title: Lockheed SR-71 Blackbird

text:
Chiếc Lockheed SR-71 là một kiểu máy bay trinh sát chiến lược tiên tiến tầm xa, đạt được tốc độ Mach 3, được phát triển từ các kiểu máy bay Lockheed YF-12A và A-12 bởi nhóm Skunk Works của hãng Lockheed. Chiếc SR-71 được gọi một cách không chính thức là Blackbird, và được các đội bay gọi tên lóng là Habu ("snake"). Clarence "Kelly" Johnson là người chịu trách nhiệm về nhiều khái niệm tiên tiến trong thiết kế, và chiếc SR-71 là một trong những máy bay đầu tiên được tạo dáng để giảm thiểu mặt cắt radar, cho dù tín hiệu radar của nó vẫn có thể phát hiện được bởi các hệ thống radar hiện đại, không giống như những kiểu máy bay tàng hình sau này. Ưu thế để tự vệ của chiếc máy bay này là tốc độ và trần bay cao; khi phát hiện thấy tên lửa đất-đối-không được phóng ra hướng về phía mình, cách thoát ra đơn giản chỉ cần tăng tốc.

Kiểu máy bay SR-71 bắt đầu phục vụ từ năm 1964. Cho dù không có chiếc nào bị mất do hỏa lực đối phương, SR-71 lại bị nhiều chỉ trích vì sự không an toàn và tỷ lệ tai nạn rất cao của nó. Đã có tới 12 trong tổng số 32 máy bay chế tạo bị rơi trong các tai nạn khi hoạt động (trong đó 11 chiếc bị rơi chỉ trong 6 năm từ 1966-1972, tức là mất gần 35% số lượng chỉ sau 6 năm, mỗi chiếc bị rơi chỉ sử dụng được từ 2 tới 8 năm). Ngoài ra, có 8 trong tổng số 18 chiếc YF-12A và A-12 (các bản thử nghiệm của SR-71) bị rơi từ năm 1963 tới 1971, tương đương tổn thất 45% sau 8 năm sử dụng.

SR-71 được chế tạo bằng Titan, một kim loại rất khó gia công, đắt và hiếm. Ngay cả Mỹ khi đó cũng không đủ công nghệ để gia công thứ kim loại này mà chỉ có Liên Xô có thể làm được. Và phần lớn titanium để chế tạo những chiếc SR-71 được nhập khẩu từ chính Liên Xô, mục tiêu do thám chủ yếu của loại máy bay này.

Từ sau năm 1972, khi Liên Xô sản xuất tiêm kích đánh chặn MiG-25 có vận tốc lên tới Mach 3,2 (tức là có thể đuổi kịp và bắn hạ SR-71), nó không còn được sử dụng để do thám không phận Liên Xô nữa và giảm hẳn hoạt động, nên thời kỳ SR-71 bị rơi hàng loạt cũng kết thúc (dù vậy vẫn có thêm 1 chiếc bị rơi năm 1989 ở biển Đông). Đến năm 1998, những chiếc SR-71 còn lại chính thức ngừng hoạt động.

Thiết kế và phát triển

Những chiếc tiền thân
Chiếc A-12 OXCART, được thiết kế dành cho Cục tình báo trung ương (CIA) bởi Kelly Johnson trong nhóm "Lockheed Skunk Works", là tiền thân của chiếc SR-71. Hãng Lockheed đã dùng cái tên "Archangel" để chỉ thiết kế này, nhưng nhiều tài liệu đã sử dụng cái tên "Article" vốn được Johnson ưa chuộng dành cho kiểu máy bay này. Khi công việc thiết kế tiến triển, tên gọi nội bộ trong hãng Lockheed đã phát triển từ A-1 đến A-12 khi cấu hình được thay đổi, như là các thay đổi trong thiết kế để làm giảm mặt cắt radar.

Chuyến bay đầu tiên, bởi một chiếc A-12 được biết dưới tên gọi "Article 121", diễn ra tại Groom Lake, Nevada, vào ngày 25 tháng 4 năm 1962, vốn được trang bị loại động cơ Pratt & Whitney J75 công suất kém hơn do việc phát triển kiểu động cơ dự định Pratt & Whitney J58 bị kéo dài. Kiểu động cơ J58 được trang bị lại cho nó khi đã sẵn sàng, và nó trở thành động cơ tiêu chuẩn cho mọi phiên bản máy bay sau đó trong loạt (A-12, YF-12, M-21) cũng như là kiểu máy bay tiếp nối SR-71.

Có 18 chiếc trong họ máy bay A-12 được chế tạo. Một chiếc là máy bay huấn luyện phi công với buồng lái thứ hai nhô cao dành cho phi công hướng dẫn; và 12 chiếc là phiên bản trinh sát A-12 được các phi công của CIA sử dụng hoạt động. Ba chiếc là phiên bản nguyên mẫu YF-12A của phiên bản tiêm kích đánh chặn được dự định F-12B; và hai chiếc phiên bản M-21. Phiên bản trinh sát của Không quân, vốn ban đầu được đặt tên là R-12, lớn hơn một chút.

Trong chiến dịch vận động tranh cử Tổng thống năm 1964, Thượng nghị sĩ Barry Goldwater liên tục phê phán Tổng thống Lyndon B. Johnson và nội các của ông vì đã để bị tụt hậu phía sau Liên Xô trong việc nghiên cứu và phát triển các hệ thống vũ khí mới. Johnson đã quyết định đáp trả các phê phán này bằng cách công bố các thông tin mà cho đến lúc ấy vẫn còn được giữ tuyệt mật về chương trình máy bay A-12, và sau này là sự hiện hữu của phiên bản trinh sát.

Tên gọi
Không quân Hoa Kỳ đã dự định đổi tên chiếc máy bay A-12 thành B-71; một kiểu nối tiếp theo chiếc B-70 Valkyrie. Chiếc B-71 sẽ có khả năng mang vũ khí hạt nhân là ba kiểu tên lửa AGM-69 SRAM (Short-Range Attack Missiles: tên lửa tấn công tầm ngắn) thế hệ đầu tiên. Tên gọi dự định tiếp theo là RS-71 (Reconnaissance-Strike: Trinh sát-tấn công) khi khả năng tấn công là một tùy chọn thêm. Tuy nhiên, Tổng tham mưu trưởng Không quân Hoa Kỳ lúc đó là Curtis LeMay đã ưa thích tên gọi SR (Strategic Reconnaissance: Trinh sát chiến lược) và mong muốn đổi tên RS-71 trở thành SR-71. Trước khi chiếc Blackbird được Tổng thống Johnson công bố vào ngày 29 tháng 2 năm 1964, LeMay đã vận động để thay đổi bài nói của Johnson đọc ra tên SR-71 thay vì RS-71. Bản viết của bài nói được phân phát cho giới báo chí vào lúc đó vẫn được in là RS-71, nên đã tạo ra một truyền thuyết cho rằng tổng thống đã đọc nhầm tên chiếc máy bay.

Việc công khai chương trình trước công luận và việc đổi tên chiếc máy bay đã gây sốc cho mọi người trong nhóm Skunk Works và nhóm nhân viên Không quân tham gia vào chương trình này. Tất cả các tài liệu bảo trì, cẩm nang bay dành cho đội bay (nguồn tư liệu của Paul Crickmoore), hình chiếu huấn luyện và mọi tư liệu đều đã được in với cái tên tên "R-12"; trong khi bản Chứng nhận Hoàn tất do nhóm Skunkwork cấp cho các đội bay và chỉ huy phi đoàn của họ vào ngày 18 tháng 6 năm 1965 cũng mang tên "R-12". Sau bài phát biểu của Johnson, việc đổi tên được tiến hành do một mệnh lệnh của Tổng tư lệnh, và việc in lại các tài liệu được thực hiện ngay lập tức, bao gồm 29.000 trang in, để được đổi tên thành "SR-71".

Chi tiết thiết kế

Khung máy bay được cấu tạo từ titanium vốn được mua từ Liên Xô trong giai đoạn cao trào của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Lockheed dùng mọi cách che giấu có thể được nhằm ngăn cản chính quyền Xô Viết biết được số kim loại titanium này được dùng vào việc gì. Nhằm giúp kiểm soát được chi phí, họ đã sử dụng một hợp kim của titanium chế tạo khá dễ dàng vốn mềm đi ở nhiệt độ thấp. Chiếc máy bay được hoàn tất bằng một màu xanh dương đậm (gần như đen) để giúp gia tăng việc thải nhiệt từ bên trong (vì nhiên liệu được sử dụng như là chất thải nhiệt cho các hệ thống làm mát các thiết bị điện tử) và cũng nhằm mục đích ngụy trang trên bầu trời.

Chiếc máy bay được thiết kế để tối thiểu hóa mặt cắt radar của nó, một nỗ lực ban đầu trong thiết kế máy bay tàng hình. Tuy nhiên, khi thiết kế người ta đã không chú ý đến những hạt cực nóng trong khí thải thoát ra vốn phản xạ rất mạnh tín hiệu radar. Điều khôi hài là, chiếc SR-71 là một trong những mục tiêu rõ ràng nhất hiện trên màn hình của những radar tầm xa của FAA (Federal Aviation Administration: Liên đoàn Hàng không Dân dụng), vốn có khả năng theo dõi những chiếc máy bay ở khoảng cách vài trăm dặm.

Các sọc đỏ được nhìn thấy trên một số chiếc SR-71 nhằm mục đích ngăn các nhân viên bảo trì không làm tổn hại bề mặt chiếc máy bay. Những bề mặt uốn cong gần phía giữa thân khá mỏng và mong manh. Nó không được chống đỡ bên dưới ngoại trừ các sườn cấu trúc đặt cách nhau một khoảng xa.

Cửa hút gió

Cửa hút gió là một đặc tính thiết kế cốt yếu cho phép chiếc máy bay có thể bay đường trường ở tốc độ lớn hơn Mach 3,2, nhưng vẫn cung cấp được tốc độ luồng gió dưới tốc độ âm thanh Mach 0,5 cho các động cơ turbo phản lực. Phía trước trong mỗi cửa hút gió là một chóp hình nón nhọn được gọi là "spike" vốn sẽ được khóa lại ở vị trí tận cùng phía trước khi đậu trên mặt đất hay bay với tốc độ dưới âm thanh. Trong quá trình tăng tốc bay đường trường ở vận tốc cao, chóp nón sẽ mở khóa ở tốc độ Mach 1,6 và bắt đầu một quá trình di chuyển cơ khí vận hành bằng chốt bên trong về phía sau. Nó sẽ di chuyển cho đến tối đa 66 cm (26 inch).

Máy tính điều khiển cửa hút gió nguyên thủy được thiết kế theo kiểu máy tính tương tự, sẽ dựa trên số liệu về độ cao (ống pitot), độ dốc, lộn vòng, hướng bay, và góc tấn để xác định sự di chuyển cần thiết. Bằng cách di chuyển, chóp nón sẽ thu hút các sóng dội, dẫn chúng đi sát các nắp cửa hút gió cho đến khi chạm nhẹ vào mép nắp cửa hút gió. Tại vị trí này sự rò rỉ sóng dội gây nhiễu động trên mặt ngoài vỏ động cơ và cánh được giảm thiểu, trong khi sóng dội từ chóp nhọn tiếp tục được dội lại giữa thân giữa của chóp và các thành phía trong của cửa hút gió. Bằng cách này, áp lực sóng dội được duy trì trong khi luồng khí chậm dần cho đến khi một sóng dội tốc độ Mach 1 hình thành ngay phía trước quạt nén của động cơ.

Đàng sau các sóng dội "bình thường" này là một luồng gió dưới tốc độ âm thanh được hút vào máy nén động cơ. Việc bắt lấy các sóng dội này ở tốc độ Mach 1 bên trong cửa hút gió được gọi là "khởi động cửa hút". Những áp lực rất mạnh đã tích tụ bên trong cửa hút gió và phía trước mặt máy nén. Các ống dẫn và các cửa thoát được thiết kế trên cửa hút gió và thân động cơ để chịu đựng một phần áp lực này và để định vị sóng dội cuối cùng cho phép các cửa hút gió duy trì tình trạng "khởi động". Áp lực tích tụ trên cửa hút gió (ép vào các cấu trúc cửa hút gió) mạnh đến mức, khi bay đường trường ở vận tốc Mach 3,2 người ta đã ước lượng rằng khoảng 58% lực đẩy được cung cấp bởi cửa hút gió, 17% bởi máy nén và 25% còn lại bởi bộ đốt sau.

Ben Rich, nhà thiết kế của nhóm Lockheed Skunkworks phụ trách các cửa hút, thường mô tả các máy nén động cơ như là "các bơm giúp duy trì cửa hút gió hoạt động" và định vị các cửa hút gió để bay đường trường ở tốc độ Mach 3,2 (khi chiếc máy bay đạt đến điểm hiệu quả nhất được thiết kế). Lực "đẩy" bổ sung liên quan đến việc giảm năng lượng động cơ tiêu thụ cần thiết để nén dòng không khí. Một đặc tính độc đáo của chiếc SR-71 là khi nó bay nhanh hơn, hiệu suất nhiên liệu (tính bằng trọng lượng nhiên liệu trên quãng đường đi) càng có hiệu quả. Một tình huống được tường thuật bởi Brian Shul, tác giả quyển Sled Driver: Flying the World's Fastest Jet, trong một phi vụ trinh sát ông bị bắn nhiều lần. Tuân thủ theo quy trình bay họ đã tăng tốc và duy trì một tốc độ nhanh hơn thông thường trong một thời gian; sau đó họ khám phá ra rằng điều này đã làm giảm lượng nhiên liệu tiêu thụ.

Trong những năm đầu của chương trình Blackbird, các máy tính tương tự kiểm soát cửa hút gió thường không thể luôn luôn theo kịp với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường bay. Nếu áp lực bên trong trở nên quá lớn và chóp nón "spike" được đặt sai vị trí, các sóng dội đột ngột bị thổi mất ra phía trước cửa hút gió, gây ra tình trạng được gọi là "mất khởi động" (Inlet Unstart). Dòng không khí đi qua máy nén động cơ đột ngột bị ngưng, lực đẩy giảm sút, và nhiệt độ khí thoát ra bắt đầu gia tăng. Do lực đẩy khủng khiếp của động cơ còn lại đẩy chiếc máy bay một cách không đối xứng, sự mất khởi động có thể làm chiếc máy bay trệch hướng mạnh sang một bên. Hệ thống lái tự động và các tác động điều khiển thủ công có thể chống lại sự lệch hướng, nhưng thường sự lệch góc quá nhiều sẽ làm giảm luồng không khí vào động cơ đối diện và bắt đầu gây ra sự "chòng chành tương quan".

Giải pháp chuẩn đối phó tình trạng "mất khởi động" là phi công phải thoát ra và tắt khởi động cho cả hai cửa hút gió; điều này sẽ đẩy cả hai chóp nón ra phía trước, chấm dứt tình trạng chệch hướng và cho phép phi công tái khởi động từng cửa hút gió. Một khi đã được tái khởi động, với quá trình đốt cháy bình thường của động cơ, chiếcmáy bay có thể tăng tốc và lên cao đến độ cao bay đường trường quy định.

Các máy tính tương tự kiểm soát cửa hút gió sau này được thay thế bằng loại kỹ thuật số. Các kỹ sư của Lockheed đã phát triển phần mềm điều khiển cửa hút gió động cơ có khả năng bắt lại các sóng dội bị mất và đốt lại động cơ trước khi phi công kịp nhận biết một tình trạng mất khởi động đã xảy ra. Các chuyên viên cơ khí của chiếc SR-71 chịu trách nhiệm về hàng trăm tinh chỉnh các cửa gió tắt phía trước của cửa hút gió. Điều này giúp kiểm soát các sóng dội, ngăn ngừa sự mất khởi động, và nâng cao tính năng bay.

Thân máy bay
Nhằm cho phép giãn nở ở nhiệt độ hoạt động khá cao, các tấm cấu trúc thân được sản xuất chỉ để gắn kết một cách lỏng lẽo khi ở trên mặt đất. Cấu trúc và kích thước vừa vặn chỉ đạt được khi chiếc máy bay được nóng lên do ma sát không khí ở tốc độ cao, làm cho khung máy bay giãn nở ra thêm nhiều inch. Vì lý do này, và cũng vì thiếu sót một hệ thống làm kín nhiên liệu có thể chịu đựng được nhiệt độ cực cao, chiếc máy bay thường để lại những vệt nhiên liệu phản lực JP-7 trên đường băng trước khi cất cánh. Chiếc máy bay sẽ nhanh chóng bay một quãng ngắn để làm ấm khung máy bay, rồi được tiếp thêm nhiên liệu trước khi bắt đầu thực hiện nhiệm vụ. Việc làm mát được thực hiện bằng cách lưu chuyển nhiên liệu bên dưới các bề mặt làm bằng titinium ở phần phía trước (cằm) của cánh. Khi hạ cánh sau một phi vụ nhiệt độ của nóc buồng lái lên đến 300 °C, nóng đến mức không thể chạm đến. Vật liệu amiăng không sợi với tính năng chịu nhiệt tốt được sử dụng tại các vùng có nhiệt độ cao, đây cũng là loại vật liệu được sử dụng trong phanh của ô tô.

