title: Sukhoi Su-27

text:
Sukhoi Su-27 (; tên ký hiệu của NATO: Flanker) là một máy bay tiêm kích phản lực độc đáo của Liên Xô được thiết kế bởi Phòng thiết kế Sukhoi (SDB) và được sản xuất năm 1977. Nó là đối thủ trực tiếp của những loại máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư của Hoa Kỳ (gồm F-14 Tomcat, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon và F/A-18 Hornet). Su-27 có tầm hoạt động lớn, trang bị vũ khí hạng nặng, và cực kỳ cơ động nhanh nhẹn linh hoạt. Nhiệm vụ chính của Su-27 là thực hiện các chuyến bay trong các nhiệm vụ chiếm ưu thế trên không, nhưng nó cũng có thể thực hiện gần như mọi nhiệm vụ chiến đấu.

Từ thiết kế cơ bản của Su-27, nhiều phiên bản khác đã được chế tạo và nâng cấp liên tục nhằm thực hiện những nhiệm vụ khác nhau:
Su-30 là một mẫu máy bay tiêm kích đa nhiệm hai chỗ ngồi, bay trong mọi thời tiết, chuyên thực hiện các nhiệm vụ không chiến và đánh chặn từ xa.
Su-33 'Flanker-D' là một mẫu máy bay tiêm kích đánh chặn phòng thủ hạm đội được phát triển từ thiết kế của Su-27 và được trang bị trên các tàu sân bay. Sự khác nhau chính bao gồm móc hãm ở đuôi và cánh mũi.
Su-34 'Fullback' là phiên bản thiên về ném bom chống các mục tiêu mặt đất và mặt biển, được trang bị vỏ giáp mạnh, buồng lái mở rộng và tải trọng vũ khí được tăng cường
 Su-35 'Flanker-E' và Su-37 'Flanker-F' là các phiên bản tiêm kích phòng thủ trên không cải tiến có những tính năng vượt trội trong mọi mặt như động cơ chỉnh hướng phụt 3D, radar đối không mạnh, tên lửa không-đối-không tầm siêu xa.

Tính đến tháng 5/2016, đã có khoảng 1.850 chiếc Su-27 và các phiên bản phát triển từ nó được sản xuất, nhiều hơn cả số lượng tiêm kích đối thủ F-15 Eagle được Mỹ sản xuất (1.712 chiếc). Số lượng các phiên bản của Su-27 được sản xuất sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai nhờ những đơn hàng mới, trong khi F-15 Eagle thì đã ngừng sản xuất.

Lịch sử phát triển

Bối cảnh

Năm 1969, Liên bang Xô viết biết rằng Không quân Hoa Kỳ đã lựa chọn McDonnell Douglas để sản xuất loại Máy bay Chiến đấu Thí nghiệm (sẽ trở thành loại F-15 Eagle sau này). Để đáp trả mối đe dọa tương lai đó, Liên Xô đã lập ra chương trình PFI (Perspektivnyi Frontovoy Istrebitel - "Máy bay tiêm kích chiến thuật tiên tiến"), để chế tạo một loại máy bay có thể đương đầu với loại máy bay tiêm kích mới của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, vào năm 1971 người Xô Viết nhận thấy loại máy bay PFI có giá thành quá đắt mà họ lại rất cần một số lượng lớn, và chương trình máy bay PFI đã bị chia thành TPFI (Tyazholyi Perspektivnyi Frontovoi Istrebitel, có nghĩa là "Máy bay tiêm kích chiến thuật tiên tiến hạng nặng") và LPFI (Legkiy Perspektivnyi Frontovoi Istrebitel, có nghĩa là "Máy bay tiêm kích chiến thuật hạng nhẹ"). Chương trình TPFI tương tự như Chương trình F-X của Mỹ, và F-15 là kết quả của chương trình này. Trong khi chương trình LPFI lại tương tự như Chương trình LWF, mà kết quả của LWF là F-16 Fighting Falcon và Northrop YF-17, từ YF-17 đã dẫn đến loại F/A-18 Hornet. Sukhoi OKB nhận được chương trình TPFI, và Mikoyan-Gurevich đảm nhận phát triển LPFI.

Vì cùng được xuất phát từ một chương trình đã nghiên cứu trước đó nên Su-27 và MiG-29 có hình dạng bên ngoài khá giống nhau. Su-27 được thiết kế như một máy bay chiến đấu và đánh chặn tầm xa, còn MiG-29 được thiết kế trong vai trò máy bay hỗ trợ chiến thuật tầm ngắn.

Giai đoạn thiết kế
Thiết kế của Sukhoi, dần được thay đổi để phản ánh tham vọng Liên Xô về một loại máy bay vượt xa F-15 Eagle của Hoa Kỳ, và mẫu đầu tiên có tên gọi là T-10 (thiết kế máy bay cánh tam giác thứ 10 của Sukhoi), cất cánh lần đầu ngày 20 tháng 5 năm 1977. Chiếc máy bay này có cánh tam giác lớn, rút ngắn, với hai động cơ tách rời và một cánh đuôi kép. Khoảng 'rỗng' giữa hai động cơ, tương tự loại F-14 Tomcat, vừa có tác dụng như một bề mặt tạo lực nâng phụ vừa có tác dụng che chắn vũ khí khỏi sự phát hiện của radar. Khi đang được phát triển, mẫu thiết kế của Sukhoi đã bị vệ tinh gián điệp phát hiện khi thực hiện chuyến bay thử tại Trung tâm thử nghiệm bay Zhukovsky gần thị trấn Ramenskoe, dẫn tới việc nó bị tạm đặt mật danh Ram-K. Phương Tây tin rằng Ram-K đã được phát triển thành hai phiên bản: một máy bay chiến đấu cánh cụp cánh xoè với chức năng tương tự Grumman F-14 Tomcat và một phiên bản máy bay tiêm kích đánh chặn cánh cứng 2 chỗ, trên thực tế trở thành loại Mikoyan MiG-31 không hề liên quan.

T-10 đã bị các nhà quan sát phương Tây phát hiện và đặt tên ký hiệu 'Flanker-A'). Sự phát triển T-10 được đánh dấu bởi nhiều vấn đề nghiêm trọng, ví dụ như tai nạn rơi máy bay ngày 7 tháng 5 năm 1978. Những thiết kế khác được đưa ra thay thế, và một phiên bản đã được sửa đổi rất nhiều có tên gọi là T-10S, cất cánh lần đầu ngày 20 tháng 4 năm 1981. Cả phiên bản này cũng gặp phải nhiều vấn đề kỹ thuật dẫn tới một vụ tai nạn khác ngày 23 tháng 12 năm 1981.

Việc chế tạo Su-27 (thỉnh thoảng gọi là Su-27S, tên ký hiệu của NATO 'Flanker-B') và bắt đầu hoạt động trong VVS diễn ra khoảng năm 1984, dù những khó khăn trong chế tạo khiến nó không thể xuất hiện cho tới tận năm 1986. Su-27 đã hoạt động trong cả Quân chủng Phòng không Xô Viết (PVO) và Hàng không Tiền tuyến. Khi hoạt động trong Lực lượng phòng không Xô viết (V-PVO), vai trò chủ yếu của nó là máy bay đánh chặn thay thế các loại máy bay cũ như Sukhoi Su-15 và Tupolev Tu-28.

Dù 'Flanker' có khả năng mang các loại vũ khí không đối đất, khi hoạt động trong Hàng không Tiền tuyến, vai trò chủ yếu của nó không phải là hỗ trợ trên không cũng không phải là chiếm ưu thế trên không ở chiến trường mà là ngăn chặn trên không, với nhiệm vụ vượt qua đường giới tuyến quân địch (có thể là NATO) để tấn công máy bay tiếp dầu và máy bay AWACS. Những nhà hoạch định kế hoạch Liên Xô biết rằng các lực lượng NATO sở hữu nhiều kỹ thuật ưu thế trong các lĩnh vực đó, và tin rằng việc tấn công trực tiếp vào đó sẽ hạn chế khả năng duy trì và mở rộng các chiến dịch không quân của NATO. Su-27 vẫn giữ vai trò đó khi hoạt động tại Cộng đồng Quốc gia Độc lập, và những phiên bản sau này được sửa đổi để mang tên lửa chống AWACS tầm xa mới Novator KS-172 AAM-L.

Từ năm 1986, một chiếc Su-27 đặc biệt được gọi tên P-42, chế tạo lại từ nguyên mẫu T-10S-3 và giảm trọng lượng tối đa, đã lập kỷ lục đầu tiên trong một loạt các kỷ lục khác được thiết lập về tính năng hoạt động, vận tốc lên cao và độ cao, chiếc máy bay này đã lập ra 27 kỷ lục mới trong khoảng thời gian từ 1986 tới 1988.

Thiết kế

Độ cơ động

Thiết kế căn bản của Su-27 về mặt khí động học tương tự MiG-29, nhưng lớn hơn. Đây là một loại máy bay rất lớn, và để giảm trọng lượng cấu trúc đến mức tối thiểu, nó sử dụng nhiều titanium (khoảng 30%, nhiều hơn bất kỳ một loại máy bay cùng thời). Vật liệu composite không được sử dụng. Cánh xuôi sau đi vào thân tại những diềm cánh trước và về cơ bản là kiểu cánh tam giác, dù các đầu cánh được đặt các giá treo tên lửa hay các thiết bị đối phó điện tử (ECM). Tuy nhiên Su-27 không hoàn toàn là kiểu máy bay cánh tam giác vì nó vẫn giữ các cánh đuôi ngang truyền thống, với hai cánh đuôi đứng phía trên động cơ, kết hợp với những cánh thăng bằng ở bụng để tăng khả năng ổn định mỗi bên của máy bay.

Động cơ phản lực của Su-27 là loại Lyulka AL-31F, khoảng cách giữa 2 động cơ khá lớn, vừa để an toàn vừa để đảm bảo không gián đoạn luồng khí xuyên qua những khe lấy không khí. Khoảng không giữa 2 động cơ cũng cung cấp thêm lực nâng, giảm bớt trọng tải cho cánh. Cánh của cánh quạt động cơ có thể di chuyển trong các khe hút không khí cho phép máy bay đạt tốc độ Mach 2+, và giúp duy trì luồng khí vào động cơ luôn ổn định khi máy bay đang ở góc tấn lớn. Một màn chắn ở mỗi đầu vào khe hút khí ngăn không cho các vật thể lạ bị hút vào động cơ trong khi máy bay cất cánh.

Su-27 là máy bay đầu tiên của Liên Xô có hệ thống điều khiển fly-by-wire, được phát triển dựa vào kinh nghiệm thiết kế của Sukhoi T-4 - một dự án máy bay ném bom. Kết hợp với lực ép lên cánh tương đối thấp và hệ thống điều khiển bay cơ bản mạnh, nó làm cho máy bay nhanh nhẹn một cách khác thường, máy bay vẫn có thể kiểm soát ở tốc độ rất thấp và góc đụng lớn, hoặc tắt động cơ đột ngột khi bổ nhào và thực hiện các kỹ thuật bay nhào lộn. Trong một triển lãm hàng không, Su-27 đã trình diễn một động tác bay có tên gọi Cobra - rắn hổ mang (Rắn hổ mang Pugachev) hay bay với vận tốc thấp - nói tóm tắt là máy bay bay duy trì với vận tốc thấp ở góc 120°. Lực đẩy có hướng cũng được kiểm soát (và được hoàn thiện trên Su-30MKI và Su-37), cho phép máy bay tiêm kích thực hiện những động tác quay khó liên tục gần như không theo một bán kính cố định nào, kết hợp với những động tác nhào lộn thẳng đứng trong khi máy bay đang chuyển động.

Các loại máy bay cùng thời của Hoa Kỳ như F-15 đều không có khả năng thực hiện thao tác bay "Rắn hổ mang Pugachev". Khi xem thao tác cơ động này, các phi công Mỹ đã kinh ngạc là tại sao máy bay không bị vỡ tan trong không trung.

Phiên bản hải quân của 'Flanker' là Su-27K (hay còn gọi là Su-33), được gắn thêm cánh mũi để tăng lực nâng, giảm quãng đường cất cánh (rất quan trọng vì Su-33 được trang bị trên tàu sân bay Đô đốc Kuznetsov, mà tàu sân bay này lại không được trang bị máy phóng máy bay). Những cánh mũi này cũng được lắp trên một số phiên bản Su-30, Su-35 và Su-37.

Ngoài những cải tiến thêm vào để tăng tính nhanh nhẹn, Su-27 sử dụng thể tích lớn bên trong để chứa nhiên liệu, nó có sức chứa nhiên liệu rất lớn. Trong mức mang nhiên liệu cực đạt cho phép, nó có thể mang 9.400 kg (20.700 lb) nhiên liệu, trong khi bình thường nó có thể mang 5.270 kg (11.620 lb) nhiên liệu.

Vũ khí
Su-27 được trang bị vũ khí với một pháo đơn 30 mm Gryazev-Shipunov GSh-30-1 trong mạn phải thân máy bay, và có tới 10 điểm treo tên lửa và các vũ khí khác. Tên lửa trang bị tiêu chuẩn của Su-27 cho không chiến là Vympel R-73 (AA-11 Archer), Vympel R-27 (AA-10 'Alamo'), sau này là các kiểu tên lửa được mở rộng tầm bay và hệ thống dẫn đường bằng tia hồng ngoại. Những phiên bản Flanker hiện đại (như Su-30, Su-35, Su-37) có thể mang tên lửa Vympel R-77 (AA-12 Adder).

Máy tính trên khoang của Su-27 lại ngang bằng về hiệu suất và bộ nhớ so với F-15 của Mỹ. Nhưng máy tính của Su-27 hiệu quả hơn khi giải quyết các bài toán điều khiển máy bay và hỏa lực, đó là nhờ trình độ rất cao của các chuyên gia lập trình Nga.

Su-27 có hệ thống hiển thị trước buồng lái (HUD) và hệ thống hiển thị ngắm bắn trên mũ của phi công kết nối với nhau, và chúng tương thích với tên lửa R-73, sự nhanh nhẹn cùng các yếu tố khác đã làm Su-27 trở thành một trong số máy bay không chiến tầm gần tốt nhất thế giới. Radar ban đầu được trang bị là Phazotron N-001 (NATO 'Slot Back'), là một radar xung doppler khả năng theo dõi trong khi đang quét, nhưng bộ xử lý của nó tương đối cổ, làm cho nó trở nên dễ dàng bị tổn thương với những báo động sai và mù mục tiêu. Su-30 và Su-35 có radar cao cấp có tầm quét lớn hơn là Phazotron 'Bars' N-011M, với một hệ thống điện tử quét mạng bị động rất nhạy, cải thiện tầm quét, có thể theo dõi nhiều mục tiêu cùng lúc.

Radar và hệ thống cảm biến
Radar là một vấn đề phát triển chính cho Su-27. Nhu cầu ban đầu của Liên Xô rất tham vọng, họ yêu cầu một radar có khả năng giao chiến được với nhiều mục tiêu, có thể phát hiện và theo dõi mục tiêu là những máy bay ném bom từ khoảng cách 200 km (những mục tiêu có diện tích phản xạ sóng radar RCS là 16 m², đó là những máy bay ném bom đối thủ của Tu-16). Những điều này vượt xa so với tầm tìm kiếm của radar APG-63 trang bị cho F-15 (khoảng 180 km đối với những mục tiêu có RCS là 100 m²) và nói chung có thể so sánh được với radar mảng pha Zaslon nặng 1 tấn sử dụng trên MiG-31.

