title: Tính toán song song

text:
Tính toán song song (tiếng Anh: Parallel computing), là một hình thức tính toán trong đó nhiều phép tính và tiến trình được thực hiện đồng thời, hoạt động trên nguyên tắc là những vấn đề lớn đều có thể chia thành nhiều phần nhỏ hơn, sau đó được giải quyết tương tranh ("trong lĩnh vực tính toán"). Có nhiều hình thức khác nhau của tính toán song song: song song cấp bit, song song cấp lệnh, song song dữ liệu, và song song tác vụ. Xử lý song song đã được sử dụng từ nhiều năm qua, chủ yếu là trong lĩnh vực tính toán hiệu năng cao. Gần đây hình thức tính toán này được quan tâm nhiều hơn, do những hạn chế vật lý ngăn chặn việc tăng hiệu năng tính toán chỉ bằng cách tăng tần số. Vì việc tiêu hao điện năng (dẫn đến sinh nhiệt) từ máy tính đã trở thành một mối lo ngại trong những năm gần đây, tính toán song song đã trở thành mô hình thống trị trong lĩnh vực kiến trúc máy tính, phần lớn là dưới dạng bộ xử lý đa nhân.

Các máy tính song song có thể được phân loại tùy theo cấp độ hỗ trợ cho song song của phần cứng, với những chiếc máy tính đa nhân và đa xử lý có bộ phận đa xử lý trong một máy đơn lẻ, trong khi cụm máy tính, xử lý song song hàng loạt, và điện toán lưới sử dụng nhiều máy tính để xử lý cùng một công việc. Những kiến trúc máy tính song song chuyên dụng thỉnh thoảng cũng sử dụng các bộ xử lý truyền thống nhằm tăng tốc độ cho những công việc đặc trưng.

Thuật toán song song khó viết hơn so với những thuật toán tuần tự, vì sự tương tranh tạo ra nhiều lớp mới tiềm tàng các lỗi phần mềm, trong đó lỗi điều kiện ganh đua là phổ biến nhất. Quản lý việc giao tiếp và đồng bộ giữa các luồng xử lý là một trong những trở ngại lớn nhất để tạo ra một chương trình song song tốt.

Khả năng tăng tốc cao nhất có thể đạt được của một chương trình khi được song song hóa tuân theo định luật Amdahl.

Bối cảnh

Theo truyền thống, phần mềm máy tính được viết cho tính toán tuần tự. Để giải quyết một vấn đề, một thuật toán được xây dựng và thực thi tuần tự theo các dòng lệnh. Những câu lệnh này lại được chạy trên một đơn vị xử lý trung tâm (CPU) của chiếc máy tính. Chỉ có một câu lệnh được chạy trong một khoảng thời gian. Sau khi câu lệnh đó kết thúc, câu tiếp theo mới được thực hiện.

Tính toán song song, mặt khác, lại sử dụng đồng thời các bộ đa xử lý để giải quyết một vấn đề. Việc này được hoàn thành bằng cách tách vấn đề thành nhiều phần độc lập sau đó mỗi bộ xử lý có thể chạy thuật toán của nó đồng thời với những cái khác. Các bộ phận xử lý có thể khác nhau và bao gồm các dạng tài nguyên như: một máy tính đơn gồm nhiều bộ đa xử lý, nhiều máy tính được kết nối mạng, phần cứng chuyên biệt, hoặc có thể là sự kết hợp của những dạng trên.

Tăng tần số là cách chủ đạo để cải thiện khả năng xử lý của máy tính từ giữa những năm 1980 cho đến năm 2004. Thời gian chạy của một chương trình được tính bằng số câu lệnh nhân với thời gian trung bình của một câu lệnh. Như vậy nếu duy trì tất cả những thứ khác ổn định, gia tăng tần số xung nhịp sẽ làm giảm thời gian trung bình để thực thi một câu lệnh. Như vậy tần số tăng sẽ giảm đi thời gian chạy của những chương trình chạy trong CPU.

Tuy nhiên, mức tiêu hao năng lượng của một con chip được tính bởi công thức P = C × V2 × F, trong đó P là công suất tiêu thụ, C là điện dung được chuyển trong mỗi chu kỳ xung nhịp (tỷ lệ thuận với số lượng transistor có đầu vào thay đổi), V là điện áp, và F là tần số của bộ xử lý (số chu kỳ mỗi giây). Như vậy tăng tần số cũng làm năng lượng sử dụng của bộ xử lý tăng theo. Việc tăng tiêu hao năng lượng này đã dẫn đến quyết định ngừng phát triển bộ xử lý Tejas và Jayhawk của Intel tháng 5 năm 2004, được cho là sự chấm dứt của việc sử dụng tăng tần số như một kiến trúc máy tính chủ đạo.

Định luật Moore là một quan sát thực tế cho thấy mật độ transistor trong bộ vi xử lý tăng gấp hai lần sau mỗi 18 đến 24  tháng. Bất chấp nhược điểm về tiêu hao năng lượng, và những dự đoán về sự chấm dứt của nó, định luật Moore vẫn khá thông dụng. Với sự kết thúc của phương pháp tăng tần số, các transistor bổ sung này (không còn được sử dụng cho việc tăng tần số) có thể được sử dụng để tạo ra phần cứng bổ sung cho tính toán song song.

Định luật Amdahl và định luật Gustafson

Trong trường hợp tối ưu, khả năng tăng tốc từ việc song song hóa là tuyến tính - gấp đôi các thành phần xử lý sẽ làm giảm một nửa thời gian chạy, và gấp đôi lần nữa sẽ lại tiếp tục giảm thời gian chạy xuống còn một nửa. Tuy nhiên, có rất ít thuật toán song song có thể đạt được sự tăng tốc tối ưu. Hầu hết đều chỉ đạt đến gần mức tuyến tính khi số thành phần xử lý là nhỏ và tiệm cận đến một giá trị không đổi khi số lượng các thành phần xử lý tăng lên nhiều.

Tiềm năng của việc tăng tốc bởi một thuật toán trên nền tảng tính toán song song được đưa ra bởi định luật Amdahl, ban đầu được xây dựng bởi Gene Amdahl trong những năm 1960. Trong đó nói rõ rằng chỉ một phần nhỏ của chương trình không thể được song song cũng sẽ hạn chế khả năng tăng tốc tổng thể của việc song song hóa. Một chương trình giải quyết một vấn đề toán học hoặc kỹ thuật lớn thường sẽ bao gồm một số bộ phận song song và bộ phận không song song (tuần tự). Nếu  là tỷ lệ thời gian chạy mà một chương trình tuần tự bỏ ra trên bộ phận không song song, thì

là tỷ lệ tăng tốc tối đa khi song song hóa chương trình. Ví dụ, nếu coi phần tuần tự của một chương trình là 10% thời gian chạy, tốc độ tăng sẽ không thể đạt được quá 10 lần, bất kể có bao nhiêu bộ xử lý được thêm vào. Điều này đặt ra một giới hạn về tính hữu ích của việc thêm các đơn vị thực hiện song song với nhau nhiều hơn. "Khi công việc không thể được phân chia vì ràng buộc về trình tự, dù có áp dụng thêm nhiều phương pháp cũng không ảnh hưởng đến tiến độ. Mang thai một đứa trẻ phải mất 9 tháng, cho dù có bao nhiêu người phụ nữ đi nữa."

Định luật Gustafson là một nguyên lý khác trong tính toán, liên quan chặt chẽ đến định luật Amdahl. Nó chỉ ra rằng việc tăng tốc với  bộ xử lý là

Định luật Amdahl giả định kích thước bài toán là cố định và thời gian chạy của các phần tuần tự của chương trình là độc lập với số lượng bộ xử lý, trong khi định luật Gustafson không đưa ra giả thuyết này.

Phụ thuộc
Hiểu biết về phụ thuộc dữ liệu là bước cơ bản trong việc thực hiện thuật toán song song. Không một chương trình nào có thể chạy nhanh hơn chuỗi dài nhất của các phép tính phụ thuộc (được biết đến như là đường tới hạn), khi mà các phép tính phụ thuộc vào các phép tính trước trong chuỗi phải được thực hiện theo thứ tự. Tuy nhiên, hầu hết các thuật toán không chỉ bao gồm một chuỗi dài các phép tính phụ thuộc, luôn luôn có khả năng phải thực hiện các phép tính độc lập song song.

Cho Pi và Pj là hai đoạn của chương trình. Bernstein's conditions mô tả khi nào hai đoạn độc lập với nhau và có thể được thực hiện song song. Với Pi, đặt Ii là tất cả các biến đầu vào, Oi là biến đầu ra, tương tự ta làm như vậy với Pj. P i và Pj là độc lập nếu chúng thỏa mãn

Không thỏa mãn điều kiện đầu tiên sẽ tạo ra một phụ thuộc lưu lượng, giông như câu lệnh đầu tiên sẽ tạo ra một kết quả được sử dụng ở câu lệnh thứ hai. Điều kiện thứ hai có thể coi là chống phụ thuộc, khi mà câu lệnh thứ hai (Pj) sẽ ghi đè lên biến được sử dụng ở biểu thức thứ nhất (Pi). Điều kiện thứ ba và cuối cùng thể hiện một sự phụ thuộc đầu ra: Khi hai câu lệnh cùng thực hiện một công việc, kết quả cuối cùng phải lấy từ các câu lệnh thực hiện một cách hợp lý nhất.

Xem xét các hàm sau đây, trong đó thể hiện nhiều loại phụ thuộc:

 1: function Dep(a, b)
 2: c:= a•b
 3: d:= 2•c
 4: end function

Hoạt động 3 trong Dep(A, B) không thể được thực thi trước hoặc thậm chí song song với hoạt động 2, vì hoạt động 3 sử dụng kết quả từ hoạt động 2. Nó vi phạm điều kiện 1 và do đó giới thiệu một phụ thuộc dòng chảy.

 1: function NoDep(a, b)
 2: c:= a•b
 3: d:= 2•b
 4: e:= a+b
 5: end function

Trong ví dụ này, không có phụ thuộc giữa các chỉ lệnh, do đó, tất cả đều có thể chạy song song.

Điều kiện của Bernstein không cho phép bộ nhớ được chia sẻ giữa các quá trình khác nhau. Nó cho rằng, một số phương tiện thực thi một lệnh giữa các truy cập là cần thiết, ví dụ như semaphores, barriers hoặc một số phương pháp đồng bộ khác.

Race conditions, mutual exclusion, synchronization, và parallel slowdown

Công việc phụ trong một chương trình song song thường được gọi là threads. Một số kiến trúc máy tính song song sử dụng các phiên bản nhỏ và nhẹ hơn gọi là fibers, trong khi các phiên bản lớn được gọi là processes. Tuy nhiên, "threads" thường được chấp nhận như một thuật ngữ chung cho các công việc phụ. Threads sẽ phải thường xuyên cập nhật các biến được chia sẻ giữa chúng. Các chỉ lệnh giữa hai chương trình có thể được xen kẽ theo bất kỳ thứ tự nào. Ví dụ, xem chương trình sau đây:

Nếu chỉ lệnh 1B được thực hiện giữa 1A và 3A, hoặc nếu chỉ lệnh được thực hiện giữa 1B và 3B, chương trình sẽ tạo ra dữ liệu không chính xác. Đây được gọi là một race condition. Chương trình sẽ phải sử dụng khóa để cung cấp mutual exclusion. Khóa là một cấu trúc ngôn ngữ lập trình cho phép một thread kiểm soát một biến và ngăn ngừa các biến khác đọc hoặc ghi nó, cho đến khi biến đó được mở khóa. Thread giữ khóa có thể hoàn toàn thoải mái truy cập phần tới hạn của nó (phần của chương trình yêu cầu quyền truy cập chuyên biệt tới một số biến), và mở khóa các dữ liệu khi nó được hoàn tất. Vì vậy, để đảm bảo chương trình thực hiện chính xác, chương trình trên có thể được viết lại để sử dụng khóa:

Một thread sẽ khóa biến V thành công, trong khi các thread khác sẽ bị khóa lại—không thể truy cập cho đến khi V được mở khóa. Điều này đảm bảo chương trình được thực hiện đúng. Để đảm bảo chương trình thực hiện chính xác, khóa rất có thể sẽ làm chậm chương trình khi cần thiết.

Khóa nhiều biến bằng cách sử dụng phương pháp khóa non-atomic có khả năng tạo ra một deadlock. Một khóa atomic khóa nhiều biến cùng một lúc. Nếu nó không thể khóa một trong số các biến đó, nó sẽ không khóa biến nào. Nếu hai thread cùng khóa hai biến giống nhau bằng khóa non-atomic, có khả năng một thread sẽ khóa một biến và thread thứ hai sẽ khóa biến còn lại. Trong trường hợp này, không thread nào có thể hoàn tất, và kết quả là deadlock.

Nhiều chương trình song song yêu cầu các công việc phụ act in synchrony (thực hiện đồng bộ). Điều này đòi hỏi việc sử dụng một barrier (hàng rào). Những barrier thường được tạo ra bằng cách sử dụng khóa phần mềm. Một lớp của thuật toán, được gọi là lock-free and wait-free algorithms, hoàn toàn có thể tránh được việc sử dụng khóa và barrier. Tuy nhiên, cách tiếp cận này thường khó thực hiện và yêu cầu thiết kế cấu trúc dữ liệu một cách chính xác.

Không phải tất cả mọi song song hóa đều cho kết quả tăng tốc độ. Nói chung, khi một công việc được chia ra thành càng nhiều thread, thì thời gian những thread đó sử dụng để kết nối với nhau sẽ ngày càng tăng. Suy cho cùng, tổng chi phí từ việc kết nối vượt trội thời gian sử dụng để giải quyết vấn đề, và song song hóa hơn nữa (nghĩa là, tách khối lượng công việc thành nhiều thread hơn) sẽ là tăng hơn là giảm thời gian cần thiết để hoàn thành. Đây được gọi là parallel slowdown.

Fine-grained, coarse-grained, và embarrassing parallelism
Các ứng dụng thường được phân loại theo mức độ thường xuyên của các công việc phụ của họ cần phải đồng bộ hóa hoặc giao tiếp với nhau. Một ứng dụng được cho là song song hạt mịn nếu các công việc phụ của nó giao tiếp nhiều lần mỗi giây; gọi là song song hạt thô nếu chúng kết nối nhiều lần mỗi giây, và là embarrassingly parallel nếu rất ít hoặc không bao giờ kết nối. Các ứng dụng embarrassingly parallel được xem là dễ song song nhất.

Mô hình thống nhất

Ngôn ngữ lập trình song song và các máy tính song song phải có một mô hình thống nhất (còn được gọi là một mô hình bộ nhớ). Các mô hình thống nhất xác định các quy tắc về cách hoạt động trên bộ nhớ máy tính xảy ra và làm thế nào tạo ra kết quả.

