title: Kinh tế Brasil

text:
Brasil có nền kinh tế hỗn hợp đang phát triển, năm 2021 quốc gia này là nền kinh tế lớn thứ mười hai trên thế giới tính theo tổng sản phẩm quốc nội danh nghĩa (GDP) và lớn thứ tám tính theo sức mua tương đương. Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), GDP danh nghĩa năm 2020 của Brazil là 7,348 nghìn tỷ Real tương đương với 1,363 nghìn tỷ đô la Mỹ. Brasil là quốc gia xếp thứ 83 trên thế giới về GDP bình quân đầu người khi đạt mức thu nhập 6.450 đô la Mỹ cho mỗi người dân. Brasil là một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên.

Tính đến cuối năm 2010, Brasil là nền kinh tế lớn nhất ở khu vực Mỹ Latinh và lớn thứ hai ở châu Mỹ. Từ năm 2000 đến năm 2012, Brasil là một trong những nền kinh tế lớn phát triển nhanh nhất trên thế giới với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm trên 5%. GDP của nước này từng vượt qua cả Vương quốc Anh vào năm 2012 giúp Brasil trở thành nền kinh tế lớn thứ sáu thế giới vào thời điểm đó. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế của Brasil đã giảm tốc vào năm 2013 khiến nước này bước vào giai đoạn suy thoái vào năm 2014. Nền kinh tế bắt đầu phục hồi vào năm 2017 với mức tăng trưởng 1% trong quý đầu tiên và 0,3% trong quý thứ hai so với cùng kỳ năm trước giúp nước này chính thức thoát khỏi thời kỳ suy thoái. Brasil hiện vẫn là quốc gia đang mắc kẹt trong "bẫy thu nhập trung bình" đồng thời phải đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp cao.

Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới, Brasil là quốc gia dẫn đầu về sự phát triển năng lực cạnh tranh trong năm 2009 khi tăng tới tám bậc trên bảng xếp hạng giúp nước này lần đầu tiên vượt qua Nga và thu hẹp một phần khoảng cách cạnh tranh với Ấn Độ và Trung Quốc là các nền kinh tế thuộc BRIC. Các bước quan trọng được thực hiện kể từ những năm 1990 nhằm hướng tới mục tiêu bền vững tài khóa cũng như các biện pháp được thực hiện để tự do hóa và mở cửa nền kinh tế đã thúc đẩy đáng kể các yếu tố cơ bản về năng lực cạnh tranh của đất nước, đồng thời đã mang lại một môi trường tốt hơn cho sự phát triển của khu vực tư nhân. Năm 2020, Forbes xếp hạng Brasil là quốc gia có số lượng tỷ phú nhiều thứ 7 trên thế giới. Brasil là thành viên của rất nhiều tổ chức kinh tế như Mercosur, Unasul, G8 + 5, G20, WTO, Câu lạc bộ Paris và Nhóm Cairns.

Từ một quốc gia thuộc địa chỉ tập trung vào lĩnh vực sản xuất các mặt hàng nông nghiệp (đường, vàng và bông), Brasil đã tạo ra một cơ sở công nghiệp đa dạng trong thế kỷ 20. Ngành công nghiệp thép là một ví dụ điển hình cho điều đó, Brasil là nhà sản xuất thép lớn thứ 9 và là nhà xuất khẩu ròng thép lớn thứ 5 vào năm 2018. Gerdau là nhà sản xuất thép dài lớn nhất ở châu Mỹ khi sở hữu tới 337 đơn vị hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại cùng với số lượng nhân viên lên đến hơn 45.000 người trên 14 quốc gia.

Bất bình đẳng thu nhập là một đặc trưng cho sự phát triển kinh tế Brasil, đây là khía cạnh thường xuyên được đề cập ở nước ngoài. Theo dữ liệu từ Viện Địa lý và Thống kê Brasil, tình trạng nghèo cùng cực đã tăng 11% vào năm 2017, trong khi bất bình đẳng cũng đang tăng trở lại (chỉ số Gini tăng từ 0,555 lên 0,567). Theo các nhà kinh tế, tình trạng số lượng công việc trong các ngành kinh tế phi chính thức gia tăng chính là nguyên nhân hàng đầu gây ra vấn đề này.

Lịch sử
Khi các nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha đặt chân đến vùng đất này vào thế kỷ 16, các bộ lạc bản địa của Brazil ngày nay  có dân số vào thời điểm đó ước tính đạt khoảng 2,5 triệu người và hầu như không có sự thay đổi kể từ thời kỳ đồ đá. Từ khi Brasil trở thành thuộc địa của Bồ Đào Nha (1500–1822) cho đến cuối những năm 1930, nền kinh tế Brasil dựa nhiều vào việc sản xuất các sản phẩm nông nghiệp để xuất khẩu. Dưới sự cai trị của Đế quốc Bồ Đào Nha, Brasil là một trong những thuộc địa nằm trong chính sách trọng thương đế quốc với ba sản phẩm chính được sản xuất với quy mô kinh tế lớn - đường, vàng và cà phê từ đầu thế kỷ 19 trở đi. Nền kinh tế Brasil phụ thuộc nhiều vào nguồn lao động đến từ những người nô lệ châu Phi và chỉ kết thúc vào cuối thế kỷ 19 (tổng cộng đã có khoảng 3 triệu nô lệ châu Phi bị đưa đến Brasil trong khoảng thời gian này). Cùng thời điểm đó, Brasil cũng là thuộc địa có số lượng người nhập cư từ châu Âu lớn nhất, đa số là người Bồ Đào Nha (bao gồm cả người Azores và người Madeira), ngoài ra còn có một số lượng nhỏ người Hà Lan (xem Brasil thuộc Hà Lan), người Tây Ban Nha, Anh, Pháp, Đức, Flemish, Đan Mạch, Scotland và Người Do Thái Sephardi.

Sau đó, Brazil trải qua một thời kỳ tăng trưởng kinh tế và nhân khẩu học mạnh mẽ cùng với dòng người sự nhập cư ồ ạt từ châu Âu, chủ yếu từ Bồ Đào Nha (bao gồm cả Azores và Madeira), Ý, Tây Ban Nha, Đức, Ba Lan, Ukraine, Thụy Sĩ, Áo và Nga. Một số lượng nhỏ người nhập cư cũng đến từ Hà Lan, Pháp, Phần Lan, Iceland và các nước Scandinavia, Lithuania, Bỉ, Bulgaria, Hungary, Hy Lạp, Latvia, Anh, Ireland, Scotland, Croatia, Cộng hòa Séc, Malta, Bắc Macedonia và Luxembourg, Trung Đông (chủ yếu từ Lebanon, Syria và Armenia), Nhật Bản, Hoa Kỳ và Nam Phi, cho đến những năm 1930. Ở Tân Thế giới, Hoa Kỳ, Argentina, Brazil, Canada, Australia, Uruguay, New Zealand, Chile, Mexico, Cuba, Venezuela, Paraguay, Puerto Rico và Peru (theo thứ tự giảm dần) là những quốc gia đón nhận số lượng những người nhập cư nhất nhiều nhất. Riêng Brasil theo thống kê cho thấy đã có tổng cộng 4,5 triệu người đã di cư đến đất nước này trong giai đoạn từ năm 1882 đến năm 1934.

Trên thực tế, việc dòng người nhập cư trên khắp thế giới ồ ạt kéo đến Brasil trong thế kỷ 19 đã có những tác động tích cực cho sự phát triển về vốn con người của đất nước. Những người nhập cư thường có trình độ đào tạo cả về mặt chính quy và phi chính quy tốt hơn so với những người bản địa ở đây, họ đồng thời cũng là những người có tinh thần kinh doanh hơn. Sự xuất hiện của họ đem lại nhiều lợi ích cho vùng đất này không chỉ dừng lại ở kỹ năng và kiến thức mà còn ở hiệu ứng lan tỏa của vốn nhân lực đến với những người dân bản địa. Hiệu ứng lan tỏa này diễn ra mạnh mẽ nhất ở các vùng có số lượng người nhập cư cao, các tác động tích cực này vẫn còn có thể quan sát được cho đến ngày nay ở một số vùng.

Năm 2007, với dân số hơn 209 triệu người và nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, Brasil đã trở thành một trong mười thị trường lớn nhất thế giới, sản lượng thép hàng năm đạt tới hàng chục triệu tấn, trong khi sản lượng xi măng là 26 triệu tán, 3,5 triệu máy truyền hình và 3 triệu tủ lạnh. Ngoài ra, khoảng 70 triệu mét khối dầu mỏ đã được chế biến hàng năm thành nhiên liệu, chất bôi trơn, khí propan và hàng trăm loại hóa dầu khác.

Brazil có ít nhất 161.500 km đường bộ, hơn 150 gigawatt công suất điện được lắp đặt và GDP bình quân đầu người thực tế của nước này đã vượt 9.800 đô la Mỹ vào năm 2017. Khu vực công nghiệp của nó chiếm ba phần năm sản lượng công nghiệp của nền kinh tế các nước khu vực Mỹ Latinh. Sự phát triển về mặt khoa học và công nghệ của đất nước được cho là yếu tố giúp quốc gia này thu hút được nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài khi trung bình 30 tỷ đô la Mỹ mỗi năm đã được đổ vào Brasil trong những năm gần đây. Lĩnh vực nông nghiệp, được người dân địa phương gọi là agronegócio (kinh doanh nông nghiệp), cũng rất năng động: trong hai thập kỷ, lĩnh vực này đã giúp Brasil giữ được vị thế là một trong số các quốc gia có năng suất cao nhất trong các lĩnh vực liên quan đến khu vực nông thôn. Lĩnh vực nông nghiệp và lĩnh vực khai khoáng cũng giúp hỗ trợ tăng thặng dư thương mại cho phép đồng nội tệ tăng giá (phục hồi) và giảm bớt nợ nước ngoài. Do sự suy thoái của các nền kinh tế phương Tây, năm 2010, Brasil đã cố gắng ngăn chặn sự tăng giá của đồng real.

Dữ liệu từ Ngân hàng Phát triển Châu Á và Mạng lưới Tư pháp Thuế cho biết nền kinh tế "ngầm" không bị đánh thuế của Brasil có giá trị lên tới 39% GDP.

Một trong những vụ tham nhũng tai tiếng nhất đã xảy ra ở Brasil là vụ bê bối có liên quan đến công ty Odebrecht. Kể từ những năm 1980, Odebrecht đã chi hàng tỷ đô la dưới hình thức hối lộ để mua chuộc các nghị sĩ bỏ phiếu ủng hộ cho tập đoàn. Ở cấp độ đô thị, tham nhũng của Odebrecht nhằm "kích thích tư nhân hóa", đặc biệt là trong lĩnh vực quản lý nước và chất thải.

Dữ liệu
Bảng sau đây cho thấy các chỉ tiêu kinh tế chính trong giai đoạn 1980–2018. Lạm phát dưới 5% có màu xanh lục.

Các khu vực kinh tế
Dịch vụ là thành phần kinh tế chiếm tỷ trọng cao nhất của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) với 67,0%, tiếp theo là khu vực công nghiệp với 27,5% và cuối cùng là nông nghiệp chiếm 5,5% GDP (2011). Lực lượng lao động Brasil ước tính vào khoảng 100,77 triệu người, trong đó 10% làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, 19% trong lĩnh vực công nghiệp và 71% trong lĩnh vực dịch vụ.

Nông nghiệp

Brasil là nhà sản xuất mía, đậu tương, cà phê, cam, guarana, cọ acai và điều Brasil lớn nhất thế giới; quốc gia này là một trong 5 nhà sản xuất ngô, đu đủ, thuốc lá, dứa, chuối, bông, đậu, dừa, dưa hấu và chanh hàng đầu thế giới; một trong 10 nhà sản xuất ca cao, điều, bơ, quýt, hồng, xoài, ổi, lúa, cao lương và cà chua hàng đầu thế giới và là một trong 15 nhà sản xuất nho, táo, dưa, đậu phộng, sung, đào, hành, dầu cọ và cao su tự nhiên hàng đầu thế giới.

Ngành kinh doanh nông nghiệp đã đóng góp vào cán cân thương mại của Brasil, bất chấp các rào cản thương mại và các chính sách trợ cấp được các nước phát triển áp dụng.

Trong khoảng thời gian năm mươi lăm năm (1950 đến 2005), dân số Brasil đã tăng từ 51 triệu lên thành xấp xỉ 187 triệu người tương đương với tốc độ gia tăng hơn 2 phần trăm mỗi năm. Brasil đã xây dựng và mở rộng một khu vực kinh doanh nông nghiệp phức hợp. Tuy nhiên, một vài trong số này đã phải trả giá bằng những thiệt hại về môi trường, bao gồm cả sông Amazon.

Tầm quan trọng đối với các nhà sản xuất ở khu vực nông thôn diễn ra theo hình thức của kế hoạch nông nghiệp và chăn nuôi gia súc, cụ thể thông qua một chương trình trợ cấp  khác hướng tới nền kinh tế nông nghiệp gia đình (Programa de Fortalecimento da Nongura Familiar (Pronaf)) với mục đích đảm bảo nguồn tài chính đầu tư vào các thiết bị hỗ trợ trồng trọt và khuyến khích sử dụng công nghệ mới. Về nông nghiệp gia đình, hơn 800 nghìn cư dân nông thôn đã được hỗ trợ bởi các chương trình tín dụng, nghiên cứu và khuyến nông với một hạn mức tín dụng đặc biệt dành cho phụ nữ và nông dân trẻ.