Để đạt được điều này với một trọng lượng hợp lý, đội thiết kế đã tính toán radar sử dụng kỹ thuật quét điện tử cho độ cao và quét bằng cơ khí cho góc phương vị. Không may, thiết kế này đòi hỏi quá nhiều các thiết bị tinh vi hiện đại mà công nghiệp vi điện tử của Liên Xô trong thập niên 1970 chưa đạt được, do đó vào năm 1982, chương trình Myesch gốc phải hủy bỏ và một mảng ăng-ten thay thế ít năng lực hơn đã được lựa chọn. Để bù đắp cho thời gian đã lãng phí, nhiều công nghệ hoàn thiện từ radar N019 Topaz bao gồm một phiên bản mở rộng của mảng ăngten gương kép (cassegraine) quay trên MiG-29 đã được sử dụng, và do đó sản phẩm radar N001 chia sẻ bộ xử lý tín hiệu số TS100 cũng được sử dụng trên radar N019 Topaz, trong khi N001V, mẫu kế thừa của N001 dùng chung bộ xử lý tín hiệu số với N019M, mẫu kế thừa của N019. Radar chỉ đạt được tầm dò tìm là 140 km với những mục tiêu có kích thước như Tu-16, và chỉ có khả năng phát hiện và theo dõi trên một mục tiêu. Dù vậy, radar vào lúc đầu vẫn được chấp nhận về độ tin cậy và điều này đã giúp N001 được trang bị cho máy bay tiêm kích, nửa thập niên sau khi chiếc Su-27 đầu tiên đi vào hoạt động năm 1986.

Seri radar N001 đầu tiên, Tikhomirov (NIIR) N001 (NATO 'Slot Back'), là một thiết bị xung Doppler với khả năng theo dõi trong khi quét, nhưng bộ xử lý của nó tương đối cũ, khiến nó dễ tạo báo động nhầm và điểm mù lớn, cũng như khó sử dụng. Trong những năm sau đó, dưới sự phát triển của tổng công trình sư thiết kế radar N001 là Giáo sư Viktor Konstantinovitch Grishin, radar N001 đã được nâng cấp nhiều lần, với các phiên bản N001V, N001VE, N001VEP, tất cả những phiên bản này đều đã được trang bị cho các máy bay, bao gồm cả phiên bản xuất khẩu của Su-27. Giáo sư V.K. Grishin là tổng công trình sư của radar mảng pha bị động Zalson S-800 trên MiG-31, và những kinh nghiệm này sau đó đã góp phần vào việc thiết kế các radar mảng pha thay thế cho seri N001.

Hiển nhiên rằng không có nhiều lý do cho bất kỳ cải tiến quan trọng nào cho seri radar N001 nữa, vì máy bay Su-30 và Su-35/37 đã được trang bị radar Tikhomirov (NIIR) 'Bars' (Panther) N011M cao cấp với quét mảng pha điện tử bị động, tăng tầm hoạt động, phát hiện và theo dõi nhiều mục tiêu, và rất nhạy. Radar Bars (Panther) được lên kế hoạch sẽ bị thay thế bởi một mẫu còn hiện đại và cao cấp hơn, đó là radar mảng pha Irbis (Snow leopard)-E trong tương lai gần. Radar Irbis-E có khả năng rất mạnh, có thể theo dõi mục tiêu có RCS 3 m² (cỡ máy bay F-16) ở tầm 400 km và mục tiêu có RCS 0.01 m² (cỡ máy bay tàng hình) ở tầm 90 km. Đối thủ của Tikhomirov (NIIR) là Phazotron (NIIP) cũng đã giới thiệu mẫu radar tương tự với quét mảng điện tử bị động.

Su-27 có 1 hệ thống tìm kiếm và theo dõi bằng tia hồng ngoại (IRST) ở phía trước buồng lái hay còn được gọi là "con ngươi", nó cũng được kết nối với hệ thống kính trắc viễn laser. Hệ thống này có thể được nối với radar, hay sử dụng độc lập cho hoạt động tấn công "lén lút" với tên lửa hồng ngoại (như R-73 và R-27T/ET). Nó cũng điều khiển pháo, cung cấp sự chính xác tốt hơn so với một radar ngắm bắn. Thậm chí, hệ thống này cho phép Su-27 có khả năng phát hiện và giao chiến với các loại máy bay tàng hình như F-22, F-35 từ cự ly tới vài chục km (máy bay tàng hình được thiết kế để có mức độ bộc lộ trước radar rất thấp, nhưng chúng vẫn phát ra tia hồng ngoại như máy bay thường do đều phải sử dụng động cơ phản lực tỏa ra nhiều nhiệt). Tiêu biểu là các hệ thống OLS-30 (trang bị trên Su-30MKK), OLS-35 (trang bị trên Su-35) đã đạt tầm phát hiện máy bay địch tới 90 km, trong khi hệ thống mới hơn (OLS-50M) được phát triển từ năm 2010 có cự ly phát hiện còn cao hơn nữa, có thể tới 150 km. Với tín hiệu hồng ngoại thu được cùng tên lửa "bắn và quên" (như R-73), Su-27 có thể nhắm bắn máy bay tàng hình từ cự ly khá xa, bất kể việc máy bay địch có bị phát hiện trên radar hay không.

Tuổi thọ máy bay
Những chiếc Su-27 được chế tạo từ đầu thập niên 1980 dự kiến có tuổi thọ bay là hơn 3.000 giờ bay. Những phiên bản mới hơn như Su-27SK/UBK (chế tạo vào thập niên 1990) có tuổi thọ bay đạt 5.000 giờ, Su-30MKI (chế tạo vào thập niên 2000) có tuổi thọ bay đạt 6.000 giờ, và các phiên bản mới nhất như Su-35 cũng đạt 6.000 giờ bay. Các số liệu này dựa theo cách tính của Liên Xô/Nga.

Dựa trên các số liệu này, nhiều người cho rằng tuổi thọ khung thân của máy bay Nga thấp hơn các máy bay phương Tây như F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, F/A-18 Hornet, vốn có tuổi thọ đạt 8.000 giờ bay. Nhưng thực ra việc so sánh này là sai, bởi có sự khác biệt trong cách tính tuổi thọ máy bay giữa Nga và phương Tây. Quân đội Nga tính tuổi thọ máy bay bằng khoảng thời gian "từ khi sản xuất đến khi phải thay thế một số bộ phận bị hao mòn", còn phương Tây thì tính tuổi thọ máy bay bằng khoảng thời gian "từ khi sản xuất đến khi toàn bộ máy bay bị hao mòn không thể sửa chữa được nữa". Ví dụ như loại F-16 Fighting Falcon của Hoa Kỳ theo cách tính của phương Tây sẽ có tuổi thọ bay khoảng 8.000 - 12.000 giờ, nhưng nếu tính theo cách của Nga thì chỉ đạt 4.000 giờ bay. Hoặc những chiếc MiG-29 được sản xuất vào đầu những năm 1980 được Liên Xô tính toán tuổi thọ bay là 2.500 giờ, nhưng trên thực tế đến năm 2010, chúng đã đạt tới 4.000 giờ bay khi được bảo dưỡng đúng cách, và nếu được đại tu nâng cấp thì chúng sẽ có thể bay tiếp thêm hàng nghìn giờ nữa. Theo tạp chí quân sự Global security, nếu cùng áp dụng cách tính theo kiểu phương Tây thì MiG-29 sẽ có tuổi thọ bay là 7.000 giờ chứ không phải 2.500 giờ như cách tính của Liên Xô/Nga.

Như vậy, nếu áp dụng cùng một cách tính thì tuổi thọ của Su-27 là xấp xỉ, thậm chí là cao hơn các máy bay cùng thời của phương Tây chứ không hề thấp hơn.

Lịch sử hoạt động

Su-27, dù có khả năng không chiến tốt, nó chỉ được trông thấy trong những hoạt động nhỏ từ khi nó được đưa vào hoạt động. Ngoại lệ đáng chú ý duy nhất là trong thời gian Chiến tranh Eritrea-Ethiopia (1998-2000), khi đó một số chiếc Su-27A đã được sử dụng triệt để bởi Ethiopia trong nhiệm vụ CAP (Combat Air Patrol - Tuần tra chiến đấu trên không), hộ tống cho các máy bay tiêm kích đời cũ MiG-21 và MiG-23. Trong quá trình phục vụ, Su-27 của Ethiopia đã bắn hạ 2 chiếc MiG-29 của Eritrea; một số chiếc Su-27 được điều khiển bởi phi công Nga và phi công Ukraina, người ta cho rằng những phi công đến từ Nga và Ukraina đã điều khiển những chiếc Su-27 và MiG-29 đó (một số bị buộc tội làm lính đánh thuê). Một phi công của Ethiopia tên là Aster Tolossa đã trở thành người phụ nữ đầu tiên của Châu Phi giành chiến thắng trong không chiến trên chiếc Su-27.

Tháng 8/1992, các phi công của Trung tâm huấn luyện chiến đấu của Không quân Nga ở Lipetsk đã bay Su-27UB sang căn cứ không quân Langley, bang Virginia, theo lời mời của phía Mỹ. Hai bên đã quyết định tiến hành "cuộc diễn tập chung" ở cách xa bờ biển 200 km. Theo kịch bản đề xuất, ban đầu 1 chiếc F-15D phải tìm cách thoát khỏi sự truy đuổi của Su-27UB, sau đó các máy bay sẽ đổi vai cho nhau và Su-27 phải thoát khỏi sự truy đuổi của F-15. Một chiếc F-15C cũng cất cánh để quan sát cuộc tập trận.

Đầu tiên, chiếc F-15D đã cố bứt khỏi Su-27 ở chế độ tăng lực toàn phần, nhưng Su-27 vẫn bám cứng chiếc F-15 bằng cách sử dụng chế độ tăng lực cực tiểu và lực đẩy không tăng lực tối đa. Sau khi các máy bay đổi chỗ cho nhau, Su-27 đã bật tăng lực toàn phần và lập tức thoát khỏi F-15D với vòng lượn và lấy độ cao gắt, khiến F-15 tụt lại phía sau. Sau vòng lượn, chiếc Su-27UB bám ngay vào đuôi chiếc F-15, và đã "bắn rơi" chiếc chiếc F-15C đang quan sát ở phía sau. Sau khi hạ chiếc F-15 thứ nhất, Su-27 bắt vào máy ngắm chiếc F-15D hai chỗ ngồi và "bắn hạ" luôn nó. Trận không chiến kết thúc, Su-27UB đã hạ cả hai chiếc F-15 nhờ khả năng cơ động rất tốt của mình.

Máy bay chiến đấu Su-27 được tạp chí hàng không hàng đầu trên thế giới Flight International đánh giá là máy bay chiến đấu tốt nhất thế kỷ 20.

Sự cố và tai nạn
 9 tháng 9 năm 1990: Tại triển lãm hàng không Salgareda, Ý, 2 người bị thiệt mạng (phi công Rimantas Stankevičius + 1 khán giả).
 12 tháng 12 năm 1995, đội bay biểu diễn có tên Russkie Vityazi (Những Hiệp sĩ Nga) của Nga đang trên đường trở về nước sau khi tham dự biểu diễn hàng không tại Malaysia thì gặp tai nạn khi ghé qua căn cứ Cam Ranh để tiếp nhiên liệu. Chiếc vận tải cơ Il-76 đột ngột trở hướng trong điều kiện mây mù làm ba chiếc Su-27 bay kèm theo đâm vào núi gần Cam Ranh làm bốn phi công Nga thiệt mạng.  .
 27 tháng 7 năm 2002: Thảm họa triển lãm hàng không Sknyliv tại Lviv, Ukraine - 78 người xem bị thiệt mạng (Video )
 16 tháng 8 năm 2009: hai chiếc máy bay chiến đấu Su-27 bay tập chuẩn bị cho Triển lãm hàng không MAKS 2009 của Không quân Nga đã rơi do đâm vào nhau, làm một phi công thiệt mạng là Đại tá Igor Tkachenko tại phía đông nam thủ đô Moskva. Hai máy bay bị nạn rớt xuống làng Belozerikha làm cháy 3 ngôi nhà và 5 người bị thương vì trúng những mảnh vụn trong đó một phụ nữ bị phỏng nặng. Đội bay biểu diễn Những Hiệp sĩ Nga, đã không tham dự Đại hội Hàng không Moskva 2009 sau tai nạn đó.
 1 tháng 7 năm 1997, 1 chiếc Sukhoi Su-27SK của Không quân Nhân dân Việt Nam bị rơi xuống biển trong một cuộc huấn luyện bay ra Trường Sa.
 Năm 2011, một chiếc Su-27SM đã bị rơi tại Vladivostok khi đang chuẩn bị hạ cánh. Nguyên nhân là do một hệ thống điều khiển bị hỏng.
 28 tháng 6 năm 2012, một chiếc Su-27UB huấn luyện 2 chỗ ngồi của Không quân Nga đã gặp tai nạn ở khu vực Petrozavodsk, phía Đông Bắc nước Cộng hòa Karelia thuộc Nga, may mắn là hai phi công đã nhảy dù an toàn. Đại diện Không quân Nga, Đại tá Vladimir Drik cho biết, tất cả các chuyến bay của Su-27 đều bị tạm hoãn sau khi chiếc Su-27UB gặp tai nạn.
 15 tháng 6 năm 2012, Trung đoàn không quân tiêm kích 940 thuộc Không quân Nhân dân Việt Nam đưa máy bay Su-27 ra Quần đảo Trường Sa làm nhiệm vụ tuần tra, lần đầu tiên Trung đoàn không quân tiêm kích 940 đưa tiêm kích Su-27 từ căn cứ ở miền Trung ra tuần tiễu. Khu vực Quần đảo Trường Sa là khu vực đang có tranh chấp nên ngay sau đó Trung Quốc phản đối Việt Nam đưa máy bay tuần tiễu Trường Sa.

Tính đến tháng 6/2016, sau gần 40 năm phục vụ trên khắp thế giới, đã có 43 chiếc Su-27 bị rơi do tai nạn. So với gần 1.100 chiếc Su-27 được chế tạo thì tỷ lệ rơi do tai nạn là 4%, đây là tỷ lệ rất thấp so với những máy bay cùng thời của phương Tây như F-15 Eagle (tỷ lệ rơi do tai nạn là 10,1%), F-16 Fighting Falcon (tỷ lệ rơi do tai nạn là 14,4%), F/A-18 Hornet (tỷ lệ rơi do tai nạn là 12%).

Tỷ lệ này cũng cho thấy sự bền bỉ trước điều kiện khắc nghiệt, độ bền cao của máy bay Su-27 so với những đối thủ từ phương Tây.

Đến năm 2016 thì trên thế giới chỉ có Nga, Ukraine, Belarus, Trung Quốc và Nhà máy sửa chữa máy bay A32 thuộc Quân chủng Phòng không-Không quân (Việt Nam) là làm chủ hoàn toàn quy trình sửa chữa và tăng tổng niên hạn của máy bay Su-27.