Kỹ thuật tàng hình
Một số đặc tính trên chiếc SR-71 đã được thiết kế để nhằm làm giảm tín hiệu radar. Những nghiên cứu ban đầu về kỹ thuật tàng hình đối với radar dường như cho thấy rằng một hình dạng có các cạnh phẳng, thon nhọn sẽ phản xạ hầu hết sóng radar ra khỏi nguồn gốc phát xạ. Nhằm mục đích này, các kỹ sư radar đã đề nghị bổ sung cấu trúc cằm vào thiết kế và đưa các bề mặt kiểm soát bay ngang vào phía trong. Chiếc máy bay cũng sử dụng những vật liệu hấp thu radar đặc biệt vốn được tích hợp vào những bộ phận hình răng cưa trên bề mặt máy bay, cũng như là các chất phụ gia nhiên liệu dựa trên cesium để làm giảm độ sáng khí thải trên màn hình radar.

Hiệu quả chung của những thiết kế này là một vấn đề còn có nhiều tranh cãi. Nhóm của Ben Rich đã chứng minh được là tín hiệu phản xạ radar trong thực tế đã giảm, nhưng Kelly Johnson sau này đã thừa nhận rằng kỹ thuật radar của người Nga đã tiến bộ nhanh hơn so với kỹ thuật "chống radar" mà Lockheed dùng để đối phó với chúng. Chiếc SR-71 đã hoạt động nhiều năm trước khi có công trình nghiên cứu mang tính đột phá của Pyotr Ya. Ufimtsev mở đường cho kỹ thuật tàng hình hiện đại; và cho dù có những nỗ lực tốt nhất của Lockheed, chiếc SR-71 vẫn dễ bị radar phát hiện và phát ra tín hiệu hồng ngoại rất lớn khi bay đường trường ở tốc độ Mach 3,2 hay lớn hơn. Nó được nhìn thấy trên radar điều khiển không lưu ở khoảng cách nhiều trăm dặm, ngay cả khi không sử dụng bộ thu phát. Những chiếc SR-71 rõ ràng đã bị radar phát hiện vì nhiều tên lửa đã bắn về phía nó. Chỉ nhờ đặc tính bay của chiếc SR-71 khiến cho nó trở nên không thể bắn hạ trong suốt lịch sử phục vụ; không có chiếc nào bị bắn hạ, cho dù đã có hơn 4.000 nỗ lực để thực hiện điều này.

Cằm

Bản thân phần cằm (những mép nhọn hướng ra hai bên của phần mũi và dọc theo thân máy bay) là một đặc trưng lý thú và độc đáo.

Chiếc Blackbird nguyên thủy không có phần cằm. Ở giai đoạn phát triển "A-11", nó trông giống như một chiếc F-104 cỡ lớn. Các chuyên gia khí động học của Lockheed lo ngại rằng những bề mặt lớn như vậy sẽ gây hại cho tính năng khí động học của chiếc máy bay. Nhưng các cơ quan tài trợ cho dự án mong muốn quyết liệt việc giảm thiểu mặt cắt radar, nên đã thúc ép các chuyên gia khí động học của Lockheed thử áp dụng các cằm trên một số kiểu mẫu thử nghiệm trong hầm gió vào gần cuối giai đoạn thiết kế cấu hình.

Các chuyên gia khí động học đã khám phá ra rằng phần cằm tạo ra những luồng gió xoáy mạnh chung quanh nó, tạo ra thêm nhiều lực nâng bổ sung gần phần trước của chiếc máy bay, dẫn đến sự cải thiện đáng ngạc nhiên về tính năng khí động học. Có thể giảm bớt góc tới của các cánh tam giác, cho phép có sự ổn định lớn hơn và ít lực cản ở tốc độ cao, cũng như tải trọng lớn hơn cho phép mang thêm được nhiều nhiên liệu khiến cho có tầm bay xa hơn. Tốc độ hạ cánh cũng được giảm bớt, vì những luồng gió xoáy tạo ra từ cằm chảy trên cánh ở góc tấn lớn, khiến cho cánh khó bị chòng chành. (Nhờ đó chiếc Blackbird có thể thực hiện lượn vòng ở góc tấn lớn và lực G cao, đến mức mà cửa hút gió động cơ độc đáo của nó có thể hút không đủ gió, có thể gây cháy động cơ. Vì vậy phi công lái Blackbird được cảnh báo không lượn vòng mạnh hơn 3G, để góc tấn đủ thấp nhằm tạo cho động cơ có thể hút đủ gió). Chiếc cằm có tác động như là phần nối dài mép trước giúp làm gia tăng độ nhanh nhẹn trên những máy bay tiêm kích hiện đại như F-5, F-16, F/A-18, MiG-29 và Su-27. Việc bổ sung các cằm cũng cho phép các nhà thiết kế loại bỏ cánh mũi. (Nhiều kiểu thiết kế ban đầu của loạt máy bay mà sau này là chiếc Blackbird đều có cánh mũi).

Khi chiếc Blackbird được thiết kế, không có chiếc máy bay nào khác có cằm, nên các kỹ sư của Lockheed đã phải giải quyết các vấn đề liên quan đến sự khác biệt về độ ổn định và cân bằng gây ra do các bề mặt khác thường. Các giải pháp của họ từ đó đã được sử dụng rộng rãi. Cằm vẫn đang là một bộ phận quan trọng trong thiết kế của nhiều máy bay không người lái mới nhất, như Dark Star, Bird of Prey, X-45 và X-47, vì chúng cho phép có độ ổn định không cần cánh đuôi cũng như sự tàng hình.

Nhiên liệu
Việc phát triển chiếc SR-71 ban đầu sử dụng một kiểu động cơ đốt bùn than, nhưng Johnson xác định các muội than có thể gây hại cho các thành phần của động cơ. Ông bắt đầu nghiên cứu về một kiểu động cơ đốt hydrogen lỏng, nhưng các thùng chứa cần thiết để trữ hydrogen làm lạnh không phù hợp với kiểu dáng của chiếc Blackbird.

Sự nghiên cứu chuyển sang loại nhiên liệu thông thường hơn, nhưng cũng khá đặc biệt về nhiều mặt. Ban đầu được thiết kế cho kiểu máy bay A-12 vào cuối những năm 1950, loại nhiên liệu phản lực JP-7 có một điểm bốc cháy tương đối cao (60 °C) để phù hợp với nhiệt độ cao. Trong thực tế, nhiên liệu được sử dụng như là một chất làm mát và là chất dẫn thủy lực bên ntrong chiếc máy bay trước khi được đốt cháy. Chất nhiên liệu này cũng chứa fluorocarbon nhằm gia tăng độ bôi trơn, một chất oxy hóa để làm nó cháy trong động cơ, và ngay cả một hợp chất cesium tên A-50 nhằm che giấu tín hiệu phản xạ radar của luồng khí thoát ra.

JP-7 là một chất lỏng rất nhớt và cực kỳ khó cháy theo bất kỳ cách thức thông thường nào. Đặc tính nhớt là một bất lợi trên mặt đất, vì chiếc máy bay bị rò rỉ nhiên liệu khi không bay, nhưng ít nhất JP-7 không có nguy cơ cháy nổ. Khi động cơ của chiếc máy bay được khởi động, những luồng tetraethylborane (TEB), vốn bốc cháy khi tiếp xúc với không khí, được phun vào động cơ để tạo ra nhiệt độ đủ cao ban đầu để làm cháy JP-7. TEB tạo ra một luồng lửa đặc trưng màu xanh lá thường được thấy khi khởi động động cơ. TEB còn được sử dụng để kích hoạt bộ đốt sau. Chiếc máy bay chỉ mang theo 600 cm³ TEB cho mỗi động cơ, đủ cho ít nhất 16 lần phun (một bộ đếm thông báo cho phi công số lần phun TEB còn lại), nhưng con số này quá đủ cho nhu cầu của mọi phi vụ mà nó phải thực hiện.

Hỗ trợ sinh tồn
Đội bay lái chiếc SR-71 ở độ cao 24.400 m (80.000 ft) phải đối mặt với hai nguy cơ sinh tồn chính khi phóng ra khỏi máy bay: Một là - với mặt nạ cung cấp oxy theo áp suất tiêu chuẩn, phổi người sẽ không thể hấp thu đủ 100% oxy ở độ cao trên 13.100 m (43.000 ft) để duy trì sự tỉnh táo và sự sống. Và hai là - nhiệt độ gia tăng nhanh chóng trên cơ thể do tiếp xúc với luồng gió ở vận tốc Mach 3,2 lúc phóng ra sẽ lên tới 232oC (450oF). Để giải quyết những vấn đề này, hãng David Clark Company đã được thuê để chế tạo những bộ quần áo bảo vệ đủ áp suất cho tất cả các đội bay của những chiếc A-12, YF-12, MD-21 và SR-71. Những bộ quần áo này sau đó được cải tiến để sử dụng trên tàu con thoi khi hạ cánh.

Thêm vào đó, ở tốc độ Mach 3,2 sự gia tăng nhiệt độ bên ngoài do không khí nén trên chiếc máy bay có thể nung nóng nhiệt độ bên trong kính chắn gió lên đến 121oC (250oF) và việc làm mát cho đội bay là yếu tố sống còn. Việc này được thực hiện bằng cách làm mát không khí với máy điều hòa, và nhiệt được thải ra từ buồng lái qua một bộ trao đổi nhiệt sẽ làm nóng nhiên liệu trước khi được đốt cháy.

Sau khi thoát ra ở cao độ lớn, nguồn oxy sẽ duy trì áp lực cho bộ đồ bay. Phi công sẽ để rơi tự do cho đến độ cao 4.572 m (15.000 feet) trước khi dù chính được mở ra, cho phép sự gia tăng nhiệt độ được giảm bớt trong quá trình đội bay rơi chậm dần và hạ xuống. Để thể hiện được khả năng áp lực đầy đủ của bộ đồ bay này, thành viên đội bay được mặc một bộ quần áo như vậy và vào trong một buồng nổ mô phỏng độ cao lên đến 23.770 m (78.000 feet) hay cao hơn, trong khi nhiệt độ buồng được nhanh chóng tăng lên đến 232oC (450oF) rồi được giảm xuống ở tốc độ tương tự như sự rơi tự do trong thực tế.

Vì buồng lái của chiếc SR-71 được duy trì ở độ cao 8.230 - 8.840 m (27.000 - 29.000 feet) trong những chuyến bay chuyển tiếp, đội bay thực hiện những chuyến bay cận âm ở cao độ thấp có thể mặc trang phục có áp lực đầy đủ hay mũ bay cứng tiêu chuẩn không quân, mặt nạ oxy áp lực và bộ đồ bay nomex.

Cấu trúc và vỏ bọc Titanium
Trước khi có chiếc Blackbird, titanium chỉ tìm thấy trên máy bay tại các ống xả có nhiệt độ cực cao và các phần nhỏ khác liên quan trực tiếp nhằm chống đỡ, làm mát hay tạo dáng cho những vùng có nhiệt độ cao. Quyết định chế tạo cấu trúc của chiếc Blackbird sử dụng đến 85% titanium và 15% các vật liệu composite là lần đầu tiên trong công nghiệp hàng không. Các tiến bộ thực hiện bởi Lockheed nhằm xử lý loại vật liệu này đã được sử dụng trong những máy bay tốc độ cao sau này như là đa số các máy bay tiêm kích hiện đại.

Titanium là một kim loại khó gia công, đắt và hiếm. Trong thực tế, phần lớn titanium mà Lockheed mua để chế tạo những chiếc Blackbirds được nhập khẩu từ Liên Xô. Thoạt đầu, có đến 80% titanium giao hàng cho Lockheed bị loại bỏ do nhiễm bẩn kim loại.

Một ví dụ về những khó khăn trong xử lý titanium là trong thực tế các mối hàn được thực hiện ở một thời điểm nào đó trong năm lại tỏ ra bền hơn các mối hàn được thực hiện vào các thời gian khác. Người ta sau đó đã khám phá ra rằng nước cung cấp cho nhà máy đến từ một hồ chứa trong mùa hè và từ một hồ chứa khác trong mùa đông; những khác biệt nhỏ nhoi về độ tinh khiết của nước từ các hồ chứa đó đã đưa đến sự khác biệt về độ bền của các mối hàn, vì nước được dùng để làm mát các mối hàn titanium.

Việc nghiên cứu vỏ bọc titanium của chiếc máy bay đã cho thấy rằng lớp kim loại trong thực tế đã trở nên cứng chắc hơn theo thời gian do sức nóng khắc nghiệt gây ra do ma sát khí động học, một quá trình tương tự như việc tôi kim loại.

Một phần lớn bề mặt bên trên và bên dưới phía trong cánh của chiếc SR-71 trong thực tế được làm gồ ghề chứ không phẳng. Sự giãn nở do nhiệt tác động lên bề mặt phẳng làm cho vỏ bọc ngoài của chiếc máy bay bị nứt nẻ hay cong. Bằng cách làm bề mặt gồ ghề, vỏ bọc máy bay cho phép giãn nở đứng và ngang mà không tạo áp lực quá lớn, đồng thời cũng gia tăng độ bền dọc. Cho dù trong thực tế chúng có hiệu quả, Các nhà khí động học ban đầu vô cùng kinh ngạc về ý tưởng này và kết tội các kỹ sư thiết kế đang cố gắng chế tạo một chiếc Ford Trimotor, kiểu xe hơi của những năm 1920 nổi tiếng vì có một vỏ ngoài bằng nhôm gồ ghề, đạt tốc độ Mach 3.

Động cơ

Loại động cơ Pratt & Whitney J58-P4 sử dụng trên chiếc Blackbird là kiểu động cơ quân sự duy nhất từng được thiết kế để hoạt động liên tục ở chế độ đốt sau, và trong thực tế càng có hiệu quả hơn khi chiếc máy bay bay nhanh hơn. Mỗi động cơ J58 sản sinh lực đẩy tĩnh 32.500 lbf (145 kN). Động cơ phản lực thông thường không thể hoạt động liên tục ở chế độ đốt sau và càng giảm hiệu quả khi vận tốc gia tăng.

Kiểu động cơ J58 độc đáo ở chỗ đó là một động cơ lai. Nó có thể hoạt động như một động cơ turbo phản lực thông thường ở tốc độ thấp, nhưng ở tốc độ cao nó trở thành một loại động cơ ramjet. Có thể hiểu kiểu động cơ này như là một động cơ turbo phản lực bên trong một động cơ ramjet. Ở tốc độ thấp, động cơ turbo phản lực cung cấp hầu hết việc nén và hầu hết năng lượng được cung cấp bằng việc đốt nhiên liệu. Ở tốc độ cao hơn, động cơ turbo phản lực đóng lui lại và được đặt ngay giữa trong khi dòng không khí bao bọc chung quanh, được nén bởi các chóp sóng dội (shock cone) và nhiên liệu chỉ được đốt ở bộ đốt sau.

Một cách chi tiết, không khí ban đầu được nén (và do đó được làm nóng) bởi các chóp sóng dội, vốn tạo ra các sóng dội và giảm tốc luồng không khí xuống dưới tốc độ âm thanh tương đối so với động cơ. Sau đó không khí đi qua bốn tầng nén rồi được tách ra bởi các van di động: một số không khí đi qua các quạt của máy nén (luồng không khí "lõi"), trong khi phần còn lại đi thẳng đến bộ đốt sau qua 6 ống dẫn tắt. Không khí đi qua bộ turbo phản lực tiếp tục được nén thêm (và do đó được làm nóng hơn nữa), rồi nhiên liệu được thêm vào trong buồng đốt: sau đó nó đạt đến nhiệt độ tối đa so với mọi nơi trên chiếc Blackbird, chỉ dưới nhiệt độ mà các cánh quạt turbine bắt đầu mềm ra do nhiệt. Sau khi đi qua turbine (và được làm mát đôi chút), dòng không khí lỏi đi qau bộ đốt sau và tiếp xúc với dòng khí được dẫn đi tắt.

