title: Platin

text:
Platin hay còn gọi là bạch kim là một nguyên tố hóa học, ký hiệu Pt có số nguyên tử 78 trong bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học. Tên platin bắt nguồn từ thuật ngữ tiếng Tây Ban Nha platina del Pinto, nghĩa đen là "sắc hơi óng ánh bạc của sông Pinto". Platin là một kim loại chuyển tiếp quý hiếm, màu xám trắng, đặc dẻo, dễ uốn. Mặc dù nó có sáu đồng vị tự nhiên, nhưng platin vẫn là một trong những nguyên tố hiếm nhất trong lớp vỏ Trái Đất với mật độ phân bố trung bình khoảng 0,005 mg/kg. Platin thường được tìm thấy ở một số quặng nickel và đồng, chủ yếu là ở Nam Phi chiếm 80% tổng sản lượng trên toàn thế giới.

Platin thuộc nhóm 10 của bảng tuần hoàn cho nên nó có tính trơ, rất ít bị ăn mòn thậm chí ở nhiệt độ cao, vì vậy nó được xem là một kim loại quý. Platin thường xuất hiện ở trong bồi tích tự nhiên của một số con sông, nó lần đầu tiên được sử dụng để sản xuất các đồ tạo tác bởi người bản xứ Nam Mỹ thời kỳ tiền Columbus. Platin đã từng được nhắc đến trong các bản thảo ở châu Âu vào đầu thế kỷ XVI, nhưng vẫn không được phổ biến cho đến năm 1748, khi Antonio de Ulloa báo cáo về một loại kim loại mới có nguồn gốc từ Colombia, sau đó platin đã trở thành tâm điểm của các cuộc điều tra khoa học.

Platin được sử dụng trong làm chất xúc tác, trang thiết bị phòng thí nghiệm, thiết bị điện báo, các điện cực, nhiệt kế điện trở bạch kim, thiết bị nha khoa, và đồ trang sức. Platin là một vật liệu khan hiếm, quý và rất có giá trị bởi vì sản lượng khai thác hằng năm chỉ tầm vài trăm tấn. Vì là một kim loại nặng, nó có ảnh hưởng không tốt đối với sức khỏe khi tiếp xúc với các muối của nó, nhưng do khả năng chống ăn mòn cho nên nó ít độc hại hơn so với các kim loại khác. Một số hợp chất của Platin, đặc biệt là cisplatin, được sử dụng để dùng trong hóa trị liệu chống lại một số loại ung thư.

Từ nguyên
Cách gọi "platin" là cách gọi quy ước của người Việt đối với tên các nguyên tố tiếng Latin: bỏ tiếp vĩ ngữ "-um". Tên gọi Latin "platinum" có gốc từ tiếng Tây Ban Nha "platina", nghĩa đen là "bạc nhỏ".

"Bạch kim" (白金 "vàng trắng") là tên gọi khác của cả hai kim loại Ag và Pt. Platin có tên Hán Việt là "bạc" (鉑). Chữ Hán "鉑" hợp thành từ "金" ("kim loại vàng") và "白" ("màu trắng"). Trong tiếng Việt, "bạc" lại bị hiểu thành kim loại có ký hiệu hoá học là Ag.

Đặc điểm

Tính chất vật lý
Ở dạng tinh khiết, platin có màu trắng bạc, sáng bóng, dẻo và dễ uốn. Nó không bị oxy hóa ở bất cứ nhiệt độ nào, tuy nhiên có thể bị ăn mòn bởi các halogen, cyanide, lưu huỳnh và dung dịch kiềm ăn da. Platin không hòa tan trong axit clohiđric và axit nitric, nhưng tan trong nước cường toan để tạo thành axit hexacloroplatinic(IV), H2PtCl6. Platin ít bị mài mòn và mờ cho nên rất thích hợp để làm đồ trang sức mỹ nghệ. Kim loại này khó bị ăn mòn, chịu được nhiệt độ cao và có tính dẫn điện ổn định cho nên được sử dụng trong các ứng dụng công nghiệp.

Tính chất hóa học

Platin thường có số oxy hóa phổ biến nhất là +2 và +4, các số oxy hóa +1 và +3 ít phổ biến hơn. Ngoài ra các số oxy hóa khác của platin như +5 (trong PtF5) hay +6 (trong PtO3) cũng tồn tại. Tinh thể platin(II) tam phối tử (tetracoordinate) có dạng hình vuông phẳng 16 electron. Platin hòa tan trong nước cường toan cho ra axit hexacloroplatinic(IV) tan ("H2PtCl6", (H3O)2PtCl6.nH2O):
 Pt + 4HNO3 + 6HCl → H2PtCl6 + 4NO2↑ + 4H2O
Platin có tính axit nhẹ nên nó có ái lực lớn đối với lưu huỳnh, ví dụ lưu huỳnh trong dimethyl sulfoxid (DMSO), tạo thành một số phức chất DMSO tùy theo dung môi phản ứng.

Đồng vị
Platin có sáu đồng vị tự nhiên: 190Pt, 192Pt, 194Pt, 195Pt, 196Pt, và 198Pt. Phổ biến nhất trong số này là 195Pt, chiếm tỉ lệ 33,83%. Đây là đồng vị ổn định duy nhất có spin khác 0; spin l=1/2. Đồng vị 190Pt là hiếm nhất, chỉ chiếm 0,01%. Trong số các đồng vị tự nhiên, chỉ có 190Pt là không ổn định, mặc dù nó bị phân rã với chu kỳ bán rã 6,5 × 1011 năm.198Pt cũng phân rã alpha, nhưng với chu kỳ bán rã lớn hơn 3,2 × 1014 năm, cho nên nó được coi là ổn định. Platin cũng có 31 đồng vị tổng hợp khác nhau, có khối lượng nguyên tử từ 166 đến 202, nâng tổng số đồng vị lên 37. Trong số các đồng vị này, 166Pt là ít ổn định nhất với chu kỳ bán rã 300 μs, ổn định nhất là 193Pt với chu kỳ bán rã 50 năm. Hầu hết các đồng vị platin phân rã hạt nhân theo kiểu kết hợp giữa phân rã beta và phân rã alpha.188Pt, 191Pt, và 193Pt thường phân rã khi bắt electron.190Pt và 198Pt phân rã beta kép.

Phân bố

Platin là một kim loại cực kỳ hiếm, nó chỉ chiếm mật độ 0,005ppm trong lớp vỏ Trái Đất. Platin tự nhiên thường được tìm thấy ở dạng tinh khiết và hợp kim với iriđi như platiniridi. Phần lớn platin tự nhiên được tìm thấy ở các lớp trầm tích đại trung sinh. Các mỏ bồi tích được khai thác bởi người Nam Mỹ thời kỳ tiền Columbus ở Chocó Department, Colombia vẫn còn là nguồn cung cấp các kim loại nhóm platin. Một mỏ bồi tích lớn khác ở dãy núi Ural, Nga cũng đang được khai thác.

Trong các mỏ nickel và đồng, các kim loại nhóm platin thường xuất hiện ở dạng muối sulfide như (Pt,Pd)S, Te2− như PtBiTe, antimonua (PdSb), asenua như PtAs2 và các dạng hợp kim với Ni và Cu. PtAs2 là nguồn platin chính trong quặng nickel ở mỏ Sudbury Basin, Ontario Canada. Mỏ Merensky Reef ở Gauteng, Nam Phi chứa nhiều quặng sulfide của các kim loại quý hiếm Pt, Pd và Ni.

Năm 1865, crom đã được phát hiện trong khu vực Bushveld của Nam Phi, tiếp theo sau đó là platin vào năm 1906. Đây là nơi có trữ lượng platin lớn nhất được biết đến. Ngoài ra còn 2 mỏ đồng-nickel trữ lượng lớn gần Norilsk ở Nga và lưu vực Sudbury Canada. Ở lưu vực sông Sudbury, mật độ platin trong quặng nickel thực tế hiện nay chỉ là 0,5 ppm. Các mỏ nhỏ hơn có thể được tìm thấy ở Hoa Kỳ, ví dụ như trong dãy Absaroka ở Montana. Trong năm 2009, Nam Phi là nước sản xuất platin hàng đầu, chiếm gần 80% tổng sản lượng toàn thế giới, tiếp theo là Nga với 11%.

Platin tồn tại với mật độ phân bố cao ở Mặt Trăng và các thiên thạch. Tương ứng, platin được tìm thấy hơi nhiều ở những nơi bị sao băng va chạm trên Trái Đất kết hợp với tác động của núi lửa, các lưu vực Sudbury là một ví dụ.

Hợp chất

Halogen
Axit hexacloroplatinic(IV) có lẽ là hợp chất bạch kim quan trọng nhất, vì nó tạo nên các hợp chất platin khác. Bản thân axit này được ứng dụng trong nhiếp ảnh, khắc kẽm, mực in không phai, mạ, làm gương, nhuộm màu sứ, và như một chất xúc tác.

Tác dụng của axit hexacloroplatinic(IV) với muối amoni, chẳng hạn như amoni chloride, tạo thành amoni hexacloroplatinat(IV) gần như không tan trong dung dịch amonia. Đốt nóng muối amoni này với sự có mặt của hiđrô sẽ tạo ra platin nguyên chất. Kali hexacloroplatinat(IV) cũng không tan, và axit hexacloroplatinic(IV) đã được sử dụng trong việc xác định ion kali bằng phương pháp phân tích trọng lượng.

Khi axit hexacloroplatinic(IV) được đun nóng, nó phân hủy thành PtCl4 và PtCl2 rồi thành platin nguyên tố theo các bước phản ứng sau:

 (H3O)2PtCl6·nH2O  PtCl4 + 2HCl + (n + 2)H2O
 PtCl4  PtCl2 + Cl2↑
 PtCl2  Pt + Cl2↑

Cả ba phản ứng đều là phản ứng thuận nghịch. Platin(II) bromide và platin(IV) bromide cũng có những phản ứng tương tự. Platin hexaflorua là một chất oxy hóa mạnh có khả năng oxy hóa cả oxy.

O2 + PtF6 → O2PtF6

Oxit
Platin(IV) oxit, PtO2, còn được gọi là chất xúc tác của Adams, là một chất bột màu đen hòa tan trong dung dịch KOH và axit đậm đặc. PtO2 và hiếm hơn PtO (tím đen) đều bị phân hủy khi đun nóng. Platin(II, IV) oxit, Pt3O4, được hình thành từ phản ứng sau đây:

2Pt2+ + Pt4+ + 4O2− → Pt3O4

Pt3O4 tạo thành chất bột màu đen.

Pt cũng có thể tạo ra platin(III) oxit (Pt2O3), trước đây chỉ được biết đến dưới dạng ngậm nước.

Sự tồn tại của platin(V) oxit chưa rõ, mặc dù hợp chất được xác định là chất rắn màu đỏ nâu.

Platin cũng tạo một trioxit với số oxy hóa +6. PtO3 là chất bột màu đỏ nâu, nhưng không ổn định. Hợp chất thu được bằng cách oxy hóa PtO2 trong KOH. PtO3 có tính oxy hóa mạnh (oxy hóa HCl thành Cl2).

Muối
Hầu hết các hợp chất Pt(IV) thường có màu từ vàng đến cam (như Pt(SO4)2). Pt(IV) cũng có màu nâu sáng, như Pt(NO3)4 trong dung dịch.

Chỉ có ít muối Pt(III) được biết đến, như PtCl3, PtBr3, PtI3 và phức PtBr3.2NH3.

Pt(II) tạo muối không tan trong nước, như các halide của Pt(II) (trừ PtF2). Các muối chứa oxy của Pt(II) như PtSO4, Pt(NO3)2 cũng được biết đến. Các muối nitrat đã kể trên tan được trong nước, nhưng dung dịch dễ bị phân hủy tạo muối cơ bản.

Các hợp chất khác

Hình ảnh

Xem thêm
 Vàng trắng

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Platinum at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)
 Nuclides and Isotopes Fourteenth Edition: Chart of the Nuclides, General Electric Company, 1989.
 NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Platinum Centers for Disease Control and Prevention

Nguyên tố hóa học
Khoa học và công nghệ Tây Ban Nha
Kim loại chuyển tiếp
Kim loại quý
Khoáng vật tự sinh


title: Phellorinia herculeana

text:
Phellorinia là một chi nấm thuộc họ Phelloriniaceae. Đây là chi đơn loài, chứa một loài Phellorinia herculeana, được mô tả bởi nhà tự nhiên học người Anh Miles Joseph Berkeley năm 1843 là P. inquinans.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phellorinia


title: Dangerous World Tour

text:
Dangerous World Tour là chuyến lưu diễn vòng quanh thế giới thứ hai của ca sĩ người Mỹ Michael Jackson với tư cách là nghệ sĩ hát đơn, chuyến lưu diễn đi qua Hoa Kỳ, châu Âu, Nam Mỹ và châu Á từ 27 tháng 6 năm 1992 tới 23 tháng 12 năm 1993. Chuyến lưu diễn, được tài trợ bởi Pepsi-Cola, nhà tài trợ chuyến lưu diễn trước của Jackson, bao gồm 69 buổi biểu diễn với sự tham dự của 3,9 triệu khán giả. Tất cả chi phí giành được từ chuyến lưu diễn được hiến cho rất nhiều tổ chức từ thiện trong đó có cả Heal the World Foundation, đây cũng là lý do chính Michael Jackson tổ chức tour diễn này và cũng nhằm quảng bá album Dangerous ra toàn thế giới.

Trong lượt thứ ba của chuyến lưu diễn năm 1993, Jackson quyết định kết thúc tour diễn sau khi anh bị ốm và phải nhập viện. Jackson sau đó đã phải lệ thuộc vào thuốc giảm đau và phải chịu đựng chứng thoát vị, đau nửa đầu, thường xuyên bị chấn thương mắt cá chân và căng thẳng sau khi anh bị cáo buộc lạm dụng trẻ em. Tour diễn gồm 69 buổi diễn thu hút tới 3.5 triệu khán giả.

Tổng quan

Thông báo tour diễn, quảng bá và luyện tập
Sau thành công lớn của tour diễn vòng quanh thế giới đầu tiên Bad World Tour từ năm 1987-1989 thu về 125 triệu đô la, ngôi sao nhạc pop tuyên bố rằng ông sẽ không đi tour nữa mà thay vào đó ông sẽ chú trọng hơn về việc thu âm và làm phim. Tuy nhiên, vào ngày 3 tháng 2 năm 1992 trong một cuộc họp báo do Pepsi tổ chức, các nhà sản xuất của Pepsi đã tuyên bố rằng Michael Jackson sẽ lưu diễn trở lại. Việc công bố trùng với một thỏa thuận mới giữa Jackson và Pepsi, với một hợp đồng 20.000.000 $ để Pepsi trở thành nhà tài trợ chính thức cho tour diễn này.