Biến thể

Thời kỳ Xô Viết

 T10 ("Flanker-A"): Nguyên mẫu đầu tiên.
 T10S: Nguyên mẫu cải tiến, có nhiều điểm giống với mẫu sản xuất.
 P-42: Phiên bản đặc biệt chế tạo để phá các kỷ lục tốc độ leo lên. Vũ khí, radar và lớp sơn ngụy trang bị loại bỏ, giảm trọng lượng xuống còn 14.100 kg. Nó còn có động cơ cải tiến.
 Su-27: Seri tiền sản xuất chế tạo với số lượng nhỏ, trang bị động cơ AL-31.
 Su-27S (Su-27 "Flanker-B"): Phiên bản sản xuất một chỗ đầu tiên với động cơ cải tiến AL-31F. Tên gọi "T10P" đôi khi được sử dụng cho Su-27S một chỗ loại bỏ khả năng tấn công thứ yếu.
 Su-27UB ("Flanker-C"): Phiên bản sản xuất 2 chỗ đầu tiên, được chuyển đổi cho hoạt động huấn luyện.
 Su-27SK: Su-27 một chỗ xuất khẩu.
 Su-27UBK: Su-27UB hai chỗ xuất khẩu.
 Su-27K (Su-33 "Flanker-D"): Phiên bản một chỗ trang bị cho tàu sân bay, với cánh gấp, móc hãm, cánh mũi, thiết bị giúp tăng tốc khi cất cánh, chế tạo với số lượng nhỏ. Nó theo sau mẫu máy bay biểu diễn thí nghiệm "T10K".

Thời kỳ hậu Xô Viết
 Su-27PD: Phiên bản thao diễn một chỗ với những cải tiến như cần tiếp nhiên liệu trên không.
 Su-27PU (Su-30): Phiên bản 2 chỗ sản xuất hạn chế với các cải tiến như cần tiếp nhiên liệu trên không, hệ thống điện tử điều khiển chiến đấu, hệ thống điều khiển bay mới và các cải tiến khác.
 Su-30M / Su-30MK: Phiên bản 2 chỗ đa chức năng thế hệ tiếp theo. Vài chiếc Su-30M đã được chế tạo cho Không quân Nga đánh giá vào giữa thập niên 1990, dù chẳng có gì trở thành kết quả. Phiên bản xuất khẩu là Su-30MK.
 Su-30MKA: Phiên bản xuất khẩu cho Algérie.
 Su-30MKI (Flanker-H): Về thực chất là Su-30MK cải tiến cho Không quân Ấn Độ, với cánh mũi, động cơ đẩy vec-tơ, hệ thống điện tử mới, và khả năng đa nhiệm.
 Su-30MKK (Flanker-G): Su-30MK cho Không quân Trung Quốc, với hệ thống điện tử nâng cấp của Nga và khả năng đa nhiệm, không có cánh mũi hay động cơ đẩy vec-tơ. Hải quân Trung Quốc cũng mua "Su-30MK2" nâng cao khả năng tấn công tàu chiến.
 Su-30MKM: Mẫu sao chép của Su-30MKI với hình dạng đặc riêng biệt cho Malaysia.
 Su-30KN (Flanker-B Mod. 2): Phiên bản một chỗ cải tiến với hệ thống điện tử nổi bật cho phép Su-30KN thực hiện những chức năng mới, hầu hết liên quan đến dẫn đường.
 Su-30KI (Flanker-B Mod. 2): Phiên bản một chỗ cải tiến với những đặc tính của Su-30MK cho Indonesia, tiếp sau những bước đi của một chiếc máy bay đánh giá "Su-27SMK" bay vào giữa thập niên 1990.
Su-30SM: Phiên bản nâng cấp từ Su-30MKI do Tập đoàn Irkut sản xuất cho Không quân Nga. Một hợp đồng 60 chiếc Su-30SM đã được ký kết vào tháng 3 năm 2012 và dự kiến chúng sẽ được chuyển giao vào năm 2016. Bay lần đầu tiên vào ngày 21 tháng 9 năm 2012. Có hệ thống radar, liên lạc, phân biệt bạn-thù được cải thiện, ghế phóng thoát hiểm và vũ khí mới. So với Su-30MKI, Su-30SM thay thế hầu hết các linh kiện nước ngoài bằng các sản phẩm nội địa do Nga sản xuất, tuy nhiên nhiều linh kiện như hệ thống định vị và màn hình hiển thị thì vẫn nhập từ Pháp.
 Su-27M (Su-35 / 37, Flanker-E/F): Seri những mẫu thao diễn cải tiến bắt nguồn từ Su-27S một chỗ đa vai trò. Seri này cũng bao gồm mẫu thao diễn "Su-35UB" hai chỗ.

 Su-27SM (Flanker-B Mod. 1): Su-27S nâng cấp cho Nga, được trang bị với các công nghệ mới áp dụng trên các mẫu Su-27M (Su-35).
Su-27SM3: Su-27SM trang bị động cơ Salyut AL-31F-M1.
 Su-27SKM: Máy bay tiêm kích đa nhiệm một chỗ cho xuất khẩu. Nó bắt nguồn từ Su-27SK nhưng bao gồm những nâng cấp về buồng lái, hệ thống phòng vệ tác chiến điện tử tinh vi và hệ thống tiếp nhiên liệu trên không.
 Su-27UBM: Phiên bản Su-27UB nâng cấp.
 Su-32 (Su-27IB): Phiên bản tấn công tầm xa 2 chỗ song song trong buồng lái mũi có hình dạng thú mỏ vịt. Nguyên mẫu của Su-32FN và Su-34 Fullback.
 Su-27KUB: Về cơ bản là Su-27K một chỗ trang bị trên tàu sân bay với buồng lái song song, sử dụng để huấn luyện trên tàu sân bay hay như một máy bay đa vai trò.
 Su-27BM (Su-35S): Còn được gọi là "The Last Flanker", đây là phát triển mới nhất của dòng Sukhoi Flanker. Nó nổi bật với hệ thống điện tử và radar mới. Radar mảng pha quét điện tử thụ động (PESA) N035 Irbis-E rất mạnh với khả năng theo dõi mục tiêu có diện tích phản xạ radar (RCS) 3 m² ở tầm 400 km và mục tiêu có RCS 0.01 m² ở tầm 90 km, có thể theo dõi 1 lúc 30 mục tiêu và dẫn đường cho tên lửa tấn công 1 lúc 8 trong số 30 mục tiêu đang theo dõi.

Các nhà khai thác

Các nhà khai thác hiện tại
 Khoảng 8 chiếc Su-27 và 27UB.
 Có thể có 25 chiếc đang hoạt động.
 Trung Quốc đã mua 76 chiếc tiêm kích Su-27 từ Nga trước khi ký một thỏa thuận vào năm 1998 để chế tạo Su-27 tạo Trung Quốc với tên gọi Shenyang J-11 (khoảng 276 chiếc đã được chế tạo tính đến năm 2014). Năm 2006, Trung Quốc cũng đã mua 100 chiếc Sukhoi Su-30MKK/MK2 (Modernizirovannyi Kommercheskiy Kitaiskiy - phiên bản nâng cấp thương mại cho Trung Quốc) cho Không quân Quân giải phóng Nhân dân. Trung Quốc cũng dự tính mua 48 chiếc Sukhoi Su-33 cho Hải quân Quân giải phóng Nhân dân để trang bị trên tàu sân bay mới của Trung Quốc, tuy nhiên hợp đồng mua Su-33 đã không được tiếp tục do Trung Quốc đã tập trung vào nghiên cứu phiên bản Su-33 nội địa với tên gọi Shenyang J-15.
 Khoảng 8 chiếc Su-27SK/27UB đã tới Eritrea năm 2003.
 15 chiếc
 Sau nhiều năm thương lượng, Ấn Độ cuối cùng đã đặt mua 40 chiếc Su-30MKI với động cơ AL-31FP mạnh hơn, hệ thống điện tử cao cấp, cánh mũi và động cơ đẩy vec-tơ. Hindustan Aeronautics cũng có một giấy phép để sản xuất 140 chiếc đến năm 2020.
 Indonesia có 2 Su-27SK và 2 Su-30MK để thay thế A-4 Skyhawk. Trong giai đoạn 2007-2009, Không quân Indonesia sẽ có 3 Su-27SMK và 3 Su-30MK2 để tăng số lượng Su-27 sử dụng trong biên chế.
 Sử dụng khoảng 30 chiếc
 Không quân Hoàng gia Malaysia đặt mua 18 chiếc Su-30MKM năm 2003 có giá trị là 900 triệu USD, đã được giao hàng. Su-30MKM trang bị các loại tên lửa hiện đại đời mới như R-27, R-73 và R-77, ngoài ra còn có vũ khí không đối đất bao gồm tên lửa không điều khiển và bom. Su-30MKM của Malaysia còn có cánh mũi và động cơ đẩy vec-tơ để tăng độ cơ động nhanh nhẹn.
 449 chiếc đang hoạt động trong Không quân Nga. Nga đang nâng cấp lên tiêu chuẩn Su-27SM, bao gồm buồng lái kính và hệ thống lái fly-by-wire số. Radar nâng cấp với một mảng pha (giống như Pero) cho phép tăng tầm hoạt động. Hệ thống bảo vệ và dẫn đường cũng được nâng cấp, cũng như hệ thống tấn công. Ngoài Su-27, Nga còn có 19 Su-30, 28 Su-33, 30 Su-34 và 11 Su-35.
 80 chiếc .
 Có 25 chiếc đang hoạt động.
Không quân Venezuela có 24 chiếc Su-30MK2 trong một hợp đồng trị giá 1.5 tỉ USD.
 Không quân Nhân dân Việt Nam có 7 chiếc Su-27SK, 3 chiếc Su-27UBK, 2 chiếc Su-27PU, tổng cộng là 12 chiếc Su-27 (1 chiếc Su-27SK bị rơi tại Cam Ranh năm 2007). Có 2 chiếc Su-27PU là do ngày 16/2/1997, trên đường vận chuyển thì hai chiếc Su-27UBK mang số hiệu 8524 và 8525 bị hư hại nặng phía bên trái. Nga phải đền bù cho phía Việt Nam 2 chiếc Su-27PU. Không quân Nhân dân Việt Nam cũng sở hữu 35 chiếc Su-30MK2V (là phiên bản nâng cấp của Su-27).
2 chiếc Su-27 đã được chuyển đến Mỹ năm 1995, được dùng để huấn luyện.

Các nhà khai thác trước đây
 Không quân Xô viết và Quân chủng Phòng không Xô viết.

Các thông số kỹ thuật (Su-27SK)

Nguồn: Sukhoi, KnAAPO, Deagel.com, Airforce-Technology.com

Đặc tính chung
 Phi hành đoàn:1
 Chiều dài: 21.9 m (72 ft)
 Sải cánh: 14.7 m (48 ft 3 in)
 Chiều cao: 5.93 m (19 ft 6 in)
 Diện tích cánh: 62 m² (667 ft²)
 Trọng lượng rỗng: 16.380 kg (36.100 lb)
 Trọng lượng cất cánh: 23.000 kg (50.690 lb)
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 33.000 kg (62.400 lb)
 Động cơ: 2 × Saturn/Lyulka AL-31F, 122.8 kN (27.600 lbf) mỗi chiếc

Đặc tính bay
 Vận tốc cực đại: Mach 2.35 (2.500 km/h, 1.550 mph)
 Tầm bay chiến đấu:
 Trên biển: 1.340 km
 Trên đất liền: 3.530 km
 Trần bay: 18.500 m (60.700 ft)
 Vận tốc bay lên: 325 m/s (64.000 ft/min)
 Áp lực lên cánh: 371 kg/m² (76 lb/ft²')
 Lực đẩy/trọng lượng: 1,07

Vũ khí
 1 pháo 30 mm GSh-30-1 với 150 viên đạn
 8.000 kg (17.600 lb) vũ khí trên 10 giá treo ngoài
 Mang được 6 tên lửa không đối không tầm trung R-27, 4 tên lửa không đối không tầm nhiệt tầm gần R-73
 Su-27SM nâng cấp có thể mang được R-77 thay cho R-27
 Su-27IB có thể sử dụng để phóng tên lửa chống bức xạ Kh-31, tên lửa không đối đất Kh-29L/T (điều khiển bằng laser/TV, có thể chiếu lên mũ), bom KAB-150 và UAB-500 điều khiển bằng laser, TV hay tia hồng ngoại

Hệ thống cảm biến
 Radar N001E
 Radar Phazotron Zhuk-MSE
 Radar Phazotron Zhuk-MSFE
 Bộ thu cảnh báo radar SPO-15
 Hệ thống IRST OEPS-27

Trong văn hoá đại chúng
Sukhoi Su-27 và các biến thể của nó đã xuất hiện trên nhiều phương tiện truyền thông hư cấu khác nhau. Su-37 đã xuất hiện trong bộ phim Stealth năm 2004, trong đó hai chiếc Su-37 bị tiêu diệt bởi máy bay phản lực F/A-37 hư cấu.

Trong bộ phim Mirror Wars: Reflection One năm 2005, Sukhoi Su-35UB hai chỗ ngồi của Nga là nguồn cảm hứng tạo nên chiếc máy bay tiêm kích phản lực thế hệ thứ năm Sukhoi Su-XX, biệt danh Sabretooth, mà một nhóm lính đánh thuê và đặc vụ cố gắng đánh cắp.

Các biến thể của Su-27 xuất hiện nổi bật trong loạt trò chơi điện tử Ace Combat, thường là loại máy bay được lựa chọn sử dụng bởi các đối thủ chính. Các ví dụ bao gồm Su-37 của Yellow Squadron trong Ace Combat 4: Shattered Skies, Su-33 của Strigon Team trong Ace Combat 6: Fires of Liberation, Su-35S của Andrei Markov trong Ace Combat: Assault Horizon, Su-30M2 của Sol Squadron và Su-30SM của Mihaly A. Shilage trong Ace Combat 7: Skies Unknown. Ngoài ra Su-27 và các biến thể của nó cũng xuất hiện trong trò chơi mô phỏng chiến đấu DCS World (Digital Combat Simulator World) của Eagle Dynamics.

Xem thêm

Máy bay liên quan
 Sukhoi Su-30
 Sukhoi Su-33
 Sukhoi Su-34
 Sukhoi Su-35
 Sukhoi Su-37
 Shenyang J-11
 Shenyang J-16

Máy bay tương tự
 McDonnell Douglas F-15 Eagle

Danh sách liên quan
 Danh sách máy bay tiêm kích

Tham khảo

Thư mục

Liên kết ngoài

 Official Sukhoi Su-27SK webpage at  and
 Official Sukhoi Su-27UBK webpage at
 Official Sukhoi Su-27SKM webpage at

 Giới thiệu sơ lược Su-27 1
 Giới thiệu sơ lược Su-27 2
 Giới thiệu sơ lược Su-27 3
 Giới thiệu sơ lược Su-27 4

Su-27
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1970
Máy bay huấn luyện quân sự Liên Xô 1970–1979
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay tiêm kích
Máy bay tiêm kích đánh chặn
Máy bay cường kích
Máy bay huấn luyện
Máy bay hai động cơ phản lực
Máy bay cánh trên
Máy bay chiến đấu thời kỳ chiến tranh lạnh
Máy bay chiến đấu Liên Xô và Nga


title: Giang Ngạn

text:
Giang Ngạn (tiếng Trung: 江岸区, Hán Việt: Giang Ngạn khu) là một quận của thành phố Vũ Hán (武汉市), thủ phủ tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Diện tích quận này là 64,24 km², trong đó có 33,54 km² là đất nông thôn. Quận này giáp các quận: Hoàng Pha (đông), Vũ Xương (nam), Hồng Sơn (nam), Giang Hán (tây) và Đông Tây Hồ (bắc). Tổng dân số là 788.609（2004）, có người Hán, người Hồi, Mãn Châu, Mông Cổ, Choang, Miêu… tất cả 23 dân tộc. Quận này có 16 nhai đạo và một hương, 158 ủy ban xã khu cư và 27 ủy ban thôn.

