title: HMS Tiger (1913)

text:
HMS Tiger (1913) là một tàu chiến-tuần dương được Hải quân Hoàng gia Anh Quốc chế tạo ngay trước Chiến tranh Thế giới thứ nhất, là chiếc duy nhất trong lớp của nó. Được chế tạo bởi hãng John Brown and Company tại Clydebank, Scotland và hạ thủy vào năm 1913, Tiger là chiếc tàu chiến-tuần dương có vỏ giáp mạnh nhất của Hải quân Hoàng gia vào lúc bắt đầu chiến tranh, cho dù nó vẫn đang được hoàn tất khi cuộc xung đột nổ ra. Con tàu được phân về Hải đội Tàu chiến-Tuần dương một trong suốt thời gian chiến tranh; đã tham gia trận Dogger Bank vào đầu năm 1915 cho dù vẫn còn đang chạy thử máy nên đã không thể hiện tốt. Sau đó nó tham gia Trận Jutland vào năm 1916, nơi nó là một trong những tàu chiến-tuần dương Anh bị bắn trúng nhiều nhất, cho dù nó chỉ bị hư hại nhẹ. Nó trải qua phần còn lại của cuộc chiến trong những cuộc tuần tra vô sự tại Bắc Hải, mặc dù đã hỗ trợ từ xa cho Trận Heligoland Bight thứ hai vào năm 1917.

Tiger là chiếc tàu chiến-tuần dương cũ nhất được Hải quân Hoàng gia giữ lại sau khi những giới hạn về trọng lượng tàu chiến của Hiệp ước Hải quân Washington có hiệu lực vào năm 1922. Nó trở thành một tàu huấn luyện tác xạ vào năm 1924, rồi gia nhập Hải đội Tàu chiến-Tuần dương vào năm 1929 khi soái hạm của đơn vị này, chiếc Hood, trải qua một đợt tái trang bị lâu dài. Khi Hood quay trở lại phục vụ vào năm 1931, Tiger được cho ngừng hoạt động và tháo dỡ vào năm 1932 theo những điều khoản của Hiệp ước Hải quân London năm 1930.

Thiết kế và chế tạo
Tiger là chiếc tàu chiến-tuần dương duy nhất được phê duyệt cho Chương trình Chế tạo Hải quân 1911–1912, cho dù đã có đề nghị bổ sung thêm một chiếc chị em với nó, được đặt tên Leopard, trong Chương trình Hải quân 1912–1913, nhưng bị hoãn lại cho đến năm 1914 như một thành viên thứ sáu của lớp thiết giáp hạm Queen Elizabeth. Tuy nhiên tài liệu lưu trữ không ghi nhận có thêm chiếc tàu chiến-tuần dương nào khác được dự trù trước năm 1914.

Đặc tính chung

Tiger có chiều dài chung , mạn thuyền rộng  và độ sâu của mớn nước trung bình là  khi đầy tải nặng. Con tàu có trọng lượng choán nước bình thường là  và lên đến  khi đầy tải nặng. Mặc dù Tiger chỉ dài hơn  và rộng hơn  so với chiếc tàu chiến-tuần dương Queen Mary dẫn trước, nó lại có trọng lượng choán nước nặng hơn  so với con tàu cũ. Nó có một chiều cao khuynh tâm  khi đầy tải.

Động lực
Tiger có hai bộ turbine hơi nước Parsons dẫn động trực tiếp được đặt trong các phòng động cơ riêng biệt. Mỗi bộ bao gồm một cặp turbine áp lực cao phía trước và phía sau dẫn động trục phía ngoài, cùng một cặp turbine áp lực thấp phía trước và phía sau dẫn động trục phía trong. Các chân vịt ba cánh của nó có đường kính . Hệ thống cung cấp hơi nước bao gồm 39 nồi hơi ống nước Babcock and Wilcox bố trí trong 5 phòng nồi hơi với áp lực hoạt động . Các turbine được thiết kế để cung cấp công suất , và tối đa có thể đạt ; nhưng chỉ đạt đến  khi chạy thử máy, mặc dù nó chỉ vừa suýt soát đạt đến tốc độ thiết kế .

Trữ lượng nhiên liệu của Tiger gồm  dầu đốt và  than, lên đến tổng cộng , khá thuận lợi khi so sánh với trữ lượng của Queen Mary . Sử dụng số liệu duy nhất (không chính thức) về mức độ tiêu hao nhiên liệu hằng ngày của Tiger là  ở tốc độ , có thể tính toán ra được rằng nó có tầm xa hoạt động tối đa ; trong khi con số tương đương của Queen Mary là khoảng . Bốn dynamo phát điện một chiều cung cấp một công suất 750 kw ở mực điện thế 220 volt.

Vũ khí
Tiger trang bị tám khẩu pháo BL  Mk V bố trí trên bốn tháp pháo nòng đôi vận hành bằng thủy lực, được đặt tên 'A', 'B', 'Q' và 'Y' từ trước ra sau. Các khẩu pháo có thể hạ đến góc −3° và nâng lên đến 20°, cho dù bộ kiểm soát hỏa lực điều khiển tháp pháo bị giới hạn ở góc nâng tối đa 15° 21', cho đến khi được trang bị lăng kính ngắm siêu nâng ngay trước trận Jutland vào tháng 5 năm 1916 để có thể ngắm ở góc nâng tối đa. Chúng bắn ra đạn pháo nặng  ở lưu tốc đầu đạn . Ở góc nâng 14,75°, tầm bắn xa của loại đạn pháo xuyên thép (AP) đạt được ; và ở góc nâng 20°, tầm bắn xa được mở rộng đến . Tốc độ bắn của các khẩu pháo này là 1,5–2 quả đạn pháo mỗi phút. Con tàu mang theo tổng cộng 1.040 quả đạn pháo trong thời chiến, 130 quả cho mỗi khẩu pháo.

Để tự bảo vệ chống lại các tàu phóng lôi, Tiger được trang bị mười hai khẩu BL  Mk VII, đặt trong các tháp pháo ụ. Các khẩu pháo có thể hạ đến góc −7° và nâng lên đến 14°. Chúng bắn ra đạn pháo nặng  ở lưu tốc đầu đạn  và tầm xa tối đa  ở góc nâng 14°. Tốc độ bắn của chúng là 5–7 phát mỗi phút. Mỗi khẩu pháo được cung cấp 120 quả đạn.

Con tàu được trang bị một cặp pháo phòng không kiểu QF 3 inch 20 cwt trên một bệ góc cao Mark II, có khả năng hạ đến 10° và nâng tối đa lên đến 90°. Nó bắn ra đạn pháo nặng  với lưu tốc đầu đạn  và tốc độ 12–14 viên mỗi phút. Trần bắn hiệu quả của kiểu pháo này là . Nguyên thủy Tiger mang theo 300 quả đạn cho mỗi khẩu, nhưng trong chiến tranh bị giảm xuống còn 150 quả mỗi khẩu.

Bốn ống phóng ngư lôi ngầm  được trang bị bên mạn tàu, một cặp bên mạn phải và một cặp bên mạn trái, trước tháp pháo 'A' và sau tháp pháo 'X'. Chiếc tàu chiến-tuần dương mang theo 20 ngư lôi 21 inch Mk II*** có đầu đạn chứa  thuốc nổ TNT. Tầm xa của chúng là  ở tốc độ  hoặc  ở tốc độ .

Kiểm soát hỏa lực
Dàn pháo chính của Tiger được kiểm soát từ cả hai bộ kiểm soát hỏa lực chính và phụ. Bộ kiểm soát hỏa lực chính được đặt trên nóc cột ăn-ten trước, và bộ phụ đặt trên cấu trúc thượng tầng phía sau trong tháp điều khiển ngư lôi. Dữ liệu đo được từ máy đo tầm xa Argo  trong một vỏ giáp bảo vệ đặt bên trên tháp chỉ huy được nạp vào một bộ Argo Clock Mk IV (một máy tính cơ khí kiểm soát hỏa lực) đặt trong trạm truyền tin bên dưới tháp chỉ huy dưới mực nước, nơi chúng được biên dịch thành dữ liệu tầm xa và độ lệch được các khẩu pháo sử dụng. Một bộ Dumaresq Mark VII* đặt trên tháp bọc thép xoay theo mục tiêu để cung cấp thông tin về phương vị cho trạm truyền tin giúp vào việc định vị và tính toán. Một trạm truyền tin thứ hai được trang bị cho dàn pháo hạng hai của con tàu, cho dù hai bộ điều khiển hỏa lực cho các khẩu pháo này, một bộ cho mỗi bên mạn, chỉ được trang bị vào năm 1915.

Kỹ thuật kiểm soát hỏa lực tiến bộ nhanh chóng vào những năm ngay trước thế chiến, và việc phát triển hệ thống định hướng hỏa lực là một sự phát triển đáng kể. Nó bao gồm bộ kiểm soát hỏa lực đặt trên cao của con tàu, cung cấp bằng điện góc nâng và góc xoay của tháp pháo bằng con trỏ, và các pháo thủ làm theo chỉ dẫn đó. Các khẩu pháo được bắn đồng thời, giúp vào việc quan sát điểm rơi của đạn pháo cũng như hạn chế ảnh hưởng của sự chòng chành con tàu trên sự phân tán của đạn pháo.

Trong chiến tranh các máy đo tầm xa của Tiger được gia tăng cả về số lượng lẫn kích cỡ. Đến cuối chiến tranh, các tháp pháo 'A' và 'Q' trang bị máy đo tầm xa , trong khi tháp pháo 'X', nóc bọc thép bên trên tháp chỉ huy (còn gọi là tháp điều khiển pháo) và tháp điều khiển ngư lôi có máy đo tầm xa . Một máy đo tầm xa  đặt trên đỉnh cột ăn-ten trước và ba máy đo tầm xa  trang bị cho tháp pháo 'B', tháp điều khiển pháo và bên trên bệ la bàn. Một máy đo tầm xa góc cao  cũng được bố trí trên nóc cấu trúc thượng tầng phía trước dành cho các khẩu súng phòng không.

Vỏ giáp

Sơ đồ vỏ giáp bảo vệ cho Tiger tương đương như của Queen Mary. Đai giáp ở mực nước làm bằng vỏ giáp Krupp dày đến  ở giữa tàu, được vuốt mỏng còn  về phía hai đầu con tàu, nhưng không đến tận mũi và đuôi. Độ sâu của đai giáp bên dưới mực nước giảm còn , mặc dù một đường ván bằng vỏ giáp dày  và cao  được bổ sung bên dưới đai giáp, kéo dài từ phía trước bệ tháp pháo 'A' đến phía sau bệ tháp pháo 'B'. Nó dựa trên cấu trúc được sử dụng trên chiếc tàu chiến-tuần dương Nhật Bản Kongo, ảnh hưởng về thiết kế duy nhất đối với Tiger được ghi nhận từ kỹ thuật đóng tàu của Nhật.

Giống như Queen Mary và những chiếc thuộc lớp Lion, con tàu còn có một đai giáp trên với độ dày tối đa  trên cùng chiều dài với phần dày nhất của đai giáp ở mực nước, giảm còn  ngang với các tháp pháo tận cùng. Tuy nhiên, không giống các con tàu trên, Tiger còn có đường ván bổ sung dày  bên trên đai giáp trên để bảo vệ dàn pháo hạng hai. Các vách ngăn dày  đóng lại hai đầu của thành trì bọc thép. Thép tấm có độ co giãn cao được sử dụng cho các hầm tàu; sàn bọc thép dưới nói chung chỉ dày .

Các tháp pháo chính có mặt trước và mặt hông dày , và lớp vỏ nóc dày . Bệ tháp pháo được bảo vệ bởi vỏ giáp dày  bên trên thành trì, nhưng giảm còn  bên trong thành trì. Tháp chỉ huy chính dày  và có nóc dày ; thành của các ống liên lạc dày . Tháp chỉ huy phía sau được bảo vệ bởi vách dày 6 inch và 3 inch thép đúc trên nóc. Vách ngăn chống ngư lôi bằng thép co giãn cao dày  được đặt ngang các hầm đạn và phòng đạn pháo. Sau khi Trận Jutland bộc lộ sự mong manh của con tàu đối với đạn pháo bắn tới, một lớp vỏ giáp bổ sung nặng khoảng  được tăng cường cho sàn tàu bên trên hầm đạn, nóc tháp pháo và các vách ngăn phân cách các khẩu pháo 6 inch.

Chế tạo
Tiger được đặt lườn tại xưởng tàu của hãng John Brown and Company ở Clydebank vào ngày 6 tháng 6 năm 1912. Nó được hạ thủy vào ngày 15 tháng 12 năm 1913 và đưa ra hoạt động cùng Hải quân Hoàng gia vào ngày 3 tháng 10 năm 1914. Con tàu vẫn đang trong quá trình hoàn tất khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất nổ ra vào tháng 8 năm 1914.

Lịch sử hoạt động

Tham gia Chiến tranh Thế giới thứ nhất
Vào ngày 3 tháng 8 năm 1914, Đại tá Hải quân Henry Bertram Pelly được chỉ định chỉ huy chiếc tàu chiến chưa hoàn tất. Đô đốc David Beatty, Tư lệnh Hải đội Tàu chiến-Tuần dương 1, mô tả Pelly là "một người rất đáng mến, nhưng quan trọng nhất vào lúc này, là một sĩ quan rất có năng lực". Sau trận Coronel và việc bố trí bốn tàu chiến-tuần dương vào nhiệm vụ săn đuổi Hải đội Đông Á Đức Quốc, Tiger được lệnh cắt ngắn chuyến đi bắn thử ngoài khơi Berehaven và được đưa ra hoạt động cùng Hải đội Tàu chiến-Tuần dương 1 hai tháng sau đó, vào ngày 3 tháng 10, bắt đầu các công việc huấn luyện. Beatty mô tả tình trạng của Tiger cho Thứ trưởng bộ Hải quân, Thủy sư Đô đốc Lord Jackie Fisher như là "...chưa phù hợp để chiến đấu. Ba trong số bốn dynamo của nó không thể hoạt động trong một thời gian không xác định, việc huấn luyện bị ngăn trở bởi thời tiết xấu, vốn có thể kéo dài thêm nhiều tuần vào mùa này trong năm,... nó hiện tại ở trong tình trạng chưa chuẩn bị và không hiệu quả."