Ở khoảng tốc độ Mach 3, nhiệt lượng gia tăng bởi sự nén từ các chóp sóng dội cùng nhiệt lượng của các cánh quạt máy nén đã đủ để nâng nhiệt độ dòng không khí trong lõi động cơ lên nhiệt độ rất cao, và rất ít nhiên liệu có thể thêm vào buồng đốt mà không làm nóng chảy các cánh quạt turbine. Điều đó có nghĩa là cả khối máy nén-buồng đốt-turbine trong lõi động cơ cung cấp ít động năng hơn, và chiếc Blackbird bay được chủ yếu là nhờ vào dòng khí đi tắt thẳng đến bộ đốt sau, tạo nên một hiệu ứng ramjet khổng lồ. Không có chiếc máy bay nào khác hoạt động giống như vậy. Điều này cho thấy khả năng chịu đựng nhiệt độ của các cánh quạt turbine sẽ xác định bao nhiêu nhiên liệu sẽ được đốt cháy, và suy ra rằng sẽ xác định động cơ sẽ cung cấp được bao nhiêu lực đẩy.

Hiệu quả công suất ở tốc độ thấp rất thiếu hụt. Ngay cả việc vượt qua tốc độ âm thanh cũng buộc chiếc máy bay phải bổ nhào. Lý do là vì kích thước của động cơ turbo phản lực phải được đánh đổi để làm nhẹ cân nhưng vẫn phải cho phép chiếc SR-71 đạt đến tốc độ mà hiệu ứng của động cơ ramjet trở nên nổi bật và hiệu quả; rồi sau đó, chiếc máy bay trở nên sống động và gia tốc nhanh chóng lên đến tốc độ Mach 3,2. Hiệu quả tốt có được là nhờ áp lực nén cao và lực cản thấp suốt động cơ, cho phép những khoảng cách lớn có thể vượt qua ở tốc độ cao.

Nguyên thủy, động cơ của chiếc Blackbird được khởi động dưới sự hỗ trợ của một "xe đẩy khởi động" bên ngoài, một xe đẩy chứa hai động cơ Buick Wildcat V8 được đẩy ra đường lăn bên dưới chiếc máy bay. Hai động cơ Buick sẽ dẫn động một trục dọc nối với một động cơ J58. Khi một động cơ được khởi động, chiếc xe đẩy được chuyển sang phía bên kia để khởi động động cơ còn lại. Tất cả các hoạt động này rất ồn ào.

Hệ thống dẫn đường thiên văn quán tính (AINS: Astro-Inertial Navigation System)
Các yêu cầu dẫn đường chính xác cho chiếc Blackbird bao gồm lộ trình chính xác, cảm biến chỉ hướng và theo dõi mục tiêu đã đi trước việc phát triển và áp dụng hệ thống định vị toàn cầu (GPS) và các hệ thống vệ tinh xác định vị trí khác. Các hệ thống dẫn đường quán tính của U-2 và A-12 đã sẵn có, nhưng các nhà kế hoạch của Không quân Mỹ muốn có một hệ thống có thể phát triển vị trí quán tính dành cho các phi vụ kéo dài được hình dung sẽ thực hiện bởi chiếc R-12/SR-71.

Nortronics, bộ phận phát triển điện tử của hãng Northrop, vốn có kinh nghiệm rộng rãi về thiên văn quán tính, đã cung cấp một thiết bị thế hệ ban đầu cho loại tên lửa Snark của Không quân Hoa Kỳ. Dựa trên nền tảng này, Nortronics đã phát triển Hệ thống dẫn đường thiên văn quán tính (ANS: Astro-Inertial Navigation System) dành cho tên lửa AGM-87 Skybolt, vốn sẽ được chuyên chở và phóng đi từ một chiếc máy bay ném bom B-52H. Khi chương trình Skybolt bị hủy bỏ vào tháng 12 năm 1962, các thiết bị mà Nortronics đã phát triển cho chương trình Skybolt được yêu cầu cải biến để thích ứng cho chương trình Blackbird. Một tổ chức kiểu "Skunkworks" của Nortronics tại Hawthorne, California đã hoàn tất việc phát triển và đưa hệ thống vào sử dụng, đôi khi được biết đến dưới tên gọi NAS-14 hoặc NAS-21.

Đặc điểm kỹ thuật (SR-71A)

Tham khảo: SR-71.org

Đặc tính chung
 Đội bay: 02 người
 Chiều dài: 32,74 m (107 ft 5 in)
 Sải cánh: 16,94 m (55 ft 7 in)
 Chiều cao: 5,64 m (18 ft 6 in)
 Diện tích bề mặt cánh: 170 m² (1.800 ft²)
 Tỉ lệ dài/rộng cánh: 1,7
 Lực nâng của cánh: 460 kg/m² (94 lb/ft²)
 Trọng lượng không tải: 30.600 kg (67.500 lb)
 Trọng lượng có tải: 77.000 kg (170.000 lb)
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 78.000 kg (172.000 lb)
 Tải trọng cảm biến: 1.600 kg (3.500 lb)
 Độ rộng vệt bánh đáp: 5,08 m (16 ft 8 in)
 Khoảng cách bánh đáp trước-sau: 11,53 m (37 ft 10 in)
 Động cơ: 2 x động cơ Pratt & Whitney J58-1 turbo phản lực có đốt sau liên tục, lực đẩy 32.500 lbf (145 kN) mỗi động cơ

Đặc tính bay
 Tốc độ lớn nhất: 3530+ km/h (Mach 3,2+, 2.200+ mph) ở độ cao 24.000 m (80.000 ft)
 Tầm bay tối đa: 5.925 km (3.200 nm)
 Tầm bay chiến đấu: 5.400 km (2.900 nm)
 Trần bay: 25.900m m (85.000 ft, 16 mi)
 Tốc độ lên cao: 60 m/s (11.810 ft/min)
 Tỉ lệ lực đẩy/khối lượng: 0,382

Tham khảo

 "A Bittersweet and Fancy Flight." Philadelphia Inquirer, ngày 7 tháng 3 năm 1990, p. 1.
 Graham, Richard H. SR-71 Revealed: The Inside Story. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing Company, 1996. ISBN 978-0-7603-0122-7.
 Hobson, Chris. Vietnam Air Losses, USAF, USN, USMC, Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia 1961–1973. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2001. ISBN 1-85780-115-6.
 Jenkins, Dennis R. Lockheed Secret Projects: Inside the Skunk Works. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing Company, 2001. ISBN 978-0-7603-0914-8.
 Johnson, C.L. Kelly: More Than My Share of it All. Washington, DC: Smithsonian Books, 1985. ISBN 0-87474-491-1.
 Shul, Brian and O'Grady, Sheila Kathleen. Sled Driver: Flying the World's Fastest Jet. Marysville, California: Gallery One, 1994. ISBN 0-929823-08-7.
 "Spy Plane Sets Speed Record, Then Retires (Associated Press)." New York Times, ngày 7 tháng 3 năm 1990.
 Remak, Jeannette and Ventolo, Joe, Jr. A-12 Blackbird Declassified. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing Company, 2001. ISBN 0-7603-1000-9.
 Rich, Ben R., and Janos, Leo. Skunk Works: A Personal Memoir of my years at Lockheed. New York: Little, Brown and Company, 1994. ISBN 0-316-74330-5.

Liên kết ngoài
 SR-71 Online web site
 Blackbird Spotting, maps the location of every existing Blackbird
 SR-71 Blackbird Wallpaper
 The heart of the SR-71: the J58 engine
 The Online Blackbird Museum
 Crash site of SR-71 #953 - Crashed on ngày 19 tháng 12 năm 1969
 SR-71 page on Blackbirds.net
 SR-71 Blackbird Links to 72 Internet Sites
 First-hand account of SR-71 maintenance
 The SR-71 Pilot Full Pressure Suit
 Aircraft-Info.net Lockheed SR-71 "Blackbird"
 Interesting SR-71 Information and Stories
 Summary of SR-71 Serial Numbers
 SR-71 Blackbird photographs  and videos at NASA's Dryden Flight Research Center's web site
 The Advent, Evolution, and New Horizons of United States Stealth Aircraft
 Giới thiệu sơ SR-71

Nội dung liên quan

Máy bay liên quan
Lockheed A-12
Lockheed YF-12
Lockheed D-21

Máy bay tương tự
 Bristol 188 (Anh Quốc)
 Tsybin RSR (Liên Xô)

Trình tự thiết kế
 XB-68 - RB-69 - B/RS-70 - SR-71

Danh sách liên quan
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay quân sự Hoa Kỳ

SR-071
Máy bay NASA
Tình báo tín hiệu
Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1960
Máy bay quân sự
Máy bay trinh sát
Máy bay trinh sát chiến lược
Máy bay hai động cơ phản lực
Máy bay cánh dưới
Máy bay cánh tam giác
Máy bay trong Chiến tranh Lạnh


title: Cosmopterix turbidella

text:
Cosmopterix turbidella là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Loài này có ở quần đảo Canary.

Sải cánh khoảng 7–8 mm.

Ấu trùng ăn các loài Forsskalea angustifolia, Gesnouinia arborea, Parietaria debilis và Parietaria officinalis. Chúng ăn lá cây nơi chúng sống.

Chú thích

Tham khảo

Cosmopterix


title: Danh sách nhà toán học (A)

text:
A

 A., Choudum S. (Ấn Độ, 1947 -)
 Aaboe, Asger (?, 1922 - 2007)
 Aalen, Odd (Na Uy, 1947 -)
 Aanderaa, Stål (Na Uy, 1931 -)
 Abakanowicz, Bruno (Nga/Ba Lan/Lithuania, 1852 - 1900)
 Abel, Niels Henrik (Na Uy, 1802 - 1829)
 Abelson, Harold (Mỹ), ? -)
 Abercrombie, Alexander (Anh, 1949 -)
 al-Abharī, Athīr al-Dīn (Persia, 1200 - 1265)
 Abhyankar, S. S. (Ấn Độ/[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]], 1930 -)
 Abian, Alexander (Mỹ), 1923 - 1999)
 Ablowitz, Mark J. (?, ? -)
 Abraham, Ralph (Mỹ), 1936 -)
 Abrahams, David (Anh, 1958 -)
 D'Abramo, Germano (Ý, 1973 -)
 Abramowicz, Kazimierz (Ba Lan, 1889 - 1936)
 Abramowitz, Milton (Mỹ), 1915 - 1958)
 [[Abd[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]]lam Abubakar|Abubakar, Abd[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]]lam]] (Ireland, ? -)
 Abubakar, Iya (Nigeria, 1934 -)
 Aced, Rafael Mercado (?, ? -)
 Achenwall, Gottfried (Đức, 1719 - 1772)
 Ackerman, Nate (Mỹ), 1978 -)
 Ackermann, Wilhelm (Đức, 1896 - 1962)
 Aczel, Amir (Israel, 1950 -)
 Aczél, János (Canada/Hungary, 1924 -)
 Aczel, Peter (Vương quốc Anh, ? -)
 Adair, John (Scotland, 1650s - 1722)
 Adalbold II of Utrecht (Hà Lan, ? - 1026)
 Adam, Jehan (Pháp, ? -)
 Adams, Colin (Mỹ), 1956 -)
 Adams, Jeffrey (Mỹ), 1955 -)
 Adams, John Couch (Anh, 1819 - 1892)
 Adams, John Frank (Anh, 1930 - 1989)
 Adams, Karl (Thụy Sĩ, 1811 - 1849)
 Adamyan, Vadym (Ukraine/Liên Xô, 1938 -)

Ade

 Adelard of Bath (?, 1080s - 1150s)
 Adelbulner, Michael (Đức, 1702 - 1779)
 Adelson-Velsky, Georgy Maximovich (Nga/Liên Xô, 1922 -)
 Adelstein, Abraham Manie (Anh/Nam Phi, 1916 - 1992)
 Ádem, José (Mexico, 1921 - 1991)
 Adhemar, Joseph Alphonse (Pháp, 1797 - 1862)
 Adian, Sergei (Armenia/Nga/Liên Xô, 1931 -)
 Adler, August (Cộng hòa Séc/Áo, 1863 - 1923)
 Adler, Irving (Mỹ), 1913 -)
 Adler, Mark (Mỹ), 1959 -)
 Adomian, George (Mỹ), 1922 - 1996)
 Adrain, Robert (Ireland/[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]], 1775 - 1843)
 Adrastus of Cyzicus (?, ? -)
 Adriaanszoon, Adriaan (Hà Lan, 1571 - 1635)
 Afanasyeva, Tatyana Alexeyevna (Nga, 1876 - 1964)
 ibn Aflah, Jabir (Arabia, 1100 - 1150)
 Afraimovich, Valentin (Nga/Liên Xô, 1945 -)
 Agnesi, Maria Gaetana (Ý, 1718 - 1799)
 Agrawal, Manindra (Ấn Độ, 1966 -)
 Agrest, Matest M. (Nga, 1915 - 2005)
 Agrippa, Camillo (Ý, ? -)
 d'Aguilon, François (Bỉ, 1567 - 1617)
 Aharoni, Ron (Israel, ? -)
 Ahlfors, Lars Valerian (Finland, 1907 - 1996)
 Ahlgren, Paco (Mỹ), 1968 -)
 Ahlswede, Rudolf (Đức, 1938 -)
 ibn Ahmad al-Nasawī, Alī (Persia, 1010s - 1070s)
 Ahmed, Ziauddin (Ấn Độ/Pakistan, 1878 - 1947)
 Ahmes (Ai Cập, 1680 TCN - 1620 TCN)
 Ahsan, Riaz (Pakistan, 1951 - 2008)

Aig

 Aigner, Martin (Áo, 1942 -)
 Aitchison, John (Scotland, 1926 -)
 Aitken, Alexander Craig (Vương quốc Anh/New Zealand, 1895 - 1967)
 Aiyer, V. Ramaswamy (Ấn Độ, ? -)
 Aizenman, Michael (?, ? -)
 Ajdukiewicz, Kazimierz (Ba Lan, 1890 - 1963)
 Ajtai, Miklós (Hungary, 1946 -)
 Akaike, Hirotsugu (Nhật Bản, 1927 -)
 Akansu, Ali (Thổ Nhĩ Kỳ/[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]], ? -)
 Akbulut, Selman (Thổ Nhĩ Kỳ, ? -)
 Akhiezer, Naum (Belarus/Liên Xô, 1901 - 1980)
 Akiba, Tadatoshi (Nhật Bản, 1942 -)
 Akpan, Samuel Matthew (Nigeria, ? -)
 Alaoglu, Leonidas (Mỹ)/Canada/Hy Lạp, 1914 - 1981)
 Alavi, Yousef (Mỹ)/Pakistan, ? -)
 Albanese, Giacomo (Ý, 1890 - 1948)
 Alben, Silas D. (?, ? -)
 Albert, Abraham Adrian (Mỹ), 1905 - 1972)
 Albert, Michael H. (Canada, 1962 -)
 Alcan, Félix (Pháp, 1841 - 1925)
 Alder, Mike (Australia, ? -)
 Aldous, David (?, ? -)
 Alele-Williams, Grace (Nigeria, 1932 -)
 d'Alembert, Jean le Rond (Pháp, 1717 - 1783)
 Alexander of Villedieu (?, 1175 - 1240)
 Alexander, Archie (?, ? -)
 Alexander, Conel Hugh O'Donel (Vương quốc Anh, 1909 - 1974)
 Alexander, Stephen (?, 1806 - 1883)
 Alexandrov, Aleksandr Danilovich (Nga/Liên Xô, 1912 - 1999)
 Alexandrov, Pavel (Nga/Liên Xô, 1896 - 1982)

Alf

 Alford, W. R. (Red) (Mỹ), 1937 - 2003)
 Alhazen (Arabia/Persia/Iraq, 965 - 1039)
 ibn Alī al-Qalasādī, Abū al-Hasan (Arabia, 1412 - 1486)
 Ali, Mir Masoom (Mỹ), 1937 -)
 Aliprantis, Charalambos D. (Mỹ)/Hy Lạp, 1946 - 2009)
 Allan, Graham Robert (Anh, 1936 - 2007)
 Allé, Moritz (Cộng hòa Séc, 1837 - 1913)
 Allen, Roy George Douglas (Vương quốc Anh, 1906 - 1983)
 Allen, Thomas (Anh, 1542 - 1632)
 Allendoerfer, Carl B. (Mỹ), 1911 - 1974)
 d'Allonville, Jacques (Pháp, 1671 - 1732)
 Almgren, Jr., Frederick J. (Mỹ), 1933 - 1997)
 Alon, Noga (Israel, 1956 -)
 Alperin, Jonathan Lazare (Mỹ), 1937 -)
 Alpert, Bradley (?, ? -)
 Alt, Franz (Áo/[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]], 1910 -)
 Altman, Doug (Vương quốc Anh, 1948 -)
 Altschul, Stephen (Mỹ), 1957 -)
 Alvord, Benjamin (Mỹ), 1813 - 1884)
 Ambrose, Warren (Mỹ), 1914 - 1996)
 Ambrosio, Luigi (Ý, 1963 -)
 Ambschel, Anton (Slovenia, 1746 - 1821)
 Amici, Giovanni Battista (Ý, 1786 - 1863)
 Amitsur, Shimshon (israel prize in exact science recipients who were/Israel, 1921 - 1994)
 Amma, T.A. Sarasvati (Ấn Độ, ? -)
 Ammann, Robert (Mỹ), 1946 - 1994)
 Amoroso, Luigi (Ý, 1886 - 1965)
 Ampère, André-Marie, (Pháp, 1775 - 1836)
 Amringe, John Howard Van (Mỹ), 1836 - 1915)
 Amsler-Laffon, Jakob (Thụy Sĩ, 1823 - 1912)