Tham khảo

Vũ Hán
Đơn vị cấp huyện Hồ Bắc


title: Melecta leucorhyncha

text:
Melecta leucorhyncha là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Gribodo mô tả khoa học năm 1893.

Chú thích

Tham khảo

Melecta
Động vật được mô tả năm 1893


title: Gonodyrus

text:
Gonodyrus là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1923 bởi Fleutiaux.

Các loài
Chi này có các loài:
 Gonodyrus tarsalis Fleutiaux, 1922

Chú thích

Tham khảo

Ampedini


title: Ruồi

text:
Ruồi là côn trùng thuộc bộ Diptera (theo tiếng Hy Lạp di có nghĩa là "hai" và pteron là "cánh"), chúng có một cặp cánh đơn trên đốt ngực giữa và một cặp bộ phận thăng bằng ở cánh sau, trên đốt ngực cuối. Một số con ruồi không có cánh như trong họ Hippoboscoidea.

Nằm trong một bộ lớn, tổng số hơn 240.000 loài gồm muỗi, ruồi nhuế và các loài khác, mặc dù chỉ dưới ½ đã được nghiên cứu. Đó là một bộ chính xét về lĩnh vực sinh thái lẫn tầm quan trọng đối với con người (về y học và kinh tế). Bọ hai cánh, xét riêng loài muỗi (Culicidae), là một nguồn truyền bệnh chủ yếu bệnh sốt rét, sốt xuất huyết, virus sông Nil, sốt vàng da và một số bệnh lây truyền nhiễm khác.

Sinh thái học

Bộ côn trùng hai cánh rất đa dạng về mặt sinh thái học. Ruồi sống ký sinh, bao gồm nội ký sinh như loài bot fly và ngoại ký sinh như muỗi, ruồi đen, ruồi cát hoặc rận mu. Rất nhiều loài ruồi ăn xác những sinh vật chết.

Một số loài hút máu để sinh tồn như muỗi hoặc horse fly. Cũng có những loài ruồi giúp cho công việc thụ phấn của thực vật dễ dàng hơn, chúng là những loài ăn phấn hoa hoặc mật.

Vòng đời của ruồi bao gồm: trứng, ấu trùng (còn gọi là giòi), nhộng và trưởng thành (có cánh). Thức ăn cho những con ấu trùng khác với khi chúng trưởng thành. Ví dụ như ấu trùng muỗi sống trong nước và ăn các mảnh vụn trong khi muỗi đực trưởng thành ăn mật hoa và muỗi cái hút máu.

Loài ruồi phụ thuộc nhiều vào thị lực để sinh tồn. Chúng có mắt kép bao gồm hàng ngàn thấu kính rất nhạy cảm với chuyển động. Một vài loài ruồi nhìn được hình ảnh 3D rõ nét. Một vài loài khác như Ormia ochracea có cơ quan thính giác tiến hóa.

Ruồi ăn tất cả các loại thức ăn như thực phẩm và chất thải của người, động vật, đặc biệt là các chất thải có mang mầm bệnh truyền nhiễm như đờm, dãi, chất nôn, phân, máu, tổ chức hoại tử... Cấu tạo mồm ruồi thích nghi với liếm hút thức ăn, mồm ruồi có cấu tạo như đế giày, chúng vừa liếm, vừa hút thức ăn dạng lỏng. Ruồi vừa ăn, vừa nôn, vừa thải ra thức ăn và trong chất nôn/phân có thể chứa nhiều mầm bệnh, đó là chưa kể những mầm bệnh bám trên cơ thể ruồi mà chúng vận chuyển từ chỗ này sang chỗ khác, chúng được gọi là môi giới truyền bệnh.

Giòi

Giòi là phần đầu cuộc sống của ruồi, cũng gọi là ấu trùng. Một số loài giòi tìm thấy trên các xác chết rất hữu ích cho các nhân viên pháp lý. Dựa vào quá trình phát triển của giòi, người ta có thể xác định được thời điểm và địa điểm chết. Kích cỡ của một con giòi ruồi là 10–20 mm. Với nhiệt độ cao của mùa hè, loài ruồi có vòng đời từ 12-14 ngày.

Giòi được nhân giống với mục đích thương mại, dùng làm mồi câu cá, thức ăn cho các động vật nuôi ăn thịt như bò sát và chim chóc, hoặc cũng có những loài giòi có ích quen thuộc như ong ruồi. Vì tính phổ biến của giòi ngày càng tăng người ta đã cho lắp đặt các máy bán hàng tự động ở thành phố Northampton của Anh.

Phần lớn nhiều loài giòi gây thiệt hại về mùa màng, đặc biệt là cho súc vật bởi đời sống ký sinh của nó nhưng cũng còn được dùng trong việc chế thuốc, sản xuất thực phẩm đặc biệt là phô mai.

Loài giòi lạ nhất từ xưa tới nay là loài có đuôi chuột. Nó có thể sống lâu trong môi trường ô nhiễm. Cơ thể nó có một chiếc ống dài nổi lên mặt nước để thở.

Bay
Tất cả các loài ruồi chỉ có duy nhất một cặp cánh để bay. Cánh sau của chúng rất nhỏ, dùng để giữ thăng bằng khi bay. Nhiều loại ruồi đập cánh rất nhanh. Ruồi nhà đập cánh 200 lần/s, muỗi khoảng 600 lần/s và các loài muỗi vằn càng nhỏ thì có tốc độ đập cánh càng cao, nhất là khoảng 1000 lần/s.

Phân loại
 Họ Limnorhyphidae
 Họ Hennigmatidae
Phân bộ Nematocera (77 họ, trong đó 35 họ đã tuyệt chủng).
Phân bộ Brachycera (141 họ, trong đó 8 họ đã tuyệt chủng).
Cận bộ Tabanomorpha.
Cận bộ Asilomorpha.
Cận bộ Muscomorpha.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Côn trùng thụ phấn


title: Baleno

text:
Baleno là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Masbate, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000 của Philipin, đô thị này có dân số 19.897 người trong 3.612 hộ.

Các đơn vị hành chính

Baleno được chia ra 24 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Official website of the municipality of Baleno.
Mã địa lý chuẩn của Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Masbate


title: Perchède

text:
Perchède  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 128 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gers


title: Tipula vitiosa

text:
Tipula vitiosa là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Les Pradeaux

text:
Les Pradeaux  là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 373-452 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Pradeaux


title: Acopa

text:
Acopa là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Acopa borealis
 Acopa carina Harvey, 1875
 Acopa dentifer
 Acopa incana
 Acopa perpallida Grote, 1878
 Acopa pura

Chú thích

Tham khảo

 Bates DL, Fenton MB (1990) Aposematism or startle? Predators learn their responses to the defenses of prey. Can J Zool 68:49–52
 Dunning DC, Krüger M (1995) Aposematic sounds in African moths. Biotropica 27:227–231
 Dunning DC, Acharya L, Merriman CB, Ferro LD (1992) Interactions between bats and arctiid moths. Can J Zool 70:2218–2223
 Fullard JH, Fenton MB, Simmons JA (1979) Jamming bat echolocation: the clicks of arctiid moths. Can J Zool 57:647–649
 William Conner (ed.). (2009). Tiger moths and woolly bears: behavior, ecology, and evolution of the Arctiidae. Oxford University Press: New York. ISBN 9780195327373
 Acopa at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Dohna

text:
Dohna là một thị xã ở huyện Sächsische Schweiz-Osterzgebirge, bang Saxony, Đức. Đô thị này tọa lạc về phía nam của Heidenau.
Các khu vực dân cư:
Borthen
Bosewitz
Burgstädtel
Dohna
Gamig
Gorknitz
Köttewitz
Krebs
Meusegast
Röhrsdorf
Sürßen
Tronitz

Tham khảo

Thị trấn của bang Sachsen


title: Phía Tây không có gì lạ

text:
Phía Tây không có gì lạ hoặc Mặt trận miền Tây vẫn yên tĩnh (tiếng Đức: Im Westen nichts Neues) là tiểu thuyết đề tài phản chiến của Erich Maria Remarque, một cựu binh Đức từng tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất. Tác phẩm được ra mắt lần đầu vào tháng 11 và 12 năm 1928 trên tờ báo Vossische Zeitung của Đức và in thành sách vào tháng 1 năm 1929. Tác phẩm được viết dưới dạng hồi ký của một người lính Đức kể về cuộc sống chiến đấu và những nỗi kinh hoàng mà anh và các đồng đội trải qua trong các chiến hào tại Mặt trận phía Tây của cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất và được xem là một trong số những tác phẩm hay nhất viết về thời kì này. Chỉ trong 18 tháng đầu, tác phẩm đã đạt được thành công vang dội, với 2,5 triệu bản in bằng 25 ngôn ngữ của tác phẩm đã được bán hết. Tiếng vang của cuốn sách mở rộng đến cả hai bên bờ Đại Tây Dương, lôi cuốn nhiều độc giả Đức, Anh, Pháp và Hoa Kỳ. Thậm chí, có người còn nhìn nhận đây là một cuốn truyện hay nhất mọi thời đại về đề tài phản chiến. Cùng với tiểu thuyết Giã từ vũ khí của nhà văn Hoa Kỳ Ernest Hemingway, "Phía Tây không có gì lạ" cũng có thể được xem như hai bộ tiểu thuyết tiêu biểu nhất về nỗi đau của con người thời Chiến tranh thế giới thứ nhất. Năm 1930, tác phẩm trở nên nổi tiếng hơn, khi được chuyển thể thành phim cùng tên do Lewis Milestone làm đạo diễn và giành luôn giải Oscar cùng năm đó. Trong thời kỳ Đức Quốc xã, Adolf Hitler đã cấm tiểu thuyết này, vì ông này xem tác phẩm là một sự "móp méo" hình ảnh của binh lính Đức thời Đại chiến đồng thời Remarque bị đảng quốc xã Đức đả kích dữ dội.

Đến nay, với tình cảm chống chiến tranh của Remarque, thiên truyện này vẫn còn phổ biến và có sức lôi cuốn rộng rãi. Đoạn cuối của truyện, miêu tả về cái chết của nhân vật chính, được xem là những đoạn hấp dẫn nhất của cả tác phẩm. "Phía Tây không có gì lạ" đã đi vào lịch sử văn chương thế giới như một trong những tác phẩm bán chạy nhất của châu Âu vào thế kỷ thứ XX.

Tóm tắt nội dung
Tác phẩm lấy bối cảnh của Mặt trận phía Tây trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Nhân vật chính và cũng là người tường thuật câu chuyện theo ngôi thứ nhất là Paul Bäumer, một người lính Đức mới 19 tuổi. Anh và những người bạn học cùng lớp của mình đã bị thuyết phục bởi vị giáo sư của họ là Kantorek, nên gia nhập Quân đội Đế quốc Đức để tham gia chiến tranh. Họ được đưa ra Mặt trận phía Tây, nơi đang diễn ra những trận đánh ác liệt giữa liên quân Anh-Pháp và Đức. Tác phẩm đã miêu tả một cách chân thật cuộc sống chiến đấu gian khổ và tàn khốc của những người lính này trong những chiến hào của cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất khi phải thường xuyên đối mặt với những trận pháo kích cường độ cao, hơi độc và cả xe tăng của đối phương. Có một lần khi được nhiệm vụ canh gác tù binh Nga, Paul đã nhận ra rằng những người lính Nga này cũng là con người như mình mà thôi, và anh cảm thấy anh không thể nào coi họ như kẻ thù được. Có một lần, Paul cùng với các đồng đội xung phong đi trinh sát trong bối cảnh Đức hoàng sắp đến thị sát mặt trận, và anh đã bị lạc trong đêm trường hỗn loạn, mãi mới tập hợp lại được. Quân Đức đã đánh tan một cuộc tấn công của đối phương, Paul đâm chết được một lính Pháp và đã chứng kiến cảnh hấp hối thật đau đớn của binh sĩ. Đây là kẻ địch đầu tiên bị chính tay Paul tiêu diệt. Song, anh cảm thấy đau xót và xin cái xác người ấy tha lỗi cho anh: "Này anh bạn, mình có muốn giết cậu đâu..... Tại sao người ta không nói cho bọn mình biết rằng chính các cậu, các cậu cũng chỉ là những con chó khốn khổ như bọn mình, rằng các bà mẹ của các cậu cũng đau khổ như mẹ chúng mình, rằng chúng ta đều sợ chết như nhau, đều chết một cách giống nhau, chịu những nỗi đau đớn như nhau? Bạn ơi, hãy tha thứ cho mình; tại sao cậu lại có thể là kẻ thù của mình? Nếu chúng ta bỏ những vũ khí và bộ quân phục này đi, thì cậu rất có thể là người anh em của mình..." Paul cảm thấy mình đáng lên án vì đã giết chết một người lính cũng chỉ giống như mình mà thôi. Nhiều người bạn của Paul lần lượt ngã xuống còn bản thân anh thì ngày càng tỏ ra chán ghét chiến tranh vì những nỗi kinh hoàng mà nó mang lại cũng như chiến tranh đã cướp đi tuổi trẻ và những người đồng đội của anh. Rốt cuộc, cuộc chiến tranh mà giáo sư Kantoreck đã nồng nhiệt kêu gọi nhóm bạn của Paul tham gia chiến đấu, không mang lại cho họ một niềm vinh quang nào.

Thế rồi, anh trở thành người duy nhất còn sống sót trong bảy người học sinh đã lên đường chiến đấu của Giáo sư Kantorek. Khi ấy, người ta chỉ còn nghĩ đến ngưng chiến và hòa bình mà thôi, và bản thân Paul cũng tin là hai bên sẽ sắp đình chiến. Cho là mình sắp được trở về quê nhà, Paul có cảm nghĩ: "Nếu bây giờ, chúng tôi trở lại gia đình, chúng tôi mệt mỏi, rã rời, trống rỗng, không còn gốc rễ và không còn hy vọng.". Trong phần cuối của tác phẩm, Paul có lời tự sự: "Cuộc sống đã bắt tôi phải qua những năm tháng ấy, vẫn đang còn tồn tại trong hai bàn tay và cặp mắt của tôi có làm chủ được cuộc sống ấy không... Tôi không biết..." Kết thúc tác phẩm là cái chết của Paul Bäumer vào một ngày tháng 10 năm 1918, một ngày mà tình hình trên suốt Mặt trận yên ả đến lạ kỳ, tới mức các báo cáo quân sự từ mặt trận phía Tây chỉ chứa gọn một câu "Ở phía Tây, không có gì lạ" và nó đã được lấy làm tựa đề cho cuốn tiểu thuyết. Tác phẩm kết thúc bằng gương mặt yên bình của Bäumer khi chết và lúc người ta lật người anh lên, anh vẫn toát ra vẻ bình thản chứ không hề có một biểu hiện đau đớn gì cả. Có vẻ như anh hài lòng vì sự kết thúc đã đến.