Trận Dogger Bank

Ngày 23 tháng 1 năm 1915, một lực lượng tàu chiến-tuần dương Đức dưới quyền chỉ huy của Đô đốc Franz von Hipper lên đường để quét sạch khu vực Dogger Bank khỏi mọi tàu đánh cá hay tàu nhỏ của Anh vốn có thể hiện diện để thu thập tin tức tình báo về các hoạt động của phía Đức. Tuy nhiên, người Anh đã đọc được các bảng mã của đối phương, nên một lực lượng lớn các tàu chiến-tuần dương Anh dưới quyền chỉ huy của Đô đốc Beatty đã ra khơi để đánh chặn. Cuộc tiếp xúc đầu tiên diễn ra lúc 07 giờ 20 phút ngày 24 tháng 1, khi tàu tuần dương hạng nhẹ Anh Arethusa phát hiện tàu tuần dương hạng nhẹ Đức Kolberg. Đến 07 giờ 35 phút, phía Đức nhìn thấy lực lượng của Beatty, và Hipper ra lệnh bẻ lái về phía Nam với tốc độ , tin rằng đủ nhanh nếu như đối phương ở về phía Tây Bắc của ông là những thiết giáp hạm Anh, và ông luôn luôn có khả năng tăng lên tốc độ tối đa  của Blücher nếu như đó là các tàu chiến-tuần dương Anh.

Beatty ra lệnh cho các tàu chiến-tuần dương của mình mở hết tốc độ có thể để bắt kịp các tàu chiến Đức trước khi chúng chạy thoát. Những chiếc dẫn đầu, Lion, Princess Royal và Tiger, đạt đến  khi truy đuổi, và Lion khai hỏa lúc 08 giờ 52 phút ở khoảng cách . Các tàu khác tiếp nối vài phút sau đó, nhưng do ảnh hưởng bởi khoảng cách quá xa và tầm nhìn bị giảm sút, chỉ có thể bắn trúng Blücher phát đầu tiên lúc 09 giờ 09 phút. Bản thân các tàu chiến-tuần dương Đức nổ súng lúc 09 giờ 11 phút ở khoảng cách , và tập trung hỏa lực vào chiếc Lion. Đến 09 giờ 35 phút, Beatty ra lệnh "Đối đầu với tàu tương đương trong hàng chiến trận đối phương", nhưng Đại tá Pelly, tin rằng Indomitable đã giao chiến cùng với Blücher, nên đã bắn vào Seydlitz giống như chiếc Lion đã làm, để lại Moltke không bị kháng cự và vẫn có thể tiếp tục bắn vào Lion mà không gặp khó khăn.

Vào lúc đó Blücher đã bị hư hại nặng bởi hỏa lực của tất cả các tàu chiến-tuần dương Anh; tốc độ của nó giảm xuống còn  và bánh lái bị kẹt. Beatty ra lệnh cho Indomitable tấn công nó lúc 10 giờ 48 phút; sáu phút sau Beatty trông thấy cái mà ông nghĩ là kinh tiềm vọng của một tàu ngầm bên mạn phải, nên ra lệnh bẻ lái 90° ngay lập tức sang mạn trái để tránh tàu ngầm, cho dù ông đã không giương cờ hiệu "cảnh báo tàu ngầm" do hầu hết dây treo tín hiệu của Lion đã bị bắn bay mất. Hầu như ngay sau đó, Lion bị hỏng chiếc dynamo còn lại do bị tràn nước, làm mất điện và ánh sáng toàn bộ con tàu. Ông ra lệnh "Chuyển hướng Đông Bắc" lúc 11 giờ 02 phút để đưa các con tàu quay lại đuổi theo Hipper. Ông cũng giương hiệu lệnh "Tấn công đoạn hậu đối phương" trên một dây treo tín hiệu khác cho dù không có liên quan gì giữa hai tín hiệu trên. Điều này đã khiến Chuẩn Đô đốc Sir Gordon Moore, tạm thời chỉ huy trên chiếc New Zealand, nghĩ rằng tín hiệu này có nghĩa là tấn công Blücher, vốn cách khoảng  về hướng Đông Bắc; nên họ đã tách khỏi việc truy đuổi lực lượng chủ lực của Hipper để tấn công Blücher. Beatty cố gắng sửa chữa sai lầm, nhưng ông tụt lại phía sau cách xa các tàu chiến-tuần dương dẫn đầu, nên các tín hiệu của ông không thể đọc được giữa làn khói đạn pháo và sương mù dày đặc.

Beatty chuyển cờ hiệu của mình sang tàu khu trục Attack lúc 11 giờ 50 phút, và đuổi theo các tàu chiến-tuần dương của mình. Ông bắt kịp chúng không lâu trước khi Blücher bị chìm và chuyển sang chiếc Princess Royal lúc 12 giờ 20 phút. Ông ra lệnh tiếp tục truy đuổi các tàu chiến-tuần dương Đức, nhưng đã hủy bỏ mệnh lệnh khi rõ ràng là đã phí mất quá nhiều thời gian vào việc đánh chìm Blücher, các con tàu của Hipper có thể về đến vùng biển của Đức trước khi lực lượng Anh có thể bắt kịp. Lion hướng về vùng biển nhà với vận tốc , khi các tàu chiến-tuần dương còn lại bắt kịp nó vào khoảng 12 giờ 45 phút.

Trong quá trình trận chiến, Tiger bị bắn trúng sáu phát đạn pháo Đức, nghiêm trọng nhất là một quả đạn  phát nổ bên trên nóc tháp pháo 'Q'. Mặc dù hầu hết sức mạnh của vụ nổ đã bị chệch hướng bên trên, mảnh đạn pháo đã xuyên thủng nóc tháp pháo, làm hư hại khóa nòng và gây kẹt cơ cấu quay tháp pháo, loại nó khỏi hoạt động. Mười người đã thiệt mạng trong trận chiến, cùng 11 người khác bị thương. Tiger hoàn tất việc sửa chữa vào ngày 8 tháng 2. Giống như các tàu chiến-tuần dương còn lại, hỏa lực của bản thân Tiger nhanh nhưng không chính xác, chỉ bắn trúng hai trong tổng số 355 quả đạn pháo  mà nó bắn ra. Hoạt động của nó đã được các sĩ quan lãnh đạo cao cấp của Hải quân Hoàng gia ghi nhận và bình luận.

Lord Fisher đã viết các dòng sau: "Việc tác xạ của Tiger tỏ ra rất tệ vào ngày 24 tháng 1, nó cần phải được thực hành nhiều"; và Đại tá Pelly bị mô tả như một "kẻ nhát gan" (poltroon). Trong một bản ghi nhớ đề ngày 11 tháng 2 năm 1915, Beatty giải thích cho Pelly về việc hiểu sai các mệnh lệnh, phân tích các hoạt động của Tiger trong trận đánh và so sánh với các con tàu khác. Dù sao đoạn cuối cùng của bản ghi nhớ lại mang một tinh thần hòa giải: "Khi đưa ra những nhận xét này, tôi không có ý định khiển trách dưới bất kỳ hình thức nào. Tôi biết rõ một con tàu vừa mới đi vào hoạt động phải đương đầu với nhiều khó khăn trong trận đánh đầu tiên của nó, và tôi sẵn lòng dung thứ cho chúng. Mục đích chính của tôi là nhằm đảm bảo hoạt động tiếp theo của chúng ta sẽ hoàn toàn thành công." Con tàu trải qua một đợt tái trang bị vào tháng 12 năm 1915.

Trận Jutland

Ngày 31 tháng 5 năm 1916, Tiger cùng với phần còn lại của Hải đội Tàu chiến-Tuần dương 1 dưới quyền chỉ huy chung của Đô đốc Beatty ra khơi để đánh chặn một cuộc tiến quân của Hạm đội Biển khơi Đức vào Bắc Hải. Người Anh đã có thể giải mã các thông điệp vô tuyến của Đức, và đã rời căn cứ trước khi Hạm đội Đức ra khơi. Các tàu chiến-tuần dương của Hipper đã nhìn thấy Hải đội Tàu chiến-Tuần dương Anh về phía Tây lúc 15 giờ 20 phút, nhưng các con tàu của Beaty đã không nhìn thấy đối thủ ở phía Đông cho đến 15 giờ 30 phút. Hai phút sau, Beaty ra lệnh đổi hướng về phía Đông Đông Nam chắn ngang đường rút lui của Hạm đội Đức và truyền lệnh sẵn sàng tác chiến. Hipper ra lệnh cho các con tàu dưới quyền bẻ lái sang mạn phải, tách xa lực lượng Anh, hầu như 180°, theo hướng Đông Nam, và giảm tốc độ xuống còn , cho phép ba tàu tuần dương hạng nhẹ thuộc Đội tuần tiễu 2 có thể bắt kịp. Với cú đổi hướng này, Hipper quay trở lại thành phần chủ lực của Hạm đội Biển khơi, lúc đó còn cách  về phía sau. Vào khoảng thời gian này, Beatty đổi hướng về phía Đông, vì rõ ràng là ông ở quá xa về phía Bắc để có thể cắt ngang hướng đi của Hipper.

Đến đây bắt đầu một quá trình được đặt tên là đợt "Chạy về phía Nam" khi Beatty đổi hướng sang Đông Đông Nam lúc 15 giờ 45 phút, song song với hướng đi của Hipper, giờ đây ở khoảng cách dưới . Phía Đức khai hỏa trước tiên lúc 15 giờ 48 phút, và được phía Anh đáp trả. Các con tàu Anh vẫn đang còn trong quá trình đổi hướng, chỉ có hai chiếc dẫn đầu Lion và Princess Royal ổn định được hướng đi khi các tàu Đức nổ súng. Hải đội Tàu chiến-Tuần dương 1 được bố trí đội hình bậc thang sang bên phải, với Tiger ở về phía đuôi và tận cùng ở phía Tây, gần nhất so với lực lượng Đức. Cũng giống như Queen Mary, Tiger đã lỡ mất thứ tự phân công hỏa lực của Beatty, nhắm vào Moltke thay vì Seydlitz như Beatty đã dự định. Hỏa lực của phía Đức khá chính xác ngay từ đầu, khi Tiger bị Moltke bắn trúng sáu phát chỉ trong vòng bảy phút đầu tiên; cho dù hai phát bắn trúng tạm thời làm vô hiệu hóa cả hai tháp pháo 'Q' và 'X', nó vẫn không chịu hư hại nào thực sự đáng kể. Đến 15 giờ 54 phút, khoảng cách giữa hai bên được rút ngắn xuống còn , và Beatty ra lệnh bẻ lái 2 point (22,5°) sang mạn phải để gia tăng khoảng cách giữa hai bên lúc 15 giờ 57 phút.

Khoảng cách giữa hai bên lại dần dần gia tăng cho đến lúc khoảng cách giữa các con tàu Anh và Đức trở nên quá xa để có thể bắn chính xác, nên Beatty đổi hướng 4 point (45°) sang mạn trái để rút ngắn khoảng cách từ 16 giờ 12 phút đến 16 giờ 15 phút. Đến 16 giờ 25 phút, khoảng cách được rút ngắn xuống còn , và Beatty ra lệnh bẻ lái 2 point sang mạn phải để gia tăng khoảng cách một lần nữa. Vào khoảng thời gian này, Queen Mary bị bắn trúng nhiều lần liên tiếp và hầm đạn phía trước của nó nổ tung. Đang đi ngay phía sau nó với khoảng cách chỉ có , Tiger buộc phải bẻ hết lái sang mạn trái để tránh va chạm với xác tàu đang đắm. Đến 16 giờ 30 phút, tàu tuần dương hạng nhẹ Southampton, đi trinh sát phía trước các tàu chiến của Beatty, nhìn thấy các đơn vị của Hạm đội Biển khơi hướng lên phía Bắc với tốc độ tối đa. Ba phút sau, nó trông thấy cột ăn-ten của các thiết giáp hạm dưới quyền Phó Đô đốc Reinhard Scheer, nhưng đã chần chừ không báo cáo cho đến năm phút sau. Beatty tiếp tục tiến về phía Nam thêm hai phút nữa để xác định báo cáo về đối phương trước khi ra lệnh cho lực lượng dưới quyền quay lên phía Bắc. Vào lúc này Tiger bị bắn trúng tổng cộng 17 lần, tất cả ngoại trừ một đều bởi Moltke, nhưng nó vẫn còn khả năng chiến đấu.

Các tàu chiến-tuần dương Đức cũng quay mũi sang hướng Bắc để truy đuổi, nhưng các con tàu của Beatty duy trì tốc độ tối đa, dần dần vượt ra khỏi tầm bắn. Các tàu chiến-tuần dương Anh hướng lên phía Bắc, rồi Đông Bắc, tìm cách gặp gỡ thành phần chủ lực của Hạm đội Grand, và đến 17 giờ 40 phút lại nổ súng vào đối thủ Đức. Ánh sáng ngược khi mặt trời lặn đã che mắt các pháo thủ Đức nên họ không thể xác định các con tàu Anh, và đổi sang hướng Đông Bắc lúc 17 giờ 47 phút. Beatty dần dần chuyển về hướng Đông để các con tàu của ông có thể bảo vệ Hạm đội Grand trong khi nó đang được bố trí thành đội hình chiến trận; nhưng ông đã tính toán sai thời gian việc cơ động của mình, buộc các đơn vị Anh dẫn đầu cơ động tách xa khỏi lực lượng Đức. Lúc 18 giờ 35 phút, Beatty đi theo sau Hải đội Tàu chiến-Tuần dương 3 khi chúng dẫn đầu Hạm đội Grand về hướng Đông Đông Nam, và tiếp tục đối đầu với các tàu chiến-tuần dương của Hipper về phía Tây Nam. Vài phút trước đó, Scheer đã ra lệnh một cú đổi hướng đồng loạt 180° sang mạn phải, và Beatty mất dấu đối phương trong làn sương mù. Lúc 18 giờ 44 phút, Beatty đổi hướng các con tàu của mình sang hướng Đông Nam, rồi sang Nam Đông Nam bốn phút sau đó, để tìm kiếm lực lượng của Hipper. Sau đó ông ra lệnh cho hai chiếc tàu còn lại của Hải đội Tàu chiến-Tuần dương 3 chiếm lấy vị trí phía sau New Zealand, vốn đã giảm tốc độ xuống còn  và đổi hướng về phía Nam để ở gần Hạm đội Grand. Vào lúc này con quay la bàn của Lion bị hỏng, và nó cùng rất cả các tàu chiến-tuần dương theo sau đi hết một vòng tròn rộng trước khi bánh lái của nó được kiểm soát trở lại. Đến 18 giờ 55 phút, Scheer ra lệnh một cú đổi hướng 180° khác, đưa các con tàu Đức vào một hướng đi hội tụ để đối đầu với Hạm đội Grand. Tuy nhiên, phía Anh đã chuyển hướng về phía Nam, cho phép Hạm đội Grand cắt ngang chữ T lực lượng của Scheer và gây hư hại cho các tàu chiến Đức dẫn đầu. Scheer ra lệnh một cú đổi hướng 180° nữa lúc 19 giờ 13 phút, giải thoát Hạm đội Biển khơi khỏi cái bẫy mà sự cơ động của ông đã tạo ra.

