title: Trường Bộ binh Thủ Đức

text:
Trường Sĩ quan Trừ bị Thủ Đức hoặc Liên trường Võ khoa Thủ Đức hay còn gọi là Trường Bộ binh Thủ Đức (đầu tiên ở Thủ Đức, đến cuối năm 1973 thì chuyển đến Long Thành) là một trong 6 trường đào tạo sĩ quan cho Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Năm trường còn lại là Trường Võ bị Quốc gia, Đại học Chiến tranh Chính trị ở Đà Lạt, Trường Sĩ quan Không quân, Trường Sĩ quan Hải quân và Trường Hạ sĩ quan Đồng Đế ở Nha Trang. Trường Thủ Đức hoạt động từ năm 1951 đến năm 1975.

Lịch sử hình thành
Do sắc lệnh của Quốc Trưởng Bảo Đại ký ngày 15 tháng 7 năm 1951, kêu gọi tổng động viên: Thanh niên tuổi từ 18 đến 28 đều phải nhập ngũ. Những người có bằng từ Cao đẳng Tiểu học trở lên sẽ nhập học khóa sĩ quan trừ bị.

Vào thời điểm này Chính phủ Quốc gia Việt Nam tổ chức 2 vị trí để thành lập Trường sĩ quan trừ bị: miền Bắc lập trường tại Nam Định gọi là Trường sĩ quan trừ bị Nam Định và miền Nam lập tại Thủ Đức gọi là Trường sĩ quan trừ bị Thủ Đức (trường Thủ Đức được xây dựng trên đồi Tăng Nhơn Phú, xã Linh Xuân Thôn, Quận Thủ Đức, Tỉnh Gia Định, Hiện nay là phân hiệu trường ĐH GTVT cơ sở 2). Cả hai trường đều tuyển sinh và khai giảng khóa học đầu tiên cùng thời gian: 1 tháng 10 năm 1951. Khóa 1 Nam Định mang tên Lê Lợi và khóa 1 Thủ Đức mang tên Lê Văn Duyệt.

Qua năm 1952, trường Nam Định được lệnh giải tán và sáp nhập vào với trường Thủ Đức. Cũng từ thời điểm này, thí sinh trên toàn Quốc gia nhập ngũ vào sĩ quan trừ bị đều vào học tại Trường sĩ quan trừ bị Thủ Đức. Khóa 2 được khai giảng vào ngày 15 tháng 10 năm 1952.

Từ khóa 1 đến khóa 5, tốt nghiệp với cấp bậc Thiếu uý, trường hợp thi tốt nghiệp với số điểm thấp hơn quy định thì ra trường mang cấp bậc Chuẩn úy hoặc Trung sĩ (hạ sĩ quan). Thiếu úy sau 2 năm được đương nhiên thăng cấp Trung úy và Chuẩn úy sau 18 tháng được thăng cấp Thiếu úy.

Từ khóa 6, khóa sinh tốt nghiệp chỉ mang cấp bậc Chuẩn úy. Sĩ quan xuất thân từ khóa này trở về sau, không được áp dụng tiêu chuẩn lên cấp tướng. Cho nên, sau này chỉ thấy cấp cao nhất là cấp Đại tá (Ngoại trừ trường hợp được xét chuyển qua ngạch hiện dịch sẽ được hưởng quy chế lên tướng. Ngoài ra, các quân nhân xuất thân từ trường Thiếu sinh quân và 4 khóa sĩ quan hiện dịch đặc biệt thụ huấn ở Trường Hạ sĩ quan Đồng Đế các năm từ 1959-1963 cũng được hưởng quy chế này).

Đầu tháng 2 năm 1955, Trường gián đoạn tuyển sinh và đào tạo sĩ quan trừ bị do ảnh hưởng của Hiệp định Genève ngày 20 tháng 7 năm 1954 trong điều khoản giảm trừ quân bị. Cuối tháng 2 năm 1957, Trường tái hoạt động và được cải danh thành Liên trường Võ khoa Thủ Đức.

Các Trường trong Liên trường Võ khoa

Tháng 10 năm 1961, các trường Chuyên môn được tách ra khỏi Liên trường Võ khoa Thủ Đức (ngoại trừ 3 Trường Bộ binh, Thiết giáp và Thể dục Quân sự).

Năm 1962, phù hiệu của Liên trường Võ khoa Thủ đức gồm ngọn lửa hồng bao quanh thanh kiếm bạc trong nền xanh và được ghi thêm phương châm Cư An Tư Nguy (Có nghĩa là muốn sống yên ổn thì phải nghĩ đến lúc hiểm nguy. Suy rộng ra: "Muốn Hòa bình phải chuẩn bị Chiến tranh") do sáng kiến của Đại tá Phan Đình Thứ (tự Lam Sơn) đương nhiệm Chỉ huy trưởng của trường.

Ngày 1 tháng 8 năm 1963, Trường lấy lại danh hiệu cũ lúc ban đầu là Trường sĩ quan trừ bị Thủ Đức. Năm 1964, Trường lãnh thêm nhiệm vụ đào tạo các cán bộ Đại đội trưởng và Tiểu đoàn trưởng (theo chương trình học, khi mãn khóa được cấp văn bằng tốt nghiệp Đại đội trưởng hoặc Bộ binh Cao cấp). Cũng kể từ năm này các thí sinh muốn trúng tuyển vào học sĩ quan trừ bị phải có văn bằng Tú tài 1 trở lên hoặc chứng chỉ tương đương. Ngày 1 tháng 7/ năm 1964 Trường được cải danh thành Trường Bộ binh Thủ Đức

Trường đào tạo từ khóa 1 (1951) đến khóa 27 theo thứ tự từng năm nhưng khi chiến cuộc leo thang, nhu cầu đòi hỏi nhiều sĩ quan khiến số khóa tăng lên từ 2 khóa mỗi năm. Kể từ năm 1968 trở đi thì mỗi khóa được gọi là "1/68", "2/68", "1/69", "2/69"....

Trong khuôn viên Trường có một đài tưởng niệm gọi là Trung nghĩa Đài ghi bốn chữ "Tổ quốc ghi ơn." Kể từ năm 1968 công việc đào tạo sĩ quan trừ bị của Trường Thủ Đức được bổ túc bởi Trường Hạ sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng hòa, thường gọi là Trường Đồng Đế ở Nha Trang.

Cuối năm 1973, Trường Bộ binh Thủ Đức được lệnh di chuyển về Huấn khu Long Thành. Đến giữa tháng 4 năm 1975 lại di chuyển về Thủ Đức.

Trường Bộ binh Thủ Đức giải thể vào năm 1975, khi Việt Nam Cộng hòa sụp đổ. Trong thời gian hoạt động 1951-1975, Trường Thủ Đức đã đào tạo hơn 80.000 sĩ quan trong đó khoảng 4.000 sĩ quan đặc biệt.

Khóa Sĩ quan Trừ bị từ Nam Định đến Thủ Đức và Đà Lạt

Các khóa đặt tên theo năm học
Các tên khóa ghi (chữ số nghiêng) thụ huấn tại Đồng Đế, Nha Trang. Số khóa còn lại thụ huấn tại Thủ Đức và Long Thành (Biên Hòa).
{|class= "wikitable"
|-
!width= "10%" |Năm học
!width= "10%" |Khóa học
!width= "10%" |Chỉ huy trưởng
!width= "18%" |Chú thích
!width= "10%" |Năm học
!width= "10%" |Khóa học
!width= "10%" |Chỉ huy trưởng
!Chú thích
|-
| 1968
| (1/68)(2/68)3/684/685/686/687/688/689/68
| Ch/tướng Thơ
| Chín (9) khóa học,2 khóa thụ huấn tại Nha Trang
| 1972
| (1/72)2/723/724/725/72(6/72)7/728/729A/729B/729C/7210/72(11/72)12A/7212B/72
| Tr/tướng Thuần
|Mười lăm (15) khóa học,3 khóa thụ huấn tại Nha TrangThời điểm này chiến tranh tại Việt Nam đã lên đến đỉnh điểm. Do đó nhu cầu về cán bộ chỉ huy ở các đơn vị, nhất là các đơn vị Chủ lực quân cũng tăng theo. Bộ Quốc phòng VNCH đã phải ban hành lệnh Tổng động viên toàn quốc
|-
| 1969
| 1/69(2/69)3/694/695/69
| Ch/tướng ThơTh/tướng Thuần
| Năm (5) khóa học,1 khóa thụ huấn tại Nha Trang.
| 1973
| 1/732/733/734/735/736/737/738/739/73
| Tr/tướng ThuầnTr/tướng Minh
| Bảy (7) khóa học,Các khóa 1 và 2 thụ huấn ở Thủ Đức. Từ khóa 3 đến khóa 7 thụ huấn tại Long Thành. Kể từ năm 1973, Trường Bộ binh Thủ Đức đã dời khu huấn luyện ra Long Thành.
|-
| 1970
| 1/702/703/704/705/706/70
|rowspan= "2" |Th/tướng Thuần
|Sáu (6) khóa học
| 1974
| 1/742/743/74
| Tr/tướng MinhTr/tướng Nghi
| Ba (3) khóa họcKhóa 3/74 còn đang thụ huấn dở dang tại Huấn khu Long Thành thì xảy ra biến cố 30/4/1975
|-
| 1971
| 1/712/713/714/715/71
| Năm (5) khóa học
| 1975
| 1/75
| Tr/tướng NghiĐ/tá Minh
| Một (1) khóa họcMới khai giảng tại Huấn khu Long Thành vào tháng 1/1975
|-
|}

Trong thời gian từ 1951 đến 1975, các trường Nam Định, Thủ Đức và Đồng Đế đã huấn luyện và đào tạo được 83 khóa sĩ quan trừ bị. Trong số các khóa sĩ quan trừ bị (tính cả ba khóa thụ huấn tại Đà Lạt), sau này có được 43 vị tướng lãnh (Nam Định 11 vị, Thủ Đức 32 vị).

Tướng lãnh xuất thân từ trường Nam Định

Tướng lãnh xuất thân từ trường Thủ Đức

Chỉ huy trưởng qua các thời kỳ
Thiếu tướng Georges Bouillet (Thủ Đức từ 1/10/1951)
Thiếu tá Tilly (Nam Định từ 1/10/1951)
Đại tá Chalandon (Nam Định + Thủ Đức từ 5/1/1952)
{|class= "wikitable"
|-
!width= "1%" |Stt
!width= "22%" |Họ và tên
!width= "14%" |Cấp bậctại nhiệm
!width= "17%" |Thời giantại chức
!width= "20%" |Tên Trường
! Chú thích
|-
| 1
| Phạm Văn CảmVõ bị Lục quân Pháp
| Đại tá
| 11/1953-9/1956
| Sĩ quan Trừ bị
|Giải ngũ ở cấp Đại tá
|-
| 2
| Lê Văn NghiêmVõ bị Lục quân Pháp
| Thiếu tướng(1955)
| 9/1956-5/1961
|rowspan= "3" |'Liên trường Võ khoa(1957)
|Giải ngũ năm 1965 ở cấp Trung tướng
|-
| 3
| Nguyễn Văn ChuânVõ bị Huế K1
| Đại tá(1958)
| 5/1961-7/1961
|Giải ngũ năm 1966 ở cấp Thiếu tướng
|-
| 4
| Hồ Văn TốVõ bị Huế K2
| Thiếu tướng
| 7/1961-5/1962
|Từ trần đột ngột năm 1962
|-
| 5
| Phan Đình Thứ(Lam Sơn)Võ bị Lục quân Pháp
| Đại tá(1958)
| 5/1962-11/1963
|rowspan= "2" |Sĩ quan Trừ bị(8/1963)
|Giải ngũ năm 1973 ở cấp Chuẩn tướng
|-
| 6
| Trần Ngọc TámVõ bị Liên quânViễn Đông Đà lạt
| Thiếu tướng(1958)
| 11/1963-4/1964
|Giải ngũ năm 1974 ở cấp Trung tướng
|-
| 7
| Bùi Hữu NhơnVõ bị Liên quânViễn Đông Đà Lạt
| Chuẩn tướng(3/1964)
| 4/1964-11/1964
|rowspan= "9" |Trường Bộ binh(7/1964)
|Chỉ huy trưởng lần thứ 1
|-
| 8
| Cao Hảo HớnVõ bị Liên quânViễn Đông Đà Lạt
| Chuẩn tướng(5/1964)
| 11/1964-5/1965
|Sau cùng là Trung tướng Phụ tá Tổng trưởng Quốc phòng
|-
| 9
| Trần Văn TrungVõ bị Huế K1
| Đại tá(1958)Chuẩn tướng(11/1965)
| 5/1965-12/1966
|Sau cùng là Trung tướng Tổng cục trưởng Tổng cục Chiến tranh Chính trị
|-
| 10
| Bùi Hữu Nhơn
| Thiếu tướng(1965)
| 12/1966-4/1967
|Tái nhiệm Chỉ huy trưởng lần thứ 2. Giải ngũ năm 1968 ở cấp Thiếu tướng
|-
| 11
| Lâm Quang ThơVõ bị Đà Lạt K3
| Đại tá(1965)Chuẩn tướng(6/1968)
| 4/1967-8/1969
|Sau cùng là Thiếu tướng Chỉ huy trưởng Trường Võ bị Quốc gia Đà Lạt
|-
| 12
| Phạm Quốc ThuầnVõ bị Đà Lạt K5
| Thiếu tướng(6/1968)Trung tướng(8/1971)
| 8/1969-10/1973
|Sau cùng là Trung tướng Chỉ huy trưởng trường Hạ sĩ quan Đồng Đế
|-
| 13
| Nguyễn Văn MinhVõ bị Đà Lạt K4
| Trung tướng(11/1972)
| 10/1973-11/1974
|Sau cùng là Trung tướng Tư lệnh Biệt khu Thủ đô
|-
| 14
| Nguyễn Vĩnh NghiVõ bị Đà Lạt K5
| Trung tướng(3/1974)
| 11/1974-4/1975
|Sau cùng là Trung tướng Tư lệnh phó Quân đoàn III kiêm Tư lệnh Tiền phương, đảm trách phòng tuyến Phan Rang
|-
| 15
| Trần Đức MinhVõ khoa Thủ Đức K3p
| Đại tá
| 4/1975
|Chỉ huy trưởng sau cùng
|-
|}

Nhân vật khác
Họa sĩ Tạ Tỵ
Nhà văn Văn Quang
Trung úy Nguyễn Lương Y (Tốt nghiệp thủ khoa khóa 15), từng là thư ký riêng của tướng Nguyễn Chánh Thi, một tình báo viên được nhà nước Việt Nam công nhận liệt sĩ.

Xem thêm
Trường Võ bị Quốc gia Đà Lạt
Trường Hạ sĩ quan Đồng Đế, Nha Trang

Chú thích

Tham khảo
Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy (2011). Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa.

Liên kết ngoài
"Kỷ niệm ngày thành lập Quân Trường Thủ Đức: Nhớ ‘Đêm Vũ Đình Trường’ và đồi Tăng Nhơn Phú" trích báo Người Việt
Lịch sử Trường Sĩ quan trừ bị Thủ Đức
Văn bằng Sĩ quan Bộ binh Thủ Đức
Các sĩ quan QLVNCH

Trường quân sự Việt Nam Cộng hòa
Cao đẳng Quân sự Việt Nam Cộng hòa
Sĩ quan Trừ bị


title: Ampedus callegarii

text:
Ampedus callegarii là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Gudenzi miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Sukhoi Su-10

text:
Sukhoi Su-10 hay Samolet E (tiếng Nga: Aircraft E) là mẫu máy bay ném bom phản lực được chế tạo sau chiến tranh thế giới II.

Phát triển
Vào năm 1947, OKB Sukhoi sáng chế ra một máy bay ném bom phản lực bay ngày. Vì thiếu động cơ đủ mạnh, nên máy bay có một sự sắp xếp khác thường với 2 động cơ phản lực chồng lên nhau ở trên và dưới cánh (thiết kế gốc có 6 động cơ Junkers Jumo 004, 4 trên cánh và 2 trong thân ở dưới buồng lái). Máy bay có không quét theo quy ước và cánh đuôi máy bay truyền thống, mặc dù đuôi giữ thăng bằng có dạng cánh quét góc 45°. Cánh nhỏ và bánh lái được điều khiển bằng hệ thống thủy lực. Hệ thống phòng thủ với 2 pháo trang bị trên các tháp nhô ra.

Một mẫu duy nhất được hoàn thành vào cuối năm 1947 và dự án bị hủy bỏ vào năm 1948, không chuyến bay nào được thực hiện.