Mặt khác, nhờ có Chương trình Cải cách Ruộng đất với mục tiêu là cung cấp các điều kiện và việc làm phù hợp cho hơn một triệu gia đình sống trong các khu vực do Nhà nước giao, đây là một sáng kiến có khả năng tạo ra hai triệu việc làm. Nhờ có quan hệ đối tác giữa khu vực công với các đối tác quốc tế, chính phủ đang nỗ lực hướng tới việc đảm bảo cơ sở hạ tầng cho các khu dân cư, điều đã được làm với các trường học và cơ sở y tế. Ý tưởng của chính sách này chính là việc ưu tiên nâng cao quyền tiếp cận đất đai của khu vực tư sẽ là bước đầu tiên hướng tới việc thực hiện một chương trình cải cách ruộng đất có chất lượng.

Hơn 600.000 km2 đất đai được chia thành khoảng năm nghìn khu vực tài sản ở nông thôn; một khu vực nông nghiệp hiện có ba biên giới: vùng Trung Tây (savanna), vùng Bắc (khu vực chuyển tiếp) và một phần của vùng Đông Bắc (bán khô hạn). Đứng đầu trong số các loại cây ngũ cốc (tổng sản lượng 110 triệu tấn / năm) là đậu tương với sản lượng hơn 50 triệu tấn / năm.

Trong lĩnh vực chăn nuôi gia súc, loài "bò xanh" được nuôi trên các đồng cỏ, với chế độ ăn cỏ khô và muối khoáng, đã chinh phục được các thị trường ở châu Á, châu Âu và châu Mỹ, đặc biệt là sau thời kỳ quốc gia này hoảng loạn trước mầm "bệnh bò điên". Brasil sở hữu đàn gia súc lớn nhất thế giới với 198 triệu con, với giá trị xuất khẩu lên tới hơn 1 tỷ đô la Mỹ / năm.

Là quốc gia tiên phong và dẫn đầu trong việc sản xuất xenlulose từ gỗ sợi ngắn, Brasil cũng đã đạt được những kết quả khả quan trong lĩnh vực đóng gói khi nước này là nhà sản xuất lớn thứ năm thế giới. Ở thị trường nước ngoài, Brasil chiếm tới 25% lượng xuất khẩu mía thô và đường tinh luyện trên toàn cầu; nước này đứng đầu thế giới về xuất khẩu đậu tương và đóng góp tới 80% sản lượng nước cam cho thế giới, kể từ năm 2003, doanh số bán thịt bò và thịt gà của Brasil là cao nhất thế giới.

Trong lĩnh vực sản xuất protein động vật, Brasil ngày nay là một trong những quốc gia lớn nhất trên thế giới. Năm 2019, quốc gia này là nước xuất khẩu thịt gà lớn nhất thế giới, nhà sản xuất thịt bò lớn thứ hai, nhà sản xuất sữa lớn thứ ba thế giới, nhà sản xuất thịt lợn lớn thứ tư thế giới và nhà sản xuất trứng lớn thứ bảy trên thế giới.

Khai khoáng
Trong lĩnh vực khai khoáng, Brasil nổi bật trong việc khai thác quặng sắt (nước này đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu), đồng, vàng, bôxít (một trong 5 nhà sản xuất lớn nhất thế giới), mangan (một trong 5 nhà sản xuất lớn nhất ở thế giới), thiếc (một trong những nhà sản xuất lớn nhất thế giới), niobi (lãnh thổ Brasil là nơi tập trung đến 98% trữ lượng niobi biết đến trên toàn thế giới) và niken. Về đá quý, Brasil là nhà sản xuất thạch anh tím, hoàng ngọc, đá mã não lớn nhất thế giới và là một trong những nhà sản xuất tourmaline, ngọc lục bảo, ngọc xanh biển, đá thạch lựu và opan quan trọng.

Năm 2019, số liệu ngành công nghiệp khai khoáng của Brasil như sau: nước này là nhà sản xuất niobi lớn nhất thế giới (88,9 nghìn tấn); nhà sản xuất tantal lớn thứ 2 thế giới (430 tấn); nước sản xuất quặng sắt lớn thứ 2 thế giới (405 triệu tấn); nhà sản xuất mangan lớn thứ 4 thế giới (1,74 triệu tấn); nhà sản xuất bôxít lớn thứ 4 thế giới (34 triệu tấn); nhà sản xuất vanadi lớn thứ 4 thế giới (5,94 nghìn tấn); nhà sản xuất lithi lớn thứ 5 thế giới (2,4 nghìn tấn); nhà sản xuất thiếc lớn thứ 6 thế giới (14 nghìn tấn); nhà sản xuất niken lớn thứ 8 thế giới (60,6 nghìn tấn); nhà sản xuất phốt phát lớn thứ 8 thế giới (4,7 triệu tấn); nhà sản xuất vàng lớn thứ 12 thế giới (90 tấn); nhà sản xuất đồng lớn thứ 14 thế giới (360 nghìn tấn); nhà sản xuất titan lớn thứ 14 thế giới (25 nghìn tấn); nhà sản xuất thạch cao lớn thứ 13 thế giới (3 triệu tấn); nhà sản xuất lớn thứ 3 thế giới về than chì (96 nghìn tấn); nhà sản xuất lưu huỳnh lớn thứ 21 thế giới (500 nghìn tấn); nhà sản xuất muối lớn thứ 9 thế giới (7,4 triệu tấn); bên cạnh đó nước này còn có sản lượng crom là 200 nghìn tấn.

Công nghiệp

Brasil là quốc gia lớn thứ hai ở châu Mỹ về lĩnh vực sản xuất. Chiếm 28,5% GDP, các ngành công nghiệp của Brasil được cho là được phát triển đa dạng từ ô tô, thép và hóa dầu đến máy tính, máy bay và hàng tiêu dùng. Nhờ có sự ổn định kinh tế đang gia tăng được đem lại bởi các biện pháp Plano Real, các doanh nghiệp và tập đoàn đa quốc gia của Brasil đã đầu tư mạnh vào thiết bị và công nghệ mới, một phần lớn trong số đó được mua từ các công ty Mỹ.

Ngân hàng Thế giới liệt kê các quốc gia sản xuất lớn hàng năm dựa trên tổng giá trị sản xuất. Theo danh sách năm 2019, Brasil có ngành công nghiệp giá trị thứ 13 trên thế giới (173,6 tỷ USD). Ở châu Mỹ, quốc gia này chỉ đứng sau Hoa Kỳ (vị trí thứ 2) và Mexico (vị trí thứ 12). Trong ngành công nghiệp thực phẩm, năm 2019, Brasil là nước xuất khẩu thực phẩm chế biến lớn thứ hai trên thế giới. Năm 2016, quốc gia này là nhà sản xuất bột giấy lớn thứ 2 trên thế giới và nhà sản xuất giấy lớn thứ 8. Đối với ngành công nghiệp sản xuất giày dép, năm 2019, Brasil đứng ở vị trí thứ 4 trong số các nhà sản xuất trên thế giới. Năm 2019, quốc gia này là nhà sản xuất phương tiện giao thông thứ 8 và nhà sản xuất thép thứ 9 trên thế giới. Năm 2018, ngành công nghiệp hóa chất của Brasil đứng thứ 8 trên thế giới. Trong ngành dệt may, Brasil mặc dù nằm trong top 5 nước sản xuất lớn nhất thế giới vào năm 2013 nhưng lại có sự hội nhập thương mại thế giới không cao. TĐối với lĩnh vực hàng không, Brasil có công ty Embraer là nhà sản xuất máy bay lớn thứ ba thế giới chỉ sau Boeing và Airbus.

Ngành dịch vụ của Brasil cũng vô cùng đa dạng và phức tạp. Đầu những năm 1990, lĩnh vực ngân hàng của nước này đã chiếp tới 16% tổng GDP. Mặc dù đã trải qua một cuộc đại tu, ngành dịch vụ tài chính của Brasil vẫn cung cấp cho các doanh nghiệp trong nước nhiều sản phẩm đa dạng đồng thời cũng thu hút thêm những tân binh mà trong số đó có cả các công ty của Hoa Kỳ. Vào ngày 8 tháng 5 năm 2008, sàn chứng khoán Sao Paulo (Bovespa) cùng với Brazilian Mercantile đặt tại Sao Paulo và Sàn giao dịch tương lai (BM&F) đã hợp nhất để thành lập lên BM&F Bovespa, đây là một trong những sàn giao dịch chứng khoán lớn nhất trên thế giới. Tương tự như ngành dịch vụ tái chính, ngành tái bảo hiểm vốn là ngành độc quyền trước đây cũng đang mở cửa để các công ty thuộc bên thứ ba có thể tiếp cận.

Tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2007, ước tính có tổng cộng khoảng 21.304.000 đường truyền băng thông rộng trên khắp Brasil. Hơn 75% số đường truyền này được tải qua DSL và khoảng 10% là qua các modem cáp.

Nguồn tài nguyên khoáng sản đã được thăm dò ở Brasil là vô cùng lớn. Trữ lượng sắt và mangan lớn chính là nguồn nguyên liệu công nghiệp và mặt hàng xuất khẩu quan trọng. Các quặng nikel, thiếc, cromit, uranium, bô xít, berili, đồng, chì, vonfram, kẽm, vàng và các loại khoáng sản khác đều đang được khai thác tại đây. Nguồn cung cấp than luyện cốc chất lượng cao để phục vụ ngành sản xuất thép đang thiếu hụt trầm trọng.

Du lịch
Trên bảng xếp hạng về danh sách các điểm đến du lịch được ghé thăm nhiều nhất thế giới vào năm 2018, Brasil xếp ở vị trí thứ 48 khi thu hút khoảng 6,6 triệu lượt khách tương đương với doanh thu 5,9 tỷ USD mỗi năm. Nhìn chung ngành du lịch của các quốc gia thuộc khu vực Nam Mỹ vẫn còn kém phát triển: Cụ thể, khi đem so sánh với các quốc gia châu Âu, Tây Ban Nha có doanh thu lên tới 73,7 tỷ USD và thu hút khoảng 82,7 triệu lượt khách mỗi năm; Pháp có doanh thu đạt 67,3 tỷ USD và thu hút khoảng 89,4 triệu lượt khách mỗi năm. Trong khi châu Âu đã thu hút tổng cộng 710 triệu lượt khách, châu Á là 347 triệu và Bắc Mỹ là 142,2 triệu thì Nam Mỹ chỉ đạt được con số khiêm tốn khi so sánh với các khu vực này là 37 triệu, Trung Mỹ là 10,8 triệu và Vùng Caribe là 25,7 triệu.

Các công ty lớn nhất
Năm 2017, có 20 công ty của Brasil xuất hiện trong danh sách Forbes Global 2000 - đây là danh sách xếp hạng 2000 công ty đại chúng lớn nhất thế giới theo đánh giá của tạp chí Forbes dựa trên doanh thu, tài sản, lợi nhuận và giá trị thị trường. 20 công ty này gồm có:

Năng lượng
Chính phủ Brasil đã thực hiện một chương trình đầy tham vọng để giảm bới sự phụ thuộc vào nguồn dầu mỏ nhập khẩu. Trước đây Brasil phải nhập khẩu tới 70% nhu cầu dầu trong nước nhưng nước này đã tự cung được nguồn tài nguyên này vào năm 2006-07. Brasil là nhà sản xuất dầu lớn thứ 10 thế giới với sản lượng đạt 2,8 triệu thùng một ngày vào năm 2019. Hoạt động sản xuất phần lớn để đáp ứng nhu cầu trong nước. Đầu năm 2020, tổng sản lượng dầu và khí thiên nhiên của Brasil lần đầu tiên đạt mức tương đương 4 triệu thùng dầu một ngày. Trong tháng 1 cùng năm, 3,168 triệu thùng dầu và 138,753 triệu mét khối khí thiên nhiên đã được khai thác mỗi ngày.

Brasil là một trong những nước sản xuất năng lượng thủy điện lớn của thế giới. Năm 2019, nước này có tổng cộng 217 nhà máy thủy điện đang hoạt động với tổng công suất lắp đặt đạt 98.581 MW tương đương với 60,16% sản lượng năng lượng của cả nước. Về tổng sản lượng điện, năm 2019 Brasil đã đạt công suất lắp đặt là 170.000 megawatt với hơn 75% trong số này là đến từ các nguồn năng lượng tái tạo (chủ yếu là thủy năng).

