mạch được dùng phổ biến có OrCad, ProtelSE99, DXP2004, Altium Designer, PowerPCB, Eagle,... Trong đó có hai dòng sản phẩm là OrCad và Protel (gồm ProtelSE99, DXP2004, Altium Designer) được nhiều người biết nhất.

Các tính năng
Thông thường, một phần mềm đồ sộ như OrCad hoặc Protel có hai phần thực hiện nhiệm vụ riêng biệt là :
 Bộ phận vẽ mạch nguyên lý
 Bộ phận vẽ mạch in. Bộ phận vẽ mạch nguyên lý cho biết tính đúng đắn về sự liên kết đường mạch. Bộ phận này sẽ xuất ra một tập tin (thường gọi là netlist) để chuyển cho bộ phận vẽ mạch in. Bộ phận vẽ mạch in sẽ chuyển hóa các biểu tượng linh kiện thành các linh kiện các kích thước, hình dạng cơ học chính xác như linh kiện thật và đồng thời đánh dấu các chân linh kiện được kết nối với nhau.
Các tính năng cơ bản mà một phần mềm thiết kế mạch in đáp ứng:
 Tạo hình dạng và kích thước bản mạch
 Cho phép nhập thư viện linh kiện. Cho phép tạo thư viện linh kiện mới.
 Xoay, lật linh kiện
 Kiểm tra các xung đột mạch như: khoảng cách tối thiểu giữa hai linh kiện; khoảng cách tối thiểu giữa hai đường mạch; chập đường mạch như chân đất đấu với chân nguồn;...
 Tự động chạy đường mạch

Tham khảo

Điện tử học
Kỹ thuật điện tử
Phần mềm CAD


title: Euxoamorpha ingoufii

text:
Euxoamorpha ingoufii là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở vùng Magallanes và Antartica Chilena của Chile và Santa Cruz in Argentina.

Sải cánh dài khoảng 33 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 11 đến tháng 2.

Liên kết ngoài
 Noctuinae of Chile

Chú thích

Euxoamorpha


title: 3048 Guangzhou

text:
3048 Guangzhou (1964 TH1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 8 tháng 10 năm 1964 bởi Đài thiên văn Tử Kim Sơn ở Nanking.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 3048 Guangzhou

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1964


title: IEEE 802.3

text:
IEEE 802.3 là một working group và là một bộ tiêu chuẩn Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) do working group này tạo ra nhằm định nghĩa tầng vật lý và media access control (MAC) của tầng liên kết dữ liệu của Ethernet có dây. Nói chung đây là một công nghệ mạng local area network (LAN) cùng một số ứng dụng wide area network (WAN). Các kết nối vật lý được lập nên giữa các nốt và/hoặc các thiết bị hạ tầng (các hub, switch, router) bằng nhiều loại cáp đồng hoặc cáp quang.

802.3 là một công nghệ hỗ trợ hạ tầng mạng IEEE 802.1.

802.3 cũng định nghĩa phương pháp truy cập LAN sử dụng CSMA/CD.

Lịch sử
IEEE là tổ chức quy định các chuẩn trong tin học nói riêng và một số lĩnh vực khác nói chung.

Với sự đòi hỏi nối mạng các máy tính, mạng LAN đã ra đời. Cùng với đó là các bộ giao thức cho phép kết nối LAN (FDDI, TokenRing...) tuy nhiên phát triển nhất vẫn là Ethernet. Và IEEE đã dùng số hiệu 802.3 để quy định cho mọi quy tắc, quy chuẩn, luật có liên quan đến Ethernet.

Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, tốc độ kết nối trong Ethernet không ngừng được nâng lên. Vào năm 1995, Fast Ethernet ra đời. IEEE dùng 802.3u để quy chuẩn cho các tiêu chí có liên quan đến Fast Ethernet. Tiếp đến là 802.3z (10 Gbps qua cáp quang), 802.3ab (10 Gbps qua cáp UTP), 802.3 ae (10 Gbps)...

Các tiêu chuẩn giao tiếp

Xem thêm
Frame Ethernet

Tham khảo

Chuẩn mạng máy tính
IEEE 802
Giao thức tầng vật lý
Tiêu chuẩn Ethernet
Medium access control


title: Oliva vidua

text:
Oliva vidua là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Olividae, họ ốc gạo hoa.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Oliva


title: Pseudolophoeus

text:
Pseudolophoeus là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1971 bởi Girard.

Các loài
Chi này có các loài:
 Pseudolophoeus guineensis (Candèze, 1882)

Chú thích

Tham khảo

Ampedini


title: Bois-Arnault

text:
Bois-Arnault  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Boisarnault


title: Gymnopilus norfolkensis

text:
Gymnopilus norfolkensis là một loài nấm thuộc họ Cortinariaceae.

Xem thêm

Danh sách các loài Gymnopilus

Tham khảo

Liên kết ngoài
Gymnopilus norfolkensis at Index Fungorum

norfolkensis
Nấm Bắc Mỹ


title: Anepsiomorpha

text:
Anepsiomorpha là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được Spaeth miêu tả khoa học năm 1913.