Phía Anh mất dấu các con tàu Đức cho đến khi Castor phát hiện khói ở hướng Tây Tây Bắc lúc 20 giờ 05 phút, rồi giao chiến cùng với nhiều tàu phóng lôi Đức. Nghe thấy tiếng súng, Beatty ra lệnh cho các tàu dưới quyền quay mũi sang hướng Tây, và phát hiện các tàu chiến-tuần dương Đức chỉ cách có . Inflexible nổ súng lúc 20 giờ 20 phút, được nối tiếp hầu như ngay lập tức bởi các tàu chiến-tuần dương còn lại. Không lâu sau 20 giờ 30 phút, các thiết giáp hạm tiền-dreadnought thuộc Hải đội Chiến trận 2 dưới quyền Chuẩn Đô đốc Mauve bị phát hiện; chúng đấu pháo với các tàu chiến-tuần dương Anh chỉ trong một chốc trước khi quay mũi về phía Tây do tầm nhìn kém và hỏa lực của phía Anh tỏ ra chính xác hơn, rồi biến mất vào làn sương mù lúc khoảng 20 giờ 40 phút. Các tàu chiến-tuần dương của Beatty di chuyển theo hướng Nam Đông Nam, dẫn trước cả Hạm đội Grand lẫn Hạm đội Biển khơi, cho đến khi có mệnh lệnh đổi hướng quay về nhà lúc 02 giờ 55 phút rạng sáng ngày 1 tháng 6.

Tiger và các tàu chiến-tuần dương còn lại đi đến Xưởng tàu Rosyth ở Scotland và sáng ngày 2 tháng 6. Nó được đưa vào ụ tàu ngay ngày hôm sau để sửa chữa, vốn diễn ra cho đến ngày 1 tháng 7, chiếc đầu tiên trong số các "Con mèo tráng lệ" được sửa chữa. Tiger bị bắn trúng tổng cộng 18 lần trong trận chiến, hầu hết là đạn pháo bắn từ Moltke; nó bị tổn thất 24 người thiệt mạng và 46 người khác bị thương. Chiếc tàu chiến-tuần dương đã bắn 303 quả đạn pháo từ dàn pháo chính trong trận đánh, ghi được một phát bắn trúng Moltke và hai phát trên chiếc von der Tann. Con tàu cũng bắn 136 quả đạn pháo 6 inch nhắm vào tàu tuần dương hạng nhẹ Wiesbaden và các tàu khu trục Đức.

Các hoạt động tiếp theo

Sau khi công việc sửa chữa hoàn tất, Tiger phục vụ tạm thời như là soái hạm của Hải đội Tàu chiến-Tuần dương một trong khi Lion được sửa chữa. Trong thời gian đó, vào chiều tối ngày 18 tháng 8, Hạm đội Grand ra khơi do một thông điệp được Phòng 40 giải mã cho biết Hạm đội Biển khơi Đức, thiếu mất Hải đội 2, sẽ rời cảng trong đêm đó. Mục tiêu của Đức là bắn phá Sunderland vào ngày 19 tháng 8, được trinh sát rộng rãi bởi khí cầu và tàu ngầm. Hạm đội Grand lên đường với 29 thiết giáp hạm dreadnought và sáu tàu chiến-tuần dương. Trong suốt ngày 19 tháng 8, Jellicoe và Scheer nhận được những tin tức tình báo mâu thuẫn với nhau, vốn đưa đến hậu quả là trên đường đi đến điểm gặp gỡ tại Bắc Hải, Hạm đội Grand chuyển hướng lên phía Bắc do tin tưởng sai lầm là đang tiến vào một bãi mìn trước khi quay lại hướng Nam. Riêng Scheer lại bẻ lái về hướng Đông Nam để săn đuổi cái mà ông tin là một hải đội chiến trận Anh đơn độc được một khí cầu Đức phát hiện, nhưng thực ra chỉ là Lực lượng Harwich dưới quyền Thiếu tướng Hải quân Reginald Tyrwhitt. Nhận ra sai lầm, phía Đức đổi hướng quay trở về cảng nhà. Tiếp xúc duy nhất giữa hai phía là vào lúc chiều tối khi Tyrwhitt nhìn thấy Hạm đội Biển khơi, nhưng không thể đi đến một vị thế tấn công thuận tiện trước khi trời tối, nên đã tách ra khỏi trận chiến. Cả hai hạm đội Anh và Đức đều quay trở về nhà, phía Anh bị mất hai tàu tuần dương do các cuộc tấn công bằng tàu ngầm còn phía Đức có một thiết giáp hạm dreadnought bị hư hại bởi ngư lôi.

Tiger trải qua một đợt tái trang bị kéo dài tại Rosyth từ ngày 10 tháng 11 năm 1916 đến 29 tháng 1 năm 1917, khi lớp vỏ giáp sàn tàu và nóc tháp pháo được tăng cường, cùng có thêm các máy đo tầm xa bổ sung trên tháp chỉ huy và trên phía sau tháp pháo 'X'. Con tàu có một giai đoạn bình yên cho phần thời gian còn lại của cuộc chiến tranh, tiến hành các cuộc tuần tra tại Bắc Hải trong khi Hạm đội Biển khơi Đức bị cấm không được liều lĩnh chịu đựng thêm thiệt hại nào khác. Nó đã hỗ trợ cho lực lượng hạng nhẹ Anh tham gia Trận Heligoland Bight thứ hai vào ngày 17 tháng 11 năm 1917, nhưng đã không lọt vào tầm bắn của bất kỳ lực lượng đối phương nào. Cùng năm đó, nó trải qua một đợt cải biến nhỏ khi một bệ phóng máy bay dành cho một thủy phi cơ Sopwith Camel được đặt trên tháp pháo 'Q', và một bệ đèn pha được bổ sung trên ống khói thứ ba. Nó còn trải qua một đợt nâng cấp khác sâu rộng hơn vào năm 1918, khi cột ăn-ten chính được chuyển sang phía trên, và một bệ quan sát thực tế hơn được thêm vào cột ăn-ten trước. Một số máy đó tầm xa cỡ ngắn được thay thế bằng kiểu dài hơn. Hậu quả của sự thay đổi về kiểu dáng đã bị các biên tập viên của Jane's Fighting Ships ấn bản 1919 chê bai, cho rằng Tiger "từng là một con tàu kiểu dáng đẹp đáng chú ý cho đến khi cách sắp xếp ghê gớm được áp dụng vào năm 1918."

Phục vụ sau chiến tranh
Tiger tiếp tục phục vụ cùng với Hải quân Hoàng gia sau khi đạt được thỏa thuận Đình chiến với Đức. Vào năm 1919, một bệ phóng máy bay được bổ sung trên nóc tháp pháo 'B'. Nó bị tai nạn va chạm với thiết giáp hạm Royal Sovereign vào cuối năm 1920 khi nó được phân về Hạm đội Đại Tây Dương. Nó sống sót qua đợt cắt giảm các tàu chiến chủ lực cũ do những giới hạn của Hiệp ước Hải quân Washington, cho dù nó phải đưa về lực lượng dự bị vào ngày 22 tháng 8 năm 1921. Con tàu được tái trang bị vào tháng 3 năm 1922 với một máy đo tầm xa  đặt trên tháp pháo 'X', cặp pháo phòng không 3 inch nguyên thủy được thay thế bằng bốn khẩu , và bệ phóng máy bay trên tháp pháo 'Q' được tháo dỡ. Vào ngày 14 tháng 2 năm 1924, nó được cho tái hoạt động trở lại và trở thành một tàu huấn luyện đi biển, một vai trò mà nó phục vụ trong suốt những năm 1920. Hoạt động đáng kể cuối cùng của nó là vào năm 1929, khi chiếc tàu chiến-tuần dương mới nhất của Hải quân Hoàng gia, chiếc Hood bất hạnh, vào ụ tàu cho một đợt tái trang bị. Trong khi Hood phải tạm ngưng hoạt động, Tiger quay trở lại hoạt động thường trực để duy trì đủ một lực lượng ba con tàu của Hải đội Tàu chiến-Tuần dương (thường bao gồm Hood và hai chiếc nhỏ hơn Renown và Repulse. Cho dù vào đầu những năm 1930, Tiger vẫn ở trong một tình trạng khá tốt và không phải là một con tàu quá lạc hậu, số phận của nó bị kết thúc do những thỏa thuận của Hiệp ước Hải quân London năm 1930, khi Tiger bị Bộ Hải quân Anh hy sinh như một phần của việc cắt giảm chung hạm đội thiết giáp hạm trên toàn thế giới. Dưới quyền chỉ huy của Đại tá Kenneth Dewar từ năm 1928 đến năm 1929, nó tiếp tục phục vụ cùng hạm đội với vị chỉ huy cuối cùng là Arthur Bedford cho đến khi Hood hoàn tất việc tái trang bị vào đầu năm 1931, lúc mà Tiger được rút khỏi hoạt động theo những điều khoản của Hiệp ước.

Tiger từ giã Hạm đội Đại Tây Dương vào ngày 30 tháng 3 năm 1931 tại Devonport. Nó ngừng hoạt động vào ngày 15 tháng 5 năm 1931 tại Rosyth trước khi được bán cho hãng T. W. Ward tại Inverkeithing để tháo dỡ vào tháng 2 năm 1932. Nó là chiếc tàu chiến chủ lực đốt than cuối cùng của Hải quân Hoàng gia.

Tham khảo

Ghi chú

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

 Dreadnought Project  Technical material on the weaponry and fire control for the ships
 Maritimequest HMS Tiger Photo Gallery

Lớp tàu chiến-tuần dương
Tàu chiến-tuần dương của Hải quân Anh
Tàu chiến-tuần dương trong Thế Chiến I


title: Transistor lưỡng cực

text:
Transistor lưỡng cực nối, viết tắt theo tiếng Anh là BJT (Bipolar junction transistor) là loại linh kiện bán dẫn có cấu trúc 2 tiếp xúc của 3 khối chất bán dẫn có đặc tính dẫn điện khác nhau. Từ ba khối có ba điện cực nối ra. Ở giữa là cực nền (base) ký hiệu B, hai bên là cực phát (emitter) ký hiệu E, và cực thu (collector) ký hiệu C. Đây là một linh kiện vô cùng quan trọng và có nhiều ứng dụng trong kỹ thuật điện tử. Chúng được phát minh vào năm 1948.

Transistor là chìa khóa cho hầu hết các hoạt động của các thiết bị điện tử hiện đại, từ các bộ vi xử lý cao cấp với hàng tỉ transistor trên mỗi cm2 cho tới những cục sạc điện thoại bạn vẫn dùng hàng này. Nhiều người coi nó là một trong những phát minh quan trọng nhất thế kỉ XX, sánh ngang với mạng Internet.

Mặc dù ngày nay, có hàng tỉ con transistor được sản xuất ra mỗi năm, phần lớn số transistor lại được tích hợp trong các vi mạch tích hợp mà chúng ta hay gọi là IC (Intergrated-Curcuit) cùng với các linh kiện khác như điện trở, tụ điện,.... Nếu không có transistor, sẽ chẳng thế có những khái niệm như "tính toán" hay "xử lý thông tin" như hiện nay.

Giá thành, sự linh hoạt trong cách sử dụng và độ bền cao đã giúp transistor len lỏi đến mọi ngóc ngách trong cuộc sống của con người. Có thể lấy một ví dụ nho nhỏ về vai trò của transistor, đó là sự phát triển của đồng hồ. Trước đây, đồng hồ là một khối cơ khí phức tạp, hay hỏng hóc, cồng kềnh, đòi hỏi người dùng phải bảo dưỡng thườn xuyên cũng như hàng ngày phải lên dây cót cho nó,... và hàng tá phiền phức khác. Nhờ có transistor, giờ đây bạn đã chứng kiến một sự thay đổi đáng kinh ngạc của cái gọi là "đồng hồ". Như thế nào thì chắc hẳn bạn cũng đã biết.

Nhà phát minh
Hình ảnh (từ trái sang) của John Bardeen, William Shockley và Walter Brattain - các nhà phát minh ra transistor năm 1948 tại Bell Labs. Đây là một trong một loạt các hình ảnh công khai được công bố bởi Bell Labs trong khoảng thời gian công khai sáng chế (30/06/1948). Mặc dù Shockley không tham gia vào các sáng chế, và chưa bao giờ được liệt kê trên các ứng dụng bằng sáng chế, Bell Labs vẫn quyết định rằng Shockley phải xuất hiện trên tất cả các hình ảnh công khai cùng với Bardeen và Brattain.h

Phân loại
Transistor có rất nhiều loại với hàng tá chức năng chuyên biệt khác nhau
 Transistor lưỡng cực (BJT - Bipolar junction transistor)
 Transistor hiệu ứng trường (Field-effect transistor)
 Transistor mối đơn cực UJT (Unijunction transistor)

Trong đó, transistor lưỡng cực BJT là phổ biến nhất. Có nhiều người thường xem khái niệm transistor như là transistor lưỡng cực BJT. Do vậy bạn nên chú ý đến điều đó để tránh nhầm lẫn cho mình.

Cấu tạo
Transistor gồm 3 lớp bán dẫn loại P và loại N ghép lại với nhau. Do đó có hai loại transistor là NPN và PNP tương ứng với 2 cách sắp xếp 3 lớp bán dẫn trên.