Năm 2013, Vùng Đông Nam tiêu thụ tới 50% lượng tải điện của Hệ thống Tích hợp Quốc Gia (SIN) và trở thành vùng tiêu thụ điện năng lớn của cả nước. Tổng công suất phát điện ở khu vực này đạt tới 42.500 MW chiếm khoảng một phần ba công suất phát điện của Brasil. Trong đó thủy năng chiếm 58% công suất lắp đặt của toàn vùng, 42% còn lại là từ nhiệt năng. Bang São Paulo chiếm tới 40% công suất toàn vùng; Minas Gerais là 25%; Rio de Janeiro là 13,3% và còn lại là Espírito Santo. Vùng phía Namcó Đập Itaipu từng là nhà máy thủy điện lớn nhất thế giới cho đến khi Đập Tam Hiệp ở Trung Quốc được khánh thành. Ngày nay Đập Itaipu vẫn là nhà máy thủy điện lớn thứ hai thế giới. Brasil là nước đồng sở hữu Nhà máy Itaipu cùng với Paraguay: Con đập được đặt trên Sông Paraná nằm giữa biên giới 2 quốc gia. Nhà máy này có công suất phát điện lắp đặt là 14 GW với 20 tổ máy phát điện có công suất 700 MW mỗi tổ. Vùng phía Bắc thì có những nhà máy lớn như Đập Belo Monte và Đập Tucuruí nơi sản xuất ra nguồn năng lượng dồi dào cho quốc gia. Tiềm năng thủy điện của Brasil vẫn chưa được khai thác hết vì vậy mà nước này vẫn có khả năng xây dựng thêm một số nhà máy năng lượng tái tạo trên lãnh thổ của mình.

Tính đến tháng hai năm 2021, theo ONS thì tổng công suất năng lượng gió lắp đặt của Brasil là 19,1 GW với hệ số công suất trung bình là 58%. Trong khi hệ số công suất năng lượng gió trung bình của thế giới là 24,7% thì ở một số nơi thuộc Vùng phía Bắc Brasil, đặt biệt là bang Bahia nơi mà một số trang trại gió ghi nhận hệ số trung bình lên tới hơn 60%; hệ số công suất trung bình của Vùng Đông Bắclà 45% ở khu vực ven biển và 49% trong nội địa. Năm 2019, năng lượng gió chiếm 9% tổng năng lượng sản xuất quốc gia. Năm 2019, Brasil được ước tính là có tiềm năng điện gió vào khoảng 522 GW (chỉ tính ở khu vực đất liền), con số này đủ để đáp ứng được gấp 3 lần nhu cầu quốc gia vào thời điểm hiện tại. Năm 2020, Brasil là quốc gia lớn thứ 8 trên thế giới về lượng điện gió được lắp đặt (17,2 GW).

Năng lượng hạt nhân chiếm khoảng 4% sản lượng điện của Brasil. Nhà máy hạt nhận của nước này được độc quyền sở hữu bởi Eletronuclear (Eletrobrás Eletronuclear S/A), một công ty được sở hữu hoàn toàn bởi Eletrobrás. Năng lượng hạt nhân được sản xuất bởi 2 lò phản ứng ở Angra thuộc Trung tâm Hạt Nhân Almirante Álvaro Alberto (CNAAA) nằm tại Praia de Itaorna ở Angra dos Reis, Rio de Janeiro.

Tham khảo

Brasil


title: Phenacovolva insculpta

text:
Phenacovolva insculpta là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Ovulidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Phenacovolva


title: Saint-Geniez-d'Olt (tổng)

text:
Tổng Saint-Geniez-d'Olt là một tổng thuộc tỉnh Aveyron trong vùng Occitanie, Pháp.

Tổng này được tổ chức xung quanh Saint-Geniez-d'Olt ở quận Rodez. Độ cao khu vực này dao động từ 400 m (Sainte-Eulalie-d'Olt) đến 1 461 m (Aurelle-Verlac) với độ cao trung bình 723 m.

Hành chính

Các đơn vị trực thuộc
Tổng Saint-Geniez-d'Olt gồm 6 xã với dân số 3 204 người (điều tra dân số năm 1999, dân số không tính trùng)

|-
| Aurelle-Verlac || align="right" | 209 || align="right" | 12130 || align="right" | 12014
|-
| Pierrefiche || align="right" | 273 || align="right" | 12130 || align="right" | 12182
|-
| Pomayrols || align="right" | 152 || align="right" | 12130 || align="right" | 12184
|-
| Prades-d'Aubrac || align="right" | 402 || align="right" | 12470 || align="right" | 12187
|-
| Sainte-Eulalie-d'Olt || align="right" | 327 || align="right" | 12130 || align="right" | 12219
|-
| Saint-Geniez-d'Olt || align="right" | 1 841 || align="right" | 12130 || align="right" | 12224
|}

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tổng Saint-Geniez-d'Olt trên trang mạng của Insee
 plan du canton de Saint-Geniez-d'Olt sur Mapquest
 Vị trí của tổng Saint-Geniez-d'Olt trên bản đồ Pháp

Saint-Geniez-d'Olt


title: Castillazuelo

text:
Castillazuelo là một đô thị trong tỉnh Huesca, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2018 (INE), đô thị này có dân số là 169 người.

Tham khảo

Đô thị ở Huesca


title: Gastrotheca antomia

text:
Gastrotheca antomia là một loài ếch trong họ Hemiphractidae. Chúng là loài đặc hữu của Colombia.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Castro, F. & Lynch, J. 2004. Gastrotheca antomia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Chi Nhái túi
Động vật lưỡng cư Colombia
Động vật lưỡng cư Andes
Động vật đặc hữu Colombia


title: Ostacronycta

text:
Bamra là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Noctuidae

en:Ostacronycta


title: Epicyrtica

text:
Epicyrtica là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Các loài
 Epicyrtica bryistis Turner, 1902
 Epicyrtica docima Turner, 1920
 Epicyrtica hippolopha Turner, 1936
 Epicyrtica lathridia Turner, 1908
 Epicyrtica leucostigma Turner, 1902
 Epicyrtica lichenophora Lower, 1902
 Epicyrtica melanops Lower, 1902
 Epicyrtica metallica Lucas, 1898
 Epicyrtica oostigma Turner, 1929
 Epicyrtica pamprepta Turner, 1922

Hình ảnh

Tham khảo

 Epicyrtica at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Liên kết ngoài

Erebidae


title: Catonephele numilia

text:
Catonephele numilia là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở hầu hết Trung Mỹ và Nam Mỹ. Con trưởng thành ăn quả thối rữa.

Phụ loài
Catonephele numilia numilia (Surinam)
Catonephele numilia penthia (Hewitson, 1852) (Brazil)
Catonephele numilia esite (R. Felder, 1869) (Mexico đến Colombia, Ecuador, Venezuela, Trinidad)
Catonephele numilia neogermanica Stichel, 1899 (Paraguay, Brazil)
Catonephele numilia immaculata Jenkins, 1985 (Mexico)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1775
Catonephele
Động vật Brasil


title: Sénaillac-Latronquière

text:
Sénaillac-Latronquière là một xã thuộc tỉnh Lot trong vùng Occitanie phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 557 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Senaillaclatronquiere


title: Phản proton

text:
Phản Proton là hạt có khối lượng bằng khối lượng proton nhưng mang điện tích âm

Phản Proton sinh ra do một proton năng lượng cao đi qua một hạt nhân và sinh thêm cặp proton - phản proton.

Sau phản ứng ta có 2 proton và một phản proton.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Hạt cơ bản
Phản hạt
Baryon
Nucleon


title: Scotobleps gabonicus

text:
Scotobleps gabonicus là một loài ếch thuộc họ Arthroleptidae. Nó là đại diện duy nhất của chi Scotobleps.
Loài này có ở Cameroon, Cộng hòa Congo, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guinea Xích Đạo, Gabon, Nigeria, và có thể cả Angola.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Amiet, J.-L., Burger, M. & Largen, M. 2004. Scotobleps gabonicus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Scotobleps
Động vật lưỡng cư châu Phi
Động vật được mô tả năm 1900


title: Tillandsia umbellata

text:
Tillandsia umbellata là một loài thực vật thuộc họ Bromeliaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Manzanares, J.M. & Pitman, N. 2003. Tillandsia umbellata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

U
Thực vật đặc hữu Ecuador


title: Quận Orange, Virginia

text:
Quận Orange là một quận thuộc tiểu bang Virginia, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 25.881 người. Quận lỵ đóng ở Orange..

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 888 km2, trong đó có 5 km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Virginia


title: Anthurium balslevii

text:
Anthurium balslevii là một loài thực vật thuộc họ Araceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Benavides, G. & Pitman, N. 2003. Anthurium balslevii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
B
Thực vật dễ tổn thương


title: Boëseghem

text:
Boëseghem là một xã ở tỉnh Nord trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Boesighem


title: Cuisia

text:
Cuisia là một xã của tỉnh Jura, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Jura


title: 21660 Velenia

text:
21660 Velenia (1999 QZ1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 8 năm 1999 bởi P. Pravec ở Ondrejov.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 21660 Velenia

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Splendrillia longbottomi

text:
Splendrillia longbottomi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Splendrillia


title: Nyctimystes cheesmani

text:
Nyctimystes cheesmani là một loài ếch thuộc họ Pelodryadidae.
Đây là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông ngòi.

Tham khảo

 Richards, S. & Zweifel, R. 2004. Nyctimystes cheesmani . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

C


title: Rhophitulus brunneicornis

text:
Rhophitulus brunneicornis là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Strand mô tả khoa học năm 1910.

Chú thích

Tham khảo

Rhophitulus
Động vật được mô tả năm 1910


title: Chimarra sinuosa

text:
Chimarra sinuosa là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Chimarra


title: Dicranomyia obtusistylus

text:
Dicranomyia obtusistylus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Đa búp đỏ

text:
Đa búp đỏ hay còn gọi là đa cao su, đa dai (danh pháp hai phần: Ficus elastica) là một loài thực vật có hoa trong chi Đa đề (Ficus), có nguồn gốc ở vùng đông bắc Ấn Độ (Assam), kéo dài về phía nam tới Indonesia (Sumatra và Java).

Nó là loài cây thân gỗ lớn trong nhóm đa đề, có thể cao tới 30–40 m (ít khi thấy cao tới 60 m), với đường kính thân cây tới 2 m, với thân cây phát triển ra từ các rễ khí và rễ trụ để giữ chặt nó vào trong đất và giữ các cành to và nặng. Các lá của nó hình ôvan, bóng mặt, dài khoảng 10–35 cm và rộng 5–15 cm; kích thước lá lớn nhất có ở các cây non (đôi khi dài tới 45 cm), nhưng nhỏ hơn nhiều ở các cây già (thông thường khoảng 10 cm dài). Các lá phát triển ở bên trong một vỏ bọc tại mô phân sinh ở ngọn, gọi là búp đa, và nó sẽ phát triển lớn hơn khi lá mới được phát triển. Khi lá phát triển, nó mở ra và vỏ bọc rụng xuống. Bên trong của lá mới thì một lá non khác đang chờ để được phát triển.

Giống như các thành viên khác của chi Ficus, hoa của đa búp đỏ cần phải có các loài ong đa đề (họ Agaonidae) chuyên biệt để thụ phấn trong quan hệ đồng tiến hóa. Do mối quan hệ này, đa búp đỏ không sản sinh ra các hoa nhiều màu sắc hay có hương thơm để dẫn dụ các loài côn trùng thụ phấn cho nó. Quả hình ôvan, nhỏ, màu lục-vàng, dài khoảng 1 cm, ăn được nhưng ít khi ăn; nó chứa các hạt và trong đó thì các ấu trùng của loài ong bắp cày thụ phấn cho đa đề có mặt.

Trồng và sử dụng

Ficus elastica được trồng làm cây cảnh ngoài trời tại các khu vực không bị sương giá từ khu vực nhiệt đới tới khu vực Địa Trung Hải và trong nhà trong các khu vực có khí hậu lạnh hơn.

Đa búp đỏ ưa thích khu vực nhiều nắng nhưng không có nhiệt độ quá cao. Nó có thể chịu được khô hạn, nhưng ưa ẩm và phát triển tốt trong các điều kiện nhiệt đới mưa nhiều. Khi trồng làm cây cảnh thì giống lai có tên gọi Robusta với các lá cứng hơn, rộng bản hơn và đứng thẳng hơn nói chung hay được sử dụng thay cho dạng hoang dại. Nhiều dạng như vậy tồn tại, thông thường với các lá lốm đốm màu.

Phần lớn cây trồng được tạo ra nhờ nhân giống vô tính. Điều này có thể thực hiện bằng cách trồng các cành giâm hay cành chiết.

Đa búp đỏ có thể sinh ra nhựa mủ màu trắng sữa, trong một số trường hợp cũng được dùng để sản xuất cao su, nhưng nói chung không đáng kể so với cây cao su. Nhựa mủ từ đa búp đỏ cũng được sử dụng để làm một loại kẹo cao su là Hubba Bubba của công ty Wrigley.

Chú thích

Tham khảo

E
Thực vật lọc khí độc
Cây trồng trong nhà
Thực vật biểu sinh
Thực vật Ấn Độ
Cây trang trí
Thực vật Trung Quốc
Thực vật được mô tả năm 1819
Cây châu Á


title: Augochlora tantilla

text:
Augochlora tantilla là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1943.

Chú thích

Tham khảo

Augochlora
Động vật được mô tả năm 1943


title: (65874) 1997 WL13

text:
{{DISPLAYTITLE:(65874) 1997 WL13}}

(65874) 1997 WL13 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu và Takeshi Urata ở Đài thiên văn Nachi-Katsuura ở Nachikatsuura, Wakayama, Nhật Bản, ngày 24 tháng 11 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 65001–66000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Được phát hiện bởi Takeshi Urata
Được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Euonymus morrisonensis

text:
Euonymus morrisonensis là một loài thực vật thuộc họ Celastraceae. Đây là loài đặc hữu của Đài Loan. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Lu, S.Y. & Pan, F.J. 1998. Euonymus morrisonensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Đài Loan
Euonymus
Thực vật dễ tổn thương


title: Wimmelburg

text:
Wimmelburg là một đô thị ở huyện Mansfeld-Südharz, Saxony-Anhalt, nước Đức. Đô thị Wimmelburg có diện tích 8,56 km².