Các loài
Chi này gồm các loài:
 Anepsiomorpha deplanata (Boheman, 1850)

Chú thích

Tham khảo

Stolaini


title: Obermorschwihr

text:
Obermorschwihr là một xã ở tỉnh Haut-Rhin trong vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 1,59 km², dân số năm 1999 là 406 người. Khu vực này có độ cao 260 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
 Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
 INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: Augochloropsis monochroa

text:
Augochloropsis monochroa là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Augochloropsis
Động vật được mô tả năm 1900


title: Peperomia salangonis

text:
Peperomia salangonis là một loài thực vật thuộc họ Piperaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Santiana, J. & Pitman, N. 2004. Peperomia salangonis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
salangonis


title: Hemigrammocapoeta kemali

text:
Hemigrammocapoeta kemali là một loài cá vây tia thuộc họ Cyprinidae.
Loài này chỉ có ở Thổ Nhĩ Kỳ.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là đầm lầy và hồ nước ngọt.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Crivelli, A.J. 2005. Hemigrammocapoeta kemali. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Hemigrammocapoeta
Động vật đặc hữu Thổ Nhĩ Kỳ
Động vật được mô tả năm 1924
Loài nguy cấp


title: Manobiella apicalis

text:
Manobiella apicalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Manobiella


title: Mühlanger

text:
Mühlanger là một đô thị thuộc huyện Wittenberg, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo


title: An Phú, Tịnh Biên

text:
An Phú là một phường thuộc thị xã Tịnh Biên, tỉnh An Giang, Việt Nam.

Địa lý
Phường An Phú nằm ở trung tâm thị xã Tịnh Biên, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp các phường Nhà Bàng, Nhơn Hưng, Thới Sơn
Phía tây giáp phường Tịnh Biên
Phía nam giáp các xã An Cư và Văn Giáo
Phía bắc giáp Campuchia.

Phường An Phú có diện tích 21,56 km², dân số năm 2022 là 9.688 người, mật độ dân số đạt 449 người/km².

Hành chính
Phường An Phú được chia thành 4 khóm: Phú Hiệp, Phú Hòa, Phú Nhứt, Phú Tâm.

Lịch sử
Trước đây, An Phú là một xã thuộc huyện Tịnh Biên.

Vào thời Pháp thuộc, địa bàn phường An Phú vốn là 2 làng An Thạnh, Phú Thạnh thuộc tổng Quy Đức, hạt Châu Đốc.

Ngày 1 tháng 1 năm 1900, tỉnh Châu Đốc được thành lập, 2 làng An Thạnh và Phú Thạnh thuộc quận Tịnh Biên, tỉnh Châu Đốc.

Năm 1925, thực dân Pháp sáp nhập 2 làng An Thạnh, Phú Thạnh thành làng An Phú.

Dưới thời Việt Nam Cộng hòa, xã An Phú thuộc quận Tịnh Biên, tỉnh An Giang (sau thuộc tỉnh Châu Đốc vừa tái lập cho đến năm 1975). Thời điểm này, xã này là quận lỵ của quận Tịnh Biên.

Ngày 11 tháng 3 năm 1977, Hội đồng Bộ trưởng ban hành quyết định Quyết định 56-CP. Theo đó, thành lập huyện Bảy Núi trên cơ sở sáp nhập 2 huyện Tri Tôn, Tịnh Biên, xã An Phú thuộc huyện Bảy Núi.

Ngày 23 tháng 8 năm 1979, Hội đồng Bộ trưởng ban hành quyết định 300-CP.Theo đó, chia huyện Bảy Núi thành hai huyện Tri Tôn và Tịnh Biên, xã An Phú thuộc huyện Tịnh Biên.

Ngày 13 tháng 2 năm 2023, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 721/NQ-UBTVQH15 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 10 tháng 4 năm 2023). Theo đó, thành lập thị xã Tịnh Biên và thành lập phường An Phú thuộc thị xã Tịnh Biên trên cơ sở toàn bộ 21,56 km² diện tích tự nhiên, 9.688 người của xã An Phú.

Chú thích

Tham khảo

Xã, phường, thị trấn biên giới Việt Nam - Campuchia


title: Polycentropus chenoides

text:
Polycentropus chenoides là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Polycentropus


title: Nuevo Colón, Boyacá

text:
Nuevo Colón là một thị xã và đô thị ở Departamento Boyacá, thuộc phân vùng Márquez.

Tham khảo

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Viện Hàn lâm Khoa học Albania

text:
Viện hàn lâm Khoa học Albania (, tiếng Anh: Academy of Sciences of Albania), là viện khoa học quan trọng hàng đầu của Albania. Viện này gồm những nhà khoa học Albania lỗi lạc nhất, làm việc trong các trung tâm nghiên cứu cùng các cơ quan khác trong nước cũng như ở nước ngoài.

Viện được thành lập năm 1972. Viện hàn lâm Khoa học Albania có 28 viện sĩ, 11 viện sĩ thông tấn, và 26 viện sĩ danh dự

Viện là thành viên quốc gia của Hội đồng Khoa học Quốc tế (ISC) , và của Hội đồng Quốc tế về Khoa học (ICSU) trước đây.