Thông số kỹ thuật (Su-10)
Dữ liệu

Đặc điểm riêng
Phi đoàn: 4 (phi công, hoa tiêu, nhân viên điện đài và quan sát phát hiện mục tiêu kiêm xạ thủ)
Chiều dài: 19.55 m (64 ft 2 in)
Sải cánh: 20.60 m (67 ft 6 in)
Chiều cao: n/a
Diện tích cánh: 71.3 m² (767.4 ft²)
Trọng lượng rỗng: 13 435 kg (29.620 lb)
Trọng lượng cất cánh: 21 135 kg (46.600 lb)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 21 140 kg (46.600 lb)
Động cơ: 4× động cơ phản lực Lyulka TR-1A, lực đẩy 14.7 kN (3.305 lbf) mỗi chiếc.

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 850 km/h (460 knots, 530 mph)
Tầm bay: 1.500 km (810 nm, 930 mi)
Trần bay: 12.000 m (39.370 ft)
Vận tốc lên cao: n/a
Lực nâng của cánh: 297 kg/m² (60.8 lb/ft²)
Lực đẩy/trọng lượng: 0.29

Vũ khí
4x pháo 20 mm Berezin B-20
Mang được 4 000 kg (8.820 lb)

Tham khảo

Nội dung liên quan
Sukhoi Su-5 - Sukhoi Su-6 - Sukhoi Su-7 (I) - Sukhoi Su-8 - Sukhoi Su-9 (1946) - Sukhoi Su-10 - Sukhoi Su-11 - Sukhoi Su-13

Máy bay phản lực
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay nhiều động cơ
Máy bay chiến đấu thời kỳ chiến tranh lạnh
Máy bay chiến đấu Liên Xô và Nga
Máy bay Sukhoi
Máy bay ném bom Xô Viết 1940-1949


title: Saint-Boingt

text:
Saint-Boingt  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintboingt


title: Đảng Dân chủ Tự do (Đức)

text:
Đảng Dân chủ Tự do (tiếng Đức: Freie Demokratische Partei), viết tắt: FDP, là một đảng phái chính trị trung hữu ở Đức. Lãnh đạo đảng hiện nay là ông Philipp Rösler (thay Guido Westerwelle từ 6 tháng 4 2011), đảng này là một đối tác đối với liên minh CDU/CSU (Liên minh Dân chủ Cơ đốc Đức và Liên minh Xã hội Cơ đốc Bayern) trong chính phủ liên bang Đức. FDP là đảng lớn thứ 3 trong Bundestag với 93 thành viên.

Đảng này được thành lập năm 1948 bởi những thành viên của hai đảng tự do tồn tại ở Đức trước Chiến tranh thế giới thứ hai, Đảng Dân chủ Đức và Đảng Nhân dân Đức. Từ đó, FDP đã tồn tại trong chính phủ liên bang Đức lâu hơn bất cứ đảng nào, với tư cách là đối tác với liên minh CDU/CSU (1949–56, 1961–66, 1982–98, và từ 2009) hay với Đảng Dân chủ Xã hội (1969–82).

FDP ủng hộ mạnh mẽ nhân quyền, quyền tự do công dân và quốc tế hóa, nhưng đã chuyển đổi từ khuynh hướng ôn hòa sang trung hữu qua thời gian. Từ thập niên 1980, đảng này đã thúc đẩy tư tưởng về tự do kinh tế, thị trường tự do và tư nhân hóa. Đảng này là thành viên của Quốc tế Tự do, Đảng Dân chủ Tự do và Cải cách châu Âu.

Bầu cử Quốc hội Đức 2013
Trong cuộc bầu cử Quốc hội vào ngày 22.09.2013, đảng FDP chỉ đạt được 4,8% (năm 2009:14,6%) và như vậy họ sẽ mất tất cả các ghế trong Bundestag (Quốc hội) Đức.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết
 Official website

Đảng Tự do
Đảng chính trị thành lập năm 1948


title: Ctenoplus javanensis

text:
Ctenoplus javanensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Ctenoplus


title: Hydroporus palustris

text:
Hydroporus palustris là một loài bọ cánh cứng bản địa của miền Cổ bắc (bao gồm châu Âu) và Cận Đông. Ở châu Âu, nó được tìm thấy ở Andorra, Áo, Belarus, Bỉ, Bosna và Hercegovina, Bungary, Corse, Croatia, Cộng hòa Séc, Đan Mạch lục địa, Estonia, quần đảo Faroe, Phần Lan, Chính quốc Pháp, Đức, Hy Lạp lục địa, Hungary, Chính quốc Ý, Ireland, Kaliningrad, Latvia, Liechtenstein, Litva, Luxembourg, Cộng hòa Macedonia, Na Uy lục địa, Ba Lan, Nga, Sardegna, Sicilia, Slovakia, Slovenia, Chính quốc Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Hà Lan, Ukraina, Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, và Nam Tư.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
Hydroporus palustris at Fauna Europaea

Bọ nước
P
Động vật được mô tả năm 1761


title: Anthophora furcata

text:
Anthophora furcata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Panzer mô tả khoa học năm 1798.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 1798


title: Pseudaria

text:
Pseudaria là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Liglet

text:
Liglet là một xã, tọa lạc ở tỉnh Vienne trong vùng Nouvelle-Aquitaine, Pháp. Xã này có diện tích 52,53 km², dân số năm 2006 là 304 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 160 m trên mực nước biển.

Liên kết ngoài
 Liglet trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Liglet trên trang mạng của INSEE

Tham khảo

Liglet


title: Kingianthus

text:
Kingianthus là một chi thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.

Danh sách loài
Chi này có các loài sau:
 Kingianthus paniculatus
 Kingianthus paradoxus

Chú thích

Tham khảo


title: Villers-Sire-Nicole

text:
Villers-Sire-Nicole là một xã của tỉnh Nord, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Villerssirenicole


title: Ếch gai sần

text:
Ếch gai sần (danh pháp: Quasipaa verrucospinosa) là một loài ếch trong họ Ranidae. Đây là một loài đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Loài này được tìm thấy ở Lào, Việt Nam, và có thể cả Trung Quốc. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông.

Chú thích

Tham khảo

 van Dijk, P.P. & Swan, S. 2004. Paa verrucospinosa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

V
Động vật lưỡng cư Trung Quốc
Động vật lưỡng cư Lào
Động vật lưỡng cư Việt Nam
Động vật được mô tả năm 1937


title: Blieskastel

text:
Blieskastel là một đô thị ở huyện Saarpfalz, bang Saarland, Đức. Đô thị Blieskastel có diện tích 108,27 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 22.898 người. Đô thị Blieskastel nằm bên sông Blies, cự ly khoảng 8 km về phía tây của Zweibrücken, và 20 km về phía đông của Saarbrücken.

Thị xã kết nghĩa
 Le Creusot, Pháp, từ năm 1959

Tham khảo


title: Xylocopa ruficollis

text:
Xylocopa ruficollis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Hurd & Moure mô tả khoa học năm 1963.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1963


title: Calliostoma cristatum

text:
Calliostoma cristatum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Calliostomatidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

C


title: Polyplectropus unciformis

text:
Polyplectropus unciformis là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Polyplectropus


title: Crenigomphus abyssinicus

text:
Crenigomphus abyssinicus là một loài chuồn chuồn ngô thuộc họ Gomphidae. Nó là loài đặc hữu của Ethiopia. Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông. Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Clausnitzer, V. 2005. Crenigomphus abyssinicus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 9 tháng 8 năm 2007.

A
Côn trùng Ethiopia
Động vật được mô tả năm 1878


title: Diaethria anna

text:
Diaethria anna là một loài bướm ngày ở khu vực rừng nhiệt đới ẩm từ Costa Rica đến México. Vài dịp hiếm nó cũng được tìm thấy ở nam Texas. Sâu bướm ăn các loài cây nhiệt đới trong họ elm và soapberry. Các phụ loài gồm:
 Diaethria anna anna
 Diaethria anna salvadorensis

Hình ảnh

Tham khảo

Species Detail: Anna's Eighty-eight. Butterflies and Moths of North America

Liên kết ngoài
Anna's Eighty-eight - close-up photo, taken near Teocelo, Veracruz, México.

Diaethria
Động vật được mô tả năm 1844
Bướm Mỹ


title: Mipus alis

text:
Mipus alis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mipus


title: Heliolonche

text:
Heliolonche là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Heliolonche carolus McDunnough, 1936
 Heliolonche celeris (Grote, 1873)
 Heliolonche joaquinensis Hardwick, 1996
 Heliolonche modicella Grote, 1873
 Heliolonche pictipennis (Grote, 1875)

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Heliolonche at funet

Heliothinae


title: Trận Cửa Cạn

text:
Trận Cửa Cạn xảy ra tại Cửa Cạn (Phú Quốc) vào khoảng đầu tháng 9 năm 1868 và kéo dài cho đến khoảng tháng 10 cùng năm thì kết thúc, sau khi vị chủ tướng của nghĩa quân là Nguyễn Trung Trực bị quân Pháp bắt. Đây là trận chiến cuối cùng của cuộc khởi nghĩa do ông lãnh đạo vào nửa cuối thế kỷ 19 ở Nam Bộ, Việt Nam.

Diễn biến

Rời đất liền
Sau khi đánh chiếm và làm chủ đồn Rạch Giá, hai ngày sau (ngày 18 tháng 6 năm 1868), Bộ chỉ huy Pháp ở Mỹ Tho liền cử Thiếu tá hải quân A. Léonard Ausart mang quân từ Vĩnh Long sang tiếp cứu.

Đến ngày 21, đoàn quân trên theo kênh Thoại Hà tiến đến Sọc Suông (nay thuộc xã Tân Hội, huyện Tân Hiệp, Kiên Giang) và bắt đầu phản công dữ dội. Mặc dù, nghĩa quân đã chống ngăn quyết liệt, nhưng trước vũ khí quá mạnh của đối phương, Nguyễn Trung Trực đành phải cho quân rút về đồn Rạch Giá, rồi rút luôn đến Ba Trại (Hòn Chông, nay thuộc huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang). Pháp liền cho quân đuổi theo thiết lập vòng vây và chặn hết các con đường tiếp tế đến nơi đó.
Không thể ở đó được, Nguyễn Trung Trực đã lệnh cho quân bí mật dùng ghe vượt khoảng 45 km đường biển để ra đảo Phú Quốc.

Lập chiến khu ở đảo
Ngay khi đến đảo, Nguyễn Trung Trực cho nghĩa quân hợp lực cùng người dân trên đảo đốn cây lấy gỗ để xây dựng chiến lũy và ngăn vàm sông Cửa Cạn.

Cửa Cạn là tên một con sông dài 15 km, nay thuộc xã Cửa Cạn, thành phố Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Sông bắt nguồn trên dãy núi Hàm Ninh chảy theo hướng Tây-Tây Nam, qua cánh rừng Cấm, đồng Cây Sao, đồng Bà, rồi đổ ra vịnh Thái Lan.

Lợi dụng địa hình, địa vật ở đây, Nguyễn Trung Trực đã đặt một căn cứ có tên là Ba Trại Ngoài để trấn giữ vàm sông Cửa Cạn; và một căn cứ khác tựa lưng vào dãy núi Hàm Ninh, có tên là Ba Trại Trong.

Bị tấn công
Khoảng đầu tháng 9 năm 1868, tàu chiến Groeland do Buochet Rivière chỉ huy theo ra đến đảo. Tìm hiểu mục tiêu xong, thủy quân Pháp dùng súng đại bác bắn dữ dội vào chiến lũy Cửa Cạn. Sau khi tốn nhiều đạn pháo, chiến lũy bị phá tan, tức thì, quân Pháp đổ bộ lên đảo. Một trận kịch chiến liền diễn ra tại vàm Cửa Cạn. Tuy chống trả quyết liệt, nhưng trước hỏa lực quá mạnh của đối phương, nghĩa quân đành phải vừa chống ngăn vừa rút dần lên núi Hàm Ninh.
Nhờ núi cao rừng rậm che khuất và nhờ lối đánh du kích rất có hiệu quả, nên quân Pháp không dám truy đuổi.

Ngày 19 tháng 9, tàu chiến Groeland trở về Hà Tiên rước Lãnh binh Tấn cùng 150 lính mã-tà  từ Gò Công sang chi viện.

Theo kế hoạch của Lãnh binh Tấn, quân lính phong tỏa mọi ngõ ngách ở đảo. Những ghe tàu nào có dấu hiệu khả nghi đến tiếp tế lương thực và đạn dược đều bị ngăn chặn. Tấn lại cho bắt hết người dân ở nơi nghĩa quân đang lẩn trốn, nhằm cô lập họ.
Cùng lúc ấy, ở chợ Rạch Giá, thực dân Pháp cho treo giải thưởng: Ai bày mưu bắt được ông Trực sẽ được thưởng 200 quan tiền; ai bắt sống hay hạ sát được ông, sẽ được thưởng 500 quan tiền.

Kết thúc trận
Một ngày trong tháng 10 năm 1868, chủ tướng Nguyễn Trung Trực bị Pháp bắt, trận chiến Cửa Cạn kể như kết thúc.
Tuy nhiên, việc Nguyễn Trung Trực bị bắt hay ra hàng, các sử liệu ghi không giống nhau. Lược trích ở các sách:
Việt sử tân biên, quyển 5, tập thượng:
...Hương chức và dân trên đảo bị đội Tấn dọa phải theo và phụ lực với hắn để bao vây bọn ông Trực. Sau hai trận ghê gớm, bọn ông Trực phải trốn vào trong núi. Đội Tấn rượt theo, nghĩa quân bị kẹt trong một khe núi nhỏ hẹp. Cùng đường, bọn ông Trực phải ra hàng...
Và một nhân sĩ miền Nam còn cho rằng (vì ham tiền thưởng) có kẻ chỉ cho Pháp bắt mẹ ông. Pháp liền đến Hà Tiên bắt được bà và dọa giết nếu ông không ra hàng. Người Pháp thi hành đúng theo kế hoạch này, quả nhiên ông ra hàng.
Hỏi đáp cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực:
Bị vây khổn, bị cô lập nên không bao lâu, Nguyễn Trung Trực đối mặt với tình cảnh: lương thực, đạn dược đều cạn kiệt, và mẹ thì lâm cảnh lao tù. Đắn đo mãi, cuối cùng ông viết thư cho Lãnh binh Tấn biết, ông sẽ ra hàng nếu Pháp chấp thuận ba điều kiện:

-Một là, bãi bỏ lệnh bao vây đảo.
-Hai là, phải thả nghĩa quân và người dân bị bắt, để họ được về quê sinh sống và yên ổn làm ăn.
-Ba là, phải thả ngay mẹ ông, và đưa đảo cho ông gặp mặt.

Thực dân Pháp chấp nhận ngay, nhưng họ chỉ thực hiện được hai điều kiện đầu; còn điều kiện thứ ba, viện cớ mẹ ông đang bệnh nặng nên chưa thể đưa ra đảo được. Ngày ra hàng, Nguyễn Trung Trực ăn mặc chỉnh tề và đã được người Pháp tiếp đón với thái độ rất xem trọng. Gặp lại ông, Lãnh binh Tấn liền lấy tình bạn xưa (trước đây hai người có quen nhau vì cùng theo Trương Định kháng Pháp) ra đối đãi ân cần, tử tế. Trên con tàu về lại đất liền, Tấn không ngớt lời khuyên dụ...
Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam:
...Pháp phải huy động một lực lượng hùng hậu đến bao vây và tấn công đảo. Đến tháng 10 năm 1868, để bảo đảm lực lượng nghĩa quân & nhân dân trên đảo, ông tự ra nộp mình cho giặc bắt. Chúng nhiều lần mua chuộc, dụ dỗ, nhưng ông không đầu hàng.
Hỏi đáp lịch sử Việt Nam (tập 4):
...Sau một số trận giao tranh, lực lượng nghĩa quân bị tổn thất nặng nề và ông bị địch bắt đưa về Rạch Giá.
Việt Nam thế kỷ XIX:
...Tháng 9 năm 1868, thực dân kéo ra Phú Quốc. Nghĩa quân chiến đấu quyết liệt, cuối cùng Nguyễn Trung Trực bị bọn tay sai bắt nộp cho Pháp, giải về Sài Gòn. Ngày 27 tháng 10 năm 1868, ông bị địch giải về Rạch Giá xử tử.
Les premières années de la Cochinchine, Colonie Francaise:
Nguyễn Trung Trực chịu nộp mạng, chỉ vì thiếu lương thực và vì mạng sống của bao nghĩa quân đang bị bao vây hàng tháng trời ròng rã tại Phú Quốc.

Nhưng theo lời khai ít ỏi của Nguyễn Trung Trực khi ông bị giam cầm ở Khám Lớn Sài Gòn với Đại úy Piquet, thanh tra bổn quốc sự vụ, thì sự việc như thế này, trích biên bản hỏi cung:
...Tôi cho biết rõ rằng tôi đã tự ý quy thuận lãnh binh Tấn. Vì hắn đến đảo, hắn bảo viết thơ yêu cầu tôi quy hàng, vì chúng tôi bị bao vây trong núi không có gì để sống, tôi bảo một người dân trói tôi và dẫn tôi đến Tấn. Nếu tôi muốn tiếp tục chiến đấu, hắn không bắt tôi được dễ dàng như thế...