Tham khảo


title: Mori, Xương Cát

text:
Huyện tự trị dân tộc Kazakh - Mori (, (), , Hán Việt: Mộc Lũy Cáp Tát Khắc tự trị huyện) là một huyện tự trị của Châu tự trị dân tộc Hồi Xương Cát, khu tự trị Tân Cương, Trung Quốc.

Trấn
 Mộc Lũy (木垒镇0
 Tây Cát Nhĩ (西吉尔镇0
 Đông Thành (东城镇)

Hương

Hương dân tộc
 Hương dân tộc Uzbek - Đại Nam Câu (大南沟乌孜别克族乡)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Tân Cương
Xương Cát
Huyện tự trị Kazak


title: Prionispa heruka

text:
Prionispa heruka là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Würmli miêu tả khoa học năm 1976.

Chú thích

Tham khảo

Prionispa


title: Hyposmocoma puncticiliata

text:
Hyposmocoma puncticiliata là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó là loài đặc hữu của Hawaii.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Hyposmocoma
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Insulahypnus wisei

text:
Insulahypnus wisei là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Stibick miêu tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

Insulahypnus


title: Chuyên hiệu

text:
Chuyên hiệu hay bằng chuyên môn (merit badge) là một phù hiệu hay giải thưởng được trao tặng để công nhận một thành tựu công trạng hoặc sự hoàn tất toàn bộ những điều kiện đòi hỏi cho một giải thưởng nào đó. Thường thường được dùng để ám chỉ đến các giải thưởng dành cho nam hoặc nữ Hướng đạo sinh sau khi họ hoàn thành những điều kiện cần thiết để nhận được một phù hiệu đặc biệt mang trên đồng phục Hướng đạo. Việc hoàn thành các chuyên hiệu là cần thiết để thăng bậc chuyên môn trong Hướng đạo.

Xem thêm
 Hướng đạo
 Kỹ thuật Hướng đạo
 Phương pháp Hướng đạo

Tham khảo

Đồng phục Hướng đạo


title: Stepan Osipovich Makarov

text:
Stepan Osipovich Makarov (Степа́н О́сипович Мака́ров, sinh ngày 08 tháng 01 năm 1848 mất ngày 13 tháng 4 năm 1904), là một đô đốc nổi tiếng của đế quốc Nga, với tài năng thao lược trong lĩnh vực hải quân, ông còn là một nhà văn với nhiều tác phẩm. Năm 1946, hải đảo Shiritoru được đổi tên thành Makarov.

Tiểu sử và sự nghiệp
Khi Nhật-Nga chiến tranh nổ ra Makarov được điều sang Viễn đông chỉ huy hạm đội Nga ở Lữ Thuận.

Ngày 13 Tháng Tư 1904 Makarov chỉ huy kỳ hạm Petropavlovsk truy kích đội chiến thuyền của Nhật ở Hoàng Hải. Khi quay về bến, tàu trúng thủy lôi và chìm. Makarov chết theo tàu. Người Nhật vớt được xác ông đem tống táng theo nghi lễ.

Xem thêm
 Grant, R. Captain. Before Port Arthur in a Destroyer; The Personal Diary of a Japanese Naval Officer. John Murray, London, 1st and 2nd editions published in 1907.
 Mahan, Alfred Thayer. Reflections, Historic and Other, Suggested by the Battle of the Japan Sea. (Tsushima) By Captain A. T. Mahan, US Navy. US Naval Proceedings magazine, June 1906; Vol. XXXVI, No. 2, US Naval Institute.
 Spector, Ronald. (2001). At War, at Sea: Sailors and Naval Warfare in the Twentieth Century. New York: Viking, 2001. 10-ISBN 0670860859/13-ISBN 9780670860852; OCLC 123102596
Admiral Makarov, in Russian
Biography at peoples.ru, in Russian

Tham khảo

Tướng Đế quốc Nga
Nhà văn Nga
Đô đốc Đế quốc Nga
Nhà phát minh Nga
Nhà phát minh Ukraina
Sinh năm 1849
Mất năm 1904


title: Myristica macrantha

text:
Myristica macrantha là một loài thực vật thuộc họ Myristicaceae. Đây là loài đặc hữu của Fiji.

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Myristica macrantha. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Fiji
macrantha


title: Đặng Tiến Đông

text:
Đặng Tiến Đông (1738-1794/1797) làm quan thời Lê-Trịnh, sau đầu quân Tây Sơn và trở thành danh tướng của lực lượng này. Thân thế và sự nghiệp của ông hiện vẫn còn gây nhiều tranh cãi trong giới sử học Việt Nam.

Gia tộc
Theo bộ Đặng gia phổ hệ toàn chính thực lục  gồm 6 quyển do chính Đặng Tiến Đông biên soạn vào đời Tây Sơn (1792) và Ngô Thì Nhậm đề tựa, thì khi xưa, họ Đặng vốn họ Trần, tương truyền thuộc dòng dõi Trần Hưng Đạo. Về việc đổi họ, hiện có hai ý kiến:

Ý kiến thứ nhất cho rằng, vào đầu đời Lê, một người con của họ Trần là Trần Văn Huy đỗ tiến sĩ, lấy tự là Đặng Hiên, từ đó, con cháu lấy tự của cha làm họ.
Ý kiến thứ hai cho rằng, vào năm Tân Mùi (1511) thời vua Lê Tương Dực, một người con của họ là Trần Tuấn khởi binh chống nhà Lê. Cuộc khởi nghĩa thất bại, để tránh bị truy sát, con cháu họ Trần kéo về làng Lương Xá lập nghiệp và đổi sang họ Đặng .

Đến đời thứ năm của họ Đặng là Đặng Huấn (có tài liệu chép là Đặng Đình Huấn), ban đầu ông giữ tước quan binh Khổng lý bá nhà Mạc. Năm 1549, ông cùng với Lê Bá Ly quy thuận nhà Lê. Sau nhờ có công giúp nhà Lê trung hưng nên được phong tới chức Thái úy, tước Nghĩa Quốc công rồi Hữu Trạch công. Con gái ông lại lấy chúa Trịnh Tùng sinh ra chúa Trịnh Tráng nên từ đó, họ Đặng trở thành một dòng họ lớn có nhiều người đỗ đạt và làm quan lớn trong suốt thời Lê-Trịnh.

Nhận xét về họ Đặng, nhà sử học Phan Huy Chú đã viết: (Họ này) hơn hai trăm năm vinh hoa rực rỡ, hơn cả các họ công thần. Tục ngữ có câu: "Đánh giặc họ Hàm, làm quan họ Đặng". .

Ở vùng Chương Mỹ còn có đôi câu hát nhắc đến dòng họ Đặng như sau:
Giàu thì Quảng Bị, Bối Khê,Làm quan Lương Xá, Chi Nê,Đại Từ.Hay:Bao giờ chợ Chúc hết người,
Sông Ninh hết nước, Đặng này hết quan.

Thân thế & sự nghiệp
Đặng Tiến Đông hay Đặng Tiến Giản (鄧進暕)  sinh ngày 2 tháng 5 năm Mậu Ngọ (18 tháng 6 năm 1738), tại nơi mà nay là xã Thịnh Phúc, huyện Phú Xuyên, Hà Nội, trong một gia đình đại vọng tộc: cháu 6 đời của Nghĩa Quốc công Đặng Huấn, cháu nội Thái tể Đại Tư không Yên Quận công Đặng Tiến Thự.

Ông thuộc chi trưởng dòng họ Đặng, gốc ở làng Lương Xá (nay thuộc xã Lam Điền, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây cũ) con thứ 8 của Thượng đẳng đại vương Dận Quận công Đặng Đình Miên, mẹ là Phạm Thị Yến,7 anh trai là: Đặng Đình Trí, Đặng Đình Thiệu, Đặng Đình Cầu, Đặng Đình Tự, Đặng Đình Giám, Đặng Đình Tú và Đặng Đình Hữu,tất cả đều được phong tước hầu,tước bá.

Năm 1749, lên 9 tuổi, Đặng Tiến Đông bắt đầu theo học thầy Doãn Xá tại chùa Thủy Lâm (còn có tên là chùa Lương Xá tại xã Lam Điền, Chương Mỹ).

Năm 1749, Đặng Tiến Đông 11 tuổi thì mồ côi cha. Mười năm sau, năm 1759, mẹ ông cũng qua đời.

Làm quan thời Lê-Trịnh
Năm 1763, Đặng Tiến Đông thi võ đỗ Tạo sĩ và ra làm quan dưới triều Lê Cảnh Hưng và chúa Trịnh Sâm. Lập nhiều chiến công được phong Vệ quốc Thượng tướng quân, Đô đốc Đông Lĩnh hầu Trấn thủ Thanh Hoa kiêm Nghệ An.

Năm 1782, con trưởng chúa Trịnh Sâm là Trịnh Khải dựa vào quân Tam Phủ giành lại ngôi chúa từ tay em là Trịnh Cán (con của Tuyên phi Đặng Thị Huệ). Sau khi giết Phụ chính Hoàng Đình Bảo và bắt Tuyên phi, quân Tam Phủ lùng bắt các quan họ Đặng và họ Hoàng. Anh ông Đông là Đặng Đình Thiệu cùng 30 người họ Đặng Khác hộ tống Tuyên phi bỏ trốn, bị Trịnh Khải bắt được và đem xử chém tại xã Nghi Kiều (huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An). Đặng Tiến Đông phải bỏ quan đi trốn để tránh sự truy quét của chúa Trịnh Khải.

Những năm cuối đời chúa Trịnh (1784) ở Đàng Ngoài triều đình Lê-Trịnh đổ nát; trong khi đó ở Đàng Trong, Trương Phúc Loan chuyên quyền, phong trào Tây Sơn do Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ cùng chỉ huy nổi lên tiêu diệt chúa Nguyễn.

Đầu quân Tây Sơn
Đến giữa năm 1786, lấy danh nghĩa "phù Lê diệt Trịnh", Nguyễn Huệ dẫn quân Tây Sơn tiến ra Bắc Hà, Đô đốc Đặng Tiến Đông đã trở lại nhiệm sở và cộng tác với Tây Sơn trong sứ mệnh “phù Lê,diệt Trịnh”.

Cuối năm đó Huệ giao lại chủ quyền Bắc Hà cho Lê Chiêu Thống rồi rút quân về Nam. Cũng cuối năm đó, trực tiếp chứng kiến sự suy đồi tàn tạ của chế độ Lê-Trịnh cùng sức mạnh quật khới,chính nghĩa của Tây Sơn cùng chủ soái là anh hùng kiệt xuất Nguyễn Huệ, Đô đốc Đặng Tiến Đông đã có quyết định về phương hướng mới của cuộc đời.

Nhưng lúc bây giờ (cuối năm 1786) việc bỏ Bắc Hà đi theo Tây Sơn là “hành vi đại nghịch” không những bản thân bị hình phạt nặng (dù vắng mặt) mà còn liên lụy đến gia đình và dòng họ.Vì vậy,muốn đạt được chí hướng “đổi đời” mà không gây liên lụy đến gia đình,dòng họ, Đô đốc Đông phải dùng kế “kim thiền thoát xác”(ve sầu lột xác) bằng việc gia phả Đặng tộc công bố:”Đô đốc Đông mất đầu năm 1787” (“tốt”chữ Hán cũng có thể dịch là “mất”nhưng chưa phải “tử” là “chết”) “mất” ở đây có thể hiểu là chỉ “đoạn tuyệt (mất) tên tuổi,sự nghiệp ở Bắc Hà” từ sau 1787 gia phả Đặng tộc không còn chép về lai lịch hành trạng của Đặng Tiến Đông.

“Đông cải tên thành Giản…”, việc đổi tên này gắn với việc xoay chuyển cả cuộc đời “từ nơi tối tăm bước ra nơi sáng sủa (Giản)”.

Giữa năm sau (1787), năm 48 tuổi, Đặng Tiến Đông với tên Đặng Tiến Giản đã lặn lội vào tận Quảng Nam, tìm đến quân doanh xin yết kiến Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ thừa biết “Đặng Tiến Giản là ai” ! Huệ đã đón tiếp trọng thị và thu nhận ngay Giản làm thượng khách dưới trướng.

Mùa đông năm 1787, sứ giả Trần Công Xán của vua Lê trình quốc thư với ý “đòi lại quyền cai quản Nghệ An”, Huệ tức giận đuổi sứ giả về Bắc Hà (đã dìm chết sứ giả ngoài biển khơi). Trong điều kiện gấp gáp, Nguyễn Huệ đã nhân danh vua Thái Đức ban cho Đặng Tiến Giản đạo Sắc lập ngày 3 tháng 7 năm Thái Đức thứ 10 (tức 15/8/1787): “Gia phong cho Đặng Tiến Giản chức Đô đốc Đồng tri, Đông Lĩnh hầu, vẫn sai Trấn thủ Thanh Hoa.” Đạo Sắc là cứ liệu chứng minh Huệ đã biết Đặng Tiến Giản chính là “Đô đốc, Đông Lĩnh hầu Đặng Tiến Đông Trấn thủ Thanh Hoa”dưới triều Lê đã bỏ tên cũ thay tên mới.