Tổ chức

Viện gồm có 2 ban:
 Khoa học xã hội
 Khoa học tự nhiên và Khoa học kỹ thuật

Viện cũng có các đơn vị sau:
 Dự án phát triển Công nghệ và canh tân,
 Phân ban quan hệ đối ngoại và quan hệ với quần chúng,
 Nhà xuất bản,
 Thư viện. Thư viện của Viện hàn lâm Khoa học Albania là thư viện nghiên cứu lớn nhất nước. Được thành lập năm 1975, ban đầu chỉ có 10.000 đầu sách, đến năm 2008, thư viện có 8.120.000 đầu sách.

Tham khảo

Liên kết ngoài
{{Thể loại Commons |Academy of Sciences of Albania
http://www.akad.edu.al/

Thành viên của Hội đồng Khoa học Quốc tế
Albania
Viện Hàn lâm Khoa học
Khởi đầu năm 1972
Khoa học và công nghệ Albania
Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia


title: Soejima Taneomi

text:
là một nhà ngoại giao và chính sách trong thời kỳ đầu Minh Trị tại Nhật Bản.

Tiểu sử
Soejima Taneomi sinh ra trong một gia đình samurai tại Saga, thuộc tỉnh Hizen (nay là tỉnh Saga). Cha của ông là một thầy giáo tại trường của lãnh chúa và là một học giả quốc học (kokugaku). Năm 1866, Soejima Taneomi được lãnh chúa gửi đến Nagasaki để học tiếng Anh. Tại đây ông được một nhà truyền đạo người Mỹ tên là Guido F. Verbeck giảng dạy, ông cũng được dạy các nội dung trong Hiến pháp Hoa Kỳ và Tân Ước. Trong Chiến tranh Boshin, ông đóng vai trò là chỉ huy quân sự của các lực lượng Saga chống lại Mạc phủ Tokugawa.

Sau Cải cách Minh Trị, Soejima Taneomi được sự giúp đỡ của Fukuoka Takachika trong việc biên soạn kết cấu lâm thời của chính quyền Minh Trị vào năm 1868. Trong khi hầu hết thành viên của chính quyền Nhật Bản đang trên chuyến thăm viếng vòng quanh thế giới đến Hoa Kỳ và châu Âu trong Sứ tiết Iwakura, Soejima Taneomi đã giữ chức vụ Ngoại trưởng lâm thời. Trong nhiệm kỳ của mình, ông đã đối mặt với khó khăn trong Vụ xô xát Maria Luz, bao gồm các vấn đề về đặc quyền ngoại giao và các điều ước bất bình đẳng trong tình thế các lao động giao kèo người Hoa bị ngược đãi trên một tàu của Peru. Soejima Taneomi đã nhận được sự tán dương của nhà Thanh đối với cách xử lý của ông.

Năm 1871, ông được cử đến Siberia để bàn về vấn đề biên giới liên quan đến hòn đảo Sakhalin.
Năm 1873, ông dẫn đầu một phái đoàn đến Bắc Kinh để phán đối vụ án giết chết 54 thủy thủ trên một chiếc tàu buôn bị hư hại của Lưu Cầu do thổ dân Paiwan tiến hành ở khu vực cực tây nam của Đài Loan vào tháng 12 năm 1871. (Vương quốc Lưu Cầu được Đế quốc Nhật Bản tuyên bố chủ quyền như là một phần của mình từ tháng 12 năm 1872.) Soejima Taneomi đã có các cuộc gặp với hoàng đế Đồng Trị một phần vì dựa trên những thiện cảm mà ông đã có được trong vụ việc Maria Luz, nhưng các đòi hỏi của Nhật Bản về một sự bồi thường đã thất bại, điều này đã dẫn tới việc xuất binh đến Đài Loan năm 1874. Tuy nhiên, phái đoàn đến Trung Quốc đã thành công trong việc thiết lập quan hệ ngoại giao bình thường giữa Trung Quốc và Nhật Bản.

Sau khi sứ tiết Iwakura trở về và việc loại bỏ đề xuất Seikanron tiến đánh Triều Tiên vào tháng 10 năm 1873, Soejima Taneomi đã từ chức. Ông sau đó gia nhập Itagaki Taisuke và Eto Shimpei hình thành chính đảng Aikoku Koto. Trong một chuyến viếng thăm Trung Quốc vào năm 1876, ông nhận được sự tiếp đón của các quan lại vì sự uyên bác của mình, ông sau đó trở thành cố vấn riêng của hoàng đế nhà Thanh.

Soejima Taneomi trở lại chính quyền Nhật Bản vào năm 1878, phục vụ tại Cung Nội sảnh. Năm 1888 ông được bổ nhiệm vào Xu Mật viện và trở thành phó viện trưởng vào năm 1891. Năm 1892, ông được mời làm Bộ trưởng Nội vụ trong nhiệm kỳ đầu của Thủ tướng Matsukata Masayoshi.