Một trong những mô hình thống nhất đầu tiên là mô hình tuần tự thống nhất của Leslie Lamport. Tuần tự thống nhất là một tính chất của một chương trình song song khi thực hiện song song của nó tạo ra kết quả tương tự như một chương trình tuần tự. Cụ thể, một chương trình là tuần tự thống nhất nếu "... kết quả của bất kỳ hành động nào đều giống như là các hành động của tất cả các bộ xử lý được thực hiện theo một quy tắc tuần tự, và các hoạt động của mỗi bộ xử lý cá nhân xuất hiện trong trình tự này theo một thứ tự xác định bởi chương trình".

Bộ nhớ giao tác phần mềm là một dạng phổ biến của mô hình thống nhất. Bộ nhớ giao tác phần mềm vay mượn từ lý thuyết cơ sở dữ liệu khái niệm của giao dịch nguyên tử và áp dụng chúng để truy cập bộ nhớ.

Dưới góc độ toán học, các mô hình này có thể được thể hiện bằng nhiều cách. Mạng Petri, được giới thiệu trong luận án tiến sĩ của Carl Adam Petri năm 1962, là một cố gắng sớm để hệ thống hóa các quy tắc của mô hình thống nhất. Lý thuyết luồng dữ liệu sau này xây dựng dựa trên những, và kiến trúc luồng dữ liệu được tạo ra để thực hiện những ý tưởng của lý thuyết luồng dữ liệu. Bắt đầu từ cuối những năm 1970, process calculi như Phép tính của hệ thống truyền thông và Quá trình giao tiếp tuần tự đã được phát triển để cho phép đại số lý luận về hệ thống gồm các thành phần tương tác. Những bổ sung gần đây cho quá trình tính toán, ví dụ như phép tính π, đã thêm vào các khả năng cho lý luận về cấu trúc liên kết năng động. Những logic như TLA+ của Lamport, và các mô hình toán học như là dấu vết và biểu đồ sự kiện tác động, cũng đã được phát triển để mô tả hành vi của hệ thống tương tranh.

Phân loại Flynn

Michael J. Flynn đã tạo ra một trong những hệ thống phân loại sớm nhất cho các máy tính và chương trình song song (và tuần tự), bây giờ được gọi là Phép phân loại của Flynn. Flynn phân loại chương trình và máy tính bằng cách chúng có thể đã được điều hành bằng cách sử dụng một hay nhiều bộ chỉ lệnh, những chỉ lệnh đó có thể có hoặc không sử dụng một hay nhiều bộ dữ liệu.

Kiểu phân loại single-instruction-single-data (SISD) tương đương với một chương trình hoàn toàn tuần tự. Kiểu phân loại single-instruction-multiple-data (SIMD) tương tự như thực hiện các hoạt động liên tục trên cùng một tập dữ liệu lớn. Kiểu này thường được dùng trong các ứng dụng xử lý tín hiệu. Multiple-instruction-single-data (MISD) là một kiểu phân loại hiếm khi được sử dụng. Trong khi các kiến trúc máy tính để xử lý vấn đề này được nghĩ ra (ví dụ như mảng tâm thu), vài ứng dụng phù hợp được hiện thực hóa. Các chương trình multiple-instruction-multiple-data (MIMD) đang là dạng phổ biến nhất trong các chương trình song song.

Theo David A. Patterson và John L. Hennessy, "Một số cỗ máy là sự kết hợp của những loại này, nhưng mô hình cổ điển này đã tồn tại bởi tính đơn giản, dễ hiểu, và đưa ra được xấp xỉ đầu tiên với kết quả tốt. Nó cũng là chương trình được sử dụng rộng rãi nhất-có lẽ vì tính dễ hiểu của mình."

Hình thức song song

Song song cấp bit

Từ sự ra đời của công nghệ chế tạo chip máy tính very-large-scale integration (VLSI) từ những năm 1970 cho đến năm 1986, tăng tốc trong kiến trúc máy tính được điều khiển bằng cách tăng gấp đôi kích cỡ từ máy tính—khối lượng thông tin bộ xử lý có thể thao tác trên một chu kỳ. Tăng kích thước từ làm giảm số lượng chỉ lệnh các bộ xử lý phải thực thi để thực hiện một hoạt động trên các biến có kích cỡ lớn hơn độ dài của từ. Ví dụ, khi một bộ xử lý 8-bit phải tạo thêm 2 nguyên số 16-bit, trước tiên bộ xử lý phải thêm vào các bit bậc thấp hơn 8  từ mỗi số nguyên bằng cách sử dụng lệnh cộng tiêu chuẩn, sau đó thêm vào các bit bậc cao hơn 8  bằng cách sử dụng lệnh cộng có nhớ và bit nhớ lấy từ việc thêm vào bậc thấp; do đó, bộ xử lý 8-bit cần đến hai câu lệnh để hoàn thành một thao tác, trong khi bộ xử lý 16-bit có thể làm xong công việc này chỉ với một câu lệnh duy nhất.

Trong lịch sử, các vi xử lý 4-bit đã từng được thay thế bằng 8-bit, 16-bit, sau đó là 32-bit. Xu hướng này đã kết thúc với sự ra đời của bộ vi xử lý 32-bit, đã trở thành tiêu chuẩn cho các tính toán chung trong hai thập kỷ. Cho đến gần đây (khoảng 2003–2004), với sự ra đời của kiến trúc x86-64, bộ xử lý 64-bit đã trở nên phổ biến.

Song song cấp lệnh

Một chương trình máy tính, về bản chất là một loạt những câu lệnh được thực hiện bởi một bộ xử lý. Những câu lệnh này sẽ được sắp xếp lại và kết hợp thành các nhóm mà sau đó được thực hiện song song mà không thay đổi kết quả của chương trình. Đây được gọi là song song cấp câu lệnh. Những ưu điểm của song song cấp câu lệnh đã thống trị kiến trúc máy tính từ giữa những năm 1980 cho đến giữa thập niên 1990.

Các bộ xử lý hiện đại có những đường liên kết câu lệnh đa công đoạn. Mỗi giai đoạn trong đường liên kết tương ứng với mỗi hành động khác nhau mà bộ xử lý thực hiện với câu lệnh trong giai đoạn đó; bộ xử lý với một đường liên kết N giai đoạn có thể có đến N câu lệnh ở những giai đoạn khác nhau. Ví dụ tiêu chuẩn của một bộ xử lý đường liên kết là bộ xử lý RISC, với 5 công đoạn: nạp lệnh, giải mã, thực thi, truy cập bộ nhớ, và write back. Bộ xử lý Pentium 4 có một đường liên kết 35 giai đoạn.

Ngoài mô hình song song cấp câu lệnh từ đường liên kết, một số bộ xử lý cũng có thể tạo ra nhiều hơn một câu lệnh tại một thời điểm. Chúng được gọi là bộ xử lý siêu vô hướng. Các câu lệnh chỉ được nhóm lại với nhau khi giữa chúng không có phụ thuộc dữ liệu. Scoreboarding và thuật toán Tomasulo (tương tự như scoreboarding nhưng sử dụng đổi tên thanh ghi) là hai trong số những kỹ thuật phổ biến nhất cho việc thực thi sai thứ tự và song song cấp câu lệnh.

Song song dữ liệu

Song song dữ liệu là song song vốn có trong Vòng lặp chương trình, trong đó tập trung vào phân phối dữ liệu qua các nút tính toán khác nhau để được xử lý song song. "Vòng song song thường dẫn đến những chuỗi hoạt động tương tự (không nhất thiết phải giống nhau) hoặc các chức năng được thực hiện trên các yếu tố của một cấu trúc dữ liệu lớn." Nhiều ứng dụng khoa học và kỹ thuật áp dụng song song dữ liệu.

Một phụ thuộc loop-carried là sự phụ thuộc của một vòng lặp đi lặp lại trên đầu ra của một hoặc nhiều lần lặp lại trước. Phụ thuộc loop-carried ngăn chặn sự song song hóa của các vòng. Ví dụ, xem xét giả mã sau khi tính một vài số Fibonacci đầu tiên:

 1: PREV1:= 0
 2: PREV2:= 1
 4: do:
 5: CUR:= PREV1 + PREV2
 6: PREV1:= PREV2
 7: PREV2:= CUR
 8: while (CUR < 10)

Vòng này không thể song song vì CUR phụ thuộc vào chính nó (PREV2) và PREV1, được tính toán trong mỗi lần lặp vòng. Vì mỗi lần lặp phụ thuộc vào kết quả của lần lặp trước đó, nên chúng không thể song song. Khi vấn đề trở nên lớn hơn, khối lượng của dữ liệu song song luôn luôn tăng theo.

Song song tác vụ

Song song tác vụ là thuộc tính của một chương trình song song mà "các phép tính hoàn toàn khác nhau có thể được thực hiện trên các bộ dữ liệu giống hoặc khác nhau". This contrasts with data parallelism, where the same calculation is performed on the same or different sets of data. Task parallelism does not usually scale with the size of a problem.

Phần cứng

Bộ nhớ và sự kết nối
Bộ nhớ chính trong một máy tính song song có thể là bộ nhớ chia sẻ (chia sẻ giữa tất cả các yếu tố xử lý trong một vùng địa chỉ đơn lẻ), hoặc bộ nhở phân tán (trong đó mỗi yếu tố xử lý có vòng địa chỉ cục bộ riêng). Bộ nhớ phân tán đề cập đến việc bộ nhớ được phân phối một cách hợp lý, nhưng cũng bao hàm đến việc nó bị phân tán vật lý. Bộ nhớ chia sẻ phân tán và ảo hóa bộ nhớ kết hợp hai phương pháp tiếp cận, nơi mà các phần tử xử lý có bộ nhớ cục bộ riêng và truy cập vào bộ nhớ trên bộ xử lý không cục bộ. Truy cập vào bộ nhớ cục bộ thường nhanh hơn là truy cập vào bộ nhớ không cục bộ.

Kiến trúc máy tính trong đó mỗi phần tử của bộ nhớ chính có thể được truy cập với độ trễ và băng thông bằng nhau được gọi là hệ thống Truy cập bộ nhớ đồng bộ (UMA). Thông thường, việc đó chỉ có thể được thực hiện bởi một hệ thống bộ nhớ chia sẻ, trong đó bộ nhớ không bị phân tán vật lý. Một hệ thống không có thuộc tính này được gọi là kiến trúc truy cập bộ nhớ không đồng bộ (NUMA). Hệ thống bộ nhớ phân tán có NUMA.

Hệ thống máy tính sử dụng các vùng nhớ đệm—các bộ nhớ nhỏ, nhanh đặt gần bộ xử lý mà lưu trữ các bản sao tạm thời của các giá trị bộ nhớ (gần trong cả ý nghĩa về vật lý và logic). Hệ thống máy tính song song gặp khó khăn với vùng nhớ đệm có thể lưu trữ cùng một giá trị ở nhiều vị trí, với khả năng thực thi chương trình không chính xác. Những máy tính này yêu cầu một hệ thống đồng bộ vùng nhớ đệm, trong đó theo dõi các giá trị lưu trữ và dọn dẹp chúng theo trình tự, do đó đảm bảo chương trình được thực hiện đúng. Bus snooping là một trong những phương pháp phổ biến nhất cho việc theo dõi những giá trị nào đang được truy cập (và nên được thanh lọc). Thiết kế hệ thống đồng bộ vùng nhớ đệm lớn, hiệu suất cao là một vấn đề rất khó trong kiến trúc máy tính. Kết quả là, kiến trúc máy tính chia sẻ bộ nhớ không được coi trọng như hệ thống bộ nhớ phân tán.

Kiểu kết nối bộ xử lý-bộ xử lý và bộ xử lý-bộ nhớ có thể được thực hiện trong phần cứng theo nhiều cách, bao gồm thông qua chia sẻ (bộ nhớ đa cổng hoặc đa hợp), một bộ chuyển mạch thanh ngang, một dòng chia sẻ hay một mạng liên kết của vô số các cấu trúc liên kết bao gồm star, ring, tree, hypercube, fat hypercube (một hypercube với nhiều hơn một bộ xử lý tại nút a), hoặc mạng n chiều.

Máy tính song song dựa trên kết nối mạng cần phải có một số loại định tuyến để cho phép việc truyền thông điệp giữa các nút không được kết nối trực tiếp. Phương pháp được sử dụng cho kết nối giữa các bộ xử lý có thể được phân cấp trong các máy vi xử lý lớn.

Các dạng máy tính song song
Máy tính song song có thể được tạm phân loại theo mức độ các phần cứng hỗ trợ song song. Kiểu phân loại này nói chung tương tự như khoảng cách giữa các nút tính toán cơ bản. Đây không phải là loại trừ lẫn nhau; ví dụ, các cụm đa xử lý đối xứng là tương đối phổ biến.

Tính toán đa nhân

Một bộ xử lý đa lõi là một bộ xử lý bao gồm nhiều đơn vị thực hiện ("nhân") trên cùng một chip. Những bộ xử lý này khác với bộ xử lý siêu vô hướng, có thể tạo ra nhiều câu lệnh trên một chu kỳ từ một dòng lệnh (thread). Mỗi lõi trong bộ xử lý đa lõi đều có khả năng là siêu vô hướng—có nghĩa là, trên mỗi chu kỳ, mỗi lõi có thể tạo ra nhiều câu lệnh từ một dòng lệnh.

Xử lý đa luồng đồng thời (trong đó HyperThreading của Intel là nổi tiếng nhất) là một hình thức ban đầu của giả đa nhân. Một bộ xử lý có khả năng xử lý đa luồng đồng thời chỉ có một đơn vị thực hiện ("nhân"), nhưng khi đơn vị thực hiện đó không hoạt động (chẳng hạn như trong lỗi không tìm thấy trong vùng nhớ đệm), nó sử dụng đơn vị thực hiện đó để xử lý một chuỗi thứ hai.Cell microprocessor của IBM, được thiết kế để sử dụng cho Sony PlayStation 3, là một bộ xử lý đa lỗi nổi bật khác.

Đa xử lý đối xứng

Một bộ đa xử lý đối xứng (SMP) là một hệ thống máy tính với nhiều bộ xử lý giống hệt nhau chia sẻ bộ nhớ và kết nối thông qua một kênh. Bus contention ngăn chặn các kiến trúc khỏi việc mở rộng. Kết quả là, SMPS thường không bao gồm hơn 32  bộ xử lý. "Vì kích thước nhỏ của bộ xử lý và việc giảm đáng kể trong các yêu cầu về băng thông đạt được bởi các vùng nhớ đệm lớn, bộ đa xử lý đối xứng như vậy là cực kỳ hiệu quả, với điều kiện là tồn tại một băng thông bộ nhớ đủ dung lượng."