Xét trên phương diện cấu tạo, transistor tương đương với 2 diode

Như hình vẽ, transistor có 3 cực là B (Base), C (Collector) và E (Emitter) tương ứng với 3 lớp bán dẫn. Sự phân hóa thành 3 cực này là do đặc tính vật lý của 3 lớp bán dẫn là khác nhau.

Ký hiệu trong mạch điện
Trong một số mạch điện, điển hình như sơ đồ vẽ bằng Fritzing, bạn cũng có thể sẽ gặp những ký hiệu như thế này

Nguyên lý hoạt động
Một số quy ước về ký hiệu:
 IB: (cường độ) dòng điện qua cực Base của transistor.
 IC: (cường độ) dòng điện qua cực Collector của transistor.
 IE: (cường độ) dòng điện qua cực Emitter của transistor.
 IR: (cường độ) dòng điện qua điện trở R.
 VBE: (độ lớn) hiệu điện thế giữa 2 cực Base và Emitter của transistor. Các thông số tương tự cũng dùng ký hiệu tương tự.
 UB: điện áp ở cực Base. Các thông số tương tự cũng dùng ký hiệu tương tự.

Transistor ngược NPN
Xét mạch điện sau

Quan sát, đo đạc
 Khi khóa K mở, không có dòng điện qua cực Base, điện trở R không tỏa nhiệt chứng tỏ không có dòng điện qua nó.
 Khi khóa K đóng, điện trở R tỏa nhiệt chứng tỏ có dòng điện qua nó, đồng thời cũng có dòng điện qua cực Base của transistor.
 Có dòng điện qua R chứng tỏ có dòng điện đã đi vào transistor ở Collector. Điều này khẳng định rằng phải có dòng điện đi ra từ Emitter để về cực âm của nguồn.
 Không thể có dòng điện đi ra từ cực Base, chỉ có thể là chiều ngược lại vào cực này.
 Xét về độ lớn, nếu lấy đồng hồ đo IB, IC (IR = IC), IE thì ta thấy IB nhỏ hơn rất nhiều so với IC và IE, còn IE thì luôn lớn hơn IC một chút xíu. Có thể kết luận dòng điện trong mạch chủ yếu là dòng đi từ Collector đến Emitter của transistor. Điều này giải thích lý do vì sao trong ký hiệu transistor, người ta sử dụng một mũi tên ám chỉ chiều dòng điện.
 Nếu tính toán một tí từ độ lớn của IB, IC, IE, ta nhận thấy IE gần bằng IB + IC. Hãy thử giảm 2 điện trở trong mạch xuống một chút xíu (thay điện trở khác) để nâng cường độ dòng điện lên, bạn sẽ thấy IE gần bằng IB + IC hơn. Như vậy, khi transistor hoạt động, dòng điện ra khỏi Emitter là dòng điện đi vào từ Collector đến Emitter và dòng điện đi vào từ Base đến Emitter.

Thử nghiệm 1
Thay vì mắc điện trở R ở phía Collector, ta thử mắc nó ở phía Emitter của transistor. Rõ ràng điều này không có khác biệt gì nhiều về mặt hoạt động so với cách mắc trước.

Bây giờ, ta sử dụng một cầu phân áp để thay đổi điện áp đặt vào cực Base của transistor. Tính toán lại các điện trở sao cho cường độ dòng điện vào Base vẫn không đổi.

Khi đóng khóa K, kiểm tra điện trở R, ta thấy nó tỏa nhiệt ít hơn hẳn so với ban đầu. Tại sao vậy ? Cường độ dòng điện qua điện trở vẫn không đổi, nhưng công suất tỏa nhiệt của nó giảm chứng tỏ hiệu điện thế giữa 2 đầu điện trở giảm. Sử dụng đồng hồ đo điện áp tại 3 cực của transistor, ta nhận thấy rằng UB gần bằng UE.

Thay đổi các điện trở phân áp, ta thay đổi UB. Bằng các phép đo bởi đồng hồ, ta nhận thấy rằng hiệu UB - UE luôn bằng khoảng 0.5V trong mọi trường hợp thay đổi UB. Có thể kết luận rằng trong quá trình hoạt động của transistor, UB luôn gần bằng UE.

Thử nghiệm 2
Thay đổi điện trở Rg, sau đó đo dòng IB và IC. Ta nhận thấy khi IB tăng thì IC cũng tăng. Với nhiều giá trị Rg, ta thấy IB luôn tăng/giảm tỉ lệ thuận với IC.

Khi UB = UC (VBC = 0), IB đạt cực đại khiến IC cũng đạt cực đại, transistor được gọi là mở hoàn toàn. Khi UB = 0V (VBC = UC), IB = 0A khiến IC = 0A, transistor được gọi là đóng hoàn toàn, không có dòng điện chạy trong mạch.

Về bản chất, transistor là linh kiện được đóng/mở bằng cường độ dòng điện qua cực Base. Trên thực tế, theo định luật Ôm, cường độ dòng điện I trong mạch tỉ lệ thuận với hiệu điện thế U đặt vào 2 đầu mạch. Do vậy, nhiều người nhầm lẫn rằng transistor được điều khiển đóng/mở bằng điện áp đặt vào cực Base. Họ quên mất rằng cường độ dòng điện trên mạch còn tỉ lệ nghịch với điện trở R. Ở đây, hiệu điện thế và điện trở chỉ là 2 yếu tố quyết định cường độ dòng điện qua cực Base.

Ta có thể so sánh 1 cách trực quan dễ hiểu như sau:

Nếu ví dòng điện như dòng nước, còn hiệu điện thế là áp lực nước trong ống dẫn thì transistor được xem như là một cái vòi nước với cực B là van điều chỉnh. Dòng nước chảy ra khỏi vòi mạnh hay yếu, đóng hay mở hoàn toàn phụ thuộc vào cách ta điều khiển van của vòi.

Transistor thuận PNP
Transistor loại PNP tương tự loại NPN như tôi đã trình bày ở trên, nhưng có một số điểm ngược lại như sau:
 Dòng điện được điều khiển qua transistor PNP là dòng điện đi từ Emitter sang Collector.
 Dòng IE và IB tỉ lệ nghịch với nhau. IB đạt cực đại thì IE = 0A. IB = 0A thì IE đạt cực đại.
Tới đây thì có lẽ bạn đã hiểu vì sao lại có transistor thuận - nghịch.

Các thông số cần quan tâm
Các ký hiệu ở đây được sử dụng cho transistor loại NPN. Transistor loại PNP cũng có những thông số hoàn toàn tương tự. Chúng được nhà sản xuất ghi rất cụ thể trong tài liệu kĩ thuật của mỗi loại transistor.
 Dòng điện cực đại qua cực Base IB
  Mỗi loại transistor có các mức dòng IB cực đại khác nhau, đừng nghĩ rằng transistor càng to và hầm hố thì IB cực đại sẽ càng lớn hay ngược lại.
 Nếu dòng điện qua cực Base của transistor vượt quá mức IB cực đại, nó có thể làm hỏng transistor. Do vậy người ta luôn mắc nối tiếp với cực Base một điện trở hạn dòng.
 Hệ số khuếch đại hFE (β)
 Là tỉ số IC / IB đặc trưng cho khả năng khuếch đại dòng điện của transistor. Mỗi loại transistor có một mức hệ số khuếch đại khác nhau. Trong những điều kiện làm việc khác nhau, hFE cũng khác nhau.
 Với các transistor có hFE lớn, bạn chỉ cần một dòng IB nhỏ là đã có thể kích cho nó mở hoàn toàn.
 hFE thường có trị số từ vài chục đến vài ngàn.
 Cường độ dòng điện cực đại IC là dòng điện tối đa mà transistor có thể mở cho nó đi vào ở cực Collector. Các loại transistor lớn nhất thường chỉ có IC tối đa khoảng 5A và đòi hỏi phải có quạt tản nhiệt.
 Hiệu điện thế: UCE: hiệu điện thế tối đa giữa 2 cực Collector và Emitter của transistor. UCE thường chỉ có trị số từ vài chục đến vài trăm volt. Các dự án Arduino hầu hết đều chạy ở mức 5V hoặc thấp hơn, do đó bạn cũng không cần phải quan tâm nhiều đến thông số này.
 UCB: hiệu điện thế tối đa giữa 2 cực Collector và Base của transistor. UBE thường chỉ có trị số từ vài chục đến vài trăm volt Các dự án Arduino hầu hết đều chạy ở mức 5V hoặc thấp hơn, do đó bạn cũng không cần phải quan tâm nhiều đến thông số này.
 UBE: hiệu điện thế tối đa giữa 2 cực Base và Emitter của transistor (là hiệu UB - UE). Với dòng hoạt động nhỏ, UBE gần bằng 0V. Với dòng lớn hơn, UBE sẽ tăng lên lên khá nhanh. Với đa phần transistor, UBE hiếm khi vượt quá 5V.
 Công suất tiêu tán năng lượng tối đa (Device Dissipation/Power Dissipation) đặc trưng cho công suất hoạt động lớn nhất của transistor, có giá trị bằng tích UCE * ICE. Một số loại transistor lớn có công suất lên đến 65W như TIP120/121/122 và tỏa ra rất nhiều nhiệt lượng nên cần phải gắn thiết bị tản nhiệt, một số khác như 2N3904 thì chỉ là 625mW và không cần tản nhiệt.

Các đặc trưng hoạt động

Các ứng dụng điển hình
Mạch khuếch đại

Mạch điều khiển đóng mở RƠ LE
...

Khuếch đại điện áp một chiều
- Khuếch đại: Transistor được dùng trong các mạch khuếch đại một chiều (DC), khuếch đại tín hiệu (AC), mạch khuếch đại vi sai, các mạch khuếch đại đặc biệt, mạch ổn áp…

Trong mạch các điện trở hồi tiếp R=22K, R=68K (hồi tiếp từ cực góp T2 về) và R=220Ω xác định hệ số khuếch đại của mạch:

KU = 68K/22K/220Ω = 16,7K/0.22K =75

Các điện trở hồi tiếp một chiều R = 3,9K và R = 68K từ T2 về để ổn định chế độ làm việc của mạch.

Khuếch đại điện áp xoay chiều
Tín hiệu sử dụng trong mạch là tín hiệu xoay chiều

Khuếch đại công suất
Ứng dụng trong khuếch đại công suất cho hệ thống âm thanh, hệ thống điều khiển.

Mạch này thường làm việc với hiệu điện thế cao và dòng lớn.

Khuếch đại chuyển mạch
Ứng dụng trong điều khiển rơ le chuyển mạch. Thậm chí bản thân các BJT cũng là một chuyển mạch.

Ứng dụng để điều khiển động cơ
Xét một ứng dụng thực tế là chiếc xe dò đường. 2 động cơ của nó được một mạch 2 transistor điều khiển.

Tham khảo sơ đồ mạch điều khiển một động cơ sau

Nếu sử dụng transistor TIP120 (cấu tạo) hoặc tương đương, bạn không cần mắc thêm diode như trong hình.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Transistor
Linh kiện bán dẫn
Linh kiện điện tử
Kỹ thuật điện tử


title: CariDee English

text:
CariDee Jenasia English, (sinh 22 tháng 5 năm 1985 ở Fargo, Bắc Dakota), là người mẫu Mỹ gốc Na Uy. Tháng 12 2006, CariDee đã trở nên nổi tiếng khi người chiến thắng thứ bảy của loạt chương trình America's Next Top Model và nhận giải thưởng là một hợp đồng quảng cáo trị giá $100.000 với thương hiệu mỹ phẩm CoverGirl, nhận thêm một hợp đồng với công ty quản lý người mẫu Elite Models, sáu bài phỏng vấn và chụp ảnh bìa cho tạp chí Seventeen. Trong lịch sử ANTM, CariDee là người chiến thắng thứ hai đến từ Bắc Dakota, người trước là Nicole Linkletter (mùa thi thứ 5).

Chú thích

Liên kết ngoài

America's Next Top Model portfolio
Interview about her tattoos in Inked Magazine

Người Mỹ gốc Thụy Điển
Người mẫu Mỹ
America's Next Top Model
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1984
Người Mỹ gốc Na Uy
Nữ người mẫu Mỹ
Người Mỹ gốc Đan Mạch


title: Euryglossula variepicta

text:
Euryglossula variepicta là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Exley mô tả khoa học năm 1969.

Chú thích

Tham khảo

Euryglossula
Động vật được mô tả năm 1969


title: Nassarius lavanonoensis

text:
Nassarius lavanonoensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Nassariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Nassarius
Động vật được mô tả năm 2006


title: Baeoura inaequiarmata

text:
Baeoura inaequiarmata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Baeoura
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Crosey-le-Petit

text:
Crosey-le-Petit là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Dân số
Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là 104.Ước lượng năm 2004 là 103.

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Doubs


title: San Juan, Metro Manila

text:
San Juan là một thành phố tại Metro Manila của Philippines. Trước khi thành lập Vùng đô thị này, thành phố trực thuộc tỉnh Rizal. Hiện nay San Juan là thành phố có diện tích nhỏ nhất tại Metro Manila cũng như cả nước. So sánh với cách phân chia hành chính tại Việt Nam thì thành phố này có thể coi là một "quận" của một thành phố thống nhất (Metro Manila).

Chú thích

Liên kết ngoài
Website Chính thức của San Juan


title: Diamond Bar, California

text:
Diamond Bar là một thành phố thuộc quận Los Angeles trong tiểu bang California, Hoa Kỳ. Thành phố có tổng diện tích , trong đó diện tích đất là . Theo điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2010, thành phố có dân số 55.544 người, giảm từ mức 56.287 người theo cuộc điều tra dân số 2000..
Diamond Bar nằm ở phía đông quận Los Angeles. Nó được đặt tên và được đăng ký vào năm 1918 bởi chủ sở hữu trang trại E. Frederick Lewis.

Nằm ở ngã ba của Pomona và các xa lộ Orange, Diamond Bar chủ yếu là dân cư với các trung tâm mua sắm rải rác khắp thành phố. Thành phố tính năng một quá trình Los Angeles County golf công cộng.