Amu

 Amur, K. S. (?, 1934 -)
 Anaxagoras (Ancient Hy Lạp, 500s BC - 428 TCN)
 Anaximenes of Miletus (Ancient Hy Lạp, 585 TCN - 525 TCN)
 Anđelić, Tatomir (Serbia, 1903 - 1993)
 Anderson, Alexander (Scotland, 1580s - 1620)
 Anderson, George (Anh, ? -)
 Anderson, John Robert (?, 1947 -)
 Anderson, Michael (?, 1950 -)
 Anderson, Oskar (Đức/Nga, 1887 - 1960)
 Anderson, Richard Davis (Mỹ), 1922 - 2008)
 Anderson, Theodore Wilbur (Mỹ), ? -)
 André, Yves Marie (?, 1675 - 1764)
 Andreescu, Titu (Romania/[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]], 1956 -)
 Andreev, Konstantin (Nga/Liên Xô, 1848 - 1921)
 Andreini, Alfredo (?, 1870 - 1943)
 Andrews, Annie Dale Biddle (?, 1885 - 1940)
 Andrews, Ben (?, ? -)
 Andrews, George (Mỹ), 1938 -)
 Andrews, Peter B. (Mỹ), 1937 -)
 Andrunakievich, Vladimir (Moldova/Liên Xô, 1917 - 1979)
 Anger, Carl Theodor (Đức, 1803 - 1858)
 Ankeny, Nesmith (Mỹ), 1927 - 1993)
 Anosov, Dmitri (Nga/Liên Xô, 1936 -)
 Anscombe, Francis (Anh, 1918 - 2001)
 Anselin, Luc (Bỉ, ? -)
 Ansoff, Igor (Mỹ), 1918 - 2002)
 Anthemius of Tralles (Ancient Hy Lạp, 474 - 534)
 Antiphon (Ancient Hy Lạp, 480 TCN - 411 TCN)
 Antoine, Louis (Pháp, 1888 - 1971)
 Antonelli, Giovanni (Ý, 1818 - 1872)

Ape

 Apéry, Roger (Pháp/Hy Lạp, 1916 - 1994)
 Apfelbacher, Karl (Đức, ? -)
 Apian, Philipp (Đức, 1531 - 1589)
 Apianus, Petrus (Đức, 1495 - 1552)
 Apollonius of Perga (Ancient Hy Lạp, 262 TCN - 190 TCN)
 Apostol, Tom M. (Mỹ)/Hy Lạp, 1923 -)
 Appel, Kenneth (Mỹ), 1932 -)
 Appell, Paul Émile (Pháp, 1855 - 1930)
 Approximation, Pythagorean (Ancient Ấn Độ, ? -)
 Arad, Zvi (Israel, 1942 -)
 Arago, François Jean Dominique (Pháp, 1786 - 1853)
 Arakelov, Suren (Liên Xô, 1947 -)
 Arbarello, Enrico (Ý, ? -)
 Arbogast, Louis François Antoine (Pháp, 1759 - 1803)
 Arbuthnot, John (Anh, 1667 - 1735)
 Archimedes (Ancient Hy Lạp/Sicilia, 287 TCN - 212 TCN)
 Archytas (Ancient Hy Lạp, 428 TCN - 347 TCN)
 D'Arcy, Count Patrick (Ireland, 1725 - 1779)
 Arens, Richard Friederich (Mỹ), 1919 - 2000)
 Arenstorf, Richard (Mỹ), ? -)
 Arf, Cahit (Thổ Nhĩ Kỳ, 1910 - 1997)
 Argand, Jean-Robert (Pháp, 1768 - 1822)
 Argoli, Andrea (Ý, 1570 - 1657)
 Aristarchus of Samos (Ancient Hy Lạp, 310 TCN - 230 TCN)
 Aristotle (Ancient Hy Lạp/Hy Lạp, 384 TCN - 322 TCN)
 Armero, Julio Garavito (Colombia, 1865 - 1920)
 Armitage, Peter (Anh, 1924 -)
 Arnauld, Antoine (Pháp, 1612 - 1694)
 Arnold, Douglas N. (Mỹ), 1954 -)
 Arnold, Vladimir Igorevich (Nga/Liên Xô, 1937 -)

Aro

 Arocena, Rodrigo (Uruguay, 1947 -)
 Aronszajn, Nachman (Ba Lan, 1907 - 1980)
 Arthur, James (Mỹ)/Canada, 1944 -)
 de Artiga, Francisco (Spain, ? - 1711)
 Artin, Emil (Áo/[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]], 1898 - 1962)
 Artin, Michael (Mỹ), 1934 -)
 Artom, Emilio (?, 1888 - 1952)
 Arveson, William (Mỹ), 1934 -)
 Aryabhata I (Ancient Ấn Độ, 476 - 550)
 Arzelà, Cesare (Ý, 1847 - 1912)
 Aṣ-Ṣaidanānī (?, ? -)
 Aschbacher, Michael (Mỹ), 1944 -)
 Asclepius of Tralles (Ancient Hy Lạp, ? -)
 Ascoli, Giulio (Ý, 1843 - 1896)
 Aşkar, Attila (Thổ Nhĩ Kỳ, ? -)
 Askey, Richard (Mỹ), 1933 -)
 ibn Aslam, Abū Kāmil Shujā (Ai Cập, 850 - 930)
 Aslam, Chaudry Mohammad (Pakistan, 1900 - 1965)
 Asprey, Winifred (?, 1917 - 2007)
 Asser, Günter (Đức, ? -)
 Atanassov, Krassimir (Bulgaria, 1954 -)
 [[S[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]]n Athey|Athey, S[[[[[Hoa Kỳ|Mỹ]]]]]]n]] (Mỹ), 1970 -)
 Atiyah, Michael Francis (Vương quốc Anh, 1929 -)
 Atkin, A. O. L. (Mỹ)/Vương quốc Anh, 1925 - 2008)
 Atkinson, Henry (Anh, 1781 - 1824)
 Attalus of Rhodes (Ancient Hy Lạp, ? -)
 Atwood, George (Anh, 1745 - 1807)
 Aubert, Karl Egil (Na Uy, 1924 - 1990)
 Aubin, Thierry (Pháp, 1942 - 2009)
 Auerbach, Herman (Ba Lan, 1901 - 1942)

Aug

 Augenstein, Bruno (Đức, 1923 - 2005)
 Aumann, Israel Robert John (Israel, 1930 -)
 Auslander, Louis (?, 1928 - 1997)
 Austin, James Murdoch (Mỹ), 1915 - 2000)
 Austin, Oscar Phelps (Mỹ), 1848 - 1933)
 Autolycus of Pitane (Ancient Hy Lạp, 360 TCN - 290 TCN)
 Ávila, Artur (Brazil, 1979 -)
 Avis, David (Vương quốc Anh, 1951 -)
 Ax, James (Mỹ), 1937 - 2006)
 Axelrod, Robert (Mỹ), 1943 -)
 Ayres, Leonard Porter (Mỹ), 1879 - 1946)
 Ayrton, Hertha Marks (Anh, 1854 - 1923)
 Ayyangar, A. A. Krishnaswami (Ấn Độ, 1892 - 1953)
 Azuma, Kazuoki (Nhật Bản, ? -)
 Azumaya, Goro (Nhật Bản, 1920 -)

Tham khảo

Mathematics-related lists
Danh sách toán học


title: Lâu đài Steinvikholm

text:
Lâu đài Steinvikholm (tiếng Na Uy: Steinvikholm Slott) là một pháo đài đảo trên bán đảo Skatval gần Stjørdal, hạt Nord-Trøndelag, Na Uy. Lâu đài này được xây dựng trong vòng 7 năm, từ 1525 đến 1532, cho Tổng Giám mục Công giáo cuối cùng của Na Uy, Olav Engelbrektsson.

Lâu đài này chiếm khoảng một nửa số đất trên đảo đá. Sự thiếu vắng suối nước có nghĩa là nước ngọt đã được đưa từ đại lục ra đây. Một cây cầu gỗ phục vụ như là cách duy nhất để các hòn đảo khác ngoài thuyền ra. Mặc dù thiết kế lâu đài đã được phổ biến trên khắp châu Âu năm 1525, thiết kế thời trung cổ của nó đã trở nên lỗi thời vì hỏa lực bao vây cải thiện được cung cấp bởi thuốc súng và đại bác.
Lâu đài này được xây dựng sau khi Olav Engelbrektsson trở về từ một cuộc họp của các Đức Giáo hoàng tại Roma, có lẽ với dự đoán của các cuộc xung đột quân sự tôn giáo sắp xảy ra.
Khi chống cự đối với Đức Tổng Giám mục Engelbrektsson vì vụ xâm lấn đối với Đan Mạch leo thang, đầu tiên với Frederick I của Đan Mạch và kế Christian III của ông Đan Mạch, lâu đài Steinvikholm và nhà nguyện Nidarholm đã trở thành các pháo đài quân sự của Giáo hội Công giáo ở Na Uy. Tháng 4 năm 1537, các cải cách Đan Mạch-Na Uy đã dẫn đến việc đưa Đức Tổng Giám mục ra khỏi lâu đài và sống lưu vong ở Lier ở Hà Lan (Bỉ), nơi ông qua đời vào ngày 07 tháng 2 năm 1538. Tại lâu đài, tổng Giám mục còn để lại lại đền thờ St Olav vật khác từ Giáo đường Nidaros (Trondheim). Cỗ quan tài ban đầu có chứa cơ thể St. Olav vẫn ở Steinvikholm cho đến khi nó được trả lại cho Nhà thờ Nidaros trong 1564. Kể từ 1568, một St Olav tại Nidaros không rõ.

Từ 17 đến thế kỷ 19, hòn đảo này đã được sử dụng như một mỏ đá và một số nề của lâu đài đã bị bán và gỡ bỏ khỏi vị trí. Hoạt động này đã được bỏ qua bởi các nhà chức trách Đan Mạch-Na Uy là một cách để loại bỏ một đài tưởng niệm để phe đối lập Liên minh Đan Mạch-Na Uy.

Tham khảo

Lâu đài Na Uy
Nord-Trøndelag


title: Turégano

text:
Turégano là một đô thị ở tỉnh Segovia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha (Instituto Nacional de Estadística), đô thị này có dân số 1,119 người.

Tham khảo

Đô thị ở Segovia


title: Farida Nekzad

text:
Farida Nekzad là nhà báo, người đồng sáng lập, nhà quản lý và phó giám đốc hãng thông tấn Pajhwok Afghan News, một hãng thông tấn độc lập hàng đầu của Afghanistan. Bà cũng là cựu phó chủ tịch Hiệp hội Phương tiện Truyền thông Tự do Nam Á (South Asia Free Media Association) thuộc "Ủy ban Phương tiện Truyền thông Nam Á" (South Asia Media Commission).

Đời tư
Bà là vợ thứ nhì của Rahimullah Smander. Chồng bà đã đoạt được 181 phiếu bầu trong một cuộc bầu cử nghị viện của Afghanistan. Người vợ trước của ông có một con gái và hai con trai.

Giải thưởng
2008 "Giải Dũng cảm trong nghề báo" của Quỹ Phương tiện Truyền thông của Phụ nữ Quốc tế (International Women's Media Foundation).
2008 Giải Tự do Báo chí Quốc tế của Ủy ban bảo vệ các nhà báo.

Tham khảo

Năm sinh thiếu
Nhân vật còn sống
Nhà báo Afghanistan


title: Tilhouse

text:
Tilhouse là một xã thuộc tỉnh Hautes-Pyrénées trong vùng Occitanie khu vực tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 622 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Hautes-Pyrénées


title: Sân bay Eindhoven

text:
Sân bay Eindhoven  là một sân bay khu vực gần Eindhoven, Hà Lan. Năm 2007, sân bay này phục vụ 1,5 triệu lượt khách, là sân bay lớn thứ hai của Hà Lan (so với mức 48 triệu lượt khách của sân bay Schiphol).

Đây là một sân bay hỗn hợp quân sự và dân sự. Từ đệ nhất thế chiến đến mấy năm trước, sân bay này vẫn được gọi là Welschap.

Trong đệ nhị thế chiến, sân bay này bị bom oanh tạc nặng. Ngày 15 tháng 7 năm 1995, một chiếcC-130 Hercules rơi ở sân bay này làm cho 34 người thiết mạng.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm

Các hãng bay theo lịch trình
Air France
operated by Airlinair (Paris-Orly)
operated by Cityjet (London-City)
OLT (Hamburg)
Iceland Express (Reykjavík-Keflavik)
Ryanair (Dublin, Girona, London-Stansted, Madrid, Marseille, Milan-Bergamo, Pisa, Rome-Ciampino, Stockholm Skavsta, Valencia)
transavia.com (Alicante, Faro, Málaga)
Wizz Air (Budapest, Katowice)

Các hãng thuê bao
Corendon Airlines (Antalya)
Dubrovnik Airlines (Pula)
Freebird Airlines (Dalaman)
Jetran Air (Lourdes)
Onur Air (Bodrum, Antalya)
Pegasus Airlines (Antalya)
Sky Airlines (Antalya)
transavia.com (Corfu, Kos, Rhodos, Heraklion, Dalaman, Bodrum, Antalya, Palma de Mallorca, Las Palmas, Tenerife, Hurghada)

Tham khảo

Liên kết ngoài
NATO MCCE
Eindhoven Airport Homepage
Guide to Eindhoven Airport
BOW.nl Belangenbehartiging Omwonenden Welschap

Sân bay Hà Lan
Noord-Brabant
Eindhoven


title: Bulbophyllum pygmaeum

text:
Bulbophyllum pygmaeum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

Liên kết ngoài

pygmaeum]]

P


title: Stelis franciscana

text:
Stelis franciscana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

Stelis (chi ong)
Động vật được mô tả năm 1925


title: Leptocerus iuventas

text:
Leptocerus iuventas là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Leptocerus


title: Gambassi Terme

text:
Gambassi Terme là một đô thị ở tỉnh Firenze trong vùng Toscana, tọa lạc khoảng 35 km về phía tây nam của Florence. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.828 người và diện tích là 83,1 km².

Gambassi Terme giáp các đô thị sau: Castelfiorentino, Certaldo, Montaione, San Gimignano, Volterra.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.gambassi-terme.fi.it/

Đô thị tỉnh Firenze


title: Emilio G. Segrè

text:
Emilio Gino Segrè (01.2.1905 – 22.4.1989) là nhà vật lý học người Mỹ gốc Do Thái sinh tại Ý, đã đoạt Giải Nobel Vật lý năm 1959 chung với Owen Chamberlain cho công trình phát hiện ra các hạt phản proton, một phản hạt hạ nguyên tử.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Segrè sinh trong một gia đình Do Thái Sephardic  ở Tivoli, gần Roma. Ông vào học ngành khoa học kỹ thuật ở Đại học Rome La Sapienza, nhưng năm 1927, ông đổi sang học Vật lý học dưới sự hướng dẫn của Enrico Fermi và đậu bằng tiến sĩ năm 1928.

Sau một thời gian phục vụ trong quân đội Ý từ năm 1928 tới 1929, ông đã làm việc với Otto Stern ở Hamburg và Pieter Zeeman ở Amsterdam với tư cách một nghiên cứu sinh của Quỹ Rockefeller vào năm 1930. Segrè được bổ nhiệm làm giáo sư phụ tá môn vật lý học tại Đại học Rome năm 1932 và phục vụ cho đến năm 1936. Từ năm 1936 tới 1938 ông làm giám đốc Phòng thí nghiệm Vật lý ở Đại học Palermo.

Sau một cuộc viếng thăm Phòng thí nghiệm bức xạ Berkeley của Ernest O. Lawrence, ông đã được gửi một dải molybden từ bộ làm lệch ở máy gia tốc cộng hưởng từ (cyclotron) của phòng thí nghiệm năm 1937 mà đã phát ra các dạng bất thường của phóng xạ. Sau cuộc phân tích cẩn thận về mặt hóa học và lý thuyết, Segrè đã có thể chứng minh rằng một số bức xạ đã được sản xuất bởi một nguyên tố mà trước đây chưa được biết đến, được đặt tên là tecneti, và là nguyên tố hóa học tổng hợp nhân tạo đầu tiên, không phát sinh trong thiên nhiên.