Tính toán phân tán

Một máy tính phân tán (còn được gọi là bộ đa xử lý bộ nhớ phân tán) là một hệ thống máy tính phân tán bộ nhớ trong đó các thành phần xử lý được kết nối bởi mạng. Máy tính phân tán có khả năng mở rộng cao.

Tính toán cụm

Cluster là một nhóm các máy tính kết nối lỏng làm việc cùng nhau chặt chẽ, như vậy trong một số khía cạnh nào đó chúng có thể được coi là một chiếc máy tính. Các cụm gồm nhiều máy tính độc lập được kết nối qua mạng. Khi các máy trong cụm không cần phải đối xứng, cân bằng tải sẽ trở nên khó hơn nếu chúng không đối xứng. Dạng phổ biến nhất của cụm là cụm Beowulf, là một cụm thực hiện trên nhiều máy tính commercial off-the-shelf giống nhau kết nối qua mạng cục bộ TCP/IP Ethernet. Công nghệ Beowulf được phát triển đầu tiên bởi Thomas Sterling và Donald Becker. Đại đa số các siêu máy tính TOP500 là cụm.

Tính toán song song hàng loạt

Một bộ xử lý song song hàng loạt (MPP) là một máy tính đơn được kết nối với nhiều bộ xử lý. MPPs có nhiều đặc điểm tương tự như cụm, nhưng MPPs có kết nối mạng riêng biệt (trong khi các cụm sử dụng phần cứng cho mạng). MPPs cũng có xu hướng lớn hơn so với các cụm, thường có "nhiều hơn" 100 bộ xử lý. Trong một MPP, "mỗi CPU có bộ nhớ riêng của nó và bản sao của hệ điều hành và ứng dụng. Mỗi hệ thống con giao tiếp với những cái khác thông qua một kết nối tốc độ cao."

Blue Gene / L, siêu máy tính nhanh thứ năm thế giới theo xếp hạng TOP500 tháng 6 năm 2009, là một MPP.

Tính toán mạng lưới

Tính toán mạng lưới là dạng phân tán nhất của tính toán song song. Nó sử dụng các máy tính kết nối thông qua mạng Internet để làm việc với một vấn đề nhất định. Vì băng thông thấp và độ trễ rất cao của Internet, tính toán mạng lưới thường chỉ đối mặt với vấn đề embarrassingly parallel. Nhiều ứng dụng tính toán mạng lưới đã được tạo ra, trong đó SETI@home và Folding@Home là những ví dụ nổi tiếng nhất.

Hầu hết những ứng dụng đều sử dụng middleware, phần mềm ở giữa hệ điều hành và các ứng dụng quản lý tài nguyên mạng và chuẩn hoá giao diện phần mềm. Middleware tính toán mạng lưới phổ biển nhất là Berkeley Open Infrastructure for Network Computing (BOINC). Thông thường, phần mềm tính toán mạng lưới sử dụng các "chu kỳ rỗi", thực hiện tính toán vào các thời điểm khi một máy tính đang không hoạt động.

Máy tính song song chuyên ngành
Trong tính toán song song, có những thiết bị song song chuyên ngành vẫn còn những khu vực quan tâm thích hợp. Khi không có miền riêng, chúng có xu hướng áp dụng đối với chỉ một vài phần của vấn đề song song.

Máy tính cấu hình lại với các mảng cổng lập trình trường
Điện toán cấu hình lại là việc sử dụng một mảng cổng có thể lập trình trường (FPGA) làm bộ xử lý cho máy tính đa năng. Một FPGA là, về bản chất, một con chip máy tính có thể tự nối lại cho một nhiệm vụ nhất định.

FPGA có thể được lập trình với các ngôn ngữ mô tả phần cứng như VHDL hoặc Verilog. Tuy nhiên, lập trình trong các ngôn ngữ này có thể tẻ nhạt. Một số nhà cung cấp đã tạo các ngôn ngữ C đến HDL cố gắng mô phỏng cú pháp và / hoặc ngữ nghĩa của ngôn ngữ lập trình C, mà hầu hết các lập trình viên quen thuộc. Các ngôn ngữ C đến HDL nổi tiếng nhất là Mitrion-C, Impulse C, Dime-C và Handel-C. Các tập hợp con cụ thể của SystemC dựa trên C ++ cũng có thể được sử dụng cho mục đích này.

Quyết định của AMD để mở công nghệ HyperTransport cho các nhà cung cấp của bên thứ ba đã trở thành công nghệ cho phép máy tính cấu hình lại hiệu suất cao. Theo Michael R. D'amour, Giám đốc điều hành của DRC Computer Corporation, "Khi chúng tôi lần đầu tiên bước vào AMD, họ đã gọi cho chúng tôi  ' những người đánh cắp ổ cắm '. Bây giờ họ gọi chúng tôi là đối tác của họ. "

Tính toán đa năng trên các đơn vị xử lý đồ họa (GPGPU)

Tính toán đa năng trên các đơn vị xử lý đồ họa (GPGPU) là một xu hướng khá phổ biến gần đây trong nghiên cứu kỹ thuật máy tính. GPUs là các bộ xử lý đồng bộ được tối ưu hóa mạnh cho việc xử lý đồ họa máy tính. Xử lý đồ họa máy tính là một lĩnh vực bị chi phối bởi các thao tác dữ liệu song song—đặc biệt là các thao tác ma trận đại số tuyến tính.

Trong những ngày đầu, các chương trình GPGPU sử dụng đồ họa thông thường APIs để chạy. Tuy nhiên, một số ngôn ngữ và nền tảng lập trình mới đã được xây dựng để thực hiện tính toán đa năng trên GPU với cả Nvidia và AMD tạo ra môi trường lập trình với CUDA và CTM tương ứng. Các ngôn ngữ lập trình GPU khác là BrookGPU, PeakStream, và RapidMind. Nvidia cũng đã tung ra các sản phẩm dành riêng cho tính toán trong dòng Tesla của họ. Tập đoàn công nghệ Khronos Group đã tạo ra kỹ thuật OpenCL, một khuôn khổ cho việc viết chương trình chạy trên nền tảng bao gồm CPU và GPU. Apple, Intel, Nvidia và nhiều nhãn hiệu khác đều hỗ trợ OpenCL.

Mạch tích hợp ứng dụng cụ thể

Một số phương pháp tiếp cận mạch tích hợp ứng dụng cụ thể (ASIC) đã được nghĩ ra để đối phó với các ứng dụng song song.

Vì một ASIC (theo định nghĩa) là dành riêng cho một ứng dụng nhất định, nó có thể được tối ưu hóa hoàn toàn cho ứng dụng đó. Kết quả là, đối với một ứng dụng nhất định, ASIC là một xu hướng tốt hơn một máy tính đa năng. Tuy nhiên, ASIC được tạo ra bởi X-ray lithography. Quá trình này đòi hỏi một màn chắn rất tốn kém. Một màn chắn đơn có thể có giá hơn một triệu đô la Mỹ. (Các bóng bán dẫn cần thiết cho chip càng nhỏ, các màn chắn sẽ càng đắt tiền.) Trong khi đó, tăng hiệu quả tính toán đa năng theo thời gian (như mô tả của định luật Moore) có xu hướng xóa bỏ lợi nhuận trong chỉ một hoặc hai thế hệ chip. Chi phí ban đầu cao, và xu hướng bị vượt qua bởi tính toán đa năng của định luật Moore, đã làm cho ASIC không khả thi với hầu hết các ứng dụng tính toán song song. Tuy nhiên, một số đã được xây dựng. Một ví dụ là máy peta-flop RIKEN MDGRAPE-3 đã sử dụng tùy chỉnh ASIC cho mô phỏng động học phân tử.

Xử lý liên hợp

Một bộ xử lý liên hợp là hệ thống CPU hoặc máy tính có thể thực hiện cùng một lệnh trên các bộ dữ liệu lớn. "Các bộ xử lý liên hợp có những thao tác cấp cao làm việc trên các mảng tuyến tính của số hoặc vector. Một ví dụ thao tác liên hợp là A = B × C, trong đó A, B, và C là các vector phần tử 64 của các số dấu phẩy động 64-bit." Chúng liên quan chặt chẽ đến phân loại SIMD của Flynn.

Các máy tính Cray trở nên nổi tiếng với bộ xử lý liên hợp của chúng trong những năm 1970 và 1980. Tuy nhiên, bộ xử lý liên hợp—trong cả các hệ thống CPU cũng như máy tính—đã gần như biến mất. Các bộ xử lý lệnh hiện đại có bao gồm một số câu lệnh xử lý liên hợp, chẳng hạn như AltiVec và Streaming SIMD Extensions (SSE).

Phần mềm

Ngôn ngữ lập trình song song

Ngôn ngữ lập trình tương tác, thư viện, APIs, và các mô hình lập trình song song (như thuật toán Skeletons) đã được xây dựng cho các máy tính lập trình song song. Những thứ này có thể được chia thành các lớp dựa trên những giả thuyết chúng tạo ra về kiến trúc bộ nhớ cơ bản—bộ nhớ chia sẻ, bộ nhớ phân tán, hay DSM. Các ngôn ngữ lập trình chia sẻ bộ nhớ giao tiếp bằng cách điều khiển các biến chia sẻ bộ nhớ. Bộ nhớ phân tán sử dụng truyền tin. POSIX Threads và OpenMP là hai trong số các API phổ biến nhất sử dụng bộ nhớ chia sẻ, trong khi Giao diện truyền tin (MPI) là API sử dụng hệ thống truyền tin nổi bật nhất. Một khái niệm được sử dụng trong chương trình lập trình song song là Khái niệm tương lai, khi một phần của chương trình hứa hẹn sẽ mang lại dữ liệu cần thiết cho một phần khác ở một thời điểm trong tương lai.

Song song hóa tự động

Song song hóa tự động của một chương trình tuần tự bởi trình biên dịch là holy grail của tính toán song song. Mặc dù các nhà nghiên cứu trình biên dịch đã làm việc hàng thập kỷ, song song hóa tự động vẫn chỉ đạt được những thành công giới hạn.

Các ngôn ngữ lập trình song song có thể là song song hiện hoặc (tốt nhất) ngầm một phần, trong đó các lập trình viên chỉ thị trình biên dịch song song hóa. Cũng có một vài ngôn ngữ lập trình song song ngầm hoàn toàn tồn tại—SISAL, song song Haskell, và Mitrion-C (cho FPGAs).

Tạo điểm kiểm tra ứng dụng

Các máy tính càng lớn và càng phức tạp thì càng dễ sai và thời gian giữa các thất bại càng ngắn. Tạo điểm kiểm tra ứng dụng là kỹ thuật mà hệ thống máy tính tạo một "bản ghi nhanh" của ứng dụng—một bản ghi của tất cả các phân bổ tài nguyên và trạng thái của biến ở thời điểm đó, giống như một kết xuất bộ nhớ; thông tin này có thể được sử dụng để khôi phục lại chương trình nếu máy tính bị gặp sự cố. Tạo điểm kiểm tra ứng dụng có nghĩa là chương trình chỉ phải khởi động lại từ điểm kiểm tra cuối cùng chứ không phải từ đầu. Đối với ứng dụng có thể chạy trong hàng tháng, điều này rất quan trọng. Tạo điểm kiểm tra ứng dụng có thể được sử dụng cho xử lý di chuyển thuận lợi.

Phương pháp thuật toán
Khi các máy tính song song trở nên lớn hơn và nhanh hơn, sẽ là khả thi để giải quyết những vấn đề mà trước đây đã mất quá lâu để chạy. Tính toán song song được sử dụng trong phạm vi rất rộng, từ sinh học (kết xoắn protein và phân tích chuỗi) đến kinh tế (toán học tài chính). Các dạng vấn đề thường gặp được tìm thấy trong các ứng dụng tính toán song song là:

 Đại số tuyến tính dày đặc.
 Đại số tuyến tính thưa.
 Phương pháp quang phổ (như biến đổi Fourier nhanh của Cooley–Tukey)
 Vấn đề n-body (như mô phỏng Barnes–Hut)
 Các vấn đề Mạng lưới cấu trúc (như Phương pháp lưới Boltzmann)
 Các vấn đề mạng lưới không cấu trúc (như trong phân tích phần tử hữu hạn)
 Mô phỏng Monte Carlo
 Tổ hợp logic (như kỹ thuật mật mã brute-force)
 Đồ thị giao nhau (như thuật toán)
 Quy hoạch động
 Phương pháp nhánh và cận
 Mô hình đồ họa (như phát hiện mô hình Markov ẩns và xây dựng mạng Bayesian)
 Mô phỏng Máy trạng thái hữu hạn

Lịch sử

Nguồn gốc của song song (MIMD) xuất phát từ Federico Luigi, Conte Menabrea và "Phác thảo của máy giả tích phát minh bởi Charles Babbage" của ông. IBM giới thiệu 704 vào năm 1954, thông qua một dự án, trong đó Gene Amdahl là một trong những kiến trúc sư chính. Nó đã trở thành máy tính thương mại đầu tiên sử dụng lệnh số học dấu phẩy động hoàn toàn tự động.

Vào tháng 4 năm 1958, S. Gill (Ferranti) thảo luận về lập trình song song và nhu cầu phân nhánh và chờ đợi. Cũng trong năm 1958, hai nhà nghiên cứu của IBM John Cocke và Daniel Slotnick lần đầu tiên thảo luận về việc sử dụng song song trong các tính toán số học. Tập đoàn Burroughs đã giới thiệu D825 năm 1962, một máy tính bốn bộ xử lý có thể truy cập lên đến 16 module bộ nhớ thông qua một bộ chuyển mạch thanh ngang. Năm 1967, Amdahl và Slotnick công bố một cuộc tranh luận về tính khả thi của xử lý song song tại của Hội nghị xử lý thông tin xã hội Liên bang Mỹ. Từ cuộc tranh luận này mà định luật Amdahl đã được đặt ra để xác định giới hạn sự tăng tốc do song song.

Năm 1969, công ty của Mỹ Honeywell giới thiệu hệ thống Multics đầu tiên của mình, một hệ thống đa xử lý đối xứng có khả năng chạy lên đến tám bộ xử lý song song. C.mmp, một dự án bộ đa xử lý ở Đại học Carnegie Mellon những năm 1970, là "một trong những bộ đa xử lý đầu tiên với hơn một vài bộ vi xử lý". "Bộ đa xử lý đầu tiên kết nối kênh với snooping vùng nhớ đệm là Synapse N+1 năm 1984."