Trước khi tour diễn bắt đầu, anh và ban nhạc của anh (đã thay đổi rất ít kể từ tour Bad World Tour) đã luyện tập, mà những cảnh luyện tập đã bị rò rỉ trên mạng. Tuy nhiên, ngày chính xác và địa điểm của các buổi biểu diễn là không rõ ràng

Các ca khúc trình diễn

Các buổi biểu diễn

Đội ngũ sản xuất
Dangerous World Tour

Trình diễn
Giọng hát, vũ đạo và biên đạo: Michael Jackson

Vũ công
LaVelle Smith (biên đạo), Jamie King, Evaldo Garcia, Randy Allaire (1992), Travis Payne (1993), Damon Navandi, Bruno "Taco" Falcon, Michelle Berube, Yuko Sumida

Thành viên ban nhạc
Giám đốc âm nhạc: Greg Phillinganes
Trợ lý giám đốc âm nhạc: Kevin Dorsey
Keyboard: Greg Phillinganes, Brad Buxer, Isaiah Sanders
Trống: Ricky Lawson
Guitar: Jennifer Batten, David Williams
Bass: Don Boyette
Chỉ đạo giọng nền: Dorian Holley
Giọng nền: Kevin Dorsey, Dorian Holley, Siedah Garrett, Darryl Phinnessee

Ghi chú

Tham khảo

Chuyến lưu diễn hòa nhạc của Michael Jackson
Chuyến lưu diễn hòa nhạc năm 1992
Chuyến lưu diễn hòa nhạc năm 1993


title: (267051) 1998 SA27

text:
{{DISPLAYTITLE:(267051) 1998 SA27}}(267051) 1998 SA27 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 20 tháng 9 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 267001–268000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Hiệu ứng Hopkinson

text:
Hiệu ứng Hopkinson là hiện tượng bão hòa từ trong từ trường thấp trong các vật liệu sắt từ ở gần nhiệt độ Curie do quá trình quay thuận nghịch. Hiệu ứng Hopkinson chỉ xảy ra trong các vật liệu sắt từ có tồn tại dị hướng từ tinh thể.

Hiệu ứng Hopkinson còn được định nghĩa khác là hiệu ứng mà độ từ thẩm của chất sắt từ đạt cực đại ở gần nhiệt độ Curie.

Mô tả hiệu ứng
Hiệu ứng Hopkinson chỉ xảy ra trong các vật liệu sắt từ có tồn tại dị hướng từ tinh thể và xảy ra ở gần nhiệt độ Curie. Khi đó, quá trình từ hóa vật liệu là quá trình quay thuận nghịch, và từ trường quan hệ với từ độ M,  dị hướng từ tinh thể bậc một K1 theo biểu thức:

với Ms là từ độ bão hòa.
Khi nhiệt độ tăng đến gần nhiệt độ Curie,  dị hướng từ tinh thể bậc một K1 giảm nhanh hơn từ độ bão hòa rất nhiều nên chỉ cần một từ trường H rất nhỏ cũng đủ để bão hòa từ. Nếu ta đo đường cong từ độ phụ thuộc vào nhiệt độ (gọi là đường cong từ nhiệt) trong từ trường nhỏ thì khi xảy ra hiệu ứng Hopkinson, ta sẽ quan sát thấy từ độ đạt giá trị cực đại trước khi giảm nhanh xuống giá trị nhỏ tại nhiệt độ Curie. Tuy nhiên, hiệu ứng Hopkinson biến mất khi đo trong từ trường lớn.

Ứng dụng của hiệu ứng Hopkinson
Hiệu ứng Hopkinson được đặt tên theo người phát hiện ra nó là nhà vật lý học người Anh John Hopkinson, phát hiện lần đầu tiên vào năm 1885. Hiệu ứng Hopkinson là hiệu ứng thuần túy vật lý, mang tính chất cơ bản, chưa từng được ứng dụng trong công nghệ, thường được dùng để xác định các đặc tính của vật liệu sắt từ. Hiệu ứng Hopkinson là bằng chứng khẳng định sự tồn tại của dị hướng từ tinh thể, xác định các tính chất chuyển pha, các tính chất định hướng trong vật liệu, hệ đơn đômen, đa đômen và xác định nhiệt độ Curie,,

Xem thêm
Sắt từ
Dị hướng từ tinh thể
Nhiệt độ Curie
Hiệu ứng từ nhiệt

Tham khảo

Từ học
Khoa học vật liệu
Vật lý chất rắn
en:Hopkinson effect


title: Lanaken

text:
Lanaken là một đô thị ở tỉnh Limburg. Ngày 1 tháng 1 năm 2007, Lanaken có tổng dân số 24.724 người. Tổng diện tích là 59,00 km² với mật độ dân số 415 người trên mỗi km².

Đô thị này nằm ở biên giới với Hà Lan, cách Maastricht gần 10 km.

Lanaken bao gồm các làng: Lanaken, Rekem, Neerharen, Gellik, Veldwezelt, Smeermaas và Kesselt.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Khu dân cư ở Limburg (Bỉ)


title: Ban Pong (huyện)

text:
Ban Pong () là một huyện (amphoe) của tỉnh Ratchaburi, Thái Lan. Huyện này nằm ở đông bắc tỉnh.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là: Tha Muang và Tha Maka của tỉnh Kanchanaburi, Kamphaeng Saen và Mueang Nakhon Pathom của tỉnh Nakhon Pathom, và Photharam của tỉnh Ratchaburi.

Hành chính
Huyện này được chia thành 15 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 182 làng (muban). Ban Pong là một thị xã (thesaban mueang) nằm trên toàn bộ tambon Ban Phong. Có 3 thị trấn (thesaban tambon) - Tha Pha nằm trên toàn bộ tambon Tha Pha và một phần của Pak Raet, Krachap nằm trên một phần của Nong O và Don Krabueang, còn Huai Krabok nằm trên một phần của Krap Yai. 14 Tổ chức hành chính tambon quản lý các khu vực phi thành thị.

Tham khảo

Ban Pong


title: Bossiaea vombata

text:
Bossiaea vombata, thường được biết đến với tên Wombat Bossiaea, là một loài thực vật có hoa thuộc họ Fabaceae. Nó là loài đặc hữu của Wombat State Forest ở Victoria, Úc. Loài này được chính thức miêu tả năm 2008.

Chú thích

Tham khảo

Bossiaea


title: +1 (định hướng)

text:
+1 hay 1 là một số tự nhiên liền sau 0 và liền trước 2. Ngoài ra, +1  có thể đề cập đến:

Điện ảnh
+1 (phim) (còn được gọi là Plus One), một bộ phim năm 2013

Âm nhạc

+1, album thứ tư của ca sĩ J-pop Kaela Kimura
 "+1" (bài hát) một đĩa đơn của electro and nu disco người Pháp DJ Martin Solveig
+1 Records, phần mở rộng của công ty quản lý nhạc, quảng bá và tiếp thị âm nhạc +1 Music

Công nghệ
 Nút +1, nút "thích" (like) của Google
+1, tên mã vùng quốc gia điện thoại của Mỹ
 +1, hậu tố gắn liền vào tên của một kênh truyền hình có thể tua ngược để xem


title: Pollex oculus

text:
Pollex oculus là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Balabac ở Philippines.

Sải cánh dài 8–10 mm.

Tham khảo

  2007: Revision of the Micronoctuidae (Lepidoptera: Noctuoidea). Part 1, Taxonomy of the Pollexinae. Zootaxa, 1567: 1-116. Abstract & excerpt

Pollex (Erebidae)


title: 29 (số)

text:
29 (hai mươi chín) là một số tự nhiên ngay sau 28 và ngay trước 30.

Tham khảo

Số nguyên tố


title: Tầm Điện

text:
Huyện tự trị dân tộc Hồi và dân tộc Di Tầm Điện (Giản thể: 寻甸回族彝族自治县; bính âm: Xúndiàn huízú yízú Zìzhìxiàn; Hán-Việt: Tầm Điện Hồi tộc Di tộc Tự trị huyện) là một huyện tự trị, thuộc địa cấp thị Côn Minh, Vân Nam, Trung Quốc. Tầm Điện nằm ở phía đông bắc của khu vực trung tâm Vân Nam. Sông Ngưu Lan (牛栏江) chảy qua địa giới của huyện

Hành chính
Tầm Điện gồm:
Trấn: Nhân Đức, Dương Nhai, Kha Độ, Thảng Điện, Công Sơn.
Hương: Hà Khẩu, Thất Tinh, Tiên Phong, Lục Tiêu, Kê Nhai, Phong Nghi, Liên Hiệp, Kim Nguyên, Điện Sa.

Tham khảo

 Mã bưu chính Vân Nam

Liên kết ngoài
 Trang chính thức của Tầm Điện
 Bản đồ khu vực Tầm Điện

Đơn vị cấp huyện Vân Nam
Huyện tự trị Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Côn Minh


title: Segalenara

text:
Segalenara là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Melanolophiini


title: Ophraella arctica

text:
Ophraella arctica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được LeSage miêu tả khoa học năm 1986.

Chú thích

Tham khảo

Ophraella


title: Acanthoscelides pyramididos

text:
Acanthoscelides pyramididos là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Johnson miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

P


title: Agonita unicolor

text:
Agonita unicolor là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Chûjô miêu tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Agonita


title: Hary

text:
Hary  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Xã của Aisne


title: Hoplitis brevispora

text:
Hoplitis brevispora là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Hoplitis
Động vật được mô tả năm 1992


title: Nguyễn Lộ Trạch

text:
Nguyễn Lộ Trạch (1853? - 1895?), tên tự là Hà Nhân, hiệu là Kỳ Am, biệt hiệu Quỳ Ưu, Hồ Thiên Cư Sĩ, Bàn Cơ Điếu Đồ, là nhà văn và là nhà cách tân đất nước Việt Nam ở nửa cuối thế kỷ XIX.

Thân thế
Nguyễn Lộ Trạch sinh ngày 15 tháng 2 năm 1853 tại Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị. Tuy nhiên, quê gốc của ông là làng Kế Môn, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên (nay thuộc xã Điền Môn, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế).

Tổ tiên ông trước ở vùng châu Hoan - châu Ái (tức vùng Thanh Hóa - Nghệ An - Hà Tĩnh ngày nay), đến thế kỷ XVI, theo tướng Nguyễn Hoàng vào vùng Thuận Hóa. Cha ông là Nguyễn Thanh Oai, đỗ Tiến sĩ năm 1843 dưới triều vua Thiệu Trị (cùng khoa với danh thần Phạm Phú Thứ), từng giữ chức quyền Thượng thư bộ Hình, Tổng đốc Ninh Thái (gồm Bắc Ninh và Thái Nguyên).

Luôn lo cho vận nước
Nguyễn Lộ Trạch là người đọc nhiều sách, biết nghề thuốc, có kiến thức sâu rộng, nhưng không đi thi, chỉ chú tâm vào con đường thực dụng. Ông thường ngao du khắp các tỉnh miền Trung, tìm người cùng chí hướng kết giao, được người đương thời gọi là "cậu ấm tàng tàng".

Năm 20 tuổi, ông kết hôn với Trần Thị Nhàn, con gái Phụ chính Trần Tiễn Thành. Ở văn phòng cha vợ, ông đã đọc được nhiều sách tân thư của Trung Quốc, đọc được cả những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, và chịu ảnh hưởng những tư tưởng canh tân này.

Năm Tự Đức thứ 30 (Đinh Sửu 1877), kỳ thi Hội ở Huế có lấy chuyện "Sứ Pháp vào chầu, hòa hiếu hợp lễ" làm đề thi. Tuy không dự thi, nhưng Nguyễn Lộ Trạch đã dâng lên một bản "Thời vụ sách" (I), vạch rõ mưu kế giả vờ hòa nghị của thực dân Pháp, đồng thời khuyên triều đình nên "gấp lo tự cường tự trị" để cứu nước. Mặc dù, "Thời vụ sách" không được triều đình quan tâm đến, nhưng cũng đã gây được tiếng vang lớn trong giới sĩ phu.

Năm 1882, Cơ mật viện có ý cử ông sang Hương Cảng (Hồng Kông) học kỹ thuật, nhưng về sau không thành. Sau đó, ông có gửi thư lên cha vợ là Trần Tiễn Thành đề nghị ông nhắc nhở triều đình là "phải biết tự cường, tự trị, đồng thời phải biết mật giao với các cường quốc thù địch của Pháp như Anh, Đức,... để làm thế chân vạc kiềm chế Pháp". Nhưng khi xem xong, vua Tự Đức đã phê rằng "Ngôn hà quá cao" (Nói sao quá cao!) rồi thôi.

Tháng 4 năm đó, quân Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai. Nguyễn Lộ Trạch liền dâng bản "Thời vụ sách" (II), nêu lên sách lược cứu nước khẩn trương gồm 5 điều:
Dời kinh đô về Thanh Hóa lấy chỗ địa thế hiểm yếu để giữ vững gốc nước.
Lập đồn điền ở các vùng rừng núi phía Bắc. Chọn lọc quân tinh nhuệ ở lại phòng thủ các đồn lũy, số còn lại đưa đến các đồn điền trên để làm ra lương thực.
Luyện binh thường xuyên và mua sắm vũ khí mới.
Đưa con em tài giỏi ra nước ngoài học khoa học thực nghiệm và cơ khí phương Tây.
Mở rộng ngoại giao với các nước châu Âu, nhất là nước Đức và nước Anh để kiềm chế Pháp, như cái lối "hợp tung thời Chiến quốc".
Song lần này, triều đình nhà Nguyễn cũng đã làm ngơ trước các đề nghị của ông.

Tháng Giêng năm Giáp Thân (1884), Phụ chính Nguyễn Văn Tường mời ông và Phạm Phú Đường (con trai Phạm Phú Thứ) đến kinh đô Huế bàn việc nước. Để nhắc lại lần nữa những luận điểm cơ bản trong kế sách chống ngoại xâm của mình, khi trở về, Nguyễn Lộ Trạch đã thảo một bức thư có tên là "Dữ Phạm Phú Đường thướng Phụ chính đại thần" (Thư đứng tên cùng Phạm Phú Đường gửi Phụ chính đại thần), rồi dâng lên ông Tường.

Tháng 5 năm Ất Dậu (tháng 7 năm 1885), kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi chạy ra chiến khu Quảng Trị, ban bố dụ Cần Vương. Năm 1888, vua Hàm Nghi bị quân Pháp bắt, đồng thời phong trào Cần Vương bị đàn áp khốc liệt, Nguyễn Lộ Trạch đành phải lui về ở ẩn song vẫn không thôi khắc khoải về thời cuộc.

Năm 1892 dưới triều Thành Thái, lại có kỳ thi Hội ở Huế. Tuy không đi thi, nhưng nhân đầu đề hỏi về "đại thế hoàn cầu", ông cũng viết một bài có tên là "Thiên hạ đại thế luận" (Bàn về thế lớn trong thiên hạ) bàn về tình thế các nước Á Đông trước nguy cơ thôn tính của một số nước ở Phương Tây. Sau khi phân giải, ông đã chỉ ra đại để rằng: dã tâm xâm lược của thực dân Pháp đã có từ lâu, không vì chúng ta sợ sệt cầu hòa mà họ ngừng lại, cũng không vì chúng ta khiêu khích mà họ dấy binh nhiều hơn. Nay nhà vua và triều đình chỉ còn cách:
- Từ bỏ hẳn tệ quan liêu, tham nhũng, thói chuộng hư danh,... thì "biết đâu một ngày kia lại không thể tung hoành làm nên nghiệp lớn".
- Cần nắm lấy, kịp thời sửa sang chính trị, giáo dục để không khỏi phụ lòng mong mỏi của nhân dân.
Ông viết bài luận này cốt để khơi gợi cho vua Thành Thái và các quan đầu triều gấp lo phục hưng đất nước. Khi được công bố, nó đã gây được tiếng vang rộng rãi, được đông đảo sĩ phu và những người có tư tưởng cách tân tìm đọc và tán thưởng, trong số đó có Phan Bội Châu, Nguyễn Thượng Hiền, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng, Vũ Phạm Hàm, Trương Gia Mô,...

Qua đời
Về cuối đời, ông lại tiếp tục ngao du đó đây, tìm người tài giỏi kết bạn tri âm. Năm Ất Mùi (1895), ông làm một chuyến Nam du vào Phan Thiết, trung tâm tỵ địa của nhóm sĩ phu Nam Trung Bộ thuở ấy. Ông còn tính chuyện xuất dương nhưng chưa thực hiện được đã lâm bệnh nặng rồi mất tại Bình Định vào năm đó (1895), lúc 42 tuổi.