Chú thích

Tham khảo
Official site
Regional Chamber of Commerce - San Gabriel Valley
LA County Disaster Communications Service (DCS) Walnut Sheriff Station
The Country Estates, Diamond Bar

Thành phố ở quận Los Angeles, California
Thành phố của California


title: Stenophylax caspicus

text:
Stenophylax caspicus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Stenophylax


title: Eleutherodactylus duende

text:
Eleutherodactylus duende là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Colombia.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là đồng cỏ ở cao nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Nguồn
 Castro, F., Herrera, M.I. & Lynch, J. 2004. Eleutherodactylus duende. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

duende
Động vật lưỡng cư Colombia


title: (37650) 1994 FP

text:
(37650) 1994 FP là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 21 tháng 3 năm 1994.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 37001–38000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1994
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Nhân Đạo, Đắk R'lấp

text:
Nhân Đạo là một xã thuộc huyện Đắk R'lấp, tỉnh Đắk Nông, Việt Nam.

Địa lý
Xã Nhân Đạo nằm ở phía đông nam huyện Đắk R'lấp, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Nhân Cơ và thành phố Gia Nghĩa
Phía tây giáp xã Nghĩa Thắng
Phía nam giáp các xã Nghĩa Thắng, Đạo Nghĩa và tỉnh Lâm Đồng
Phía bắc giáp xã Nhân Cơ.

Xã có diện tích 65,00 km², dân số năm 2002 là 4.051 người, mật độ dân số đạt 62 người/km².

Hành chính
Xã Nhân Đạo có 7 thôn, bon được chia thành 6 thôn: 2, 3, 4, 6, 7, 8 và bon Pi Nao.

Lịch sử
Xã Nhân Đạo được thành lập vào ngày 31 tháng 12 năm 2002 trên cơ sở 6.500 ha diện tích tự nhiên và 4.051 người của xã Đạo Nghĩa.

Ngày 30 tháng 9 năm 2019, Hội đồng Nhân dân tỉnh Đắk Nông ban hành Nghị quyết 24/NQ-HĐND về việc:
Sáp nhập một phần thôn 1 vào thôn 3
Sáp nhập phần còn lại thôn 1 vào thôn 4.

Chú thích

Tham khảo


title: Villatuerta

text:
Villatuerta là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có dân số là 847 người, diện tích 23,592 km2. Đô thị Villatuerta nằm ở độ cao 425 m trên mực nước biển.

Các đô thị giáp ranh: Vallée de Yerri về phía bắc, Aberin và Oteiza về phía nam, Cirauqui và Mendigorria về phía đông và Estella về phía tây.

Hành chính

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị ở Navarre


title: Rolea B'ier

text:
Huyện Rolea B'ier () là một huyện nằm ở tỉnh Kampong Chhnang, miền trung Campuchia.

Hành chính
Huyện được chia thành 13 xã (khum) và 131 làng (phum).

Tham khảo

Huyện Campuchia
Tỉnh Kampong Chhnang


title: Promecotheca alpiniae

text:
Promecotheca alpiniae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Maulik miêu tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Promecotheca


title: FAQ

text:
FAQ hay FAQs (đọc là "fack" hay "fax", "facts", "F.A.Q.") viết đầy đủ là Frequently Asked Questions - tiếng Việt: Các câu hỏi thường gặp; hoặc Questions and Answers (Q&A) là các câu hỏi và trả lời thường theo cùng một chủ đề nhất định. Định dạng này thường được sử dụng trên danh sách gửi thư qua email và các diễn đàn trực tuyến khác, nơi những câu hỏi phổ biến thường có xu hướng được hỏi đi hỏi lại.

FAQ có thể nằm bất kỳ vị trí nào trên trang, song thông thường nhất là đầu trang hoặc cuối trang. Tùy thuộc vào cách sử dụng, thuật ngữ này có thể đề cập cụ thể đến một câu hỏi thường gặp hoặc một danh sách nhiều câu hỏi và câu trả lời của họ.

Tham khảo

Từ viết tắt từ chữ đầu
Truyền thông kỹ thuật


title: Nassaria nebulonis

text:
Nassaria nebulonis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Nassaria


title: Thích Thanh Nhiễu

text:
Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu (sinh năm 1952) là một trong những lãnh đạo của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ông hiện là Phó chủ tịch thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, và hiện đang là trụ trì hai ngôi chùa, đó là chùa Bái Đính (Ninh Bình) và chùa Tam Chúc (Hà Nam).

Thân thế
Sư thế danh là Vũ Đức Chính, sinh năm 1952 tại Thôn Thạch Cầu, Xã Nam Tiến, Huyện Nam Trực, Tỉnh Nam Định.Sư thuộc về sơn môn tổ đình chùa Bồ Đề - Long Biên - Hà Nội, hiện là phó trưởng sơn môn Bồ Đề

Hoạt động Đạo - Đời
Sư xuất gia năm 11 tuổi với Hòa Thượng Thích Thanh Thuế, Nguyên Chứng Minh  BTSPG Huyện Nam Trực ( Từng tu hành tại chốn tổ chùa Thạch Cầu) trụ trì chùa Hoàng Long xã Nam Dương Huyện Nam Trực Tỉnh Nam Định. Năm 1968 sư thụ giới sadi tại chùa Nam Trực Xã Nam Tiến Huyện Nam Trực Tỉnh Nam Định. Năm 1972 Sư thụ giới tỳ kheo tại đại giới đàn chốn tổ chùa Nguyệt Quang Thôn Thạch Cầu Xã Nam Tiến Huyện Nam Trực Tỉnh Nam Định( nơi có nhiều vị cao tăng thạc đức như cố ĐL HT Thích Nguyên Khoan, cố TL HT Thích Thanh Doãn- nguyên trụ trì chùa bà đá, chùa Linh Quang, chùa Ngâu Hà Nội là đệ tử tổ Thạch Cầu, cố TL HT Thích Thế Long là đệ tử y chỉ tổ Thạch Cầu) do TL HT Thích Thế Long, TL HT Thích Thuận Đức, TL HT Thích Tâm Thông, TL Hoà Thượng Thích Hạ Tĩnh, TL Hoà Thượng Thích Thạch Cầu làm giới sư tăng. Cũng tại đại giới đàn này còn có Cố ni trưởng Thích Đàm Đạt - trụ trù chùa Ngọc Hồi Hà Nội là giới tử .Hội đồng giới sư ni là cố NT Thích Đàm Luận ,cố NT Thích Đàm Nhượng ,cố NT Thích Đàm Ngọ, cố NT Thích Đàm Mậu, cố NT Thích Đàm Xương trao truyền giới pháp

Sau Hội nghị thống nhất các tông phái Phật giáo Việt Nam để thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam vào năm 1981, Sư được cử làm nhân viên Văn phòng I Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Năm 2011, sư được Đại hội đại biểu giáo hội phật giáo tỉnh Nghệ An lần I suy cử làm Trưởng ban trị sự Tỉnh hội Phật giáo tỉnh Nghệ An.

năm 1992, sư được tấn phong giáo phẩm Thượng tọa

Năm 2012, sư được tấn phong giáo phẩm Hòa thượng

Sư là trụ trì của: chùa Bái Đính - Ninh Bình, chùa Kim Cổ - Hà Nội

Tham gia lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam
Năm 1970, sư được tỉnh hội Phật giáo Nam định cử lên Hà Nội học tập tại trường Phật học viện Quảng Bá nổi tiếng đương thời do Pháp sư Thích Trí Độ, Hòa thượng Thích Tâm An, Hòa thượng Thích Đức Nhuận, Hòa thượng Thích Quảng Dung... giảng dạy

Giai đoạn 1981-1985, sư tham gia học trường Cao cấp Phật học TW khóa I, nơi đây là trường đào tạo tăng tài mai sau tham gia công tác lãnh đạo cho giáo hội.

Từ năm 1987, Sư được Trung ương Giáo hội cử làm Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự kiêm Phó Văn phòng I. Trong giai đoạn 1997-2007, Sư đảm nhiệm chức Phó Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự kiêm Chánh Văn phòng I Trung ương Giáo hội.

Tại Đại hội VI của Giáo hội Phật giáo Việt Nam diễn ra tại thủ đô Hà Nội vào năm 2007, Sư được suy cử đảm nhiệm Phó Chủ tịch Hội đồng trị sự.

Tại Hội nghị Thông qua việc giới thiệu Thượng tọa Thích Thanh Nhiễu đảm nhiệm Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng trị sự, ngày 26 tháng 12 năm 2011 tại Thành phố Hồ Chí Minh, Với 100% phiếu thuận, Ban Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã chính thức thông qua việc giới thiệu Thượng tọa Thích Thanh Nhiễu đảm nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch Thường trực hội đồng trị sự thay thế Trưởng lão hòa thượng Thích Thanh Tứ - nguyên Phó Chủ tịch Thường trực HĐTS đã viên tịch.

Vinh danh

Chú thích

Liên kết ngoài
 "Đừng mất tiền thật để mua tiền giả"
 Dưới góc nhìn của Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu về vụ án Lê Văn Luyện cướp Tiệm Vàng Ngọc Bích
 Suy cử TT. Thích Thanh Nhiễu vị trí Phó chủ tịch thường trực HĐTS
 TT Thanh Nhiễu bảo vệ xuất sắc luận văn thạc sĩ
 DANH SÁCH TỔ CHỨC - CÁ NHÂN ĐẠT DANH HIỆU

Người Nam Định
Tăng sĩ Việt Nam
Sinh năm 1952


title: Lê Hữu Lập

text:
Lê Hữu Lập (1897-1934) là một nhà hoạt động cách mạng Việt Nam thời kỳ trước năm 1945. Ông là Bí thư tỉnh ủy lâm thời đầu tiên của Thanh Hoá.

Tiểu sử
Ông sinh năm 1897 ở thôn Hữu Nghĩa, tổng Xuân Trường, huyện Hậu Lộc (nay là xã Xuân Lộc, huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa). Lúc còn nhỏ tên là Độ (ngoài ra còn một số tên gọi khác như Cậu Ấm, Hoàng Tức Thoại, tức Hoàng Lùn).

Ông nội thân sinh Lê Hữu Lập làm quan Án sát dưới triều Nguyễn tại Nghệ An; Trong lúc nước nhà chìm trong khói lửa của bọn thực dân, triều đình nhà Nguyễn hèn nhát đầu hàng giặc, Cụ đã cáo quan về nhà dạy học; Cụ thân sinh ra Lê Hữu Lập là cụ Lê Cơ - một nhà giáo yêu nước; Lê Hữu Lập có một người chị gái tên là Lê Thị Mận lấy chồng ở là Y Vích (nằm sát cửa biển Lạch Trường nay là làng Lộc Tiên, xã Hải Lộc, huyện Hậu Lộc). Vợ của Lê Hữu Lập là chị Phạm Thị Ngan, là con một gia đình nhà nho nghèo, có tinh thần yêu nước, sớm thông hiểu được ý chí của chồng nên đã tạo điều kiện cho anh đi vào con đường tiến bộ. Sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, chị bị bệnh nặng và qua đời vào tháng 9 năm 1945. Lê Hữu Lập và Phạm Thị Ngan có một người con gái nhưng đã mất từ khi mới 6 tháng tuổi.

Năm 1918, sau khi tốt nghiệp trường Pháp Việt, ông tham gia phong trào cách mạng đòi độc lập cho Việt Nam.

Năm 1922, Ông đã gặp Đinh Chương Dương và được Đinh Chương Dương kể cho nghe về các tổ chức Cách mạng trong và ngoài nước, về các nhà ái quốc như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh...

Năm 1923, Ông tạm biệt mẹ già, người vợ hiền và đứa con thơ mới 3 tháng tuổi bước vào con đường thoát ly hoạt động.

Giữa năm 1924, Ông được Đinh Chương Dương đưa sang Quảng Châu (Trung Quốc) tham gia vào Tâm Tâm Xã, một tổ chức cách mạng của người Việt Nam yêu nước ở Trung Quốc.

Năm 28 tuổi, 1925, ông gặp Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc và được kết nạp vào tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội. Sau đó, ông được tổ chức cử về nước cùng với một số đồng chí của ông để tuyên truyền tư tưởng cách mạng cho thanh niên ở Thanh Hóa, Thái Bình, Nam Định, Nghệ An, Quảng Trị... và đưa một số người sang Quảng Châu huấn luyện. Đoàn xuất dương lần đầu thuộc các tỉnh Miền Trung gồm mười người trong đó có Trần Phú, sau này là Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương.

Năm 31 tuổi, 1928, ông được bầu vào ban chấp hành Kỳ bộ Thanh niên Trung kỳ của Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội, được bầu làm Bí thư Kỳ bộ Thanh Hóa một thời gian rồi được cử sang Thái Lan hoạt động. Ông bị tòa án của chính quyền bảo hộ thực dân ở Thanh Hóa kết án tử hình vắng mặt.

Tháng 3 năm 1930, khi tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội chuyển thành tổ chức cộng sản, Lê Hữu Lập trở thành đảng viên cộng sản và là người thành lập chi bộ cộng sản đầu tiên của huyện Hoằng Hóa tại thôn Cự Đà (nay là xã Hoằng Minh, huyện Hoằng Hóa).

Đầu năm 1934, Lê Hữu Lập tham gia Ban viện trợ cách mạng Đông Dương và được cử về hoạt động ở huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Tại đây, ông lâm bệnh nặng và được đưa về điều trị ở nhà thương Vinh. Do bệnh quá nặng, Lê Hữu Lập qua đời tháng 6 năm 1934.

Di sản

Ngày nay, tượng đài của Lê Hữu Lập được đặt ở quê nhà. Hằng năm vào ngày ông mất, các vị lãnh đạo của huyện và tỉnh đều đến viếng. Tên của ông được đặt cho trường tiểu học của xã Xuân Lộc, trường chuyên cấp hai của huyện Hậu Lộc, và một tuyến phố ở thành phố Thanh Hóa.

Ngày 29/8/2014, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã ký quyết định Phê duyệt chủ trương đầu tư xây dựng công trình Khu tưởng niệm đồng chí Lê Hữu Lập - người thanh niên cộng sản đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa. Ban Thường vụ Tỉnh đoàn Thanh Hóa làm chủ đầu tư xây dựng công trình.

