title: Alkan

text:
Đối với hydrocarbon no chứa một hay nhiều mạch vòng, xem Cycloalkan.

Alkan (tiếng Anh: alkane ) trong hóa hữu cơ là hydrocarbon no không tạo mạch vòng. Điều đó có nghĩa là chúng là các hydrocarbon không tạo mạch vòng, trong đó mỗi phân tử chứa số nguyên tử hydro cực đại và không chứa các liên kết đôi.

Alkan còn được biết đến như là parafin, hoặc nói một cách tổng thể là dãy parafin; tuy nhiên các thuật ngữ này chỉ được sử dụng để chỉ tới các alkan mà các nguyên tử carbon của nó tạo thành mạch đơn không phân nhánh; trong trường hợp đó, các alkan mạch nhánh được gọi là isoparafin.

Công thức tổng quát của alkan là CnH2n+2 (với n là số nguyên dương); do đó alkan đơn giản nhất là methan, CH4. Tiếp theo là ethan, C2H6; dãy này có thể kéo dài vô tận. Mỗi một nguyên tử carbon trong alkan có cặp lai quỹ đạo sp3.

Đồng phân
Các nguyên tử carbon trong các alkan (có chứa hơn 3 nguyên tử carbon) có thể sắp xếp theo nhiều cách khác nhau, tạo ra các đồng phân khác nhau. Alkan "thông thường" có cấu trúc thẳng, không phân nhánh. Số lượng các đồng phân tăng nhanh theo số lượng nguyên tử carbon; đối với các alkan có từ 1 đến 12 nguyên tử carbon thì số các đồng phân lần lượt là 1, 1, 1, 2, 3, 5, 9, 18, 35, 75, 159, 355.

Danh pháp khoa học
Trong tiếng Việt, tên gọi của các alkan kết thúc bằng -an.

Các alkan mạch thẳng
Mười phân tử đầu tiên của dãy (theo số lượng nguyên tử carbon) được đặt tên như sau:
methan, CH4
ethan, C2H6
propan, C3H8
butan, C4H10
pentan, C5H12
hexan, C6H14
heptan, C7H16
octan, C8H18
nonan, C9H20
decan, C10H22

Các alkan chứa 5 hoặc nhiều hơn nguyên tử carbon được đặt tên bằng cách bổ sung thêm hậu tố -an vào quy ước chính xác của IUPAC để đọc các số. Do đó, pentan, C5H12; hexan, C6H14; heptan, C7H16; octan, C8H18; v...v... Để có danh sách hoàn chỉnh hơn, xem Danh sách các alkan.

Các alkan mạch không phân nhánh đôi khi được bổ sung thêm tiền tố n- (ám chỉ thông thường) để phân biệt chúng với các alkan mạch nhánh có cùng số nguyên tử carbon. Mặc dù nó không phải là cần thiết một cách tuyệt đối, nhưng việc sử dụng nó vẫn là phổ biến trong các trường hợp mà ở đó có sự khác biệt quan trọng về thuộc tính giữa alkan mạch không phân nhánh và các đồng phân mạch nhánh: ví dụ n-hexan là một chất độc đối với hệ thần kinh trong khi các đồng phân mạch nhánh của nó thì lại không phải.

Các alkan mạch nhánh
Các alkan mạch nhánh được đặt tên như sau:
 Xác định mạch các nguyên tử carbon dài nhất.
 Đánh số các nguyên tử carbon trong mạch này, bắt đầu từ 1 tại đầu gần nhánh hơn và tiếp tục đếm cho đến khi gặp nguyên tử carbon cuối cùng của mạch đó ở đầu kia.
 Kiểm tra các nhóm đính vào mạch theo trật tự và tạo ra tên gọi cho chúng.
 Tạo ra tên bằng cách nhìn vào các nhóm đính vào khác nhau, và viết tên của chúng cho từng nhóm, theo trật tự sau:
 Số hay các số của nguyên tử carbon, hay các nguyên tử, mà ở đó nó đính vào.
 Các tiền tố di-, tri-, tetra- v.v nếu nhóm đính vào 2, 3, 4 v.v vị trí trong mạch, hoặc không có gì nếu nó được đính vào chỉ một chỗ duy nhất.
 Tên của nhóm đính vào.
 Việc tạo ra tên gọi được kết thúc khi đã viết xong tên gọi của mạch carbon dài nhất.