Máy tính song song SIMD có nguồn gốc từ những năm 1970. Hoạt động của những máy tính SIMD đời đầu là giảm dần các chậm trể ở cổng ở đơn vị kiểm soát của bộ xử lý trên nhiều lệnh. Năm 1964, Slotnick đã đề xuất xây dựng một máy tính song song hàng loạt cho Phòng thí nghiệm quốc gia Lawrence Livermore. Thiết kế của ông được tài trợ bởi Không quân Hoa Kỳ, là nỗ lực tính toán song song SIMD đầu tiên, ILLIAC IV. Chìa khóa cho việc thiết kế của nó là một song song khá cao, lên đến 256 bộ xử lý, cho phép máy làm việc trên bộ dữ liệu lớn mà sau này được biết đến như là xử lý liên hợp. Tuy nhiên, ILLIAC IV được gọi là "nổi tiếng nhất trong các siêu máy tính", vì dự án đã được chỉ hoàn thành được một phần tư, nhưng tốn 11 năm và chi phí gấp gần bốn lần so với ước tính ban đầu. Khi nó cuối cùng cũng có thể chạy ứng dụng đầu tiên vào năm 1976, nó đã hoàn toàn thua kém so với những siêu máy tính thương mại lúc đó như Cray-1.

Xem thêm
 List of important publications in concurrent, parallel, and distributed computing
 List of distributed computing conferences
 Content Addressable Parallel Processor
 Transputer

Tham khảo

Đọc thêm
C. Rodríguez, M. Villagra and B. Barán, 10.1109/BIMNICS.2007.4610083, Asynchronous team algorithms for Boolean Satisfiability, Bionetics2007, pp. 66–69, 2007.

Liên kết ngoài

 Lawrence Livermore National Laboratory: Introduction to Parallel Computing
 Comparing programmability of Open MP and pthreads
 What makes parallel programming hard?
 Designing and Building Parallel Programs, by Ian Foster
Internet Parallel Computing Archive
Parallel processing topic area at IEEE Distributed Computing Online
Parallel Computing Works Free On-line Book
Frontiers of Supercomputing Free On-line Book Covering topics like algorithms and industrial applications
 Universal Parallel Computing Research Center
Course in Parallel Programming at Columbia University (in collaboration with IBM T.J Watson X10 project)
 Parallel and distributed Grobner bases computation in JAS
Course in Parallel Computing at University of Wisconsin-Madison

Tính toán tương tranh
Điện toán phân tán


title: Sphecodes crawfordi

text:
Sphecodes crawfordi là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Sphecodes
Động vật được mô tả năm 1956


title: Frieseomelitta varia

text:
Frieseomelitta varia là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Lepeletier mô tả khoa học năm 1836.

Chú thích

Tham khảo

Frieseomelitta
Động vật được mô tả năm 1836


title: 3204 Lindgren

text:
3204 Lindgren là một tiểu hành tinh được phát hiện bởi Nikolai Stepanovich Chernykh ngày 1 tháng 9 năm 1978. In 1996 it was đặt tên theo nhà văn Thụy Điển Astrid Lindgren bởi Russian Academy of Science. When announced, she is said to have declared "From now ngày you can address me Asteroid Lindgren".

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1978


title: Mancor de la Vall

text:
Mancor de la Vall là một đô thị trên đảo Mallorca, thuộc quần đảo Baleares, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Đô thị ở Mallorca


title: Forsteronia pycnothyrsus

text:
Forsteronia pycnothyrsus là một loài thực vật thuộc họ Apocynaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Romero-Saltos, H. & Pitman, N. 2003. Forsteronia pycnothyrsus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

pycnothyrsus
Thực vật đặc hữu Ecuador


title: 1333

text:
Năm 1333 (Số La Mã: MCCCXXXIII) là một năm thường bắt đầu vào thứ Sáu trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1333


title: Globovula

text:
Globovula là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Ovulidae.

Các loài
Các loài thuộc chi Globovula bao gồm:

 Globovula cavanaghi (Iredale, 1931)
 Globovula sphaera Cate, 1973

Chú thích

Tham khảo

Ovulidae


title: Peralta de Calasanz

text:
Peralta de Calasanz là một đô thị trong tỉnh Huesca, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 274 người.

Tham khảo

Đô thị ở Huesca


title: Văn hóa Tây Tạng

text:
Văn hóa Tây Tạng phát triển dưới ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Tiếp xúc với các quốc gia và nền văn hóa láng giềng như Nepal, Ấn Độ và Trung Quốc đã ảnh hưởng đến nền văn hóa Tạng, nhưng chính sự tách biệt của vùng núi Himalaya đã tạo nên một nền văn hóa khác biệt. Phật giáo đã cố gắng tạo những ảnh hưởng mạnh mẽ lên văn hóa Tạng ngay từ ngày đầu du nhập vào thế kỷ thứ 7. Nghệ thuật, văn chương và âm nhạc là những nhân tố cấu thành niềm tin Phật giáo, và tại Tây Tạng, chính đạo Phật cũng đã được biến đổi thành một nhánh riêng với ảnh hưởng của truyền thống tôn giáo Bon và các niềm tin bản địa khác. Môi trường sống đặc trưng ở Tây Tạng: độ cao, mùa vụ ngắn, thời tiết lạnh giá khiến cho người ta phải sống dựa vào chăn nuôi gia súc, từ đó mà cũng tạo nên một nền ẩm thực khác biệt với các vùng xung quanh.

Ảnh hưởng chính

Các tu sĩ Phật giáo đến từ Nepal và Trung Quốc đã giới thiệu các loại hình nghệ thuật và phong tục từ Ấn Độ và Trung Quốc. Các trước tác về thiên văn, chiêm tinh và y khoa đã được dịch từ tiếng Phạn và tiếng Hoa. Các kỹ thuật văn minh đến từ nước khác gồm cách làm bơ, phô mai, bia lúa đại mạch, làm gốm, guồng quay nước và quốc ẩm- trà.

Cuộc sống gia đình của người Tạng
Theo truyền thống, người Tạng rất kính trọng gia đình. Các cuộc hôn nhân do xếp đặt vẫn được vui vẻ chấp nhận và vẫn là một chuẩn mực xã hội ở Tây Tạng.

Ẩm thực

Ẩm thực Tây Tạng rất khác so với các vùng xung quanh vì chỉ có vài loại cây có thể trồng được ở độ cao lớn (không trồng được lúa nước). Cây lương thực chủ yếu là đại mạch. Bánh làm từ bột đại mạch, gọi là tsampa là món ăn cơ bản trong mọi bữa ăn của người Tạng. Thịt thường có thịt bò Tây Tạng, thịt dê hoặc thịt cừu, thường được nướng hoặc ninh cay với khoai tây. Hạt mù tạt được gieo trồng ở Tây Tạng và rất phổ biến trong ẩm thực Tạng. Sữa bò Tây Tạng chua, và các sản phẩm từ nó như bơ, phô mai cũng được dùng phổ biến và loại sữa bò Tây Tạng chua thượng hạng được xem là một món sơn hào hải vị.

Các món ăn Tây Tạng khác gồm:
Balep korkun - một loại bánh mì dẹt ở miền Trung Tây Tạng, thường được nấu trong nồi đất hơn là trong lò.
Thenthuk - một loại mì nước có nhiều rau ăn vào lúc trời lạnh.

Ở cách thành phố và thị trấn lớn của Tây Tạng, một số nhà hàng có phục vụ thêm món ăn Tứ Xuyên. Các món ảnh hưởng phương Tây hay các món lai khác, ví dụ như món bò Tây Tạng chiên khoai tây, cũng phổ biến. Tuy vậy, các quán ăn Tây Tạng truyền thống ở nhiều thành phố và làng mạc vẫn giữ vững hương vị đặc trưng của ẩm thực Tạng.

Trà hoa nhài và trà bơ làm từ sữa bò Tây Tạng cũng được dùng. Các thức uống có cồn gồm:
Chang: loại bia thường làm từ đại mạch.
Raksi: rượu gạo

Lịch pháp

Lịch Tạng là loại âm lịch tính theo Mặt Trăng; một năm có 12 hoặc 13 tháng; mỗi tháng bắt đầu và kết thúc vào lúc trăng non. Tháng thứ 13 được thêm vào cách quãng khoảng 3 năm để năm âm lịch có thể tương đương với năm dương lịch. Các tháng không có tên, nhưng được gọi theo số, trừ tháng 4 có tên là saka dawa, tưởng nhớ ngày đản sinh của Đức Phật.

Tết Tây Tạng có tên là Losar.

Mỗi năm tương ứng với một con vật và một yếu tố của ngũ hành. Các con vật theo thứ tự lần lượt là:

Các yếu tố thay thế nhau theo thứ tự:

Mỗi yếu tố thống trị hai năm liên tiếp, năm đầu có tính dương, năm sau có tính âm. ví dụ, năm Thìn Thổ dương sẽ được theo sau bởi năm Tị Thổ âm, sau đó là năm Ngọ Kim dương.

Vòng tuần hoàn này có chu kỳ 60 năm, bắt đầu với năm Mão Hỏa âm. Những vòng tuần hoàn này được đánh số. Vòng tuần hoàn đầu tiên bắt đầu năm 1027. Cho nên, năm 2005 là năm Dậu Mộc âm của vòng tuần hoàn thứ 17 và năm 2008 là năm Tí Thổ dương của cùng vòng tuần hoàn đó.

Các ngày trong tuần
Các ngày trong tuần đều tương ứng với các thiên thể.

{| class="wikitable"
|-
! Ngày !!Tiếng Tạng!! Cách phát âm!! Thiên thể
|-
| Chủ nhật || གཟའ་ཉི་མ་- gza' nyi ma || Sa nyi-ma || Mặt Trời
|-
| Thứ hai || གཟའ་ཟླ་བ་- gza' zla ba|| Sa da-wa || Mặt Trăng
|-
| Thứ ba || གཟའ་མིག་དམར་- gza' mig dmar || Sa Ming-mar || Sao Hỏa
|-
| Thứ tư || གཟའ་ལྷག་པ་- gza' lhak pa || Sa Lhak-pa || Sao Thủy
|-
| Thứ năm || གཟའ་ཕུར་པུ་- gza' phur bu || Sa Phur-bu || Sao Mộc
|-
| Thứ sáu || གཟའ་པ་སངས་- gza' pa sangs|| Sa Pa-sang || Sao Kim
|-
| Thứ bảy|| གཟའ་སྤེན་པ་- gza' spen pa|| Sa Pen-pa || Sao Thổ
|}

Nyima (Mặt Trời), Dawa (Mặt Trăng) và Lhakpa (Sao Thủy) là các tên phổ biến đối với những người sinh ra vào Chủ nhật, thứ hai và thứ tư.

Các kỷ nguyênRab byung: Ngày đầu tiên của vòng tuần hoàn 60 năm đầu tiên- năm 1027 sau Công Nguyên.
 Rab lo: tổng số năm tính từ năm 1027.
 Kỷ nguyên Tây Tạng tính từ năm 255 sau Công Nguyên (được in trên tiền của chính quyền cũ của Tây Tạng).
 rgyal lo hoặc bod rgyal lo: Năm đầu tiên của kỷ nguyên này là năm 127 trước Công Nguyên.

 Trang phục

Người Tạng rất có ý thức giữ trang phục truyền thống dù rằng một số người đã chuyển sang ăn mặc như phương Tây. Phụ nữ quấn váy màu đậm ở ngoài áo cánh; chiếc tạp dề len có sọc đủ màu có nghĩa người đó là phụ nữ đã có chồng. Cả nam lẫn nữ đều mặc áo tay dài dù trong ngày hè nóng nực.

Trong cuốn "Hành khúc Tây Tạng" xuất bản năm 1955, André Migot miêu tả trang phục Tây Tạng như sau:

"Trừ các lạt ma hay một số dân thường khác đã cạo trọc đầu, người Tây Tạng đều tết tóc quấn quanh đầu và cùng với vài vòng tết nhỏ cầu kỳ khác điểm tô thêm, khiến cho đầu họ trông giống như đội vương miện vậy. Họ thường đội nón hình chóp có hình dạng tùy vào quê của họ, có lúc, chóp nón có gắn một mảnh vuông, trên đó treo lủng lẳng những sợi tua dày bằng len. Để tránh cho nên khỏi bị bay, họ gắn nón vào lọn tóc tết dài của mình và lọn tóc này không quấn quanh đầu. Tai trái của họ đeo một chiếc bông tai nặng bằng bạc có gắn san hô hoặc đá ngọc lam turquoise trang trí.

 Xem thêm
 Ma trong văn hóa Tây Tạng
 List of Tibetan poets from India
 Danh sách tu viện Tây Tạng
 Ma Jian, modern Chinese author whose works feature depictions of traditional Tibetan culture
 Tibet since 1950
 Snow Lion

Chú thích

Tham chiếu
 Stein, R. A. Tibetan Civilization. (1962 in French). I1st English edition with minor changes 1972). Stanford University Press, pp. 248–281. ISBN 0-8047-0806-1(cloth), ISBN 0-8047-0901-7 (paper).
 Francke, A. H. (1914). Antiquities of Indian Tibet. Two Volumes. Calcutta. 1972 reprint: S. Chand, New Delhi.
 Chophel, Norbu. Folk Tales of Tibet''. (1984) Library of Tibetan Works & Archives, Dharamsala, H.P., India. Reprinted 1989, 1993. ISBN 81-85102-26-0

Liên kết ngoài
 Conserving Tibetan Art and Architecture

Văn hóa Tây Tạng
Tây Tạng


title: Rajaldesar

text:
Rajaldesar là một thành phố và khu đô thị của quận Churu thuộc bang Rajasthan, Ấn Độ.

Địa lý
Rajaldesar có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 313 mét (1026 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Rajaldesar có dân số 22.837 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Rajaldesar có tỷ lệ 48% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 60%, và tỷ lệ cho phái nữ là 36%. Tại Rajaldesar, 19% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Rajasthan


title: Pozaldez

text:
Pozaldez là một đô thị trong tỉnh Valladolid, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 497 người.

Tham khảo

Đô thị ở Valladolid


title: Agrypnus uraiensis

text:
Agrypnus uraiensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Miwa miêu tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Tối đa hóa thỏa dụng

text:
Tối đa hóa thỏa dụng là hành vi của người tiêu dùng điển hình. Người tiêu dùng khi đối mặt với một chế ước ngân sách của bản thân, sẽ tìm cách chọn một tổ hợp hàng tiêu dùng tối ưu sao cho mức thỏa dụng mà tổ hợp này đem lại cho mình là lớn nhất.

Nếu minh họa bằng đồ thị, tổ hợp cho phép đạt mức thỏa dụng tối đa là tổ hợp hàng hóa tại tiếp điểm của đường bàng quan và đường ngân sách. Tại đó, tỷ lệ giữa mức thỏa dụng biên của hai hàng hóa (hay chính là tỷ lệ thay thế biên của hàng tiêu dùng) bằng tỷ lệ giữa hai mức giá của các hàng hóa. Điều này gọi là điều kiện tối đa hóa thỏa dụng.