Trong khi Segrè đang tới thăm California vào mùa hè năm 1938, thì chính phủ phát xít của Benito Mussolini thông qua đạo luật bài Do Thái, cấm các người Do Thái không được làm việc ở các trường đại học. Vì là một người Do Thái, bây giờ Segrè rơi vào tình trạng một người di cư vô thời hạn.

Tại Phòng thí nghiệm bức xạ Berkeley, Lawrence mời ông làm phụ tá nghiên cứu—một cương vị tương đối thấp đối với một người đã khám phá ra một nguyên tố—với mức lương 300 dollar Mỹ một tháng. Tuy nhiên, trong hồi ức Segrè, khi Lawrence biết được rằng Segrè bị mắc kẹt cách hợp pháp ở California, thì ông ta đã giảm lương của Segrè xuống còn 116 dollar Mỹ một tháng, điều mà nhiều người - kể cả Segrè - coi như là (Lawrence) lợi dụng tình thế bắt bí.

Segrè cũng làm giảng viên khoa vật lý ở Đại học California tại Berkeley..

Khi làm việc ở Berkeley, ông đã giúp phát hiện ra nguyên tố astatin và chất đồng vị plutoni-239 (mà sau này được dùng để chế tạo ra Fat Man, trái bom nguyên tử đã ném xuống Nagasaki của Nhật Bản). Tháng 4 năm 1944 ông thấy rằng Thin Man – trái bom bằng plutonium "kiểu súng"được đề nghị - sẽ không vận hành được (vì có các tạp chất Pu-240), vả lại ưu tiên đã dành cho trái bom Fat Man, trái bom "nổ" bằng plutonium.

Từ năm 1943 tới 1946 ông làm việc ở Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos với cương vị trưởng nhóm nghiên cứu của Dự án Manhattan. Năm 1944, ông nhập quốc tịch Mỹ và giảng dạy tại các trường Đại học Columbia, Đại học Illinois cùng Đại học Rio de Janeiro. Năm 1946, ông trở lại Đại học California tại Berkeley làm giáo sư Vật lý học và lịch sử khoa học tới năm 1972.

Giáo sư Segrè và Owen Chamberlain cùng dẫn đầu nhóm nghiên cứu ở Phòng thí nghiệm bức xạ Lawrence. Nhóm của họ đã đề xuất việc thí nghiệm để khám phá ra hạt phản proton và đây là nguyên nhân chủ yếu để xây dựng máy gia tốc hạt tên Bevatron ở Phòng thí nghiệm bức xạ Lawrence. Bevatron được thiết kế để đạt được năng lượng proton 6.2  trong đó mo là khối lượng nghỉ (rest mass) của proton. Với máy Bevatron mới, nhóm Segrè / Chamberlain đã sản xuất được hạt phản proton đầu tiên (như các hình ảnh trong phòng bong bóng (bubble chamber)) và hai người cùng đoạt giải Nobel Vật lý năm 1959 cho công trình của họ.

Năm 1974 ông trở lại Đại học Rome làm giáo sư Vật lý hạt nhân.

Hoạt động khác
Segrè cũng là một nhiếp ảnh gia, và đã chụp ảnh nhiều sự kiện làm tài liệu cùng các nhân vật trong lịch sử khoa học hiện đại. Viện Vật lý Hoa Kỳ đã đặt tên bộ lưu trữ hình ảnh của viện là lịch sử vật lý học để vinh danh ông.

Từ trần
Segrè qua đời ngày 22.4.1989 vì Nhồi máu cơ tim, thọ 84 tuổi.

Tác phẩm
 E. Segrè (1953) Experimental Nuclear Physics.
 E. Segrè (1964) Nuclei and Particles
 E. Segrè (1970) Enrico Fermi, Physicist, University Of Chicago Press.
 E. Segrè (1980) From X-rays to Quarks: Modern Physicists and Their Discoveries (Dover Classics of Science & Mathematics), Dover Publications.
 E. Segrè (1984) From Falling Bodies to Radio Waves: Classical Physicists and Their Discoveries.
 E. Segrè (1993) A Mind Always in Motion: the autobiography of Emilio Segrè, University of California Press [ISBN 0520076273].

Chú thích

Tham khảo
National Academy of Sciences biography
1959 Nobel Prize in Physics
Nobelprize.org, Emilio Segrè - biografi
Emilio G. Segrè
Annotated bibliography for Emilio Segre from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
 Oral History interview transcript with Emilio G. Segre ngày 13 tháng 2 năm 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives

Sinh năm 1905
Mất năm 1989
Người Ý gốc Do Thái
Người Mỹ gốc Do Thái
Nhà vật lý thực nghiệm
Người Ý đoạt giải Nobel
Nhà vật lý Ý
Nhà vật lý Mỹ
Người tham gia dự án Manhattan
Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Người đoạt giải Nobel Vật lý
Deaths from myocardial infarction
Giáo sư Đại học California tại Berkeley
Người phát hiện ra nguyên tố hóa học


title: Omorgus inflatus

text:
Omorgus inflatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Trogidae.

Chú thích

Tham khảo

Omorgus


title: Wormaldia abas

text:
Wormaldia abas là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Wormaldia


title: Saleh Ali Saleh Nabhan

text:
Saleh Ali Saleh Nabhan () (sinh 4 tháng 4 năm 1979 tại Mombasa, Kenya; mất 14 tháng 9 năm 2009 gần Baraawe, Somalia) bị Cục Điều tra Liên bang của Bộ Tư pháp Hoa Kỳ truy nã năm 2006, "cho nghi vấn liên quan tới tội tấn công một khách sạn vùng duyên hải và một máy bay chở khách hàng không Do Thái vào năm 2002 ở Kenya. Nabhan là thủ lĩnh của al-Qaeda ở Somalia. Một tiểu đội lính Hoa Kỳ xuất phát từ tàu chiến đậu ngoài khơi Ấn Độ Dương, tung ra một cuộc hành quân đặc biệt (xem Cuộc đột kích Baraawe) ngày 14 tháng 9, 2009, bằng trực thăng võ trang, hạ sát được Nabhan. Ngày 13 tháng 9, một báo cáo ở Anh tiết lộ rằng một nhóm người gốc Somalia đang trở về khu trại ở Somalia để được huấn luyện khủng bố. Chính những trại huấn luyện này có thể là lý do dẫn đến quyết định tấn công ngày 14/9, 2009. Nabhan là nhân vật chủ chốt đặc trách điều hành các trại huấn luyện, cũng như Aden Hashi Farah Ayro, lãnh tụ của nhóm al-Shabaab, đã bị phi đạn của Hoa Kỳ hạ sát vào tháng 3 năm 2008.

Chú thích

Sinh năm 1979
Mất năm 2009
Thành viên al-Qaeda gốc Kenya
Nhân vật bị giết tại Somalia
Chết vì không kích
Giết người ngoài pháp lý


title: Lai Vu, Tế Nam

text:
Lai Vu (chữ Hán giản thể: 莱芜区, âm Hán Việt: Lai Vu khu) là một quận thuộc địa cấp thị Tế Nam, tỉnh Sơn Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Lai Vu nằm ở tây nam của Sơn Đông, có diện tích 1910 km², dân số năm 2001 là 1.000.000 người. Quận Lai Vu được chia thành 3 nhai đạo biện sự xứ, 11 trấn và 1 hương.
Nhai đạo biện sự xứ: Thành Thị, Cao Trang, Trương Gia Oa
Trấn: Tân Trang, Miêu Sơn, Trà Diệp Khẩu, Tuyết Dã, Đại Vương Trang, Ngưu Tuyền, Phương Hạ, Trại Lý, Dương Lý, Dương Trang, Khẩu.
Hương: Hòa Trang.

Trước đó là quận Lai Thành thuộc địa cấp thị Lai Vu, từ tháng 1/2019 khi Lai Vu sáp nhập vào Tế Nam, quận này được đổi tên thành quận Lai Vu.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Sơn Đông
Lai Vu


title: Shiraz

text:
Shiraz (tiếng Ba Tư: شیراز Shiraz) là thành phố đông dân thứ sáu ở Iran và là thủ phủ của tỉnh Fars, dân số năm 2009 của thành phố là 1.455.073 người. Shiraz nằm ở phía tây nam của Iran bên sông theo mùa Khoshk Roodkhaneye (sông khô). Shiraz có khí hậu ôn hoà và đã là một trung tâm thương mại khu vực trong hơn 1.000 năm.
Thành phố có vườn Eram, một khu vườn Ba Tư nổi tiếng có ý nghĩa lịch sử, cổng Qur'an, sân bay quốc tế Shiraz.

Khí hậu

Tham khảo

Thư mục

Liên kết ngoài

 360° VR panorama gallery of Shiraz

Thành phố của Iran


title: Amegilla vanderysti

text:
Amegilla vanderysti là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1936


title: Macrostemum bellerophon

text:
Macrostemum bellerophon là một loài Trichoptera thuộc họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Macrostemum


title: Cá tuyết Greenland

text:
Cá tuyết Greenland (danh pháp hai phần: Gadus ogac), còn gọi là cá tuyết đá, ogac hay uvac, là một loài cá thực phẩm được đánh bắt ở quy mô thương mại.

Về màu sắc, cá tuyết Greenland nói chung là sẫm màu, từ màu nâu vàng tới nâu hay ánh xám bạc. Bề ngoài của nó là tương tự như các loài cá tuyết khác; nói chung là thân thể nặng nề, thuôn dài, thường với cuống đuôi to. Nó có thể dài tới 80 cm.

Cá tuyết Greenland là loài cá ăn đáy, sinh sống tại khu vực nước ven bờ và thềm lục địa, tới độ sâu 200 m. Khu vực sinh sống của nó là Bắc Băng Dương và phía tây bắc của Đại Tây Dương, từ Alaska tới miền tây Greenland, sau đó trải dài về phía nam dọc theo bờ biển Canada tới khu vực vịnh St. Lawrence và đảo mũi đất Breton, nói chung từ vĩ tuyến 45 tới 75° vĩ bắc.

Thịt của cá tuyết Greenland có màu trắng, kết cấu như bông nhưng rắn và cứng hơn, cũng như ít được ưa thích hơn khi so với thịt của cá tuyết Đại Tây Dương. Trong những năm gần đây, trữ lượng cá tuyết Greenland đã bị suy giảm mạnh.

Xem thêm
Cá tuyết Bắc Cực
Cá tuyết vùng cực

Chú thích

Tham khảo

 Gadus ogac trong IT IS, truy cập ngày 11-3-2006
 Gadus ogac trong FishBase, chủ biên Ranier Froese và Daniel Pauly. Phiên bản tháng 10 năm 2005. N.p.: FishBase, 2005.

O
Cá Bắc Băng Dương
Động vật được mô tả năm 1836


title: HMS Norfolk (78)

text:
HMS Norfolk (78) là một tàu tuần dương hạng nặng thuộc lớp County của Hải quân Hoàng gia Anh Quốc, và là chiếc dẫn đầu cho lớp phụ Norfork, cùng chung với chiếc HMS Dorsetshire (40) trong một kế hoạch dự định bao gồm bốn chiếc. Norfolk đã tham gia hoạt động trong suốt Chiến tranh Thế giới thứ hai và sau đó, cho đến khi được tháo dỡ vào năm 1950.

Thiết kế và chế tạo
Norfork được chế tạo bởi hãng Fairfield Shipbuilding & Engineering Co. Ltd tại Govan, được đặt lườn vào ngày tháng 7 năm 1927. Nó được hạ thủy vào ngày 12 tháng 12 năm 1928, và đưa ra hoạt động vào ngày 30 tháng 4 năm 1930.

Lịch sử hoạt động

Những năm giữa hai cuộc thế chiến
Vào tháng 9 năm 1931, thủy thủ trên Norfolk đã tham gia vào một cuộc nổi loạn mà sau này được biết đến dưới tên gọi Cuộc binh biến Invergordon. Sau đó nó phục vụ cùng Hạm đội Nhà Anh Quốc cho đến năm 1932 rồi đi sang châu Mỹ phục vụ cùng West Indies Station từ năm 1932 đến năm 1934. Từ năm 1935 đến năm 1939, nó phục vụ cho East Indies Station trước khi quay trở về nhà để tái trang bị vào năm 1939, và vẫn đang trọng ụ tàu khi Chiến tranh Thế giới thứ hai bùng nổ.

Chiến tranh Thế giới thứ hai

Vào cuối năm 1939, Norfolk được bố trí cùng Hải đội Tuần dương 18 thuộc Hạm đội Nhà, và đã tham gia vào việc săn đuổi các tàu chiến-tuần dương Đức Gneisenau và Scharnhorst cùng thiết giáp hạm Admiral Scheer. Nó nhiều lần được sửa chữa do những hư hại trong chiến đấu, cùng những cải biến cần thiết cho con tàu. Lần sửa chữa đầu tiên được thực hiện tại Belfast, sau khi nó suýt trúng một quả ngư lôi phóng từ tàu ngầm U-47, chiếc đã từng đánh chìm thiết giáp hạm Royal Oak tại Scapa Flow. Không lâu sau đó, Norfolk lại bị hư hại bởi bom ném trong một trận không kích nặng nề, buộc nó phải vào ụ tàu để sửa chữa, lần này là tại Clyde. Sau khi hoàn tất, Norfolk đi đến Xưởng đóng tàu Tyne để được trang bị một dàn radar.

Vào tháng 12 năm 1940, nó được lệnh đi đến khu vực Nam Đại Tây Dương làm nhiệm vụ bảo vệ các tuyến đường thương mại hàng hải, hoạt động từ Freetown trong thành phần của "Lực lượng K", tham gia săn đuổi chiếc Admiral Scheer, và vào tháng 1 năm 1941 là với chiếc tàu cướp tàu buôn Đức Kormoran. Đến tháng 2, nó hộ tống các đoàn tàu vận tải Bắc Cực, rồi đến tháng 5 quay trở lại vùng biển Iceland. Norfolk là chiếc tàu chiến thứ nhì trông thấy chiếc Bismarck, khi nó cùng con tàu chị em Suffolk tiếp tục bám sát chiếc thiết giáp hạm Đức, và nằm trong lực lượng cùng với Rodney và King George V đánh chìm con tàu Đức. Từ tháng 9, nó hoạt động như một tàu hộ tống cho các hoạt động vận tải Bắc Cực. Norfolk nằm trong thành phần lực lượng tuần dương hộ tống cho đoàn tàu vận tải JW55B khi nó đối đầu với Scharnhorst vào ngày 26 tháng 12 năm 1943. Nó ghi được ba phát trúng đích vào chiếc tàu chiến Đức, buộc đối thủ phải rút lui, và sau đó bị thiết giáp hạm HMS Duke of York cùng các tàu hộ tống bắt kịp và đánh chìm.

Tuy nhiên, nó cũng chịu đựng những hư hại trong cuộc đối đầu này, nên phải cho quay về Tyne để sửa chữa, và đã không thể tham gia vào cuộc Đổ bộ Normandy lịch sử. Khi chiến tranh sắp kết thúc, Norfolk rời Plymouth cho một đợt tái trang bị cần thiết tại Malta, sau khi đưa Hoàng gia Na Uy quay trở về Oslo sau 5 năm lưu vong tại London.

Sau chiến tranh
Nó tiếp nối quãng đời phục vụ tại Đông Ấn như là soái hạm của Tổng tư lệnh East Indies Station. Vào năm 1949, Norfolk quay trở về Anh Quốc và được đưa về lực lượng dự bị. Nó được bán cho BISCO vào ngày 3 tháng 1 năm 1950 để tháo dỡ. Vào ngày 14 tháng 2 năm 1950, nó được cho kéo đến Newport, và được bắt đầu tháo dỡ vào ngày 19 tháng 2.

Xem thêm

Tham khảo

Chú thích

Thư mục
 Colledge, J. J.; Warlow, Ben (1969). Ships of the Royal Navy: the complete record of all fighting ships of the Royal Navy (Rev. ed.). London: Chatham. ISBN 978-1-86176-281-8. OCLC 67375475.
 British and Empire Warships of the Second World War, H T Lenton, Greenhill Books, ISBN 1-85367-277-7
 Conway's All the World's Fighting Ships, 1922-1946, Ed. Robert Gardiner, Naval Institute Press, ISBN 0-87021-913-8

Liên kết ngoài
HMS Norfolk at U-boat.net
Cruisers of World War II

Lớp tàu tuần dương Norfork
Lớp tàu tuần dương County
Tàu tuần dương của Hải quân Hoàng gia Anh
Tàu tuần dương trong Thế Chiến II


title: Psilopterna eukratida

text:
Psilopterna eukratida là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

2=2011|3=06|4=24}}

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Psilopterna


title: Isotes albocincta

text:
Isotes albocincta là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: 10255 Taunus

text:
10255 Taunus (3398 T-3) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 10255 Taunus

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1977


title: Fannia scalaris

text:
Fannia scalaris (Fabricius, 1791), là một loài ruồi trong họ Fanniidae.