Để thực hiện thuật toán này, người ta cần phải biết các nhóm thay thế được gọi như thế nào. Điều này được thực hiện bằng cùng một cách, ngoại trừ là thay vì sử dụng mạch carbon dài nhất thì người ta sử dụng mạch dài nhất bắt đầu từ điểm đính vào; ngoài ra, việc đánh số được thực hiện sao cho nguyên tử carbon tiếp theo điểm đính vào có giá trị số bằng 1.

Ví dụ, hợp chất (CH3)3-CH là alkan chứa 4 nguyên tử carbon duy nhất có thể có tính chất khác với butan CH3-CH2-CH2-CH3. Tên gọi hình thức của nó là 2-methylpropan.

Tuy nhiên, pentan có hai đồng phân mạch nhánh ngoài dạng mạch thẳng thông thường là: (CH3)4-C hay 2,2-dimethylpropan và (CH3)2-CH-CH2-CH3 hay 2-methylbutan.

Tên gọi thông thường
Các tên gọi ngoài hệ thống vẫn được duy trì trong hệ thống của IUPAC:
isobutan cho 2-methylpropan
isopentan cho 2-methylbutan
neopentan cho 2,2-dimethylpropan
Tên gọi isooctan được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp hóa dầu để chỉ 2,2,4-trimethylpentan.

Sự phổ biến

Alkan có cả trên Trái Đất và trong hệ Mặt Trời, tuy nhiên chỉ có một tỷ lệ không lớn và chủ yếu chỉ ở dạng "có dấu vết". Các hydrocarbon nhẹ, đặc biệt là methan và ethan là một phần quan trọng của các thiên thể khác: ví dụ, chúng được tìm thấy trong đuôi của sao chổi Hyakutake và trong một số thiên thạch chẳng hạn như các loại chondrit carbon. Chúng cũng tạo thành một phần quan trọng của bầu khí quyển của các hành tinh khí ngoài xa của hệ Mặt Trời như Mộc Tinh, Thổ Tinh, Thiên Vương Tinh và Hải Vương Tinh. Trên Titan, vệ tinh của Thổ Tinh, người ta tin rằng đã từng có một đại dương lớn chứa các alkan mạch dài, các biển nhỏ chứa ethan lỏng được cho là vẫn còn tồn tại.

Dấu vết của methan (khoảng 0,0001% hay 1 ppm) có trong bầu khí quyển Trái Đất, được sản xuất chủ yếu bởi các dạng khuẩn cổ. Hàm lượng trong nước biển là không đáng kể do độ hòa tan thấp trong nước: tuy nhiên, ở áp suất cao và nhiệt độ thấp, methan có thể cùng kết tinh với nước để tạo ra methan hydrat rắn. Mặc dù chúng không thể được khai thác trong phạm vi thương mại vào thời điểm hiện tại nhưng giá trị về năng lượng của các mỏ methan hydrat đã biết vượt xa tổng giá trị năng lượng của tất cả các mỏ khí thiên nhiên và dầu mỏ—methan thu được từ methan hydrat vì thế được coi là ứng cử viên cho nguồn nhiên liệu trong tương lai.