Công thức
Về mặt toán học, hành vi tối đa hóa thỏa dụng được diễn đạt bằng bài toán sau:
u = max U(X,Y)
với PX.X + PY.Y = M
trong đó:
u = U(X,Y) là hàm thỏa dụng.
X và Y là lượng của lần lượt 2 hàng hóa được tiêu dùng;
PX và PY là giá cả của lần lượt 2 hàng hóa;
U(X,Y) là mức thỏa dụng do tiêu dùng 2 hàng hóa đem lại.
M là thu nhập có thể sử dụng của người tiêu dùng.
Giải bài toán tối ưu hóa có điều kiện này bằng định lý Kuhn-Tucker sẽ cho ra lời giải.

Một cách giải tắt bài toán tối đa hóa thỏa dụng nói trên là trước tiên giả định bài toán có lời giải bên trong. Khi đó áp dụng điều kiện tối đa hóa thỏa dụng, tức là MUX/MUY = PX/PY (MU là ký hiệu của thỏa dụng biên), từ đó tìm ra lời giải. Nếu không ra lời giải, nghĩa là bài toán có giải pháp góc, lúc đó tìm xem khi X bằng 0 hay khi Y bằng 0 thì mức thỏa dụng lớn hơn mà tìm ra lời giải.

Đáp số của bài toán tối đa hóa thỏa dụng là lượng cầu cụ thể đối với mỗi hàng hóa, X* = X(PX,M) và Y* = Y(PY,M). Đây chính là hàm cầu Marshall.

Có thể thấy bài toán tối đa hóa thỏa dụng và bài toán tối thiểu hóa chi tiêu cùng là những mô hình về hành vi tối ưu hóa của người tiêu dùng. Cách tiếp cận hành vi của người tiêu dùng qua hai cách ngược nhau như trên được kinh tế học vi mô gọi là cách tiếp cận song đối.

Tham khảo

Jehle, Geoffrey A. and Reny, Philip J. (2000), Advanced microeconomic theory (2nd edition), Addison Wesley.
Varian, Hal R. (1999), Intermediate Economics: A Modern Approach (5th edition), W. W. Norton.

Xem thêm
Tối thiểu hóa chi tiêu
Tối đa hóa lợi nhuận

Hành vi người tiêu dùng
Toán kinh tế


title: Hérmedes de Cerrato

text:
Hérmedes de Cerrato là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 122 người.

Tham khảo

Đô thị ở Palencia


title: Helius apophysalis

text:
Helius apophysalis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Sinaloa de Leyva

text:
Sinaloa de Leyva là thành phố ở bang Sinaloa, México.
Sinaloa de Leyva là quận lỵ của Sinaloa, bang Mexico Sinaloa. Nó là một thị xã nằm trên bờ của Sinaloa Rio, còn được gọi là Petatlán. Tên cũ của khu vực định cư này đã là Villa de San Felipe y Santiago de Sinaloa, sau đó được đổi bằng cách chính thức Sinaloa de Leyva để vinh danh Gabriel Leyva Solano, vị thánh tử đạo đầu tiên của Cách mạng Mexico, Cha Gabriel Leyva Velazquez, thống đốc của tiểu bang.

Thị xã được thành lập vào ngày 30 tháng 4 năm 1583 với tên gọi Villa de San Felipe và Santiago de Sinaloa, đặt tên bởi Don Pedro de Montoya năm 1585.
Năm 1591, linh mục dòng Tên người truyền giáo đến Gonzalo de Tapia và Martin Perez.

Năm 1635, các linh mục dòng Tên xây dựng nhà thờ đầu tiên trong làng. Họ cho xây dựng các trường đại học Dòng Tên, được một văn hóa và tôn giáo trong khu vực trung tâm.

Tham khảo

Sinaloa
Thành phố, thị xã bang Sinaloa
Khu dân cư ở Sinaloa


title: 4640 Hara

text:
4640 Hara (1989 GA) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 1 tháng 4 năm 1989 bởi Kushida và Muramatsu ở Yatsugatake.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4640 Hara

Thiên thể phát hiện năm 1989
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Epiphragma collessi

text:
Epiphragma collessi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Epiphragma
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Danh sách tiểu hành tinh: 801–900

text:
|-
| 801 Helwerthia || 1915 WQ || 20 tháng 3 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 802 Epyaxa || 1915 WR || 20 tháng 3 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 803 Picka || 1915 WS || 21 tháng 3 năm 1915 || Vienna || J. Palisa
|-
| 804 Hispania || 1915 WT || 20 tháng 3 năm 1915 || Barcelona || J. Comas Solá
|-
| 805 Hormuthia || 1915 WW || 17 tháng 4 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 806 Gyldenia || 1915 WX || 18 tháng 4 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 807 Ceraskia || 1915 WY || 18 tháng 4 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 808 Merxia || 1901 GY || 11 tháng 10 năm 1901 || Heidelberg || L. Carnera
|-
| 809 Lundia || 1915 XP || 11 tháng 8 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 810 Atossa || 1915 XQ || 8 tháng 9 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 811 Nauheima || 1915 XR || 8 tháng 9 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 812 Adele || 1915 XV || 8 tháng 9 năm 1915 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 813 Baumeia || 1915 YR || 28 tháng 11 năm 1915 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 814 Tauris || 1916 YT || 2 tháng 1 năm 1916 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 815 Coppelia || 1916 YU || 2 tháng 2 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 816 Juliana || 1916 YV || 8 tháng 2 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 817 Annika || 1916 YW || 6 tháng 2 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 818 Kapteynia || 1916 YZ || 21 tháng 2 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 819 Barnardiana || 1916 ZA || 3 tháng 3 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 820 Adriana || 1916 ZB || 30 tháng 3 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 821 Fanny || 1916 ZC || 31 tháng 3 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 822 Lalage || 1916 ZD || 31 tháng 3 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 823 Sisigambis || 1916 ZG || 31 tháng 3 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 824 Anastasia || 1916 ZH || 25 tháng 3 năm 1916 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 825 Tanina || 1916 ZL || 27 tháng 3 năm 1916 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 826 Henrika || 1916 ZO || 28 tháng 4 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 827 Wolfiana || 1916 ZW || 29 tháng 8 năm 1916 || Vienna || J. Palisa
|-
| 828 Lindemannia || 1916 ZX || 29 tháng 8 năm 1916 || Vienna || J. Palisa
|-
| 829 Academia || 1916 ZY || 25 tháng 8 năm 1916 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 830 Petropolitana || 1916 ZZ || 25 tháng 8 năm 1916 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 831 Stateira || 1916 AA || 20 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 832 Karin || 1916 AB || 20 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 833 Monica || 1916 AC || 20 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 834 Burnhamia || 1916 AD || 20 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 835 Olivia || 1916 AE || 23 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 836 Jole || 1916 AF || 23 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 837 Schwarzschilda || 1916 AG || 23 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 838 Seraphina || 1916 AH || 24 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 839 Valborg || 1916 AJ || 24 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 840 Zenobia || 1916 AK || 25 tháng 9 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 841 Arabella || 1916 AL || 1 tháng 10 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 842 Kerstin || 1916 AM || 1 tháng 10 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 843 Nicolaia || 1916 AN || 30 tháng 9 năm 1916 || Hamburg-Bergedorf || H. Thiele
|-
| 844 Leontina || 1916 AP || 1 tháng 10 năm 1916 || Vienna || J. Rheden
|-
| 845 Naëma || 1916 AS || 16 tháng 11 năm 1916 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 846 Lipperta || 1916 AT || 16 tháng 11 năm 1916 || Hamburg-Bergedorf || K. Gyllenberg
|-
| 847 Agnia || 1915 XX || 2 tháng 9 năm 1915 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 848 Inna || 1915 XS || 5 tháng 9 năm 1915 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 849 Ara || 1912 NY || 9 tháng 2 năm 1912 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 850 Altona ||  || 27 tháng 3 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 851 Zeissia ||  || 2 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 852 Wladilena ||  || 2 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 853 Nansenia ||  || 2 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 854 Frostia ||  || 3 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 855 Newcombia || 1916 ZP || 3 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 856 Backlunda ||  || 3 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 857 Glasenappia ||  || 6 tháng 4 năm 1916 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 858 El Djezaïr || 1916 a || 26 tháng 5 năm 1916 || Algiers || F. Sy
|-
| 859 Bouzaréah || 1916 c || 2 tháng 10 năm 1916 || Algiers || F. Sy
|-
| 860 Ursina || 1917 BD || 22 tháng 1 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 861 Aïda || 1917 BE || 22 tháng 1 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 862 Franzia || 1917 BF || 28 tháng 1 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 863 Benkoela || 1917 BH || 9 tháng 2 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 864 Aase || A921 SB || 30 tháng 9 năm 1921 || Heidelberg || K. Reinmuth
|-
| 865 Zubaida || 1917 BO || 15 tháng 2 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 866 Fatme || 1917 BQ || 25 tháng 2 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 867 Kovacia || 1917 BS || 25 tháng 2 năm 1917 || Vienna || J. Palisa
|-
| 868 Lova || 1917 BU || 26 tháng 4 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 869 Mellena || 1917 BV || 9 tháng 5 năm 1917 || Hamburg-Bergedorf || R. Schorr
|-
| 870 Manto || 1917 BX || 12 tháng 5 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 871 Amneris || 1917 BY || 14 tháng 5 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 872 Holda || 1917 BZ || 21 tháng 5 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 873 Mechthild || 1917 CA || 21 tháng 5 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 874 Rotraut || 1917 CC || 25 tháng 5 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 875 Nymphe || 1917 CF || 19 tháng 5 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 876 Scott || 1917 CH || 20 tháng 6 năm 1917 || Vienna || J. Palisa
|-
| 877 Walküre || 1915 S7 || 13 tháng 9 năm 1915 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 878 Mildred || 1916 f || 6 tháng 9 năm 1916 || Mount Wilson || S. B. Nicholson
|-
| 879 Ricarda || 1917 CJ || 22 tháng 7 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 880 Herba || 1917 CK || 22 tháng 7 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 881 Athene || 1917 CL || 22 tháng 7 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 882 Swetlana || 1917 CM || 15 tháng 8 năm 1917 || Crimea-Simeis || G. N. Neujmin
|-
| 883 Matterania || 1917 CP || 14 tháng 9 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 884 Priamus || 1917 CQ || 22 tháng 9 năm 1917 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 885 Ulrike || 1917 CX || 23 tháng 9 năm 1917 || Crimea-Simeis || S. Beljavskij
|-
| 886 Washingtonia || 1917 b || 16 tháng 11 năm 1917 || Washington || G. H. Peters
|-
| 887 Alinda || 1918 DB || 3 tháng 1 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 888 Parysatis || 1918 DC || 2 tháng 2 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 889 Erynia || 1918 DG || 5 tháng 3 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 890 Waltraut || 1918 DK || 11 tháng 3 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 891 Gunhild || 1918 DQ || 17 tháng 5 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 892 Seeligeria || 1918 DR || 31 tháng 5 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 893 Leopoldina || 1918 DS || 31 tháng 5 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 894 Erda || 1918 DT || 4 tháng 6 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 895 Helio || 1918 DU || 11 tháng 7 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 896 Sphinx || 1918 DV || 1 tháng 8 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 897 Lysistrata || 1918 DZ || 3 tháng 8 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 898 Hildegard || 1918 EA || 3 tháng 8 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 899 Jokaste || 1918 EB || 3 tháng 8 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-
| 900 Rosalinde || 1918 EC || 10 tháng 8 năm 1918 || Heidelberg || M. F. Wolf
|-

Tham khảo


title: Cyligramma limacina

text:
Cyligramma limacina là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Châu Phi, bao gồm Senegal, Mauritius và Madagascar.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cyligramma
Động vật được mô tả năm 1832


title: Hochon

text:
Hochon (Hán Việt: Hư Xuyên) là một huyện của tỉnh Hamgyong Nam tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Huyện được thành lập từ một phần của Tanchon và Pungsan sau chiến tranh Triều Tiên.

Địa hình Hôchn chủ yếu là dốc và nhiều đồi núi, đặc biệt là phía đông nam và có nhiều đỉnh núi cao. Dãy núi Pujonryong và Komdok nằm trên địa bàn huyện, đỉnh cao nhất là Komdoksan. Dòng nước chính của huyện là suối Namdaechon. Khoảng 90% diện tích huyện là đất rừng. KHai mỏ và sản xuất điện năng là các ngành kinh tế chính trong huyện. Các tài nguyên trên địa bàn gồm đồng, quặng sắt, chì và kẽm. Các cây trồng tại địa phương gồm ngô, đỗ tương và khoai tây song việc canh tác gặp khó khăn do địa hình đồi núi. Hai tuyến đường sắt Tanpung và Mantok chạy qua huyện Hochon.

Năm 2008, dân số toàn Huyện Chongpyong là 104.731 người (49.299 nam và 55.432 nữ), trong đó, dân cư đô thị là 68.313 người (65,2%) còn dân cư nông thôn là 36.418 người (34,8%).

Xem thêm
Phân cấp hành chính Bắc Triều Tiên

Tham khảo

Huyện của Hamgyong Nam


title: Lasioglossum cyclurum

text:
Lasioglossum cyclurum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1915.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1915


title: Cheumatopsyche kuranishii

text:
Cheumatopsyche kuranishii là một loài Trichoptera thuộc họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Cheumatopsyche


title: Andrena aetherea

text:
Andrena aetherea là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1974.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1974


title: Noordenveld

text:
Noordenveld () là một đô thị ở đông bắc Hà Lan, tỉnh Drenthe. Đô thị này có diện tích mặt đất 201,22 km2, dân số đầu năm 2007 là 31.362 người.

Các trung tâm dân cư
Altena, Alteveer, Amerika, Boerelaan, De Horst, De Pol, Een, Een-West, Foxwolde, Huis ter Heide, Langelo, Leutingewolde, Lieveren, Matsloot, Nietap, Nieuw-Roden, Norg, Norgervaart, Peest, Peize, Peizermade, Peizerwold, Roden, Roderesch, Roderwolde, Sandebuur, Steenbergen, Terheijl, Veenhuizen, Westervelde và Zuidvelde.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức
wikia:Peize:Hoofdpagina - wiki about Peize, in the Wikia family

Đô thị Drenthe


title: Ovulatibuccinum

text:
Ovulatibuccinum là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Các loài
Các loài trong chi Ovulatibuccinum gồm có:
 Ovulatibuccinum fimbriatum (Golikov & Sirenko, 1988)
 Ovulatibuccinum ovulum (Dall, 1895)
 Ovulatibuccinum perlatum Fraussen & Chino, 2009

Chú thích

Tham khảo

Buccinidae


title: Dicrepidius palmatus

text:
Dicrepidius palmatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Dicrepidius


title: Veprecula tornipila

text:
Veprecula tornipila là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

mô tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

tornipila
Động vật được mô tả năm 1971


title: Pissotte

text:
Pissotte là một xã ở tỉnh Vendée trong vùng Pays de la Loire, Pháp. Xã này có diện tích 11,96 kilômét vuông, dân số năm 2006 là 1169 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 70 mét trên mực nước biển.