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1794
Fannia
Vật ký sinh


title: 5966 Tomeko

text:
5966 Tomeko (1990 VS6) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 15 tháng 11 năm 1990 bởi T. Seki ở Geisei.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5966 Tomeko

Thiên thể phát hiện năm 1990
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Fraxern

text:
Fraxern là một đô thị ở huyện Feldkirch thuộc bang Vorarlberg, Áo. Đô thị  có diện tích 8,87 km², dân số thời điểm năm 2006 là 689 người. Khu vực này có độ cao 817 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Cities and towns in Vorarlberg
Đô thị của Vorarlberg


title: Pseudopostega tenuifurcata

text:
Pseudopostega tenuifurcata là một loài bướm đêm thuộc họ Opostegidae. Nó được miêu tả bởi Donald R. Davis và Jonas R. Stonis, 2007. Nó được tìm thấy ở a lowland rainforest area ở đông bắc Costa Rica

Chiều dài cánh trước là 2.3–2.5 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 1 đến tháng 5.

Chú thích

Tham khảo

Pseudopostega


title: Lipotriches tulearensis

text:
Lipotriches tulearensis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Benoist mô tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Lipotriches
Động vật được mô tả năm 1962


title: Ngành Dương xỉ

text:
Ngành Dương xỉ (danh pháp khoa học: Polypodiopsida) là một nhóm gồm khoảng 12.000 loài thực vật có mạch, không có hạt, sinh sản thông qua các bào tử.

Vòng đời

Dương xỉ là các thực vật có mạch khác với thạch tùng ở chỗ có lá thật sự (vĩ diệp). Chúng khác với thực vật có hạt (bao gồm thực vật hạt trần và thực vật hạt kín) ở phương thức sinh sản do không có hoa và hạt. Giống như các loại thực vật có mạch khác, chúng có vòng đời được nhắc tới như là luân phiên các thế hệ, với đặc trưng là một pha thể bào tử lưỡng bội và một pha thể giao tử đơn bội, nhưng khác với thực vật hạt trần và thực vật hạt kín ở chỗ thể giao tử của dương xỉ là một sinh vật sống tự do.

Vòng đời của dương xỉ điển hình như sau:

 Pha thể bào tử (lưỡng bội) sinh ra các bào tử đơn bội nhờ phân bào giảm nhiễm.
 Bào tử phát triển nhờ phân bào có tơ thành thể giao tử, thông thường bao gồm một nguyên tản có khả năng quang hợp.
 Thể giao tử sinh ra các giao tử (thường bao gồm cả tinh trùng và trứng trên cùng một nguyên tản) nhờ phân bào có tơ.
 Tinh trùng linh động, có tiên mao (lông roi) thụ tinh cho trứng vẫn còn gắn chặt với nguyên tản.
 Trứng đã thụ tinh hiện giờ là hợp tử lưỡng bội và phát triển nhờ phân bào có tơ thành thể bào tử (cây "dương xỉ" điển hình mà chúng ta vẫn thấy).

Cấu tạo của dương xỉ

Giống như các thể bào tử của thực vật có hạt, thể bào tử của dương xỉ bao gồm:
 Thân: Phần lớn thường là thân rễ mọc bò ngầm dưới lòng đất, nhưng đôi khi và thân bò lan mọc bò trên mặt đất (như Polypodiaceae), hoặc thân cột bán hóa gỗ mọc thẳng trên mặt đất (như Cyatheaceae) cao tới 20 m ở một số loài (như Cyathea brownii trên đảo Norfolk và Cyathea medullaris ở New Zealand).
 Lá: Phần màu xanh, có khả năng quang hợp của cây. Ở các loài dương xỉ nó thường được nói tới như là lá lược, nhưng điều này là do sự phân chia lịch sử giữa những người nghiên cứu dương xỉ và những người nghiên cứu thực vật có hạt, chứ không phải là do các khác biệt trong cấu trúc. Các lá mới thông thường nở ra bằng cách bung ra đầu lá non cuộn chặt. Sự bung ra của lá như vậy gọi là kiểu xếp lá hình thoa. Lá được chia ra thành ba kiểu:
 Lá dinh dưỡng (Trophophyll): Là lá không sinh ra bào tử, thay vì thế nó chỉ sản xuất các chất đường nhờ quang hợp. Nó là tương tự như các lá xanh điển hình của thực vật có hạt.
 Lá bào tử (Sporophyll): Lá sinh ra bào tử. Lá này là tương tự như các vảy của nón thông ở thực vật hạt trần hay như nhị và nhụy ở thực vật hạt kín. Tuy nhiên, không giống như thực vật có hạt, các lá bào tử của dương xỉ thông thường không chuyên biệt hóa, trông tương tự như các lá dinh dưỡng và cũng sản xuất các chất đường nhờ quang hợp, giống như các lá dinh dưỡng.
 Brophophyll: Lá sinh ra một lượng lớn bất thường các bào tử. Các lá thuộc kiểu này cũng lớn hơn các kiểu lá khác nhưng giống với các lá dinh dưỡng.
 Rễ: Các cấu trúc không quang hợp mọc ngầm dưới đất, có chức năng hút nước và các chất dinh dưỡng từ trong đất. Chúng luôn luôn là rễ chùm và về cấu trúc thì tương tự như rễ của thực vật có hạt.

Tuy nhiên, thể giao tử của dương xỉ lại rất khác biệt với các thể giao tử của thực vật có hạt. Chúng thông thường bao gồm:
 Nguyên tản: Cấu trúc màu xanh lục, có khả năng quang hợp, dày một lớp tế bào, thường có dạng hình tim hay hình thận, dài 3–10 mm và rộng 2–8 mm. Nguyên tản sinh ra các thể giao tử nhờ:
 Các túi đực: Các cấu trúc nhỏ hình cầu sinh ra tinh trùng có tiên mao.
 Các túi noãn: Cấu trúc hình bình thót cổ sinh ra một trứng ở đáy, và tinh trùng tiến tới được chỗ đó bằng cách chui qua cổ.
 Các rễ giả: Các cấu trúc tương tự như rễ (không phải rễ thật sự) bao gồm các tế bào đơn lẻ thuôn cực dài, với nước và các khoáng chất được hấp thụ trên toàn bộ bề mặt cấu trúc này. Các rễ giả cũng có tác dụng neo nguyên tản vào trong đất.

Sinh sản
Dương xỉ sinh sản bằng cả hai hình thức: sinh sản vô tính và hữu tính. Cây sinh dưỡng có thân, rễ, lá, hình thành các túi bào tử. Thể bào tử được sinh ra từ hợp tử và mang các túi bào tử. Lúc chín, các túi bào tử của thực vật có lá, phát tán các bào tử giảm nhiễm và chúng nẩy mầm tạo ra nguyên tản lưỡng tính hoặc đơn tính. Nó cũng giống như túi bào tử của thể sinh túi của ngành Rêu. Chu trình phát triển cá thể của chúng là lưỡng di truyền nhưng thể bào tử chiếm ưu thế (Lưỡng – Đơn bội)

Phân loại
Ngành Dương xỉ được cho là có nguồn gốc từ lớp Cladoxylopsida đã tuyệt chủng tồn tại trong Kỷ Devon và Kỷ Than đá.

Thomas Cavalier-Smith phân loại dương xỉ còn sinh tồn như sau:

 Lớp Mộc tặc Equisetopsida [= Sphenopsida]
 Bộ Mộc tặc Equisetales
 Họ Equisetaceae
 Bộ †Pseudoborniales: họ duy nhất †Pseudoborniaceae, chi duy nhất †Pseudobornia
 Bộ †Sphenophyllales: họ duy nhất †Sphenophyllaceae, chi duy nhất †Sphenophyllum
 Lớp Dương xỉ tòa sen Marattiopsida: Bộ duy nhất Marattiales, họ duy nhất Marattiaceae (còn được gọi Angiopteridaceae, Christenseniaceae, Danaeaceae, Kaulfussiaceae)
 Chi Angiopteris, Christensenia, Danaea, Eupodium, Marattia, Ptisana
 Lớp Quyết lá thông Psilotopsida
 Bộ Lưỡi rắn Ophioglossales
 Họ Ophioglossaceae (còn được gọi Botrychiaceae, Helminthostachyaceae)
 Bộ Quyết lá thông Psilotales
 Họ Psilotaceae (còn được gọi Tmesipteridaceae)
 Lớp Dương xỉ thật sự Pteridopsida [= Filicopsida, Polypodiopsida]
 Bộ Cyatheales
 Họ Thyrsopteridaceae
 Họ Loxomataceae
 Họ Culcitaceae
 Họ Plagiogyriaceae
 Họ Cibotiaceae
 Họ Cyatheaceae (gồm Alsophilaceae, Hymenophyllopsidaceae)
 Họ Dicksoniaceae (gồm Lophosoriaceae)
 Họ Metaxyaceae
 Bộ Gleicheniales
 Họ Gleicheniaceae (gồm Dicranopteridaceae, Stromatopteridaceae)
 Họ Dipteridaceae (gồm Cheiropleuriaceae)
 Họ Matoniaceae
 Bộ Hymenophyllales
 Họ Hymenophyllaceae (gồm Trichomanaceae)
 Bộ Osmundales
 Họ Osmundaceae
 Bộ Polypodiales (xem hình)
 Họ Lindsaeaceae (gồm Cystodiaceae, Lonchitidaceae)
 Họ Saccolomataceae
 Họ Dennstaedtiaceae (gồm Hypolepidaceae, Monachosoraceae, Pteridiaceae)
 Họ Pteridaceae (gồm Pellaeaceae, Adiantaceae, Ceratopteridaceae, Cryptogrammaceae)
 Họ Aspleniaceae
 Họ Thelypteridaceae
 Họ Woodsiaceae (gồm Athyriaceae, Cystopteridaceae)
 Họ Blechnaceae (gồm Stenochlaenaceae)
 Họ Onocleaceae
 Họ Dryopteridaceae (gồm Aspidiaceae, Bolbitidaceae, Elaphoglossaceae, Hypodematiaceae, Peranemataceae)
 Họ Oleandraceae
 Họ Davalliaceae
 Họ Lomariopsidaceae (gồm Nephrolepis)
 Họ Polypodiaceae (gồm Drynariaceae, Grammitidaceae, Gymnogrammitidaceae, Loxogrammaceae, Platyceriaceae, Pleurisoriopsidaceae)
 Họ Tectariaceae
 Bộ Salviniales
 Họ Marsileaceae (gồm Pilulariaceae)
 Họ Salviniaceae (gồm Azollaceae)
 Bộ Schizaeales
 Họ Lygodiaceae
 Họ Anemiaceae (gồm Mohriaceae)
 Họ Schizaeaceae
 Bộ †Zygopteridales

Nghệ thuật và trang trí
Họa tiết cây dương xỉ lần đầu tiên trở nên nổi bật tại Triển lãm Quốc tế 1862 và vẫn được ưa chuộng “như một biểu tượng yêu thích của những đam mê thú vị” cho đến hết thế kỷ 19.

Vì lá dương xỉ khá phẳng nên chúng được sử dụng để trang trí theo những cách mà nhiều loại cây khác không làm được. Chúng được dán vào album của các nhà sưu tập, dán vào các vật thể ba chiều, được sử dụng làm giấy nến cho nghệ thuật “spatter-work”, được tẩm mực và ép thành các bề mặt để in tự nhiên, v.v.

Các mẫu gốm dương xỉ đã được giới thiệu bởi Wedgwood, Mintons Ltd, Royal Worcester, Ridgeway, George Jones, và những công ty khác, với nhiều hình dạng và phong cách trang trí khác nhau bao gồm cả tượng trưng bày. Một đài tưởng niệm Sir William Jackson Hooker, Giám đốc Vườn Bách thảo Hoàng gia, Kew được ủy quyền từ Josiah Wedgwood và các con đã được dựng lên tại Nhà thờ Kew vào năm 1867 với các nhánh cây có hình lá Dương Xỉ. Một bản sao đã được trình bày tại Bảo tàng Victoria & Albert (Victoria and Albert Museum) hiện nay, nơi nó vẫn có thể được nhìn thấy.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Dự án Cây sự sống: Filicopsida
 Phân loại dương xỉ
 A fern book bibliography
 Đăng ký hóa thạch dương xỉ
 L. Watson và M.J. Dallwitz (2004 trở đi). Dương xỉ (Filicopsida) trên đảo Anh.
 Dương xỉ và hội chứng cuồng dương xỉ (Pteridomania) tại Scotland thời Victoria
 Hình ảnh thực vật không hạt tại bioimages.vanderbilt.edu
 Hiệp hội Dương xỉ Mỹ (AFS)
 Hiệp hội Dương xỉ học Anh (BPS)
 Danh lục dương xỉ và thạch tùng thế giới


title: Phyllocnistis canariensis

text:
Phyllocnistis canariensis là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở quần đảo Canaria và Madeira.

Ấu trùng ăn Salix canariensis. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ. The mine consists of a very long gallery in the epidermis of a branch, eventually ascending along the petiole và ending in an upper-surface pupal chamber between the midrib và the leaf margin.

Chú thích

Tham khảo

Phyllocnistis


title: Gerbécourt

text:
Gerbécourt là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Château-Salins, tổng Château-Salins. Tọa độ địa lý của xã là 48° 51' vĩ độ bắc, 06° 30' kinh độ đông. Gerbécourt nằm trên độ cao trung bình là 268 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 206 mét và điểm cao nhất là 354 mét. Xã có diện tích 2,95 km², dân số vào thời điểm 1999 là 102 người; mật độ dân số là 34 người/km². Xã nằm 4 km về phía bắc của Château-Salins, thuộc Pháp từ năm 1766.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: Hoằng Tổ

text:
Hoằng Tổ () là miếu hiệu của một số vua chúa Việt Nam và Trung Quốc.

Việt Nam
Mạc Hoằng Tổ (Mạc Thái Tổ truy tôn)
Trịnh Hoằng Tổ

Trung Quốc
Chu Hoằng Tổ

Xem Thêm
Chiêu Tổ
Hiến Tổ
Văn Tổ
Cảnh Tông
Xuất Đế
Hoằng Vương

Miếu hiệu


title: Heteroleuca

text:
Heteroleuca là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Limnephilus nipponicus

text:
Limnephilus nipponicus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Limnephilus


title: Ampedus menoko

text:
Ampedus menoko là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1994.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Saint-Bonnet-des-Quarts

text:
Saint-Bonnet-des-Quarts là một xã trong tỉnh Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loire

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintbonnetdesquarts


title: Đình Quang

text:
Giáo sư, tiến sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Đình Quang (16 tháng 7 năm 1928 – 12 tháng 7 năm 2015) là đạo diễn sân khấu, nhà viết kịch, nhà nghiên cứu lý luận sân khấu, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hoá Thông tin, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Việt Nam. Ông đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật đợt 3 (năm 2007).

Tiểu sử và sự nghiệp
Ông tên thật là Nguyễn Đình Quang, sinh năm 1928 tại Hà Nội, trong một gia đình có 16 anh chị em, cha là một bác sĩ có tiếng. Trong kháng chiến chống Pháp, ông nhập ngũ vào bộ đội. Sau đó ông trở thành diễn viên, rồi giữ chức Trưởng đoàn kịch trung đoàn 77, Trưởng đoàn văn công Sư 325 tại mặt trận Bình Trị Thiên. Ngoài diễn kịch, ông còn trở thành một nghệ sĩ ngâm thơ với những bài Đêm nay Bác không ngủ (Minh Huệ) và Ta đi tới (Tố Hữu) đã được ghi vào đĩa. Ông còn viết nhiều vở kịch kháng chiến như Người anh (1947), Bên kia (1949), Lối vườn hoa (1950), Hạt vàng (1951), Khăn tang kháng chiến (1952)...