Chú thích

Tham khảo
 Akamatsu, Paul. (1972). Meiji 1868: Revolution and Counter-Revolution in Japan. Trans. Miriam Kochan. New York: Harper & Row.
 Beasley, William G. (1972). The Meiji Restoration. Stanford: Stanford University Press. 10-ISBN 0804708150/13-ISBN 9780804708159; OCLC 579232
 Duus, Peter. (1998). The Abacus and the Sword: The Japanese Penetration of Korea, 1895-1910. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-21361-0.
 Jansen, Marius B. and Gilbert Rozman, eds. (1986). Japan in Transition: from Tokugawa to Meiji. Princeton: Princeton University Press. 10-ISBN 0691054592/13-ISBN 9780691054599; OCLC 12311985
 Ohashi, Akio. (1990). Soejima Taneomi. Tokyo: Shin Jinbutsu Oraisha. ISBN 4-404-01739-1

Liên kết ngoài
National Diet Library bio & photo

Người Saga
Bộ trưởng Nội vụ Nhật Bản
Nhà ngoại giao Nhật Bản
Samurai


title: Limonia prudentia

text:
Limonia prudentia là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Limonia (Limoniidae)
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Sammy Case

text:
Sammy Case là một diễn viên khiêu dâm  đồng tính nam sinh tại Florida, Hoa Kỳ. Anh xuất hiện lần đầu tiên trên ấn bản tháng 4 và tháng 5 của tờ All-boy Magazine, và pornographic movies. Case cũng có mặt trong rất nhiều trang web khiêu dâm đồng tính nam như: Boyfun, Boyfunk, and 8teenBoys. Anh thường đóng vai bottom trong những cảnh làm tình.

Case là một người mẫu đồng tính trẻ với mái tóc vàng và rất nữ tính. Case có dương vật dài 7 inch (18 cm) đã cắt da quy đầu. Điểm đặc biệt nổi bật của anh là đôi môi dày và mọng cùng mái tóc vàng bồng bềnh.

Dù thân hình khá mảnh khảnh nhưng Case lại rất có cơ bắp. Anh cho rằng đó là do sở thích cử tạ của mình: "Bố tôi đã mua cho tôi một bộ tạ khi tôi còn học trung học và tôi đã bị nghiện..." Case tập mỗi ngày.

Phần biểu diễn hay nhất của anh là trong phim của Colt Studios' Buckleroos, trong phim anh thủ vai một nam thanh niên truyền giáo Mormon. Case xuất hiện trên bìa lịch của All Boy Calendar năm 2006. Trước khi bước vào sự nghiệp khiêu dâm, Sammy Case đã từng làm vũ công khoả thân tại những câu lạc bộ ở bãi biển Fort Lauderdale, Florida.

Sammy hiện đang sống tại Westampton Beach, Long Island, New York và cố gắng trở lại cuộc sống bình thường.

Những phim đã tham gia
 Three Dollar Hook Ups
 Desperate Houseboys (2005)
 Chicken Ala Twink (2005)
 Buckleroos Part 1
 Buckleroos Part 2 (2004) as Gabriel
 Twink-a-licious (2004)... aka Twinkalicious (International: English title)
 Sammy Case Superstart (2004)
 Sammy & Elijah
 Sammy Case & Friends
 Seducing Sammy
 eXposed: The Making of a Legend

Tham khảo

Nam diễn viên khiêu dâm


title: Leioproctus penai

text:
Leioproctus penai là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Toro mô tả khoa học năm 1970.

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1970


title: Cambarus batchi

text:
Cambarus batchi là một loài tôm càng sông trong họ Cambaridae. Chúng thường được tìm thấy ở Bắc Mỹ.

Chú thích

Tham khảo

Cambarus
Động vật được mô tả năm 1973
Động vật giáp xác nước ngọt Bắc Mỹ


title: Hydrovatus hintoni

text:
Hydrovatus hintoni là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Biström miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrovatus


title: Ebershausen

text:
Ebershausen là một đô thị ở huyện Günzburg bang Bavaria thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Flacey-en-Bresse

text:
Flacey-en-Bresse là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 353.Dân số năm 2006 ước khoảng 368 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: Peñón de Alhucemas

text:
Peñón de Alhucemas là một trong những quần đảo (plazas de soberanía) của Tây Ban Nha, nằm ngoài khơi bờ biển Maroc. Đây cũng là một trong những pháo đài trên bờ biển Bắc Phi.

Tham khảo

Đảo của châu Phi
Quần đảo Tây Ban Nha
Quần đảo Địa Trung Hải


title: Kappelen

text:
Kappelen () là một đô thị ở hạt Seeland của bang Bern ở Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 10,98 km², dân số năm 2005 là 1.118 người.

Đô thị này có 1 sân bay.

87,23% nói tiếng Đức.

Tham khảo

Đô thị của bang Bern


title: Crozon-sur-Vauvre

text:
Crozon-sur-Vauvre là một xã ở tỉnh Indre khu vực trung bộ Pháp. Xã này có diện tích 27,69 km², dân số thời điểm năm 1999 là 388 người. Khu vực này có độ cao trung bình 420 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Xã của tỉnh Indre

Tham khảo

 INSEE commune file

Crozonsurvauvre


title: Geranomyia fremida

text:
Geranomyia fremida là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Geranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Saverdun

text:
Saverdun là một xã trong vùng Occitanie, thuộc tỉnh Ariège, quận Pamiers, tổng Saverdun. Tọa độ địa lý của xã là 43° 14' vĩ độ bắc, 01° 34' kinh độ đông. Saverdun nằm trên độ cao trung bình là 235 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 209 mét và điểm cao nhất là 374 mét. Xã có diện tích 61,47 km², dân số vào thời điểm 1999 là 3589 người; mật độ dân số là 58 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật nổi tiếng
 Jacques Fournier (1285 - 1342), Giáo hoàng.