Với đạo Sắc này, Đặng Tiến Giản chính thức trở thành tướng soái cao cấp trong hàng ngũ tướng lĩnh Tây Sơn. Đặng Tiến Đông được Nguyễn Huệ tin yêu giao ấn kiếm lãnh đạo tiên phong trong đội quân Tây Sơn do Vũ Văn Nhậm làm Tiết chế đánh ra Thăng Long để trừng trị bè lũ phản nghịch Lê Chiêu Thống-Nguyễn Hữu Chỉnh.

Đầu năm Mậu Thân (1788), Đô đốc Giản xông xáo đánh bại quân nhà Lê do Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ huy, tiến trước vào kinh thành Thăng Long, vua Lê cùng Nguyễn Hữu Chỉnh chạy về Hải Dương. Quân Tây Sơn truy kích giết tại trận Hữu Du (con Hữu Chỉnh), bắt sống Nguyến Hữu Chỉnh giải về Thăng Long, Nhậm hạ lệnh giết chết. Sau chiến thắng, Đặng Tiến Giản được giao trị nhậm trấn Thanh Hoa được Nguyễn Huệ ban thưởng làng quê Lương Xá làm thực ấp vĩnh viễn. Sau trận này nhiều sĩ phu Bắc Hà theo gương Đặng Tiến Giản về đầu quân Tây Sơn trong đó có các danh sĩ nổi tiếng: Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm cũng là những người bạn cố tri của Đặng Tiến Giản.

Sau chiến thắng Mậu Thân (1788), Đô đốc Giản được Huệ giao Trấn thủ Thanh Hoa và ban thưởng làng quê Lương Xá làm thực ấp vĩnh viễn.

Căn cứ Tông đức thế tự bi (do Phan Huy Ích soạn, Ngô Thì Nhậm nhuận sắc) dựng trước chùa Thủy Lâm, thôn Lương Xá vào năm 1797, thì ông "được đón tiếp và đãi ngộ riêng, rồi được tin yêu ban cho ấn kiếm, giao cho thống lĩnh việc quân."

Cuối năm 1788, vua Càn Long (nhà Thanh, Trung Quốc), thuận theo lời cầu xin của Mẫn Thái hậu, mẹ vua Lê Chiêu Thống, bèn sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 29 vạn quân Thanh hộ tống vị vua trẻ này về lại Thăng Long. Quân Tây Sơn do Đại tư mã Ngô Văn Sở, theo mưu kế của các văn thần Ngô Thì Nhậm, đã chủ động rút quân về lập phòng tuyến ở Tam Điệp-Biện Sơn cố thủ chờ lệnh.

Lúc bấy Đô đốc Đặng Tiến Đông đang làm Trấn thủ xứ Thanh Hoa, ngày đêm lo hỗ trợ việc quân vì phòng tuyến trên vốn thuộc địa phận và hải phận do mình cai quản.

Lập đại công
Theo lời kể của GS. Phan Huy Lê, thì ngày 20 tháng Chạp năm Mậu Thân (15 tháng 1 năm 1789), đại quân của vua Quang Trung (tức Nguyễn Huệ) đã ra đến Tam Điệp. Sau khi xem xét tình hình, nhà vua chia quân ra làm 5 đạo, giao cho Đô đốc Đông chỉ huy một đạo gồm quân voi và quân kỵ mã.

Bắt đầu từ Tam Điệp, Đô đốc Đông cho quân đi theo con đường thượng đạo qua Phố Cát, ra Thiên Quan (Nho Quan, Ninh Bình), xuyên qua Chương Đức (tức Chương Mỹ, quê hương ông), đến làng Nhân Mục rồi rẽ ngang sang Khương Thượng diệt quân Thanh do Sầm Nghi Đống chỉ huy đang đóng tại khu chùa Bộc cạnh Đống Đa (nay là khu phố Đống Đa, Hà Nội).

Trận đánh diễn ra chớp nhoáng, bắt đầu lúc canh tư ngày mồng 5 Tết Kỷ Dậu và lúc trời chưa sáng thì đánh hạ được đồn, làm cho viên tướng Sầm Nghi Đống phải thắt cổ tự vẫn ngay tại đài chỉ huy ở Loa Sơn (thuộc khu vực chùa Bộc).

Ngay sau đó, Đô đốc Đông dẫn quân diệt luôn đồn Nam Đồng, rồi tiến nhanh về phía cửa Tây thành Thăng Long. Ở cung Tây Long, Tôn Sĩ Nghị nghe tiếng súng nổ ầm ầm và thấy khói lửa rực trời, vội vàng lên ngựa lẻn qua cầu phao bắt ngang sông Hồng, nhắm hướng Bắc mà chạy.

Văn thần Phan Huy Ích trong Tông đức thế tự bi đã mô tả lại hình ảnh oai hùng của Đô đốc Đông lúc ấy như sau: Ông một mình một ngựa tiến lên trước, dẹp yên nơi cung cấm.

Trưa ngày hôm đó, vua Quang Trung cùng với đại quân tiến vào kinh thành giữa sự đón chào của Đô Đốc Đông và sự hoan nghênh của nhân dân. Bài văn bia trên còn ghi rõ sự ban thưởng của nhà vua đối với ông: Vũ Hoàng Đế vào Thăng Long, tiến hành khen thưởng, ban riêng cho ông xã quê hương là Lương Xá làm thực ấp vĩnh viễn, phàm các khoản binh phân, hộ phân, sưu sai đều cho miễn trừ.

Danh sĩ Ngô Ngọc Du, người chứng kiến trận đại thắng trên, đã thuật lại bằng hai bài thơ, đó là bài "Long thành quang phục kỷ thực" (Ghi lại sự thật việc khôi phục thành Thăng Long). Trích phần dịch nghĩa:

Bọn giặc vì cớ gì mà điên cuồng đến đây?Quân của nhà vua phẫn nộ nêu cao uy vũ.
Rồi thần tốc xông thẳng tới,Như từ trên trời giáng xuống, không ai kháng cự nổi.
Một trận "rồng lửa" làm cho giặc tan tành,Chúng bỏ thành cướp đò tìm cách chạy trốn...Và bài "Loa Sơn điếu cổ" (trích phần dịch nghĩa):Thanh Nam xác giặc mười hai đống,
Ngời sáng anh hùng đại võ công.

Tiếp tục làm quan Tây Sơn
Sau khi đánh tan quân ngoại xâm, Đặng Tiến Đông tiếp tục đảm nhận nhiều nhiều chức vụ quan trọng trong chính quyền Tây Sơn.
Dưới triều Quang Trung (1788-1792), ông giữ chức Vệ Quốc Thượng tướng Quân, Trấn thủ hai xứ Thanh Hoa và Nghĩa An (thời Tây Sơn gọi trấn Nghệ An là Nghĩa An hay Trung Đô). Có lẽ ông giữ chức vụ đó từ cuối năm 1787 cho đến đầu năm 1790 (đến năm này vua Quang Trung cử con là Nguyễn Quang Bàn làm Đốc Trấn Thanh Hoa và tướng Trần Quang Diệu làm Đốc Trấn Nghĩa An).

Và theo Tông đức thế tự bi và bài minh do Trần Bá Lãm soạn khắc vào chuông chùa Trăm Gian (thôn Tiên Lữ, xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ) vào năm 1794, thì trong thời vua Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản, ở ngôi: 1792-1802), Đô đốc Đông giữ chức Đại tướng Thống Vũ Thắng Vệ Thiên Hùng Hiệu.

Ngoài việc quan ở nơi Đặng Tiến Đông trấn nhậm, ông còn sốt sắng lo việc chiêu tập dân làng trở về quê hương, khai khẩn đất đai, mở mang thôn xóm và chăm lo tu bổ một số đền chùa ở Lương Xá.

Bên cạnh đó, ông còn lo việc biên soạn Đặng gia phả hệ toàn chính thực lục (6 quyển). Phả này khảo xét dòng họ Đặng và sinh hoạt chính trị nước Việt từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 18.

Hiện chưa rõ Đô đốc Đặng Tiến Đông mất năm nào, nhưng căn cứ năm lập bia Tông đức thế tự bi để tưởng niệm ông (1797), thì rất có thể ông đã mất trước đó một vài năm tức là vào những năm đầu triều vua Cảnh Thịnh.

Mộ ông táng ở xứ Đồng Trê, nay thuộc thôn Đầm Dền, xã Đại Yên, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội. Hiện ở phía Tây gò Đống Đa (Hà Nội) có một con phố mang tên ông.

Nghi vấn
Người lập đại công chép ở bên trên, chủ yếu soạn theo lời kể của GS. Phan Huy Lê trong bài viết Đô đốc Long-Một tường Tây Sơn chỉ huy trận Đống Đa. Đồng quan điểm này có nhóm tác giả biên soạn sách Đại cương lịch sử Việt Nam, Từ điển bách khoa Việt Nam(tập 1) và Ngô Thế Long trong bài Một số tư liệu liên quan đến Đô đốc Đặng Tiến Đông đời Tây Sơn...

Tuy nhiên hiện vẫn còn các ý kiến khác:
Danh sĩ Nguyễn Trọng Trì (1854-1922) trong sách Tây Sơn lương tướng ngoại truyện cho rằng Đô đốc Long (có sách chép là Đô đốc Mưu) chính là Đặng Văn Long, tự là Tử Vân, quê ở huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (Bình Định). Đồng quan điểm này có Quách Tấn-Quách Giao trong sách Nhà Tây Sơn. Phạm Minh Thảo trong quyển Bắc Bình Vương, Chu Minh Khôi trong bài Những di vật liên quan tới Đô đốc Đặng Tiến Đông ở chùa Trăm Gian...
GS. Nguyễn Q.Thắng & Nguyễn Bá Thế trong Tự điển nhân vật lịch sử (bộ mới) chép: Dù hiện vẫn còn nhiều tồn nghi về nhân vật lịch sử này, nhưng người dân phường Trường Xuân, thành phố Tam Kỳ vẫn nghĩ đó là Lê Văn Long, người con của quê mình. Ông là con của Thủ tài hầu Lê Văn Thủ, một trong những tướng tài của Tây Sơn. Năm Quang Trung thứ hai (1789), Lê Văn Long được sắc phong là Võ tướng hữu quân tại Phú Xuân. Sắc viết (tạm dịch): Sắc! Sắc phong Lê Văn Long ở xã Phú Xuân Trung, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, người đã trải qua nhiều chiến trận, lắm công lao khó nhọc. Nay bổ giữ chức Võ tướng hữu quân để sai khiến việc quân. Nếu công việc trễ nải, thiếu cần mẫn sẽ theo quân pháp triều đình mà xử lý.
 Có người lại cho rằng Đô đốc Long chính là Nguyễn Tăng Long quê ở thôn Đông Thành, xã Tịnh Thọ, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi.

Ngoài ra, tuy không cho biết ai là Đô đốc Long, nhưng sau khi phân tích nhà báo Diệp Trúc Thanh đã kết luận rằng Đô đốc Nguyễn Tiến Giản (hay Đông) chỉ là người dẫn quân Tây Sơn ra Thăng Long diệt Nguyễn Hữu Chỉnh vào đầu năm Mậu Thân (1788), chứ phải là người chỉ huy đánh trận Đống Đa vào Tết Kỷ Dậu (1789) .

Do những thông tin hãy còn đang trái chiều, nên ai mới thật sự là Đô đốc Long, người chỉ huy đạo quân đánh đồn Khương Thượng (Đống Đa, nay thuộc thành phố Hà Nội), cần phải tìm hiểu thêm.

Thông tin thêm

Đạo sắc
Đạo sắc (sắc phong) có niên đại ngày 3 tháng 7 năm Thái Đức thứ 10 (15 tháng 8 năm 1787). GS. Phan Huy Lê đã căn cứ lời văn của đạo sắc, mà suy đoán rằng rất có thể trước khi Đặng Tiến Đông đến yết kiến Nguyễn Huệ (1787), ông đã từng làm Trấn thủ Thanh Hoa dưới triều nhà Lê. Cho nên lúc được thu dụng, Nguyễn Huệ đã gia phong chức Đô đốc Đồng tri tước Đông Lĩnh hầu vẫn sai làm trấn thủ xứ Thanh Hoa.

Ngoài ra, trong đạo sắc, Nguyễn Huệ còn có đoạn khen ngợi ông như sau:
...(ông là người có) khí khái của trượng phu, tấm lòng của nam tử, đường làm quan gặp gỡ, dựng nên công lớn vua tôi, trước sau báo đền, không quên điều hiểu biết của kẻ sĩ trong nước, trải mùa đông mà không chịu khuất như cây tùng lúc giá rét.

Văn bản viết trên giấy sắc, khổ 138×50 cm, hiện do chi trưởng của dòng họ Đặng ở Lương Xá giữ và đặt thờ trên bàn thờ của chi họ này. Đây là một trong số ít nguyên bản sắc phong chức tước đời Tây Sơn còn lưu giữ được cho đến nay.