Rất tiếc là bản cáo của Lãnh binh Tấn gửi cho Thống đốc Nam kỳ về "Việc bắt Nguyễn Trung trực và Tổng binh Cân" đã bị thất lạc từ ngày 23 tháng 5 năm 1950, vì thế sự việc chưa được tường tận.

Xem thêm
Nguyễn Trung Trực
Trận Nhật Tảo
Trận đồn Kiên Giang

Chú thích

C
Lịch sử Kiên Giang
Trận đánh liên quan tới Việt Nam
Trận đánh liên quan tới Pháp


title: Hylaeus leviceps

text:
Hylaeus leviceps là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Houston mô tả khoa học năm 1975.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

L
Động vật được mô tả năm 1975


title: Won Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên

text:
Đơn vị tiền tệ chính thức của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên là wŏn (Chosŏn'gŭl: 원, ký hiệu: ₩; mã ISO 4217: KPW). Wŏn do Ngân hàng Trung ương Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên phát hành và in ấn. Trước kia, đơn vị đếm bổ sung cho wŏn là chon (1 won được chia ra thành 100 chŏn), nhưng hiện không còn được lưu thông.

Ngày 6 tháng 12 năm 1947, wŏn bắt đầu được phát hành chính thức. Năm 1959, CHDCND Triều Tiên tiến hành đổi tiền theo tỷ lệ 100 wŏn đang lưu thông bằng 1 wŏn mới.

Wŏn gồm cả tiền giấy lẫn tiền kim loại. Tiền giấy đang lưu thông bao gồm các loại có mệnh giá là 1, 5, 10, 50, 100, 200, 500, 1.000 và 5.000 wŏn. Tiền kim loại đang lưu thông bao gồm các loại có mệnh giá là 10, 50, 100 wŏn.

Từ nguyên

Wŏn là một từ cùng gốc của Yuan Trung Quốc và Yên Nhật. Đồng được chia thành 100 chŏn (전; 錢; McCune–Reischauer: chŏn; Romaja quốc ngữ: jeon) (Hán Việt: tiền).

Lịch sử

Đồng wŏn đã trở thành tiền tệ của CHDCND Triều Tiên vào ngày 6 tháng 12 năm 1947, thay thế Yên Triều Tiên lúc đó đang lưu hành. Đồng won này đã được định lại giá trị theo tỷ lệ 100 thành một năm 1959. Để biết thêm đồng wŏn sớm hơn, xem wŏn.

Wŏn Triều Tiên nhằm mục đích chỉ cho công dân Triều Tiên sử dụng và Ngân hàng Thương mại (무역은행) đã phát hành tiền tệ riêng biệt (hay các chứng chỉ ngoại hối) cho du khách, như nhiều quốc gia xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, Triều Tiên thì có hai loại chứng chỉ ngoại hối khác nhau, một dành cho khách từ "các nước xã hội chủ nghĩa" với màu đỏ, và chứng chỉ khác thì cho khách đến từ "các nước tư bản chủ nghĩa" với màu xanh da trời/lá cây. Trong thời gian gần đây, các chứng chỉ ngoại hối này phần lớn đã được yêu cầu khách trả trực tiếp bằng ngoại tệ mạnh, đặc biệt là euro.

Kể từ năm 2001, chính phủ CHDCND Triều Tiên đã bỏ tỷ giá tượng trưng 2,16 wŏn một dollar (được cho là dựa trên ngày sinh của Kim Chính Nhật ngày 16 tháng 2) và các ngân hàng trong quốc gia này ban hành tỷ giá gần hơn với tỷ giá trên thị trường chợ đen. Tuy nhiên, lạm phát phi mã đã làm xói mòn giá trị của wŏn Triều Tiên đến mức hiện nay người ta tin rằng tỷ giá của nó gần bằng wŏn Hàn Quốc. Trong bất cứ trường hợp nào đi nữa, dollar Mỹ và các đồng tiền khác vẫn có giá trị hơn đồng wŏn Triều tiên trên chợ đen hơn là chính thức.

Tỉ giá hối đoái hiện thời của đồng KPW

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Tỷ giá VND/KPW qua XE

Tiền tệ châu Á
Kinh tế Triều Tiên


title: Aristolochia thwaitesii

text:
Aristolochia thwaitesii là một loài thực vật thuộc họ Aristolochiaceae. Đây là loài đặc hữu của Trung Quốc.

Tham khảo

 China Plant Specialist Group 2004. Aristolochia thwaitesii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Trung Quốc
T
Thực vật dễ tổn thương


title: Vanessa Williams

text:
Vanessa Lynn Williams (sinh ngày 18 tháng 3 năm 1963) là một nữ ca sĩ, diễn viên người Mỹ đã từng được đề cử giải Grammy, Emmy và Tony.

Williams đi vào lịch sử cuộc thi Miss America vào năm 1984 khi cô trở thành người Mỹ gốc Phi đầu tiên đoạt vương miện. Nhưng cô đã đột ngột xin được tước vương miện vì lý do xì căng đan cá nhân. Sau khi trở thành cựu hoa hậu, Williams bước chân vào lĩnh vực giải trí với vai trò một ca sĩ và diễn viên.

Năm 2010, cô vào vai Renee Perry trong loạt phim truyền hình nổi tiếng Desperate Housewives.

Album
Các album đã phát hành của Vanessa Williams:
 The Right Stuff (1988)
 The Comfort Zone (1991)
 The Sweetest Days (1994)
 Star Bright (1996)
 Next (1997)
 Silver and Gold (2004)
 Everlasting Love (2005)

Đĩa đơn

Tham khảo

Sinh năm 1963
Hoa hậu Hoa Kỳ
Nữ ca sĩ Mỹ gốc Phi
Nữ diễn viên Mỹ gốc Phi
Nhân vật còn sống
Nghệ sĩ của Atlantic Records
Nữ diễn viên đến từ thành phố New York
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên sân khấu Mỹ
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Người Mỹ gốc Anh
Ca sĩ nhạc pop Mỹ
Nhạc sĩ nhạc dance Mỹ
Người Mỹ gốc Ireland
Nữ diễn viên lồng tiếng Mỹ
Nhà hoạt động quyền LGBT Mỹ
Nghệ sĩ của Mercury Records
Nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
Nghệ sĩ của Polydor Records
Nữ ca sĩ thế kỷ 21
Nữ ca sĩ nhạc pop Mỹ
Nhà tạo mẫu Mỹ


title: Chlamisus rousei

text:
Chlamisus rousei là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Chlamisus


title: 2973 Paola

text:
2973 Paola (1951 AJ) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 1 năm 1951 bởi S. Arend ở Uccle.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2973 Paola\

Được phát hiện bởi Sylvain Julien Victor Arend
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1951


title: 13319 Michaelmi

text:
13319 Michaelmi (1998 RD79) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 9 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 13319 Michaelmi

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Tết Song thập

text:
Tết Song thập (Chữ Hán: 十成節, Hán Việt: Song thập tiết) (mùng 10 tháng 10 hoặc 15 tháng 10 Âm lịch) còn gọi là tết của các thầy thuốc, hay là Tết Trùng thập, Tết Thường tân, Tết Cơm mới tháng mười, có xuất xứ từ Trung Quốc.

Theo sách "Dược lễ", thì ngày 10 tháng 10 Âm lịch, cây thuốc mới tụ được khí âm dương, kết được sắc tứ thời (Xuân, Hạ, Thu, Đông) trở nên tốt nhất, vì nó chủ yếu để kỷ niệm mùa gặt của năm và hy sinh mùa gặt. Người ta tin rằng một phần mười của tháng mười là một phần mười hoàn hảo, và đó là ngày hoàn hảo nhất sau mùa thu, vì vậy Tết song thập, người Hoa luôn tạ ơn vì ân sủng của vùng đất vào ngày này. Các món ăn chính trong ngày này và thực phẩm được làm từ gạo, chẳng hạn như gạo và cỏ linh lăng.

Phong tục ở Việt Nam
Ở nông thôn Việt Nam, ngày này người ta thường làm bánh nếp, nấu chè kho để cúng gia tiên rồi đem biếu những người thân thuộc. Có nơi tổ chức Tết Cơm mới tháng mười (còn gọi là Tết Hạ nguyên) vào ngày rằm Tháng Mười hay ngày 31 tháng 10 để nhớ đến công của Tiên Nông (tiên của ruộng đồng) và để ăn mừng việc gặt hái của vụ mùa đã xong.

Tục sêu tết vào dịp Tết Cơm Mới thì thường biếu nhau gạo đầu mùa, chim ngói, và hồng chín.

Phong tục ở Trung Quốc
Tại Chu Thôn, Nam Ninh, Quảng Tây, tết Song thập có lịch sử hàng ngàn năm và là một trong những lễ hội quan trọng nhất trong khu vực. Hàng năm, những đứa trẻ làm việc trên cánh đồng phải trở về quê hương để tham gia lễ hội, bao gồm cả cô con gái đã kết hôn và trở về với chồng và các con để đoàn tụ với gia đình. Vào sáng nay, mỗi hộ gia đình phải làm một mẹo nhỏ để tặng nó cho khách. Vào buổi trưa, mọi người tập trung và nói chuyện về vụ thu hoạch năm nay. Vào buổi tối, thanh niên nam nữ cũng có thể đi qua đêm và biểu diễn các bài hát dân ca. Tại thị trấn Cao Châu, Mậu Danh, tỉnh Quảng Đông cũng có một lễ kỷ niệm lễ hội thu hoạch, sẽ được tổ chức. Ngoài các buổi họp mặt và thờ cúng, thị trấn Thiên Mã của huyện Điềm Dương còn có phong tục múa sư tử và băng qua cây cầu, cầu nguyện rằng cuộc sống tương lai sẽ đẹp như hoa. Tại quận Giang Châu, thành phố Lai Tân, mọi hộ gia đình sẽ có nhiều dầu và trắng, và khách được chào đón đến và tụ tập, và sẽ có một bữa tiệc. Vào buổi tối, thanh niên nam nữ cũng sẽ hát những bài dân ca. Quận Long Châu của thành phố Sùng Tả và quận Bình Quả của thành phố Bách Sắc cũng có một vụ thu hoạch trong tết Song thập. Ở Quý Dương, ngôi làng cũng được thu hoạch trong 10% của lễ hội. Đây là gạo trưởng thành, trái cây và hương thơm, nên dân làng gọi là lễ hội tháng mười. Họ sẽ tỏ lòng tôn kính với Chu Văn vương và Chu Vũ vương trong ngôi đền cổ của huyện Thanh Phong, và có những phong tục truyền thống như múa rồng, múa sư tử, tuồng, cũng như các giáo viên võ thuật đeo mặt nạ và múa dân gian. Dân làng sẽ giết gà và giết mổ vịt và mua rượu và thịt để ăn mừng.

Dân tộc Choang gọi lễ hội là "Ciznaz hoặc Ceiznaz" và phiên âm nó thành Lễ hội Sana, hay Cilangxdeb. Phiên âm là một làn sóng đập vỡ, còn được gọi là cây ngưu bàng. "Langx" của "浪" là "rửa" và "xếp chồng" là "liềm". Khu vực ngôn ngữ Zhuang ở phía nam thường được tổ chức vào ngày thứ hai của âm lịch. Các quận của Thung lũng sông Youjiang, Lưu vực sông Hồng Thủy và Thành phố Nam Ninh chủ yếu vào đầu ngày mùng mười tháng mười âm lịch và cả vào ngày 15 và 16 tháng 10. Vào thời điểm này, vụ thu hoạch đã hoàn tất và mọi thứ đã được thu hoạch. Mọi người nghỉ ngơi sau khi thu hoạch lúa, sử dụng gạo mới làm vật hiến tế và cùng nhau ăn mừng vụ thu hoạch, họ sẽ yêu cầu pháp sư nhảy múa, và hiến tế cho tổ tiên, các vị thần, thần đất "Sawang", vv, cảm ơn bạn đã ban phước. Mỗi hộ gia đình giết gà, cá, gạo nếp và sassafras, chuẩn bị rượu vang địa phương để chiêu đãi khách, và ăn mừng bằng ca hát và nhảy múa. Ngoài việc thờ cúng tổ tiên ở nhà, họ cũng sẽ đến các ngôi mộ, dâng gạo nếp năm màu trước ngôi mộ và nhét tiền giấy vào các ngôi mộ. Người thân sẽ qua lại với nhau, và cô con gái đã có chồng sẽ trở về với gia đình. Thủ thuật của lễ hội này là scutellaria tròn, được thực hiện bằng cách thêm gạo nếp mới vào củ nghệ hoặc nhựa màu vàng, màu vàng tượng trưng cho đất và vòng tròn thể hiện sự hoàn hảo, thể hiện lòng biết ơn của họ đối với vùng đất. Ngoài lễ kỷ niệm mùa màng bội thu, ngày này cũng là ngày thanh niên nam nữ cử hành hạt giống tình yêu sau một năm làm việc vất vả. Ở khu tự trị dân tộc Choang của Mashan, Shanglin, Yucheng và Du'an ở phía tây Quảng Tây, hầu hết mọi làng Có những người đàn ông và phụ nữ trẻ tổ chức đám cưới vào ngày này, vì vậy họ cũng được gọi là Lễ hội Hạnh phúc đôi. Theo truyền thuyết về Zhuang, điều này được quy định bởi Buluotuo, tổ tiên của người Choang.

Xem thêm
 Ngày Song Thập
 Lễ mừng lúa mới, hay còn gọi là Tết cơm mới và Tết Hạ Nguyên.

Chú thích

Ngày lễ Việt Nam
Ngày lễ Trung Quốc
Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Mười Một
Tết


title: Cúp UEFA 2007–08

text:
Cúp UEFA 2007–08 là giải lần thứ 37 của giải bóng đá giữa các câu lạc bộ bóng đá châu Âu Cúp UEFA. Trận chung kết được tổ chức tại tại sân vận động Thành phố Manchester, Manchester, Anh vào ngày 14 tháng 5 năm 2008 giữa hai câu lạc bộ Rangers của Scotland và Zenit St. Peterburg của Nga. Zenit giành chiến thắng 2–0 với các bàn thắng của Igor Denisov và Konstantin Zyrianov để có được chiếc Cúp UEFA lần đầu tiên.

Vòng loại giải đấu bắt đầu từ 19 tháng 7 năm 2007 và các vòng đấu chính khởi tranh từ 20 tháng 9 năm 2007. Tổng cộng có 123 câu lạc bộ tham dự giải đấu này (kể cả vòng loại). Số đội bóng của mỗi quốc gia ở giải đấu khác nhau, dựa vào Hệ số UEFA. Giải có một quốc gia mới tham dự là Montenegro.

Vòng loại

Vòng loại thứ nhất

!colspan="5"|Vùng Nam-Địa Trung Hải
|-

|-
!colspan="5"|Vùng phía Trung-Đông
|-

|-
!colspan="5"|Vùng phía bắc
|-

|}

1 Sân vận động Partizan ở Belgrade tổ chức trận này.
2 UEFA phạt Partizan vì cổ động viên của Partizan gây rỗi.
3 Trận đấu diễn ra tại sân vận động Szusza ở Budapest
4 Trận đấu diễn ra tại sân vận động Zimbru ở Chişinău.

Vòng loại thứ 2

!colspan="5"|Vùng Nam-Địa Trung Hải
|-

|-
!colspan="5"|Vùng phía Trung Âu-Đông Âu
|-

|-
!colspan="5"|Vùng phía nam
|-

|}

Vòng thứ nhất

|}

1 Trận đấu diễn ra tại Sân vận động Panthessaliko ở Volos vì sân Alkazar của AE Larissa không đáp ứng tiêu chuẩn của UEFA.

Vòng đấu bảng

Bảng A

Bảng B

Bảng C

Bảng D

Bảng E

Nhóm F

Bảng G

Bảng H

Vòng đấu trực tiếp

Sơ đồ

Vòng 1/16
Lượt đi diễn ra trong 2 ngày 13 và 14 tháng 2 năm 2008. Lượt về diễn ra trong ngày 21 tháng 2 năm 2008.

|}

Vòng 1/8
Lượt đi diễn ra trong ngày 6 tháng 3 năm 2008. Lượt về diễn ra trong 2 ngày 12 và 13 tháng 3 năm 2008.

|}

Tứ kết
Lượt đi diễn ra trong ngày 3 tháng 4 năm 2008. Lượt về diễn ra trong ngày 10 tháng 3 năm 2008.

|}

Bán kết
Vòng bán kết diễn ra trong ngày 24 tháng 4 và 1 tháng 5 năm 2008

|}

Chung kết

Cầu thủ ghi nhiều bàn thắng

Danh sách các cầu thủ ghi nhiều bàn thắng tại giải đấu này

Xem thêm
 UEFA Champions League 2007-08
 Cúp Intertoto UEFA 2007

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Cúp UEFA tại UEFA.com

2007-08
Bóng đá năm 2007
Bóng đá năm 2008


title: 1545

text:
Năm 1545 (số La Mã: MDXLV) là một năm thường bắt đầu vào thứ năm (liên kết sẽ hiển thị đầy đủ lịch) trong lịch Julius.