Tác phẩm đã thể hiện chân thành tư tưởng của Remarque:

Các nhân vật chính khác

Albert Kropp
Được xem như bạn thân nhất của Paul Bäumer và là người sáng suốt nhất trong nhóm. Ở cuối cuốn tiểu thuyết, anh bị thương và được đưa về bệnh viện Thiên chúa giáo cùng Bäumer. Tại đây, anh đã có ý định tự sát khi nghe tin mình có thể phải đeo chân giả suốt đời nhưng cuối cùng anh đã bình tĩnh lại và từ bỏ ý định đó. Kropp và Bäumer chia tay nhau khi Bäumer bị gọi trở ra lại mặt trận. Số phận sau đó của Albert không được thấy nhắc đến trong phần còn lại của tác phẩm.

Müller
Müller cũng 19 tuổi và là bạn cùng lớp của Paul. Anh tình nguyện tham gia mặt trận nhưng lúc nào cũng kè kè cuốn sách bên người và mơ đến chuyện thi cử khi trở về. Khi một người bạn của anh là Kemmerich chết, anh đã được thừa hưởng đôi giày của anh này, vật mà anh ước ao từ lâu. Sau đó, anh chết vì một vết thương nặng và trước khi chết anh đã trao lại cuốn sách và đôi giày cho Bäumer.

Stanislaus Katczinsky
Thường gọi là Kat và là người chiến đấu thường xuyên nhất bên cạnh Bäumer. Anh lớn tuổi và có nhiều kinh nghiệm hơn Paul, từng cứu Paul khi anh còn là một tân binh. Ngoài ra, anh còn có những khả năng đặc biệt như có một giác quan thứ sáu để tránh nguy hiểm và nhất là khả năng kiếm thức ăn cho đồng đội.

Ở cuối cuốn tiểu thuyết (mùa hè năm 1918), Kat bị trúng đạn khi đang mang thực phẩm. Bäumer đã cõng anh lên lưng và đưa đến bệnh viện dã chiến nhưng trên đường đi một quả đạn pháo đã bay trúng đầu và cướp mất mạng sống của anh. Đây cũng là người bạn cuối cùng của Bäumer chết trong cuộc chiến.

Sự cấm đoán của chính quyền Đức Quốc xã
Bên cạnh sức lôi cuốn rất lớn của "Phía Tây không có gì lạ", tiểu thuyết này cũng gây tranh cãi dữ dội. Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội chủ nghĩa cho rằng tiểu thuyết này "có hại" cho niềm tự hào dân tộc Đức, và đảng này đã đốt sách tại Nhà hát Nhạc kịch (Opernpflatz) trong một buổi lễ thiêu sách khét tiếng của Đức Quốc xã vào ngày 10 tháng 10 năm 1933. Đảng phát xít Đức còn tuyên bố như sau:

Thực chất, phát xít Đức đọc truyện này chỉ với một mục đích duy nhất để lăng mạ tác giả. Ngoài tiểu thuyết nổi tiếng này ra, chính quyền Hitler cũng thiêu rụi cuốn Giã từ vũ khí của nhà văn Ernest Hemingway (người Mỹ). Theo sau vụ đốt sách này, rất nhiều người công kích, phỉ báng ông. Chính quyền phát xít tung ra những tin đồn vô căn cứ, theo đó ông là một người Pháp lai Do Thái, và sinh ra một gia đình triệu phú, lại chưa hề biết thế nào là xông pha trận mạc.

Chuyển thể từ tác phẩm
Tiểu thuyết Phía Tây không có gì lạ của Remarque, cùng với tiểu thuyết Giã từ vũ khí của Hemingway, trở thành hai tiểu thuyết hay nhất nói lên nỗi kinh hoàng về chiến tranh tổng lực trong cuộc Đại chiến thế giới lần thứ nhất.

Phim

Vào năm 1930, tiểu thuyết này đã được dựng thành phim bởi đạo diễn Mỹ Lewis Milestone. Đây được xem là bộ phim nói đầu tiên trong lịch sử điện ảnh, chấm dứt thời kì phim câm. Bộ phim giành giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất và Cảnh quay xuất sắc nhất cùng năm đó. Ngoài ra phim còn có 2 đề cử không thành công là Quay phim xuất sắc nhất và Kịch bản chuyển thể hay nhất.

Phim truyền hình
Năm 1979, tác phẩm được chuyển thể thành phim truyền hình bởi đạo diễn Delbert Mann chỉ đạo và nam diễn viên Richard Thomas đóng vai Paul Bäumer.

Hiện một dự án làm phim mới, Daniel Radcliffe dự kiến đóng vai chính trong phim. Phim khởi quay năm 2012.

Âm nhạc
Trong album Jump Up! năm 1982 của Elton John có bài hát "All Quiet On The Western Front" (nhạc sĩ Bernie Taupin). Bài hát với giai điệu buồn và đoạn điệp khúc nhắc đến những tổn thất trong chiến tranh ("It's gone all quiet on the Western Front / Male Angels sigh / ghosts in a flooded trench / As Germany dies").

Kịch
Năm 2006, nhà hát kịch Nottingham đã diễn 1 vở kịch dựa trên nội dung cuốn tiểu thuyết do Robin Kingsland làm đạo diễn.

Các bản dịch tiếng Việt
 Phía Tây không có gì lạ, Lê Huy dịch, Hà Nội: Nhà xuất bản Văn hóa, 1962 (tái bản: NXB Văn nghệ TPHCM, 2001).
 Mùa thu cuối cùng, Truơng Đình Thụy và Trần Tuấn Kiệt dịch, Sài Gòn: Gió Bốn Phương, 1968.
 Mặt trận miền Tây vẫn yên tĩnh, Phạm Trọng Khôi dịch, Sài Gòn: NXB Lá Bối, 1969.
 Mặt trận miền Tây vẫn yên tĩnh, Tâm Nguyễn dịch, Sài Gòn: NXB Kinh Thi, 1973.
 Mặt trận miền Tây vẫn yên tĩnh, Nhà xuất bản Văn học tái bản năm 2000.
 Phía Tây không có gì lạ, Vũ Hương Giang dịch, Hà Nội: NXB Văn học và Công ty cổ phần Văn hóa Đông A, 2017.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Cliffs Notes
 Spark Notes

Tiểu thuyết phản chiến
Tiểu thuyết về Chiến tranh thế giới thứ nhất
Tiểu thuyết chiến tranh
Tiểu thuyết Đức
Tiểu thuyết năm 1929
Tiểu thuyết của Erich Maria Remarque
Sách bị kiểm duyệt


title: An Hóa, Ích Dương

text:
An Hóa (chữ Hán giản thể: 安化县) là một huyện thuộc địa cấp thị Ích Dương tỉnh Hồ Nam Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này cách tỉnh lỵ thành phố Trường Sa 240 km. An Hóa có diện tích 4950,25 ki-lô-mét vuông, 82% địa hình là đồi núi. Dân số 960.000 người. Chính quyền huyện đóng ở trấn Đông Bình. Về mặt hành chính, huyện này được chia thành 18 trấn, 5 hương.
Trấn: Đông Bình, Mai Thành, Đại Phúc, Mã Lộ, Giang Nam, Thanh Đường Phố, Lạc An, Tiên Khê, Trường Đường, Dương Giác Đường, Tiểu Yêm, Chá Khê, Khuê Khê, Yên Khê, Cừ Giang, Bình Khẩu, Lãnh Thị, Thao Khê.
Hương: Điền Trang, Long Đường, Cổ Lâu, Nam Kim, Cao Minh.

Tham khảo

Ích Dương
Đơn vị cấp huyện Hồ Nam


title: Viñuelas

text:
Viñuelas là một đô thị trong tỉnh Guadalajara, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 118 người.

Tham khảo

Đô thị ở Guadalajara


title: Kirchseelte

text:
Kirchseelte là một đô thị thuộc huyện Oldenburg bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 14,98 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Oldenburg


title: Moncla

text:
Moncla là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo
 INSEE

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Saint-Germain-de-Prinçay

text:
Saint-Germain-de-Prinçay là một xã ở tỉnh Vendée trong vùng Pays de la Loire, Pháp. Xã này có diện tích 24,34 km², dân số năm 2006 là 1425 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 70 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Saint-Germain-de-Prinçay trên trang mạng Viện địa lý quốc gia
 Traduction et formation anglais à Saint-Germain-de-Prinçay

Saint-Germain-de-Princay


title: Commerveil

text:
Commerveil là một xã thuộc tỉnh Sarthe trong vùng Pays-de-la-Loire tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 79-143 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Le Castellet, Var

text:
Le Castellet là một xã thuộc tỉnh Var trong vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur, Pháp. Xã này có diện tích 44,77 km², dân số năm 2006 là 4154 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 300 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le Castellet trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Site officiel du Castellet

Xã của Var


title: Melongena paradisaica

text:
Melongena paradisaica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Melongenidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Melongena


title: Beechcraft King Air

text:
Bài này nói về Series King Air 90 và 100. Về các Series 200 và 300 King Air, xem Bài Beechcraft Super King Air.

Dòng Beechcraft King Air là một phần trong loạt máy bay phản lực cánh quạt hai động cơ do Beech Aircraft Corporation (hiện là Chi nhánh Beechcraft của Hawker Beechcraft) chế tạo. Dòng King Air gồm một số model từng được chia làm hai nhánh; Model 90 và 100 được gọi là King Airs, trong khi Model 200 và 300 ban đầu được đưa ra thị trường với tên gọi Super King Airs, chữ "Super" bị Beechcraft bỏ đi năm 1996 (dù nó vẫn thường được sử dụng để phân biệt serie 200 và 300 với những chiếc cùng loại nhỏ hơn khác).

King Air là máy bay đầu tiên trong lớp của nó được sản xuất liên tục từ năm 1964. Chiếc máy bay đã được bán nhiều hơn tất cả các đối thủ máy bay cánh quạt của mình cộng lại và là chiếc máy bay thương gia hai động cơ cánh quạt nhỏ duy nhất được sản xuất. Hiện nó phải đối mặt với sự cạnh tranh từ loại máy bay phản lực như Beechcraft Premier I và Cessna Citation Mustang cũng như chiếc máy bay cánh quạt một động cơ mới hơn, loại Piper Malibu và Socata TBM.

Phát triển

Model 90 series

Model 90 King Air được gọi là Model 120 từ năm 1961. Tháng 5 năm 1963, Beechcraft bắt đầu các chuyến bay thử nghiệm của Model 87 thực nghiệm ý tưởng, một phiên bản sửa đổi của Queen Air với các động cơ Pratt & Whitney Canada PT6A-6. Ngày 14 tháng 7 Beech thông báo một kiểu mới, và một tháng sau đó bắt đầu nhận các đơn hàng cho "King Air", việc giao hàng bắt đầu vào mùa thu năm 1964. Sau 10 tháng bay thử nghiệm, năm 1964 Model 87 được chuyển giao cho Quân đội Hoa Kỳ với tên gọi NU-8F. Ngày 24 tháng 1, nguyên mẫu chuẩn đầu tiên, khi ấy được đặt tên định danh Model 65-90 và cũng được trang bị các động cơ PT6A-6, cất cánh lần đầu. Chiếc máy bay sản xuất hàng loạt đầu tiên được giao hàng ngày 8 tháng 10, và tới cuối tháng đó 152 chiếc đã được đặt hàng; tới cuối năm, bảy chiếc đã được sản xuất.

Năm 1966, sau khi 112 65-90 được hoàn thành, việc sản xuất chuyển thành Model 65-A90 với các động cơ PT6A-20. Như một biện pháp thử độ hút khách của kiểu máy bay 206 chiếc 65-A90 đã được chế tạo trong chưa tới hai năm khi việc sản xuất chuyển sang Model B90, chiếc đầu tiên trong số đó ra khỏi dây chuyền sản xuất năm 1968. Các phiên bản quân sự được sản xuất trong những năm này gồm 65-A90-1, 65-A90-2, 65-A90-3, và 65-A90-4, tất cả chúng đều là các model không được điều áp dựa trên Model 87. Chúng được sản xuất cho Quân đội Mỹ và họ đặt tên định danh cho nó là U-21 với nhiều model phụ; nhiều chiếc được trang bị thiết bị trinh sát điện tử chiến trường. Tổng cộng 162 chiếc đã được sản xuất trong giai đoạn 1967 và 1971.

Tổng cộng 184 B90 model được sản xuất trước Model C90 được giới thiệu năm 1971, với sải cánh mở rộng hơn so với các model trước đó từ  thành 50 ft 3 in (15.32 m), Trọng lượng cất cánh tối đa (MTOW) tăng từ  lên 9.650 lb (4.378 kg), và các động cơ PT6A-20A. Model E90 rất giống được giới thiệu năm sau đó, với các động cơ PT6A-28; cả hai loại được sản xuất đồng thời. Các cải tiến thêm nữa cho serie 90 dẫn tới Model F90 và Model F90-1 tiếp theo. Các model F có đặc điểm đuôi hình chữ T của Model 200 King Air dính vào thân và cánh của loại E90, với các động cơ PT6A-135 750 shp (560 kW) sử dụng cánh quạt bốn lá. Nguyên mẫu F90 cất cánh ngày 16 tháng 1 năm 1978 và 203 phiên bản sản xuất ra đời trong giai đoạn 1979 và 1983, khi F90 bị thay thế bởi F90-1. Nguyên mẫu F90 được tái trang bị động cơ Garrett AiResearch TPE-331 để thử nghiệm khả năng của một Model G90, nhưng model này không được đưa vào sản xuất.

Model C90-1 đi vào sản xuất năm 1982 sau khi 507 chiếc C90 và 347 chiếc E90 đã được chế tạo, và sử dụng các động cơ PT6A-21 cũng như các cải tiến cho hệ thống điều áp. 54 chiếc đã được chế tạo. Năm sau đó F90-1 được đưa vào sản xuất với nắp đậy động cơ được thiết kế lại, động cơ PT6A-135A nâng cấp, càng hạ cánh thủy lực, và ba kênh điện tử; nhưng chỉ 33 chiếc được chế tạo tới khi ngừng sản xuất năm 1985. C90-1 nhanh chóng được tiếp nối bởi Model C90A, với các nắp đậy động cơ của F90-1 được thiết kế lại. C90A có MTOW nâng cấp năm 1987, được chứng nhận lên tới 10.100 lb (4.580 kg). Model C90A được sản xuất tới tận năm 1992, tới thời điểm đó 235 đã được chế tạo, tất cả trừ 74 chiếc có MTOW nâng cấp.

Chỉ 2 chiếc C90A được sản xuất năm 1992, Model C90B tiếp tục trong năm đó với các cải tiến về khung máy bay, cánh quạt bốn lá, và cánh quạt pha đồng bộ, tất cả được thực hiện để giảm bớt tiếng ồn trong cabin. Model này cũng được trang bị động cơ PT6A-21; chiếc C90B chế tạo đầu tiên được trang bị động cơ 10.000th PT6 sản xuất riêng cho Beechcraft. Năm 1994 một phiên bản rẻ hơn ra đời với tên gọi C90SE (Special Edition), với cánh quạt ba lá, các thiết bị nội thất và cơ khí được tiêu chuẩn hoá thay cho Electronic Flight Instrument System (EFIS) được trang bị trên chiếc C90B. Tổng cộng 456 chiếc C90B và C90SE đã được giao hàng khi việc sản xuất các model này chấm dứt cuối năm 2005.