Tham khảo

Xã của Ariège


title: Andrena acerba

text:
Andrena acerba là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1967.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1967


title: Dolophilodes erysichthon

text:
Dolophilodes erysichthon là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Dolophilodes


title: Colletes ankarae

text:
Colletes ankarae là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Colletes
Động vật được mô tả năm 1978


title: Đèo Mã Pí Lèng

text:
Đèo Mã Pí Lèng (còn được phiên âm là Mã Pì Lèng, Mả Pì Lèng, hay Mã Pỉ Lèng), là đèo trên quốc lộ 4C ở vùng đất xã Pải Lủng và Pả Vi thuộc huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang, Việt Nam.

Quốc lộ 4C là con đường mang tên Đường Hạnh Phúc nối liền thành phố Hà Giang với thị trấn Đồng Văn  và thị trấn Mèo Vạc  thuộc Cao nguyên Đồng Văn. Đèo Mã Pí Lèng là cung đường đèo hiểm trở dài khoảng 20 km, vượt núi Mã Pí Lèng ở sườn phía đông với độ cao vùng đỉnh đèo khoảng 1.200 - 1.400 m . Đường Hạnh Phúc được hàng vạn thanh niên xung phong thuộc 16 dân tộc của 8 tỉnh miền Bắc Việt Nam làm trong 6 năm (1959-1965) với trên 2 triệu lượt ngày công lao động, riêng đoạn đèo vượt Mã Pì Lèng được các thanh niên trong đội cảm tử treo mình trên vách núi lấn từng centimet để làm trong 11 tháng.

Đèo Mã Pí Lèng được du khách xếp vào nhóm "tứ đại đỉnh đèo" của vùng núi phía Bắc Việt Nam, cùng với Đèo Ô Quy Hồ, Đèo Khau Phạ và Đèo Pha Đin.

Tên gọi và đặc điểm

Đèo được đặt tên theo bản Mả Pì Lèng xã Pải Lủng khi mở đường những năm 1960, trong đó giới chức quản lý cung đường đã sửa đổi "Mả" thành "Mã" để thuận nghe nói trong tiếng phổ thông .

Mả Pí Lèng (馬鼻梁 | Mã Bí Lương) là tên gọi theo tiếng H'Mông, có nghĩa là sống mũi ngựa. Có ý kiến gán nghĩa bóng cho tên gọi này chỉ sự hiểm trở bậc nhất của đỉnh núi, nơi những con ngựa cái leo lên đến đỉnh trụy thai mà chết, nơi dốc cao đến mức con ngựa đi qua phải tắt thở, hoặc đỉnh núi dựng đứng như sống mũi con ngựa . Ngoài ra một số người giàu trí tưởng tượng thì thêu dệt tên đèo là "Máo Pì Lèng", nghĩa là "sống mũi con mèo" . Những ý kiến này không có cơ sở, vì cung đường mới chính thức mở hồi năm 1960, và người H'Mông không nuôi mèo mà con vật thân thiết với họ là con ngựa, cũng như ở đây chưa có con ngựa nào chết vì leo cao cả.

Đỉnh Mã Pí Lèng thuộc ba xã Pải Lủng, Pả Vi huyện Mèo Vạc và xã Tả Lủng huyện Đồng Văn, trong cao nguyên đá Đồng Văn, độ cao khoảng 1.200 - 1.600 m so với mặt nước biển. Khối núi được tạo nên bởi một loạt trầm tích gồm đá vôi, đá phiến, đá vôi silic chứa các hóa thạch cách đây khoảng 426 triệu năm, bao gồm trong đó nhiều vết trượt và vết nứt do các hoạt động tạo núi gây ra. Cảnh quan khu vực này lởm chởm đá dựng, trong đó vực sâu sông Nho Quế như xẻ đôi một bên là đỉnh Mã Pí Lèng và một bên là Xín Cái, nơi có cột mốc biên giới và cửa khẩu Săm Pun thông thương sang Điền Bồng bên Trung Quốc. Các học giả Pháp, từ cả trăm năm trước, đã gọi đỉnh Mã Pí Lèng nói riêng và Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn nói chung là một "Tượng đài Địa chất". Đi trên đèo Mã Pí Lèng nhìn xuống vực sâu, thì thấy sông Nho Quế chỉ bé như một sợi chỉ.

Người Pháp đến Hà Giang từ năm 1900, họ đã từng khảo sát, từng muốn mở đường lên vùng đất này, nhưng gần nửa thế kỷ chiếm đóng họ vẫn không thay đổi được gì, việc tiếp tế cho các đội quân đồn trú của Pháp vẫn phải chuyển theo những con đường mòn cheo leo bằng sức người và ngựa.