Sự kiện

Tháng 5
 Lê Trang Tông tấn công huyện Yên Mô Ninh Bình

Sinh

Mất
 Nguyễn Kim, người có công tái lập nhà Hậu Lê và là tổ tiên các chúa Nguyễn nước Đại Việt (sinh 1468).

Tham khảo

Năm 1545


title: Craugastor sartori

text:
Craugastor sartori là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của México.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Santos-Barrera, G. & Flores-Villela, O. 2004. Craugastor sartori. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Craugastor
Động vật lưỡng cư México
Động vật đặc hữu México


title: Xylophanes virescens

text:
Xylophanes virescens là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Colombia.

Chú thích

Tham khảo

Xylophanes
Động vật đặc hữu Colombia


title: Gustavia foliosa

text:
Gustavia foliosa là một loài thực vật linhin thuộc họ Lecythidaceae.
Loài này có ở Colombia và Ecuador.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Gustavia foliosa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 18 tháng 7 năm 2007.

Gustavia
Thực vật Colombia
Thực vật Ecuador
Thực vật dễ tổn thương


title: Podeonius montisnimbae

text:
Podeonius montisnimbae là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Girard miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Podeonius


title: Leptocerus lauzannei

text:
Leptocerus lauzannei là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Leptocerus


title: Lalanne, Gers

text:
Lalanne là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 125 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gers


title: Grossaffoltern

text:
Grossaffoltern là một đô thị ở huyện Aarberg ở bang Bern ở Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 15,06 km², dân số năm 2005 là 2809 người.

Đô thị nằm gần Lyss.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Official Website of the municipality

Đô thị của bang Bern


title: Gobranawapara

text:
Gobranawapara là một thành phố và khu đô thị của quận Raipur thuộc bang Chhattisgarh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Gobranawapara có dân số 25.604 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Gobranawapara có tỷ lệ 66% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 56%. Tại Gobranawapara, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Chhattisgarh


title: Stockerau

text:
Stockerau () là một thị trấn ở huyện Korneuburg trong bang Niederösterreich, ở nước Áo. Đô thị này có diện tích 37,41 km², dân số năm 2005 là 14.952 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức
Stockerau Guide

Đô thị của Niederösterreich


title: Morelia

text:
Morelia từ 1545 đến 1828 được gọi là Valladolid) là một thành phố và đô thị ở phía bắc trung bộ của bang Michoacán, México. Thành phố nằm trong Thung lũng Guayangareo và là thủ đô và thành phố lớn nhất của tiểu bang. Các nền văn hóa tiền gốc Tây Ban Nha chính ở đây là Purépecha và Matlatzinca, nhưng không có thành phố lớn nào được thành lập trong thung lũng trong thời gian này. Người Tây Ban Nha nắm quyền kiểm soát khu vực này vào những năm 1520. Người Tây Ban Nha dưới thời Viceroy Antonio de Mendoza đã thành lập một khu định cư ở đây vào năm 1541 với tên là Valladolid, trở thành đối thủ của thành phố Pátzcuaro gần đó để thống trị ở Michoacán. Năm 1580, cuộc cạnh tranh này đã kết thúc trong sự ủng hộ của Valladolid và nó trở thành thủ đô của tỉnh thuộc địa. Sau chiến tranh giành độc lập ở Mexico, thành phố được đổi tên thành Morelia để vinh danh ông Jose María Morelos, người được ca ngợi từ thành phố. Năm 1991, thành phố được tuyên bố là Di sản Thế giới của UNESCO với các tòa nhà thuộc địa được bảo tồn tốt và bố trí của trung tâm lịch sử.
Năm 2005, dân số của đô thị này là 684145 người.

Khí hậu

Tham khảo

Đô thị bang Michoacán
Di sản thế giới tại México


title: Libdvdcss

text:
libdvdcss (hay libdvdcss2 ở một số repo) là một thư viện tự do để truy cập và phá bỏ hệ thống băm thông tin (CSS). libdvdcss là một phần của dự án VideoLAN và được sử dụng trong VLC media player và một số phần mềm phát DVD như Ogle, các trình phát dựa trên xine và MPlayer.

libdvdcss được thiết kế để không phụ thuộc vào nền tảng, với các phiên bản cho Linux, Microsoft Windows, Mac OS X, BeOS, BSD và Solaris.

Xem thêm

Doom9

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức

Thư viện C
Phần mềm mã hóa
DVD
Quản lý bản quyền kỹ thuật số
Phần mềm mật mã


title: Monolepta trangica

text:
Monolepta trangica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Monolepta


title: Senantes, Eure-et-Loir

text:
Senantes  là một xã thuộc tỉnh Eure-et-Loir trong vùng Centre-Val de Loire ở bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 115 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Eure-et-Loir


title: Erechthias mystacinella

text:
The Curve-winged Apple Moth (Erechthias mystacinella) là một loài bướm đêm thuộc họ Tineidae. Nó được tìm thấy ở the Lãnh thổ Thủ đô Úc, Tasmania và Victoria.

Sải cánh dài khoảng 14 mm.
Ấu trùng ăn và sinh sống trong các tổ túi kén và các thân non cây bị gây hại bởi Uromycladium tepperianum, Cecidomyia acaciaelongifoliae và Schizoneura lanigera và các loài cây khác như Malus domestica, Acacia dealbata và Acacia melanoxylon.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Erechthias


title: Colletes prosopidis

text:
Colletes prosopidis là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Colletes
Động vật được mô tả năm 1897


title: Acanthoscelides rhynchosiestes

text:
Acanthoscelides rhynchosiestes là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Johnson miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

R


title: Alejandro Sabella

text:
Alejandro Sabella (5 tháng 11 năm 1954 - 8 tháng 12 năm 2020) là một huấn luyện viên bóng đá người Argentina, ông được Hiệp hội bóng đá Argentina chọn làm huấn luyện viên trưởng đội tuyển bóng đá quốc gia Argentina thay cho Sergio Batista, người đã dẫn dắt không thành công đội tuyển quốc gia tại Cúp bóng đá Quốc gia Nam Mỹ năm 2011. Nhưng sau đó đã dẫn dắt đội tuyển Argentina vào trận chung kết Cúp bóng đá thế giới năm 2014.

Sabella qua đời vào buổi trưa ngày 8 tháng 12 năm 2020 (giờ địa phương) do nhiễm một loại virus trong khi đang điều trị bệnh tim.

Sự nghiệp
Ông khởi nghiệp ở Câu lạc bộ River Plate và đã có 5 danh hiệu vô địch Argentina, trong đó có cả chức vô địchhh Copa Libertadores khi khoác áo Estudiantes. Khi còn là cầu thủ bóng đá, Alejandro Sabella từng có thời gian ngắn chơi cho câu lạc bộ Sheffield United và Leeds của Anh và từng 4 lần được gọi vào tuyển Argentina.

Sabella theo nghiệp Huấn luyện viên từ khi ông làm trợ lý cho huấn luyện viên Daniel Pasarella ở đội tuyển Argentina. Ngoài ra, bộ đôi này còn trải qua một số bến đỗ khác như câu lạc bộ Parma của Ý, đội tuyển Uruguay, Câu lạc bộ Monterrey của México, Corinthians của Brasil và River Plate của Argentina.

Sáng ngày 29/7/2011, Hiệp hội bóng đá Argentina (AFA) đã chính thức bổ nhiệm ông Alejandro Sabella dẫn dắt tuyển quốc gia thay cho Sergio Batista. Việc bổ nhiệm ông cũng dấy lên nhiều nghi ngờ khi Sabella mới bắt đầu nghiệp huấn luyện viên vào năm 2009 với câu lạc bộ Estudiantes ở giải vô địchh quốc gia Argentina. Tuy nhiên, chỉ trong năm đầu tiên chính thức nghiệp huấn luyện, Sabella đã giúp Estudiantes đăng quang ở Copa Libertadores (Cúp vô địchhh các câu lạc bộ Nam Mỹ) năm 2009.

Chính nhờ thành tích trên mà AFA đã quyết định chọn Sabella, thay vì những cử viên sáng giá khác như: Gerardo Martino (huấn luyện viên tuyển Paraguay) và Carlos Bilardo - người từng đưa Argentina đăng quang ở World Cup 1986. Trước khi được bổ nhiệm dẫn dắt tuyển Argentina, Sabella đang chuẩn bị đàm phán để ký hợp đồng dẫn dắt câu lạc bộ Jazira của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Như vậy, kể từ Copa America 1993, Sabella là thuyền trưởng thứ 7 của Argentina.

Tại FIFA World Cup 2014, Sabella đã dẫn dắt Đội tuyển Argentina vào đến trận chung kết và giành ngôi Á quân sau khi để thua Đội tuyển Đức ở hiệp phụ.

Danh hiệu

Cầu thủ

River Plate
 Primera División: 1975 Metropolitano, 1975 Nacional, 1977 Metropolitano

Estudiantes
 Primera División: 1982 Metropolitano, 1983 Nacional

Huấn luyện viên

Estudiantes
 Copa Libertadores: 2009
 Argentine Primera División: 2010 Apertura

Đội tuyển quốc gia Argentina
 Á quân FIFA World Cup: 2014

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Phân tích chiến thuật

Huấn luyện viên bóng đá Argentina
Cầu thủ bóng đá Argentina
Cầu thủ bóng đá Grêmio
Sinh năm 1954
Nhân vật còn sống
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá River Plate
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Argentina
Cầu thủ bóng đá nam Argentina ở nước ngoài
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Brasil
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Mexico


title: Lyria surinamensis

text:
Lyria surinamensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae, họ ốc dừa.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Lyria


title: 1137 Raïssa

text:
1137 Raïssa là một tiểu hành tinh vành đai chính bay quanh Mặt Trời. Approximately 24 kilometers in diameter, Nó hoàn thành một chu kỳ quay quanh Mặt Trời là 4 năm. Nó được phát hiện bởi G. Neujmin ngày 27 tháng 10 năm 1929. Nó được đặt theo tên Raissa Izrailevna Maseeva (1900–1930), người tính toán quỹ đạo của nó. Tên ban đầu của nó là 1929 WB.

Tham khảo

001137
Được phát hiện bởi Grigory Neujmin
Tiểu hành tinh được đặt tên
001137
19291027
Tiểu hành tinh được đánh số


title: Marcilly-sur-Eure

text:
Marcilly-sur-Eure  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Marcillysureure


title: Corleto Monforte

text:
Corleto Monforte là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Corleto Monforte có diện tích 58 km2, dân số là 680 người (thời điểm năm 2008).

Tham khảo

Đô thị tỉnh Salerno
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: 4996 Veisberg

text:
4996 Veisberg (1986 PX5) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 11 tháng 8 năm 1986 bởi L. G. Karachkina ở Nauchnyj.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4996 Veisberg

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Lưu Phong

text:
Lưu Phong có thể là một trong những nhân vật sau:
 Lưu Phong, tướng nhà Thục Hán thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc
 Lưu Phong, tướng nhà Đông Ngụy thời Nam Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc
 Lưu Phong (1915－1993), chính ủy quân khu Vũ Hán của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.


title: La Chapelle-en-Valgaudémar

text:
La Chapelle-en-Valgaudémar là một xã của tỉnh Hautes-Alpes, thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur, đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Hautes-Alpes

Tham khảo

Chapelleenvalgaudemar


title: Clathrodrillia orellana

text:
Clathrodrillia orellana là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Clathrodrillia


title: Cryptalaus darwini

text:
Cryptalaus darwini là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

Cryptalaus


title: Albinea

text:
Albinea là một đô thị ở tỉnh Reggio Emilia trong vùng Emilia-Romagna, có vị trí cách khoảng 60 km về phía tây của Bologna và khoảng 10 km về phía tây nam của Reggio nell'Emilia.

Albinea giáp các đô thị: Quattro Castella, Reggio Emilia, Scandiano, Vezzano sul Crostolo, Viano.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Reggio Emilia


title: Anatoma tobeyoides

text:
Anatoma tobeyoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Scissurellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Anatoma


title: Liroetis tiemuchannis

text:
Liroetis tiemuchannis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jiang miêu tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Liroetis


title: Sant'Angelo Lodigiano

text:
Sant'Angelo Lodigiano là một đô thị ở tỉnh Lodi trong vùng Lombardia của Italia, cách khoảng 30 km về phía đông nam của Milano và khoảng 12 km southwest of Lodi. Tại thời điểm 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 12.684 người và diện tích là 20 km².

Sant'Angelo Lodigiano giáp các đô thị: Pieve Fissiraga, Borgo San Giovanni, Castiraga Vidardo, Marudo, Villanova del Sillaro, Villanterio, Graffignana, Inverno e Monteleone, Miradolo Terme.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.santangelolodigiano.lo.it/

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Lodi


title: Phyllodiaptomus

text:
Phyllodiaptomus là một chi động vật giáp xác trong họ Diaptomidae.

Các loài
Chi này gồm các loài:
Phyllodiaptomus annae (Apstein, 1907)
Phyllodiaptomus blanci (Guerne & Richard, 1896)
Phyllodiaptomus christineae Dumont, Reddy & Sanoamuang, 1996
Phyllodiaptomus irakiensis Khalaf, 2008
Phyllodiaptomus javanus (Grochmalicki, 1915)
Phyllodiaptomus longipes Kiefer, 1965
Phyllodiaptomus praedictus Dumont & Reddy, 1994
Phyllodiaptomus sasikumari Reddy & Venkateswarlu, 1989
Phyllodiaptomus surinensis Orsri & Weera, 2001
Phyllodiaptomus thailandicus Sanoamuang & Teeramaethee, 2006
Phyllodiaptomus tunguidus Shen & Tai, 1964
Phyllodiaptomus wellekensae Dumont & Reddy, 1993

P. wellekensae là loài đặc hữu của Ấn Độ which is listed as a vulnerable species on the Sách Đỏ IUCN.

Chú thích

Tham khảo

Diaptomidae


title: 1845 Helewalda

text:
1845 Helewalda (1972 UC) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 30 tháng 10 năm 1972 bởi Wild, P. ở Zimmerwald.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1845 Helewalda

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1972


title: Bolpur

text:
Bolpur là một thành phố và khu đô thị của quận Birbhum thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Địa lý
Bolpur có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 58 mét (190 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Bolpur có dân số 65.659 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Bolpur có tỷ lệ 73% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 66%. Tại Bolpur, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang West Bengal


title: 162 (số)

text:
162 (một trăm sáu mươi hai) là một số tự nhiên ngay sau 161 và ngay trước 163.

Tham khảo

Số chẵn


title: Fachbach

text:
Fachbach là một đô thị ở huyện Rhein-Lahn, bang Rheinland-Pfalz, in phía tây nước Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Rhein-Lahn


title: Chủ nghĩa Tam Dân

text:
Chủ nghĩa Tam Dân hay Học thuyết Tam Dân (phồn thể: 三民主義, giản thể: 三民主义) là một cương lĩnh chính trị do Tôn Dật Tiên đề xuất, với tinh thần biến đất nước Trung Hoa (khi đó đang trong triều đại nhà Thanh của người Mãn Châu) thành một quốc gia tự do, phồn vinh và hùng mạnh. Việc kế thừa và hiện thực ngày nay thể hiện rõ nhất trong tổ chức chính quyền của Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan). Triết lý này cũng xuất hiện trong dòng đầu tiên của Quốc ca Trung Hoa Dân Quốc. Cương lĩnh (hay học thuyết) chính trị này bao gồm: Dân tộc độc lập (民族獨立), Dân quyền tự do (民權自由), Dân sinh hạnh phúc (民生幸福). Chủ nghĩa Tam dân có ảnh hưởng đến cả Mao Trạch Đông và Tưởng Giới Thạch, cả hai đều mến mộ Tôn Trung Sơn, cho dù là đối thủ của nhau và đều hay được xem là những nhà cai trị độc đoán.