Ngày nay, các nguồn thương mại quan trọng nhất của alkan rõ ràng là khí thiên nhiên và dầu mỏ, là những hợp chất hữu cơ duy nhất có ở dạng khoáng chất trong tự nhiên. Khí thiên nhiên chủ yếu chứa methan và ethan, với một chút propan và butan. Dầu mỏ là hỗn hợp của các alkan lỏng và các hydrocarbon khác. Cả hai đều được hình thành khi các động vật biển chết được che phủ bằng trầm tích để loại bỏ sự có mặt của oxy và được chuyển hóa sau nhiều triệu năm ở nhiệt độ và áp suất cao thành các chất tự nhiên tương ứng. Ví dụ dưới đây miêu tả một phản ứng hình thành ra khí thiên nhiên:
C6H12O6 → 3CH4 + 3CO2

Chúng tự tập hợp lại trong các loại đá xốp, được che phủ bởi các lớp không thấm nước phía trên. Ngược lại với methan là hợp chất được tạo ra với khối lượng lớn, các alkan mạch dài hơn ít được tạo ra để có một khối lượng đáng kể trong tự nhiên. Các mỏ dầu hiện nay sẽ không được tái tạo một khi chúng bị cạn kiệt.

Các alkan rắn thu được như là cặn còn lại sau khi cho dầu mỏ bay hơi, được biết đến như là hắc ín. Một trong các mỏ tự nhiên lớn nhất của alkan rắn là trong hồ chứa bitum gọi là La Brea trên đảo Trinidad vùng Caribe.

Làm tinh khiết và sử dụng

Các alkan là nguyên liệu thô quan trọng cho công nghiệp hóa dầu và là nguồn nhiên liệu quan trọng nhất của kinh tế thế giới.

Các nguyên liệu ban đầu cho gia công chế biến là khí thiên nhiên và dầu thô. Dầu thô được tách ra tại các nhà máy lọc dầu bằng cách chưng cất phân đoạn và sau đó được chế biến thành các sản phẩm khác nhau, ví dụ xăng. Sự "phân đoạn" khác nhau của dầu thô có các điểm sôi khác nhau và có thể cô lập và tách bóc rất dễ dàng: với các phân đoạn khác nhau thì các chất có điểm sôi gần nhau sẽ bay hơi cùng với nhau.

Sử dụng chủ yếu của một alkan nào đó có thể xác định hoàn toàn phù hợp với số nguyên tử carbon trong nó, mặc dù sự phân chia ranh giới dưới đây là đã lý tưởng hóa và chưa thực sự hoàn hảo. Bốn alkan đầu tiên được sử dụng chủ yếu để cung cấp nhiệt cho các mục đích sưởi ấm và nấu ăn, và trong một số quốc gia còn để chạy máy phát điện. Methan và ethan là các thành phần chủ yếu của khí thiên nhiên; chúng thông thường được lưu trữ như là khí nén. Tuy nhiên, rất dễ dàng chuyển chúng sang dạng lỏng: điều này đòi hỏi đồng thời việc nén và làm lạnh khí.

Propan và butan có thể hóa lỏng ở áp suất tương đối thấp, và chúng được biết dưới tên gọi khí hóa lỏng (viết tắt trong tiếng Anh là LPG). Ví dụ, propan được sử dụng trong các lò nung khí propan còn butan thì trong các bật lửa sử dụng một lần (ở đây áp suất chỉ khoảng 2 bar). Cả hai alkan này được sử dụng làm tác nhân đẩy trong các bình xịt.

Từ pentan tới octan thì alkan là các chất lỏng dễ bay hơi. Chúng được sử dụng làm nhiên liệu trong các động cơ đốt trong, do chúng dễ hóa hơi khi đi vào trong khoang đốt mà không tạo ra các giọt nhỏ có thể làm hư hại tính đồng nhất của sự cháy. Các alkan mạch nhánh được ưa chuộng hơn, do chúng có sự bắt cháy muộn hơn so với các alkan mạch thẳng tương ứng (sự bắt cháy sớm là nguyên nhân sinh ra các tiếng nổ lọc xọc trong động cơ và dễ làm hư hại động cơ). Xu hướng bắt cháy sớm được đo bằng chỉ số octan của nhiên liệu, trong đó 2,2,4-trimethylpentan (isooctan) có giá trị quy định ngẫu hứng là 100 còn heptan có giá trị bằng 0. Bên cạnh việc sử dụng như là nguồn nhiên liệu thì các alkan này còn là dung môi tốt cho các chất không phân cực.