Trước những năm 1960 hơn 8 vạn người H'Mông thuộc 4 huyện ở phía sau các dãy núi hùng vĩ của cao nguyên Đồng Văn không có khái niệm con đường. Bao đời họ chỉ biết vượt Mã Pí Lèng bằng cách đóng cọc treo dây trên vách đá để bò qua chín khoanh đèo hun hút, lởm chởm đá tai mèo dựng đứng. Dốc Chín Khoanh leo tới đỉnh Mã Pí Lèng còn gọi là con dốc của Trời . Chính nơi đây từng là giang sơn nơi Vua Mèo treo người không phục mình lên cột cho đến chết và sau vua Mèo là thổ phỉ hoành hành, lấy cán bộ mở đường làm bia tập bắn.

Nhằm mục đích giúp vùng núi tiến kịp vùng xuôi, ngày 29 tháng 3 năm 1959, sau 5 năm kể từ năm hòa bình lập lại ở miền Bắc Trung ương Đảng Lao động Việt Nam, Khu ủy Việt Bắc quyết định mở đường Hà Giang - Đồng Văn - Mèo Vạc.

Trước khi mở tuyến, tỉnh Hà Giang có mời hai chuyên gia giao thông từ Trung Quốc qua khảo sát, hi vọng với kinh nghiệm của họ sẽ có một tuyến đường ngắn hơn, dễ thi công hơn, không vướng nhiều đá nhưng tuyến này lại đi cặp sát biên giới Việt - Trung và phương án của ông Phạm Đình Di (trưởng Ty Giao thông Hà Giang và sau này là bí thư Tỉnh ủy Hà Giang) sẽ xây tuyến đường xương sống đi vào nội địa, đường phải có dân sống, đường cho dân đi chứ không thể đưa đường ra biên giới, xa cách với các vùng dân sinh. Mặt khác, nếu đường được mở sát biên giới thì gần như tuyến đường sẽ không đi qua huyện Yên Minh. Nếu làm được tuyến xuyên qua nền đá sẽ hạn chế được nạn sạt lở, nhất là trong mùa mưa bão, nền đường lại cứng hơn. Cuối cùng phương án tuyến đường đi sâu trong nội địa như hiện nay đã được chọn thay cho phương án đi cặp sát biên giới Việt - Trung. Con đường này, về sau mang tên Đường Hạnh Phúc, được khởi công vào ngày 10 tháng 9 năm 1959 với sự tham gia của hơn 1300 thanh niên xung phong cùng hơn 1.000 dân công thuộc 16 dân tộc Mèo, Tày, Dao, Pu Péo, Lô Lô v.v. của 8 tỉnh Cao Bắc Lạng (Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn), Hà Tuyên Thái (Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên), Hải Hưng, Nam Định. Sau 6 năm xây dựng với 2.946.321 lượt ngày công đục khoét trên 2.899.638m³ đá, hầu hết trong đó là lao động thủ công không có sự hỗ trợ của máy móc, con đường được hoàn thành hoàn thành vào 15 tháng 6 năm 1965.

Quá trình làm đường

Khó khăn
Ngày 30 tháng 11 năm 1959, một trung đội phỉ 40 tên do Vàng Chỉn Cáo chỉ huy đã khóa chặt Cổng trời Cán Tỷ, cắt đứt đường mòn huyết mạch từ Hà Giang lên Đồng Văn. Hôm sau, toán phỉ chặn Cổng Trời bắt giữ hai đoàn ngựa thồ hàng của tỉnh lên Đồng Văn, đuổi cán bộ quay trở lại. Một tuần sau đó, hàng loạt địa bàn trên toàn huyện bị thổ phỉ cướp phá, chúng lùng bắt cán bộ, đốt nhà, cướp của. Từ ngày 12 đến 28 tháng 12 năm 1959, hàng loạt cuộc tấn công của phỉ nhằm vào bộ máy chính quyền cơ sở nổ ra. Vàng Chúng Dình, một tàn quân Quốc dân đảng Trung Quốc dẫn 200 tên phỉ tấn công thị trấn Đồng Văn; Vàng Dúng Mỷ đánh phá Mèo Vạc, cướp cửa hàng mậu dịch. Ngày 20 tháng 12 đầu lĩnh Phàn Chỉn Sài đưa một toán phỉ đánh vào Na Khê, Bạch Đích, bắt cán bộ huyện treo lên cây làm bia cho lính bắn. Ngày 28 tháng 12, Giàng Quáng Ly chiếm Yên Minh; Vàng Chỉn Cáo, Phàn Dền chiếm Cán Tỷ, Đông Hà (Quản Bạ).

Khó khăn chồng chất, thiếu thốn đủ bề, nhưng với khí thế sục sôi cách mạng của tuổi trẻ, hàng ngàn người tham gia công trình có một không hai này đã không ngại gian khổ hy sinh, quyết bám núi, bám đường, lao động miệt mài nơi rừng thiêng nước độc và loạn lạc. Thời gian đã khẳng định ý chí của họ, ngày 09 tháng 9 năm 1963 con đường vươn đến thị trấn Đồng Văn. Sau hơn 4 năm, tuyến đường dài 164 km đã hoàn thành.