Nguồn gốc

Năm 1894, khi tổ chức Hưng Trung Hội được thành lập, Tôn Dật Tiên mới chỉ hình thành hai nguyên tắc đại cương: dân tộc và dân quyền. Ông đã chọn ý tưởng thứ ba - dân sinh, trong chuyến đi ba năm đến châu Âu từ năm 1896 đến năm 1898. Ông đã công bố tất cả ba ý tưởng vào mùa xuân năm 1905, trong một chuyến đi khác đến châu Âu. Ông đã trình bày bài phát biểu đầu tiên của "Chủ nghĩa Tam Dân" ở Brussels (Bỉ). Ông tổ chức Hưng Trung Hội ở nhiều thành phố châu Âu. Có khoảng 30 thành viên trong chi nhánh Brussels vào thời điểm đó, còn có 20 thành viên ở Berlin và 10 thành viên ở Paris. Sau khi Trung Quốc Đồng minh Hội thành lập, Tôn Dật Tiên xuất bản một bài xã luận ở tờ Dân Báo (民報). Đây là lần đầu tiên các ý tưởng được thể hiện bằng văn bản. Sau này, trong ấn bản kỷ niệm của Dân Báo, bài phát biểu dài của ông về Tam Dân đã được in, và các biên tập viên của tờ báo đã thảo luận vấn đề sinh kế của người dân.

Hệ tư tưởng này được cho là bị ảnh hưởng nặng nề bởi kinh nghiệm của Tôn Dật Tiên trong thời gian ông ở Hoa Kỳ và chứa đựng các yếu tố của phong trào tiến bộ của Mỹ. Tư tưởng của Lincoln "chính phủ của nhân dân, bởi nhân dân, cho nhân dân", như một nguồn cảm hứng cho Tam Dân của Tôn Dật Tiên. Chủ nghĩa Tam Dân về con người được kết nối với nhau như là phương châm cho sự phát triển hiện đại hóa của Trung Quốc được kéo dài bởi Hồ Hán Dân.

Các nguyên tắc của Chủ nghĩa Tam Dân

Dân tộc độc lập
"Chủ nghĩa dân tộc" (民族主義, Mínzú Zhǔyì), nghĩa đen là "Chủ nghĩa dân túy" hoặc "sự cai trị/chính phủ của Nhân dân" hay "Dân tộc", mô tả rõ ràng một quốc gia hơn là một nhóm người được thống nhất bởi một mục đích, do đó cách dịch thường được sử dụng và khá chính xác là "chủ nghĩa dân tộc". Bằng cách này, theo Tôn Trung Sơn có nghĩa là độc lập khỏi sự thống trị hoặc áp bức của đế quốc. Để đạt được điều này, ông tin rằng Trung Quốc phải phát triển một "Chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc"," Dân tộc Trung Hoa, trái ngược với một "chủ nghĩa dân tộc-sắc tộc," để đoàn kết tất cả các sắc tộc khác nhau của Trung Quốc. Những người này chủ yếu bao gồm năm nhóm chính, người Hán, người Mông Cổ, người Tây Tạng, người Mãn Châu và người Hồi giáo (chẳng hạn như người Duy Ngô Nhĩ), cùng được biểu tượng bằng Lá cờ Năm màu của nền Cộng hòa thứ nhất (1911–1928). Ý thức về chủ nghĩa dân tộc này khác với ý tưởng về "chủ nghĩa sắc tộc,"tương tự như ý nghĩa của chủ nghĩa dân tộc trong ngôn ngữ Trung Quốc. Để đạt được điều này, ông tin rằng Trung Quốc phải phát triển một "ý thức dân tộc" để đoàn kết các dân tộc ở Trung Quốc mà tiêu biểu là người Hán trước sự áp bức của người Mãn Châu và sự xâm lược của các đế quốc bên ngoài. Ông cho rằng "minzu", có thể được dịch là "con người", "quốc tịch" hoặc "chủng tộc", được định nghĩa bằng cách chia sẻ chung huyết thống, sinh kế, tôn giáo, ngôn ngữ và phong tục.

Dân quyền tự do
"Chủ nghĩa dân quyền" (民權主義, Mínquán Zhǔyì), nghĩa đen là "quyền lực của Nhân dân" hoặc "chính phủ do Nhân dân." Đối với  Tôn Trung Sơn, nó đại diện cho một chính phủ hợp hiến của phương Tây. Ông chia đời sống chính trị theo lý tưởng của mình đối với Trung Quốc thành hai tập hợp "quyền lực": quyền lực chính trị và quyền lực quản trị

Quyền lực chính trị (政權, zhèngquán) là quyền của người dân để bày tỏ mong muốn chính trị của họ, tương tự như quyền của công dân hoặc nghị viện ở các quốc gia khác và được đại diện bởi Quốc hội. Có bốn quyền sau: bầu cử (選舉), bãi miễn (罷免), Sáng kiến (創制), và trưng cầu dân ý (複決). Những điều này có thể được coi là "quyền dân sự".

Quyền lực quản trị (治權, zhìquán) là quyền lực của quản lý. Tại đây, ông đã mở rộng lý thuyết hiến pháp Âu-Mỹ về một chính phủ ba nhánh và một hệ thống kiểm tra và cân bằng bằng cách kết hợp các hệ thống hành chính truyền thống của Trung Quốc để tạo ra một chính phủ gồm năm nhánh (mỗi nhánh được gọi là Yuan (院, yuàn, nghĩa là "Viện"). Lập pháp Viện, Hành chính Viện, và Tư pháp Viện xuất phát từ tư tưởng của Montesquieuan; Giám sát viện và Khảo thí Viện xuất phát từ truyền thống Trung Quốc. (Lưu ý rằng Lập pháp Viện trước tiên được dùng như một nhánh quản trị tương đương với Quốc hội.)

Dân sinh hạnh phúc
"Chủ nghĩa dân sinh" (民生主義, Mínshēng Zhǔyì), đôi khi được dịch là "phúc lợi/sinh kế của Nhân dân", "Chính phủ vì Nhân dân". Khái niệm này có thể được hiểu là phúc lợi xã hội và là sự chỉ trích trực tiếp những bất cập của chủ nghĩa tư bản. Ông chịu ảnh hưởng của nhà tư tưởng người Mỹ Henry George. Tôn Trung Sơn dự định đưa ra một cuộc cải cách thuế theo chủ nghĩa Georgist. Thuế giá trị đất ở Đài Loan là một di sản của nó. Tôn Trung Sơn nói rằng thuế giá trị đất đai là "phương tiện duy nhất để hỗ trợ chính phủ là một loại thuế vô hạn công bằng, hợp lý và được phân phối công bằng, và trên đó chúng tôi sẽ tìm ra hệ thống mới của mình."

Ông chia sinh kế thành bốn lĩnh vực: quần áo, thực phẩm, nhà ở và di chuyển; và hoạch định cách một chính phủ lý tưởng (Trung Quốc) có thể chăm sóc những điều này cho người dân của mình. Tôn Trung Sơn chết trước khi ông có thể giải thích đầy đủ tầm nhìn của mình về Nguyên tắc này và nó đã là chủ đề của nhiều cuộc tranh luận trong cả Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc, sau đó cho rằng Tôn ủng hộ chủ nghĩa xã hội. Tưởng Giới Thạch nêu rõ thêm nguyên tắc Dân sinh về tầm quan trọng của phúc lợi xã hội và các hoạt động giải trí đối với một Trung Quốc hiện đại hóa vào năm 1953 tại Đài Loan.

Kinh viện

Di sản
Chủ nghĩa Tam Dân được tuyên bố là cơ sở cho các hệ tư tưởng của Quốc dân đảng dưới thời Tưởng Giới Thạch, của Đảng Cộng sản Trung Quốc dưới thời Mao Trạch Đông, và của Chính phủ Quốc gia được tổ chức lại của Trung Quốc dưới thời Uông Tinh Vệ. Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc phần lớn đồng ý về ý nghĩa của Dân tộc,  nhưng khác biệt rõ rệt về ý nghĩa của "Dân quyền" và "Dân sinh" vốn được Quốc Dân Đảng hiểu theo thuật ngữ dân chủ xã hội phương Tây và đảng Cộng sản giải thích theo thuật ngữ Mác xít và cộng sản.Chính phủ cộng tác Nhật Bản giải thích chủ nghĩa dân tộc ít hơn về chủ nghĩa chống đế quốc và nhiều hơn về hợp tác với Nhật Bản để tiến tới Đại châu Á về mặt lý thuyết, nhưng trên thực tế, điển hình là lợi ích của Nhật Bản.

Đài Loan

Có một số viện giáo dục đại học (các phòng/khoa đại học và viện sau đại học) ở Đài Loan đã từng cống hiến hết mình cho việc 'nghiên cứu và phát triển' Tam dân về khía cạnh này. Kể từ cuối những năm 1990, các viện này đã tự định hướng lại để các học thuyết chính trị khác cũng được thừa nhận là đáng được xem xét, và đã đổi tên thành trung lập hơn về mặt tư tưởng (chẳng hạn như Democratic Studies Institute).

Ngoài hiện tượng thể chế này, nhiều đường phố và doanh nghiệp ở Đài Loan được đặt tên là "Sān-mín" hoặc cho một trong ba nguyên tắc. Trái ngược với những tên đường phố có nguồn gốc chính trị khác, không có sự đổi tên lớn nào cho những đường phố hoặc tổ chức này trong những năm 1990.

Mặc dù thuật ngữ "Tam dân chủ nghĩa" (三民主義) đã ít được gọi một cách rõ ràng hơn kể từ giữa những năm 1980, không có đảng chính trị nào công kích các nguyên tắc của nó một cách rõ ràng bằng các hoạt động dưới thời thiết quân luật ngoại trừ các nhóm phong trào Tangwai như Đảng Dân Tiến. Tam dân rõ ràng vẫn là một phần trong cương lĩnh của Quốc dân đảng và trong Hiến pháp của Trung Hoa Dân Quốc.

Đối với những người ủng hộ Đài Loan độc lập, một số phản đối liên quan đến cam kết hiến pháp chính thức đối với một loạt các nguyên tắc chính trị cụ thể. Ngoài ra, họ đã chống lại việc giảng dạy bắt buộc trong các trường học và đại học, hiện đã bị bãi bỏ theo kiểu chắp vá bắt đầu từ cuối những năm 1990. Tuy nhiên, có rất ít sự thù địch cơ bản đối với bản thân nội dung các nguyên tắc. Trong những vòng kết nối này, thái độ đối với Tam Dân trải rộng từ sự thờ ơ đến việc diễn giải lại Tam Dân trong bối cảnh địa phương của Đài Loan hơn là trong bối cảnh Trung Quốc.

Việt Nam
Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội là một liên hiệp các nhóm Việt Nam dân tộc chủ nghĩa, do Việt Nam Quốc dân Đảng thân Trung Quốc điều hành. Việt Nam Quốc Dân Đảng dịch trực tiếp thành Vietnamese Kuomintang, và nó dựa trên đảng Quốc Dân Đảng của Trung Quốc. Mục tiêu đã nêu của nó là để thống nhất với Trung Quốc theo Tam Dân, và chống lại Đế quốc Nhật Bản và Pháp. Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội được quản lý bởi Nguyễn Hải Thần. Tướng Trương Phát Khuê đã khôn khéo ngăn chặn Cộng sản Việt Nam và Hồ Chí Minh tham gia liên minh, vì mục tiêu chính của ông là ảnh hưởng của Trung Quốc ở Đông Dương. Quốc Dân Đảng đã hỗ trợ những người Việt Nam theo chủ nghĩa dân tộc này trong Thế chiến thứ hai để chống lại lực lượng Nhật Bản.

Tiêu ngữ Độc lập - Tự do - Hạnh phúc của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam được trích lược từ Chủ nghĩa Tam dân.

Xem thêm

 Trường Quân sự Hoàng Phố.
 Quốc dân Cách mệnh Quân.
 Lịch sử Trung Hoa Dân Quốc.
 Chính trị Trung Hoa Dân Quốc.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Toàn văn Chủ nghĩa Tam dân của Tiến sĩ Tôn Dật Tiên (chữ Hán phồn thể)
  Nhà phát hành: Viện Thông tin Khoa học Xã hội, dưới sự giúp đỡ của Văn phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại Hà Nội.

Hệ tư tưởng chính trị
Chính trị Trung Hoa Dân Quốc
Triết học xã hội
Học thuyết chính trị


title: Jantar Mantar, Jaipur

text:
Jantar Mantar là một đài thiên văn, tượng đài ở Jaipur, tiểu bang Rajasthan, Ấn Độ. Đây là tập hợp của 19 công cụ thiên văn được xây dựng bởi vua Maharaja Jai Singh II từ năm 1727 và 1734, khi Jaipur lúc bấy giờ là kinh đô của vương triều. Tại đây có đồng hồ mặt trời bằng đá lớn nhất thế giới và là một ví dụ minh họa về thuyết địa tâm được chia sẻ bởi nhiều nền văn minh. Quần thể tượng đài này nằm gần Cung điện Thành phố và Hawa Mahal đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới từ năm 2010.

Quần thể có các công cụ thiên văn hoạt động theo ba hệ tọa độ thiên văn cổ điển chính là Hệ tọa độ chân trời, Hệ tọa độ xích đạo và Hệ tọa độ hoàng đạo. Kapala Yantraprakara hoạt động trong hai hệ thống và cho phép chuyển đổi giữa các hệ tọa độ. Đài thiên văn bị hư hại trong thế kỷ 19 nhưng đã sớm được phục hồi dưới sự giám sát của thiếu tá Arthur Garrett trong khoảng thời gian nhà thiên văn học nghiệp dư này công tác tại Jaipur.

Tài liệu tham khảo

Liên kết ngoài

Official website of Rajasthan government, India, Jantar Mantar
Jantar Mantar - Section III Theory, Construction and Limitations, National University of Singapore
Photos of Jantar Mantar
Jantar Mantar (Jaipur)
Jantar Mantar Articles and History
Architecture in the Service of Science
The Jantar Mantar at Jaipur, India at

Di sản thế giới tại Ấn Độ
Đài quan sát thiên văn cổ đại


title: Bảo Yên

text:
Bảo Yên là một huyện thuộc tỉnh Lào Cai, Việt Nam.

Địa lý
Huyện Bảo Yên nằm ở phía đông nam của tỉnh Lào Cai, nằm cách thành phố Lào Cai khoảng 75 km về phía đông nam, cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 263 km, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Xín Mần và huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang và huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái
Phía tây giáp huyện Bảo Thắng
Phía nam giáp huyện Văn Bàn và huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái
Phía bắc giáp huyện Bắc Hà.

Huyện có diện tích 818 km². Huyện lỵ là thị trấn Phố Ràng nằm trên Quốc lộ 70, cách thành phố Lào Cai 75 km về hướng tây bắc. Quốc lộ 279 theo hướng bắc nam nối với Hà Giang ở phía đông bắc, Lai Châu phía Tây Bắc, Quốc lộ 279 chạy qua các xã: Nghĩa Đô, Vĩnh Yên, Tân Dương, Yên Sơn, Bảo Hà và thị trấn Phố Ràng. Đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai đi qua một xã duy nhất là xã Cam Cọn.

Dân số của huyện năm 2017 là 84.604 người thuộc 15 dân tộc, trong đó
Dân tộc Kinh chiếm 32,56 %
Dân tộc Tày chiếm 31,93 %
Dân tộc Dao chiếm 22,16 %
Dân tộc Mông chiếm 8,61 %
Dân tộc Nùng chiếm 1,96
Dân tộc Phù Lá 1,1 %
Dân tộc Giáy chiếm 1,09 %.
Các dân tộc khác chiếm 0,69 %.

Khí hậu Bảo Yên mang đặc trưng của khí hậu nhiệt đới nóng, hình thành hai tiểu vùng khí hậu: Đông Bắc và Tây Bắc. Nhiệt độ trung bình trong năm của huyện là 21,5 °C. Tháng nóng nhất là 39,4 °C, tháng có nhiệt độ thấp nhất là 3,7 °C. Lượng mưa trung bình là 1.440 mm đến 2.200 mm, tổng số giờ nắng trong năm là 1.300 - 1.600 giờ. Tài nguyên đất đai, khí hậu và khoáng sản trong lòng đất đã tạo điều kiện thuận lợi để Bảo Yên có thể phát triển kinh tế nông - lâm - công nghiệp toàn diện.

Do ảnh hưởng của cấu tạo địa chất nên phần lớn đất đai Bảo Yên là loại đất Pheralít màu đỏ vàng phát triển trên nền đá Gráp điệp thạch mi ca. Địa hình Bảo Yên có sự chia cắt mạnh, có núi cao, khu vực sâu và thung lũng hẹp. Các nhà khoa học xếp Bảo Yên vào loại vùng đồi nhỏ hơn 300 – 400m và 400 – 500m. Vành đai vùng đồi nhỏ hơn 300 – 400m chiếm phần lớn diện tích thung lũng các sông suối lớn như thung lũng sông Chảy. Các vành đai vùng đồi núi thấp 400 – 500m có địa hình chia cắt mạnh, núi cao, sườn dốc, khe sâu vực thẳm, thung lũng hẹp, bậc thang nhỏ đất bồi tụ, nhìn chung không lớn, diện tích hẹp, phân bố rải rác; bồn địa tương đối bằng phẳng tạo nên những cánh đồng rộng lớn ở vùng Nghĩa đô, Vĩnh Yên, Xuân Hòa, Bảo Hà, Kim Sơn, Cam Cọn.