Tháng 7 năm 2005, trong Triển lãm hàng không Oshkosh, Beechcraft giới thiệu C90GT. C90GT được trang bị động cơ  PT6A-135A, flat rated ở mức tương tự  như trên những chiếc King Air trước đó. Động cơ này đã thay đổi tính năng hoạt động nhờ nhiệt độ hoạt động thấp, cải tiến tốc độ bay và tỷ lệ lên. Với tốc độ bay thông thường 275 kt (509 km/h, 316 mph), C90GT có tính cạnh tranh cao với thế hệ Máy bay Phản lực hạng Nhẹ trên các đường bay ngắn và trung bình, trong khi vẫn có được cabin tiện nghi và lớn hơn. Việc giao hàng những chiếc C90GT bắt đầu năm 2006. Ngày 21 tháng 5 năm 2007, trong European Business Aviation Convention & Exhibition lần thứ 7 tại Geneva, Beechcraft đã thông báo phiên bản cải tiến Model C90GTi của C90GT, có đặc điểm Rockwell Collins Proline 21 gói điện tử hàng không trước kia chỉ được chào cho những chiếc King Air B200 và B300. Việc giao hàng bắt đầu năm 2008 sau khi 97 chiếc C90GT đã được giao cho khách hàng trong những năm trước đó.

Model 100 series

Model 100 là một biến thể kéo dài của Model 90 với đặc điểm có năm cửa sổ cabin thay vì ba như ở Model 90; Trọng lượng cất cánh tối đa tăng 1.300 lb (590 kg) so với Model 90, lên 10.600 lb (4.810 kg). Model 100 sử dụng cánh, đuôi và các động cơ (hai động cơ PT6A-28 công suất 620 shp) từ Model 99, Model này lại là một phát triển của Queen Air (như Model 90).

Model 100 cất cánh lần đầu ngày 17 tháng 3 năm 1969 và ra mắt công chúng tháng 5 năm 89 những chiếc thuộc Model 100 được chế tạo cho tới khi bị thay thế bởi Model A100 năm 1972, với trọng lượng cất cánh tối đa tăng tiếp lên 11.500 lb (5.220 kg), dung tích nhiên liệu tăng lên 94 US Gallon (357 lít), và các cánh quạt bốn cánh. Tổng cộng 157 chiếc A100 đã được chế tạo cho tới khi việc sản xuất model này ngừng năm 1979. Serie tiếp theo là B100, với các động cơ 715shp Garrett AiResearch TPE-331 thay thế cho các động cơ Pratt & Whitneys trên những chiếc King Air khác, và tăng trọng lượng cất cánh tối đa lên 11.800 lb (5.350 kg). B100 được giới thiệu năm 1976 và hiện được sản xuất cạnh tranh với những chiếc A100 trong nhiều năm; việc sản xuất ngừng lại năm 1983 sau khi 137 đã được chế tạo. Model 200 Super King Air được phát triển từ Model 100, với cùng thiết kế thân (với một số khác biệt, chủ yếu liên quan tới kiểu đuôi khác) được dùng cho cả hai model. Model 200 có cánh khác biệt với một đuôi chữ T và đi vào hoạt động năm 1974.

Các phiên bản King Air quân sự

Lực lượng Phòng vệ Biển Nhật Bản (JMSDF) đã sử dụng tổng cộng 40 chiếc 40 C90 và C90A King Air, với việc giao hàng bắt đầu năm 1973. Chúng được JMSDF đặt nhiều tên định danh và gồm 34 chiếc TC-90 huấn luyện, năm chiếc LC-90 vận tải và một chiếc duy nhất UC-90 được trang bị thành máy bay trinh sát và chụp ảnh trên không. Những chiếc TC-90 và UC-90 gồm 202 Kyoiku Kokutai (Phi đội huấn luyện) có căn cứ tại Tokushima, trong khi những chiếc LC-90 được phân bố về nhiều Lockheed P-3 Kokutai (Phi đội) và một NAMC YS-11 Kokutai như máy bay liên lạc. Cuối năm 2005 JMSDF đánh dấu 500.000 giờ bay không tai nạn của phi đội huấn luyện TC-90.

Quân đội Hoa Kỳ đã sử dụng những chiếc King Air 90 trong nhiều vai trò, chủ yếu là chở VIP và liên lạc, với các tên định danh gồm VC-6A, T-44 Pegasus, vàU-21 Ute. U-21 Ute do Quân đội Hoa Kỳ sử dụng là phiên bản thường thấy nhất.

Đa số những chiếc U-21 là các biến thể không được điều áp của Model 87, nhưng cũng có năm chiếc U-21F dựa trên A100 King Air; và ba chiếc U-21J, được Beechcraft đặt tên định danh Model A100-1, nhưng trên thực tế ba chiếc sản xuất đầu tiên Model 200 Super King Airs (C/Ns BB-3, BB-4 và BB-5, sau các nguyên mẫu C/N BB-1 và BB-2 đã được chế tạo). Đa số những chiếc U-21 được chuyển giao như những chiếc U-21A (102 65-A90-1s), nhưng cũng có bốn chiếc RU-21As (65-A90-1s), ba chiếc RU-21Bs (65-A90-2s), hai chiếc RU-21Cs (65-A90-3s), 18 RU-21Ds (65-A90-1s), 16 RU-21Es (65-A90-4s), và 17 RU-21Gs (65-A90-1s). Những chiếc RU-21Es (trừ một đã bị bỏ đi) sau này được chuyển đổi thành những chiếc U-21H và RU-21H, với hai chiếc U-21H và một chiếc RU-21H được chuyển đổi nữa thành JU-21H. Tới tháng 8 năm 2008, chỉ 3 chiếc RU-21A còn lại trong hoạt động quân sự. Đa số những chiếc serie U-21 đã được cho nghỉ hưu trong nửa sau thập niên 1990 và hầu hết hiện thuộc sở hữu của Dynamic Aviation của Bridgewater, Virginia. Một số chiếc đã được chuyển đổi thành máy bay phun thuốc trừ sâu.

T-44A Pegasus là một phiên bản huấn luyện, được đặt tên định danh Model H90 bởi Beechcraft, được sử dụng huấn luyện trong Hải quân Hoa Kỳ, Thủy quân lục chiến, Phòng vệ bờ biển, và các phi công của không quân để lái những chiếc máy bay nhiều động cơ. Tổng cộng 61 chiếc đã được giao hàng cho Hải quân Mỹ trong giai đoạn 1977 và 1980. Tháng 8 năm 2006, hải quân thông báo rằng sau 29 năm hoạt động, phi đội T-44A sẽ được nâng cấp với các hệ thống điện tử hiện đại, và được tái định danh T-44C.

Hai chiếc VC-6A được quân đội Hoa Kỳ sử dụng. Một chiếc là Model 65-A90 và có số serie 66-15361, chiếc kia là B90 do Không quân Mỹ dùng như Air Force One.

Air Force One

Trong thời cầm quyền của Tổng thống Lyndon Johnson, Không quân Hoa Kỳ đã yêu cầu một chiếc Model B90 King Air "off-the-shelf". Với tên định danh quân đội VC-6A, chiếc máy bay này được đánh số serie 66-7943, được dùng làm phương tiện vận chuyển cho Tổng thống Johnson giữa Căn cứ Không quân Bergstrom (gần Austin, Texas) và nông trại của gia đình Tổng thống Johnson gần Johnson City, Texas. Khi Johnson có mặt trên boong, chiếc máy bay được dùng tên định danh Air Force One. Chiếc máy bay này hiện được trưng bày, với các máy bay khác của tổng thống, tại Bảo tàng Không quân Quốc gia Hoa Kỳ ở Căn cứ Không quân Wright Patterson gần Dayton, Ohio.

Các chương trình chuyển đổi và nâng cấp
Một số sửa đổi và nâng cấp sau khi sản phẩm đã được đưa ra thị trường được cung cấp cho những chiếc King Air Serie 90 và 100. Một gói nâng cấp động cơ dành cho những chiếc Serie 90 chế tạo trước đó với động cơ mới PT6A-135A cỷa C90GT. Một chương trình căn bản hơn liên quan tới việc tái trang bị động cơ là thay thế những chiếc động cơ của PT6 trong C90 và E90 King Air với TPE-331.

Trong số những gói sửa đổi khung được cung cấp; một phiên bản chở hàng cho model 90, CargoLiner, thay thế cửa sau bằng một cửa chất hàng có thể chất những pallet hàng lớn, một kết cấu sàn có khả năng chở hặng và một cabin chở hàng, tương tự một cửa vào cho phi đội trong những chiếc 90, 100, và 200; Một Bộ Tăng cường Trụ Cánh Trước cho cả những chiếc serie 90 và 100,; một gói chuyển đổi cho toàn bộ dòng King Air gồm cả việc làm lại và kéo dài mũi để làm nơi chứa hành lý cũng như các hệ thống điện tử thông thường ở trong mũi những chiếc King Air. Gói chuyển đổi được cung cấp cho chiếc King Air 100 gồm một khoang chở hàng bụng tương tự như khoang được lắp trên các phiên bản Beech 99 và Model 1300 của dòng King Air 200.

Quốc gia sử dụng

Quân sự

Không quân Algeria

Không quân Lục quân Argentina - 1 King Air 100.

Lực lượng quốc phòng Barbados

Không quân Bolivia - 1 King Air 90, 1 King Air F90.

 Bộ chỉ huy Không quân Canada / Không quân Hoàng gian Canada
Tám chiếc C90A King Air được Bombardier sử dụng đại diện cho Không quân Canada. Chúng được sử dụng như những chiếc máy bay huấn luyện nhiều động cơ và hoạt động với tên đăng ký dân sự Canada. Tất cả đi vào hoạt động năm 1992 và hoạt động tới tận năm 2005. Năm đó một hợp đồng mới được trao cho Allied Wings, một consortium của Kelowna Flightcraft Ltd., Canadian Helicopters Ltd, Canadian Base Operators và Atlantis Systems International, sử dụng bảy chiếc C90B King Air đăng ký dân sự.

Không quân Chile

 Lục quân Hy Lạp

Không quân Indonesian 2 A100.

Không quân Israel

 Lực lượng quốc phòng Jamaica - 1 King Air 100.

Lực lượng Phòng vệ Biển Nhật Bản - 18 King Air C90.

 Không quân Mexico - 1 King Air 90.

 Không quân Hoàng gia Maroc - 6 King Air A100.

 Không quân Peru - 3 King Air C90.

 Không quân Tây Ban Nha - 9 King Air C90.

 Không quân Hoàng gia Thái Lan - 1 King Air E90.

 Không quân Hoa Kỳ
 Lục quân Hoa Kỳ
 Hải quân Hoa Kỳ - 61 King Air H90 với tên gọi T-44A dùng cho huấn luyện phi công.

 Vệ binh quốc gia Venezuela - 1 King Air E90.
 Hải quân Venezuela - 1 King Air E90.

Chính phủ

 Chính quyền tỉnh Tierra del Fuego và Catamarca.

 Chính phủ Canada
 Chính quyền tỉnh Alberta
 Chính quyền tỉnh New Brunswick
 Chính quyền tỉnh Saskatchewan

Cơ quan hàng không dân dụng Chile (DGAC).

Cảnh sát quốc gia Colombia

 Cục lâm nghiệp USDA
 Cơ quan bài trừ ma túy
 Cơ quan hàng không liên bang
 Chính quyền các bang Arizona, Arkansas, Florida, Georgia, Indiana, Michigan, Montana, New Mexico, North Dakota, Ohio và Tennessee<ref>"US civil aircraft register."  FAA search using "State of" as the Owner Name search parameter." Retrieved: ngày 11 tháng 6 năm 2011.</ref>
 NASA
Cục Hàng không Dân dụng Papua New Guinea sử dụng một chiếc C90 King Air trong một số năm, nhưng hiện sử dụng một chiếc Model 200 Super King Air.

Dân sự

 Adlair Aviation
 Air Creebec
 Air Georgian
 Air Satellite
 Allied Wings
 Kenn Borek Air
 Maritime Air Charter
 North Cariboo Air
 Pacific Coastal Airlines
 Voyageur Airways

 Aerovias DAP

 Chim-Nir Aviation

Royal Flying Doctor Service of Australia trước khi sử dụng một số chiếc 90 Series King Airs, nhưng đã cho nghỉ năm 2006, tiêu chuẩn hoá King Air 200 Series và Pilatus PC-12 cho các yêu cầu phi đội của mình. Hai trong số những chiếc RFDS C90 King Air cũ hiện do New Tribes Mission ở Papua New Guinea sử dụng.

Biến thể

Tới tháng 8 năm 2008 tổng cộng hơn 3.100 chiếc King Air các serie 90 và 100 đã được giao hàng:

Model 87
Máy bay thí nghiệm "Chứng minh ý tưởng"; một chiếc được chế tạo (c/no. LG-1).
Model 65-90
Các nguyên mẫu và model sản xuất đầu tiên; 112 được chế tạo (c/nos. LJ-1 to LJ-113, ngoại trừ LJ-76).

206 được chế tạo (c/nos. LJ-76, LJ-114 to LJ-317; gồm c/nos. LJ-178 và LJ-178A), một (c/no. LJ-153) cho US Army như VC-6A.
Model 65-A90-1
Dựa trên Model 87; 141 chiếc đã được chế tạo và chuyển giao cho Quân đội Mỹ (c/nos. LM-1 to LM-141).
Model 65-A90-2
Dựa trên Model 87; ba chiếc được sản xuất và giao hàng cho Quân đội Mỹ (c/nos. LS-1 to LS-3).
Model 65-A90-3
Dựa trên Model 87; hai chiếc được sản xuất và giao hàng cho Quân đội Mỹ (c/nos. LT-1 and LT-2).
Model 65-A90-4
Dựa trên Model 87; 16 chiếc được sản xuất và giao hàng cho Quân đội Mỹ (c/nos. LU-1 to LU-16).
Model B90
Model dân sự thứ ba; 184 chiếc được sản xuất (c/nos. LJ-318 to LJ-501), một (c/no. LJ-320) cho USAF như VC-6A.

C90 - sản xuất hàng loạt đầu tiên trong giai đoạn 1971 và 1982 trong số 507 máy bay (c/nos. LJ-502 đến LJ-1010, ngoại trừ LJ-986 và LJ-996).
Model C90-1 - tên marketing cho C90 với điều áp cabin không đều tối đa, 54 chiếc được sản xuất năm 1982 và 1983 (c/nos. LJ-986 và LJ-996, LJ-1011 tới LJ-1062).