Bia tưởng niệm
Đây là một bia đá cao 1,72m, bề ngang 0,85m, dày 0,34m; được dựng trước chùa Thủy Lâm ở thôn Lương Xá (nay thuộc xã Lam Điền, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây cũ) vào ngày 15 tháng 6 năm Đinh Tỵ, niên hiệu Cảnh Thịnh thứ năm, tức ngày 9 tháng 7 năm 1797. Trên bia đá có khắc bài văn bia tưởng niệm Đặng Tiến Đông do Phan Huy Ích soạn, Ngô Thì Nhậm nhuận sắc. Ngoài phần nói về thế phả họ Đặng, có một đoạn ngắn tóm lược công lao, sự nghiệp của ông kể từ khi theo Tây Sơn cho đến khi lập chiến công trong cuộc kháng chiến chống Thanh. Đoạn văn đó như sau (Phiên âm):

 Kim triều đại tướng thống Vũ Thắng đạo Thiên Hùng đô đốc Đông Lĩnh hầu Đặng Tiến Đông (hay Giản) hệ xuất lệnh tộc giáp nhất chi, Yên quận công chi tôn, Dận quận công chi tử (mất một chữ) thì, Hoàng triều Thái tổ Vũ Hoàng đế nghĩa thanh chấn bạc quy trú Quảng Nam, công nhất kiến quân môn, mật mông tri ngộ, sủng ban ấn kiếm, ủy thống nhung huy. Ngưỡng lại thiên uy, nhất cử đảng định. Mậu thân (2 chữ bị đục) sơ, bắc binh nam mục, công phụng chiếu tiên phong đạo, tiến chiến nhi bắc binh hội. Công đơn kỵ đương tiên, túc thanh cung cấm. Vũ Hoàng giá lâm Thăng Long, sách hành thưởng đặc tứ bản quán Lương Xá xã vĩnh vi thực ấp...

Dịch nghĩa:
Vị Đại tướng triều ta là Đô đốc Đông Lĩnh hầu Đặng Tiến Đông (hay Giản) thống lĩnh về Thiên Hùng trong đạo Vũ Thắng, xuất thân từ chi thứ nhất một họ lớn, cháu cụ Yên quận công, con cụ Dận quận công… Bấy giờ tiếng tăm nghĩa khí của Thái tổ Vũ Hoàng đế (tức vua Quang Trung) lừng lẫy khắp nơi, ngài đang đóng quân ở Quảng Nam. Ông một lần vào ra mắt trước cửa quân, nhờ ơn tri ngộ, yêu ban ấn kiếm, giao cho cầm quân. Ngửa nhờ oai trời, một lần cất quân là quét sách giặc giã. Năm Mậu Thân...quân Bắc nhòm ngó phương Nam, ông vâng chiếu lãnh đạo tiên phong tiến đánh quân Bắc tan rã. Ông một mình một ngựa đi trước vào dẹp yên cung cấm. Vũ Hoàng đế đến Thăng Long xét công phong thưởng, đặc biệt ban cho ông làng quê Lương Xá làm thực ấp vĩnh viễn...

Tượng quan Đô
Chùa Trăm Gian (Hà Nội) còn giữ được một bức tượng Đặng Tiến Đông mà nhân dân địa phương thường gọi là "tượng quan Đô". Bài văn bia Đặng tướng công bi dựng trong chùa năm 1927 và gia phả một số chi họ Đặng cho biết bức tượng tạc vào năm Cảnh Thịnh thứ hai (năm 1794), lúc Đặng Tiến Đông 56 tuổi. Các tài liệu trên cho biết tượng truyền thần này tạc vào lúc ông sinh thời và rất giống ông.

Tượng bằng gỗ mít, cao 1,30m không kể bệ, tạc một võ tướng đội mũ Phốc Đầu đính vàng bạc, mặc áo bào thắt đai, trong tư thế ngồi, hai tay vòng về phía trước. Tượng thể hiện một người có tuổi, dáng cao lớn, vai rộng, khuôn mặt to, mồm hơi dô, môi dày, râu quai nón. Nét mặt trang nghiêm nhưng có vẻ hiền lành, chất phác.
Bức tượng đã bị mọt đục ruỗng đôi chỗ và đã bị sơn lại. Đây là một tác phẩm điêu khắc khá đẹp và rất hiếm có của nghệ thuật thời Tây Sơn.

Xem thêm
Gò Đống Đa
Chiến thắng Kỷ Dậu (1789)
Nguyễn Tăng Long
Lê Văn Long

Chú thích

Sách tham khảo
Nhiều người soạn, Từ điển bách khoa Việt Nam (Tập 1). Trung tâm biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam xuất bản, Hà Nội, 1995.
Phan Huy Lê, Đô đốc Đặng Tiến Đông-một tướng Tây Sơn chỉ huy trận Đống Đa. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 154 (tháng 1 năm 1974).
Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam  (Tập 3). Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
Trương Hữu Quýnh-Phan Doãn Đại-Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương Lịch sử Việt Nam (Tập 1). Nhà xuất bản Giáo dục, 2007.
Nguyễn Lương Bích-Phạm Ngọc Phụng. Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ. Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 1977.
Quách Tấn-Quách Giao, Nhà Tây Sơn. Bảo tàng Quang Trung (Bình Định) xuất bản, 2002.
Phạm Minh Thảo, Bắc Bình Vương. Nhà xuất bản VH-TT, 2008.
Và các nguồn đã ghi kèm theo bài.

Liên kết ngoài
Đô đốc Long và mùa xuân Thăng Long xưa

Võ tướng nhà Tây Sơn
Sinh năm 1738
Người Hà Nội
Hầu tước nhà Lê trung hưng
Dòng họ Đặng ở Lương Xá
Người Hà Tây


title: 16192 Laird

text:
16192 Laird (2000 AU207) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 4 tháng 1 năm 2000 bởi Spacewatch ở Kitt Peak.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 16192 Laird

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Satyrium bicorne

text:
Satyrium bicorne là một loài phong lan đặc hữu của vùng đông nam Cape Province. Đây là loài điển hình của chi Satyrium.

Tham khảo

bicorne


title: Möglingen

text:
Möglingen là một đô thị ở huyện Ludwigsburg, Baden-Württemberg, Đức. Đô thị này có diện tích 9,93 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 10.342 người. Đô thị này có cự ly 13 km về phía tây bắc của Stuttgart, và 5 km về phía tây của Ludwigsburg.

Chú thích

Tham khảo


title: 1901

text:
Sự kiện
 1 tháng 1 - nước Úc chính thức thành lập
 6 tháng 9 - Tổng thống Hoa Kỳ William McKinley bị Leon Czolgosz bắn bị thương tại Triển lãm Liên Mỹ ở Buffalo, New York. Tám ngày sau, McKinley chết.
 14 tháng 9 - Theodore Roosevelt trở thành Tổng thống Hoa Kỳ sau cái chết của William McKinley.

Sinh
 3 tháng 1 - Ngô Đình Diệm, Tổng thống đầu tiên của Việt Nam Cộng hòa (mất 1963)
 29 tháng 4 - Hirohito, thiên hoàng Nhật Bản
 6 tháng 6 - Sukarno, Tổng thống đầu tiên của Indonesia (mất 1970)
 18 tháng 6 - Anastasia, Công chúa cuối cùng của Nga (mất 1918)
 6 tháng 11 - Dương Khai Tuệ, vợ thứ hai của Mao Trạch Đông (mất 1930)
 5 Tháng 12 - Walt Disney, Doanh Nhân, Hoạ Sĩ Phim Hoạt Hình, Đạo Diễn, Diễn Viên, Nhà Sản Xuất Phim Người Mỹ (mất 1966)

Mất
 22 tháng 1 - Nữ hoàng Victoria (sinh 1819)
 10 tháng 2 - Hoàng Thị Loan , Mẹ của Hồ Chí Minh (Sinh 1868)
 22 tháng 5 – Từ Dụ Thái hậu, chính cung của vua Thiệu Trị, mẹ của vua Tự Đức (s. 1810).
 14 tháng 9 - William McKinley, Tổng thống Hoa Kỳ thứ 15 (bị ám sát) (sinh 1843)
 Lý Hồng Chương

Giải Nobel
 Vật lý - Wilhelm Conrad Röntgen
 Hóa học - Jacobus Henricus van't Hoff
 Y học - Emil Adolf von Behring
 Văn học - Sully Prudhomme
 Hòa bình - Henri Dunant, Frédéric Passy

Xem thêm

Tham khảo


title: Colognola ai Colli

text:
Colognola ai Colli là một đô thị ở tỉnh Verona trong vùng Veneto của Ý, có cự ly khoảng 90 km về phía tây của Venice và khoảng 15 km về phía đông của Verona.

Colognola ai Colli giáp các đô thị: Belfiore, Caldiero, Cazzano di Tramigna, Illasi, Lavagno, và Soave.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức
 www.maraiapini.it

Đô thị tỉnh Verona
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Megachile nipponica

text:
Megachile nipponica là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1914


title: Rudayan

text:
Rudayan là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Budaun thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Rudayan có dân số 7130 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Rudayan có tỷ lệ 38% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 49%, và tỷ lệ cho phái nữ là 25%. Tại Rudayan, 21% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Anrê Nguyễn Kim Thông

text:
Anrê Nguyễn Kim Thông (còn có tên khác là Anrê Năm Thuông, 1790-1855) là một tín hữu Công giáo Việt Nam, người đã được Giáo hoàng Gioan Phaolô II phong hiển thánh năm 1988.

Tiểu sử
Anrê Nguyễn Kim Thông sinh khoảng 1790 tại Gò Thị, thuộc thôn Xuân Phương, xã Phước Sơn, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Đây là một trong những khu vực đạo Công giáo lâu đời nhất của giáo phận Qui Nhơn.

Ông là một người cha có hai con đi tu theo Công giáo là linh mục Nguyễn Kim Thủ và nữ tu Anna Nguyễn Thị Nhường, thuộc dòng Mến Thánh Giá. Ông đã từng có thời gian làm Lý trưởng nơi mình sống và về sau ông được Giám mục Stêphanô Théodore Cuénot Thể phong làm Trùm cả phụ trách toàn thể hạt Bình Định. Bản thân Anrê Nguyễn Kim Thông là một tín hữu sùng đạo trợ giúp các việc trong giáo hội Công giáo và là người tổ chức việc che giấu các giáo sĩ trong thời gian triều Nguyễn thi hành chính sách chống lại Công giáo ở Việt Nam.

Tử đạo
Một người cháu của ông trùm Thông tên Út có tính ngang tàng, phóng đãng nên thường bị ông quở trách. Vì thù ghét ông, người này đã viết thư tố cáo lên quan tỉnh là nhà ông trùm Thông chứa chấp đạo trưởng. Quan quân kéo đến lục soát, vây bắt ông trùm Thông và bốn giáo sĩ khác rồi giam vào ngục thất Bình Định.

Vì tình thân với ông lý trưởng Thông, quan tỉnh Bình Định không hành hạ, đánh đập, đôi lúc còn khoan hồng cho ông về thăm gia đình. Về thăm vợ con, ông khuyên nhủ con cháu sống trung thành với Chúa: “Cha đã già yếu, chẳng còn ham sống lâu nữa. Cha sẵn sàng chịu tù đày và chịu chết vì Danh Đức Kitô, nhất định cha không vận động xin tha”.

Tại công đường, quan tỉnh khuyên ông trùm giẫm chân lên thập tự cách kín đáo rồi đi xưng tội là xong, nhưng ông trùm nghiêm nghị đáp: “Không, thập giá tôi thờ kính mà giẫm lên sao được”.

Sau ba tháng lao tù, ông trùm Thông lãnh án phát lưu vào Vĩnh Long. Các con dự định bỏ tiền ra xin giảm án nhưng ông cản: “Các con cứ để Thánh Ý Chúa được thực hiện”.

Vì tuổi già sức yếu, đường lưu đày xa xăm, lại thêm gánh nặng gông xiềng nên hành trình lưu đày của ông gặp nhiều khó khăn. Khi đến Bình Thuận, ông gặp cha Nguyễn Kim Thủ, con trai ông, và xin lãnh nhận Bí tích Giải tội.

Ngày 15/07/1855, khi ông đến đất Mỹ Tho thì ông qua đời. Ông trùm Nguyễn Kim Thông được an táng tại Cái Nhum. Năm 1857, cha Nguyễn Kim Thủ xin cải táng ông về nhà thờ Gò Thị. Hiện nay, hài cốt của thánh nhân được đặt tại Tòa Giám mục Qui Nhơn.

Tuyên thánh
Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Giáo hoàng Piô X suy tôn Anrê Nguyễn Kim Thông lên bậc Chân Phước. Ngày 19 tháng 6 năm 1988, Giáo hoàng Gioan Phaolô II suy tôn ông lên bậc Hiển Thánh.

Tham khảo

Người Bình Định
Thánh Công giáo Việt Nam


title: Emarginula phrixodes

text:
Emarginula phrixodes là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Fissurellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Emarginula


title: Molophilus pulchripes

text:
Molophilus pulchripes là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Tôn Bất Nhị

text:
Tôn Bất Nhị (phồn thể:孫不二, giản thể:孙不二, 1119 - 1182), nguyên danh là Phú Xuân (富春), pháp danh là Bất Nhị (不二), bà là người Ninh Hải (nay là Mưu Bình, Sơn Đông) và là con gái của Tôn Trung Dực. Năm 1167, khi Vương Trùng Dương tới huyện Ninh Hải truyền đạo, bà cùng chồng là Mã Ngọc đã quy y. Bà là nữ đệ tử duy nhất của Vương Trùng Dương, người sáng lập Toàn Chân giáo, đạo hiệu là Thanh Tịnh tản nhân. Vì thế người ta còn gọi bà là Tôn Tiên Cô hay Tôn chân nhân. Cùng 6 vị sư huynh lập thành nhóm gọi là Toàn Chân thất tử. Bà là người sáng lập ra "Thanh Tịnh phái".