Diện tích tự nhiên của huyện rộng, song chủ yếu là rừng và đất rừng chiếm hơn 70% diện tích tự nhiên của huyện, với diện tích che phủ hiện nay là 51% (năm 2009). Hiện ở Bảo Yên còn tồn tại ba kiểu rừng chủ yếu, đó là; Rừng nguyên sinh tập trung tại đầu nguồn và trên vành cao dãy núi Con Voi, có nhiều lâm sản quý hiếm; Rừng giữa hiện nay đã được giao đến hộ gia đình và các tập thể, việc khai thác kết hợp với trồng mới và tu bổ đã trở thành vành đai rừng phòng hộ; Rừng cỏ tranh, lau lách, cây bụi ở vùng thấp, hiện nay đang được phát triển các loại cây ăn quả, cây nguyên liệu. Bên cạnh nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào, rừng Bảo Yên còn có các loại chim, thú và một số loại thuốc nam quý. Đất tự nhiên ở Bảo Yên có khả năng trồng các loại cây công nghiệp và cây ăn quả.

Hành chính
Huyện Bảo Yên có 17 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Phố Ràng (huyện lỵ) và 16 xã: Bảo Hà, Cam Cọn, Điện Quan, Kim Sơn, Lương Sơn, Minh Tân, Nghĩa Đô, Phúc Khánh, Tân Dương, Tân Tiến, Thượng Hà, Việt Tiến, Vĩnh Yên, Xuân Hòa, Xuân Thượng, Yên Sơn.

Lịch sử
Huyện Bảo Yên được thành lập vào ngày 16 tháng 12 năm 1964 trên cơ sở tách 3 xã: Bảo Hà, Kim Sơn, Cam Cọn thuộc huyện Văn Bàn và 14 xã: Cộng Hoà, Quyết Tiến, Quang Vinh, Minh Tân, Hạnh Phúc, Long Khánh, Hoà Bình, Vĩnh Yên, Nghĩa Đô, Tân Tiến, Dân Chủ, Lương Sơn, Việt Tiến, Long Phúc thuộc huyện Lục Yên.

Năm 1976, hợp nhất tỉnh Lào Cai, tỉnh Yên Bái và tỉnh Nghĩa Lộ thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, huyện Bảo Yên thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn, gồm 17 xã: Bảo Hà, Cam Cọn, Điện Quan, Kim Sơn, Long Khánh, Long Phúc, Lương Sơn, Minh Tân, Nghĩa Đô, Phố Ràng, Tân Dương, Tân Tiến, Thượng Hà, Việt Tiến, Vĩnh Yên, Xuân Hòa và Xuân Thượng.

Ngày 11 tháng 1 năm 1986:
Thành lập thị trấn Phố Ràng (thị trấn huyện lỵ huyện Bảo Yên) trên cơ sở 1.092 ha diện tích tự nhiên của xã Phố Ràng và 783 ha diện tích tự nhiên của xã Xuân Thượng
Đổi tên phần còn lại của xã Phố Ràng thành xã Yên Sơn.

Ngày 12 tháng 8 năm 1991, tái lập tỉnh Lào Cai từ tỉnh Hoàng Liên Sơn cũ, huyện Bảo Yên thuộc tỉnh Lào Cai.

Ngày 1 tháng 3 năm 2020, sáp nhập xã Long Phúc và xã Long Khánh thành xã Phúc Khánh.

Huyện Bảo Yên có 1 thị trấn và 16 xã như hiện nay.

Du lịch
Được coi là "cửa ngõ" quan trọng của tỉnh Lào Cai, Bảo Yên nằm giữa hai con sông Hồng và sông Chảy từ bao đời nay đã bồi đắp nên những bãi bờ màu mỡ phù sa và cung cấp phong phú các loại thủy sản cho con người. Chính vì vậy, từ lâu nay Bảo Yên trở thành điểm dừng chân lý tưởng trong các cuộc hành trình lên vùng đất nơi địa đầu Tổ quốc. Không chỉ có phong cảnh hữu tình, con người thân thiện và gần gũi, du khách đến đây ngoài việc được tham quan các điểm du lịch tâm linh và thưởng thức những món ăn mang đậm hương vị vùng cao mà còn có cơ hội được khám phá những nét đẹp văn hóa trong cuộc sống và sinh hoạt của đồng bào các dân tộc bản địa.

Đền Bảo Hà thờ thần vệ quốc Hoàng Bảy, một vị anh hùng miền sơn cước đánh giặc phương Bắc bảo vệ dân làng đã hiển thánh được thờ ở đây. Đền Bảo Hà xây dựng theo thuyết phong thủy. Vua Minh Mạng phong tặng ông là Trấn An Hiển Liệt. Hàng năm, cứ mỗi mùa xuân đến và ngày giỗ ông Hoàng Bảy (17 tháng 7 âm lịch), rất nhiều người dân từ trong Nam, ngoài Bắc kéo đến đền kính cẩn thắp nén nhang tưởng nhớ người anh hùng huyền thoại tại đền ở xã Bảo Hà, huyện Bảo Yên.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Bảo Yên


title: Cao Ly

text:
Cao Ly (), tên đầy đủ là Vương quốc Cao Ly, là một vương quốc có chủ quyền ở bán đảo Triều Tiên được thành lập vào năm 918 bởi vua Thái Tổ sau khi thống nhất các vương quốc thời Hậu Tam Quốc và bị thay thế bởi nhà Triều Tiên vào năm 1392. Tên Cao Ly, bắt nguồn từ tên Cao Câu Ly, đã được Marco Polo nhắc đến với tên Cauli trong tiếng Ý trước khi thành Corea rồi Korea, dùng làm tên gọi chính thức ngày nay của bán đảo này trong tiếng Anh. Cao Ly đã mở rộng biên giới vương quốc đến tỉnh Wŏnsan (Nguyên Sơn, 원산, 元山) ngày nay về phía đông bắc (936 - 943) và sông Áp Lục (Amnok hay Yalu, 압록, 鴨綠) (993) và cuối cùng hầu như toàn bộ bán đảo Triều Tiên (1374).

Cai trị vương quốc Cao Ly là nhà Cao Ly của dòng họ Vương (, , Wang), kinh đô đóng ở Khai Thành (, , Kaesŏng). Người sáng lập nhà Cao Ly là Vương Kiến (Wang Kŏn, 왕건, 王建), tức vua Thái Tổ vào năm 918. Vương triều này kéo dài 474 năm với nhiều biến cố lịch sử thăng trầm nhưng đã để lại nhiều dấu ấn rất đáng kể trong lòng lịch sử Triều Tiên cùng với sự phát triển Phật giáo, khoa học quân sự, nghệ thuật. Vua nhà Cao Ly cuối cùng đã bị một vị tướng là Lý Thành Quế phế truất vào năm 1392 để lập ra nhà Triều Tiên. Đây là Chính phủ đầu tiên thống nhất hoàn toàn dân tộc Triều Tiên kể từ thời kỳ Cổ Triều Tiên tại hơn 1000 năm trước.

Thành lập

Nhà Tân La thống nhất Triều Tiên vào năm 668, có công phổ biến Phật giáo và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ thứ 9, sự tranh giành vương vị đã gây ra nội chiến và sự nổi dậy của nông dân ở nhiều nơi. Các địa phương ở xa trung ương trở nên coi thường mệnh lệnh của triều đình. Trước tình thế chính trị như vậy, Chân Thánh nữ vương đã phải tăng cường các biện pháp trấn áp, song điều này lại khiến gia tăng sự chống đối triều đình của các hào tộc có thế lực ở các địa phương. Năm 900, Chân Huyên (Kyŏn Hwŏn, 견훤, 甄萱) tuyên bố thành lập nhà Hậu Bách Tế tại Toàn Châu (Chŏnju, 전주, 全州), tây nam bán đảo Triều Tiên. Năm 901, đến lượt Cung Duệ (Kung Ye, 궁예, 弓裔) thành lập nhà Hậu Cao Câu Ly tại Khai Thành. Một lần nữa, bán đảo Triều Tiên lại rơi vào thế ba nước phân tranh mà sử sách gọi là thời Hậu Tam Quốc Triều Tiên.

Vương Kiến vốn là võ tướng của nhà Hậu Cao Câu Ly. Trong cuộc chiến giữa nhà Hậu Cao Câu Ly và nhà Hậu Bách Tế, Vương Kiến đã chỉ huy nhiều trận đánh và giành được nhiều thắng lợi, chứng tỏ tài năng của mình nên được quần thần nhà Hậu Cao Câu Ly kính nể. Tuy nhiên, điều này lại làm cho vua Hậu Cao Câu Ly là Cung Duệ lo ngại nên tìm cách trừ khử. Trong khi tự nhận mình là Di Lặc Bồ Tát, Cung Duệ lại huy động sức dân ở quy mô lớn để xây đền đài cung điện cho mình. Điều này khiến cho dân chúng bất mãn, còn quần thần trong triều cũng hình thành phái chống đối. Vương Kiến đã nhân cơ hội này đã làm binh biến, lật đổ Cung Duệ, lập nên nhà Cao Ly năm 918.

Sau khi thành lập, nhà Cao Ly tiếp tục cuộc chiến chống nhà Hậu Bách Tế và Tân La. Năm 927, Cao Ly bị bại trận dưới tay Hậu Bách Tế tại khu vực Đại Khâu (Taegu, 대구, 大邱) ngày nay, rất nhiều tướng lĩnh thân cận của Vương Kiến đã tử trận trong cuộc chiến này. Trong suốt 3 năm tiếp theo, Hậu Bách Tế đã chiếm ưu thế hơn Tân La và Cao Ly nhưng sau đó đã bị suy yếu sau trận chiến bại với Cao Ly vào năm 930.

Đến tháng 11 năm 935, Kính Thuận Vương (Kyŏngsun wang, 경순왕, 敬順王) nhà Tân La quy thuận Vương Kiến và sáp nhập lãnh thổ Tân La vào Cao Ly. Đến năm 936, sau 18 năm chiến tranh dai đẳng, Cao Ly tiêu diệt Hậu Bách Tế, thống nhất bán đảo Triều Tiên.

Hệ thống chính trị
Mặc dù Cao Ly là nước chư hầu của nhà Tống nhưng danh xưng trong triều đình Cao Ly chiếu theo hệ thống hoàng triều như nhà Tống chứ không phải là vương triều. Kinh đô Khai Thành được gọi là "hoàng đô" (hwangdo, 황도, 皇都), kinh thành là "hoàng thành" (hwangsŏng, 황성, 皇城). Cách xưng hô khác như "bệ hạ" (pyeha, 폐하, 陛下), "thái tử: (t'aeja, 태자, 太子), "thái hậu" (t'aehu, 태후, 太后) và sắc lệnh của nhà vua được gọi là chiếu (詔) hoặc sắc (勅) càng khẳng định giả thiết Cao Ly dùng danh xưng theo hệ thống hoàng triều. Tuy nhiên, thường thì nhà Cao Ly không gọi vua của mình là "hoàng đế" như các vua Trung Quốc mà chỉ gọi là "đại vương" (taewang, 대왕, 大王). Chỉ đôi khi, họ mới gọi vua là "hoàng đế" (hwangje, 황제, 皇帝) hoặc "Hải Đông thiên tử" (Haedong ch'ŏnja, 해동천자, 海東天子). Sau khi Mông Cổ xâm lăng Cao Ly, các danh xưng này bị người Mông Cổ cấm sử dụng.

Để củng cố quyền lực của triều đình trung ương, Quang Tông (Kwangjong, 광종, 光宗), vị vua thứ tư, ban hành một loạt các bộ luật trong đó có luật giải phóng nô lệ vào năm 958, luật thiết lập chế độ thi tuyển nhân tài làm quan. Quang Tông còn tự xưng mình là hoàng đế, độc lập với các nước khác cùng thời.

Vị vua thứ năm, vua Cảnh Tông (Kyŏngjong, 경종, 景宗) đã tiến hành chính sách cải cách quyền sở hữu ruộng đất gọi là Điền sài khoa (Chŏnsigwa, 전시과, 田柴科). Còn vị vua thứ sáu, vua Thành Tông (Sŏngjong, 성종, 成宗) đã tiến hành bổ nhiệm các quan lại tại các địa phương, những nơi trước đây do các hào trưởng kế vị nhau nắm quyền. Từ năm 993 đến năm 1019, cuộc chiến tranh Cao Ly - Khiết Đan đã tàn phá vùng biên giới phía bắc Cao Ly.

Những cải cách này đã làm tăng đáng kể quyền lực của triều đình. Đến đời vua Văn Tông (Munjong, 문종, 文宗), triều đình trung ương đã thâu tóm hoàn toàn quyền lực của các hào trưởng địa phương. Văn Tông và các vua về sau đề cao tầm quan trọng của chính quyền dân sự hơn quân sự, do đó có thái độ trọng dụng các quan văn hơn là các quan võ.

Chiến tranh và bất ổn nội

Cuộc xâm lăng của Khiết Đan và Nữ Chân

Từ năm 993 đến năm 1019, Cao Ly và Khiết Đan xung đột liên tục ở vùng biên giới.

Năm 993, khoảng 6 vạn quân Khiết Đan đã tấn công xâm lược khu vực biên giới Tây Bắc của Cao Ly. Tuy nhiên, sau cuộc thương thuyết của sứ thần Cao Ly là Từ Hy (Sŏ Hŭi, 서희, 徐熙), người Khiết Đan chấp nhận rút quân và nhường vùng lãnh thổ phía đông sông Áp Lục cho Cao Ly, đổi lại Cao Ly phải đồng ý từ bỏ liên minh với nhà Tống. Tuy nhiên, Cao Ly không hoàn toàn tuân thủ hòa ước, họ vẫn tiếp tục bang giao với nhà Tống, củng cố vị thế của mình bằng cách xây dựng thành trì tại các vùng lãnh thổ mới giành được ở biên giới phía bắc.

Trong lúc đó, năm 1009, tướng Khang Triệu (Kang Cho, 강조, 康兆) của Cao Ly đã thực hiện một cuộc binh biến chống lại vua Mục Tông (Mokchong, 목종, 穆宗), giết chết nhà vua và áp đặt quân luật lên triều đình. Nhân lúc nội bộ Cao Ly đang tranh giành quyền lực, 40 vạn quân Khiết Đan lần nữa mở cuộc tấn công xâm lược Cao Ly. Khang Triệu đã thống lĩnh quân đội Cao Ly chặn đứng quân xâm lược Khiết Đan cho đến khi ông bị người Khiết Đan bắt được và xử tử. Vua Hiển Tông (Hyŏnjong, 현종, 顯宗) buộc phải bỏ kinh thành tạm thời chạy về La Châu (Naju, 나주 hay 라주, 羅州). Nhận thấy không thể thiết lập được chỗ đứng trên lãnh thổ Cao Ly và lo sợ bị phản công, quân Khiết Đan buộc phải rút lui.

Năm 1018, người Khiết Đan lần thứ ba xâm lược Cao Ly với 10 vạn quân. Tại sông Hưng Hải Tân (Hŭnghaejin, 흥해진, 興海津), tướng Khương Hàm Tán (Kang Hamch'an, 강함찬, 姜邯贊) hạ lệnh xây đập chặn dòng sông, khi quân Khiết Đan vượt sông đến giữa dòng thì ông ra lệnh phá đập để nước sông nhấn chìm phần lớn quân Khiết Đan. Thiệt hại khi qua sông khá lớn cộng thêm việc tướng Khương Hàm Tán tổng tấn công vào lực lượng còn lại của quân Khiết Đan dẫn đến kết quả chỉ còn trơ trọi vài nghìn quân Khiết Đan sống sót tháo chạy về nước sau thảm bại tại Quy Châu (Kwiju, 귀주, 龜州) một năm sau đó.

Trong khi đó, tộc người Nữ Chân ở phía Bắc - trước đây luôn thần phục và cống nạp cho Cao Ly - nay phát triển thành một thế lực mạnh và thống nhất dưới trướng của dòng họ Hoàn Nhan (Wanan, 完颜). Họ bắt đầu tổ chức nhiều cuộc tấn công vào biên giới Cao Ly - Nữ Chân và cuối cùng, tấn công xâm lược Cao Ly.