C90A - sản xuất hàng loạt đầu tiên trong giai đoạn 1984 và 1992 trong số 235 máy bay (c/nos. LJ-1063 tới LJ-1299, ngoại trừ LJ-1288 và LJ-1295).
C90B và C90SE - các tên marketing cho các phiên bản nâng cấp của C90A được chế tạo trong giai đoạn 1992 và 2005, 456 đã được chế tạo (c/nos. LJ-1288 and LJ-1295, LJ-1300 to LJ-1755, except LJ-1727 and LJ-1754).
Model C90GT
Phiên bản với động cơ PT6A-135A; 97 chiếc được chế tạo (c/nos. LJ-1727, LJ-1754, LJ-1756 thru LJ-1768, LJ-1770 thru LJ-1846, LJ-1848 thru LJ-1852).
Model C90GTi
Phiên bản chế tạo hiện tại (thời điểm tháng 12 năm 2008), biến thể của C90GT với hệ thống điện tử Proline 21; ít nhất 90 chiếc đã được chế tạo (c/nos. LJ-1769, LJ-1847, LJ-1853 & after).
Model C90GTx
Model D90
Model E90
Được sản xuất cạnh tranh cùng C90; 347 chiếc đã được chế tạo (c/nos. LW-1 to LW-347).
Model F90
Nguyên mẫu và model sản xuất với cánh đuôi chữ T của Super King Air; 203 chiếc đã được chế tạo (c/nos. LA-1 to LA-204, ngoại trừ LA-202).
Model F90-1
Tiếp nối từ F90; 33 chiếc đã được chế tạo (c/nos. LA-202, LA-205 tới LA-236).
Model G90
Nguyên mẫu F90 được tái trang bị động cơ Garrett TPE-331 thay cho các động cơ Pratt & Whitney PT6 nguyên bản, c/no. LA-1/LE-0.
Model H90
Phiên bản sản xuất cho Hải quân Mỹ; 61 chiếc đã được chế tạo (c/nos. LL-1 tới LL-61).
Model 100
Nguyên mẫu và phiên bản "thân dài" đầu tiên của King Air; 90 chiếc đã được chế tạo (c/nos. B-1 tới B-89 và B-93).
Model A100
157 chiếc đã được chế tạo (c/nos B-90 tới B-247, ngoại trừ B-93), Nguyên mẫu Model 100 c/no. B-1 cũng được chuyển đổi thành A100 model năm 1976, ba năm sau khi model A100 được giới thiệu. Năm (c/nos. B-95 tới B-99) cho Quân đội Mỹ như U-21F.
Model A100-1
Tên định danh của Beechcraft cho Model sản xuất đầu tiên của Model 200 Super King Air được giao hàng cho Quân đội Mỹ (c/nos. BB-3 tới BB-5).
Model A100A
Model A100C
Model B100
Nguyên mẫu (được chuyển đổi từ A100 c/no. B-205) cộng thêm model sản xuất, tất cả được trang bị động cơ Garrett TPE-331 thay cho các động cơ Pratt & Whitney PT6 trang bị trên các model trước đó; 137 chiếc đã được chế tạo (c/nos. B-205/BE-1, BE-2 tới BE-137).
Model C100

Định danh quân sự
YU-21
U-21A Ute
EU-21A
JU-21A
RU-21A
RU-21B
RU-21C
RU-21D
RU-21E
U-21F
U-21G Ute
RU-21G
RU-21H
U-21H Ute
JU-21H
VC-6A
T-44A Pegasus
T-44C Pegasus

Thông tin khác

Tên định danh ICAO, như có thể được sử dụng trong một PIREP hay một kế hoạch bay, cho nhiều loại King Air là BE90 (nhiều model 90), và BE10 (model 100).
Ngoại trừ F90 và F90-1, tất cả Serie 90 King Air đều được sản xuất dưới cùng Kiểu Chứng nhận (Number 3A20) được sử dụng cho Queen Air. Tất cả 100 Series King Air được sản xuất dưới cùng Kiểu Chứng nhận (Number A14CE) được dùng cho Model 99.

Tính năng kỹ chiến thuật thuật
King Air C90GTiĐặc điểm kỹ thuật được lấy từ FAA Type Certificate và Hawker Beechcraft websiteHawker Beechcraft C90GTi Specifications  truy cập 2008-08-07.

King Air B100Đặc điểm kỹ thuật được lấy từ The International Directory of Civil Aircraft, 1997/98 Edition.

Xem thêm

Tham khảo
Ghi chú

Tài liệu

 Kaminski, Tom. "Variant File: US Military King Airs: Part 1 Beech/Raytheon U-21 and C-12". International Air Power Review. Volume 11, Winter 2003/2004. ISBN 1-880588-60-9. ISSN 1473-9917. pp. 74–93.
 Kaminski, Tom. "Variant File: US Military King Airs Part 2: C-12". International Air Power Review. Volume 12, Spring 2004. ISBN 1-880588-77-3. ISSN 1473-9917. pp. 90–98.
 Jackson, Paul. "Beech King Air B200." Jane's All the World's Aircraft 2003-2004, 2004. ISBN 0-7106-2537-5.
 Phillips, Edward H. Beechcraft - Pursuit of Perfection, A History of Beechcraft Airplanes. Flying Books, Eagan, Minnesota 1992. ISBN 0-911139-11-7.
 Simpson, R.W. Airlife's General Aviation. London: Airlife Publishing, 1991. ISBN 1-85310-194-X
 Taylor, M. J. H. ed. Jane's Encyclopedia of Aviation Studio Editions Ltd. ISBN 1-85170-324-1

Liên kết ngoài
 Smithsonian National Air and Space Museum - Beechcraft King Air 65-90
 National Museum of the US Air Force - Beechcraft VC-6A
 Beechcraft King Air website
 Beech King Air timeline from Wings of Kansas

King Air
Máy bay thông dụng dân sự Hoa Kỳ 1960–1969
Máy bay chở khách dân sự Hoa Kỳ 1960–1969
Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1960
Máy bay dân sự
Máy bay quân sự
Máy bay thông dụng
Máy bay chở khách
Máy bay vận tải
Máy bay tác chiến điện tử
Máy bay huấn luyện
Máy bay hai động cơ cánh quạt
Máy bay động cơ tuốc bin cánh quạt
Máy bay cánh dưới
Máy bay trong chiến tranh Việt Nam


title: 522 Helga

text:
522 Helga

522 Helga là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Max Wolf phát hiện ngày 10.01.1904 ở Heidelberg. Không biết rõ nguồn gốc tên của nó, chỉ biết nó được Lt. Th. Lassen - người tính toán quỹ đạo của nó - đặt tên.

Nó đáng chú ý vì là thiên thể thứ nhất tỏ ra ổn định trong một quỹ đạo hỗn độn trong cộng hưởng quỹ đạo với Sao Mộc, số mũ Lyapunov của nó tương đối ngắn, ở mức 6.900 yr. Dù vậy, quỹ đạo của nó tỏ ra ổn định, như độ lệch tâm và các tỷ lệ tiến động (precession) như thể tránh các chạm sát với Sao Mộc

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1904
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: Amastra elongata

text:
†Amastra elongata là một loài ốc đất thân mềm chân bụng có phổi hô hấp không khí thuộc họ Amastridae. Đây là loài đặc hữu của Hawaii.

Chú thích

Tham khảo
 Mollusc Specialist Group 1996. Amastra elongata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2007.

Amastra


title: Bắc Lâm

text:
Bắc Lâm (chữ Hán giản thể: 北林区, âm Hán Việt: Bắc Lâm khu) là một quận thuộc địa cấp thị Tuy Hóa, tỉnh Hắc Long Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Bắc Lâm có diện tích 2723 km², dân số 870.000 người. Mã số bưu chính của quận Bắc Lâm là 152000. Chính quyền nhân dân quận Bắc Lâm đóng tại đường Bắc Nhị Tây. Về mặt hành chính, quận này được chia thành 4 nhai đạo, 12 trấn, 4 hương.
Nhai đạo biện sự xứ: Đại Hữu, Cát Thái, Sài Lai, Ái Lộ.
Trấn: Tứ Phương Đài, Tần Gia, Tây Trưởng Phát, Lợi Dân, Song Hà, Trương Duy, Ngọc Sơn, Tân Hà, Tam Hà, Thái Bình Xuyên, Vĩnh An, Tuy Thắng.
Hương: Đông Phú, Hưng Phúc, Long Thái, Đông Tân.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Hắc Long Giang
Tuy Hóa


title: Chalepogenus luciane

text:
Chalepogenus luciane là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Urban mô tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Chalepogenus
Động vật được mô tả năm 1996


title: Darlawn

text:
Darlawn là một thị trấn thống kê (census town) của quận Aizawl thuộc bang Mizoram, Ấn Độ.

Địa lý
Darlawn có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 870 mét (2854 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Darlawn có dân số 3859 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Darlawn có tỷ lệ 83% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 83%, và tỷ lệ cho phái nữ là 82%. Tại Darlawn, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Mizoram
Aizawl


title: Stigmatosema

text:
Stigmatosema là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Hình ảnh

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan


title: Hóa học lượng tử

text:
Hóa học lượng tử, còn gọi là hóa lượng tử, là một ngành khoa học ứng dụng cơ học lượng tử để giải quyết các vấn đề của hóa học. Các ứng dụng có thể là miêu tả tính chất điện của các nguyên tử và phân tử liên quan đến các phản ứng hóa học giữa chúng. Hóa lượng tử nằm ở ranh giới giữa hóa học và vật lý do nhiều nhà khoa học thuộc hai lĩnh vực này phát triển.

Nền tảng của hóa lượng tử là mô hình sóng về nguyên tử, coi nguyên tử được tạo thành từ một hạt nhân mang điện tích dương và các điện tử quay xung quanh. Tuy nhiên, không giống như mô hình nguyên tử của Bohr, các điện tử trong mô hình sóng là các đám mây điện tử chuyển động trên các quỹ đạo và vị trí của chúng được đặc trưng bởi một phân bố xác suất chứ không phải là một điểm rời rạc. Để biết được phân bố xác suất, người ta phải giải phương trình Schrödinger. Điểm mạnh của mô hình này là nó tiên đoán được các dãy nguyên tố có tính chất tương tự nhau về mặt hóa học trong bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học. Mặt khác, theo nguyên lý bất định, vị trí và năng lượng của các hạt này lại không thể xác định chính xác cùng một lúc được.

Mặc dù cơ sở toán học của hóa lượng tử là phương trình Schrödinger, nhưng đa số mọi người chấp nhận rằng tính toán chính xác đầu tiên trong hóa lượng tử là do hai nhà khoa học người Đức là Walter Heitler và Fritz London tiến hành đối với phân tử hydro (H2) vào năm 1927. Phương pháp của Heitler và London được nhà hóa học người Mỹ là John C. Slater và Linus Pauling phát triển và trở thành phương pháp liên kết hóa trị (còn gọi là phương pháp Heitler-London-Slater-Pauling). Trong phương pháp này, người ta quan tâm đến các tương tác cặp giữa các nguyên tử và do đó, có liên hệ mật thiết với hiểu biết của các nhà hóa học cổ điển về liên kết hóa học giữa các nguyên tử.

Một phương pháp khác được Friedrich Hund và Robert S. Mulliken phát triển, trong đó, các điện tử được miêu tả bằng các hàm sóng bất định xứ trên toàn bộ phân tử. Phương pháp Hund-Mulliken còn được gọi là phương pháp quỹ đạo phân tử khó hình dung đối với các nhà hóa học nhưng lại hiệu quả hơn trong việc tiên đoán các tính chất so với phương pháp liên kết hóa trị. Phương pháp này chỉ được dễ hình dung khi có sự giúp đỡ của máy tính vào những năm gần đây.

Xem thêm
Hóa học tính toán
Xấp xỉ Born-Oppenheimer
Lý thuyết phiếm hàm mật độ
Henry Eyring
Lý thuyết trường tự hợp Hartree-Fock
Cấu hình tương tác
Erich Hückel
Rudolph Pariser
Robert G. Parr
John Pople

Tham khảo

Liên kết ngoài

Lượng tử


title: Ký tự phiên âm

text:
Ký tự phiên âm, Chữ phiên âm hay chữ Ruby là ký tự nhỏ mà có thể được đặt ở trên hoặc bên phải của một chữ Hán (và cả chữ Nôm) để hiển thị cách phát âm. Chúng thường xuất hiện với các chữ tượng hình hay văn tự ngữ tố của các ngôn ngữ thuộc Vùng văn hóa Đông Á là tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Việt hoặc tiếng Triều Tiên. Thường được sử dụng khi hướng dẫn cách phát âm cho cho các ký tự tương đối mơ hồ.

Các ví dụ
Dưới đây là một ví dụ của các ký tự phiên âm tiếng Nhật (gọi là chữ furigana) cho "Tōkyō" ("東京"):


title: Odontota

text:
Odontota là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1837 bởi Chevrolat.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Odontota arizonicus (Uhmann, 1938)
 Odontota dorsalis (Thunberg, 1805)
 Odontota floridanus (Butte, 1968)
 Odontota horni Smith, 1885
 Odontota mundulus (Sanderson, 1951)
 Odontota notata (Olivier, 1808)
 Odontota scapularis (Olivier, 1808)

Chú thích

Tham khảo

Chalepini


title: Castellamonte

text:
Castellamonte là một đô thị ở tỉnh Torino trong vùng Piedmont, có vị trí cách khoảng 35 km về phía bắc của Torino, nước Ý. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 9.298 người và diện tích là 38.5 km².

Đô thị Castellamonte có các frazioni (các đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng) Sant'Antonio, San Giovanni, Spineto, và Maglio.

Castellamonte giáp các đô thị: Trausella, Meugliano, Rueglio, Cintano, Issiglio, Colleretto Castelnuovo, Lugnacco, Borgiallo, Castelnuovo Nigra, Vidracco, Parella, Quagliuzzo, Cuorgnè, Baldissero Canavese, San Martino Canavese, Torre Canavese, Bairo, Valperga, Salassa, Ozegna, và Rivarolo Canavese.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Torino
Canavese
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Melgar de Yuso

text:
Melgar de Yuso là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 351 người.

Tham khảo

Đô thị ở Palencia


title: Heriades texanus

text:
Heriades texanus là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1938.

Chú thích

Tham khảo

Heriades
Động vật được mô tả năm 1938


title: Quận McDonald, Missouri

text:
Quận McDonald là một quận thuộc tiểu bang Missouri, Hoa Kỳ. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số người . Quận lỵ đóng ở

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có tổng diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Xa lộ

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Missouri


title: Saint-Romain, Charente

text:
Saint-Romain là một xã ở tỉnh Charente phía tây nước Pháp. Xã này có diện tích 22,69 kilômét vuông, dân số năm 1999 là 512 người. Khu vực này có độ cao trung tu 54-168 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintromain


title: Tricholochmaea yoshimotoi

text:
Tricholochmaea yoshimotoi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto & Gressitt miêu tả khoa học năm 1966.

Chú thích

Tham khảo

Tricholochmaea


title: Oberuckersee

text:
Oberuckersee là một đô thị ở huyện Uckermark, bang Brandenburg, Đức. Đô thị này có diện tích 84,91 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 1905 người.

Tham khảo


title: 6777 Balakirev

text:
6777 Balakirev (1989 SV1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 9 năm 1989 bởi Eric Walter Elst ở La Silla.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6777 Balakirev

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Eric Walter Elst
Thiên thể phát hiện năm 1989


title: Địa liền

text:
Địa liền hay thiền liền, tam nại, sơn nại (danh pháp hai phần: Kaempferia galanga) là cây thân thảo thuộc họ Gừng.