Công trình Khu tưởng niệm Lê Hữu Lập được xây dựng trên diện tích 10.000 m2 tại thôn Bái Hà, xã Xuân Lộc, huyện Hậu Lộc với tổng vốn đầu tư gần 10 tỷ đồng. Trong đó 2 tỷ đồng từ ngân sách Tỉnh, 8 tỷ đồng đóng góp ủng hộ kinh phí xây dựng từ cán bộ Đoàn, đoàn viên, Thanh thiếu nhi, các doanh nghiệp và các nhà hảo tâm trong và ngoài tỉnh.

Liên kết ngoài
 Lê Hữu Lập: Người cộng sản tiêu biểu của đất Thanh

Tham khảo

Người Thanh Hóa
Nhà cách mạng Việt Nam
Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa


title: Triatominae

text:
Triatominae - còn có những tên khác như bọ xít hút máu, bọ Conenose, bọ ám sát - là một phân họ côn trùng trong họ Reduviidae. Ít nhất đa số các loài trong tổng số 130 loài là haematophagous sống bằng máu của các động vật có xương sống; một số ít các loài khác lại sống nhờ các động vật không xương sống (Sandoval et al. 2000, 2004). Những loài này thường sống thành tổ và nương tựa vào các động vật có xương sống để dễ dàng hút máu. Chúng được tìm thấy chủ yếu ở châu Mỹ, số ít khác ở châu Á, châu Phi và châu Úc.

Trong số các loài bọ xít hút máu có nhiều loài trong chi Tritoma là các loài bọ xít hút máu người, trong đó có những loài nguy hiểm là tác nhân truyền bệnh bệnh buồn ngủ (Chagas) như loài Triatoma dimidiate phổ biến ở Trung Mỹ và loài Triatoma infestans phổ biến ở Nam Mỹ. Ngoài ra, loài bọ xít Triatoma rubrofassiata ở Việt Nam còn được gọi là bọ xít hút máu, là loài bọ xít đã tấn công người trên diện rộng, gây hoang mang dư luận trong cộng đồng tuy chúng không thực sự truyền những bệnh nguy hiểm như những họ hàng của chúng ở Nam Mỹ.

Báo cáo đầu tiên
Vào đầu Thế kỷ 19 Charles Darwin đã có báo cáo đầu tiên về sự tồn tại của bọ xít hút máu ở châu Mỹ trong cuốnJournal and Remarks, thường được biết đến với tên The Voyage of the Beagle. Dưới đây là đoạn trích trong báo cáo ông viết vào ngày 25 tháng 3 năm 1835:

Khoảng thời gian từ khi ra bản thống kê về Triatomine ở Argentina đến khi ốm nặng sau đó ít lâu, Darwin đã cho ra một số lượng lớn các nghiên cứu khoa học.

Triatominae và bệnh Chagas
Năm 1909, bác sĩ người Brasil Carlos Chagas đã tìm ra các loài côn trùng có liên quan đến rất nhiều bệnh có tên là T. cruzi xảy ra trên các bệnh nhân ở Lassance, một ngôi làng bên bờ của sông São Francisco ở Minas Gerais (Brasil). Những người nghèo sống ở đây phàn nàn rằng có một số loại côn trùng mà họ gọi là barbeiros thường cắn vào buổi đêm. Carlos Chagas đã ghi lại những theo dõi của mình đầu tiên vào quyển:  Một người Brasil khác là Herman Lent (sinh viên cũ của Carlos Chagas) cũng có công lớn trong việc nghiên cứu Triatominae cùng với Petr Wolfgang Wygodzinsky để tạo ra bảng Tổng kết về Triatominae  . Đây là thành quả nghiên cứu trong suốt 40 năm (tính tới năm 1989).

Diện mạo bề ngoài

Vòng đời
Triatomines trải qua giai đoạn lột xác không hoàn toàn. Một con nhộng hình sao không cánh nở ra từ một quả trứng, chỉ bằng đầu của một cái nĩa. Nó lần lượt mọc ra 1 cánh, 2 cánh... đầy đủ 5 cánh. Sau cùng, Sau đó chúng trưởng thành,và có thêm 2 cánh.

Sinh thái học
Tất cả các con nhộng triatomine và con trưởng thành đều là hút máu và phụ thuộc vào môi trường bên ngoài. Đa số bám theo các loài động vật có xương sống và có tên là "sylvatic" triatomine. Chúng sống trong các hang đất cùng các động vật gặm nhấm hoặc armadillo, một loài động vật họ Dasypodiade, hoặc sống trên cây cùng với dơi, chim, lười or opossum, thú có túi thuộc họ Phalangeridae. Một số ít (5%) trú ngụ trong các con nhà của con người (peridomicile) ẩn nấp trong các con thú nuôi.

Tập tính
Tất cả triatomine chui rúc, lẩn trốn ban ngày và đi hút máu và ban đêm trong khi vật chủ đang ngủ trong những đêm mát trời. Nhiệt tỏa ra từ vật chủ sẽ dẫn đường cho triatomine. Khí CO2 tỏa ra trong quá trình thở, hoặc NH3, các chuỗi amin ngắn và axit carboxylic từ da, tóc và tuyến ngoại tiết từ các động vật có xương sống, đều là các chất dễ bay hơi và rất hấp dẫn triatomine. Ánh sáng cũng giúp triatomine để định hướng.

Các con trưởng thành sẽ phát ra một mùi cay, hôi (axit isobutyric) khi cảm thấy bị đe dọa, và có khả năng phát ra âm thanh bằng cách cọ xát mũi ở một cái khe nhỏ dưới đầu.

Tác động đến các loài vật khác
Tất cả các loài gia súc, gia cầm, động vật hoang dã đều có thể bị Chagas ký sinh đem lại mối đe dọa cho loài người, Một số loài thú và chim lại có thể miễn nhiễm được đối với sự ký sinh này. Những con ký sinh này thường lây sang người khi ta hôn những con thú cưng, chăm sóc gia súc, gia cầm.

Triatominae rất đặc trưng bởi hai loại phân dính trên tường, có màu trắng cùng axit uric, loại còn lại tối hơn, có màu đen. Trứng có màu trăng nhạt, hồng nhạt có thể nhìn thấy trên các kẽ nứt của tường. Sau khi hút no máu, chúng to hơn và rất dễ bị phát hiện.

Tribes, Genera và một số loài khác
Alberproseniini
Alberprosenia 2
Bolboderini
Belminus 9
Bolbodera 1
Microtriatoma 2
Parabelminus 2
Cavernicolini
Cavernicola 2
Linshcosteini
Linshcosteus 6
Rhodniini
Psammolestes 3
Rhodnius 16
Triatomini
Dipetalogaster 1
Eratyrus 2
Hermanlentia 1
Meccus 6
Mepraia 2
Nesotriatoma 3
Panstrongylus 13
Paratriatoma 1
Triatoma 67

Những bệnh con người mắc phải
Tất cả 138 loài Triatominae đều ẩn chứa virus, và truyền cho người T. cruzi gây các triệu chứng sốt, ốm, mệt mỏi, muốn ngủ nhiều.

Triatoma infestans
Rhodnius prolixus
Triatoma dimidiata
Triatoma brasiliensis
Panstrongylus megistus

Tại Việt Nam
Tuy loài bọ xít này không phân bố chủ yếu ở Việt Nam nhưng năm 2012, loài bọ xít này xuất hiện đồng loạt trên diện rộng ở Việt Nam, nó di cư sang châu Á và Việt Nam bằng đường du lịch, sau khi xâm nhập và phát triển, bọ xít này đã cắn, đốt người dân nước này gây xôn xao dư luận, bọ xít này xuất hiện được ghi nhận tại loài côn trùng này đã có mặt ở 20 tỉnh, thành như Quy Nhơn, Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh, Phan Thiết... Loài bọ xít này sinh sản nhanh, kháng thuốc trừ sâu, tạo lập được tập tính sống gần con người.

Chú thích

Liên kết ngoài
8 Triatominae or Kissing Bugs in California
Parasitology University Würzburg: Life cycle stages of the wingless Cimicidae and the Reduviidae
 Information on Triatominae  (under construction), by

Fernando Otálora-Luna]
LABORATORIO DE FISIOLOGÍA DE INSECTOS, Argentina
The Kiss of Death: Chagas' Disease in the Americas
Entomological Laboratory "Herman Lent" University of Los Andes
University of Neuchâtel
ECLAT = European Community Latin American Network for Research on the Biology and Control of Triatominae

Reduviidae
Côn trùng gây hại
Vật ký sinh


title: Leptotarsus caffer

text:
Leptotarsus caffer là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Leptotarsus


title: Pseudagrion lalakense

text:
Pseudagrion lalakense là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Loài này được xếp vào nhóm loài không bị đe dọa trong sách Đỏ của IUCN năm 2007.

Pseudagrion lalakense được miêu tả khoa học năm 2001 bởi Orr & van Tol.

Chú thích

Tham khảo

Pseudagrion


title: Bougé-Chambalud

text:
Bougé-Chambalud là một xã thuộc tỉnh Isère, vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 220 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Bougechambalud


title: Động đất Nangarhâr 2009

text:
Trận động đất tại Nangarhar 2009 là hai trận động đất liên tiếp đã tấn công miền đông Afghanistan trong sáng ngày 17 tháng 4, 2009 giết chết ít nhất 22 người và phá hủy gần 200 ngôi nhà.

Động đất kép
Trận động đất đầu tiên với cường độ 5,5 độ Richter xảy ra lúc gần 01:57 sáng, giờ địa phương (21:27 giờ phối hợp quốc tế) lúc mọi người đang ngủ. Hai giờ sau đó, cả khu vực phía Đông Afghanistan lại rung chuyển bởi một trận động đất nữa mạnh 5,1 độ Richter. Tâm động đất nằm ở tỉnh Nangarhâr, cách thủ đô Kabul 80 km về phía đông, cách biên giới Pakistan khoảng 50 km. Các trận động đất đã tấn công vào 4 ngôi làng ở khu vực miền núi cao ở tỉnh phía đông Nangarhâr.

Thương vong
Ở làng Bhezad Kheil, khoảng 21 người của làng này đã thiệt mạng phần lớn là sau khi mái nhà đổ sập vào người. Trận động đất đầu tiên đã phá hủy tất cả mọi thứ. Ngay sau đó là tiếng kêu khóc và gào thét vang lên khắp nơi. Hai trận động đất đã phá hủy hoặc làm hỏng khoảng 200 ngôi nhà ở 4 ngôi làng thuộc quận Sherzad.

Cứu hộ
Theo tướng Mohammed Zahir Azimi, một phát ngôn viên Bộ Quốc phòng Afghanistan, binh lính Chính phủ được huy động tới tham gia cứu hộ. "Các hoạt động cứu hộ được tiến hành và những đống đổ nát đang được dỡ bỏ để tìm thêm nạn nhân thiệt mạng hoặc người bị thương", phát ngôn viên Zemarai Bashari của Bộ Nội vụ nói. Những người sống sót ở làng Mir Gadkhel trong khu vực bò trườn qua những ngôi nhà bị san phẳng để tìm kiếm người thân.

"Ba thành viên trong gia đình tôi đã chết và 7 người bị thương", người làng Gul Mohammad nói. "Tôi nghĩ có khoảng 40 người chết và hàng trăm ngôi nhà bị phá hủy". Khu vực thuộc dãy núi Hindu Kush của Afghanistan thường phải hứng chịu hàng chục trận động đất nhỏ mỗi năm. Nhiều ngôi nhà ở Afghanistan được làm bằng bùn đất vì thế dù chỉ là những trận động đất nhỏ cũng có thể gây thương vong và tổn thất lớn.

Chú thích

Nangarhar
Afghanistan 2009
Nangarhar
Tỉnh Nangarhar


title: Pavel Grigoryevich Antokolsky

text:
Pavel Grigoryevich Antokolsky (tiếng Nga: Павел Григорьевич Антокольский; 1 tháng 7 năm 1896 – 9 tháng 10 năm 1978) là nhà văn, nhà thơ, dịch giả Nga và Xô Viết.

Tiểu sử
Pavel Antokolsky sinh ở Sankt-Peterburg trong gia đình một luật sư. Từ bé đã rất say mê hội họa và đã trình bày một số cuốn sách của mình. Năm 1904 cả gia đình chuyển về Moskva, Pavel Antokolsky học ở trường trung học (gymnazia) và sau đó học luật ở Đại học Moskva nhưng không tốt nghiệp. Từ năm 1915 làm việc ở nhà hát, năm 1930 trở thành đạo diễn nhà hát và bắt đầu làm thơ. Năm 1920 làm quen với nhà thơ Valery Yakovlevich Bryusov và in một số bài thơ ở hợp tuyển Художественное слово. Năm 1922 xuất bản tập thơ đầu tiên Стихотворения. Những năm 1923 – 1928 ông đi thăm các nước Pháp, Đức, Thụy Điển và có ý định thành lập "nhà hát thi sĩ". Cuối những năm 1930 ông dịch nhiều nhà thơ Pháp, Gruzia, Ukraina, Azerbaizan, Armenia ra tiếng Nga. Pavel Antokolsky được đánh giá là có nhiều bản dịch thơ thành công và có những đóng góp quan trong cho trường phái thơ dịch của Liên Xô.

Những năm Thế chiến thứ hai ông làm phóng viên chiến trường. Năm 1942 đứa con trai duy nhất của ông hy sinh ngoài mặt trận, ông viết trường ca Сын (Con trai) được tặng Giải thưởng Stalin năm 1943. Ngoài sáng tác thơ, ông còn viết nhiều tập sách về những nhân vật lịch sử cũng như những danh nhân văn hóa của thế giới. Năm 1960 ông viết tập sách Сила Вьетнама (Sức mạnh của Việt Nam). Pavel Antokolsky trở thành tác gia cổ điển của văn học Nga thế kỷ 20. Ông mất ở Moskva năm 1978.

Tác phẩm
1943 Поэма "Сын" (Con trai, 1946) trường ca
1954 Поэма "В переулке за Арбатом"
1958 Cборник стихов "Мастерская"
1960 Cборник "Сила Вьетнама. Путевой журнал" (Sức mạnh của Việt Nam)
1962 Cборник "Высокое напряжение"
1964 Cборник "Четвёртое измерение"
1969 Cборник "О Пушкине"
Cборник статей "Пути поэтов" (1965)

Tham khảo

Liên kết ngoài
"Time Speaks"
"All we who in his name...
 Павел Григорьевич Антокольский
 Short biography

Nhà thơ Nga
Nhà văn Nga
Mất năm 1978


title: Ingvar Kamprad

text:
Feodor Ingvar Kamprad  (30 tháng 3 năm 1926 – 27 tháng 1 năm 2018) là nhà tư bản công nghiệp Thụy Điển. Ông sáng lập ra chuỗi cửa hàng cung cấp trang bị đồ nội thất trong nhà bán lẻ IKEA, năm 1943.