Năm 1107, tướng Doãn Quán (Yun Kwan, 윤관, 尹瓘) thống lĩnh một đạo quân khoảng 17 nghìn người mới thành lập mang tên Biệt Vũ Ban (Pyǒlmuban, 별무반, 別武班) tấn công người Nữ Chân. Cuộc chiến đã kéo dài trong nhiều năm và kết quả cuối cùng người Nữ Chân bị đánh bại và đầu hàng Doãn Quán. Để đánh dấu chiến thắng này, Doãn Quán cho xây dựng chín pháo đài ở phía đông bắc biên giới Cao Ly - Nữ Chân được gọi là Đông Bắc Cửu Thành (Tongbuk Kusŏng, 동북9성, 東北九城). Tuy nhiên, năm 1108, tân vương của Cao Ly, vua Duệ Tông (Yejong, 예종, 睿宗) ra lệnh cho Doãn Quán rút quân. Vì sự ngấm ngầm hãm hại và dèm pha của phe đối lập trong triều, ông bị bãi chức. Song song đó, phe đối lập còn đấu tranh đòi trả lại chín thành mới trên đất mà Doãn Quán vừa đoạt được cho người Nữ Chân.

Tranh giành quyền lực

Từ đời vua Văn Tông đến đời vua thứ 17, vua Nhân Tông, đều tấn cung hậu, phi từ dòng họ Lý ở Nhân Châu (Inju Yissi, 인주 이씨, 仁州李氏). Vì vậy, cuối cùng dòng họ Lý đã thâu tóm quyền hành trong tay, lấn át cả nhà vua. Hậu quả của việc này là cuộc binh biến của Lý Tư Khiêm (Yi Chagyŏm, 이자겸, 李資謙) vào năm 1126. Tuy cuộc binh biến thất bại nhưng quyền hành của nhà vua cũng trở nên suy yếu sau đó. Triều đình Cao Ly ngày càng sa vào các cuộc tranh chấp, bè đảng giữa các quan lại, quý tộc.

Năm 1135, nhà sư Diệu Thanh (Myo Ch'ŏng, 묘청, 妙淸) thuyết phục nhà vua dời kinh đô về Tây Kinh (Sŏgyŏng, 서경, 西京 - tức Bình Nhưỡng ngày nay). Đề xuất này đã phân hóa triều đình Cao Ly thành hai phe đối nghịch nhau: phe ủng hộ dời đô về Tây Kinh và bành trướng thế lực sang Mãn Châu do Diệu Thanh cầm đầu; phe phản đối do Kim Phú Thức (Kim Pusik, 김부식, 金富軾) (tác giả của Tam quốc sử ký) cầm đầu, muốn giữ nguyên như hiện tại. Diệu Thanh đã thất bại trong việc thuyết phục nhà vua dời đô nên bỏ lên Tây Kinh và nổi loạn chống lại triều đình trung ương, thành lập nước Đại Phương (Taebang, 대방, 大方). Vương quốc này tồn tại không lâu và người lãnh đạo nó - Diệu Thanh - cũng bị giết sau đó.

Năm 1170, một nhóm võ quan được lãnh đạo bởi Trịnh Trọng Phu (Chŏng Chungbu, 정중부, 鄭仲夫), Lý Nghĩa Phương (Yi Ŭibang, 이의방, 李義方) và Lý Cao (Yi Ko, 이고, 李高) thực hiện một cuộc binh biến, phế vua Nghị Tông (Ŭijong, 의종, 毅宗) và đưa vua Minh Tông (Myŏngjong, 명종, 明宗) lên ngôi. Quyền lực thật sự nằm trong tay các võ quan - những kẻ kế tiếp nhau thống lĩnh lực lượng cấm quân Đô Phòng (Tobang, 도방, 都房) nhằm khống chế nhà vua, bắt đầu thời kỳ các võ quan thao túng chính quyền. Năm 1179, viên tướng trẻ Khánh Đại Thăng (Kyŏng Taesŭng, 경대승, 慶大升) nắm quyền và ông bắt đầu những nỗ lực khôi phục lại toàn quyền cho nhà vua cũng như thanh lọc nạn tham nhũng trong triều.

Tuy nhiên, không bao lâu sau ông qua đời vào năm 1183 và người thay ông là tướng Lý Nghĩa Mẫn (Yi Ŭi-min, 이의민, 李義旼). Vào năm 1197, một số võ quan có tư tưởng bảo thủ do tướng Thôi Trung Hiến (Ch'oe Ch'unghŏn,최충헌, 崔忠獻) cầm đầu đã ám sát Lý Nghĩa Mẫn cùng ba người con của ông, giành quyền lực về tay Thôi Trung Hiến. Liên tục trong suốt 61 năm, gia tộc họ Thôi hoàn toàn lũng đoạn chính trường Cao Ly, biến các vua Cao Ly trở thành những ông vua bù nhìn. "Triều đại" của họ Thôi bắt đầu từ Thôi Trung Hiến; sau đó là con trai của ông, Thôi Vũ (Ch'oe U, 최우, 崔瑀); cháu trai Thôi Hàng (Ch'oe Hang, 최항, 崔沆) và chắt Thôi Nghị (Ch'oe Ŭi, 최의, 崔竩). Để thâu tóm quyền lực, Thôi Trung Hiến phế bỏ vua Minh Tông và lập vua Thần Tông (Sinjong, 신종, 神宗). Tuy nhiên, sau khi vua Thần Tông qua đời, Thôi lại tiếp tục phế lập hai vị vua nữa (vua Hy Tông - Hŭijong, 희종, 熙宗 và vua Khang Tông - Kangjong, 강종, 康宗) cho đến khi ông lập được Cao Tông (Kojong, 고종, 高宗) là một ông vua dễ bảo.

Kháng chiến chống Mông Cổ

Năm 1231, Đại Hãn Oa Khoát Đài của Mông Cổ xua quân xâm lược Cao Ly, đây là một phần trong kế hoạch bình định khu vực Đông Bắc Trung Quốc. Triều đình Cao Ly buộc phải chạy ra đảo Giang Hoa nằm trong vịnh Kinh Kỳ (Kyŏnggi, 경기, 京畿) vào năm 1232. Thừa tướng Thôi Vũ, thống lĩnh quân đội Cao Ly, đã kiên cường tổ chức kháng chiến chống quân xâm lược. Triều đình Cao Ly đã kháng chiến trong gần 30 năm nhưng cuối cùng phải xin nghị hòa vào năm 1259.

Trong khi đó, từ năm 1231 đến 1259 người Mông Cổ nhiều lần mở chiến dịch tấn công và tàn phá nhiều khu vực thuộc các đạo Khánh Thượng (Kyŏngsang, 경상, 慶尙) và Toàn La (Chŏlla, 전라, 全羅). Có 6 đợt đợt tấn công chính diễn ra vào các năm 1231, 1232, 1235, 1238, 1247, 1253; từ năm 1253 đến 1258 quân Mông Cổ dưới sự chỉ huy của Jalairtai (Xa La Thái - 车罗大 hoặc Trác Khắc Nhi Đái - 札克儿带) đã mở bốn đợt tấn công liên tiếp có tính chất hủy diệt nhằm vào Cao Ly trong chiến dịch quân sự giành chiến thắng chung cuộc cho người Mông Cổ đối với Cao Ly. Chiến dịch này đã gây ra sự tàn phá, đau thương và chết chóc kinh hoàng cho thường dân trên khắp bán đảo Triều Tiên, để rồi cuối cùng triều đình Cao Ly phải chấp nhận đầu hàng vào năm 1259.

Nhân dân Cao Ly đã kháng cự rất dũng cảm và kiên cường, bản thân triều đình Cao Ly đóng ở Giang Hoa cũng nỗ lực củng cố thành lũy. Trên chiến trường, quân Cao Ly cũng đã giành được nhiều chiến thắng nhưng họ không đủ sức chống đỡ nhiều cuộc xâm lăng ồ ạt của kẻ thù quá mạnh. Năm 1236, vua Cao Tông ban lệnh biên soạn lại bộ Bát vạn đại tạng kinh - vốn đã bị phá hủy khi quân Mông Cổ xâm lược vào năm 1232. Bộ kinh Phật này phải mất 15 năm mới hoàn thành bản khắc trên 81 nghìn tấm gỗ và vẫn còn được bảo tồn đến ngày nay. Tháng 3 năm 1258, Tể Tướng Thôi Nghị bị Kim Tuấn (Kim Chun, 김준, 金俊) ám sát. Chế độ độc tài quân sự của dòng họ Thôi chấm dứt và nhóm quan văn chủ hòa với Mông Cổ nắm lấy quyền lực. Kết quả, nhóm quan văn cử sứ giả đến cầu hòa với quân Mông Cổ và một hòa ước được ký kết giữa đế quốc Mông Cổ và Cao Ly thừa nhận sự thống trị của người Mông Cổ đối với Cao Ly. Tuy nhiên, một số quan võ không chịu đầu hàng, họ khởi binh chống lại triều đình và lập căn cứ kháng chiến trên các hòn đảo ven biển phía Nam của bán đảo Triều Tiên, sự kiện này được gọi là Cuộc khởi nghĩa Tam Biệt Sao (1270-1273) (Sambyŏlch'o, 삼별초, 三別抄).

Hòa ước với Mông Cổ vẫn cho phép Cao Ly giữ chủ quyền và văn hóa truyền thống của mình - ngụ ý Cao Ly không phải chịu một sự đô hộ trực tiếp của người Mông Cổ. Tuy nhiên, sau cuộc xâm lăng, Mông Cổ đã sáp nhập các tỉnh phía Bắc Cao Ly vào lãnh thổ đế quốc và lập thành hai huyện. Ký xong hòa ước với Cao Ly, người Mông Cổ - sau này là nhà Nguyên ở Trung Quốc - dự định liên minh quân sự với Cao Ly để chinh phục Nhật Bản, dùng Cao Ly làm bàn đạp và làm nguồn hỗ trợ tài lực cho cuộc chiến. Năm 1274 và 1281, quân Nguyên vượt biển xâm lăng Nhật Bản nhưng tất cả đều thất bại do những trận bão biển thần phong Kamikaze-神風 dữ dội cũng như sức kháng cự mãnh liệt của quân Nhật, đã gây nhiều thiệt hại nặng nề cho quân Nguyên.

Bắt đầu từ triều vua Nguyên Tông (1260-1274) (Wŏnjong, 원종, 元宗), Cao Ly trở thành một thuộc quốc của nhà Nguyên. Dưới triều Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt (1260-1294), Cao Ly đã sai sứ cống nạp cho nhà Nguyên tổng cộng 36 lần. Nhà Cao Ly phải chịu sự khống chế của nhà Nguyên trong gần một thế kỷ, mãi đến khi Cung Mẫn Vương (Kongmin wang, 공민왕, 恭愍王) lên nắm quyền vào năm 1350 và bắt đầu bài trừ những ảnh hưởng của nhà Nguyên. Kể từ thập niên 1350, Cao Ly đã giành lại được độc lập cho mình.

Nỗ lực cải cách cuối cùng

Lúc Cung Mẫn Vương lên ngôi, Cao Ly vẫn còn chịu ách thống trị của Nhà Nguyên. Chính vì vậy cũng giống như các vua khác của Cao Ly trong thời kỳ này, trước khi lên ngôi Cung Mẫn Vương phải sống ở Trung Quốc từ năm 1341 đến 1351 như một con tin và sau khi lên ngôi ông không được phép đặt miếu hiệu. Ông cũng buộc phải kết hôn với một công chúa Mông Cổ, tức Vương hậu Lỗ Quốc sau này (Noguk Taejang Kongju, 노국대장공주, 魯國大長公主, Lỗ Quốc Đại Trường Công chúa). Tuy nhiên vào khoảng giữa thế kỷ 14, nhà Nguyên bắt đầu đi vào con đường suy vong và bị nhà Minh đánh đuổi khỏi Trung Nguyên vào năm 1368. Cung Mẫn Vương đã nhân cơ hội để cải tổ lại triều đình và thanh trừ mọi ảnh hưởng của nhà Nguyên lên Cao Ly.

Hành động đầu tiên ông là cho bãi chức tất cả những quần thần văn võ trong triều có tư tưởng thân nhà Nguyên. Sau đó Cung Mẫn Vương hướng đến các vùng lãnh thổ của Cao Ly ở phía Bắc, nơi mà quân Nguyên đã chiếm đóng và biến thành hai phủ của đế quốc Nguyên: Song Thành (Ssangsŏng Ch'onggwanbu, 쌍성총관부, 雙城摠管府, Song Thành Tổng quản phủ) và Đông Ninh (Tongnyŏngbu, 동녕부, 東寧府, Đông Ninh phủ) - tương ứng với vị trí của hai tỉnh Bắc Hamgyong và Bắc Pyongan ngày nay. Quân Cao Ly nhanh chóng tái chiếm hai phủ này nhờ vào sự quy hàng của Lý Tử Xuân (Yi Cha-ch'un, 이자춘, 李子春) - một viên tiểu tướng người Cao Ly phục vụ trong hàng ngũ quân Nguyên tại Song Thành - và con trai ông ta Lý Thành Quế (Yi Sŏnggye, 이성계, 李成桂). Tiếp theo đó, tướng Lý Tử Xuân cùng với tướng Trì Long Thụ (Chi Yongsu, 지용수, 篪龍樹) chỉ huy một đợt tấn công vào Liêu Dương. Năm 1365, Vương hậu Lỗ Quốc qua đời trong khi sinh nở khiến Cung Mẫn Vương suy sụp, ông không màng gì đến chính sự và giao phó hoàn toàn việc nước cho nhà sư Tân Đôn (Sin Ton, 신돈, 辛旽). Tuy nhiên chỉ sau sáu năm, Tân Đôn bị mất chức. Cuối cùng vào năm 1374, Cung Mẫn Vương bị một người tình nam của mình giết chết. Cái chết của Cung Mẫn Vương đã làm tiêu tan mọi mơ ước của ông và đẩy Cao Ly vào con đường sụp đổ.

Đối ngoại

Năm 962, Cao Ly bắt đầu thiết lập quan hệ với triều đại nhà Tống. Trên thực tế nhà Tống hoàn toàn không có quyền thống trị đối với Cao Ly, và Cao Ly gửi triều cống chủ yếu là vì lợi ích thương mại . Sau đó, Cao Ly cũng thiết lập quan hệ triều cống trên danh nghĩa với Liêu và Kim. Nhà Hán học Hans Bielenstein mô tả bản chất của mối quan hệ triều cống trên danh nghĩa giữa Cao Ly với các triều đại ở Trung Quốc :

Diệt vong

Đến cuối thế kỷ 14, sau khi nhà Nguyên bị nhà Minh đánh đuổi khỏi Trung Quốc, triều đình Cao Ly, dưới triều U Vương (U-wang, 우왕, 禑王) (con trai của Cung Mẫn Vương với một nữ nô), chia làm hai phe với hai đường lối đối ngoại trái ngược nhau: phe theo nhà Minh do tướng Lý Thành Quế đứng đầu và phe theo nhà Nguyên do Tể tướng Thôi Vinh (Ch'oe Yŏng, 최영, 崔榮) đứng đầu. Khi một sứ thần của nhà Minh đến Cao Ly năm 1388 (năm U Vương thứ 14) để đòi lại một phần quan trọng của lãnh thổ phía bắc Cao Ly, Thôi Vinh liền chớp lấy cơ hội này hạ lệnh tấn công cướp lấy bán đảo Liêu Đông (lâu nay Cao Ly luôn tự nhận mình có quyền thừa kế trực tiếp của vương quốc Cao Câu Ly xưa; vì vậy họ xem phần đất của Cao Câu Ly cũ tại Mãn Châu cũng là đất của Cao Ly).

Lý Thành Quế được chọn là người chỉ huy chiến dịch này; nhưng sau đó Lý nổi loạn, không phục tùng mệnh lệnh. Ông dẫn quân về kinh đô Khai Thành và thực hiện một cuộc đảo chính, lật đổ U Vương và người kế vị của ông ta là Xương Vương (Ch'ang wang, 창왕, 昌王) (1388) và dùng vũ lực đưa một nhân vật thuộc hoàng tộc tên là Vương Dao (Wang Yo, 왕요, 王搖) lên ngôi lấy hiệu là Cung Nhượng Vương (Kongyang wang, 공양왕, 恭讓王). Sau đó cả U Vương và Dương Vương đều bị giết chết sau một nỗ lực không thành nhằm giành lại quyền lực đã mất. Cuối cùng, năm 1392, Lý Thành Quế lật đổ Cung Nhượng Vương, đày ông ta đến Nguyên Châu (Wŏnju, 원주, 原州) và tiếm lấy ngôi vua, thành lập nhà Triều Tiên. Nhà Cao Ly chính thức cáo chung sau gần 5 thế kỷ cầm quyền.