Các alkan từ nonan tới ví dụ là hexadecan (alkan với mạch chứa 16 nguyên tử carbon) là các chất lỏng có độ nhớt cao, ít phù hợp cho mục đích sử dụng như là xăng. Ngược lại, chúng tạo ra thành phần chủ yếu của dầu diesel và nhiên liệu hàng không. Các nhiên liệu diesel được đánh giá theo chỉ số cethan (cethan là tên gọi cũ của hexadecan). Tuy nhiên, điểm nóng chảy cao của các alkan này có thể sinh ra các vấn đề ở nhiệt độ thấp và tại các vùng gần cực Trái Đất, khi đó nhiên liệu trở nên đặc quánh hơn và sự truyền dẫn của chúng không được đảm bảo chuẩn xác.

Các alkan từ hexadecan trở lên tạo ra thành phần quan trọng nhất của các loại chất đốt trong các lò đốt và dầu bôi trơn. Ở chức năng sau thì chúng làm việc như là các chất chống gỉ do bản chất không ưa nước của chúng làm cho nước không thể tiếp xúc với bề mặt kim loại. Nhiều alkan rắn được sử dụng như là sáp parafin, ví dụ trong các loại nến. Không nên nhầm lẫn sáp parafin với sáp thực sự (ví dụ sáp ong) chủ yếu là hỗn hợp của các este.

Các alkan với độ dài mạch carbon khoảng từ 35 trở lên được tìm thấy trong bitum, được sử dụng chủ yếu trong nhựa đường để rải đường. Tuy nhiên, các alkan có mạch carbon lớn có ít giá trị thương mại và thông thường hay được tách ra thành các alkan mạch ngắn hơn thông qua phương pháp cracking.

Điều chế
Ý nghĩa: Ngoài việc tổng hợp được các alkan cần cho Công nghiệp hay phòng thí nghiệm (Lab) thì việc tổng hợp này còn có một ý nghĩa khác đó là cho thấy cách chuyển hoá các bộ phận của phân tử (nhóm chức) thành các nhóm hydrocarbon no.

Phương pháp thứ nhất
Khử R-X (X là các Halogen) trực tiếp:
R-X +2H --> R-H + H-X
Tác nhân khử co thể là Zn/HCl - Mg.Hg/HCl - H2/Pd, Pt, Ni.. - LiAlH4, NaBH4..- Na/EtOH...
Lưu ý: Một trong những tác nhân khử mạnh nữa là HI thường dùng để khử dẫn xuất Iod theo phản ứng sau: R-I + H-I --> R-H + I2 (Phản ứng xảy ra trong bình kín, nhiệt độ)

Phương pháp thứ hai
Thủy phân hợp chất cơ kim (Thường là cơ Magnesi- Hợp chất Grignard)
R-X + Mg/ete khan ---> R-MgX + H2O ---> R-H + Mg(OH)X

Phương pháp thứ ba
Hydro hoá các hợp chất hydrocarbon không no

Phương pháp thứ tư
Hợp hai gốc hydrocarbon lại bằng cách tạo liên kết C-C (Có nhiều pp nhưng chủ yếu nhất vẫn là Wurtz và Corey - House)
1. Tổng hợp Wurtz (Vuyec-1854):
R-X + 2Na + R-X --> R-R + 2NaX
Một vài lưu ý về phản ứng:
• Phản ứng này đạt hiệu suất cao nhất khi 2 gốc hydrocarbon đem ghép là 2 gốc giống nhau.
• Khi 2 gốc hydrocarbon đem ghép là 2 gốc khác nhau, phản ứng cho hỗn hợp sản phẩm R-R, R-R', R'-R'.
• Phản ứng xảy ra trong dung môi là ether khan.
2. Tổng hợp Corey- House: Sơ đồ phản ứng tạm biểu diễn như sau:
R-X + 2Li ---> RLi + LiX
2RLi + CuX ---> R2CuLi + LiX (R2CuLi: Lithi điAnkyl Cuprat)
R2CuLi + R'X ---> R-R' + R-Cu + LiX
Lưu ý: Phản ứng chỉ xảy ra khi R' là dẫn xuất Halogen bậc 1 hay bậc 2. Phản ứng đạt hiệu suất cao nhất khi mà R và R' đều là dẫn xuất Hal bậc 1.