Chữ viết tắt IKEA được tạo ra từ các chữ đầu của tên ông là IK (Ingvar Kamprad) cộng với của Elmtaryd, trang trại gia đình nơi ông sinh ra; và Agunnaryd, một làng gần đó, ở tỉnh Småland.

Tuổi thơ
Kamprad sinh ra tại Pjätteryd (nay thuộc Älmhult), hạt Kronobergs län, của Småland, Thụy Điển, con của Frans Feodor Kamprad và Berta Linnéa Matilda Nilsson. Bố ông sinh ở Đức và chuyển đến Thụy Điển lúc 1 tuổi cùng cha mẹ. Ông nội của Kamprad là Achim Erdmann Kamprad xuất thân từ vùng Thuringia, và bà nội ông Franzisca ("Fanny") Glatz sinh tại Bohemia khi đó thuộc Đế quốc Áo-Hung; họ rời Đức đến Thụy Điển năm 1896. Tên họ Kamprad là biến thể của "Comrade" bắt nguồn từ thế kỷ 14. Mẹ của Achim Kamprad có họ hàng với Paul von Hindenburg. Achim mua một trang trại Elmtaryd (ngày nay gọi là Älmtaryd) gần một làng nhỏ ở Agunnaryd (nay thuộc Ljungby) thuộc tỉnh Småland; với diện tích 449 hectares nó là trang trại lớn nhất trong vùng khi đó. Ông đã tự sát một vài năm sau khi Frans Feodor chào đời, để lại trang trại cho Franzisca và sau đó thuộc về Franz Feodor. Ingvar Kamprad với cha mẹ ông, em gái và bà nội từ lúc 6 tuổi.

Tham khảo

Trùm tư bản bán lẻ
Người giàu nhất thế giới theo Forbes
Tỷ phú Thụy Điển
Doanh nhân Thụy Điển


title: Helicopsyche stoltzei

text:
Helicopsyche stoltzei là một loài Trichoptera trong họ Helicopsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Helicopsyche


title: Torre Pallavicina

text:
Torre Pallavicina là một đô thị ở tỉnh Bergamo trong vùng Lombardia của nước Ý, có vị trí cách khoảng 50 km về phía đông của Milano và khoảng 30 km về phía đông nam của Bergamo. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.093 người và diện tích là 10,3 km².

Đô thị Torre Pallavicina có các frazioni (đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Villanuova, Torre, và S.Maria in Campagna.

Torre Pallavicina giáp các đô thị: Fontanella, Orzinuovi, Pumenengo, Roccafranca, Soncino.

Biến động dân số

Tham khảo

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Bergamo


title: Sân bay quốc tế Harare

text:
Sân bay quốc tế Harare  là một sân bay ở Harare, Zimbabwe. Sân bày này thuộc quản lý của Cục hàng không dân dụng Zimbabwe và trung tâm của hãng Air Zimbabwe. Đường băng sân bay này dài 4.725m là một trong những đường cất hạ cánh dài nhất châu Phi, so với Sân bay quốc tế OR Tambo có đường băng dài 4.418m.

Năm 2004, sân bay này đã phục vụ 592.437 lượt khách (tăng 6,9% so với năm 2003).

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Air Botswana (Gaborone)
Air Malawi (Lilongwe, Blantyre)
Air Zambezi (Bulawayo)
Air Zimbabwe (Beijing, Blantyre, Brussels (bắt đầu mùa Hè 2008), Bulawayo, Dar es Salaam, Dubai, Guangzhou, Johannesburg, Lilongwe, London-Gatwick, Lubumbashi, Lusaka, Nairobi, Port Louis, Singapore, Victoria Falls)
Comair (Johannesburg)
Ethiopian Airlines (Addis Ababa)
Kenya Airways (Maputo, Nairobi)
Linhas Aéreas de Moçambique (Maputo)
South African Airways (Johannesburg)
TAAG Angola Airlines (Luanda, Lusaka)

Cargo airlines
Avient Aviation

Chú thích

Liên kết ngoài
 Sân bay quốc tế Harare  (trang web chính thức)

Sân bay Zimbabwe
Harare


title: Cơ Kiêu

text:
Cơ Kiêu (姬驕) có thể là một trong các nhân vật thời Đông Chu trong lịch sử Trung Quốc:
 Chu An Vương, vị vua thứ 33 nhà Chu, cai trị từ năm 401 TCN - 376 TCN.
 Tấn Ai công, vị vua thứ 36 nước Tấn, cai trị từ năm 457 TCN – 440 TCN hoặc 451 TCN - 434 TCN.

Cả Chu An Vương và Tấn Ai công đều là dòng dõi Chu Vũ Vương, trong đó Tấn Ai công thuộc thế hệ thứ 24 và Chu An Vương thuộc thế hệ thứ 32.


title: Polymera thoracica

text:
Polymera thoracica là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Polymera
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Andrena pellucida

text:
Andrena pellucida là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1974.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1974


title: Cryptocephalus magnus

text:
Cryptocephalus magnus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto & Gressitt miêu tả khoa học năm 1981.

Chú thích

Tham khảo

M


title: Mira, Cuenca

text:
Mira là một đô thị trong tỉnh Cuenca, cộng đồng tự trị Castile-La Mancha Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cuenca.

Tham khảo

Đô thị ở Cuenca


title: Hermann von Helmholtz

text:
Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz (31 tháng 8 năm 1821 – 8 tháng 9 năm 1894) là một bác sĩ và nhà vật lý người Đức. Theo lời của 1911 Britannica, "cuộc đời ông từ đầu đến cuối là một người cống hiến cho khoa học, ông phải được công nhận, về mặt văn hóa, như là một trong những nhà khoa học tiên phong của thế kỉ 19."

Helmholtz đóng góp nhiều công trình quan trọng trong một số lãnh vực khoa học. Trong sinh lý học, ông được biết đến với các tính toán của mắt, các lý thuyết về sức nhìn, các ý tưởng của sự cảm nhận về không gian của mắt, các nghiên cứu thị lực màu, cảm nhận về âm hưởng, sự cảm nhận âm thanh, và kinh nghiệm chủ nghĩa. Trong vật lý, ông được biết đến với các lý thuyết về sự bảo toàn của năng lượng, các công trình trong điện động lực học, hóa nhiệt động lực (chemical thermodynamics) và về cơ sở cơ học của nhiệt động lực học. Với tư cách một triết gia, ông được biết đến với các triết lý về khoa học, các ý tưởng về mối quan hệ giữa các định luật của cảm nhận và các luật tự nhiên, khía cạnh khoa học của mỹ học, và các ý tưởng về sự mạnh văn minh hóa của khoa học.

Thời thơ ấu
Helmholtz là con trai của hiệu trưởng trường Potsdam Gymnasium, Ferdinand Helmholtz, một nhà nghiên cứu ngữ văn cổ điển và triết học, và là bạn thân của nhà triết học và cũng là một nhà xuất bản tên Immanuel Hermann Fichte. Các công trình của Helmholtz bị ảnh hưởng bởi triết học của Johann Gottlieb Fichte và Immanuel Kant. Ông cố gắng theo đuổi các triết lý của họ trong các vấn đề có tính thực nghiệm như sinh lý học.

Khi còn trẻ tuổi, Helmholtz thích nghiên cứu về khoa học tự nhiên, nhưng cha ông muốn ông học về y khoa tại Charité bởi vì có học bổng cho học sinh theo học ngành y.

Helmholtz viết về nhiều đề tài bao gồm từ tuổi Trái Đất đến nguồn gốc của Thái dương hệ.

Sự bảo toàn năng lượng

Công trình khoa học quan trọng đầu tiên của ông, một luận án vật lý về sự bảo toàn năng lượng viết 1847 được viết ra trong bối cảnh nghiên cứu về y học và triết học của ông. Ông khám phá ra quy luật bảo toàn năng lượng khi nghiên cứu về sự trao đổi chất của cơ bắp. Ông cố gắng diễn đạt rằng không có sự mất đi của năng lượng trong sự chuyển động của cơ bắp, bắt nguồn từ suy luận là không cần một "lực sống" nào để lay chuyển cơ bắp. Đây là sự phủ nhận phỏng đoán truyền thống của Naturphilosophie mà vào thời điểm đó là một triết lý khá phổ biến trong ngành sinh lý học Đức.

Dựa trên các công trình trước đó của Sadi Carnot, Émile Clapeyron và James Prescott Joule, ông tiên đoán một mối quan hệ giữa cơ học, nhiệt, ánh sáng, điện và từ trường bằng cách xem tất cả chúng như là sự biểu diễn của "lực" (năng lượng trong ngôn ngữ hiện đại) duy nhất. Ông xuất bản các ý tưởng của mình trong cuốn sách tựa đề Über die Erhaltung der Kraft (Về sự bảo toàn của Lực) năm 1847.

Helmholtz được nghĩ là người đầu tiên đưa ra ý tưởng về cái chết nóng của vũ trụ vào năm 1854.

Sinh lý học của giác quan
Sinh lý học của các giác quan của Helmholtz là cơ sở cho các công trình của Wilhelm Wundt, một học sinh của Helmholtz, người được xem là một trong những nhà sáng lập của bộ môn tâm lý học thực nghiệm. Ông, rõ rệt hơn Helmholtz, miêu tả các nghiên cứu của mình dưới một dạng triết lý thực nghiệm và sự nghiên cứu về đầu óc là một thứ khác. Helmholtz trong sự phủ nhận truyền thống phỏng đoán của Naturphilosophie đã nhấn mạnh sự quan trọng của chủ nghĩa vật chất, và tập trung nhiều hơn về sự hợp nhất của "đầu óc" và cơ thể.

Quang học mắt
Vào năm 1851, Helmholtz đã làm một cuộc cách mạng trong khoa khám chữa mắt với phát minh của kính soi đáy mắt (ophthalmoscope); một dụng cụ dùng để khám phần bên trong của mắt. Phát minh này đã làm ông nổi tiếng thế giới ngay lập tức. Các điều Helmholtz quan tâm vào lúc đó tập trung thêm vào sinh lý học của các giác quan. Cuốn sách chính của ông, tựa đề Handbuch der Physiologischen Optik (Sổ tay về quang sinh lý học), đã cung cấp các lý thuyết thực nghiệm về thị lực không gian, thị lực màu và cảm nhận về sự di chuyển, và đã trở thành cuốn sách tra cứu cơ sở trong ngành của ông trong nửa thế kỉ 19. Lý thuyết của ông về sự điều tiết của mắt đã tồn tại không ai tranh cãi cho đến thập kỉ cuối của thế kỉ 20.

Helmholtz tiếp tục làm việc trong một vài thập kỉ trên một vài phiên bản khác nhau của cuốn sách, thường xuyên cập nhật công trình của ông vì các tranh cãi với Ewald Hering người có quan điểm trái ngược về thị lực về không gian và màu sắc. Cuộc tranh cãi này đã phân chia ngành sinh lý học trong nửa sau của những năm 1800.

Âm thanh học và mỹ học
Vào năm 1863 Helmholtz xuất bản một cuốn sách tựa là Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik (Về sự cảm nhận của nốt nhạc như là cơ sở sinh lý học của lý thuyết âm nhạc), một lần nữa nói lên sự quan tâm của ông về khía cạnh vật lý của sự cảm nhận. Cuốn sách này đã ảnh hưởng đến các nhà âm nhạc học cho đến thế kỉ 20. Helmholtz đã phát minh ra dụng cụ cộng hưởng Helmholtz để cho thấy độ mạnh của các nốt nhạc khác nhau.

Điện từ trường
Vào năm 1871 Helmholtz di chuyển từ Heidelberg đến Berlin để trở thành một giáo sư vật lý. Ông trở nên thích nghiên cứu về điện từ trường.

Oliver Heaviside cho rằng có sóng dọc (longitudinal wave) trong lý thuyết Helmholtz. Mặc dù ông không đóng góp lớn vào lãnh vực này, học trò của ông là Heinrich Rudolf Hertz trở nên nổi tiếng là người đầu tiên biểu diễn được phát xạ điện từ trường. Helmholtz đã dự đoán được phát xạ E-M từ phương trình Maxwell, và bây giờ phương trình sóng mang tên ông. Một hiệp hội các viện nghiên cứu lớn ở Đức, Hiệp hội Helmholtz, mang tên ông.

Các học sinh và cộng sự viên
Các học sinh và các nghiên cứu cộng sự của Helmholtz tại Berlin bao gồm Max Planck, Heinrich Kayser, Eugen Goldstein, Wilhelm Wien, Arthur König, Henry Augustus Rowland, A. A. Michelson và Michael Pupin. Leo Koenigsberger, học tại Berlin khi Helmholtz ở đó, viết tiểu sử cho ông vào năm 1902.

Xem thêm
Năng lượng tự do Helmholtz
Cuộn Helmholtz được đặt theo tên ông
Cộng hưởng Helmholtz
Định lý Helmholtz
Phân tích Helmholtz
Phương trình Helmholtz
Bất ổn định Kelvin-Helmholtz
Lý thuyết Young-Helmholtz, về the trichromatic colour vision

Tham khảo

Sách vở

1971. Selected Writings of Hermann von Helmholtz. Kahl, Russell, ed. Wesleyan Uni. Press.
1977. Helmholtz: Epistemological Writings. Cohen, Robert, and Wartofsky, Marx, eds. and trans. Reidel.
Ewald, William B., ed., 1996. From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics, 2 vols. Oxford Uni. Press.
1876. "The origin and meaning of geometrical axioms," 663-88.
1878. "The facts in perception," 698-726.
1887. "Numbering and measuring from an epistemological viewpoint," 727-52.
Leo Koenigsberger, translated by Frances A. Welby Hermann von Helmholtz (Dover, 1965)

Liên kết ngoài
 "Hermann von Helmholtz" (Obituary). Royal Society (Great Britain). (1854). Proceedings of the Royal Society of London. London: Printed by Taylor and Francis.