Năm 1957, con cháu Nguyễn Lộ Trạch đã đưa di cốt ông từ Bình Định về táng tại nghĩa trang của làng Kế Môn, thuộc xã Điền Môn, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Mộ ông hình tròn đơn giản, đường kính 3 m, thành cao 40 cm, dày 20 cm; và đã được nhà nước công nhận là di tích quốc gia theo quyết định số 52/2001/QĐBVHTT ngày 28 tháng 12 năm 2001.

Tác phẩm
Tác phẩm của Nguyễn Lộ Trạch phần lớn đều bằng chữ Hán, gồm có:
Quỳ Ưu lục: là tập hợp các bài văn nghị luận của ông (trong đó có "Thời vụ sách I, II" và "Thiên hạ đại thế luận"), do tự tay ông sắp xếp vào năm 1884.
Kỷ trào lục (Tự nhạo mình như người nước Kỷ)
Kỳ Am dã thoại (Những lời quê mùa của Kỳ Am)
Kỳ Am thi văn toàn tập (Toàn tập thơ văn của Kỳ Am)
Quốc ngữ thị phụ giai ẩn từ (Bài ca quốc ngữ khuyên vợ cùng đi ẩn).

Song phần lớn thơ văn trên đều đã thất lạc, chỉ còn lại tập Kỳ Am Nguyễn Lộ Trạch di văn (Những bài văn còn lại của Kỳ Am Nguyễn Lộ Trạch) do người đời sau góp nhặt. Trong đó có Quỳ Ưu lục, một số thư từ và 15 bài thơ.

Nhìn chung thơ ông mang âm hưởng trầm buồn. Văn nghị luận của ông, ngoài sự nhiệt huyết ra còn hấp dẫn người đọc ở những ví dụ giàu sức biểu cảm, vừa tác động vào cảm xúc, vừa có ý vị trào lộng hài hước, khiến người đọc không ai có thể thờ ơ,...

Được khen ngợi và ghi công
Viết về Nguyễn Lộ Trạch, trong Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam có đoạn:
"Nguyễn Lộ Trạch tuy không xuất thân bằng con đường khoa cử, nhưng ông có một sức học uyên thâm với tinh thần thực dụng, và một tầm nhìn sâu sắc nên được giới sĩ phu yêu nước đương thời kính phục. Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp,... rất hâm mộ con người và thơ văn ông. Chính Huỳnh Thúc Kháng đã gọi ông là một "văn hào" của nền văn hóa Việt Nam".

Ghi công Nguyễn Lộ Trạch, ở thành phố Nha Trang (Khánh Hòa), thành phố Huế (Thừa Thiên Huế), quận Tân Phú (Thành phố Hồ Chí Minh), quận Hải Châu (thành phố Đà Nẵng), thành phố Hải Dương (Hải Dương)... đều có con đường mang tên ông.

Sách tham khảo chính
Nguyễn Huệ Chi, mục từ "Nguyễn Lộ Trạch" in trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, mục từ "Nguyễn Lộ Trạch". Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992.
Hoàng Hữu Yên, Văn học thế kỷ XIX, mục: "Nguyễn Lộ Trạch" Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2994.

Chú thích

Người Quảng Trị
Người Thừa Thiên Huế
Quan lại nhà Nguyễn
Nhà văn Việt Nam thời Nguyễn
Người họ Nguyễn tại Việt Nam


title: Parastemon urophyllus

text:
Parastemon urophyllus là một loài thực vật thuộc họ Chrysobalanaceae. Loài này có ở Ấn Độ, Malaysia, Myanmar, và Singapore.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Parastemon urophyllus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

u
Thực vật Thái Lan


title: Colostethus vertebralis

text:
Colostethus vertebralis là một loài ếch thuộc họ Dendrobatidae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, tundra, đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, sông ngòi, đầm nước ngọt, và vùng nhiều đá.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Coloma, L.A., Ron, S., Morales, M. & Almandáriz, A. 2004. Colostethus vertebralis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

v
Động vật lưỡng cư Ecuador
Động vật lưỡng cư Andes
Động vật đặc hữu Ecuador


title: 2238 Steshenko

text:
2238 Steshenko (1972 RQ1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 11 tháng 9 năm 1972 bởi N. S. Chernykh ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2238 Steshenko

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1972


title: Melanotus sumatrensis

text:
Melanotus sumatrensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Thala aubryi

text:
Thala aubryi là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Costellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Thala


title: AGM-158 JASSM

text:
AGM-158 JASSM là một loại vũ khí chính xác được phát triển bởi Hoa Kỳ.
AGM-158 JASSM là tên viết tắt bằng tiếng Anh: Air to Ground Missile (AGM) và Joint Air-to-Surface Standoff Missile (JASSM).

Tên lửa AGM-158 JASSM có tầm hoạt động lớn, có khả năng tấn công vào các mục tiêu cứng, chắc, độ xuyên hạn chế. Chúng được thiết kế để sử dụng cho việc khoan xuống các mục tiêu quan trọng như sở chỉ huy, kho tàng chiến lược nằm sâu trong lòng đất và được xây dựng kiên cố. Hiện chúng đang trong giai đoạn phát triển và sản xuất hàng loạt

Các thông số kỹ thuật
 Chiều dài: 4,27 m
 Sải cánh: 2,4 m
 Trọng lượng: 1.020 kg
 Tốc độ: cận âm
 Tầm bắn: 1000 km trở lên, bản cải tiến Jassm-xr đang thử nghiệm có tầm bắn hơn 1900km
 Hệ thống đẩy: Teledyne CAE J402-CA-100 turbojet; lực đẩy 3.0 kN (680 lb).
 Đầu đạn: loại đầu đạn xuyên WDU-42/B, 450 kg

Cải tiến

Không quân Mỹ đang tập trung triển khai nhiều biến thể khác từ AGM-158 JASSM. Họ nêu thêm một số phương án như cải tiến về đầu đạn hay trang bị một động cơ mới để nâng tầm bắn lên khoảng 1000 km (600 dặm).

JASSM-Extended Range (JASSM-ER) có tên khác là AGM-158B, ra đời vào năm 2002. Nó được sử dụng động cơ hiệu quả hơn với bình nhiên liệu lớn, khung giống máy bay, sải cánh lớn hơn AGM-158. JASSM-ER có tầm hoạt động khoảng 500 dặm (930 km), hơn hẳn JASSM (chỉ 370 km). Lần đầu tiên được thử nghiệm là vào ngày 18-5-2006, được máy bay B-1B Lancer thả tại White Sand Missile Range ở phía Nam bang New Mexico.

Xem thêm
AGM-159 JASSM
Danh sách các tên lửa

Các liên kết ngoài
Lockheed Martin AGM-158 JASSM - Designation Systems
GlobalSecurity.org
Lockheed Martin JASSM Fact Sheet
Lockheed Martin JASSM Website
Thử nghiệm AGM-158

Tham khảo

Tên lửa dẫn hướng


title: Osmia excavata

text:
Osmia excavata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Alfken mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1903


title: Phú Châu (huyện)

text:
Phú Châu là một huyện cũ thuộc tỉnh An Giang, Việt Nam.

Huyện Phú Châu tồn tại đến ngày 13 tháng 11 năm 1991.

Địa lý
Huyện Phú Châu nằm ở phía bắc tỉnh An Giang, có vị trí địa lý:
 Phía đông giáp huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp
 Phía tây giáp thị xã Châu Đốc và Campuchia
 Phía nam giáp huyện Phú Tân
 Phía bắc giáp Campuchia.

Lịch sử
Huyện Phú Châu được thành lập sau năm 1975 trên cơ sở hợp nhất thị xã Tân Châu và huyện An Phú thuộc tỉnh Long Châu Tiền cũ.

Khi mới thành lập, huyện Phú Châu bao gồm thị trấn Tân Châu và 17 xã: Châu Phong, Đa Phước, Khánh An, Khánh Bình, Long Phú, Nhơn Hội, Phú Hội, Phú Hữu, Phú Vĩnh, Phước Hưng, Tân An, Vĩnh Hậu, Vĩnh Hòa, Vĩnh Hội Đông, Vĩnh Lộc, Vĩnh Trường, Vĩnh Xương.

Ngày 25 tháng 4 năm 1979, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 181-CP. Theo đó:
 Sáp nhập ấp Long Châu của xã Long Phú, một phần ấp Phú An B, ấp Phú Hưng và ấp Phú Hữu của xã Phú Vĩnh vào xã Tân An.
 Sáp nhập ấp Tân Thạnh của xã Tân An vào xã Vĩnh Hòa.
 Chia xã Tân An thành 2 xã: Long An và Tân An.
 Sáp nhập cù lao Cở Túc (tức ấp Vĩnh Thạnh) của xã Vĩnh Trường vào xã Vĩnh Hậu.
 Sáp nhập ấp Long Hưng của xã Long Phú vào thị trấn Tân Châu
 Thành lập xã Phú Lộc ở vùng kinh tế mới Kinh Năm.

Ngày 12 tháng 1 năm 1984, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 8-HĐBT. Theo đó:
 Thành lập xã Lê Chánh trên cơ sở tách ấp Vĩnh Thạnh của xã Châu Phong ấp Phú Hữu của xã Phú Vĩnh.
 Thành lập xã Quốc Thái trên cơ sở tách ấp 4 của xã Nhơn Hội, ấp 1 của xã Phước Hưng và các cồn Bắc, cồn Nam, cồn Liệt sĩ của xã Phú Hữu.
 Thành lập thị trấn An Phú trên cơ sở tách ấp Phước Thạnh của xã Đa Phước và một phần ấp 4 của xã Phước Hưng.
 Sáp nhập một phần ấp 1 của xã Vĩnh Lộc vào xã Phú Hữu.

Đầu năm 1991, huyện Phú Châu bao gồm 2 thị trấn: An Phú, Tân Châu và 21 xã: Châu Phong, Đa Phước, Khánh An, Khánh Bình, Lê Chánh, Long An, Long Phú, Nhơn Hội, Phú Hội, Phú Hữu, Phú Lộc, Phú Vĩnh, Phước Hưng, Quốc Thái, Tân An, Vĩnh Hậu, Vĩnh Hòa, Vĩnh Hội Đông, Vĩnh Lộc, Vĩnh Trường, Vĩnh Xương.

Ngày 13 tháng 11 năm 1991, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 373-HĐBT. Theo đó, chia huyện Phú Châu thành hai huyện An Phú và Tân Châu.

Huyện An Phú bao gồm thị trấn An Phú và 12 xã: Đa Phước, Khánh An, Khánh Bình, Nhơn Hội, Phú Hội, Phú Hữu, Phước Hưng, Quốc Thái, Vĩnh Hậu, Vĩnh Hội Đông, Vĩnh Lộc, Vĩnh Trường.
Huyện Tân Châu bao gồm thị trấn Tân Châu và 9 xã: Châu Phong, Lê Chánh, Long An, Long Phú, Phú Lộc, Phú Vĩnh, Tân An, Vĩnh Hòa, Vĩnh Xương.

Chú thích

Tham khảo

Huyện cũ Việt Nam
Hành chính An Giang


title: Renantanda

text:
× Renantanda, viết tắt Rntda. trong ngành trồng trọt, là một loại lan lai giữa 2 dòng lan Renanthera and Vanda (Ren. x V.). Hai loài sau này đang bị đe dọa và có mùa sinh sản khác nhau do dó loại này rất là hiếm. Củng vì vậy mà dân chơi hoa chuyên nghiệp và tài tử đều đeo đuổi mua cho được loài lan này.

Renantanda greges
Rntda Lily Aow xuất phát như là sự lai giống của V. Pukele và Ren. Storiei. Đăng ký bởi L.L.Aow lan này được đặt tên theo Lee Lee AOW.

Chú thích

Tham khảo

http://www.rhs.org.uk/publications/orchidreview/orchid1105/renantanda.asp

A List of Orchid Hybrids of Singapore and Malaysia, 1960-1980 By V. P. E. Phang


title: Dãy núi Karpat

text:
Dãy núi Karpat hay dãy núi Carpat (; Séc, Ba Lan và Slovakia: Karpaty; Ukraina: Карпати (Karpaty); Đức: Karpaten; Serbia: Karpati / Карпати; Hungary: Kárpátok) là một dãy núi tạo thành hình vòng cung dài khoảng 1.500 km ngang qua Trung Âu và Đông Âu, làm cho nó trở thành dãy núi lớn nhất tại châu Âu.

Dãy núi này là nơi sinh sống của các quần thể gấu nâu, sói xám, sơn dương Chamois và linh miêu lớn nhất tại châu Âu, với mật độ cao nhất tại România cũng như của trên một phần ba các loài thực vật tại châu Âu.

Một chuỗi các rặng núi kéo dài thành hình vòng cung từ Cộng hòa Séc ở phía tây bắc; qua Slovakia, Ba Lan, Ukraina và România ở phía đông, qua khu vực Cổng Sắt trên sông Danub giữa România và Serbia ở phía nam để kết thúc trong lãnh thổ Serbia như là dãy núi Karpat Serbia (Karpatske planine). Rặng núi cao nhất trong dãy núi Karpat là Tatras nằm trên biên giới Ba Lan và Slovakia, với các đỉnh cao nhất vượt trên 2.600 m về cao độ, tiếp theo là dãy núi Nam Karpat tại România, trong đó các đỉnh cao nhất vượt quá 2.500 m. Dãy núi Karpat thường được chia thành ba phần chính: Tây Karpat (Séc, Ba Lan, Slovakia, Hungary), Đông Karpat (đông nam Ba Lan, đông Slovakia, Ukraina, Romania) và Nam Karpat (Romania, Serbia).

Các thành phố quan trọng nhất nằm gần dãy núi Karpat là Bratislava và Košice ở Slovakia, Kraków ở Ba Lan, Cluj-Napoca và Braşov ở Romania, Miskolc ở Hungary.

Tên gọi

Tên gọi 'Karpetes' có thể có gốc rễ xa xôi từ gốc từ trong tiếng Tiền Ấn-Âu *sker-/*ker-, mà từ đó có từ trong tiếng Albania karpë "đá/núi đá", có lẽ có cùng nguồn gốc từ tiếng Dacia nghĩa là 'núi', đá hay gồ ghề (so sánh với tiếng Bắc Âu cổ harfr "gay go", tiếng Đức vùng thấp Trung cổ shcarf "mảnh sành", tiếng Litva kar~pas "cắt, chặt, vết khía", tiếng Latvia cìrpt "cắt, chặt"). Từ trong tiếng Ba Lan cổ karpa nghĩa là "những gì không đều xù xì, vật cản ngầm dưới nước/đá, rễ hoặc thân cây xù xì". Từ phổ biến hơn skarpa nghĩa là vách đá sắc nhọn hay địa hình thẳng đứng khác. Mặt khác, tên gọi cũng có thể đến từ tiếng Ấn-Âu *kwerp "xoay hướng", tương tự như tiếng Anh cổ hweorfan "xoay hướng, thay đổi" và tiếng Hy Lạp karpós "cổ tay", có lẽ là chỉ tới cách thức mà dãy núi này uốn cong hay xoay hướng thành hình chữ L.

Trong các tài liệu La Mã muộn, dãy núi Đông Karpat được nói tới như là Montes Sarmatici. Dãy núi Tây Karpat được gọi là Carpates. Tên gọi Carpates lần đầu tiên được ghi chép trong cuốn Geographia của Ptolemy viết vào thế kỷ 2. Vào khoảng thập niên 310, dãy núi Karpat được hoàng đế La Mã Valerius Licinianus Licinius nói tới như là Montes Serrorum.