Đoạn khó khăn nhất của tuyến đường chỉ có 21 km từ Đồng Văn sang Mèo Vạc lại phải mất thêm gần 2 năm lao động vất vả nữa mới hoàn thành. Đoạn đường này chính là con đèo hiểm trở Mã Pí Lèng. Để vượt bức tường đá này cần xây dựng một đường đèo men theo vách núi ở độ cao khoảng 1.600m. Tuy nhiên, khó khăn đến mức trong giai đoạn đầu nhằm mở một vỉa đường nhỏ mang tên "đường công vụ" rộng khoảng 40 cm trên vách đá (để công nhân về sau có chỗ đặt chân trên đó thi công phá đường rộng ra), 17 thanh niên trong đội cảm tử (giai đoạn này gọi là "Đội Cơ Dũng") phải treo mình bằng dây trên các vách đá ròng rã trong 11 tháng đục đẽo hoàn toàn bằng bàn tay trần và những phương tiện thủ công. Nhằm thể hiện lòng quyết tâm và tinh thần đối diện với hiểm nguy, các công nhân đã đặt tại lán của mình 10 chiếc quan tài và truy điệu sống trong từng ngày làm việc. Mỗi sáng, các thành viên “Đội Cơ dũng” hô to “quyết thắng” rồi vác choòng (xà beng 8 cạnh), búa, ít thuốc nổ, trèo lên vách núi. Treo mình giữa lưng chừng trời, họ đục vách đá nhét thuốc nổ vào rồi hô đồng đội kéo lên đỉnh núi. Ít phút sau mìn nổ, vỡ ra một miếng đá nhỏ bé.

Hy sinh

Trong quá trình làm đường, đã có những người ngã xuống, đó là:

 Anh Đào Ngọc Phẩm quê ở Thái Nguyên, lên Hà Giang nhập đội quân mở đường. Đang leo lên vách đá chênh vênh, khi thấy 2 bố con người Mông đi chợ bị trượt chân, anh Phẩm vươn người ra cứu. Hòn đá anh dưới chân anh bửa ra, cả người và đá mất hút dưới vực sâu.
 Anh Lương Quốc Chanh, quê ở Cao Lộc, Lạng Sơn. Làm việc trong điều kiện quá khắc nghiệt, anh mắc bệnh, nhiều người vào các bản xa xôi kiếm thuốc nhưng không cứu được người đồng đội của mình. Trước khi nhắm mắt anh Chanh khóc: “Tôi sẽ chết ở đây, tôi nằm bên vệ đường Hạnh Phúc này. Anh em phải tiếp tục phá đá. Mai đây con đường hoàn thành, anh em về lại Lạng Sơn. Liệu ai còn nhớ tôi không? Tôi sẽ nhớ mọi người lắm đấy”.

Hoàn thành và tưởng niệm
Sau khi hoàn thành, Đèo Mã Pí Lèng tuy không phải là dài nhất nhưng là con đèo hiểm trở bậc nhất ở vùng núi biên viễn phía Bắc, được ví như "vua" của các con đèo Việt Nam. Cung đường đèo ban đầu được mở chỉ đủ rộng chỗ cho người đi bộ và xe ngựa thồ, về sau được mở rộng hơn cho ô tô nhưng vẫn rất nguy hiểm vì những đoạn cua tay áo và mặt đường lổn nhổn đá hộc, hai ô tô rất khó tránh nhau. Những năm gần đây, với phương tiện máy móc hiện đại, con đường Hạnh Phúc nhiều lần được mở mang tu sửa ngày càng to rộng, dễ đi, con đèo hiểm trở Mã Pí Lèng không còn làm chết ngựa nữa mà đã trở thành di sản độc đáo về địa chất và cảnh quan. Nằm giữa cao nguyên Đồng Văn trơ trọi đá, một bên là vách núi Mã Pí Lèng cao dựng đứng và một bên là vực sâu sông Nho Quế, phía Bắc và Đông Bắc đèo trải dài trong tầm mắt là hàng ngàn quả núi đá trọc màu xám trùng trùng điệp điệp lơ thơ cây cối.

Cung đường Mã Pí Lèng nối liền Đồng Văn và Mèo Vạc trong đó có đoạn đèo 9 khoanh dài 20 km về sau trở thành một kỳ tích của người H'Mông . Trên đỉnh đèo Mã Pí Lèng, cũng là nơi cao nhất của Đường Hạnh Phúc, hiện có một trạm dừng chân cho du khách ngoạn cảnh. Tại cung đường ở xã Pải Lủng có đặt "Bia Tưởng niệm Thanh niên Xung phong", ghi lại những dấu ấn trong quá trình xây dựng đường đèo.

Cảm xúc trước cung đường huyền thoại, nhạc sĩ Nguyễn Trùng Thương, đã sáng tác ca khúc “Cung đường mùa Xuân” với ca từ rất lãng mạn và hào hùng.