On the Conservation of Force Introduction to a Series of Lectures Delivered at Carlsruhe in the Winter of 1862–1863, English translation
Treatise on Physiological Optics 1910, three volumes. English translation by Optical Society of America (1924-5).
 Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science

Nhà vật lý Đức
Nhà nhiệt động lực học
Lịch sử khoa học thần kinh
Bác sĩ nhãn khoa
Nhà sinh lý học
Nhà vật lý lý thuyết


title: Apharitis

text:
Apharitis là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Họ Bướm xanh
Aphnaeini


title: Prunay-le-Gillon

text:
Prunay-le-Gillon  là một xã thuộc tỉnh Eure-et-Loir trong vùng Centre-Val de Loire ở bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 156 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Prunaylegillon


title: Calliclava pallida

text:
Calliclava pallida là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Calliclava


title: Aciagrion feuerborni

text:
Aciagrion feuerborni là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Aciagrion feuerborni được miêu tả khoa học năm 1934 bởi Schmidt.

Chú thích

Tham khảo

Aciagrion


title: Cabiate

text:
Cabiate là một đô thị ở tỉnh Como trong vùng Lombardia, có cự ly khoảng 20 km về phía bắc của Milano và khoảng 20 km về phía đông nam của Como. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 7.061 người và diện tích là 3,2 km².

Cabiate giáp các đô thị: Lentate sul Seveso, Mariano Comense, Meda, Seregno.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.cabiate.co.it

Đô thị tỉnh Como
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Limay

text:
Limay là một xã của Yvelines trong vùng Île-de-France. Đây là một xã công nghiệp, giáp sông Seine, cách Paris 53 km về phía tây.

Các xã giáp ranh là: Guitrancourt về phía đông bắc, Porcheville về phía đông, Guerville và Mantes-la-Ville về phía nam, Mantes-la-Jolie về phía tây nam và Fontenay-Saint-Père về phía bắc.

Biến động dân số

Biểu đồ (biểu đồ wikipedia)

Các thị trưởng

|-
|colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" |

Chú thích

Liên kết ngoài
 Limay, Trang mạng chính thức
 Limay trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Limay trên trang mạng của INSEE
 Limay trên trang mạng của IAURIF

Xã của Yvelines


title: Prodontria

text:
Prodontria là một chi bọ cánh cứng trong họ Scarabaeidae. Chi này gồm loài Prodontria lewisi

Chú thích

Tham khảo

Họ Bọ hung


title: Cleonymia warionis

text:
Cleonymia warionis là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở localities ở Algérie, Maroc, Libya và Israel.

Con trưởng thành bay từ tháng 1 đến tháng 3. Có một lứa một năm.

Liên kết ngoài
Cuculliinae of Israel

Chú thích

Cleonymia
Cuculliinae


title: Semur-en-Vallon

text:
Semur-en-Vallon là một xã trong tỉnh Sarthe ở tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 104-184 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Strabomantis necerus

text:
Strabomantis necerus là một loài ếch trong họ Strabomantidae.
Nó được tìm thấy ở Ecuador và có thể Colombia.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Coloma, L.A., Ron, S., Cisneros-Heredia, D. & Almandáriz, A. 2004. Strabomantis necerus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2007.

Strabomantis
Động vật lưỡng cư Ecuador
Động vật lưỡng cư Colombia
Động vật lưỡng cư Andes


title: Trifurcula austriaca

text:
Trifurcula austriaca là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Loài này có ở Áo, Cộng hòa Séc và Slovakia. It has also been reported from Hy Lạp.

Sải cánh dài 5.6-6.7 mm đối với con đực. Adults were found từ tháng 5 đến tháng 9, ở một vùng bảo tồn tự nhiên thảo nguyên.

Tham khảo

Liên kết ngoài
The Trifurcula Subnitidella Group (Lepidoptera: Nepticulidae): Taxonomy, Distribution và Biology
Fauna Europaea

Trifurcula
Côn trùng châu Âu


title: Batrachedra eustola

text:
Batrachedra eustola là một loài bướm đêm thuộc họ Blastobasidae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory

Batrachedra


title: Anne Casimir Pyrame de Candolle

text:
Anne Casimir Pyrame de Candolle (1836-1918) là một nhà thực vật học người Thụy Sĩ, con trai của Alphonse Louis Pierre Pyrame de Candolle. Ông là người cùng cha mình viết tiếp cuốn sách Prodromus.

Tham khảo

Candolle, Anne Casimir Pyrame de
Candolle, Anne Casimir Pyrame de
Candolle, Anne Casimir Pyrame de
Nhà thực vật học với tên viết tắt
Người Genève


title: Tăng Khánh Hồng

text:
Tăng Khánh Hồng (giản thể: 曾庆红, Phồn thể 曾慶紅), sinh ngày 30 tháng 7 năm 1939) là một chính trị gia Trung Quốc đã nghỉ hưu. Ông nguyên là Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc, hội đồng lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc, thành viên cao cấp của Ban Bí thư Trung ương từ năm 2002 đến 2007. Ông từng giữ chức vụ Phó Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thứ tám từ năm 2003 đến 2008.

Tiểu sử
Tăng Khánh Hồng sinh tháng 7 năm 1939, quê ở Cát An tỉnh Giang Tây, gia nhập Đảng cộng sản Trung Quốc tháng 4 năm 1960, tham gia công tác tháng 7 năm 1963, tốt nghiệp khoa điều khiển tự động Học viện công nghiệp Bắc Kinh, ông là Công trình sư. Ông từng đảm nhiệm phó bí thư thành ủy thành phố Thượng Hải, chủ nhiệm văn phòng trung ương Đảng cộng sản Trung Quốc.

Trong suốt thập niên 90, Tăng Khánh Hồng là đồng minh thân cận của Tổng bí thư Giang Trạch Dân, và là công cụ củng cố quyền lực của Giang. Trong nhiều năm, Tăng nắm quyền lực chính đằng sau tổ chức và nhân sự của đảng. Trong suốt những năm ở trong Ban thường trực, mặc dù ông chỉ đứng thứ 5, nhưng ông được xem như "nhà môi giới uy quyền" trong đảng, tức là chỉ đứng thứ 2 sau lãnh đạo tối cao Hồ Cẩm Đào. Ban đầu ông được xem là đối thủ của tổng thư bí thư Hồ Cẩm Đào, Tăng buộc phải thể hiện làm việc với người bảo hộ cũ là giang khi ông ta đã về hưu. Tăng Khánh Hồng trở về sống cuộc sống bình thường vào năm 2008.

Thời niên thiếu
Tăng Khánh Hồng sinh ra tại Khách gia, huyện Cát An, tỉnh Giang Tây vào tháng 7 năm 1939. Cha là Tăng Sơn, là Bộ trưởng Bộ nội vụ và là một nhà cách mạng, người bị ghi là Hán gian vì thông đồng với Nhật Bản. Tăng Khánh Hồng tốt nghiệp trường trung học 101 Bắc Kinh và khoa Điều khiển tự động hóa ở Học viện Công nghệ Bắc Kinh. Cũng giống như 8 thành viên khác của Ủy ban Thường vụ lần thứ 16 của Bộ chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc, Tăng là một kỹ sư, một chuyên gia về hệ thống điểu khiển tự động. Ông gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) vào tháng 4 năm 1960. Ông Tăng thuộc nhóm thành viên ưu tú của Đảng Cộng sản, thường được gọi là Thái Tử Đảng, con em gia đình lão thành cách mạng.

Trong những năm đầu sự nghiệp, Tăng giành được vị trí kỹ thuật viên trong ngành quốc phòng quân sự ở Bắc Kinh. Sau đó, ông bị cử xuống làm lao động phổ thông cho Quân đội Giải phóng Nhân dân ở tỉnh Hồ Nam và Quảng đông trong suốt thời kỳ Đại cách mạng Văn hóa. Trong thời kỳ đổi mới những năm 1979, ông Tăng tham gia vào Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia và đã được đề bạt làm các chức vị quản lý, bao gồm vị trí liên lạc viên với người nước ngoài cho Tổng công ty Dầu khí Quốc gia Trung Quốc.

Sự nghiệp thăng tiến
Vào năm 1984, ông Tăng được chuyển lên Chính quyền Thành phố Thượng Hải. Tại đây, ông trở thành một đồng minh quan trọng của thị trưởng Giang Trạch Dân. Khi Giang được đề bạt làm lãnh đạo đất nước ở Bắc Kinh nhờ Cuộc đàn áp trên quảng trường Thiên An Môn năm 1989, ông cũng kéo Tăng lên theo và làm việc như một cố vấn viên tin cậy.

Khi ông Giang giữ chức Phó chủ tịch Ủy ban trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc từ năm 1989 đến năm 1993. ông cố vấn cho Giang những việc chính trị từ bên ngoài cho tới bên trong đất nước, thông qua các hoạt động trong nội bộ đảng, quân đội và cơ cấu hành chính ở Bắc Kinh. Ông tư vấn cách thức suy nghĩ và lãnh đạo cho Giang. Cùng với việc mở rộng phe cánh, ông trở thành cánh tay phải cho Giang. Từ những năm 1990, nhằm tăng cường việc kiểm soát đảng, ông tìm cách thâu tóm các cơ quan chuyên bổ nhiệm các cán bộ vào những vị trí trọng yếu.

Là người đứng đầu Ban tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc từ năm 1999-2002, ông củng cố vị trí cho Giang bằng cách đưa phe cánh vào các vị trí lãnh đạo quan trọng. Ngoài ra, ông còn hướng dẫn để giúp Giang hoàn thiện triết lý chính trị, được gọi là thuyết Ba đại diện.

Willy Lam, một nhà phân tích chính trị lâu năm, miêu tả Tăng là "bản sao và tay sai đắc lực" của Giang. Ông cũng rất thân thiết với cựu thành viên Bộ chính trị thất thế, Bạc Hy Lai và cựu trùm an ninh Chu Vĩnh Khang.

Đỉnh cao quyền lực của Tăng Khánh Hồng khi ông là thành viên Ủy ban thường vụ Bộ Chính trị, là người thân tín và là cánh tay phải của nguyên chủ tịch Trung Quốc giang Trạch Dân (người lãnh đạo ĐCSTQ từ năm 1989-2002). Sau này, Giang "ở lại" thêm 2 năm nữa trong khi vẫn nắm quyền chỉ huy quân đội.

Tham khảo

Phó Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Sinh năm 1939
Người Khách Gia
Người Giang Tây
Nhân vật còn sống
Thái tử Đảng
Ủy viên Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc
Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XVI
Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XV
Người họ Tăng tại Trung Quốc


title: Quận Oneida, New York

text:
Quận Oneida (tiếng Anh: Oneida County) là một quận trong tiểu bang New York, Hoa Kỳ. Quận lỵ là thành phố Utica . Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có dân số 235.469 người .

Địa lý

Quận giáp ranh

Các thành phố và thị trấn

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của New York


title: Pilosocereus aureispinus

text:
Pilosocereus aureispinus là một loài thực vật thuộc họ Cactaceae. Đây là loài đặc hữu của Brasil. Môi trường sống tự nhiên của chúng là xavan khô và vùng nhiều đá. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Taylor, N.P. 2002. Pilosocereus aureispinus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Liên kết ngoài

Thực vật Brasil
aureispinus


title: Verzeille

text:
Verzeille là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Verzeillais.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Verzeille trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Verzeille trên trang mạng của Insee
 Verzeille trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Verzeille trên bản đồ Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Verzeille sur Mapquest

Verzeille


title: Megachile vigilans

text:
Megachile vigilans là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

V
Động vật được mô tả năm 1878


title: Vachères

text:
Vachères là một xã ở tỉnh Alpes-de-Haute-Provence, vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Alpes-de-Haute-Provence

Tham khảo

Vacheres


title: Africephala

text:
Africephala là một chi bướm đêm thuộc họ Gracillariidae.

Các loài
Africephala timaea (Meyrick, 1914)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Global Taxonomic Database of Gracillariidae (Lepidoptera)

Gracillariidae
Côn trùng Malawi


title: Bulbophyllum incumbens

text:
Bulbophyllum incumbens là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

incumbens]]

I


title: Grewia turbinata

text:
Grewia turbinata là một loài thực vật có hoa thuộc họ Malvaceae theo nghĩa rộng (sensu lato) hoặc Tiliaceae hoặc Sparrmanniaceae .
Loài này chỉ có ở Yemen.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Chú thích

Chú thích

Tham khảo
 Miller, A. 2004. Grewia turbinata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Grewia
Thực vật Yemen
Thực vật dễ tổn thương


title: Saurauia aguaricana

text:
Saurauia aguaricana là một loài thực vật thuộc họ Actinidiaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Saurauia aguaricana. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
aguaricana


title: 27765 Brockhaus

text:
27765 Brockhaus (1991 RJ41) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 9 năm 1991 bởi F. Borngen ở Tautenburg.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 27765 Brockhaus

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Freimut Börngen
Thiên thể phát hiện năm 1991


title: Songeson

text:
Songeson là một xã trong vùng hành chính Franche-Comté, thuộc tỉnh Jura, quận Lons-le-Saunier, tổng Clairvaux-les-Lacs. Tọa độ địa lý của xã là 46° 39' vĩ độ bắc, 05° 49' kinh độ đông. Songeson nằm trên độ cao trung bình là 610 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 530 mét và điểm cao nhất là 832 mét. Xã có diện tích 8.42 km², dân số vào thời điểm 2006 là 70 người; mật độ dân số là 8 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Địa điểm tham quan
Nhà thờ được xây trong thế kỉ thứ 16 và cải tạo trong thế kỉ thứ 17.

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Jura


title: Rughidia cordatum

text:
Rughidia cordatum là một loài thực vật có hoa thuộc họ Apiaceae.
Đây là loài đặc hữu của Yemen.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Tham khảo

 Miller, A. 2004. Rughidia cordatum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Rughidia
Thực vật Yemen


title: Ashmunella pasonis

text:
Ashmunella pasonis là danh pháp hai phần của một loài ốc sên hô hấp trên cạn, là động vật thân mềm chân bụng có phổi sống trên cạn thuộc họ Polygyridae.

Tham khảo

Polygyridae
Lịch sử tự nhiên Texas