Tên gọi của Carpi, một bộ lạc Dacia có thể có nguồn gốc từ tên gọi của dãy núi Karpat. Tên gọi này được ghi lại trong các tài liệu La Mã (như của Zosimus) như là những người dân sống cho tới năm 381 tại các sườn núi Đông Karpat. Như một lựa chọn khác thì tên gọi dãy núi cũng có thể bắt nguồn từ tên gọi của bộ lạc Dacia này.

Trong Hungarian XIII- i, các tài liệu Hungary thế kỷ 14 gọi tên dãy núi này là Thorchal, Tarczal hay ít phổ biến hơn là Montes Nivium.

Trong xaga vùng Scandinavia là Hervarar saga, trong đó người ta miêu tả các truyền thuyết Đức cổ đại về các trận chiến giữa người Goth và người Hung, tên gọi Karpates xuất hiện trong dạng Đức có thể đoán trước như là Harvaða fjöllum (xem quy luật Grimm).

Địa lý

Dãy núi Karpat bắt đầu từ sông Danub gần Bratislava. Nó bao quanh Rus Karpathia và Transilvania trong một hình bán nguyệt lớn, lướt về phía đông nam và kết thúc trên sông Danub gần Orşova ở Romania. Chiều dài của dãy Karpat là trên 1.500 km còn chiều rộng của các dãy núi nằm trong khoảng từ 12 tới 500 km. Chiều rộng lớn nhất của dãy Karpat tương ứng với các cao độ cao nhất của nó. Hệ thống sơn mạch này đạt tới bề rộng lớn nhất của nó trong cao nguyên Transilvania và độ cao nhất tại nhóm Tatra (rặng núi cao nhất, với đỉnh Gerlachovský có độ cao 2.655 m (8.705 ft) trên mực nước biển trong lãnh thổ Slovakia, gần biên giới với Ba Lan). Nó che phủ diện tích 190.000 km² và là hệ thống núi trải rộng thứ hai tại châu Âu, sau Alps.

Mặc dù nói chung được coi như là một dãy núi, nhưng Karpat trên thực tế không tạo thành một dãy liên tục các núi. Thay vì thế, nó bao gồm vài nhóm khác biệt về mặt sơn văn học và địa chất, thể hiện một sự đa dạng cấu trúc lớn như của Alps. Dãy núi Karpat, chỉ ở một vài nơi đạt được các cao độ trên 2.500 m; thiếu các đỉnh dốc đứng, các dải băng tuyết trải rộng, các sông băng lớn, các thác nước cao và hàng loạt các hồ lớn; những dặc trưng khá phổ biến của dãy núi Alps. Không có khu vực nào trong dãy núi Karpat bị tuyết che phủ quanh năm và ở đây hoàn toàn không có sông băng. Dãy Karpat ở cao độ lớn nhất của nó cũng chỉ cao như khu vực Trung Alps, và chúng chia sẻ các đặc trưng chung như biểu hiện bề ngoài, khí hậu và quần thực vật.

Dãy núi Karpat bị chia tách với dãy Alps bằng sông Danub. Hai dãy núi này chỉ giao nhau ở một điểm: dãy núi Leitha ở Bratislava. Con sông này cũng chia tách chúng với Stara Planina, hay "dãy núi Balkan", tại Orşova, Romania. Các thung lũng sông March và sông Oder chia tách dãy núi Karpat ra khỏi các dãy Silesia và Moravia, những dãy núi thuộc về cánh giữa của Hệ thống núi trung tâm lớn của châu Âu. Không giống như các cánh khác của hệ thống, dãy núi Karpat, tạo thành đường chia nước giữa các biển phương bắc với biển Đen, được bao quanh ở mọi mặt bằng các bình nguyên, gọi là bình nguyên Pannonia ở phía tây nam, bình nguyên Hạ Danub (Romania) ở phía nam và bình nguyên Galicia ở phía đông bắc.

Đô thị
Các đô thị quan trọng gần dãy núi Karpat, theo trật tự giảm dần về dân số là:
 Bratislava (Slovakia, 426.091)
 Cluj-Napoca (Romania, 310.243)
 Braşov (Romania, 284.596)
 Košice (Slovakia, 234.596)
 Oradea (Romania, 206.614)
 Miskolc (Hungary, 178.950)
 Sibiu (Romania, 154.892)
 Târgu Mureş (Romania, 146.000)
 Baia Mare (Romania, 137.976)
 Tarnów (Ba Lan, 117.109)
 Râmnicu Vâlcea (Romania, 111.497)
 Uzhhorod (Ukraina, 111.300)
 Piatra Neamţ (Romania, 105.865)
 Suceava (Romania, 104.914)
 Drobeta-Turnu Severin (Romania, 104.557)
 Reşiţa (Romania, 86.383)
 Žilina (Slovakia, 85.477)
 Bistriţa (Romania, 81.467)
 Banská Bystrica (Slovakia, 80.730)
 Deva (Romania, 80.000)
 Zlín (Séc, 79.538)
 Hunedoara (Romania, 79.235)
 Zalău (Romania, 71.326)
 Przemyśl (Ba Lan, 66.715)
 Alba Iulia (Romania, 66.369)
 Zaječar (Serbia, 65.969)
 Sfântu Gheorghe (Romania, 61.543)
 Turda (Romania, 57.381)
 Bor (Serbia, 55.817)
 Mediaş (Romania, 55.153)
 Poprad (Slovakia, 55.042)
 Petroşani (Romania, 45.194)
 Miercurea Ciuc (Romania, 42.029)
 Sighişoara (Romania, 32.287)
 Făgăraş (Romania, 40.126)
 Zakopane (Ba Lan, 27.486)
 Câmpulung Moldovenesc (Romania, 20.076)
 Vatra Dornei (Romania, 17.864)
 Rakhiv (Ukraina, 15.241).

Địa chất
Dãy Karpat được hình thành trong thời gian diễn ra kiến tạo sơn Alps.

Phân chia

Rặng núi lớn nhất là Tatra.

Phần lớn của tây và đông bắc Ngoại Karpat tại Ba Lan, Ukraina và Slovakia theo truyền thống được gọi là Beskidy.

Ranh giới địa chất giữa Tây và Đông Karpat chạy gần đúng dọc theo đường (nam lên bắc) giữa các thị trấn Michalovce - Bardejov - Nowy Sącz - Tarnów. TRong các hệ phân chia cũ hơn thì ranh giới này chạy dịch về phía đông – tại đường (bắc xuống nam) dọc theo sông San và Osława (Ba Lan) – thị trấn Snina (Slovakia) – sông Turia (Ukraina). Tuy nhiên, các nhà sinh học lại dịch ranh giới này xa hơn nữa về phía đông.

Ranh giới giữa Đông và Nam Karpat được tạo thành từ đèo Predeal, phía nam thành phố Braşov ở Romania và thung lũng Prahova.

Người Ukraina đôi khi nói về "Đông Karpat" chỉ như là mỗi Karpat Ukraina, nghĩa là về cơ bản chỉ là phần chủ yếu nằm trên lãnh thổ Ukraina (tức phía bắc đèo Prislop), trong khi người Romania đôi khi chỉ nói về "Đông Carpat" chỉ là phần về cơ bản nằm trên lãnh thổ Romania (từ biên giới với Ukraina, phía nam đèo Prislop).

Bên cạnh đó, người Romania phân chia Đông Carpat trên lãnh thổ của họ thành ba nhóm địa lý đơn giản hóa (bắc, trung, nam), thay vì Ngoại và Nội Đông Karpat. Chúng bao gồm:
 Carpaţii Maramureşului şi ai Bucovinei (Carpat vùng Maramureş và Bucovina)
 Carpaţii Moldo-Transilvani (Carpat vùng Moldavia-Transilvania)
 Carpaţii de Curbură/Carpaţii Curburii

Nhân vật đáng chú ý
 Ludwig Greiner (1796-1882), người đã nhận ra rằng Gerlachovský štít là ngọn núi cao nhất trong dãy núi Karpat.

Xem thêm
 Danh sách các đỉnh núi tại Romania

Tham khảo

 Alpinet - Chỉ dẫn về núi của Romania

Liên kết ngoài

 Bản đồ sơn văn với dãy Karpat được tô bằng viền màu đỏ

Dãy núi châu Âu

Dãy núi Cộng hòa Séc
Dãy núi Slovakia
Dãy núi Ba Lan
Dãy núi România
Tỉnh địa lý tự nhiên
Địa lý Đông Nam Âu
Địa lý Trung Âu
Dãy núi Ukraina
Dãy núi Hungary
Địa lý Đông Âu


title: Rhyacophila haddocki

text:
Rhyacophila haddocki là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Rhyacophila


title: Erioptera carissima

text:
Erioptera carissima là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Erioptera
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: 5555 Wimberly

text:
5555 Wimberly (1986 VF5) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 11 năm 1985 bởi E. Bowell ở trạm Anderson Mesa thuộc Đài thiên văn Lowell.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5555 Wimberly

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Sainte-Foy-lès-Lyon

text:
Sainte-Foy-lès-Lyon là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 311 mét trên mực nước biển.

Đây là một ngoại ô của thành phố Lyon, nằm về bắc đông bắc thành phố này.

Kết nghĩa
Sainte-Foy-lès-Lyon kết nghĩa với
Lichfield, Staffordshire, Anh.
Kraljevo, Serbia

Cư dân nổi bật
Frédéric Kanouté, cầu thủ bóng đá
Éric-Emmanuel Schmitt, tiểu thuyết gia và kịch gia
Alexis Carrel, bác sĩ, nhà sinh học.

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
 Official website

Xã của Rhône


title: Vermicularia spirata

text:
Vermicularia spirata, tên tiếng Anh: West Indian worm-shell, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turritellidae.

Phân bố

Miêu tả
Độ dài vỏ lớn nhất ghi nhận được là 90 mm.

Môi trường sống
Độ sâu nhỏ nhất ghi nhận được là 3 m. Độ sâu lớn nhất ghi nhận được là 80 m.

Chú thích

Tham khảo

Vermicularia
Động vật được mô tả năm 1836


title: Alp Arslan

text:
Alp Arslan (;
tên đầy đủ: Diya ad-Dunya wa ad-Din Adud ad-Dawlah Abu Shuja Muhammad Alp Arslan ibn Dawud ; 1029 – 15 tháng 12, 1072) là vị sultan thứ hai của nhà Seljuk và là chắt của Seljuk, thủy tổ của triều đại. Ông lấy tên là Muhammad bin Da'ud Chaghri khi ông trở thành tín đồ Hồi giáo, và vì tài quân sự và lòng dũng cảm, ông có tên họ là Alp Arslan, có nghĩa là "con sư tử dũng mãnh" trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ.

Thời kỳ đầu
Alp Arslan đi theo chú Tughril Bey đánh nhà Fatima theo phái Shia trong khi cha ông Çağrı Bey vẫn ở lại Khorasan. Khi Alp Arslan quay trở về Khorasan, ông bắt đầu công việc quản lý theo hướng dẫn của cha mình. Trong khi đó, cha của ông giới thiệu cho ông một trong những chính khách nổi tiếng nhất trong lịch sử sơ kỳ Hồi giáo Nizam al-Mulk, người về sau trở thành vizia tương lai của Alp Arslan.

Ông nối nghiệp cha Chaghril Begh làm tỉnh trưởng Khorasan năm 1059. Sau khi người chú của Alp Arslan là sultan Toghrul Bey qua đời, ông được anh Alp Arslan là Suleyman lên kế vị. (xem bài: Trận Damghan (1063)) Tuy nhiên, Alp Arslan và chú họ là Kutalmish gây chiến với nhau để tranh giành quyền thừa kế. Alp Arslan đánh bại Kutalmish và ngày 27 tháng 4 năm 1064 ông lên ngôi hoàng đế Đại Seljuk, đồng thời cũng trở thành vua Ba Tư trị vì trên một vùng đất trải dài từ sông Oxus tới sông Tigris.

Trong việc củng cố lại đế chế và triệt hạ các phe đối lập, Arslan đã nhận được sự hỗ trợ tài đắc lực từ quân sư Nizam al-Mulk. Cả hai người đều được ghi nhận trong việc giữ ổn định cho đế chế sau cái chết của Tughril. Sau khi thiết lập được hòa bình và an ninh trên lãnh thổ của mình, Arslan cho kêu gọi hội nghị toàn quốc vào năm 1066. Tại đây, ông phong con trai Malik Shah I làm thái tử. Với mong muốn chiếm Caesarea Mazaca, thủ phủ của Cappadocia, ông đích thân dẫn đầu đội kỵ binh người Thổ vượt sông Euphrates rồi tấn công và chiếm đóng thành phố. Cùng với Nizam al-Mulk, ông đem binh đánh Armenia và Gruzia và chiếm được hai nước trong năm 1064. Sau một cuộc vây hãm kéo dài 25 ngày, quân đội Seljuk chiếm được thành Ani, kinh đô của Armenia và chém giết dân chúng trong thành. Những miêu tả về vụ thảm sát tại thành Ani được sử gia Ả Rập Sibt ibn al-Jawzi dẫn lời một nhân chứng:

Chống lại Đông La Mã

Trên đường đi đánh nhà Fatima, Alp Arslan xua quân xâm lược Đế quốc Đông La Mã. Hoàng đế Romanos IV Diogenes đích thân cầm đại binh gặp đội quân xâm lược ở Cilicia. Trong cả ba chiến dịch đầy khó khăn, cả ba lần người Thổ đều thất bại. Hai chiến dịch đầu tiên, quân La Mã do đích thân Hoàng đế cầm đầu, trong khi lần thứ ba được chỉ huy bởi Manuel Comnenos, ông chú của hoàng đế nổi danh Manuel Comnenos sau này. Trong thời gian này, tiểu vương Aleppo Rashid al-Dawla Mahmud thuộc gia tộc Mirdas đã quy thuận Arslan.

Năm 1071, đích thân Romanos tiến vào Armenia với 3 vạn quân, trong đó bao gồm đội quân người Thổ Cuman Turk cũng như quân người Frank và Norman, dưới sự chỉ huy của Ursel de Baieul. Alp Arslan đang đem quân về phía nam đánh nhà Fatima phải nhanh chóng quay trở lại để gặp quân La Mã. Tại Manzikert, bên bờ sông Murat, phía bắc hồ Van, hai đội quân giao chiến. Những lính đánh thuê người Cuman của quân La Mã lập tức đào thoát sang phía người Thổ. Thấy vậy, "những lính đánh thuê Tây cưỡi ngựa đi đường tắt và rời khỏi trận chiến." Romanos đã bị phản bội bởi tướng Andronikos Doukas, con trai của Caesar (con trai riêng của vợ Romanos), người đã tuyên bố rằng ông đã chết và dẫn phần lớn quân rời khỏi trận địa thay vì yểm trợ cho hoàng đế rút quân. Quân Đông La Mã gần như tan rã.

Hoàng đế Romanos IV bị bắt làm tù binh và được áp giải đến trước mặt Alp Arslan. Sau màn lăng nhục sỉ vả theo nghi lễ, Arslan cư xử với ông rất mực tử tế. Sau khi đàm phán hòa bình được chấp thuận, Arslan cho thả Hoàng đế, và tặng thêm quà cáp và cho người hộ tống. Cuộc trò chuyện sau đây được cho là đã diễn ra sau khi Romanos được đưa đến trước mặt Sultan:

Alp Arslan: "Ngài sẽ làm gì nếu ta bị bắt làm tù bình và bị áp giải tới trước mặt ngài?"
Romanos: "Có lẽ ta sẽ giết ngài, hoặc đem bêu trên đường phố Constantinopolis."
Alp Arslan: "Hình phạt của ta còn nặng hơn nhiều. Ta sẽ quên ngài, và thả ngài tự do."