Dược liệu

Củ địa liền chứa cineol, borneol, 3-carene, camphene, kaempferol, kaempferide, cinnamaldehyde, axit p-methoxycinnamic, ethyl cinnamate và ethyl p-methoxycinnamate.

Thành phần tạo hương
 Borneol
 1,8-Cineole
 Ethyl cinnamat ,
 Ethyl trans-p-methoxycinnamat
 Gamma-car-3-en
 Pentadecan

Độc tính

Cây địa liền có thể gây một vài tác dụng phụ ảnh hưởng đến sức khỏe. Do đó, bệnh nhân không nên lạm dụng với liều lượng lớn trong thời gian dài. Bên cạnh đó, những đối tượng âm hư, dạ dày nóng rát hoặc thiếu máu không nên dùng cây địa liền để chữa bệnh.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Use in Andalusian Cooking
 Account at Gernot Katzer's Spice Pages
 GRIN Taxonomy for Plants

Thực vật châu Á
Cây thuốc
G
Cây thuốc châu Á
Thực vật được mô tả năm 1753


title: Erikssonia cooksoni

text:
Erikssonia cooksoni là một loài bướm ngày thuộc họ Lycaenidae. Loài này có ở Cộng hòa Dân chủ Congo (Lualaba) và tây bắc Zambia, phân bố ở vùng rừng miombo thưa thớt thực vật.

Con trưởng thành bay vào tháng 9 and tháng 1. Ấu trùng ăn loài Gnidia involucrata.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Taxonomy, Biology, Biogeography, Evolution and Conservation of the Chi Erikssonia Trimen (Lepidoptera: Lycaenidae)

Erikssonia


title: Dark metal

text:
Dark metal là một nhánh con của heavy metal ảnh hưởng từ doom metal, gothic metal, black metal và death metal. Cụm từ này bắt nguồn từ album đầu tay Dark Metal của ban nhạc Bethlehem của Đức và phổ biến trong suốt những năm cuối 1990 bởi những ban nhạc chơi loại nhạc hoàn toàn không mang nét đặc trưng của các thể loại trên và các nhánh con riêng biệt của chúng. Theo NME, "dark metal" được giải thích rộng rãi là "extreme metal với nhiều chất tối tăm của gothic và những âm thanh ambient."

Đặc biệt nhóm văn hóa black metal có một luật cứng nhắc về "sự trung thực", nó có khuynh hướng sử dụng cụm từ dark metal cho những bạn nhạc rời quá xa về âm nhạc và/hoặc tư tưởng của black metal hoặc chỉ chịu ảnh hưởng một phần từ black metal, như Cradle of Filth , sau đó là Rotting Christ "có cả gothic và tất nhiên những yếu tố của heavy metal thắt chặt với nhau"  hoặc sau này là Dimmu Borgir.

Vì dark metal không hoàn toàn được định nghĩa về tư tưởng và lyric, nên không tồn tại những đặc điểm nhận dạng về chủ đề của dark metal, chỉ là một nhóm không chặt chẽ các ban nhạc.

Danh sách những ban nhạc nổi tiếng

 Aeternus
 Agalloch
 Agathodaimon
 Bethlehem
 Cradle of Filth
 Dawn of Relic
 Dornenreich
 Eisregen
 Graveworm
 Katatonia
 Moonspell
 Rotting Christ
 Samael
 Samsas Traum
 Siebenbürgen
 Throes of Dawn

Tham khảo

Heavy metal
Các phân nhánh phụ của heavy metal


title: Vriesea pardalina

text:
Vriesea pardalina là một loài thuộc chi Vriesea. Đây là loài bản địa của Brasil.

Chú thích

Tham khảo

BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009

Thực vật Brasil
pardalina


title: Tây Tạng (khu tự trị)

text:
Khu tự trị Tây Tạng (tiếng Tạng: བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་; Wylie: Bod-rang-skyong-ljongs, phiên âm: [pʰøː˩˧˨ ʐaŋ˩˧.coŋ˥˩ t͡ɕoŋ˩˧˨]; tiếng Trung giản thể: 西藏自治区; tiếng Trung phồn thể: 西藏自治區; bính âm: Xīzàng Zìzhìqū) là một đơn vị hành chính cấp tỉnh của Trung Quốc. Năm 2018, Tây Tạng là đơn vị hành chính đông thứ ba mươi hai về số dân, xếp hạng cuối về kinh tế Trung Quốc với 3 triệu dân, tương đương với Bosna và Hercegovina và GDP danh nghĩa đạt 147,9 tỉ NDT (22,3 tỉ USD) tương ứng với Trinidad và Tobago. Tây Tạng có chỉ số GDP đầu người đứng thứ hai mươi sáu, đạt 43.397 NDT (tương ứng 6.558 USD).

Khu tự trị Tây Tạng bao trùm phân nửa Tây Tạng. Khác với các khu tự trị khác ở Trung Quốc nơi mà sắc tộc đa số vẫn là người Hán, ở Khu tự trị Tây Tạng sắc tộc đa số là người Tạng.

Lịch sử
Nhà Thanh chính thức sáp nhập Tây Tạng vào năm 1751. Sau khi nhà Thanh sụp đổ, từ 1912 đến 1950, vùng Tây Tạng hiện nay (bao gồm Ü-Tsang và miền tây Kham) tách ra cát cứ, do chính phủ Tây Tạng mà đứng đầu là Đạt-lại Lạt-ma quản lý. Các nơi khác của khu vực dân tộc - ngôn ngữ Tây Tạng (phía đông Kham và Amdo) không nằm dưới quyền kiểm soát của chính quyền Tây Tạng từ giữa thế kỷ XIX.; và ngày nay được phân thuộc các tỉnh Thanh Hải, Cam Túc, Tứ Xuyên và Vân Nam.

Năm 1950, Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc tuyên bố sẽ khôi phục chủ quyền của Trung Quốc tại Tây Tạng. Họ tiến vào khu vực Chamdo của Tây Tạng và gặp phải sự kháng cự rất nhỏ. Năm 1951, đại diện Tây Tạng dưới sức ép của quân đội Trung Quốc đã ký một Hiệp ước 17 điểm, theo đó xác nhận chủ quyền của Trung Quốc tại Tây Tạng. Hiệp ước được phê chuẩn tại Lhasa ít tháng sau đó.

Mặc dù hiệp ước 17 điểm đảm bảo duy trì một chính quyền tự trị do Đạt Lai Lạt Ma đứng đầu, một "Ủy ban Soạn thảo về Khu tự trị Tây Tạng" được tạo ra năm 1955 để xúc tiến thành lập một hệ thống song song về hành chính theo đường lối cộng sản dưới mô hình Xô viết: tục lệ ngầm được quy định rằng Chủ tịch Khu tự trị Tây Tạng là một người thuộc dân tộc Tạng còn bí thư Đảng ủy sẽ là người thuộc các dân tộc khác, thường là người Hán. Trong đó, đáng chú ý là Hồ Cẩm Đào, ông đã giữ chức vụ bí thư trong thập niên 1980. Đạt Lai Lạt Ma lưu vong sang Ấn Độ năm 1959 và từ bỏ hiệp ước 17 điểm. Khu tự trị Tây Tạng được thành lập năm 1965, và từ đó Tây Tạng trở thành một đơn vị hành chính ngang với cấp tỉnh tại Trung Quốc.

Địa lý
Khu tự trị Tây Tạng nằm trên cao nguyên Tây Tạng, khu vực cao nguyên cao nhất trên trái đất. Tại miền bắc Tây Tạng độ cao trung bình lên tới 4572 m (15000 ft). Đỉnh Everest nằm trên biên giới giữa Tây Tạng và Nepal.

Các khu vực Tân Cương, Thanh Hải và Tứ Xuyên nằm ở phía bắc và đông của khu tự trị. Trung Quốc có tranh chấp biên giới với Ấn Độ ở phía nam bao gồm Đường McMahon tại Nam Tây Tạng, Aksai Chin ở phía tây (các bang Ấn Độ tiếp giáp gồm Arunachal Pradesh, Sikkim, Uttarakhand, Himachal Pradesh và lãnh thổ liên bang Jammu và Kashmir). Các nước khác ở phía nam là Myanmar (giáp bang Kachin), Bhutan (các vùng Bhutan tiếp giáp gồm Gasa, Bumthang, Luentse và Trashiyangse và Nepal (các tỉnh Nepal tiếp giáp gồm các tỉnh Sudurpashchim, Karnali, Gandaki, Bagmati, tỉnh số 1). Khu tự trị Tây Tạng cũng có ranh giới đông nam với tỉnh Vân Nam trên một đoạn ngắn.

Về mặt tự nhiên, Khu tự trị Tây Tạng có thể được chia thành hai phần, "khu vực hồ" ở phía tây và tây bắc và "khu vực sông", trải rộng trên ba mặt đông, nam và tây. Cả hai khu vực đều nhận được lượng mưa khiêm tốn do bị dãy Himalaya chắn ở phía nam, tuy nhiên tên các khu vực tỏ ra tương phản với điều này và cũng phản ánh các khác biệt văn hóa vì khu vực hồ là nơi sinh sống của người du cư còn khu vực sông là nơi những người làm nghề nông định cư. Ranh giới phía nam là dãy núi Himalaya, phần phía bắc của nó là một hệ thống núi rộng lớn và không có các hẻm núi quá sâu để có thể tạo ra các ngọn núi riêng biệt. Các hệ thống núi tại Khu tự trị Tây Tạng là khởi nguồn của ba dòng sông lớn đổ ra Ấn Độ Dương là sông Ấn, sông Brahmaputra và sông Salween cùng các phụ lưu của chúng, ngoài ra còn có các dòng suối đổ vào các hồ muối kín ở phía bắc.

Khu vực hồ trải dài từ Hồ Pasong Tso tại Ladakh, Hồ Rakshatal, Hồ Yamdrok và Hồ Manasarovar gần khởi nguồn sông Ấn, tới nguồn của các sông Mê Kông, Salween và Trường Giang. Các hồ khác bao gồm Dagze Co, Nam Co và Pagsum Co. Khu vực hồ là một sa mạc khô cằn và lộng gió và cũng không có dòng sông nào tại đây, vùng này được gọi là Chang Tang (Byang sang) hay ‘Cao nguyên phương bắc’ bởi những người dân tại Tây Tạng. Khu vực này kéo dài khoảng 1100 km (700 mi) và có diện tích tương đương với nước Pháp. Các dãy núi chia tách các thung lũng có độ cao tương đối thấp, vùng đồng quê được tô điểm với nhiều hồ lớn nhỏ, thường là hồ muối hay kiềm. Có những vùng đất đóng băng không cố định tại Chang Tang, đất trở nên lầy lội và được bao phủ bởi cỏ, giống như các lãnh nguyên Siberi.

Khu vực sông bao gồm các thung lũng núi phì nhiêu và gồm cả sông Yarlung Tsangpo (thượng nguồn sông Brahmaputra) và các phụ lưu chính của sông này, sông Nyang, sông Salween, Trường Giang, Mê Kông và Hoàng Hà. Hẻm núi Yarlung Tsangpo tạo thành một chiếc móng ngựa trên sông gần Nam cha Barwa là hẻm núi sâu nhất và có thể là dài nhất trên thế giới. Giữa các dãy núi có nhiều các thung lũng hẹp. Các thung lũng Lhasa, Shigate, Gyantse và Brahmaputra không bị đóng băng, và có chất đất tốt cũng như thuận lợ về tưới tiêu nên đã trở thành những vùng trồng trọt.

Thung lũng Nam Tây Tạng được tọa thành bởi sông Yarlung Zangbo ở đoạn sông này chảy từ tây sang đông, Thung lũng dài xấp xỉ 1200 km và rộng 300 km. Thung lũng có độ cao thấp nhất chỉ là 2800 mét so với mực nước biển. Các ngon núi ở hai bên thung lũng thường cao trên 5000 mét. Khu vực này cũng có một số hồ như Paiku và Puma Yumco.

Nhân khẩu
Khu tự trị Tây Tạng là đơn vị hành chính cấp tỉnh có mật độ dân số thấp nhất tại Trung Quốc, chủ yếu do địa hình núi cao và hiểm trở. Năm 2000, 92,8% cư dân khu tự trị là người Tạng, dân tộc này chủ yếu theo Phật giáo Tây Tạng và Bön. Người Hán chiếm 6,1% dân số. Tuy nhiên khu tự trị đã đón nhận rất nhiều người Hán nhập cư trong các thập niên gần đây, đặc biệt là từ năm 2006 khi hoàn thành tuyến đường sắt Thanh-Tạng giúp kết nối khu tự trị với phần còn lại của Trung Quốc.

Các dân tộc Hồi giáo như người Hồi và người Tát Lạp đã có một lịch sử cư trú lâu dài tại Khu tự trị Tây Tạng. Nhóm khác là người Tạng Hồi giáo, là những người Tạng nhưng có đức tin Hồi giáo và họ được chính quyền Trung Quốc phân loại là dân tộc Tạng.

Các nhóm bộ tộc nhỏ hơn là Monpa và Lhoba, họ tin theo cả Phật giáo Tạng và các thần linh truyền thống. Hai dân tộc này chủ yếu sinh sống tại khu vực phía nam của khu tự trị.

Du lịch
Việc du lịch đến Tây Tạng được cho phép lần đầu tiên vào thập niên 1980. Địa điểm du lịch chính là Cung Potala tại Lhasa, ngoài ra còn có nhiều địa điểm du lịch khác như chùa Đại Chiêu, Hồ Namtso và tu viện Tashilhumpo. Một số khu vực vẫn bị hạn chế du lịch.

Sân bay
Sân bay chính của Tây Tạng là Sân bay Lhasa Gonggar, Sân bay Qamdo Bangda và Sân bay Nuingchi. Sân bay Gunsa tại Ngari được đưa vào hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2010 và trở thành sân bay nội địa thứ tư của khu tự trị.

Hành chính

Khu tự trị Tây Tạng có 7 đơn vị hành chính cấp địa khu trong đó có Lhasa là một địa cấp thị. Bảy đơn vị cấp địa khu lại được chia thành 73 đơn vị hành chính cấp châu, huyện trong đó có 1 huyện cấp thị.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tây Tạng

Khu tự trị Trung Quốc
Miền Tây Trung Quốc


title: Granace

text:
Granace  là một xã của tỉnh Corse-du-Sud, thuộc vùng Corse, trên đảo Corse ở Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Corse-du-Sud

Tham khảo

Xã của Corse-du-Sud


title: Amegilla rubricata

text:
Amegilla rubricata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Rayment mô tả khoa học năm 1951.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1951


title: Euthria somalica

text:
Euthria somalica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Euthria
Động vật được mô tả năm 1999
Động vật đặc hữu Somalia


title: Virac, Tarn

text:
Virac là một xã thuộc tỉnh Tarn trong vùng Occitanie ở phía nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 320 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Tarn


title: Striano

text:
Striano là một đô thị ở tỉnh Napoli ở vùng Campania, cách khoảng 25 km về phía đông của Napoli. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 7.716 người và diện tích là 7,6 km².

Striano giáp các đô thị: Palma Campania, Poggiomarino, San Giuseppe Vesuviano, San Valentino Torio, Sarno.

Biến động dân số

Tham khảo

Comune của tỉnh Napoli
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Anthophora anoplura

text:
Anthophora anoplura là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Wu mô tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 2000


title: Luperus variabilis

text:
Luperus variabilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Luperus