Danh xưng dân địa phương trong tiếng Pháp là Pissottais.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Pissotte trên trang mạng Viện địa lý quốc gia

Xã của Vendée


title: Thais kiosquiformis

text:
Thais kiosquiformis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Thais
Động vật được mô tả năm 1832


title: Reppenstedt

text:
Reppenstedt là một đô thị của và trung tâm hành chính của Samtgemeinde Gellersen withhuyện Lüneburg bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 14,78 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Lüneburg


title: Montcuit

text:
Montcuit  là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 146 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Manche


title: Montivernage

text:
Montivernage là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN
Montivernage on the intercommunal Web site of the department

Xã của Doubs


title: Neocanthidium

text:
Neocanthidium là một chi bọ cánh cứng thuộc họ Scarabaeidae.

Chú thích

Tham khảo

Họ Bọ hung


title: Artocarpus nobilis

text:
Artocarpus nobilis là một tree species thuộc họ Moraceae. Đây là loài đặc hữu của Sri Lanka.

A. nobilis contains flavonoids, xanthones in its root bark, geranylated phenolic compounds in its fruits, geranyl chalcones in its leaves và pyranodihydrobenzoxanthones isolated from the bark.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998.

Artocarpus nobilis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Sri Lanka
N
Thực vật dễ tổn thương


title: Bộ Củ nâu

text:
Bộ Củ nâu (danh pháp khoa học: Dioscoreales) là một bộ thực vật một lá mầm, trước đây được gộp vào trong bộ Loa kèn (Liliales). Những loài được biết đến nhiều nhất ở Việt Nam có lẽ là củ nâu (Dioscorea cirrhosa), khoai mỡ (Dioscorea alata), củ mài (hay hoài sơn - Dioscorea persimilis) và củ từ (Dioscorea esculenta). Theo trang web của APG thì bộ này hiện tại chứa 5 họ, 21 chi và khoảng 1.037 loài.

Phát sinh loài
Nhóm thân cây của bộ Dioscoreales được xác định có niên đại khoảng 124 triệu năm trước (Ma), còn nhóm chỏm cây khoảng 123 Ma (Janssen & Bremer 2004).

Các lá đài của Narthecium ossifragum có 3 vạch, nhưng của Dioscoreaceae lại chỉ có 1.

Họ Nartheciaceae được đặt trong bộ Dioscoreales là khá phù hợp, mặc dù đôi khi độ hỗ trợ chỉ vừa phải (độ nỗ lực là 97%, lấy mẫu tốt của Nartheciaceae, nhưng chỉ có hai chi Dioscorea, Tacca và ba thành viên của bộ Pandanales.). Tuy nhiên, Davis và ctv. (2004) lại phát hiện thấy họ này có liên quan tới bộ Pandanales, mặc dù độ hỗ trợ là yếu (<70%) và chúng thiếu sự triệt tiêu 6 bp atpA của nhiều thành viên trong nhánh này.

Các nghiên cứu gần đây của Merckx và ctv. (2006) hỗ trợ mạnh mẽ cho giả định rằng các thành viên kiểu dị dưỡng-nấm của bộ Dioscoreales không tạo thành một nhánh. Nghiên cứu của họ, sử dụng các gen ti thể và nhân với việc lấy mẫu rất tốt cho các đơn vị phân loại dị dưỡng-nấm này, nhưng không tạo ra một nhóm ngoài với bộ Dioscoreales, chỉ ra các mối quan hệ khác biệt về thực chất trong phạm vi bộ Dioscoreales khi so với cây phát sinh loài do Caddick và ctv. (2002) đưa ra. Tuy nhiên, như Merckx và ctv. (2006) lưu ý, các mối quan hệ do Caddick và ctv. (2002) phát hiện ra lại là chiếm ưu thế khi phân tích các dữ liệu từ lạp lục, và do họ Burmanniaceae nghĩa rộng (sensu lato) chủ yếu là dị dưỡng-nấm nên chúng có các chuỗi thể hạt phân kì nhiều hơn. Các đơn vị phân loại dị dưỡng-nấm này trên thực tế gây ra các vấn đề. Tuy nhiên, có thể khẳng định không còn nghi ngờ gì rằng chi Geomitra và họ Thismiaceae đã thoát ra khỏi từ một nhóm nào đó trong họ Burmanniaceae trong một số phân tích , trong khi theo các phân tích bộ gen ti thể thì các thành viên của họ Burmanniaceae nghĩa rộng lại ở trong hai bộ khác nhau (G. Petersen và ctv. 2006). Trong nghiên cứu về các mối quan hệ của bộ Burmanniales do Neyland (2002) tiến hành, phân họ Burmannioideae đã được hỗ trợ tốt, chi Thismia là nhóm chị-em, nhưng có độ hỗ trợ thấp hơn và Burmanniaceae không có liên kết gì với các nhóm khác trong bộ Dioscoreales. Ngoài ra, phân tích các chuỗi 26S rADN cho thấy họ Corsiaceae (bộ Liliales) là đa ngành; chi Arachnitis có thể là chị-em với chi Thismia. Một số gen, ít nhất có chỉ ra sự tiến hóa tăng tốc. Phân loại dưới đây lấy theo khuyến cáo của Merckx và ctv. (2006).

Phân loại
Hệ thống APG năm 1998 đặt bộ này trong nhánh thực vật một lá mầm và bao gồm các họ sau:

 Burmanniaceae: Họ Cỏ cào cào
 Dioscoreaceae: Họ Củ nâu
 Taccaceae: Họ Râu hùm
 Thismiaceae: Họ Tiết mi
 Trichopodaceae

Theo hệ thống APG II năm 2003 thì bộ này cũng được đặt trong nhánh monocots và bao gồm 3 họ là:
Burmanniaceae - cỏ cào cào
Dioscoreaceae- củ nâu, củ từ, khoai mỡ
Nartheciaceae: Họ Cỏ sao

Trong hệ thống APG II họ Thismiaceae được đưa vào trong họ Burmanniaceae còn các họ Taccaceae và Trichopodaceae được đặt trong họ Dioscoreaceae, vì thế các thay đổi là không lớn và chỉ có các loài được đưa thêm vào bộ này là thuộc về họ Nartheciaceae.

Tuy nhiên, trên website của APG, truy cập ngày 29-11-2007 thì người ta lại phục hồi lại 2 họ Taccaceae và Thismiaceae, còn Trichopodaceae vẫn đặt trong Dioscoreaceae.

Hệ thống Cronquist năm 1981 không công nhận bộ này mà đặt phần lớn các loài trong bộ Liliales thuộc phân lớp Liliidae của lớp Liliopsida thuộc ngành Magnoliophyta [=thực vật hạt kín].

Hệ thống Dahlgren đặt bộ này trong siêu bộ Lilianae của phân lớp Liliidae [=thực vật một lá mầm] thuộc lớp Magnoliopsida và sử dụng định nghĩa sau:
 Bộ Dioscoreales
 Họ Dioscoreaceae
 Họ Petermanniaceae
 Họ Rhipogonaceae
 Họ Smilacaceae: Họ Khúc khắc
 Họ Stemonaceae: Họ Bách bộ
 Họ Taccaceae
 Họ Trichopodaceae
 Họ Trilliaceae

Phát sinh chủng loài

Cây phát sinh chủng loài của bộ Củ nâu so với các bộ thực vật một lá mầm khác lấy theo APG III.

Cây phát sinh chủng loài trong nội bộ bộ Củ nâu lấy theo APG II.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Phân loại tại NCBI
 Dioscoreales: Air potatoes and Bat flowers

D


title: Mario Ford

text:
Mario Locksley Ford (sinh ngày 26 tháng 6 năm 1958) là 1 cựu vận động viên cricket người Bahamas. Ford là 1 left-handed batsman và ném kiểu right-arm medium pace. Anh đã chơi cho Bahamas tổng cộng 24 trận.

Ford chơi trận đầu tiên cho Bahamas tại giải 2004 Americas Affiliates Championship với đội Turks and Caicos Islands.

Ford thi đấu trận Twenty20 đầu tiên khi đối đầu với Cayman Islands ở vòng 1 giải 2006 Stanford 20/20. Anh ghi được 25 runs trong 14 balls. Ford chơi trận Twenty20 thứ 2 và cũng là cuối cùng cho Bahamas tại vòng 1 giải 2008 Stanford 20/20 đối đầu với Jamaica. Anh đã ghi được 8 runs trong 8 balls trước khi bị loại bởi David Bernard

Ford đã thi đấu giải 2008 ICC World Cricket League Division Five. Anh thi đấu trận cuối cùng cho đội tuyển quốc gia khi chơi với đội Na Uy.  Ford đại diện Bahamas tham dự giải 2010 ICC Americas Championship Division 1.

Tham khảo

Liên kết khác
Mario Ford at Cricinfo
Mario Ford at CricketArchive

Sinh năm 1958
Nhân vật còn sống


title: Hyalorisia

text:
Hyalorisia là một chi ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Capulidae.

Các loài
Các loài trong chi Hyalorisia gồm có:

 Hyalorisia galea (Dall, 1889)

Chú thích

Tham khảo

Capulidae


title: Uroplata lantanae

text:
Uroplata lantanae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Buzzi & Winder miêu tả khoa học năm 1981.

Chú thích

Tham khảo

Uroplata


title: Covarachía

text:
Covarachía là một thị xã và đô thị ở Departamento của Colombia Boyacá, thuộc phân vùng Northern Boyacá.

Tham khảo

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Terebra bridgesi

text:
Terebra bridgesi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Terebra
Động vật được mô tả năm 1908


title: Castellón de la Plana

text:
Castellón de la Plana là một đô thị và thành phố tỉnh lỵ tỉnh Castellón, Cộng đồng Valencia, Tây Ban Nha. Đô thị Castellón de la Plana có diện tích 108,8 km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là 180.690 người. Đô thị Castellón de la Plana nằm ở khu vực có độ cao 30 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Đô thị ở Castellón
Thành phố của Tây Ban Nha
Castellón de la Plana
Plana Alta


title: Tetragonilla atripes

text:
Tetragonilla atripes là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1857.

Chú thích

Tham khảo

Tetragonilla
Động vật được mô tả năm 1857


title: Leioproctus perfasciatus

text:
Leioproctus perfasciatus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1906.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1906


title: Hinx

text:
Hinx-sur-l'Adour là một xã, thuộc tỉnh Landes trong vùng Nouvelle-Aquitaine. Xã này có diện tích 15,51 km², dân số năm 2006 là 1202 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 42 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức
 Hinx-sur-l'Adour trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Hinx-sur-l'Adour


title: Villeneuve-sur-Verberie

text:
Villeneuve-sur-Verberie là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 120 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Villeneuvesurverberie


title: Orestias chungarensis

text:
Orestias chungarensis là một loài cá thuộc họ Cyprinodontidae. Nó là loài đặc hữu của Chile.

Nguồn
 World Conservation Monitoring Centre 1996. Orestias chungarensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Orestias
Cá nước ngọt Chile
Động vật được mô tả năm 1987


title: Mamenchisaurus

text:
Mamenchisaurus ( ,  hay ) là một chi khủng long Sauropoda nổi bật với cái cổ dài, dài hơn nửa chiều dài cơ thể. Hầu hết các loài sống từ 160 đến 145 triệu năm trước, thuộc giai đoạn Oxford đến Tithonus, cuối kỷ Jura, và loài lớn nhất đạt chiều dài  và có thể nặng từ 50 đến 75 tấn. Mamenchisaurus là loài động vật ăn thực vật lớn nhất trong môi trường sống của nó với các loài khủng long khác cùng thời như Omeisaurus, Chialingosaurus, Tuojiangosaurus, Chungkingosaurus cũng như kẻ thù nguy hiểm nhất của chúng là Yangchuanosaurus. Nó được Young mô tả khoa học năm 1954.

Phát hiện

Hóa thạch của Mamenchisaurus lần đầu tiên được phát hiện vào năm 1952 trên địa điểm xây dựng của đường cao tốc Yitang tại khu vực Nghị Binh thuộc tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc bởi giáo sư Dương Trung Kiến. Sau đó, một phần hóa thạch của bộ xương được nghiên cứu và được đặt tên là Mamenchisaurus constructus vào năm 1954 bởi chính vị giáo sư trên. Mẫu vật có một cổ không đầy đủ với 14 xương sống được bảo quản và không có gì trong số này hoàn chỉnh. M. constructus đã được ước tính có chiều dài khoảng 13–15 m (43–49 ft).

Năm 1972, một loài thứ hai đã được mô tả, tên là Mamenchisaurus hochuanensis, có cổ dài tới 9,3 m (31 ft). Loài này có cổ được bảo quản hoàn toàn, trong đó có 19 đốt sống. Đây là cái cổ dài nhất được biết tới cho đến khi mô tả của Supersaurus, dựa trên một đốt sống cổ duy nhất là BYU 9024, với chiều dài cổ dài hơn được ước tính khoảng 14 m (46 ft). Một loài sauropoda khác có cổ dài hơn M. hochuanensis là Sauroposeidon đã được phát hiện vào năm 1994. Dựa trên nguyên mẫu của Sauroposeidon, chỉ giữ được 4 đốt sống cổ, cổ của nó được ước tính dài từ 11.25–12 m (36.9-39.4 ft).

Năm 1993, M. sinocanadorum được mô tả, bao gồm các mảnh xương sọ và bốn đốt sống cổ tử cung đầu tiên. Loài này có xương sườn cổ tử cung dài nhất trong bất kỳ loài khủng long sauropoda nào đã được mô tả, có kích thước 4,1 m (13,5 ft). Nó dài hơn xương sườn cổ tử cung dài nhất của Sauroposeidon, có kích thước 3.42 m (11.2 ft). Bổ sung về loài còn lại được cho là thuộc về loài này, nhưng chưa được mô tả chính thức, thuộc về một trong những con khủng long lớn nhất được biết đến - bộ xương phục dựng dài tới 35 m (115 ft) với cái cổ có độ dài gần 17 m (56 ft).

Năm 2001, một mẫu M. hochuanensis khác đã được mô tả. Nó có hộp sọ, vai ngực và xương chân được bảo quản, tất cả đều bị mất tích trong bản nguyên mẫu. Nó cũng được tìm thấy với bốn đốt sống đuôi hợp nhất, mở rộng nếp gấp thần kinh và gai thần kinh cao hơn, nằm ở đầu đuôi. Người ta cho rằng đây có thể là vũ khí, chẳng hạn như roi đuôi hoặc cơ quan cảm giác. Những con sauropod khác của Trung Quốc, Shunosaurus và Omeisaurus cũng được biết là có những cái đuôi dùng để tự vệ nhưng chúng khác nhau về hình dạng so với của M. hochuanensis.