Chiến thắng của Alp Arslan làm thay đổi thế cân bằng ở Tiểu Á, và chuyển nó về hướng có lợi cho người Seljuk cũng như người Hồi giáo Sunni. Trong khi Đế quốc Đông La Mã có thể tồn tại thêm 400 năm nữa và những cuộc Thập tự chinh có thể thay đổi thế thượng phong của người Hồi giáo trong một thời gian ngắn nhưng chiến thắng tại Manzikert đánh dấu sự khởi đầu cho sự hiện diện của người Thổ tại Anatolia. Hầu hết các nhà sử học, trong đó có Edward Gibbon, đều coi thất bại tại Manzikert là khởi đầu cho sự suy vong của Đế quốc Đông La Mã.

Trị quốc
Alp Arslan chỉ chú trọng vào lĩnh vực quân sự. Việc điều hành quốc sự đã có vị tể tướng tài ba Nizam al-Mulk lo liệu. Vị tể tướng này thiết lập nên một cơ cấu hành chính và đã giúp củng cố Hồi quốc trong suốt triều đại của Alp Arslan và con trai ông Malik Shah. Các Thái ấp quân sự được điều hành bởi các hoàng tử Seljuk đã được thiết lập để cung cấp cho quân đội và thích ứng với người Thổ du mục để thiết lập nền nông nghiệp ở Anatolia. Loại thái ấp này giúp người Thổ du mục có thể thu thập tài nguyên từ những người định cư Ba Tư hay Thổ cũng như các nền văn hóa khác, và thu về dưới trướng Seljuq. Điều này cho phép Alp Arslan có thể điều động một đội quân thường trực lớn mà không phải phụ thuộc vào chiến lợi phẩm từ cuộc chinh chiến để trả cho binh lính. Ông không những có đủ lương thực từ thần dân của ông để có thể duy trì quân đội, việc đánh thuế các lái buôn và thương nhân cũng bổ sung không ít của cải vào kho bạc để đủ có thể tài trợ cho những cuộc chiến tranh liên miên.

Suleiman ibn Kutalmish là con trai của đối thủ của Alp Arslan; nhưng Alp Arslan đã bổ nhiệm con trai của người đã từng là kẻ thù của mình làm tổng trấn các tỉnh phía tây bắc và giao cho trọng trách hoàn thành công cuộc chinh phục xứ Anatolia. Lời giải đáp thích hợp cho sự lựa chọn này chỉ có thể được phỏng đoán dựa trên mô tả về trận chiến giữa Alp Arslan và Kutalmish của Ibn al-Athir, khi mà ông ta viết rằng Alp Arslan đã khóc vì cái chết của người đó và đã rất đau buồn vì phải mất đi một người thân.

Những yếu tố dưới đây được xem là đã dẫn đến thành công của Alp Arslan:
Một lượng lớn người Turkoman, một bộ tộc đã di cư đến Ba Tư trong những cuộc chinh phạt của nhà Seljuk, đã được sử dụng trong các chuyến thám hiểm ở ngoài vùng đất thuộc người Hồi giáo kiểm soát (Dār al-Islām) cũng như ở những vùng đất không thuộc lãnh thổ của nhà Fatima
Đội quân của Sultan được xem là bất khả chiến bại. Đội quân sở hữu sự cơ động cực cao. Ngoài ra, họ cũng được biết đến với lòng nhân từ, được thể hiên qua sự đối xử với quân thảo khấu.
Những người cai quản các vùng đất bị chiếm, cho dù theo phái Sunni hay Shia, đều được giữ chức và làm chư hầu. Ngoài ra, các thành viên trong hoàng tộc Seljuk đều được bổ nhiệm làm tổng trấn ở các tỉnh.
Alp Arslan ngăn chặn cảnh các con huynh đệ tương tàn tranh ngai vàng bằng cách phong thứ tử Malik Shah I (Malikšah) làm thái tử và bố cáo rộng rãi.
Ông có mối quan hệ tốt với Giáo chủ (Khalip) Al-Qā’im nhà Abbas.

Cái chết
Sau đại thắng tại Manzikert và đánh chiếm được một vùng lãnh thổ rộng lớn ở phía Tây, Alp Arslan chuyển đổi mục tiêu của mình, và nhắm vào Khách Lạt hãn quốc ở Turkestan, cội nguồn của gia đình ông. Ông đưa đại quân đến bờ sông Oxus. Để có thể vượt sông một cách an toàn, ông cần phải đánh chiếm một vài pháo đài bên bờ sông. Một trong những pháo đài được tướng người Khwarezm là Yussuf al-Kharezmi giữ. Phải mất nhiều ngày liền, Yussuf mới đầu hàng và bị áp giải đến trước mặt Sultan và bị Sultan hạ lệnh tử hình. Trong lúc tuyệt vọng, Yussuf vội rút con dao găm trong người và xông vào Sultan. Tự tin mình là một xạ thủ bách phát bách trúng vang danh thiên hạ, Alp Arslan hạ lệnh cho cận vệ không được động thủ. Ông dương cung nhắm vào Yussuf nhưng vô tình bị trượt chân còn mũi tên bị bắn chệch sang một bên và bị con dao găm của tên thích khách đâm vào ngực. Alp Arslan bị thương nặng và qua đời 4 ngày sau đó, vào ngày 25 tháng 11 năm 1072 khi mới 43 tuổi. Trước khi lâm chung, ông nói với con trai Malik Shah rằng ông chết là do chính sự kiêu ngạo của ông. Thi hài của ông được đưa tới Merv và được chôn cất bên cạnh mộ của phụ thân ông, Chaghri Beg.

Tham khảo

Tham khảo

 E. Bosworth: History of the Seljuq Turks. Curzon, Richmond 2000, ISBN 0-7007-1342-5, S. 45–47.
 H. Bowen: Niẓām al- Mulk, Abū ‘Alī al-Ḥasan b. ‘Alī b. Isḥāq al-Ṭūsī. In: Clifford Edmund Bosworth u. a. (Hrsg.): The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Bd. VIII. E. J. Brill, Leiden 1995, S. 69–73.
 Claude Cahen: Alp Arslan Aud al-Dawla Abū Shudjā Muḥammad b. Dā’ūd Čaghribeg. In: H. A. R. Gibb u. a. (Hrsg.): The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Bd. I. E. J. Brill, Leiden 1960, S. 420 f.

 Claude Cahen: Pre-Ottoman Turkey. A general survey of the material and spiritual culture and history c. 1071–1330. Sidgwick and Jackson Limited, London 1968.
 Jürgen Paul: Von 950 bis 1200. In: Albrecht Noth, Jürgen Paul (Hrsg.): Der islamische Orient. Grundzüge seiner Geschichte (= Mitteilungen zur Sozial- und Kulturgeschichte der islamischen Welt. Bd. 1). Ergon, Würzburg 1998, S. 217–252.
 Carole Hillenbrand (Hrsg.), Kenneth Allin Luther (Übers.), Clifford Edmund Bosworth (Bearb.): Raschīd ad-Dīn. The History of the Seljuq Turks. From The Jāmi‘ al-Tawārīkh. An Ilkhanid Adaption of the Saljūq-nāma of Ẓahīr al-Dīn Nīshāpūrī. Curzon Press, Richmond (Surrey) 2001.
 René Grousset: The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, New Brunswick (NJ) 1989, ISBN 0-8135-1304-9, S. 152.
 Tamara Talbot Rice: Die Seldschuken. M. DuMont Schauberg, Köln 1963.
 Stanford J. Shaw: History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, 1976, ISBN 0-521-29163-1, S. 6–7.

Liên kết ngoài

 Alp Arslan. In: Ehsan Yarshater (Hrsg.): Encyclopædia Iranica (tiếng Anh, bao gồm danh sách tài liệu tham khảo)

Nhà Seljuk
Vua nhà Seljuk
Vua Turk
Sinh năm 1029
Mất năm 1072
Vua bị giết


title: Bạch Vân, Quý Dương

text:
Bạch Vân (chữ Hán giản thể: 白云区 || bính âm: Báiyún Qū âm Hán Việt: Bạch Vân khu) là một quận thuộc địa cấp thị Quý Dương, tỉnh Quý Châu, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 260 km², dân số năm 2002 là 170.000 người. Mã số bưu chính của Bạch Vân là 550014. Chính quyền quận đóng ở Đại Sơn Động. Về mặt hành chính, quận này được chia thành 4 nhai đạo, 2 trấn và 2 hương.
Nhai đạo: Đại Sơn Động, Đô Lạp Doanh, Cung Gia, Diễm Sơn.
Trấn: Sa Văn, Mạch Giá.
Hương dân tộc Bố-y Ngưu Trường, hương dân tộc Bố-y Đô Lạp.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang web chính quyền Bạch Vân

Đơn vị cấp huyện Quý Châu
Quý Dương


title: Coptocephala fossulata

text:
Coptocephala fossulata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lefèvre miêu tả khoa học năm 1872.

Chú thích

Tham khảo

Coptocephala


title: Zabrotes propinquus

text:
Zabrotes propinquus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Zabrotes


title: Fournets-Luisans

text:
Fournets-Luisans là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Doubs


title: Rügge

text:
Rügge () là một đô thị thuộc huyện Schleswig-Flensburg, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị Rügge có diện tích 6,02 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 237 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Schleswig-Flensburg


title: Ellipteroides acanthias

text:
Ellipteroides acanthias là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Ellipteroides
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Cataphract

text:
Cataphract hay thiết kỵ là một loại kỵ binh nặng được sử dụng trong chiến tranh cổ đại tại Trung Á, Đông Á, Trung Đông, Bắc Phi và châu Âu.

Cái tên bắt nguồn từ chữ Hy Lạp cổ κατάφρακτος kataphraktos (số nhiều: κατάφρακτοι kataphraktoi), có nghĩa "được bảo hộ" hay "bao phủ mọi mặt". Trong lịch sử, cataphract là lực lượng kị binh nặng bậc nhất, với ngựa chiến và kị sĩ đều được trang bị loại giáp nặng phủ kín từ đầu đến chân, trong khi vũ khí được sử dụng phổ biến nhất cũng thuộc hạng nặng như thương, giáo dài, hoặc cung tên, mác.

Trong suốt chiều dài lịch sử tồn tại, các cataphract phục vụ trong hàng ngũ quân chính quy hoặc lực lượng đột kích cho các quốc gia hoặc đế chế sử dụng loại kị binh này, nhờ khả năng xuyên phá đội hình bộ binh của đối phương. Cụ thể, một số quốc gia, dân tộc xây dựng đội quân cataphract là người Scythia, các dân tộc đông Iran (Sarmatia, Saka, Alan), các đế chế Ba Tư cổ đại (Achaemenid, Parthia, Sassanid), vương quốc Pergamum, vương quốc Armenia cổ đại, đế chế Seleucid, đế quốc La Mã, đế chế Byzantine và người Goth. Ở Đông Á, người Mông Cổ, người Nữ Chân (nhà Kim), các đế chế Trung Hoa (nhà Đường, Tống, Nguyên), Nhật Bản hay các vương triều ở Việt Nam cũng từng xây dựng lực lượng thiết kị kiểu cataphract mang đặc trưng văn hóa riêng.

Ban đầu, cataphract thường được các dân tộc du mục đông Iran hay các vương quốc ở Trung Cận Đông cổ đại sử dụng. Tại châu Âu, lực lượng cataphract được các vương quốc Hy Lạp và người La Mã sau này du nhập sau các cuộc chiến tranh với Parthia và Sassanid ở phía đông, bởi cataphract Ba Tư hoàn toàn áp đảo các equites Rome trên chiến trường, điển hình như thất bại của quân đội Cộng hòa La Mã tại trận Carrhae năm 53 TCN. Đến thời Trung cổ, cataphract trở thành hình mẫu cho các hiệp sĩ Tây Âu trung đại. Cả cataphract và hiệp sĩ đều là những đơn vị kỵ binh nặng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến tranh thời Trung cổ. Tuy nhiên, chiến thuật sử dụng cataphract có sự khác biệt lớn, và địa vị của các cataphract trong xã hội Trung cổ không nổi bật như hiệp sĩ. Giới hiệp sĩ vừa là chiến binh vừa được coi là biểu tượng của tầng lớp quý tộc, giống như các samurai; còn cataphract chỉ đơn thuần là một binh chủng mà không thể hiện một địa vị rõ rệt trong giới thượng lưu (mặc dù họ vẫn được xem trọng hơn dân thường).

Từ nguyên
Tên gọi "cataphract" bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ là Κατάφρακτος (kataphraktos hoặc katafraktos), vốn được ghép từ 2 từ gốc: giới từ κατά và φρακτός (nghĩa là được che phủ, bảo vệ), tạo thành 1 từ ghép, nghĩa là "được bảo hộ" hoặc "phủ kín mọi mặt". Cụm từ này xuất hiện lần đầu trong tiếng Latinh, theo ghi chép của Sisennus: "'loricatos, quos cataphractos vocant'", nghĩa là "người được bảo hộ".

Cuối thời kỳ đế quốc La Mã, đã xuất hiện một số tranh luận về cụm từ này, khi kị binh giáp nặng dùng để chỉ kị binh equites dưới thời Cộng hòa La Mã, gọi là cataphract. Vegetius_một học giả La Mã thế kỷ IV đã dùng cụm từ lorica segmentata hoặc lorica hamata để mô tả cataphract, trong khi sử gia La Mã gốc Hy Lạp đương thời Ammianus Marcellinus lại đề cập: "cataphracti equites (quos clibanarios dictitant)"_kị binh cataphract, theo cách ta gọi họ là clibanarii (đáng chú ý, clibanarii là cụm từ ngoại lại, không phải tiếng Latinh cổ điển).

Clibanarii sau đó trở thành từ vựng Latinh, có nghĩa "kị sĩ giáp lưới sắt", tương đương chữ κλιβανοφόροι (klibanophoroi) trong tiếng Hy Lạp có nghĩa "chiến binh khuôn nung'' hay ''khuôn rèn sắt", mặc dù từ này xuất hiện trong văn kiện tiếng Latinh nhiều hơn tiếng Hy Lạp xuyên suốt thời kỳ cổ đại.  Có hai giả thuyết về nguồn gốc của klibanophoroi: đó có thể dựa vào thực tế rằng kị sĩ mặc bộ giáp sẽ cảm thấy nóng nực như đứng trong lò nung, hoặc thậm chí bắt nguồn từ tiếng Ba Tư cổ của chữ grivpanvar, có nghĩa "chiến binh đeo bọc cổ".

Ammianus Marcellinus ghi nhận: "cataphracti equites (quos clibanarios dictitant)", tức là "kỵ binh cataphract (được gọi là clibanarii)". Về bản chất, clibanarius (số nhiều: clibanarii), cũng là một loại kị binh trang bị tương tự cataphractius. Nhưng trong khi cataphracti dùng thương, giáo dài, lực lượng clibanarii dùng chùy hoặc kiếm. Ở Ba Tư, clibanarii cũng được dùng ám chỉ các cataphract bắn cung (equites sagitarii clibanarii) hoặc đơn giản chỉ là kỵ binh nặng, dẫn đến trường hợp dùng tên gọi clibanarius để nói về cataphract ở các vương quốc Cận Đông, trong khi giới quân sự phương Tây vẫn giữ tên cũ cataphractius. Đôi lúc, các cataphract chỉ dùng thương, không dùng cung lại được gọi là lancer.