Nguyên Thế Tổ sau này phong bà là "Thanh Tĩnh Uyên Chân Thuận Đức Chân Nhân" (清靜淵真順德真人), đến thời Nguyên Vũ Tông phong thêm thành "Thanh Tịnh Uyên Trinh Huyền Hư Thuận Hóa Nguyên Quân" (清静淵貞玄虛順化元君).

Tiểu thuyết hóa
Tôn Bất Nhị được Kim Dung đưa vào trong Xạ điêu anh hùng truyện và Thần điêu đại hiệp của mình. Ngoại hiệu của bà là Thanh Tịnh tản nhân, nữ đạo sĩ duy nhất trong Toàn Chân thất tử.

Tôn Bất Nhị trong tiểu thuyết Võ lâm ngũ bá có tên là Tôn Phượng Cô, đầu lĩnh của bọn hải tặc Hắc Phụng bang. Bà cùng với nhị trại chủ Đàm Thiên Thoại (chính là Trường Chân tử Đàm Xứ Đoan sau này) chiếm giữ cửa biển, hoành hành ngang dọc mà quan binh không thể làm gì được.

Về sau được Vương Trùng Dương cảnh tỉnh, Tôn Phượng Cô đã giải tán thuộc hạ, bỏ nghề thảo khấu, bái Vương Trùng Dương làm sư phụ. Bà mặc áo đạo bào thêu hình một bộ xương người, do ý của Vương Trùng Dương dạy "đời người ngắn ngủi, trong chớp mắt là trôi qua, biến thành xương khô nên phải tu tập chân tính theo về đại đạo".

Thông tin thêm
Tôn Bất Nhị và Mã Ngọc có với nhau 3 đứa con. Thông tin về con của họ không được nhắc tới nhiều.

Phim ảnh
 Anh hùng xạ điêu
Hồ Nhân Nhân (1976),
Trình Khả Vi (1983),
Văn Khiết Vân (1994),
Khâu Tư (2008),
Triệu Thông (2017).
 Thần điêu hiệp lữ

Tham khảo

 Trung Quốc Đạo giáo sử (中国道教史), Khanh Hi Thái (chủ biên), Nhà xuất bản Đông phương, 2008, ISBN 7506030128 và 9787506030120

Toàn Chân Đạo
Nhân sĩ Đạo giáo
Nhân vật được tiểu thuyết hóa
Sinh năm 1119
Mất năm 1182
Toàn Chân thất tử
Nhân vật trong Anh hùng xạ điêu
Nhân vật trong Thần điêu hiệp lữ


title: Baden-Baden

text:
Baden-Baden () là một thị trấn spa nằm tại bang Baden-Württemberg, tây nam nước Đức, trên bờ sông Oos ở ranh giới phía bắc của khối núi Rừng Đen cách 10 kilômét (6 dặm) về phía đông của sông Rhein, biên giới với Pháp, và cách 40 kilômét (25 dặm) về phía đông bắc của thành phố Strasbourg, Pháp.

Vào năm 2021, thị trấn trở thành một phần của Di sản thế giới được UNESCO công nhận với tên gọi "Các thị trấn Spa lớn của châu Âu" nhờ các spa và kiến trúc nổi tiếng của nó là minh chứng cho sự phổ biến của các thị trấn spa ở châu Âu trong thế kỷ 18 đến thế kỷ 20.

Tên
Những con suối ở Baden-Baden được người La Mã gọi là  ("The Waters") và  ("Aurelia-of-the-Waters") theo tên của Alexander Severus.

Trong tiếng Đức hiện đại, Baden là một danh từ có nghĩa là "tắm" nhưng Baden, tên ban đầu của thị trấn lại bắt nguồn từ số nhiều của  ("tắm"), số nhiều hiện đại đã trở thành . Cũng như địa danh Bath trong tiếng Anh, các Baden khác nằm ở các suối nước nóng khắp Trung Âu. Tên được nhân đôi hiện tại là để phân biệt nó với các địa danh cùng tên khác, ví dụ như Baden bei Wien ở Áo hay Baden bei Zürich ở Thụy Sĩ. Tên Baden-Baden là một tham chiếu đến lãnh địa của bá tước Baden (1535–1771), một lãnh thổ được đặt tên theo thị trấn. Baden-Baden do đó có nghĩa là "thị trấn Baden thuộc lãnh thổ của Baden". Baden-Baden có tên chính thức vào năm 1931, lãnh địa của bá tước tách thành nhiều khu vực bao gồm cả Baden-Baden và Baden-Durlach.

Hình ảnh

Tham khảo

Thư mục

 .

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Thành phố của bang Baden-Württemberg
Karlsruhe (vùng)
Di sản thế giới tại Đức
Thị trấn spa Đức


title: Macropiratinae

text:
Macropiratinae là một phân họ bướm đêm trong họ Pterophoridae, mặc dù một số tác giả xem nó như là một họ Macropiratidae. Họ này chỉ có một chi Agdistopis với 3 loài.

Các loài
Agdistopis halieutica (Meyrick, 1932) (có ở Fiji, phía tây đến New Guinea và Úc)
Agdistopis sinhala Fletcher, 1909 (châu Á)
Agdistopis griveaudi Gibeaux, 1982 (Madagascar)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Macropiratidae at Australian Faunal Directory


title: Pitcairnia elliptica

text:
Pitcairnia elliptica là một loài thực vật thuộc họ Bromeliaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Manzanares, J.M. & Pitman, N. 2003. Pitcairnia elliptica. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

elliptica
Thực vật đặc hữu Ecuador
Thực vật cực kỳ nguy cấp


title: Athous perezarcasi

text:
Athous perezarcasi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Athous


title: Trương Quỳnh Mai

text:
Trương Quỳnh Mai (sinh 1974) là người mẫu thập niên 1990. Mai lọt top 15 trong cuộc thi Hoa hậu Quốc tế 1995, và đoạt giải Trang phục dân tộc đẹp nhất.

Hoa hậu Quốc tế 1995

Mai dự cuộc thi Hoa hậu Quốc tế vào năm 1995. Khi đó Mai là tiếp viên hàng không của Vietnam Airlines. Tại Tokyo , Mai lọt vào top 15 người đẹp nhất cùng với giải phụ "Trang phục dân tộc đẹp nhất" trong bộ áo dài gấm trúc xanh của nhà thiết kế Đức Hùng. Theo báo Thời trang trẻ, giải thưởng Mai đạt được lần nữa vinh danh chiếc áo dài Việt Nam trên trường quốc tế.

Thời trung học, Mai là học sinh lớp chuyên Sinh của trường chuyên Amsterdam - Hà Nội. Mai học đến năm thứ 2 trường Đại học Y Hà Nội thì cùng gia đình chuyển vào Tp. Hồ Chí Minh, tiếp tục học Đại học Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh. Sau đó Mai bỏ dở việc học ở đây để thi vào làm tiếp viên hàng không của VietNam Airline. Trong thời gian làm việc ở đây Mai đã tham gia cuộc thi hoa hậu hàng không châu Á Miss Interline tại Hong Kong và hoa hậu quốc tế tại Tokyo - Nhật Bản.

Mai nhận thức được sự phù phiếm của các danh hiệu "người đẹp", và đã sang Melbourne, Australia để theo học ngành truyền thông tại trường Đại học La Swinburne. Mai đã là Thạc sĩ tài chính, sinh sống ở Melbourne với 2 con trai.

Sự nghiệp người mẫu
Mai theo đánh giá là "một số ít trong những người mẫu Việt Nam thời kì đầu hội tụ đầy đủ tiêu chuẩn của người mẫu quốc tế với vẻ đẹp tự nhiên, gương mặt ấn tượng, cổ cao, chân dài, dáng thanh mảnh".

Xuất hiện trên sàn catwalk như "super model chuyên nghiệp", với nghề này, Mai chỉ tham gia biểu diễn vào thời gian rảnh rỗi sau những chuyến bay trong vai trò tiếp viên của hãng hàng không Việt Nam.

Ghi chú

Tham khảo
Hoa hậu quốc tế 1995

Sinh năm 1974
Nhân vật còn sống
Người Hà Nội
Nữ người mẫu Việt Nam
Tiếp viên hàng không Việt Nam


title: Chaumot, Yonne

text:
Chaumot là một xã của Pháp, tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Xem thêm
 Xã của Yonne

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Chaumot trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Yonne


title: Cầu Diễn

text:
Cầu Diễn là một phường thuộc quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Địa lý
Phường Cầu Diễn nằm ở trung tâm quận Nam Từ Liêm, cách trung tâm thành phố Hà Nội 6 km về phía tây, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp phường Mỹ Đình 2
Phía tây giáp quận Bắc Từ Liêm và phường Xuân Phương
Phía nam giáp phường Mỹ Đình 1
Phía bắc giáp quận Bắc Từ Liêm (ranh giới là Quốc lộ 32).

Phường có diện tích 1,79 km², dân số năm 2022 là 27.017 người, mật độ dân số đạt  người/km².

Lịch sử
Cầu Diễn vốn là tên của cây cầu bắc qua sông Nhuệ trên Quốc lộ 32, nằm ở góc tây bắc của phường hiện nay. Cầu nằm ở vùng Kẻ Diễn xưa (vùng đất phía tây sông Nhuệ nơi có 7 làng đều có tên nôm là "Diễn": Phú Diễn, Đức Diễn, Đình Quán, Kiều Mai, Ngọa Long, Nguyên Xá, Văn Trì) nên có tên là cầu Diễn.

Ngày 13 tháng 10 năm 1982, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 173-HĐBT. Theo đó, thành lập thị trấn Cầu Diễn thuộc huyện Từ Liêm trên cơ sở tách một phần diện tích và dân số của ba xã Mai Dịch, Phú Minh và Mỹ Đình. Ban đầu thị trấn có diện tích tự nhiên là 143 ha, dân số khoảng 10.800 người.

Ngày 17 tháng 9 năm 1990, điều chỉnh một phần diện tích và dân số của thị trấn Cầu Diễn về thị trấn Mai Dịch mới thành lập (nay là phường Mai Dịch, quận Cầu Giấy).

Ngày 22 tháng 11 năm 1996, sau khi tách một phần diện tích và dân số của huyện Từ Liêm để thành lập quận Cầu Giấy, huyện lỵ huyện Từ Liêm dời về thị trấn Cầu Diễn.

Ngày 27 tháng 12 năm 2013, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 132/NQ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Từ Liêm để thành lập 2 quận và 23 phường thuộc thành phố Hà Nội. Theo đó:
Điều chỉnh 75,48 ha diện tích tự nhiên và 10.126 người của thị trấn Cầu Diễn về quận mới Bắc Từ Liêm để thành lập 4 phường Cổ Nhuế 1, Cổ Nhuế 2, Phú Diễn, Phúc Diễn thuộc quận Bắc Từ Liêm.
Thành lập phường Cầu Diễn thuộc quận Nam Từ Liêm trên cơ sở điều chỉnh 137,75 ha diện tích tự nhiên và 23.279 người còn lại của thị trấn Cầu Diễn (phía nam quốc lộ 32 và phía đông sông Nhuệ), 41,47 ha diện tích tự nhiên và 4.893 người của xã Mỹ Đình.

Sau khi thành lập, phường Cầu Diễn có 179,22 ha diện tích tự nhiên, dân số là 28.172 người.

Chú thích

Xem thêm


title: Phú Diễn

text:
Phú Diễn là một phường thuộc quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Địa lý
Phường Phú Diễn nằm ở trung tâm quận Bắc Từ Liêm, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp các phường Cổ Nhuế 2, Cổ Nhuế 1 và quận Cầu Giấy
Phía tây giáp các phường Phúc Diễn và Minh Khai
Phía nam giáp phường Phúc Diễn và quận Nam Từ Liêm
Phía bắc giáp phường Cổ Nhuế 2.

Phường có diện tích 2,52 km², dân số năm 2022 là 42.882 người, mật độ dân số đạt  người/km².

Phường Phú Diễn có 4 khu dân cư: Phú Diễn, Đức Diễn, Kiều Mai, Đình Quán.

Lịch sử
Trước đây, Phú Diễn là một xã thuộc huyện Từ Liêm cũ.

Ngày 20 tháng 4 năm 1978, Bộ trưởng Phủ thủ tướng ban hành Quyết định 70-BT. Theo đó, hợp nhất hai xã Phú Diễn và Minh Khai thành xã Phú Minh.

Ngày 13 tháng 10 năm 1982, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 173-HĐBT. Theo đó, thành lập thị trấn Cầu Diễn trên cơ sở tách một phần diện tích và dân số của ba xã Mai Dịch, Phú Minh và Mỹ Đình.

Ngày 17 tháng 9 năm 1990, xã Phú Minh được chia lại thành hai xã Phú Diễn và Minh Khai.