Đặt tên
Mamenchisaurus có nghĩa là "Thằn lằn suối Mã Môn", từ Hán ngữ Trung Quốc là mǎ (马 'ngựa') và 门 'gate', trong khi chi là một phiên âm của xī (溪 'stream' hoặc 'brook'), kết hợp với hậu tố - Saurus (từ tiếng Hy Lạp sauros có nghĩa là 'thằn lằn').

Nó được dùng để đặt tên cho loài bò sát này sau khi phát hiện thấy hóa thạch của nó ở một công trình xây dựng bên cạnh Phà Mǎmíngxī (马鸣 溪) qua sông Jinsha (金沙江, dòng nước đầu nguồn phía tây sông Dương Tử), gần Yibin (宜宾) tại tỉnh Tứ Xuyên của Trung Quốc. Tuy nhiên, do sự pha trộn, tên địa điểm Mǎmíng xī (马鸣 溪 'ngựa vằn') đã bị nhầm lẫn là Mǎmén xī (马 门 溪 'ngựa ngựa'). Thực tế là hóa thạch Mamenchisaurus đầu tiên được tìm thấy là kết quả của công tác xây dựng đã dẫn đến việc Young đặt tên loài như Mamenchisaurus constructus.

Đặc điểm sinh học

Chiếc cổ dài là đặc điểm nhận dạng đặc biệt của khủng long Mamenchisaurus do chúng có cổ dài bằng hai phần ba đến một nửa chiều dài cơ thể. Cổ khủng long Mamenchisaurus do 19 đốt sống cổ hợp thành, trong đó đốt dài nhất có kích thước hơn 2 mét. Các đốt xương được liên kết cứng với nhau, bởi vậy cổ chúng không linh hoạt, cử động chậm chạp và khó khăn. Theo sự suy đoán của các nhà khoa học, cơ cổ của loài khủng long này tương đối phát triển, nếu không sẽ không thể nâng đỡ nổi chiếc cổ dài như thế. Cái cổ siêu dài giúp Mamenchisaurus vươn đầu vào giữa những tán cây rậm rạp để ăn cây bụi tầng thấp trong rừng cây thân gỗ nhưng đồng thời cũng gây bất lợi cho chúng, nhất là khi di chuyển trong rừng cây và cử động cổ. Các đốt sống rất mỏng và nhẹ, hình thành từ các thanh và tấm xương mảnh, khá giống với nhóm diplodocid tiến hóa sau. Tuy nhiên, sọ ngắn và sâu của nó cho thấy chi khủng long này thuộc nhóm euhelopid nguyên thủy hơn,mặc dù sở hữu chiếc cổ dài như thế nhưng Mamenchisaurus có hộp sọ dài vỏn vẹn từ dưới 60cm

Các loài

 M. anyuensis, được đặt tên năm 1996. Loài này dài khoảng 21 m (69 ft) và được biết đến từ cả hệ tầng Suining và Penglaizhen, có thể nặng từ 50 đến 75 tấn.
 M. constructus, được đặt tên năm 1954. Đây là loài dùng làm nguyên mẫu, được phục dựng bằng một bộ xương dài 13 m (43 ft), được biết đến từ hệ tầng Hantong.
 M. hochuanensis, được đặt tên năm 1972. Loài này được biết đến từ hệ tầng Shaximiao, chiều dài ước tính khoảng 22 m (72 ft) và có thể nặng từ 50 đến 75 tấn.
 M. jingyanensis, được đặt tên năm 1998. Loài này được biết đến từ hệ tầng Shaximiao và được ước tính dài từ 20–26 m (66–85 ft), có thể nặng từ 50 đến 75 tấn.
 M. sinocanadorum, được đặt tên năm 1993. Nó được tìm thấy với một phần sọ và bốn đốt sống cổ tử cung. Được biết đến từ phần trên của hệ tầng Shishugou, nó có thể là một trong những mẫu vật khủng long lớn nhất được biết đến, với chiều dài lên đến 35 m (115 ft).
 M. youngi, được đặt tên năm 1996. Nó được khai quật ở thành phố Tự Cống thuộc tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc vào năm 1989. Loài này được đặt tên nhằm vinh danh giáo sư Dương Trung Kiến. Đó là một mẫu vật hoàn chỉnh và khớp nối bảo toàn tất cả các đốt sống từ đầu cho đến đốt sống đuôi thứ 8. Nó có 18 đốt sống cổ. Với chiều dài 16 m (52 ft) cùng cái cổ dài 6,5 m (21 ft), loài này tương đối nhỏ so với nhiều loài Mamenchisaurus khác.

Phân loại

Cây phát sinh chủng loài bên dưới cho thấy vị trí phát sinh chủng loài của Mamenchisaurus:

Chú thích

Tham khảo

 Dinosaur.net.cn  (tiếng Anh và tiếng Trung)
 Mamenchisaurus trên DinoData

Eusauropoda
Khủng long kỷ Jura
Khủng long châu Á
Sauropoda
Dự án Khủng long/Theo dõi


title: Dự Nhượng

text:
Dự Nhượng () (?-453 TCN) là một người nước Tấn sống vào cuối thời Xuân Thu tại Trung Quốc. Dự Nhượng được người đời sau biết tới trong vai trò thích khách nổi tiếng bậc nhất của thời Xuân Thu Chiến Quốc. Truyện Dự Nhượng kiên trì ám sát Triệu Tương tử để trả thù cho Trí bá Dao (tức Tuân Dao) đã được Tư Mã Thiên ghi lại trong tác phẩm Sử ký của ông.

Tiểu sử
Sách Sử ký ghi lại, Dự Nhượng vốn là người nước Tần đến nước Tấn. Trước ông theo hầu họ Phạm, sau lại thờ họ Trung Hàng nhưng đều chỉ là bậc khách thường, không ai biết tới. Họ Phạm và họ Trung Hàng bị diệt, Dự Nhượng tới thờ Trí bá Dao, người đứng đầu họ Trí có quyền lực lớn nhất ở nước Tấn, và được Trí bá Dao hết mực khoản đãi như bậc thượng khách.

Năm 455 TCN, Trí Bá đem quân đánh họ Triệu, một gia tộc lớn khác ở nước Tấn, nhưng bị Triệu Tương tử lập kế liên kết cùng họ Hàn và họ Ngụy đánh cho đại bại. Họ Trí bị diệt, phần đất của họ Trí bị ba họ còn lại chia nhau lập nên Tam Tấn, riêng Trí Bá Dao bị Triệu Tương tử giết rồi lấy đầu lâu sơn lại để làm đồ đựng rượu vì oán hận Trí Bá Dao.

Dự Nhượng biết tin chủ bị giết đành phải trốn vào núi và thề trả thù cho họ Trí, Sử ký đã ghi lại lời của ông như sau:

Quyết tâm trả thù, Dự Nhượng thay tên đổi họ rồi xin vào làm người hầu trong cung, trong người luôn mang theo chủy thủ để tìm cơ hội hành thích Triệu Tương tử. Tuy nhiên Triệu Tương tử cảm thấy bất an bèn bắt Dự Nhượng tra hỏi và phát hiện ra âm mưu báo thù của ông, coi Dự Nhượng hành động như vậy là kẻ hiền, Triệu Tương tử tha chết cho ông và thả cho Dự Nhượng đi.

Không chịu bỏ cuộc, Dự Nhượng tự hủy hoại dung nhan và giọng nói khiến cho đến vợ ông cũng không thể nhận ra chồng khi Dự Nhượng giả làm ăn xin ngoài chợ. Biết tin Triệu Tương tử ra khỏi cung, Dự Nhượng giả dạng ăn mày nấp dưới cầu định thừa cơ hành thích, tuy nhiên khi xa giá của Tương tử tới nơi thì con ngựa của Tương tử bất chợt sợ hãi, Triệu Tương tử đoán ngay rằng đây là Dự Nhượng đang định hành thích mình. Dự Nhượng bị bắt, khi Triệu Tương tử hỏi ông rằng tại sao đã thờ ba đời chủ mà vẫn hết lòng trả thù cho Trí bá Dao như vậy, Dự Nhượng đáp:

Triệu Tương tử nghe vậy biết rằng mình không thể lung lay quyết tâm báo thù của Dự Nhượng nên đành phải cho quân sĩ giết ông. Trước lúc chết, Dự Nhượng xin Tương tử đưa áo đang mặc để ông đâm vào đó cho thỏa lòng báo thù, chết khỏi ân hận. Tương tử đưa áo, Dự Nhượng bèn đâm vào đó mấy lần rồi đâm cổ tự vẫn. Kẻ sĩ nước Triệu nghe chuyện Dự Nhượng chết ai nấy đều không khỏi bùi ngùi.

Nhận xét
Tư Mã Thiên sau này xếp Dự Nhượng vào một trong 5 thích khách được ông đưa vào chính sử, ông nhận xét: "Từ Tào Mạt đến Kinh Kha năm người, chí nguyện của họ thành hoặc không thành, nhưng lập ý rõ ràng, không trái với ý mình, danh tiếng để lại đời sau có phải vớ vẩn đâu!".

Trong văn hóa
Truyện Dự Nhượng quyết tâm báo thù cho chủ sau này đã trở thành một điển tích nổi tiếng về lòng trung thành và ý chí quyết tâm. Phùng Mộng Long trong tác phẩm Đông Chu Liệt Quốc của ông đã mô tả lại câu chuyện của Dự Nhượng trong hồi 84: "Trí bá tháo nước vào Tấn Dương thành - Dự Nhượng đánh áo Triệu Tương tử". Trong truyện, Phùng Mộng Long còn thêm chi tiết rằng chiếc áo do Dự Nhượng đâm vào lại chảy ra máu tươi khiến cho Triệu Tương tử thấy thế mà hoảng sợ sinh bệnh rồi qua đời không lâu sau đó. Trần Hưng Đạo ở ngay phần đầu tác phẩm Hịch tướng sĩ của ông đã dùng hình ảnh Dự Nhượng để khuyến khích binh sĩ quyết tử vì đất nước:

Trong thời gian đi sứ ở Trung Quốc, Nguyễn Du đã sáng tác tới hai tác phẩm trong tập Bắc hành tạp lục lấy đề tài về truyện Dự Nhượng, đó là một bài hành có tên Dự Nhượng kiều chuỷ thủ hành (豫讓橋匕首行, Bài hành về chiếc chủy thủ cầu Dự Nhượng) và một bài thơ lấy tên Dự Nhượng kiều:

Xem thêm
 Con côi nhà họ Triệu, một điển tích khác về lòng trung nghĩa, sẵn sàng liều thân báo thù cũng có bối cảnh ở nước Tấn

Chú thích và tham khảo

 Tư Mã Thiên, Sử ký Tư Mã Thiên, "Thích khách liệt truyện"

Kẻ ám sát
Nước Tấn
Người nhà Chu
Trung Quốc thế kỷ 5 TCN


title: Traize

text:
Traize là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Savoie

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Savoie


title: Bộ Óc chó

text:
Bộ Óc chó (danh pháp khoa học: Juglandales) là tên gọi cho một bộ trong thực vật có hoa. Bộ này được công nhận trong một vài hệ thống phân loại (chẳng hạn hệ thống Engler và hệ thống Wettstein). Hệ thống Cronquist năm 1981 đặt bộ này trong phân lớp Kim lũ mai (Hamamelidae), bao gồm hai họ là Juglandaceae và Rhoipteleaceae, với họ thứ hai chỉ chứa 1 loài duy nhất là đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha).

Trong hệ thống APG II năm 2003 hai họ này được hợp nhất lại trong họ Juglandaceae (với việc chia thành hai họ là một tùy chọn) và họ Óc chó hợp nhất này được đặt trong bộ Dẻ (Fagales).

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

The Standard Cyclopedia of Horticulture: A Discussion for the Amateur
The families and genera of vascular plants By Klaus Kubitzki
An Integrated System of Classification of Flowering Plants By Arthur Cronquist
Systematic Botany By Subhash C. Datta

Óc chó
Bộ Cử


title: Hylaeus calvus

text:
Hylaeus calvus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Metz mô tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1911


title: Libystica

text:
Libystica là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Catocalinae


title: Tượng thần Zeus ở Olympia

text:
Tượng thần Zeus ở Olympia là một trong Bảy kỳ quan thế giới cổ đại. Bức tượng do nhà điêu khắc cổ đại nổi tiếng là Phidias tiến hành (XXX) khoảng năm SXX tại Olympia, Hy Lạp.

Ngay từ thế kỷ thứ nhất TCN, nhà địa lý Strabo đã viết rằng "Dường như thần Zeus đang định đứng lên", "Chim dưới lông" sẽ lật tung mái đền."

Bức tượng ngồi chiếm toàn bộ chiều rộng gian đền chứa tượng, cao 12 mét (40 feet), đặt trên đế làm bằng đá cẩm thạch cao 1m. Tượng thần Zeus được làm từ ngà voi (về mặt kỹ thuật, ngà voi được ngâm trong chất lỏng để làm mềm, và vì thế có thể chạm cũng như tạo hình theo nhu cầu) sau đó được phủ bằng các tấm vàng (vì thế gọi là ngà dát vàng) và ngồi trên một ngai gỗ tuyết tùng khảm ngà, vàng, và các loại đá quý rất lộng lẫy có chạm khắc những trận đấu điền kinh ở Olympia. Đầu thần Zeus trang điểm vòng hoa ôliu, thần có khuôn mặt hiền từ, đôi mắt màu hồng tinh anh, nhìn thẳng, lông mày và lông mi đen, mũi dọc dừa, chòm râu rậm, đôi môi dày cương nghị, với làn da được làm từ ngà voi; râu, tóc, áo choàng làm bằng vàng. Tay phải thần Zeus cầm một pho tượng Nike - vị thần chiến thắng - nhỏ, và trong tay trái là một cây vương trượng bằng kim loại có chú đại bàng đậu trên, tượng trưng cho quyền lực tối cao của vị vua trong các vị thần. Chân thần đi dép vàng đặt trên một chiếc bàn trang trí những con sư tử vàng, đặt lên một ghế lớn. Nửa trên của tượng được dát bằng ngà cu, vàng nhạt ngả về màu hồng phơn phớt, tạo cho thần Zeus một sức sống mãnh liệt. Nửa thân dưới của tượng phủ một "tấm vải" bằng vàng dát mỏng, có chạm trổ dưới thân áo những con vật, thân áo là những ngôi sao và những đoá hoa xinh xắn Dưới quần. Những Con chim bay cao như vị tướng La Mã Đầu bui, người đã giành chiến thắng trước Con chim non, cũng phải cung kính trước vẻ uy nghiêm thần thánh và sự tráng lệ của bức tượng thần mà Phidias đã tạo ra.