Các sử gia La Mã như Arrian, Aelian và cả Asclepiodotus đều sử dụng cụm từ cataphract trong báo cáo quân sự để mô tả một loại kị binh mà cả ngựa chiến lẫn kị sĩ đều được phủ giáp một phần hoặc toàn bộ cơ thể. Một sử gia Byzantine, Leo Diaconis, gọi là πανσιδήρους ἱππότας (pansidearoos ippotas), có nghĩa là "kị sĩ mặc giáp sắt toàn thân".

Nguồn gốc cataphract ở Trung Cận Đông
Nhu cầu sử dụng kị binh trong quân sự được xuất hiện từ thời cổ đại bởi cư dân du mục sống trên các vùng thảo nguyên Trung Á_những người đầu tiên thuần hóa ngựa hoang và phát minh ra xe ngựa. Hầu hết các bộ lạc du mục này sống tại đây vào khoảng 2000 TCN, trước khi di cư đến cao nguyên Iran và Đại Iran vào khoảng năm 1000-800 TCN. Hiện nay đã có bằng chứng khảo cổ về 2 bộ tộc du mục thuộc nhóm này là người Mitanni và Kassites, những người được tin rằng đã thuần hóa, chăn nuôi ngựa và huấn luyện ngựa kéo xe để phục vụ các nhu cầu cụ thể nào đó. Chính sự di cư của các bộ tộc này đã dẫn đến sự ra đời của cataphract ở Trung Cận Đông cổ đại. Một yếu tố tiên quyết dẫn đến sự phát triển của cataphract, bên cạnh kĩ thuật luyện kim tiên tiến và nhu cầu về cỏ cần thiết để nuôi ngựa, chính là sự phát triển của chọn giống nhân tạo và kĩ thuật chăn nuôi. Về nguyên tắc, kị binh cataphract cần phải có thể chất cực kỳ mạnh mẽ và sức chịu đựng cao, nên nếu không có sự chọn lọc giống tốt để cho ra những con ngựa có cơ bắp khỏe mạnh và sức khỏe bền bỉ, chúng chắc chắn không thể mang được khối giáp phục cực nặng và cả kị sĩ cũng mang trọng giáp trên chiến trường. Trung Cận Đông được xem là nơi khởi nguồn của cataphract.

Hậu duệ của những cư dân du mục kể trên là người Media_những nhà sáng lập của đệ nhất đế chế Iran vào năm 625 TCN, đã có những ghi chép đầu tiên về kĩ thuật nuôi ngựa giống vào khoảng thế kỷ VII TCN. Ghi chép của người Media đã đề cập đến giống ngựa Nisean có nguồn gốc từ núi Zagros được sử dụng cho kị binh nặng. Ngựa Nisean trở nên nổi tiếng khắp thế giới cổ đại, đặc biệt là ở Ba Tư, nơi chúng trở thành ngựa của giới quý tộc. Chiến mã này còn được gọi là "quân đột kích Nisean". Các thương nhân Hy Lạp cũng tìm mua giống ngựa này, khiến chúng được cho là một tổ tiên của nhiều giống ngựa hiện đại.

Với tính hiệu quả ngày càng cao của kị binh trong chiến đấu,  nhu cầu bảo hộ cho kị sĩ lẫn ngựa chiến trở nên thiết yếu, đặc biệt đối với những dân tộc xem kị binh như lực lượng quân sự cơ bản, như người Media và các vương triều Ba Tư kế tục. Ngoài ra, các dân tộc Iran cổ đại coi ngựa như vật linh thiêng (có lẽ chỉ sau cung tên), đặc biệt là tầm quan trọng của nó như một phương thức tác chiến chủ đạo, trở thành truyền thống quan trọng suốt chiều dài lịch sử của các dân tộc này, gắn liền với công cuộc thuần hóa, phát triển loài ngựa.

Hình thức thuần ngựa này lại được lan truyền khắp thảo nguyên Á-Âu và cao nguyên Iran kể từ khoảng 600 TCN, thông qua sự mở rộng của đế chế Media đến Trung Á_vốn là quê hương của tổ tiên họ, ảnh hưởng đến văn hóa của các dân tộc đông bắc Iran như Massagetae, Scythia, Saka và Dahae.

Các quốc gia kế tục Media sau sự sụp đổ của họ vào năm 550 TCN đã phát triển những chiến thuật quân sự trường tồn và những kĩ thuật nuôi ngựa, cùng với hàng thế kỷ giao tranh với các thành bang Hy Lạp cổ điển, người Babylon, Assyria, Scythia và các bộ lạc miền bắc bán đảo Ả Rập nhờ vào vai trò nổi bật của kị binh không chỉ trong chiến đấu mà cả trong đời sống xã hội, dẫn đến sự phụ thuộc về mặt quân sự vào lực lượng cataphract.

Sau khi vương triều Parthia sụp đổ, cataphract lâm vào một giai đoạn thoái trào ngắn. Lý do là vương triều mới Sassanid phải đối phó với các cuộc tấn công của các dân tộc du mục, như người Scythia, người Đột Quyết (Turk), người Hung Nô, cũng như phải bảo vệ biên giới phía đông trước sự trỗi dậy của vương quốc Kushan của người Nguyệt Chi. Kỵ binh Sassanid lúc này không có sự phân loại rõ rệt, một người kỵ binh có thể chiến đấu cận chiến hoặc có thể dùng cung tên. Tuy nhiên, kể từ thời Shapur II (310-379), khi xung đột giữa La Mã và Sassanid càng lúc càng quyết liệt, vương triều Sassanid cảm thấy sự cần thiết của những đơn vị siêu kỵ binh để đối đầu hiệu quả với bộ binh nặng La Mã.  Nên cataphract Ba Tư được hồi sinh.

Trang bị của cataphract

Giáp phục

Hầu hết các cataphract đều mang những loại giáp vảy cá, vừa đảm bảo sự linh hoạt để cả kị sĩ và ngựa chiến di chuyển thuận lợi, vừa đảm bảo đủ sức mạnh để chịu đựng chấn động mạnh khi đột phá vào đội hình bộ binh đối phương. Giáp vảy cá được tạo thành từ các mảnh kim loại dạng tròn hay ovan (bằng đồng hoặc sắt), có độ dày từ 4–6 mm, được đan với nhau bằng các sợi dây đồng xuyên qua 2-4 lỗ được đục mỗi mảnh, trước khi được cố định cả lớp vảy cá vào đồ lót thân ngựa (equestrian undergarment). Tổng trọng lượng của bộ giáp có thể lên đến 40 kg (khoảng 88 lbs, chưa kể cân nặng của kị sĩ). Ngoài ra, giáp lamellar cũng được dùng thay cho giáp toàn thân, trong khi ở một số khu vực, cataphract thường mặc giáp lưới.

Trong khi đó, giáp phục cho ngựa thường được kết nối từ nhiều bộ phận rời rạc, gồm những tấm kim loại dạng vảy cá được buộc xung quanh các bộ phận gồm cổ, vai, thân, eo của ngựa với nhau một cách độc lập, nhằm đảm bảo sự linh hoạt trong di chuyển của ngựa mà vẫn đảm bảo các tấm giáp không bị lỏng khi ngựa vận động ở cường độ cao. Thông thường, kị sĩ sẽ đội mũ bảo hộ che phủ đầu và cổ. Người Ba Tư thậm chí còn đội loại mũ có lớp kim loại che kín mặt, chỉ bố trí các khe hở rất nhỏ tại mũi và mắt, lần lượt để kị sĩ thở và quan sát. Sử gia Ammiamus Marcellinus đã ghi lại mô tả về cataphract Ba Tư khi đang phục vụ trong quân đội La Mã dưới triều đại hoàng đế Constantine II chống lại đế quốc Sassanid:"...all the companies were clad in iron, and all parts of their bodies were covered with thick plates, so fitted that the stiff-joints conformed with those of their limbs; and the forms of human faces were so skillfully fitted to their heads, that since their entire body was covered with metal, arrows that fell upon them could lodge only where they could see a little through tiny openings opposite the pupil of the eye, or where through the tip of their nose they were able to get a little breath. Of these some, who were armed with pikes, stood so motionless that you would think them held fast by clamps of bronze.''

Vũ khí
Loại vũ khí phổ biến nhất của cataphract là thương.  Loại thương này, được gọi theo tiếng Hy Lạp cổ là kontos (tiếng La-tinh contus, có nghĩa là ''mái chèo''), gần tương tự như thương sarissa của bộ binh phalanx Hy Lạp_một loại vũ khí chống kị binh hiệu quả, có chiều dài khoảng 4m, với mũi bằng sắt, đồng, hay xuơng thú, thường được cầm bằng cả hai tay. Hầu hết thương đều được buộc vào cổ và chân sau của ngựa chiến bằng những sợi xích nhỏ, nhằm tận dụng động năng lớn khi ngựa đang chạy nhằm bổ sung lực đẩy đến mục tiêu.

Ngoài ra, cataphract cũng được trang bị các vũ khí phụ như kiếm hoặc chùy để giao tranh giáp lá cà, Ở một số khu vực, cataphract không đuơc trang bị khiên, để có thể vác thương bằng cả hai tay. Cataphract Sassanid có thể mang cung hoặc rìu, làm tiêu hao đội hình đối phương trước khi mỗi đợt xung kích. củng cố nền tảng trường tồn của kị xạ trong truyền thống quân sự Ba Tư.

Chiến thuật áp dụng
Mặc dù có sự đang dạng về trang bị và ngoại hình, cataphract vẫn được xem như lực lượng xung kích hạng nặng ở đa số quốc gia áp dụng loại kị binh này, để đẩy lui một bộ phận binh lực đối phương nhờ vào sự yểm trợ từ bộ binh và cung thủ. Về bản chất, cataphract phải được phân biệt rõ ràng giữa các kị binh nặng đơn thuần và lancer, điển hình như ở Trung Cận Đông, khi các loại kị binh này có sự khác biệt về địa vị, tầng lớp và giá trị tinh thần giữa chúng. Ở một số quân đội, cataphract thường được chiêu môh từ tầng lớp quý tộc hoặc người giàu có_thành phần xã hội có thể khả năng chi trả phí nuôi nhiều con ngựa cùng lúc hoặc sở hữu, bảo dưỡng số lượng lớn vũ khí hoặc giáp phục.

Hỗ trợ tầm xa được xem như một yếu tố chiến thuật quan trọng khi trong triển khai cataphract xung kích. Trong trận Carrhae, người Parthia bao vây quân đội La Mã bằng kị xạ khi bắn mưa mũi tên vào đội hình bộ binh đối phương, buộc Crassus phải lập đội hình testudo phòng thủ co cụm, nhằm giảm thiểu thương vong do bị tên bắn. Một khi bộ binh La Mã không còn khả năng kháng cự, lực lượng cataphract Ba Tư sẽ xuất hiện, giuơng hàng thương kontos dài sau đó phá tan hoàn toàn đội quân La Mã đông hơn gấp 4 lần, mà với rất ít thương vong.

Các đợt xung kích của cataphract có hiệu quả cao nhờ vào kỉ luật tốt và số lượng lớn ngựa chiến được triển khai (mỗi cataphract thường có nhiều con ngựa). Từ đầu thế kỷ I TCN, đặc biệt trong các chiến dịch bành trướng lãnh thổ của đế chế Parthia và Sassanid, lực lượng cataphract của họ cũng như các dân tộc Iran như Scythia, Sarmatia đã chiếm ưu thế vượt trội trước một quân đội La Mã thiếu linh hoạt và phụ thuộc nhiều vào tác chiến bộ binh. Các sử gia La Mã thời kỳ đế quốc đã chỉ ra tử huyết này, khi bộ binh cô độc chống đỡ với các đợt xung kích của cataphract. Quân đội Parthia liên tục phá tan các binh đoàn La Mã tronh nhiều cuộc chiến khác nhau bằng sự áp dụng quy mô lớn lực lượng cataphract. Chỉ đến khi tận dụng lợi thế địa hình và duy trì kỉ luật đội hình, quân La Mã mới có thể chống đỡ các đợt xung kích tiếp theo.

Ở Ba Tư , cataphract có thể được dùng như lực lượng kị xạ. Vào thời kỳ Sassanid, binh đoàn Savaran (tiếng Ba Tư: سواران, nghĩa là "kị sĩ") được xây dựng vừa đóng vai trò kị xạ lẫn cataphract nhằm đối đầu với một số bộ lạc đe dọa biên giới phía bắc Ba Tư như người Hung, Hephthlites, Hung Nô, Scythia và đế chế Kushan_những người áp dụng chiến thuật kiểu du mục "tập kích- rút lui" chỉ nhờ vào sự linh hoạt của các kị xạ. Sau này, lực lượng vệ binh Pushtigban hình thành, kế thừa ưu điểm của binh đoàn Savaran để chống lại loại hình chiến thuật mới của La Mã.

Cataphracts trong các nền văn minh

Hy Lạp

Thời kỳ Hy Lạp cổ điển
Người Hy Lạp lần đầu tiên đụng độ với các cataphract khi liên minh Ionia nổi dậy chống lại sự cai trị của đế chế Achaemenid ở Tiểu Á, dẫn đến sự thất bại hoàn toàn của liên minh này. Vài năm sau đó, các thành bang Dorian ở bán đảo Hy Lạp cũng đã đối đầu với lực lượng cataphract phương đông trong cuộc chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư khoảng thế kỷ V TCN do người Ba Tư phát động.

Thời kỳ Hy Lạp hóa
Đến thời kỳ Hy Lạp hóa, đế chế Seleucid_nhà nước kế tục từ Alexander Đại Đế ở Tây Á, đã xây dựng lực lượng cataphract của riêng họ. Vương triều này tiếp tục triển khai cataphract trong chiến tranh với Cộng hòa La Mã, nơi mà các cataphratc thể hiện một chút ít ưu thế so với bộ binh đối phương, cụ thể như trận Magnesia (190 TCN) và trận Tigranocerta năm 69 TCN giữa quân đội La Mã do pháp quan Lucullus chỉ huy đối đầu với Tygranes Đại Đế của nhà Seleucid. Nhưng theo Plutarch, ảnh hưởng của cataphract đến nền quân sự thời kỳ Hy Lạp hóa vẫn rất phai nhạt, bởi vì tổ chức của họ còn sơ khai và nhiều hạn chế về mặt chiến thuật khi đối mặt với lính bộ binh có kỷ luật cao hay kị binh nhẹ.

La Mã

Thời kỳ Cộng hòa và Đế quốc La Mã

Người La Mã biết đến cataphract thông qua các cuộc chiến tranh với đế chế Seleucid và người Parthia ở Cận Đông, đặc biệt là sau khi Marcus Licinius Crassus (một đối trọng chính trị của Julius Ceasar vào cuối thời kỳ Cộng hòa) tử trận và mất 35,000 lính La Mã tại trận Carrhae chống lại các cataphract bắn cung của Parthia. Năm 38 TCN, thống chế La Mã Publius Ventidius đã sử dụng lượng lớn lính ném đá có tầm xa đánh bại cataphract Parthia khi họ cố gắng đột kích lên đỉnh đồi, giúp người La Mã thu hồi các tỉnh đã mất sau trận Carrhae. Hàng loạt các cuộc giao tranh nổ ra giữa hai đế chế trong suốt vài thế kỷ sau đó, như chiến dịch chinh phạt Parthia của Mark Antony, trận Cổng Cillicia, trận Gindarus, và cuối cùng là kết cục đẫm máu tại trận Nisibis (217), với chiến thắng quyết định cho Parthia, buộc hoàng đế La Mã lúc ấy là Macrinus buộc phải cầu hòa với đối phương. Sau thất bại tại Nisibis, cataphract đã thể hiện sự vượt trội đối với bộ binh lẫn kị binh La Mã. Đến đầu thế kỷ IV, đế quốc La Mã đã chiêu mộ một số binh đoàn đánh thuê cataphract (gọi là Notitia Dignitatum), gồm kị binh Sarmatia đến từ khu vực sông Danube, chủ yếu để đối đấu với chính các đồng hương của họ khi một số bộ lạc Sarmatia gây sức ép lên biên giới phía đông bắc của đế chế La Mã.