Ngày 27 tháng 12 năm 2013, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 132/NQ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Từ Liêm để thành lập 2 quận và 23 phường thuộc thành phố Hà Nội. Theo đó:
Chuyển xã Phú Diễn về quận Bắc Từ Liêm mới thành lập
Thành lập phường Phú Diễn trên cơ sở điều chỉnh 209,03 ha diện tích tự nhiên và 21.820 người của xã Phú Diễn, 8 ha diện tích tự nhiên và 1.914 người của thị trấn Cầu Diễn
Thành lập phường Phúc Diễn trên cơ sở điều chỉnh 189,62 ha diện tích tự nhiên và 19.514 người còn lại của xã Phú Diễn, 62,58 ha diện tích tự nhiên và 7.548 người của thị trấn Cầu Diễn.

Sau khi thành lập, phường Phú Diễn có 252,20 ha diện tích tự nhiên và 27.062 người.

Đặc sản

Làng Phú Diễn nổi tiếng với Bưởi Diễn, loại Bưởi này chỉ có vào dịp tết, có màu vàng và một mùi hương đặc trưng, bưởi ăn ngọt dịu, mát, ngoài ra vỏ của nó rất mỏng, múi mọng nước và rất đều. Bưởi Diễn là một trong những món quà ngày tết của người Hà Nội xưa và nay. Tuy nhiên bây giờ loại quả này không còn được trồng nhiều như trước, mà muốn ăn được bưởi đúng gốc Diễn thì phải về vườn đặt từ tháng 10, tháng 11 âm lịch may ra mới có.

Ngoài ra ở Làng Phú Diễn còn có một loại Bưởi tên là Bưởi Đào, có vào dịp rằm tháng 8. Sở dĩ nó có tên là bưởi đào vì múi và vỏ trong của nó có màu hồng. Vỏ ngoài của quả bưởi này là màu xanh lá cây. Nếu như mà ăn vào dịp rằm tháng tám thì bưởi ăn rất ngọt, múi dóc, nhưng lại không được thơm như bưởi Diễn Tết. Còn nếu như để quá sang tháng 10 tháng 11 âm lịch thì vỏ bưởi sẽ hơi ngả sang màu vàng và bưởi sẽ ăn có vị hơi chua.

Ở huyện Từ Liêm trước đây, các cụ xưa có để lại câu nói: "Cam Canh, bưởi Diễn, dưa Đăm, hồng Xuân Đỉnh." Đây là những loại quả đặc trưng riêng của từng vùng.

Chú thích

Xem thêm


title: Dactylolabis novaezemblae

text:
Dactylolabis novaezemblae là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dactylolabis
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Dammarie-sur-Loing

text:
Dammarie-sur-Loing là một xã trong tỉnh Loiret, vùng Centre-Val de Loire bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Dammariesurloing


title: Macrostemum tonkinensis

text:
Macrostemum tonkinensis là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Macrostemum
Côn trùng Việt Nam


title: Hydrobiosella tasmanica

text:
Hydrobiosella tasmanica là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Hydrobiosella


title: Demetrios I của Bactria

text:
Demetrios I hay Demetrius (Tiếng Hy Lạp: ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ) hoặc (Demetrius = Dhammamitra, người bạn/ mitra của Dhamma ở Pali) là một vị quốc vương Phật giáo của vương quốc Hy Lạp-Đại Hạ (cai trị khoảng 200-180 TCN). Ông là con trai của Euthydemos I và đã kế vị ông ta khoảng năm 200 TCN, sau đó ông chinh phục những vùng đất rộng lớn mà ngày nay là đông Iran, Afghanistan và Pakistan  mà nhờ đó tạo ra vương quốc Ấn-Hy Lạp cách xa nền văn minh Hy Lạp hóa của Hy Lạp. Ông không bao giờ bị đánh bại trong các trận chiến và đã được mệnh danh là Bất khả chiến bại (Anikitos) trên những đồng tiền của người kế vị của ông là Agathocles.

"Demetrios" là tên của ít nhất hai, hay 3 vị vua người Hy Lạp của Bactria và Ấn Độ. Nhiều cuộc thảo luận cho rằng Demetrios II có thể là một người họ hàng của ông, trong khi Demetrios III (khoảng 100 TCN) chỉ được biết từ những bằng chứng về đúc tiền.

Cuộc chạm trán với Antiochus III
Cha của Demetrios, Euthydemos đã bị vua Antiokhos III nhà Seleukos tiến đánh vào khoảng năm 210 TCN. Mặc dù ông đã chỉ huy 10.000 kị cung nhưng ông lại đại bại trong trận chiến trên sông Arius và đã phải rút lui. Sau đó ông ta đã thành công trong việc chống lại cuộc bao vây kéo dài ba năm tại thành phố vững chắc Bactra, trước khi Antiokhos cuối cùng đã quyết định công nhận vị vua mới.

Các cuộc đàm phán cuối cùng đã được thực hiện giữa Antiokhos III và Demetrios. Antiokhos III đã thực sự ấn tượng với cách ăn nói của vị hoàng tử trẻ và đã chấp nhận cho ông lấy một người con gái của mình năm 206 TCN:

Thuật ngữ được sử dụng cho "hoàng tử trẻ" là neaniskos (νεανίσκος), cho thấy tuổi khoảng 16 và do đó đưa ra ngày sinh của Demetrios khoảng năm 222 TCN.

Chinh phạt Ấn Độ

Demetrios bắt đầu cuộc xâm lược miền tây bắc Ấn Độ từ năm 180 trước Công nguyên, sau khi đế chế Maurya bị đại tướng Pusyamitra Sunga đánh đổ, và sau đó ông ta thành lập triều đại mới Sunga (185-78 TCN) ở Ấn Độ. Nhà Maurya đã có liên minh ngoại giao với người Hy Lạp, và họ có thể đã được coi là đồng minh của vương quốc Hy Lạp-Đại Hạ. Người Hy-Đại Hạ có thể xâm lược Ấn Độ để bảo vệ cho cư dân Hy Lạp sống ở đây.

Demetrios có thể đã bắt đầu khôi phục lại tỉnh Arachosia, một khu vực phía nam của Hindu Kush, nơi có nhiều người Hy Lạp sinh sống nhưng nằm dưới sự cai trị của nhà Maurya kể từ hòa ước giữa Chandragupta với Seleukos I. Trong tác phẩm "Trạm dừng Parthia", Isidorus của Charax đề cập đến một thuộc địa được đặt tên là Demetrias, nó được cho là do Demetrios thiết lập nên:

Ở phía bên kia là Arachosia. Và người Parthia gọi đó là Ấn Độ trắng. Có các thành phố là thành phố Biyt và thành phố Pharsana và thành phố Chorochoad và thành phố Demetrias; sau cùng là Alexandropolis, thủ phủ của Arachosia. Đó là tên Hy Lạp, và nó có dòng sông Arachotus chảy qua. Xa tới tận nơi này là sự cai trị của người Parthia."Trạm dừng Parthia", thế kỉ 1 TCN.

Một đài tưởng niệm bằng đá phát hiện tại Kuliab, một trăm km về phía đông bắc của Ai-Khanoum, cũng có đề cập đến chiến thắng của hoàng tử Demetrios dưới thời cha mình:

Những chiến dịch của ông đã có thể tiến xa tới tận kinh đô Pataliputra ở miền đông Ấn Độ (Patna ngày nay):

Những vị vua sau thời Alexandros đã tới tận sông Hằng và Pataliputra (Strabo, XV.698)

Người Hy Lạp mà đã gây ra cuộc nổi dậy ở Bactria đã trở nên hùng mạnh vì sự màu mỡ của đất nước mà họ đã trở thành những vị chủ nhân, không chỉ ở Ariana, mà còn ở Ấn Độ, như Apollodorus của Artemita nói: và các bộ lạc khác bị chinh phục bởi họ còn nhiều hơn bởi Alexander - đặc biệt bởi Menander (ít nhất là nếu ông ta thực sự vượt qua Hypanis về phía đông và tiến xa tới tận Imaüs), một số đã được cho là chinh phục bởi cá nhân ông và những người khác như bởi Demetrios, con trai của Euthydemus vua của người Bactria. "(Strabo 11.11.1)

Người ta thường cho rằng Demetrios đã cai trị Taxila(nơi rất nhiều tiền xu của ông được tìm thấy trong các di chỉ khảo cổ của Sirkap). Những ghi nhận của người Ấn Độ cũng mô tả cuộc tấn công của người Hy Lạp vào Ấn Độ ở Saketa, Panchala, Mathura và Pataliputra (Gargi-Samhita, chương Yuga Purana). Tuy nhiên, các chiến dịch nhằm vào Pataliputra nói chung là được chứng thực sau này bởi vua Menander I và Demetrios I có lẽ chỉ xâm chiếm khu vực ở Pakistan. Có thể là do các vị vua khác đã mở rộng lãnh thổ.

Vào khoảng năm 175 TCN, vương quốc Ấn-Hy Lạp cai trị phần phía Tây Bắc Ấn Độ, trong khi triều Sungas vẫn nằm ở lưu vực sông Hằng, Trung và Đông Ấn Độ. Vương quốc Ấn-Hy Lạp tiếp tục hiện diện tại khu vực Tây Bắc cho đến khi nó bị tiêu diệt bởi người Saka khoảng năm 20 TCN.

Bia đá Hathigumpha, được lập nên bởi vua Kalinga, Kharavela, đã giúp làm sáng tỏ phần nào sự hiện diện của vua Hy Lạp "Demetrios" với quân đội của ông ở miền đông Ấn Độ, có thể xa tới tận thành phố Rajagriha khoảng 70 km về phía đông nam của Pataliputra và một trong những thành phố Phật giáo thiêng liêng nhất, nhưng tuyên bố rằng Demetrios cuối cùng rút lui tới Mathura:

Cuối đời

Demetrios I mất vì lý do không rõ, vào khoảng năm 180 TCN, chỉ là một đề xuất nhằm cho phép các thời kỳ cầm quyền của các vị vua tiếp theo được phù hợp. Ngay cả khi một số người trong số họ đã đồng nhiếp chính, nội chiến đã nổ ra và sự phân chia tạm thời đế chế là có khả năng nhất.

Các vị vua Pantaleon, Antimachos I, Agathocles và có thể có Euthydemos II đã trị vì sau khi Demetrius I mất, về lý thuyết nguồn gốc của họ có thể là họ hàng của Demetrius I, hoặc chỉ có Antimachus. Cuối cùng, vương quốc Bactria rơi vào tay một người khác đó là Eucratides.

Demetrius II là một vị vua sau này, có thể là một con trai hoặc cháu trùng tên ông, và ông ta chỉ cai trị ở Ấn Độ. Justin đề cập đến việc ông ta bị đánh bại bởi vua Eucratides của Bactria, một sự kiện diễn ra vào cuối triều đại sau, có thể khoảng năm 150 TCN. Các vị tướng còn lại của Demetrios II là Apollodotus và Menander I, những người đã lần lượt trở thành vị vua của Ấn Độ và cai trị của Vương quốc Ấn-Hy Lạp sau cái chết của ông.

Theo Ptolemaios, thành phố Demetriapolis được thành lập ở Arachosia.

Demetrius là một huyền thoại nhưng cũng là một điều bí ẩn. Ông đã được đề cập bởi Geoffrey Chaucer ("D, lord of Ind").

Demetrios và Phật giáo

Phật giáo đã phát triển mạnh dưới triều đại các vị vua Ấn-Hy Lạp, và đã có đề xuất bởi WW Tarn rằng cuộc xâm lược Ấn Độ không chỉ nhằm mục đích bày tỏ sự ủng hộ của họ đối với đế chế Maurya. Tuy nhiên, cuộc đàn áp của triều đại Sunga đã gây tranh cãi, với các nhà sử học đương đại như Romila Thapar cho thấy rằng một số nguồn có thể là sản phẩm của sự phóng đại trong việc truyền bá Phật giáo.

Tiền xu và mối quan hệ với Đạo Phật
Các đồng tiền của Demetrios có bốn loại. Một loại với song ngữ với truyền thuyết Hy Lạp và Kharoshthi cùng tồn tại: nó được liên tưởng với vua Ấn Độ, Demetrios II. Một loạt với vị vua đội vương miện có thể đầu tiên được Demetrios I ban hành.

Thú vị hơn là những đồng tiền "voi" bằng kim loại: Loại thứ nhất cho thấy Demetrios (I) với vương miện voi, một biểu tượng nổi tiếng của Ấn Độ và là một ám chỉ tới Ganesha.

Liên kết ngoài
Coins of Demetrius
More coins of Demetrius

Xem thêm
 Vương quốc Hy Lạp-Bactria
 Vương quốc Seleukos
 Hy Lạp-Phật giáo
 Ấn-Scythia
 Vương quốc Ấn-Parthia
 Vương quốc Quý Sương

Chú thích

Tham khảo
 "Buddhism in Central Asia" by B.N. Puri (Motilal Banarsidass Pub, ngày 1 tháng 1 năm 2000) ISBN 81-208-0372-8
 "The Greeks in Bactria and India", W.W. Tarn, Cambridge University Press.

Mất năm 180 TCN
Vua Hy Lạp-Bactria
Vua Ấn-Hy Lạp
Lịch sử Pakistan
Vua thế kỉ 2 TCN
Vua thế kỉ 3 TCN
Năm sinh không rõ
Năm 180 TCN
Mất thập niên 180 TCN