Sau kháng chiến, ông được cử sang học đạo diễn tại Học viện Hý kịch Trung ương Bắc Kinh. Sau đó ông tiếp tục tu nghiệp bằng tiến sĩ ở đại học Humboldt ở Berlin. Thời gian này ông cũng đã dàn dựng nhiều vở diễn ở nước bạn như Cờ hồng phấp phới, Liệt hỏa hồng tâm, Gia đình cách mạng, Đông qua xuân đến... Sau khi về nước ông đã trở thành một trong thế hệ đạo diễn sân khấu đầu tiên của Việt Nam, và là người đầu tiên giới thiệu phương pháp sân khấu Stanislavski và Bertolt Brecht. Ông còn là người đầu tiên đưa điện ảnh lên sân khấu với vở Đại đội trưởng của tôi của Đào Hồng Cẩm. Ông đã dàn dựng thành công nhiều vở như Tàn đêm (Tất Đạt), Tuổi hai mươi (Lưu Trọng Lư), Đại đội trưởng của tôi (Đào Hồng Cẩm), Bệnh sĩ (Lưu Quang Vũ), Hão (Lê Quý Hiền), Người tốt thành Tứ Xuyên (Bertolt Brecht), Một đêm giông tố..., đã đạt nhiều huy chương vàng, bạc tại các hội diễn sân khấu toàn quốc.

Ngoài công tác biểu diễn, ông còn là nhà giáo, nhà quản lý. Ông là một trong những người sáng lập và là hiệu trưởng của Trường Nghệ thuật sân khấu Việt Nam (trước là Trường Ca kịch Dân tộc) rồi sau là Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Việt Nam (sáp nhập bởi Trường Nghệ thuật sân khấu và Trường Nghệ thuật Điện ảnh). Nhiều học trò đầu tiên của ông sau này là những đạo diễn, diễn viên nổi tiếng như Nghệ sĩ Nhân dân Trọng Khôi, Nghệ sĩ Nhân dân Doãn Hoàng Giang, Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Dũng, Nghệ sĩ ưu tú Minh Ngọc, Nghệ sĩ Nhân dân Thế Anh, Nghệ sĩ ưu tú Mỹ Dung, Nghệ sĩ Nhân dân Doãn Châu... Ông còn giữ các chức vụ: Uỷ viên Thường trực Ban chấp hành Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam khoá I (1957-1983), Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam. Từ năm 1984 đến 1993, ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Văn hoá Thông tin, phụ trách mảng nghệ thuật.

Đình Quang còn đóng góp lớn trong công tác phê bình lý luận sân khấu nói riêng và văn hóa nói chung. Ông đã viết hàng chục cuốn sách nghiên cứu lý luận sân khấu như Mấy vấn đề về nghệ thuật biểu diễn (1962), Kỹ thuật tâm lý diễn viên (1968), Nghệ thuật biểu diễn hiện thực tâm lý (1978),  Sân khấu tiểu luận (1975), Phương pháp sân khấu Bectôn Brếch (1983), B.Brecht und das Theater Vietnam (tiếng Đức – 1989),  Bàn về sân khấu tự sự (1982), Sân khấu Việt Nam (1998)... Ông là tác giả những cuốn sách về văn hóa như Còn nhân loại, còn văn hóa; Nhận thức và xử lý văn hóa trên thế giới; Văn học nghệ thuật và sự hình thành phát triển nhân cách; Văn học nghệ thuật Thăng Long - Hà Nội quá khứ và hiện tại, Nghệ thuật Việt Nam với sự phát triển nhân cách và văn minh Việt Nam... Nhiều tác phẩm của ông đã được tập hợp trong bộ Tuyển tập Đình Quang gồm 4 tập: Về sân khấu Việt Nam; Về sân khấu nước ngoài (1962), Về văn học nghệ thuật (1995), Về văn hóa (1999), đã được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2007.

Nguyễn Đình Quang là một tên tuổi có nhiều đóng góp lớn cho nghệ thuật sân khấu Việt Nam ở cả bốn lĩnh vực: biểu diễn, đào tạo, lý luận phê bình và quản lý... Ông được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân năm 1993 và học hàm Giáo sư năm 1984.

Ông qua đời ngày 12 tháng 7 năm 2015 tại Đà Nẵng.

Tác phẩm

Kịch
 Người anh (1947)
 Bên kia (1949)
 Lối vườn hoa (1950)
 Hạt vàng (1951)
 Khăn tang kháng chiến (1952)
 Một gia đình dũng cảm (1959)
 Anh Trỗi viết cùng Lưu Trọng Lư và Vũ Khiêu (1965).

Nghiên cứu lý luận
 Mấy vấn đề về nghệ thuật biểu diễn (1962)
 Kỹ thuật tâm lý diễn viên (1968)
 Nghệ thuật biểu diễn hiện thực tâm lý (1978)
 Sân khấu tiểu luận (1975)
 Phương pháp sân khấu Bectôn Brếch (1983)
 B.Brecht und das Theater Vietnam (tiếng Đức - 1989)
 Bàn về sân khấu tự sự (1982)
 Sân khấu Việt Nam (1998)
 Còn nhân loại, còn văn hóa
 Nhận thức và xử lý văn hóa trên thế giới
 Văn học nghệ thuật và sự hình thành phát triển nhân cách
 Văn học nghệ thuật Thăng Long – Hà Nội quá khứ và hiện tại
 Nghệ thuật Việt Nam với sự phát triển nhân cách và văn minh Việt Nam
 Văn học nghệ thuật với xã hội và con người trong phát triển
 Tuyển tập Đình Quang
Về sân khấu Việt Nam (1962)
Về sân khấu nước ngoài'' (1962)
Về văn học nghệ thuật (1995)
Về văn hóa (1999)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Nghệ sĩ Nhân dân Đình Quang: 80 tuổi vẫn... "lướt nét"
 Đình Quang - một chân dung văn hóa
 Cụ Đình Quang còn... trẻ lắm
 Nghệ sĩ Nhân dân Đình Quang trên trang của Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam

Người Hà Nội
Đạo diễn sân khấu Việt Nam
Nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam
Nhà viết kịch Việt Nam
Nghệ sĩ nhân dân Việt Nam
Người nhận giải thưởng Hồ Chí Minh
Giáo sư Việt Nam
Người họ Nguyễn tại Việt Nam
Nhà soạn kịch thế kỷ 20
Nhà soạn kịch thế kỷ 21


title: Pomor

text:
Pomor (tiếng Nga: поморы, phát âm gần giống như pa-mo-rư) là một từ trong tiếng Nga để chỉ những người dân Nga định cư ven bờ Bạch Hải. Vào đầu thế kỷ 12, những người thám hiểm từ Novgorod đã đến Bạch Hải bằng đường qua cửa sông Bắc Dvina và lập ra những khu định cư của người Nga dọc theo bờ biển. Họ cũng là những người đã đi xa xuyên qua khu vực Ural ở bắc Siberia và lập ra thành phố Mangazeya. Các pomor đã duy trì hành trình thương mại phía bắc giữa Arkhangelsk và Siberia. Thành phố chính của họ là Kholmogory, đây cũng là quê hương của một số pomor nổi tiếng nhất như Mikhail Lomonosov và Semyon Dezhnev.

Sau khi Liên Xô tan rã đã diễn ra sự tranh luận về việc những pomor này có được thừa nhận là dân bản xứ và có nên đưa vào danh sách các dân tộc bản địa của Nga hay không.

Theo điều tra dân số năm 2002 hiện nay có khoảng 6.000 pomor ở Nga.

Tham khảo

Người Nga
Khu vực của Nga
Biển Trắng


title: Teucholabis dileuca

text:
Teucholabis dileuca là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Teucholabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Clussais-la-Pommeraie

text:
Clussais-la-Pommeraie là một xã trong tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 130 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Les Combes

text:
Les Combes là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Dân số
Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là 598.Ước lượng năm 2004 là 689.

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Doubs


title: Khâm Bắc

text:
Khâm Bắc (chữ Hán giản thể: 钦北区, bính âm: Qīnběi Qū, âm Hán Việt: Khâm Bắc khu) là một quận thuộc địa cấp thị Khâm Châu, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Khâm Bắc có diện tích 2685 km², dân số năm 2002 là 640.000 người. Về mặt hành chính, quận Khâm Bắc được chia thành 12 trấn: Đại Tự, Quý Đài, Đại Trực, Thanh Đường, Bình Cát, Tiểu Đổng, Tân Đường, Na Mông, Na Xuân, Trường Than, Bản Thành, Đại 垌.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Quảng Tây


title: Cyphellaceae

text:
The Cyphellaceae là một họ nấm trong bộ Agaricales. Họ này chứa 16 chi và 31 loài.

Chi
Asterocyphella
Campanophyllum
Catilla
Cheimonophyllum
Chondrostereum
Cunninghammyces
Cyphella
Gloeocorticium
Gloeostereum
Granulobasidium
Hyphoradulum
Incrustocalyptella
Phaeoporotheleum
Seticyphella
Sphaerobasidioscypha
Thujacorticium

Xem thêm
List of Agaricales families

Hình ảnh

Tham khảo


title: Chimarra berghei

text:
Chimarra berghei là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Chimarra


title: Hamasaki Ayumi

text:
sinh ngày 2 tháng 10 năm 1978, là một nữ ca sĩ, nhạc sĩ và cũng là một diễn viên, Ayumi được gọi với tên Ayu bởi các fan hâm mộ của mình, ngoài ra cô còn có một bút danh dùng khi sáng tác nhạc nữa là CREA, tên của một con cún đang nuôi ở nhà. Ca khúc Depend on you của cô được khán giả trẻ Việt Nam biết đến với phiên bản lời Việt mang tên Ban mai tình yêu do Mỹ Tâm trình bày.

Cô được phong tặng "nữ hoàng nhạc Pop" cùng với sự nổi tiếng của mình tại quê hương Nhật Bản. Sinh ra và lớn lên tại Fukuoka, cô bắt đầu sống tại Tokyo khi lên 14 tuổi để tiếp tục sự nghiệp trong ngành giải trí của mình. Vào năm 1998, dưới sự giám hộ của một nhà thâu âm Max Matsuura thuộc công ty Avex CEO, cô bắt đầu xuất bản một loạt các bài hát đơn giản trong Album đầu tay của mình vào năm 1999 mang tên "A Song for XX". Liền sau đó album này đã chiếm hạng nhất trên bảng xếp hạng Oricon và giữ vững vị trí trong 4 tuần lễ tiếp theo. Album "A Song for XX" được bán đến 548.210 bản và tạo nên sự nổi tiếng của Hamasaki Ayumi tại Nhật Bản.

Với sự thay đổi liên tục hình ảnh và ra sức củng cố tài năng âm nhạc của mình, sự nổi tiếng của Ayumi vượt ra ngoài cả châu Á, tận Bắc Mĩ và châu Âu. Âm nhạc và thời trang của cô cũng lan rộng đến các nước như Trung Quốc, Singapore và Hàn Quốc. Ayumi cùng các bài hát của mình xuất hiện ngày càng nhiều trong quảng cáo và các chương trình truyền hình thương mại. Ayumi đã dồn hết tài năng và sự nổi tiếng của mình vào mục đích thương mại, nhưng sau đó cô đã chuyển hướng mình khỏi sự thương mại hóa bằng cách phủ nhận địa vị của mình tại công ty Avex như là một sản phẩm thương mại.

Bài hát với tựa đề "Poker Face" trong album đầu tay của cô bán ra được 50 triệu bản trong nước Nhật và xếp hạng vào các bài hát bán chạy nhất của cô trong nước. Như một nữ ca sĩ, cô nắm giữ hầu hết các vị trí cao nhất trong các bảng xếp hạng và danh sách các nữ ca sĩ có doanh thu cao nhất trong nước. Từ năm 1999 đến 2008, hằng năm Ayumi đều có ít nhất một đĩa đơn đứng vị trí hàng đầu trong các bảng xếp hạng. Cô cũng là một nữ ca sĩ đầu tiên có 8 album ca nhạc bán chạy nhất đứng hàng đầu trên bảng xếp hạng Oricon.

Cuộc đời và sự nghiệp âm nhạc

Thời thơ ấu và những nỗ lực ban đầu
Ayu được sinh ra ở quận Fukuoka, con nuôi lớn bởi mẹ và bà. Khi Ayu được 3 tuổi thì cha đã đột ngột bỏ 2 mẹ con và không liên lạc gì từ đó. Trong khi mẹ đi làm suốt, bà đã trở thành người coi sóc Ayu. Ayumi bắt đầu sự nghiệp người mẫu cho các công ty ở địa phương từ năm lên 7 để kiếm thêm tiền phụ giúp gia đình. Tuổi thơ của Ayumi bị mất mát rất nhiều tại một đất nước vốn xem gia đình là hạt nhân của xã hội, nhưng cô không cảm nhận được sự mất mát đó. "Nếu có mất thì mẹ tôi mất chứ không phải tôi. Tôi không hiểu rõ nỗi khổ của sự cô đơn cho đến khi tôi đến Tokyo" - Ayumi hồi tưởng. Học hết trung học cơ sở, Ayumi rời Fukuoka, đến Tokyo một mình để học tiếp cấp 3 tại ngôi trường mà hai ngôi sao của Nhật là Fukada Kyoko và Kato Ai theo học. Tại đây, Ayu tiếp tục làm người mẫu và nhận một số vai diễn trong phim truyền hình như Miseinen, một số phim có kinh phí thấp Gakko II, Ladys Ladys! !Soucho Saigo no Hi và đã không được thành công cho lắm với những nỗ lực này: Cô ấy bị cho rằng quá thấp để làm người mẫu (do người hướng dẫn của Ayu nhận xét), và những gì cô ấy đã làm chưa được công chúng đón nhận nồng nhiệt. Mặc dù Ayu thường xuyên đạt thành tích tốt trong học tập, nhưng Ayu đã đi đến quyết định cuối là những môn mà mình theo học chẳng giúp ích gì được cho mình cả, do đó Ayu xuống hạng trầm trọng, và trở nên lơ là trong việc học.

Khi sự nghiệp người mẫu và diễn xuất của Ayu gặt hái chút thành công. Người hướng dẫn của Ayu quyết định thay đổi hình tượng Ayu thành một ca sĩ. Khởi đầu ở môi trường âm nhạc chuyên nghiệp của Ayu là lĩnh vực Rap. Tháng 12 năm 1995, Album đầu của Ayu Nothing from Nothing dưới nhãn Nippon Columbia được phát hành. Nhưng Album đã không lọt vào bảng Oricon và Nippon Columbia đã bỏ rơi Ayu. Không lâu sau đó, Ayu đã bỏ trường trung học; không việc làm, Ayu bỏ nhiều thời gian đi shop mua sắm quần áo ở Shibuya và đi nhảy ở câu lạc bộ Disco Velfarre (Avex là chủ câu lạc bộ này)

Và cái đêm định mệnh ấy đã đến khi một người bạn làm việc tại hộp đêm mời Ayumi đi hát karaoke đã làm thay đổi cuộc đời của Ayumi. Nghe Ayu hát, Masato Matsuura - người tự giới thiệu với Ayu là nhà sản xuất nhạc, đi cùng với bạn của Ayumi – đã thực sự sửng sốt. Ayumi hồi tưởng: "Tôi chưa bao giờ nghe đến công ty Avex. Khi Matsuura hỏi tôi có muốn trở thành ca sĩ hay không, tôi đã trả lời 'không đời nào' vì nhìn ông ta chẳng có vẻ gì có thể tin tưởng được... Bạn biết đấy, đã có rất nhiều cô gái bị dụ dỗ theo cách như thế này..." Hơn một năm sau đó, Matsuura đã kiên trì đi theo thuyết phục Ayumi. Cuối cùng thì Ayumi đã đồng ý sẽ theo học một lớp dạy hát vì "Lúc đó, tôi chẳng có việc gì khá hơn để làm". Thế nhưng, giáo viên quá nghiêm khắc và lớp học quá tẻ nhạt làm Ayumi chẳng cảm thấy thú vị và cô thường xuyên bỏ học. "Tôi có cảm giác như mình lại trở về với trường học. Ở đâu có những quy định khắt khe là tôi không thể nào chịu nổi" - Ayumi thú nhận với Matsuura. Thay vì nổi giận và xoá tên Ayumi thì Matsuura đã đề nghị cô sang New York để được đào tạo chuyên nghiệp. "Tôi nghĩ rằng đó chỉ là một lời nói đùa". Năm đó Ayumi chỉ vừa mới 17 tuổi. Và cô đã lên đường sang New York, sống trong một khách sạn, và hàng ngày đi học hát tại trường cách khách sạn không xa lắm. Thời gian sống thoải mái ở đây đã làm Ayumi cảm thấy rất thoải mái vì không chịu một sức ép nào cả. Sau 3 tháng, kết thúc khoá học, Ayumi quay trở về Nhật Bản. Do tính thẳng thắn và khá nóng nảy, Ayumi gặp khó khăn trong vấn đề nói lên suy nghĩ của mình, nên Ayumi thường trao đổi với Matsuura qua thư từ. Nhận ra lời văn của Ayumi rất hay, có thể biến thành những ca từ xúc động trong bài hát nên Matsuura đã đưa ra đề nghị Ayumi hãy thử viết nhạc. Ý tưởng bày tỏ cảm xúc tình cảm, gửi gấm tâm tư, suy nghĩ qua các ca khúc đã ám ảnh Ayumi. "Trước đây chưa từng có ai yêu cầu hoặc mong chờ ở tôi điều gì" – Ayumi nói. Ayumi nói với Matsuura: "Senmu (giám đốc điều hành) tôi không làm được điều này!" Matsuura rất tức giận, nhưng ông không mắng mà còn động viên Ayumi rằng cô sẽ làm được, và sẽ chiến thắng. Lòng tin của ông làm cho Ayumi cố gắng hơn. "Ông ấy là người đã phát hiện ra tôi và 'biến' tôi thành một vì sao" Và sự nghiệp của Matsuura có thể cũng sẽ tắt ngấm trong đêm nếu như vì sao đó không chói sáng trong đêm.