Có lẽ khám phá lớn nhất về di tích còn sót lại của kỳ quan thế giới này diễn ra năm 1958 với cuộc khai quật khu xưởng nơi chế tạo bức tượng. Điều này khiến một số nhà sử học có thể tái tạo kỹ thuật đã được sử dụng trước kia.

Xem thêm
 Thần Zeus
 Olympia

Liên kết ngoài

 Trên Vnexpress

Kỳ quan thế giới
Kiến trúc Hy Lạp cổ đại
Tượng
Zeus
Olympia cổ đại


title: Inachis io

text:
Inachis io là một loài bướm ngày được tìm thấy ở châu Âu, châu Á ôn đới như tại miền đông Nhật Bản. Nó là thành viên duy nhất của chi Inachis (tên bắt nguồn từ thần thoại Hy Lạp, có nghĩa là Io, con gái của Inachus). Không nên nhầm lẫn nó với loài "bướm công Mỹ" trong chi Anartia, hai loài này không có họ hàng gần. Loài bướm này đang cư trú trong phạm vi của nó, thường trú đông trong các tòa nhà hoặc cây. Vì vậy, thường xuyên xuất hiện khá sớm trong mùa xuân. Người ta đã nghiên cứu vai trò của điểm mắt giả trên cánh loài bướm này là cơ chế chống lại động vật ăn thịt.

Trong quần đảo Anh, loài bướm này được tìm thấy ở Anh, Scotland (bao gồm cả Orkney và Shetland), xứ Wales và Ireland. Loài này đang mở rộng phạm vi của nó. Loài này không bị đe dọa.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Peacock Photosynth  Photosynth of Peacock Butterfly
 Peacock page from the UK Butterflies site
 Peacock page  from the Butterfly Conservation site
 Inachis io , Arkive

Inachis
Côn trùng châu Âu
Động vật Pakistan
Động vật được mô tả năm 1758
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên


title: Ophiusa rufescens

text:
Ophiusa rufescens  là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Châu Phi, bao gồm Sierra Leone.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Ophiusa


title: Alexandre

text:
Alexandre  có thể đề cập đến:
Alexandre Dumas
Alexandre Yersin
Alexandre de Rhodes
Alexandre Varenne
Alexandre Dumas con
Alexandre Pato
Alexandre Sabès Pétion

Khác
Cầu Alexandre-III

Xem thêm
Alex
Alexandr

Alejandro
Alexander
Alexandria


title: Isotes sobrina

text:
Isotes sobrina là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1887.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Châteaufort, Yvelines

text:
Châteaufort là một xã thuộc tỉnh Yvelines, trong vùng Île-de-France, Pháp, cách Versailles 9 km về phía nam và cách Paris 27 km về phía tây nam.
Dân địa phương tiếng Pháp gọi là Castelfortains.

Xem thêm

 Xã của Yvelines

Liên kết ngoài
 Vue aérienne de la commune de Châteaufort trên trang mạng của IAURIF
 Châteaufort trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Châteaufort trên trang mạng của INSEE
 Situation et plan de Châteaufort sur Google Maps
 Plan d'intendance de la paroisse de Château-fort sur le site des archives des Yvelines

Tham khảo

Chateaufort


title: Carcagente

text:
Carcaixent là một thị xã ở tỉnh Valencia, phía đông Tây Ban Nha, với dân số 21.753 người (năm 2006). Đô thị này nằm ở Ribera Alta, cách tỉnh lỵ Valencia 40 km về phía nam. Dân cư ở đây sống bằng nghề nông và dịch vụ.

Tham khảo

Đô thị ở Valencia
Ribera Alta

ru:Каркахенте
sv:Carcagente


title: Morum bayeri

text:
Morum bayeri là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Harpidae, họ ốc đàn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Morum


title: Lorlanges

text:
Lorlanges là một xã thuộc tỉnh Haute-Loire trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở nam trung bộ nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 550 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 1999 của INSEE có dân số 241 người.

Tham khảo

Xã của Haute-Loire


title: Malita, Davao Occidental

text:
Malita là một đô thị hạng 1 ở tỉnh Davao Occidental, Philippines, đồng thời là tỉnh lỵ của tỉnh này. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 100.000 người trong 20.526 hộ.

Các đơn vị hành chính

Malita được chia thành 31 barangay.

<table border=0>

 Bito
 Bolila
 Buhangin
 Culaman
 Datu Danwata
 Demoloc
 Felis
 Fishing Village
 Kibalatong
 Kidalapong
 Kilalag
 Kinangan
 Lacaron
 Lagumit
 Lais
 Little Baguio
 Macol
 Mana
 Manuel Peralta
 New Argao
 Pangaleon
 Pangian
 Pinalpalan
 Poblacion
 Sanghay
 Talogoy
 Talucanga
 Tical
 Ticulon
 Tingolo
 Tubalan

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Davao Occidental


title: Ypsolopha tsugae

text:
Ypsolopha tsugae là một loài bướm đêm thuộc họ Ypsolophidae. Loài này có ở Nhật Bản và Nga.

Sải cánh dài 10–11 mm.

Ấu trùng ăn Tsuga diversifolia và Abies sachalinensis.

Chú thích

Tham khảo

Ypsolopha


title: Desmognathus carolinensis

text:
Desmognathus carolinensis (tên tiếng Anh: Carolina Mountain Dusky Salamander) là một loài kỳ giông trong họ Plethodontidae.
Nó là loài đặc hữu của Hoa Kỳ.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ôn hòa, sông, sông có nước theo mùa, suối nước ngọt, và vùng nhiều đá.
Nó bị đe dọa do mất nơi sống.

Tham khảo

 Hammerson, G. 2004. Desmognathus carolinensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Động vật lưỡng cư Mỹ
Desmognathus


title: Ossona

text:
Ossona là một đô thị ở tỉnh Milano, vùng Lombardia của Italia, khoảng 20 km về phía tây của tỉnh lỵ Milano. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 3.928 và diện tích là 6,0 km².

Đô thị Ossona gồm cácfrazione (subdivision) Asmonte.

Ossona giáp các đô thị: Casorezzo, Inveruno, Arluno, Mesero, Marcallo con Casone, Santo Stefano Ticino.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comunediossona.it/

Đô thị Thành phố đô thị Milano
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Dombasle-devant-Darney

text:
Dombasle-devant-Darney là một xã, nằm ở tỉnh Vosges trong vùng Grand Est của Pháp. Xã này có diện tích 8,73 km², dân số năm 1999 là 90 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 320 m trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Dombasle-devant-Darney trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Vosges


title: Quặng vàng

text:
Quặng vàng là một dạng vật chất của vàng với các phần tự nhiên xuất hiện từ các lớp bồi tích của vỏ Trái Đất sau sự vận động trong lòng đất và nhiệt độ nóng chảy phù hợp các nguyên tố vàng được liên kết với nhau và bị kéo dài theo sự vận động của vỏ Trái Đất. Vàng quặng cũng được tìm thấy trong đống chất thải của hoạt động khai thác mỏ trước đây, đặc biệt là những người còn sót lại bởi việc nạo vét khai thác vàng.

Vàng được tìm thấy trong quặng được tạo ra từ đá với các phần từ vàng rất nhỏ hay cực nhỏ. Quặng vàng này thường được tìm thấy cùng thạch anh hay các khoáng chất sulfide. Chúng được gọi là "mạch" trầm tích. Vàng tự nhiên cũng có dưới hình thức quặng vàng lớn đã bị ăn mòn khỏi đá và kết thúc trong các trầm tích phù sa (được gọi là trầm tích cát vàng). Những loại vàng tự do đó luôn nhiều hơn tại bề mặt các mạch có vàng do oxy hóa các khoáng chất kèm theo bởi thời tiết, và việc rửa trôi bụi vào các con suối và dòng sông, nơi nó tụ tập lại và có thể được hoạt động của nước liên kết lại với nhau để hình thành nên các cục vàng.

Phân loại
Quặng vàng thường có hai loại chính là quặng vàng và quặng kim loại vàng. Quặng vàng là quặng mà vàng đã đạt độ tinh khiết từ 75 đến 95%. Quặng loại này đã bị nóng chảy từ trong lòng đất và được đẩy lên theo sự vận động của vỏ Trái Đất. Có màu vàng dạng như kim tuyến hay như hạt tấm. Những mỏ vàng khổng lồ xuất hiện trong quá trình hình thành của Trái Đất khi sắt nóng chảy chìm xuống tâm của Trái Đất, kéo theo số lượng lớn các kim loại quý.

Quặng kim loại vàng ở Việt Nam thường là quặng đa kim. Vàng chưa bị nóng chảy nên bị lẫn trong các kim loại khác như đồng, sắt, bạc... Để khai thác quặng vàng loại này người ta phải dùng đến các phương pháp tuyển vàng khác nhau, tùy theo tính chất của mỗi loại quặng bị nhiễm vàng.

Trữ lượng

Trên thế giới
Có nhiều thông tin dự báo, đến năm 2050, toàn bộ quặng vàng trên thế giới sẽ cạn kiệt. Tuy nhiên, thực tế chỉ ra hoạt động thăm dò địa chất không ngừng tìm ra các mỏ vàng mới. Trên toàn thế giới người ta đã tính được tài nguyên trữ lượng vàng đạt 250 ngàn tấn. Đến nay, loài người đã khai thác khoảng 150 nghìn tấn vàng từ lòng đất với sản lượng khai thác hàng năm trung bình là 2.300 tấn thì quặng vàng sẽ cạn kiệt vào năm 2050.

Năm 1993 tài nguyên trữ lượng vàng chỉ biết có 57.000 tấn và sản lượng khai thác hàng năm là 2.200 tấn. Lúc đó đã có nhà kinh tế lo ngại thế giới sẽ cạn kiệt vàng vào năm 2018. Nhưng, đến năm 2008, các nhà địa chất đã phát hiện những mỏ vàng mới, làm gia tăng thêm đến 43.000 tấn vàng đưa số vàng dự trữ trong thiên nhiên lên 100 nghìn tấn.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng lượng vàng và bạch kim trong lõi Trái Đất đủ để dát trọn bề mặt Trái Đất một lớp vô giá dày tới 4 mét. Quặng vàng lớn nhất trên thế giới được tìm thấy tại vùng Moliagul, Victoria, Úc vào năm 1869 bởi hai người là John Deason và Richard Oates.

Ở Việt Nam
Ở Việt Nam, quặng hoá vàng ở Việt Nam phân bố rải rác ở nhiều nơi với quy mô nhỏ, tổng tài nguyên tính được khoảng vài nghìn tấn và trữ lượng chỉ đạt vài trăm tấn. Đến nay đã phát hiện gần 500 điểm quặng và mỏ vàng gốc (quặng vàng thực thụ và các loại quặng khác có chứa vàng), trong đó có gần 30 nơi đã được tìm kiếm thăm dò và đánh giá trữ lượng với số lượng khoảng 300 tấn vàng. Các mỏ vàng gốc tập trung tại miền núi phía Bắc. Vùng có biểu hiện khoáng hóa vàng khá tập trung ở quanh Đồi Bù (Hòa Bình) như Cao Răm, Da Bạc, Kim Bôi... với tổng trữ lượng khoảng 10 tấn. Vùng núi Xà Khía, xã Lâm Thủy (Lệ Thủy, Quảng Bình) cũng đã phát hiện được quặng chứa vàng, ở vùng Hà Giang, mỏ vàng tại Bồng Miêu (Quảng Nam)...

Trong quá trình khai thác quặng vàng, nhiều vụ đánh cướp đã xảy ra như việc mỏ vàng Bồng Miêu (Quảng Nam), cướp đi 15 tấn quặng ngay trong đêm bởi một số đông người. Theo một ước tính thì mỗi ngày mỏ vàng Bồng Miêu mất 5 - 7 tấn quặng vàng. Nguyên nhân chính là sự bất lực của chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng trong việc xử lý đối với các đối tượng cướp đoạt một cách xử lý đến nơi đến chốn để răn đe và có sự tiếp tay, xúi giục và thông đồng của các đối tượng đầu nậu thu mua quặng vàng bên ngoài.

Tham khảo
 McLaren, J. Malcom. Gold: Its Geological Occurrence and Geographical Distribution.
 Dunn, E.J. (1912). Memoirs of the Geological Survey of Victoria.
 Fox, Mark. Discovering Gold. Curriculum Corporation. p. 15. ISBN 1876973633. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2010.

Chú thích

Vàng
Khai thác vàng


title: Alampalayam

text:
Alampalayam là một thị xã panchayat của quận Namakkal thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Alampalayam có dân số 15.823 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Alampalayam có tỷ lệ 62% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 70%, và tỷ lệ cho phái nữ là 53%. Tại Alampalayam, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Sóng độc

text:
Sóng độc hay còn gọi là sóng sát thủ, sóng lừng (tiếng Anh: rogue wave, freak wave hoặc monster wave) là một loại sóng xuất hiện bất ngờ và đơn độc trên biển với kích thước khổng lồ, chiều cao có thể hơn 20-30 mét. Với chiều cao này, sóng độc trở thành mối hiểm họa không thể lường trước ngay cả với những tàu biển có trọng tải lớn.

Cần phải phân biệt sóng độc với sóng thần - loại sóng sinh ra từ địa chấn và chỉ xuất hiện ở những vùng nước nông - gần bờ.

Đã có một thời gian dài người ta không tin vào sóng độc, cho đó là điều ảo tưởng, vì sự xuất hiện của nó không nằm trong một quy luật sóng biển nào, đồng thời cũng không đủ chứng cứ chứng minh cho sự tồn tại của nó. Thế nhưng, những cuộc nghiên cứu mới đây trong phạm vi dự án MaxWave (sóng cực đại) - một dự án khảo sát bề mặt đại dương với sự trợ giúp của 2 vệ tinh ERS-1 và ERS-2 thuộc Cơ quan vũ trụ châu Âu (ESA) - đã ghi nhận được trong vòng 3 tuần xuất hiện trên các đại dương 10 ngọn sóng độc với chiều cao hơn 25 mét. Những phát hiện này đã buộc phải có sự nhìn nhận lại về nguyên nhân đắm của những con tàu vận tải biển khổng lồ (có chiều cao tương đương) trong 2 thập kỷ trước.

Xem thêm
Cộng hưởng

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trang chủ dự án MaxWave
BBC News Report on Wave Research
 Sóng sát thủ giữa đại dương  đụng tàu Louis Majesty

Hải lưu
Sóng nước
Hải dương học
Động lực học chất lưu
Vật lý học


title: Cervatto

text:
Cervatto là một đô thị ở tỉnh Vercelli trong vùng Piedmont thuộc Ý, có cự ly khoảng 100 km về phía đông bắc của Torino và khoảng 70 km về phía tây bắc của Vercelli. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 48 người và diện tích là 9,4 km².

Cervatto giáp các đô thị: Cravagliana, Fobello, và Rossa.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Vercelli
Thành phố và thị trấn ở Piemonte