Tuy nhiên, lại có những ghi chép sớm nhất về sự hiện diện của kị binh cataphract (equites cataphractarii) trong hàng ngũ La Mã (theo sử gia Polybius) là dưới triều đại của hoàng đế Hadrian (117-138). Vào triều đại hoàng đế Augustus, nhà địa lý Hy Lạp Strabo coi cataphract như binh chủng đặc trưng của người Armenia, Albania và Ba Tư. Theo sử gia Ammianus Marcellinus, đơn vị cataphract tốt nhất Ba Tư (hay vệ binh Pushtigban) có thể húc đổ 2 lính bộ binh La Mã trong một lần đột kích. Cataphract bắn cung cũng phát triển như là một đối trọng của các đơn vị La Mã lúc bấy giờ đã trở nên cơ động và khéo léo hơn.

Những cuộc xung đột giữa Ba Tư Sassanid và La Mã lúc này cũng kèm theo những cuộc đối đầu cân tài cân sức giữa các cataphract phương Đông và phương Tây. Một ví von của nhà sử học Procopius, trong chiến tranh Sassanid-La Mã dưới thời Justinian I (527-565), Cataphract Ba Tư có khả năng bắn tên cực nhanh, còn các Cataphract La Mã bắn chậm hơn nhiều nhưng chính xác hơn, có thể bắn tên qua trái hay phải, bắn khi truy kích hay bắn ra sau lưng, và phát bắn rất mạnh và uy lực dù chậm.

Thời kỳ Byzantine
Theo các sử liệu còn sót lại, trận đánh cuối cùng có sự hiện diện của cataphract đế quốc Byzantine (Đông La Mã) diễn ra năm 970 và tài liệu gần đây nhất là một bản ghi chép về một đơn vị cataphract đồn trú vào năm 1001, trước khi biến mất hoàn toàn. Cataphract Byzantine bắt đầu xuống dốc vào cuối thế kỷ thứ 11, cùng lúc với sự suy sụp của vương triều Makedonia ở Byzantine. Lúc này, trước sức tấn công mãnh liệt của người Đột Quyết (Turks), gần như toàn bộ lãnh thổ Byzantine ở vùng Tiểu Á đã bị mất trắng. Điều này đồng nghĩa với việc đế quốc bị mất đi những nguồn cung ứng quan trọng về vật tư và trang bị cho những đội cataphract (nhất là nguồn ngựa giống tốt ở vùng Anatolia). Có thể cataphract đã có một sự phục hồi nhất định trong thời kỳ thịnh đạt của vuơng triều Komnenos (1081-1180), nhưng rõ ràng nó đã bị các loại kỵ binh khác lấn át và không còn giữ vai trò trọng yếu như trước đây. Với lại, các đơn vị kỵ binh nặng của Byzantine lúc này chủ yếu là các Latinkon (số ít Latinikoi)_những lính đánh thuê phương Tây có phong cách chiến đấu theo kiểu Châu Âu. Hoàng đế Manuel I Komnenos (1148-1180) đã trang bị cho các đơn vị kỵ binh tinh nhuệ theo chuẩn của các hiệp sĩ Tây Âu chứ không theo truyền thống cataphract nữa.

Trung Hoa
Trong tiếng Trung, "cataphract" trong các văn bản cổ Trung Quốc được gọi là khải mã (kaima, 鎧馬) hay thiết kị (tieqi, 鐵騎). Học giả đầu tiên sử dụng cụm từ "cataphract" cho kị binh hạng nặng Trung Quốc là Chris Peers.

Lực lượng thiết kị đầu tiên xuất hiện dưới thời nhà Tần thông qua các phát kiến khảo cổ, mặc dù giáp trụ thời đó làm bằng da thú thay vì kim loại. Đến thời Tây Hán, một bản ghi chép được cho là sổ sách quân nhu của triều đình, có đề cập đến hơn 5,000 bộ giáp trụ cho ngựa chiến. Thiết kị thực thụ với giáp trụ bằng kim loại cũng được áp dụng nhưng không phổ biến dưới thời Tam Quốc, vì loại kị binh này rất khó để điều khiển linh hoạt. Đến đầu thế kỷ IV, người Tiên Ti ở Liêu Ninh và Nội Mông bắt đầu sử dụng thiết ki một cách phổ biến, dẫn đến sự hình thành những lực lượng cataphract chính quy đầu tiên ở Đông Á trong quân đội Trung Hoa thời nhà Tấn (265-420) đến thời Nam-Bắc triều, qua đó mở ra thời hoàng kim của binh chủng này trên chiến trường Trung Nguyên. Theo Tấn thư, sau khi đánh bại được tộc Tiên Ti, tướng Thạch Lặc đã lấy được 5,000 giáp ngựa. Đến năm 316, ông lại thu gom được thêm 10,000 bộ giáp khi đánh bại tộc Thác Bạt Tiên Ti_những nhà sáng lập của vương triều Bắc Ngụy.

Thiết kị được sử dụng rộng rãi dưới triều Bắc Nguỵ, và dần dần Nam triều cũng phát triển lực lượng này. Sự phát triển trở nên phổ cập tới múc đây là hình mẫu cho quân đội Bắc Trung Quốc trong suốt thời kì này, bằng chứng là có rất nhiều tượng gốm mang hình kị binh hạng nặng được phát hiện trong các lăng mộ triều Bắc Nguỵ, Đông Nguỵ và Bắc Chu. Đối với Nam triều, do không thể tiếp cận trực tiếp với thảo nguyên như thời Hán, kị binh nói chung và thiết kị nói riêng trở thành thứ yếu trong quân đội. Trên thực tế, ngựa chỉ được vận chuyển từ Cam Túc qua Tứ Xuyên để xuống Giang Nam trong thời kì hoà hoãn giữa hai miền Nam-Bắc, nhưng con đường rất trắc trở và nguy hiểm cùng với chi phí vận chuyển khá cao nên thiết kị Nam triều tỏ ra yếu thế hơn Bắc triều cả về quân số lẫn sức chiến đấu.

Thiết kị tiếp tục được áp dụng dưới thời Tùy-Đường, nhưng lúc này dân thường không được phép sở hữu giáp trụ của ngựa, khiến việc sản xuất loại trang bị này trở thành độc quyền của triều đình. Khi loạn An-Sử nổ ra, lực lượng này tiếp tục được tất cả các phe sử dụng như binh chủng chủ chốt trong các đại chiến và tiếp tục được trọng dụng đến tận khi nhà Đường sụp đổ. Vào thời Ngũ đại-Thập quốc, thiết kị binh vẫn cho thấy tầm quan trọng. Sau đó, nhà Tống cũng tiếp tục phát triển các đơn vị thiết kị trong chiến tranh với các quốc gia láng giếng như Liêu, Tây Hạ, Kim, và ngược lại, các đế chế du mục này lại xây dựng lực lượng thiết kị riêng, điển hình như các đội ''thiết đầu ưng'' ở Kim và Tây Hạ, thậm chí chiếm ưu thế trước quân Tống nhờ các thảo nguyên cung cấp lượng cỏ tuơi dồi dào cho ngựa, cũng như sở hữu lượng lớn con giống (thảo nguyên Bắc-Trung Á được xem là nơi có nhiều ngựa nhất thế giới).

Đến thế kỷ XIII, đế quốc Mông Cổ bành trướng khắp thế giới bằng sự thống trị của kị binh nhẹ bắn cung, để rồi khi nhà Nguyên, quốc gia kế tục của họ thống nhất Trung Quốc, lực lượng cataphract dần bị quên lãng, mặc dù vẫn được sử dụng trong biên chế quân đội Nguyên Mông. Những đội thiết kị cuối cùng ở Trung Quốc cuối cùng biến mất sau sự sụp đổ của nhà Nguyên năm 1368.

Ngoài giáp ngựa ra, áo giáp người cưỡi ngựa cũng là điểm đáng chú ý. Tựu trung, có hai loại giáp cho kị binh: Minh Quang giáp (Mingguang jia) và Lưỡng Đương giáp (Liangdiang jia). Cả hai cũng được sử dụng bởi bộ binh Bắc triều, nhưng loại đầu có lẽ chỉ được sử dụng bởi sĩ quan cấp cao. Một đặc điểm nữa đáng chú ý là cataphract Trung Hoa có một nhúm lông dài (plume) về phía sau yên ngựa. Một số học giả cho rằng đây có thể dùng làm tín hiệu liên lạc giữa các đội kị binh với nhau (thuyết này chủ yếu dựa vào mô tả trận Phì Thủy nổi tiếng).

Nhật Bản

Khoảng thế kỷ VII, ngựa chiến Nhật Bản mặc giáp thuộc lớp lamellar_loại giáp trụ thậm chí được trang bị cho ngựa của samurai sau này, được gọi là yoroi. Loại giáp samurai nguyên thủy này được làm từ các tấm vảy cá được làm bằng sắt hoặc da, gọi là kozane, được nối với nhau thành các dải nhỏ. Các dải vảy cá này được sơn mài để tránh bị nước làm rỉ sét (đối với vật liệu bằng sắt), trước khi được cố định với nhau bằng các sợi tơ hoặc da thú, tạo thành một bộ giáp ngực hoàn chỉnh (nặng đến 66 lbs).

Trong chiến đấu, cataphract Nhật Bản sử dụng nhiều loại vũ khí khác nhau, nhưng phổ biến nhất là cung (yumi) và thương (yari và naginata). Cung yumi chủ yếu làm bằng tre, có tầm bắn từ 50-100m. Lễ hội Shinto (còn được gọi là yabusame, 流鏑馬) tổ chức các cuộc thi bắn cung trên lưng ngựa của Nhật Bản, vốn bắt nguồn từ truyền thống huấn luyện các kị sĩ trở thành cataphract kị xạ. Thương naginata được sử dụng trong đợt xung kích, không chỉ cho cataphract mà cả bộ binh nặng, vì hiệu quả vượt trội hơn sử dụng kiếm.

Việt Nam

Thời Lý-Trần

Dựa trên các hiện vật giáp trụ, mũ, khiên bằng đồng của kị binh thời nhà Trần, đã có giả thiết về sự tồn tại của lực lượng thiết kị (hay còn được gọi là cataphract) ở Việt Nam dưới thời kỳ Lý-Trần thậm chí đến nhà Hậu Lê sau này. Các quân trang này có thiết kế tinh xảo và độ bền cao, giúp chúng gần như nguyên vẹn qua hàng thế kỷ, chứng tỏ chi phí gia công của chúng cực kỳ đắt đỏ. Mặt khác, binh chủng thiết kị có chế độ huấn luyện hà khắc bậc nhất, thể chất tốt nhất, tính kỉ luật cao nhất trong quân đội. Vì vậy, hầu như chỉ có lực lượng cấm quân triều đình và gia binh của các đại quý tộc phù hợp để xây dựng lực lượng thiết kị phục vụ trong chiến đấu.

Có giả thiết cho rằng, thượng tướng Trần Quang Khải của nhà Trần đã chỉ huy lực lượng thiết kị Thánh Dực quân công phá hoàn toàn đội hình kị binh Mông Cổ tại trận Chương Dương độ (1288),  trước khi phá hoại căn cứ thủy quân, kho lương của họ. Giả thiết ấy là có cơ sở, vì Thánh Dực quân là lực lượng cấm vệ hộ giá hoàng gia nhà Trần. Với cương vị thượng tướng quân (chỉ đứng sau chức vụ nguyên soái của Trần Hưng Đạo), Trần Quang Khải có thể được vua Trần Nhân Tông giao cho chỉ huy lực lượng tinh nhuệ này để nhanh chóng giành chiến thắng quyết định, đoạt lại kinh thành Thăng Long. Nếu đúng như vậy, thiết kị Đại Việt trở thành là đối trọng đáng gớm nhất với kị binh Mông Cổ trên chiến trường phương nam.

Tuy nhiên, do phải chiến đấu trong tình trạng nặng nhọc, căng thẳng, nên thiết kị binh dễ dàng xuống sức hơn, đặc biệt vào những ngày hè oi ả ở Đông Nam Á, khiến cho cả kị sĩ lẫn ngựa chiến đều mệt mỏi vì mất nhiều nước. Cho nên, thiết kị chỉ phát huy hiệu quả trong các cuộc tiến công ngắn hạn có tính chất quyết định và có sự bọc lót tốt từ các phi đội kị binh nhẹ hơn.

Ngoài ra, giới nghiên cứu cho rằng giáp ngựa ở Đại Việt làm bằng tre hoặc nứa, vừa đảm bảo sự bền chắc, vừa giúp ngựa chiến có thể di chuyển dễ dàng nhờ độ đàn hồi cao hơn các loại gỗ khác.

Thời Hậu Lê

Ảnh hưởng

Trên phim ảnh và trò chơi
Trong loại trò chơi chiến thuật Rome: Total War, cataphract là đơn vị kỵ binh là mạnh nhất game. Ở bản gốc, cataphract được đào tạo bởi phe Parthia, phe Armenia. phe Pontus cũng có một đơn vị gần giống là kị binh Cappadocia. Ở bản mở rộng Barbarian Invansion, đế quốc Sassanid sở hữu các đơn vị clibanarius và cataphractius mạnh nhất, tiếp đó là đế quốc Đông La Mã. Cataphract được đánh giá là có sức tấn công yếu nhưng phòng thủ cực mạnh và có chỉ số "đột kích" (charging) rất cao.

Trong Medieval: Total War, Byzantine, Nga và các quốc gia Hồi giáo có thể đào tạo được các đội catapharct hoặc các đơn vị kỵ binh có trang bị và chiến thuật gần giống. Cataphract lần này có các chỉ số công thủ cao hơn hẳn các kỵ binh nặng Tây Âu, nhưng charging hơi thấp. Điều đáng tiếc là kataphractoi của Byzantine chỉ có sức mạnh trung bình khá.

Trong phim Truyền thuyết Jumong, đội kỵ binh áo giáp của nhà Hán cũng có những trang bị như cataphract. Trong phim Hải thần thì cũng có xuất hiện những bức vẽ của các thiết kỵ binh dạng cataphract.

Chú thích

Lịch sử Armenia
Nhà Đường


title: Antigüedad

text:
Antigüedad là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 405 người.

Tham khảo

Đô thị ở Palencia


title: Phúc Lợi (định hướng)

text:
Phúc Lợi có thể là một trong số các địa danh Việt Nam sau đây:

 Phường Phúc Lợi, quận Long Biên, Hà Nội.
 Xã Phúc Lợi, huyện Lục Yên, Yên Bái.


title: Procraerus pseudomaculatus

text:
Procraerus pseudomaculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Procraerus


title: Các hình khắc trên đá ở Tanum

text:
Các hình khắc trên đá ở Tanum () là một bộ sưu tập các bức tranh khắc đá nằm gần Tanumshede, Bohuslän, Thụy Điển. Nó được UNESCO công nhận là Di sản thế giới từ năm 1994 nhờ số lượng lớn các bức tranh khắc đá có từ thời đại đồ đồng ở Bắc Âu.

Mô tả
Tổng cộng có hàng ngàn hình ảnh được gọi chung là các hình khắc trên đá ở Tanum xuất hiện trong khoảng 600 mặt đá trong khu vực được công nhận Di sản thế giới. Chúng tập trung ở các khu vực riêng biệt dọc theo một quãng đường dài 25 kilômét, bao trùm khu vực có diện tích 51 hecta (126 mẫu Anh hoặc 0,5 kilômét vuông). Khu vực này trước đây được thực hiện các bức vẽ nằm ở ven biển nhưng bây giờ nó nằm ở độ cao 25 mét.