Hai singles đầu tiên của Ayumi: Poker Face (phát hành ngày 8 tháng 4 năm 1998) và You (10 tháng 6 năm 1998) lọt vào vị trí số 20 trên bảng xếp hạng. Bốn bài kế tiếp: Trust (5 tháng 8 năm 1998), For my dear (7 tháng 10 năm 1998), Depend on you (9 tháng 12 năm 1998) và Whatever (10 tháng 2 năm 1999) lần lượt có chỗ đứng trong Top 10. Và đột phá bắt đầu khi single Love Destiny (14 tháng 4 năm 1999) leo lên chiếm ngôi vị số 1 suốt nhiều tuần liền. Kể từ đó, bất cứ single hay album nào của Ayumi cũng đều chiếm một trong 3 thứ hạng cao nhất chỉ sau vài tuần lọt vào bảng xếp hạng Oricon Global Entertainment (một phiên bản giống như Billboard của Nhật Bản). Và từ đó một nữ hoàng nhạc pop đã được ra đời.

Tác phẩm

Album phòng thu nguyên bản
 [1999.01.01] A Song for XX #1
 [1999.11.10] LOVEppears #1
 [2000.09.27] Duty #1
 [2002.01.01] I am... #1
 [2002.12.18] RAINBOW #1
 [2004.12.15] MY STORY #1
 [2006.01.01] (miss) understood #1
 [2006.11.29] Secret #1
 [2008.01.01] GUILTY #2
 [2009.03.25] NEXT LEVEL #1
 [2010.04.14] Rock 'N' Roll Circus #1
 [2010.12.22] Love Songs #1
 [2012.03.21] Party Queen #2
 [2013.02.08] Love Again #1
 [2014.06.18] Colours #5
 [2015.04.08] A One #4
 [2016.06.29] M(a)de in Japan #2

Album khác
Album mini
 [1995.12.01] NOTHING FROM NOTHING (Pre-Avex)
 [2003.12.17] Memorial address
 [2011.08.31] Five
 [2012.11.08] Love
 [2012.12.08] Again
 [2015.08.05] Sixxxxxx
Album biên soạn
 [2001.03.28] A Best
 [2003.03.12] A Ballads
 [2007.02.28] A Best 2 -White-
 [2007.02.28] A Best 2 -Black-
 [2008.09.10] A COMPLETE ~ALL SINGLES~
 [2012.08.08] A Summer Best
 [2014.03.12] Countdown Live 2013–2014 A Vol. 1
 [2014.03.12] Countdown Live 2013–2014 A Vol. 2
 [2014.11.26] Winter Ballad Selection

Đĩa đơn
 [1995.09.21] NOTHING FROM NOTHING (Pre-Avex) #200
 [1998.04.08] poker face #20
 [1998.06.10] YOU #20
 [1998.08.05] Trust #9
 [1998.10.07] For My Dear... #9
 [1998.12.09] Depend on you #6
 [1999.02.10] WHATEVER #5
 [1999.04.14] LOVE ~Destiny~ #1
 [1999.05.12] TO BE #4
 [1999.07.14] Boys & Girls #1
 [1999.08.11] A #1
 [1999.11.10] appears #2
 [1999.12.08] kanariya #1
 [2000.02.09] Fly high #3
 [2000.04.26] vogue #3
 [2000.05.17] Far away #2
 [2000.06.07] SEASONS #1
 [2000.09.27] SURREAL #1
 [2000.11.01] AUDIENCE #2
 [2000.12.13] M #1
 [2001.01.31] evolution #1
 [2001.03.07] NEVER EVER #1
 [2001.05.16] Endless sorrow #1
 [2001.07.11] UNITE! #1
 [2001.09.27] Dearest #1
 [2002.03.06] Daybreak #2
 [2002.04.24] Free & Easy #1
 [2002.07.24] H #1
 [2002.09.26] Voyage #1
 [2003.07.09] & #1
 [2003.08.20] forgiveness #1
 [2003.11.06] No way to say #1
 [2004.03.31] Moments #1
 [2004.07.28] INSPIRE #1
 [2004.09.29] CAROLS #1
 [2005.04.20] STEP you/is this LOVE? #1
 [2005.08.03] fairyland #1
 [2005.09.14] HEAVEN #1
 [2005.11.30] Bold & Delicious/Pride #1
 [2006.03.08] Startin'/Born To Be... #1
 [2006.06.21] BLUE BIRD #1
 [2007.07.18] glitter/fated #1
 [2007.09.19] talkin' 2 myself #1
 [2008.04.08] Mirrorcle World #1
 [2008.12.17) Days/GREEN #1
 [2009.02.25] Rule/Sparkle #1
 [2009.08.12] Sunrise / Sunset ～LOVE is ALL～ #1
 [2009.12.29] You were... / BALLAD
 [2010.07.14] MOON/blossom #1
 [2010.09.22] crossroad #1
 [2010.09.29] L #1
 [2013.12.25] Feel the love/Merry-go-round #5
 [2014.10.01] Terminal #24
 [2014.12.24] Zutto.../Last minute/Walk #5

Đĩa đơn kĩ thuật số
 [2007.12.05] Together When...
 [2012.02.08] how beautiful you are
 [2015.07.01] Step by step
 [2016.09.30] We are the QUEENS

Đĩa đơn khác
 [2000.11.15] the other side ONE: Hex Hector
 [2001.01.31] The other side TWO: Junior Vasquez
 [2001.02.28] poker face (re-release)
 [2001.02.28] YOU (re-release)
 [2001.02.28] Trust (re-release)
 [2001.02.28] For My Dear... (re-release)
 [2001.02.28] Depend on you (re-release)
 [2001.02.28] WHATEVER (re-release)
 [2001.02.28] LOVE ~Destiny~ (re-release)
 [2001.02.28] TO BE (re-release)
 [2001.11.21] Excerpts from ayu-mi-x III: 001
 [2001.12.13] Excerpts from ayu-mi-x III: 002
 [2001.12.13] Excerpts from ayu-mi-x III: 003
 [2001.12.13] Excerpts from ayu-mi-x III: 004
 [2001.12.26] Excerpts from ayu-mi-x III: 005
 [2001.12.26] Excerpts from ayu-mi-x III: 006
 [2002.10.xx] M (re-release)
 [2002.11.07] H (re-release)
Single ở Đức
 [2005.04.18] appears
 [2002.12.15] Connected (Lightning)
 [2002.09.27] Naturally
 [2003.04.07] Connected
 [2004.03.08] Depend on you
 [2004.10.03] M
 [2005.11.27] UNITE!

Album phối lại
 [1999.03.17] ayu-mi-x
 [2000.02.16] SUPER EUROBEAT PRESENTS ayu-ro-mix
 [2000.03.08] ayu-mi-x II version US&EU
 [2000.03.08] ayu-mi-x II version JPN
 [2000.03.08] ayu-mi-x II version Acoustic Orchestra
 [2000.03.29] ayu-mi-x II version Non-Stop Mega Mix
 [2001.02.28] ayu-mi-x III Acoustic Orchestra
 [2001.02.28] ayu-mi-x III Non-Stop Mega Mix
 [2001.09.27] Cyber TRANCE presents ayu trance
 [2001.09.28] SUPER EUROBEAT presents ayu-ro mix 2
 [2002.03.20] ayu-mi-x 4 - selection Acoustic Orchestra Version
 [2002.03.20] ayu-mi-x 4 - selection Non-Stop Mega Mix Version
 [2002.09.26] Cyber Trance presents ayu trance 2
 [2003.09.30] RMX Works from ayu-mi-x 5 non-stop mega mix
 [2003.09.30] RMX Works from Cyber Trance presents ayu trance 3
 [2003.09.30] RMX Works from Super Eurobeat presents ayu-ro mix 3
 [2005.03.24] MY STORY Classical
 [2008.03.26] ayu-mi-x 6 -GOLD-
 [2008.03.26] ayu-mi-x 6 -SILVER-
 [2011.04.20] ayu-mi-x 7 -version HOUSE-
 [2011.04.20] ayu-mi-x 7 -version Acoustic Orchestra-
 [2011.04.20] ayu-mi-x 7 presents ayu trance 4
 [2011.04.20] ayu-mi-x 7 presents ayu-ro mix 4
 [2011.04.20] ayu-mi-x 7 -LIMITED COMPLETE BOX SET-
 [2013.01.08] A Classical
 [2015.01.28] LOVE CLASSICS
 [2015.12.23] Winter diary ~A7 Classical~

Vinyl
Vinyl ở Nhật
 [1999.06.05] Depend on you
 [1999.06.19] A Song for XX
 [1999.06.19] from your letter
 [1999.06.19] poker face
 [1999.06.19] SIGNAL
 [1999.07.03] Hana
 [1999.07.03] POWDER SNOW
 [1999.07.03] Trust
 [1999.07.03] Wishing
 [1999.07.17] As if...
 [1999.07.17] FRIEND II
 [1999.07.17] Two of us
 [1999.07.17] YOU
 [1999.xx.xx] Boys & Girls
 [1999.10.06] A (side NYC Vinyl)
 [1999.10.06] A (side TYO Vinyl)

Vinyl ở Bắc Mĩ
 [1999.xx.xx] Boys & Girls
 [2001.05.27] appears
 [2001.06.12] kanariya
 [2001.08.12] Duty
 [2001.08.12] evolution
 [2001.09.16] M
 [2001.09.xx] Trauma
 [2001.10.xx] monochrome
 [2001.xx.xx] too late
 [2001.xx.xx] Boys & Girls

Vinyl ở Đức
 [2002.11.15] Connected (Part 1)
 [2003.02.29] Connected (The Remixes
 [2003.09.06] M (Part 1)
 [2003.09.26] M (Part 2)
 [2003.11.02] M (Part 3)
 [2004.01.16] Depend on you Svenson & Gielen remixes
 [2004.02.26] Depend on you (Part 2)
 [2004.09.02] Naturally (Part 1)
 [2004.09.16] Naturally (Part 2)
 [2005.02.17] appears Armin van Buuren Remixes
 [2005.10.04] appears The Remixes
 [2005.10.21] UNITE! (Part 1)
 [2005.10.24] UNITE! (Part 2)

Vinyl quốc tế
 [2002.06.12] Connected (Vinyl Bỉ)
 [2004.05.05] M (Vinyl Tây Ban Nha)

Hợp tác với ca sĩ khác
 [1998.11.26] avex 10th Anniversary Presents avex THE ALBUM (#4 "A" (m.c.A.T and Hamasaki Ayumi))
 [1999.04.24] Tsunku - "LOVE ~Dakiatte~" (#2 "LOVE ~since 1999~" (Hamasaki Ayumi & Tsunku))
 [2001.12.12] Hamasaki Ayumi + KEIKO - "a song is born" #1
 [2002.01.23] Various Artists Featuring songnation|VARIOUS ARTISTS FEATURING song+nation (#1 a song is born Hamasaki Ayumi + KEIKO)
 [2002.03.06] song-nation2 trance (#1 a song is born (tatsumaki remix))
 [2002.05.29] The Japan Gold Disc Award 2002 (#8 a song is born)
 [2003.08.06] Various Artists Space Drive Route 1 [2004.09.20] J-pop Meets Classics Harmony - Ayumi Hamasaki (Warsaw Philharmonic and Janacek Philharmonic Orchestra)

 DVD/VHS
 [1995.09.15] Ayumi Hamasaki - Idol Promotional Model Video [1999.09.15] A Film for XX [2000.02.23] A Clips [2000.03.29] ayumi hamasaki [2000.09.13] Concert Tour 2000 (vol.1) [2000.09.13] Concert Tour 2000 (vol.2) [2001.06.20] ayumi hamasaki countdown live 2000-2001 A [2001.11.11] ayumi hamasaki DOME TOUR 2001 A [2003.01.29] ayumi hamasaki COUNTDOWN LIVE 2001-2002 A [2003.01.29] ayumi hamasaki ARENA TOUR 2002 A [2003.01.29] ayumi hamasaki STADIUM TOUR 2002 A [2003.01.29] ayumi hamasaki COUNTDOWN LIVE 2002-2003 A [2003.01.29] Complete Live Box Set [2004.01.09] a-nation '03 summer festival(có sự tham gia của ourselves, Greatful days, HANABI ~episode II~ and July 1st)
 [2004.02.25] A museum ~30th single collection live~ [2004.02.25] Complete Clip Box [2004.06.xx] The MTV Super Dry Live (có sự tham gia của ourselves)
 [2004.09.29] ayumi hamasaki ARENA TOUR 2003~2004 A [2004.11.30] a-nation '04 summer festival (có sự tham gia của INSPIRE, HANABI, Boys & Girls and July 1st)
 [2005.03.02] ayumi hamasaki COUNTDOWN LIVE 2004-2005 A [2004.08.24] ayumi hamasaki ARENA TOUR 2005 A ~MY STORY~ [2005.10.26] a-nation '05 Best Hit Live|a-nation '05 BEST HIT LIVE (có sự tham gia của STEP you, HANABI and Flower Garden)
 [2006.03.23] ayumi hamasaki COUNTDOWN LIVE 2005-2006 A [2006.11.01] ayumi hamasaki ARENA TOUR 2006 A ~(miss)understood~ [2006.11.08] a-nation '06 BEST HIT LIVE (có sự tham gia của Startin', Boys & Girls, evolution and BLUE BIRD)
 [2007.11.07] a-nation '07 BEST HIT LIVE (có sự tham gia của 1 LOVE, fated, and glitter)
 [2008.02.22] ayumi hamasaki ASIA TOUR 2007: You And Me [2008.06.18] ayumi hamasaki COUNTDOWN LIVE 2007-2008 Anniversary Phim
 [1995.??.??] Sumomomomomo (すももももも)
 [1995.??.??] Nagisa no Shindobaddo (Like Grains of Sand)
 [2000.04.01] Ladies Ladies! Soucho Saigo no hi [2000.??.??] hamasaki ayumi (Re-issues)
 [2002.11.13] Tsuki ni Shizumu (月に沈む; Sinking into the Moon)

 Trò chơi
 [2001.12.13] A Visual Mix (Play Station)
 [2002.03.29] A TYPE (PC)

 Hợp tác với ca sĩ khác
 [1998.11.26] avex 10th Anniversary Presents avex THE ALBUM (#4 "A" (m.c.A.T and Hamasaki Ayumi'''))

Giải thưởng & Kỉ lục

Chú thích

Liên kết ngoài
 Ayumi Hamasaki Offical Website
 Ayumi Hamasaki Sekai - Ayumi Hamasaki's Fansite Forum

Nữ ca sĩ Nhật Bản
Doanh nhân người Nhật
Người đoạt giải World Music Awards
Sinh năm 1978
Nhân vật còn sống
Nữ ca sĩ nhạc rock
Người từ thành phố Fukuoka
Nữ ca sĩ thế kỷ 21


title: Homalispa reticulata

text:
Homalispa reticulata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Homalispa


title: Neublans-Abergement

text:
Neublans-Abergement là một xã của tỉnh Jura, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Theo điều tra dân số 1999, xã có dân số là 389.The estimation for 2004 was 443.

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Jura


title: Hexatoma vittipennis

text:
Hexatoma vittipennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Jahangirpur

text:
Jahangirpur là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Gautam Buddha Nagar thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Jahangirpur có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 196 mét (643 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Jahangirpur có dân số 9522 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Jahangirpur có tỷ lệ 47% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 58%, và tỷ lệ cho phái nữ là 36%. Tại Jahangirpur, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Pseudostomatella martini

text:
Pseudostomatella martini là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 5 mm and 20 mm

Phân bố
Chúng phân bố ở seas along Philippines.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Gastropods.com: Pseudostomatella martini; accessed: 10 tháng 11 năm 2010

Pseudostomatella