Thắng cảnh quốc gia

Ngày 16 tháng 11 năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam đã ra quyết định xếp hạng khu vực Mã Pí Lèng là Di tích danh lam thắng cảnh quốc gia. Theo đó danh lam thắng cảnh Mã Pí Lèng bao gồm:
 Đèo Mã Pí Lèng được coi là khu vực di sản đặc sắc về địa chất và cảnh quan.
 Khu vực đỉnh đèo được đánh giá là một trong những điểm quan sát toàn cảnh vào loại đẹp nhất ở Việt Nam.
 Hẻm vực Tu Sản là một trong những thung lũng kiến tạo độc nhất vô nhị ở Việt Nam.

Trong văn học

Đã có nhiều nhà văn, nhà thơ lên thăm cung đường đèo hùng vĩ này như Xuân Diệu, Nguyên Ngọc v.v., và những ấn tượng khó phai đã đọng thành cảm hứng trong sáng tác của họ. Đáng chú ý nhất là Tùy bút Mỏm Lũng Cú tột Bắc của nhà văn Nguyễn Tuân. Trong tác phẩm này, về quá trình mở đèo Mã Pí Lèng, Nguyễn Tuân đã viết: Cả quãng Đồng Văn-Mèo Vạc 24 cây số đường núi đá này phải làm mất một năm rưỡi, nhưng riêng chỗ dốc Mã Pí Lèng thì phải tốn mất 11 tháng treo mình trên vách đá để đục, bổ đá khắc đá ra mà cấn mặt đường vào vách đá đứng thành vại.

Năm 1964, nhà thơ Nguyễn Hải Trừng khi đứng trước sắc cảnh dữ dằn, khốc liệt của Mã Pí Lèng đã viết:

Y chu choa! Nguy ôi! Cao thay!(…)
Mây đạp dưới chân, trời đụng trán....

Đèo Mã Pí Lèng nói riêng và đường Hạnh Phúc nói chung, theo Đỗ Doãn Hoàng trong bài viết Kỳ tích Mã Pí Lèng đã dẫn ở trên: trong lịch sử làm đường của Việt Nam, có lẽ đó là con đường thi công hoàn toàn bằng sức người gian khổ nhất; vượt qua cao nguyên cao nhất; chiếm số ngày công lao động nhiều nhất; thời gian lâu nhất; và cũng bi tráng nhất (khi con đường hoàn thành, phải có một nghĩa trang riêng để tưởng nhớ những người đã ngã xuống).

Sự kiện nhà hàng Mã Pì Lèng Panorama năm 2019
Đầu tháng 10 năm 2019, trên các báo và trang mạng xuất hiện các hình ảnh và tranh cãi sôi nổi về một nhà hàng biển hiệu là "Mã Pì Lèng Panorama", được coi là "xây dựng không phép" ở vùng đỉnh đèo và bước vào hoạt động phục vụ khách. Những tranh cãi hướng đến việc bảo vệ cảnh quan thiên nhiên vùng di sản, và các công trình phục vụ phải bố trí ở mức hài hòa với cảnh quan đó.

Trong thực tế lực lượng quản lý nhà nước của huyện Mèo Vạc là mỏng, thiếu các đội thanh tra xây dựng như các quận huyện miền xuôi, và với mục tiêu chính phát triển kinh tế địa phương chống đói nghèo ở vùng đất có 140 người/km², thì việc mọc lên những nhà hàng như Panorama trên đất tư nhân là điều có thể xảy ra. Những công trình như vậy nằm ở khu vực nông thôn, nơi chưa có quy hoạch xây dựng chi tiết, nên không phải có giấy phép xây dựng. Mặt khác dọc đèo hiện nay nhà hàng Mã Pì Lèng Panorama không phải là cơ sở duy nhất, nhưng vì ở vị trí ngắm cảnh tốt nhất nên được để ý nhiều.

Ngày 8 tháng 10 năm 2019, Sở Xây dựng Hà Giang đề xuất hướng xử lý công trình nhà hàng Panorama trên đèo Mã Pì Lèng, yêu cầu chỉnh trang, cải tạo phần công trình tầng âm và một tầng nổi sát mặt đất, còn toàn bộ 6 tầng giật cấp phía trên của nhà hàng Panorama xây nhô ra phía sông Nho Quế sẽ bị phá dỡ để cải tạo thành đất trồng cây xanh, và thời hạn phá dỡ phải hoàn thành trước ngày 15 tháng 11 năm 2019.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Kỳ tích Mã Pí Lèng
Mây đạp dưới chân, trời đụng trán
Vạt váy hoa trên Mã Pí Lèng
Nỗi niềm trang sử đá kỳ vĩ nhất Việt Nam
 Cao nguyên đá Đồng Văn

Giao thông Hà Giang


title: Vaceuchelus pagoboorum

text:
Vaceuchelus pagoboorum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Chilodontidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vaceuchelus


title: Xenoda pallida

text:
Xenoda pallida là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Xenoda


title: 5957 Irina

text:
5957 Irina (1988 JN) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 11 tháng 5 năm 1988 bởi Shoemaker, C. S. ở Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5957 Irina

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Neobalanocarpus heimii

text:
Neobalanocarpus heimii là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Loài này có ở Malaysia, Singapore, và Thái Lan.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Chua, L.S.L. 1998. Neobalanocarpus heimii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.
Woodwizard Information site

Neobalanocarpus
Thực vật châu Á
Lâm nghiệp ở Malaysia