Những người trong thời đại đồ đồng và đồ sắt ở Bắc Âu là những thợ mộc tài ba và rất giỏi đi biển. Nhiều hình tượng tượng trưng cho những chiếc thuyền trong đó một số dường như thuộc loại thuyền Hjortspring chở được khoảng chục người. Cũng có cả hình ảnh xe ngựa kéo. Các hình khắc khác mô tả một thợ săn với cây cung giáo hoặc rìu, những người khác đang trong cảnh săn bắn thú vật và trồng trọt, như là hình ảnh một người đứng sau cái cày được kéo bởi hai con bò. Ngoài ra là các hình ảnh liên quan đến thực hiện nghi lễ.

Một trong những tảng đá lớn hơn cả được vẽ vào thời đại đồ đồng Bắc Âu ở Scandinavia (cao 22 mét và rộng 6 mét) được gọi là Vitlyckehäll nằm ở Tanumshede. Nó chứa gần 300 hình chạm khắc của một loạt các cảnh, người và vật thể.

Các chạm khắc đá đang bị đe dọa bởi xói mòn do mưa axit, một số do đó được bảo vệ nghiêm ngặt hoặc chỉ mở cửa cho du khách tham quan trong một số thời điểm nhất định trong năm. Một số đã được sơn màu đỏ để làm cho chúng rõ hơn đối với khách du lịch, tuy nhiên điều này đã bị chỉ trích vì làm mất đi tính xác thực và trạng thái ban đầu của các bản vẽ.

Lịch sử gần đây
Các hồ sơ đầu tiên của hình vẽ đã được thực hiện vào năm 1627 khi Peder Alfsön, một bác sĩ Na Uy và giám thị đã in mực lại một số bản vẽ. Những bản in hình ảnh chuyên nghiệp đầu tiên được thực hiện vào năm 1792 bởi Carl Gustaf Gottfried Hilfeling, người được nhà quý tộc Pehr Tham gửi đến để lấy hình ảnh của những bức tranh khắc. Một số cuộc khai quật và ghi lại đã diễn ra trong suốt đầu thế kỷ 19, chủ yếu do Carl Georg Brunius và Axel Emmanuel Holmberg dẫn đầu, người đã công bố nghiên cứu và tranh luận về thời kỳ xuất hiện của các bức tranh vẽ. Những lập luận về niên đại được chấp nhận hiện nay không được đưa ra cho đến tận cuối thế kỷ 19, khi Oscar Montelius và Viktor Rydberg đưa ra bằng chứng liên kết các bản vẽ với Thời đại đồ đồng. Trong đầu thế kỷ 20, các nghiên cứu bắt đầu tập trung nhiều hơn vào ý nghĩa đằng sau các bức vẽ, thay vì xác định tuổi của chúng, nhưng công trình cuối thế kỷ 20 đã xác nhận rằng các bức vẽ có thể được thực hiện trong Thời đại đồ đồng.

Hình ảnh

Tham khảo
Coles, John, And On They Went... Processions in Scandinavian Bronze Age rock carvings, Acta Archaeologica 74 (2003), 211–250.

Liên kết ngoài

 UNESCO World Heritage Site listing
 Scandinavian Society for Prehistoric Art , a society working to document the carvings and running the Tanum Museum of Rock Carvings

Di sản thế giới tại Thụy Điển


title: Atypophthalmus prodigiosus

text:
Atypophthalmus prodigiosus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Atypophthalmus
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Bucculatrix pyrivorella

text:
Bucculatrix pyrivorella là một loài bướm đêm thuộc họ Bucculatricidae. Nó được tìm thấy ở Nhật Bản (Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu), Bán đảo Triều Tiên và Viễn Đông Nga.
Sải cánh dài 7-7.5 mm. Có bốn thế hệ mỗi năm.

Ấu trùng ăn Pyrus pyrifolia. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Tham khảo

Bucculatrix


title: Megachile alamosana

text:
Megachile alamosana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1934


title: 448

text:
Năm 448 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 448


title: Terebra castaneostriata

text:
Terebra castaneostriata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Terebra
Động vật được mô tả năm 1979


title: Salesches

text:
Salesches là một xã ở tỉnh Nord ở miền bắc nước Pháp. Xã này có diện tích 4,58 kilômét vuông, dân số năm 1999 là 315 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 130 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Nord


title: Bessoncourt

text:
Bessoncourt là một làng và xã tại tỉnh Territoire de Belfort, vùng Franche-Comté.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra nhân khẩu năm 1999, xã này có dân số 940.The estimation for 2005 was 926.

Xem thêm
Xã của tỉnh Territoire de Belfort

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Territoire de Belfort


title: Spermophagus kusteri

text:
Spermophagus kusteri là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Schilsky miêu tả khoa học năm 1905.

Chú thích

Tham khảo

Spermophagus


title: Le Gast

text:
Le Gast là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Nguồn: http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/index.htm

Tableau démographique du

Xem thêm

 Saint-Sever-Calvados (tổng)
 Calvados
 Normandie

=Tham khảo

Liên kết ngoài=
 Le Gast sur le site de l'Institut géographique national
Le Gast sur le site de l'Insee
Les comptes de la commune du Gast (Ministère du Budget, des Comptes publics et de la Fonction publique)
 Les prévisions métérologiques pour Le Gast sur le site Météo France

Gast, Le


title: Brocchinia nodosa

text:
Brocchinia nodosa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1885


title: Attenhausen

text:
Attenhausen là một xã thuộc huyện Rhein-Lahn, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Xã này có diện tích 5,85 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 414 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Rhein-Lahn


title: Robert Barro

text:
Robert Joseph Barro (sinh 28 tháng 9 năm 1944) là một nhà kinh tế học Mỹ, đại biểu của trường phái kinh tế học tân cổ điển mới, là một trong 10 nhà kinh tế học xuất sắc nhất thế giới hiện nay theo đánh giá của dự án RePEc.

Barro sinh năm 1944 tại thành phố New York. Vào đại học, ông theo đuổi ngành vật lý và có bằng cử nhân về ngành này tại Học viện kỹ thuật California vào năm 1965. Tuy nhiên, sau đó ông chuyển sang nghiên cứu về kinh tế học và lấy bằng tiến sĩ kinh tế học tại Đại học Harvard vào năm 1970. Học xong, Barro ở lại trường làm giảng viên. Ông bắt đầu nổi tiếng từ năm 1974 khi công bố nghiên cứu "Are Government Bonds Net Wealth?" trong đó ông lý luận rằng việc chính phủ phát hành công trái để kích cầu chưa chắc đã có tác dụng như ý vì các cá nhân sẽ tiết kiệm hơn để cho con cái mình về sau có tiền đóng thuế khi nhà nước tăng thuế trong tương lai để trả nợ công trái phát hành hiện tại. Sau này, ông liên tục có những đóng góp xuất sắc về học thuật cho kinh tế học vĩ mô. Những nghiên cứu của ông thuộc vào loại được tham khảo và trích dẫn nhiều nhất.

Các giáo trình và sách do ông công bố cũng thuộc vào hàng những tài liệu hay được sử dụng nhất ở các khoa kinh tế, nhất là ở bậc sau đại học.

Ghi chú

Liên kết ngoài
Barro's web page.
Podcast featuring Barro Barro discusses growth on EconTalk.
Topping the Charts Article on Barro from the IMF.

Barro
Kinh tế học vĩ mô
Sinh năm 1944
Nhân vật còn sống
Người thành phố New York
Cựu sinh viên Đại học Harvard


title: Santa Ana, Pampanga

text:
Santa Ana là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Pampanga, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 42.990 người trong 7.402 hộ.

Barangay

Santa Ana được chia thành 14 barangay.

 San Agustin
 San Bartolome
 San Isidro (Quenabwan)
 San Joaquin (Pob.)
 San Jose
 San Juan
 San Nicolas
 San Pablo
 San Pedro
 San Roque (Tuklung)
 Santa Lucia (Kalinan)
 Santa Maria (Balen Bayu)
 Santiago
 Santo Rosario (Pagbatuan)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Pampanga


title: Rhinocorynura crotonis

text:
Rhinocorynura crotonis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Ducke mô tả khoa học năm 1906.

Chú thích

Tham khảo

Rhinocorynura
Động vật được mô tả năm 1906


title: Hải Môn

text:
Hải Môn (chữ Hán phồn thể: 海門區, chữ Hán giản thể: 海门区) là một quận thuộc địa cấp thị Nam Thông, tỉnh Giang Tô, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này được lập tháng 7 năm 2020 trên cơ sở thành phố cấp huyện Hải Môn. Hải Môn có diện tích 1001 ki-lô-mét vuông, dân số 1,01 triệu người. Mã số bưu chính là 226100. Chính quyền quận đóng ở trấn Hải Môn. Về mặt hành chính, quận này được chia thành 20 trấn, 1 hương và 2 khu phát triển kinh tế cấp huyện.
Trấn: Hải Môn, Tam Tinh, Tam Hòa, Đức Thắng, Tam Hán, Thường Lạc, Kỳ Lân, Duyệt Lai, Vạn Niên, Tam Dương, Tứ Giáp, Hóa Long, Dư Đông, Chính Dư, Bao Trường, Lưu Khiết, Đông Táo Cảng, Lâm Giang, Vương Khiết, Thụ Huân.
Hương: Hải Vĩnh.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Giang Tô
Nam Thông
Thành phố tỉnh Giang Tô


title: Khlong San

text:
Khlong San (tiếng Thái: คลองสาน; IPA: [k ʰ lɔ̄ ː Ŋ sǎ ː n]) là một trong 50 quận của Bangkok, Thái Lan. Quận Khlong San có diện tích km2, dân số là người.
Khlong San trên bờ phía tây của sông Chao Phraya, các quận huyện lân cận gồm (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) Phra Nakhon, Samphanthawong, Bang Rak, Sathon, và Bang Kho Laem. Ở phía bên kia, chỉ có người hàng xóm đất của nó là Thon Buri.

Lịch sử
Khlong San đã từng được gọi bằng các tên sau, theo thứ tự thời gian, huyện Bang Lamphu Lang (บางลำภู ล่าง), huyện Buppharam (บุปผาราม), và Huyện Khlong San (từ 1916), khi nó là một phần của tỉnh Thon Buri. Tình trạng của nó đã được thay đổi thành King Aphome trong năm 1938 và trở lại huyện (Amphoe) một lần nữa vào năm 1957 do biến động dân số. Nó đã trở thành một phần của Bangkok sau khi việc sáp nhập tỉnh Thon Buri và tỉnh Phra Nakhon năm 1971.

Tham khảo

Quận Bangkok


title: Notiophilus

text:
Notiophilus là một chi bọ cánh cứng thuộc họ Carabidae đặc hữu của miền Cổ bắc, miền Tân bắc, Cận Đông và Bắc Phi.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Notiophilus at Fauna Europaea

Notiophilini


title: Le Dourn

text:
Le Dourn  là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 500 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Tarn


title: Columbus, Georgia

text:
Columbus, Georgia là một thành phố thuộc quận trong tiểu bang Georgia, Hoa Kỳ. Thành phố có diện tích km2, dân số theo điều tra năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là người.

Tham khảo

Thành phố của Georgia


title: Temnora argyropeza

text:
Temnora argyropeza là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Madagascar.

Nó rất giống loài Temnora marginata marginata.

Chú thích

Tham khảo

Temnora


title: Sirauli

text:
Sirauli là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Bareilly thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sirauli có dân số 19.021 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Sirauli có tỷ lệ 25% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 31%, và tỷ lệ cho phái nữ là 18%. Tại Sirauli, 20% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Shorea obovoidea

text:
Shorea obovoidea là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Chú thích

Tham khảo
 Ashton, P. 1998. Shorea obovoidea. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
obovoidea


title: Physalaemus caete

text:
Physalaemus caete là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Brasil.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và đầm nước ngọt có nước theo mùa. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Freire, E.M.X. & Silvano, D. 2004. Physalaemus caete. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Physalaemus
Động vật đặc hữu Brasil


title: Lipotriches lactinea

text:
Lipotriches lactinea là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Lipotriches
Động vật được mô tả năm 1903


title: Perrusse

text:
Perrusse là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 441 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Dakar

text:
Dakar (; ) là thủ đô đồng thời là thành phố đông dân nhất Sénégal. Nó nằm trên bán đảo Cap-Vert chĩa ra Đại Tây Dương và là thành phố cực tây trên châu Phi đất liền. Thành phó Dakar nội thành có dân số 1.030.594 người, còn dân số vùng đô thị Dakar ước tính chừng 2.45 triệu người.

Vùng Dakar có người định cư từ thế XV. Người Bồ Đào Nha lập đồn trên đảo Gorée ngoài khơi Cap-Vert, lấy nó làm căn cứ cho tuyến buôn bán nô lệ Liên Đại Tây Dương. Rồi thì Pháp đến chiếm hòn đảo năm 1677. Theo sau sự bãi bỏ buôn bán nô lệ và việc Pháp chiếm được vùng đất liền Sénégal, Dakar dần trở thành một hải cảng lớn trong khu vực và một thành phố trong đế quốc thực dân Pháp. Năm 1902, Dakar thế chỗ Saint-Louis làm thủ phủ Tây Phi thuộc Pháp. 1959-1960, Dakar là thủ đô liên bang Mali ngắn ngủi. Từ năm 1960, nó là thủ đô nước Cộng hòa Sénégal độc lập.

Dakar có nhiều ngân hàng quốc gia và khu vực cũng như là nơi đặt trụ sở nhiều tổ chức đa quốc gia. Từ 1978-2007, đây là điểm đến cuối cùng trong giải đua Dakar thường niên. Dakar sẽ đăng cai Thế vận hội Trẻ Mùa hè 2022, do vậy sẽ là thành phố châu Phi đầu tiên đăng cai Thế vận hội.

Khí hậu
Dakar có khí hậu bán khô hạn (phân loại khí hậu Köppen BSh), bị ảnh hưởng bởi đại dương. Lượng mưa trung bình hàng năm là khoảng 495 mm.

Chú thích

Liên kết ngoài

 Dakar official website  (archived)

Thủ đô châu Phi
Thành phố ven biển Sénégal

Tây Phi thuộc Pháp
Khởi đầu năm 1857
Khu dân cư ở vùng Dakar
Thành phố cảng châu Phi
Thủ phủ vùng Sénégal
Đế quốc thực dân Pháp 1677
Đế quốc Anh năm 1664
Xã của Sénégal
Đế quốc thực dân Pháp 1857


title: Quận Harper, Oklahoma

text:
Quận Harper là một quận trong tiểu bang Oklahoma, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố  . Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số người . Năm 2007, ước tính dân số quận này là người .

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có diện tích ki-lô-mét vuông, trong đó có km2 là diện tích đất, km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ

Các quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Oklahoma


title: Marcillac-Vallon

text:
Marcillac-Vallon  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Marcillacvallon


title: Serpulorbis squamolineatus

text:
Serpulorbis squamolineatus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Vermetidae.

Phân bố

Miêu tả
Độ dài vỏ lớn nhất ghi nhận được là 60 mm.

Môi trường sống
Độ sâu nhỏ nhất ghi nhận được là 400 m. Độ sâu lớn nhất ghi nhận được là 400 m.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Serpulorbis


title: Dicranomyia angustifasciata

text:
Dicranomyia angustifasciata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Primarette

text:
Primarette là một xã thuộc tỉnh Isère trong vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 415 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 1999 của INSEE có dân số là 620 người.

Tham khảo

Xã của Isère