Giao thương thời Cao Ly
Tình hình giao thương nhìn chung phát đạt và nhộn nhịp dưới thời vương triều Cao Ly. Cảng thông thương chính của Cao Ly vào thời kỳ đầu là Bích Lan Độ (Pyŏngnando, 벽란도, 碧瀾渡) một cảng sông nằm trên một hòn đảo của sông Lễ Thành (Ryesŏng, 례성, 禮成), gần kinh đô Khai Thành của Cao Ly:

Văn hóa

Bát vạn Đại tạng kinh

Bát vạn đại tạng kinh (P'alman Taejanggyŏng, 팔만대장경, 八萬大藏經) hay Cao Ly đại tạng kinh (Koryŏ Taejanggyŏng, 고려 대장경, 高麗大藏經) là bộ kinh Tam tạng với khoảng 80.000 bài kinh Phật. Bộ kinh này được bảo tồn tại chùa Hải Ấn (Haeinsa, 해인사, 海印寺), tỉnh Khánh Thượng Nam (Kyŏngsangnam-to, 경상남도, 慶尙南道) - Hàn Quốc. Được biên soạn năm 1251 bởi vua Cao Tông trong một nỗ lực dùng đạo Phật để đấu tranh thoát khỏi sự xâm lăng của người Mông Cổ. Bộ kinh được giữ sạch sẽ bằng cách phơi khô ngoài trời hằng năm.

Nghệ thuật

Men ngọc bích Cao Ly

Đồ gốm Cao Ly được một số người cho rằng là loại gốm cầu kỳ và tỉ mỉ nhất trong lịch sử Triều Tiên. Hoa văn hình chữ triện, các kiểu trang trí hình lá cây, những dãi bông hoa cuộn tròn, những bảng dài hình ô van, côn trùng và cá được cách điệu và các mẫu khắc chạm bắt đầu xuất hiện tại thời kỳ này. Men thường có màu ngọc bích với nhiều tông khác nhau, với men có màu nâu đến màu gần như đen được sử dụng cho đồ gồm bằng đất sét có pha đá và vật dụng để chứa. Nước men ngọc bích có thể được tráng một lớp gần như trong suốt để lộ ra nền đen và trắng ở bên dưới.

Trong khi các dạng thường thấy là bình vai rộng, chén và tô cạn, hộp đựng đồ trang điểm cao cấp trang trí bằng men ngọc bích và tách trà tráng men nhỏ, đồ gốm dành cho đạo Phật có các loại bình hình quả dưa, chén trà hình hoa cúc với mẫu cấu trúc đẹp mắt đứng trên đài sen và hoa sen. Bát ăn xin có đường viền cong bên trong cũng cho thấy sự tương đồng với đồ dùng kim loại Triều Tiên. Tách uống rượu thường có chân cao gắn trên đế hình đĩa.

Kỹ thuật làm gốm

Gốm có lõi rắn chắc bằng thạch gốm là một trong những thành phần then chốt; tuy vậy không nên nhầm lẫn với đồ sứ. Phần lõi ít sét, giàu thạch anh và kali, gần như đồng nhất với thành phần của gốm việt (Yueh - 越) Trung Quốc, do đó, nhiều học giả cho rằng đây là xuất xứ của loại men ngọc bích Triều Tiên. Men là loại men tro với thuốc màu sắt, được đốt yếm khí trong một lò nung 'rồng' kiểu Trung Quốc cải tiến. Màu lam đặc thù của men Triều Tiên được hình thành từ thành phần sắt trong nước men với một lượng rất nhỏ tạp chất Titan, đã điều chỉnh màu sắc ngả sang xanh lá cây, như có thể thấy trong đồ gốm việt của Trung Quốc. Tuy nhiên, những người thợ gốm Cao Ly đã đưa đồ gốm Cao Ly đi theo một hướng khác so với các bậc tiền bối Trung Quốc; thay vì chỉ dựa vào duy nhất các mẫu được khắc vào lớp men trong, cuối cùng họ phát triển kỹ thuật thượng cam (sanggam, 上甘) dát màu đen (ma-nhê-tít) và trắng (thạch anh) để tạo nên sự tương phản đậm nét với nước men. Nhiều học giả cho rằng kỹ thuật này được phát triển như là một bộ phận của kỹ thuật khắc dát truyền thống trong gia công kim loại và tranh sơn mài của Triều Tiên, và cũng từ sự không thỏa mãn với hiệu ứng cận quan khi khắc dát dưới một lớp men ngọc bích dày.

Khoa học kỹ thuật

Vào năm 1234 máy in bằng cơ cấu kim loại chuyển động đầu tiên trên thế giới được phát minh bởi Thôi Duẫn Nghi (Ch'oe Yun-ŭi, 최윤의, 崔允儀) vào thời Cao Ly. Quyển sách "Tường định cổ kim lễ văn" (Sangjŏng Kogŭm Yemun, 상정고금예문, 詳定古今禮文) - sách hướng dẫn về lễ nghi xưa và nay - được in bằng khuôn kim loại di động vào năm 1234. Nền kỹ thuật Triều Tiên tiến một bước dài ở triều đại Cao Ly và có quan hệ mật thiết với nhà Tống. Ở triều đại này, kỹ thuật làm giấy và gốm sứ, nay đã mai một, bắt đầu được áp dụng để sản xuất quy mô.

Vào thời thoái triều, Cao Ly đã gần hoàn chỉnh loại súng thần công lắp trên thuyền. Vào năm 1356 những thí nghiệm sơ bộ đã được tiến hành với vũ khí dùng thuốc súng bắn ra đạn gỗ hay kim loại. Vào năm 1373 thí nghiệm với tên lửa và ống phóng lửa có thể là dạng sơ khai của hỏa xa đã được phát triển và lắp đặt trên các thuyền chiến của Triều Tiên. Chủ trương lắp đặt súng thần công và những vũ khí dùng thuốc súng khác đã tiếp nối tốt vào thời nhà Triều Tiên và vào khoảng năm 1410, hơn 160 thuyền chiến của Triều Tiên đã được lắp súng thần công. Thôi Mậu Tuyên (Ch'oe Musŏn, 최무선, 崔茂宣), một nhà phát minh Triều Tiên thời trung cổ, nhà khoa học và tướng lĩnh quân đội lần đầu tiên đã giới thiệu nhiều ứng dụng rộng rãi của thuốc súng cho Triều Tiên và chế tạo nhiều loại vũ khí dùng thuốc súng.

Nho giáo

Vua Quang Tông (Kwangjong, 광종, 光宗), người đã cho thành lập khoa cử (kwagŏ, 과거, 科擧) - một trung tâm khảo thí quốc gia - và vua Thành Tông (Sŏngjong, 성종, 成宗) là những vị vua chủ chốt đã chính thức hóa Nho giáo. Vua Thành Tông cho thành lập Quốc tử giám (Kukchagam, 국자감, 國子監), là một cơ quan giáo dục cao nhất của nhà Cao Ly. Việc truyền bá Nho giáo được tạo điều kiện dễ dàng hơn sau khi Thành quân quán (Sŏnggyun'gwan, 성균관, 成均館) hay Thái học (T'aehak, 태학, 太學) được thành lập vào năm 1398 - đây là một học viện với chương trình giảng dạy về Nho giáo - và một thái miếu trong lâu đài, nơi nhà vua thờ phụng tổ tiên.

Phật giáo

Thoạt đầu, phái Thiền tông (Sŏn, 선, 善) mới bị các phái kinh điển hiện hữu xem là tông phái cấp tiến và nguy hiểm mới nổi lên. Do đó, những người khai sáng các tu viện "cửu sơn - 九山" gặp phải sự chống đối quyết liệt, bị trấn áp bởi uy thế từ lâu trong triều đình của phái Giáo (Kyo, 교, 教). Sự tranh chấp xảy ra sau đó tiếp diễn gần suốt thời nhà Cao Ly, nhưng dần dần lý luận của Thiền tông về sự sở hữu của chân truyền giác ngộ đã giành được quyền hành cao hơn. Địa vị có được vào giai đoạn sau của Thiền tông nói chung là nhờ vai trò to lớn từ những nỗ lực của nhà sư Tri Nột (Chinul, 지눌, 知訥), đã không xem các phương pháp thiền định của Thiền tông có vị trí cao hơn mà còn tuyên bố tư tưởng Thiền tông và Giáo có sự tương đồng và sự thống nhất về mặt bản chất. Mặc dù cả hai trường phái đều để lại dấu ấn trong lịch sử, nhưng đến cuối triều đại, phái Thiền tông trở nên lấn át trong những ảnh hưởng của nó đến triều đình và xã hội cũng như trong những tác phẩm Phật học của nhiều học giả uyên thâm. Trong suốt triều đại Cao Ly, Thiền tông trở thành "quốc giáo", nhận được sự ủng hộ và nhiều đặc quyền rộng rãi thông qua mối quan hệ với gia quyến vương tộc và các thành viên quyền lực trong triều đình.

Mặc dù các tông phái kinh điển đã suy yếu trong hoạt động và tầm ảnh hưởng của mình vào thời điểm này do sự lớn mạnh của phái Thiền tông, tông phái Hoa Nghiêm (Hwaŏm, 화엄, 華嚴) vẫn tiếp tục là nguồn kiến thức sinh động của vương quốc Cao Ly, tông phái này đa phần kế tục từ các tông phái Nghĩa Sương (Ŭisang, 의상, 義湘) và Nguyên Hiểu (Wŏnhyo, 원효, 元曉). Đặc biệt, tác phẩm của Quân Như (Kyunyŏ, 균여, 均如; 923-973) đã mở đường cho sự hòa giải giữa hai phái Hoa Nghiêm và Thiền tông với quan điểm hòa nhã của phái Hoa Nghiêm về sau này. Những tác phẩm của Quân Như là một nguồn tài liệu quan trọng cho nền học thuật hiện đại nhận diện bản chất đặc thù của phái Hoa Nghiêm Triều Tiên.

Một nhân vật quan trọng khác ủng hộ sự thống nhất Thiền/Giáo tông là Nghĩa Thiên (Ŭich'ŏn, 의천, 義天). Như hầu hết các nhà sư khác thời sơ Cao Ly, ông bắt đầu nghiên cứu Phật học theo tông phái Hoa Nghiêm. Sau đó, ông sang Trung Hoa, và ngay khi trở về, ông đã nhanh chóng truyền giảng Thiên đài tông (Ch'ŏnt'ae, 천태종, 天台宗), vốn trở nên dễ nhận ra là một phái Thiền tông khác. Do đó, giai đoạn này được mô tả là thời "ngũ giáo, lưỡng tông" (ogyo yangjong, 5교2육, 五教兩宗). Tuy nhiên, bản thân Nghĩa Thiên bị rất nhiều môn đồ Thiền tông xa lánh và ông đã qua đời khi còn tương đối trẻ mà không chứng kiến được sự hợp nhất Thiền - Giáo.

Nhân vật quan trọng nhất của phái Thiền tông dưới thời Cao Ly là Tri Nột (1158-1210). Vào thời đại của ông, giới tăng già đang khủng hoảng về giáo lý bên trong và ngoài đạo. Phật giáo dần chịu ảnh hưởng của những khuynh hướng thế tục và sự liên quan đến thế tục, như bói toán, cầu kinh và hành lễ cầu thành đạt trong những cố gắng thế tục. Sự xuống dốc này có nguyên nhân từ sự gia tăng ngày càng nhanh của số lượng các tăng ni với động cơ theo đạo đáng nghi ngờ. Do đó, chủ đề trừng giới, phục hồi niềm tin và cải tổ chất lượng Phật giáo là những chủ đề tranh cãi đáng chú ý của giới lãnh đạo Phật giáo thời bấy giờ.

Tri Nột đeo đuổi việc hình thành một trào lưu mới bên trong Thiền tông Triều Tiên mà ông gọi là hội tam muội địa (samādhi - 三昧地) và bát nhã (prajñā - 般若) với mục tiêu tạo dựng một giáo phái mới với các bậc tu hành khổ luyện, tĩnh tâm ở sâu trong núi. Cuối cùng, ông cũng hoàn thành tâm nguyện với sự sáng lập chùa Tùng Quảng (Songgwangsa, 송광사, 松廣寺) trên đỉnh núi Tào Khê (Chogye, 조계, 曹溪). Các công trình của Tri Nột đã khẳng định đặc điểm riêng biệt của tông phái mình thông qua sự phân tích và công thức hóa một cách hoàn hảo phương pháp luận nghiên cứu và thực hành Thiền. Một cuộc tranh cãi lớn đã gây xáo động một thời gian dài trong phái Thiền tông Trung Hoa nhận được sự quan tâm sâu sắc từ Tri Nột, là mối quan hệ giữa phương pháp "tiệm" (từ từ) và "đốn" (ngay lập tức) trong hành và ngộ. Rút tỉa từ sự luận bàn của người Trung Hoa về chủ đề này, quan trọng nhất là của Tông Mật (Zongmi, 宗密; 780-841) và Đại Tuệ (Dahui, 大慧; 1089-1163), Tri Nột đã sáng tạo ra phương pháp tự chứng "đột ngộ từ tiệm hành" (giác ngộ nhanh từ thực hành chậm), ông đã phác thảo một số bài giảng tương đối súc tích và dễ hiểu về phương pháp này. Tri Nột cũng đã hợp nhất phương pháp quán thoại (kwanhwa, 관훈, 觀話) vào hành pháp của Đại Tuệ. Dạng tham thiền này là phương pháp chính được dạy trong Thiền tông Triều Tiên ngày nay. Quan điểm trung dung của Tri Nột trong mâu thuẫn giữa Thiền - Giáo đã có ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến Phật giáo Triều Tiên.

Trào lưu chung của Phật giáo vào nửa sau của triều đại Cao Ly đã đi xuống vì tham nhũng và sự gia tăng của tư tưởng chính trị và triết học bài Phật giáo mạnh mẽ. Tuy nhiên, dù đã sa sút nhưng thời kỳ này cũng xuất hiện một vài trong số những cao tăng kiệt xuất nhất của Thiền tông Triều Tiên. Ba vị sư nổi tiếng nhất của thời kỳ này, những người đã ghi lại tên tuổi của mình một cách xuất sắc trong việc vẽ nên đường tương lai của Thiền tông Triều Tiên, vừa là đồng đạo vừa là thân hữu: Cảnh Nhàn Bạch Vân (Kyŏnghan Baeg'un, 경한백운, 景閑白雲; 1298-1374), Thái Cổ Phổ Ngu (T'aego Pou, 태고보우, 太古普愚; 1301-1382) và Lãn Ông Tuệ Cần (Naong Hyegŭn, 나옹혜근, 懶翁慧勤; 1320-1376). Cả ba ông đều đến nhà Nguyên Trung Quốc để học phép giảng Lâm tế (臨濟; Imje trong tiếng Triều Tiên) quán thoại vốn đã được Tri Nột truyền bá. Sau khi trở về, cả ba người đã xây dựng những phương pháp sâu sắc có đối chiếu của phái Lâm tế cho phép giảng của họ. Mỗi người được cho là thu nạp hằng trăm môn đồ, cho thấy phương pháp này đưa vào Thiền tông Triều Tiên đã mang lại một hiệu quả rất đáng kể. Bất chấp sự ảnh hưởng của Lâm tế, một phương pháp cơ bản bị cho là chống giáo về bản chất, Cảnh Nhàn và Lãn Ông, dưới ảnh hưởng của Tri Nột và trào lưu thông Phật giáo (t'ong pulgyo, 통불교, 通佛敎) truyền thống, cho thấy một sự quan tâm hơn bình thường vào nghiên cứu kinh kệ, cũng như sự hiểu biết sâu sắc về Nho giáo và Lão giáo do sự ảnh hưởng ngày càng tăng của triết học Trung Hoa như là nền tảng của hệ thống giáo dục chính quy. Từ giai đoạn này, xuất hiện một xu hướng đáng ghi nhớ dành cho giới tăng ni Phật giáo Triều Tiên đó là "tam pháp luận".

Một sự kiện lịch sử trọng đại ở thời Cao Ly là sự xuất bản bản khắc gỗ đầu tiên của bộ kinh Tam tạng được gọi là Bát vạn đại tạng kinh. Hai bản đã được khắc, bản đầu tiên bắt đầu từ năm 1210 đến năm 1231 thì hoàn thành và bản thứ hai từ năm 1214 đến năm 1259 thì hoàn thành. Bản đầu tiên bị hủy hoại do hỏa hoạn trong một cuộc tấn công của quân Mông Cổ vào năm 1232, còn bản thứ hai vẫn còn tồn tại đến ngày nay và được lưu giữ tại chùa Hải ấn, tỉnh Khánh Thượng Nam (Kyŏngsangnam). Bản kinh Tam tạng này có chất lượng cao và được xem như là phiên bản chuẩn của kinh Tam tạng tại Đông Á trong gần 700 năm.

Xem thêm
 Vua Cao Ly
 Chiến tranh Cao Ly - Khiết Đan
 Mông Cổ xâm lăng Triều Tiên
 Bát vạn đại tạng kinh
 Lý Long Tường

Chú thích

Tham khảo
 Tự điển Phật học trực tuyến
 Buddhism Guide
 Từ điển Hán Việt Thiều Chửu chú thích

Thành lập 918
Diệt vong 1392
Cựu quốc gia châu Á
Chấm dứt năm 1392
Cựu quốc gia trong lịch sử Triều Tiên