Cấu trúc phân tử

Cấu trúc phân tử của các alkan trực tiếp ảnh hưởng tới các thuộc tính hóa-lý của chúng. Nó thu được từ cấu hình điện tử của carbon, do nó có bốn điện tử hóa trị. Nguyên tử carbon trong các alkan luôn luôn cặp lai sp3, có nghĩa là các điện tử hóa trị có thể được coi là nằm trong 4 quỹ đạo (orbital) tương đương thu được từ tổ hợp của một quỹ đạo 2s và ba quỹ đạo 2p. Các quỹ đạo này, có các mức năng lượng đồng nhất, được sắp xếp trong không gian trong dạng của một hình tứ diện, các góc giữa chúng bằng 109,47°.

Độ dài và góc liên kết

Phân tử alkan chỉ có liên kết đơn C–H và C–C. Liên kết đầu là kết quả của phần chồng lên của quỹ đạo sp3 của carbon với quỹ đạo 1s của hydro; liên kết sau là do phần chồng lên của hai quỹ đạo sp3 trên các nguyên tử carbon khác nhau. Giá trị của các độ dài liên kết là 1,09×10−10 m đối với liên kết C–H và 1,54×10−10 m đối với liên kết C–C.

Sự phân bổ không gian của các liên kết là tương tự như của bốn quỹ đạo sp3—chúng phân bổ theo dạng tứ diện, với góc giữa chúng là 109,47°. Công thức cấu tạo trong đó thể hiện các liên kết như là vuông góc với nhau là phổ biến và hữu ích, nhưng không phù hợp với thực tế.

Cấu hình
Công thức cấu tạo và các góc liên kết không đủ để miêu tả đầy đủ dạng hình học của phân tử. Còn phải lưu ý tới độ tự do cho mỗi liên kết C–C: góc xoắn giữa các nguyên tử hoặc các nhóm liên kết tới các nguyên tử tại mỗi đầu của liên kết. Sự phân bổ không gian được miêu tả bởi các góc xoắn của phân tử được gọi là cấu hình của nó.

Ethan

Ethan là trường hợp đơn giản nhất để nghiên cứu cấu hình của alkan, do nó chỉ có một liên kết C–C. Nếu nhìn thẳng vào trục của liên kết C–C khi đó có cái gọi là ánh xạ Newman: vòng tròn đại diện cho hai nguyên tử carbon, một nguyên tử nằm sau nguyên tử kia, và các liên kết tới hydro được đại diện bởi các đường thẳng. Các nguyên tử hydro trên các liên kết tới nguyên tử carbon trước hay sau đều có góc giữa chúng là 120°, tạo ra do phép chiếu của hình tứ diện lên một mặt phẳng. Tuy nhiên góc xoắn giữa nguyên tử hydro nhất định gắn với nguyên tử carbon trước và nguyên tử hydro nhất định gắn với nguyên tử carbon sau có thể dao động tự do trong khoảng 0° và 360°. Đây là hệ quả của sự tự quay tự do xung quanh liên kết đơn C–C. Mặc dù có sự tự do biểu kiến này nhưng chỉ có hai cấu hình giới hạn là quan trọng:

 Trong cấu hình che lấp, tương ứng với góc xoắn 0°, 120° hay 240°, các nguyên tử hydro gắn với nguyên tử carbon trước là nằm ngay phía trước và thẳng hàng trong phép ánh xạ đối với các nguyên tử hydro gắn với nguyên tử carbon sau.
 Trong cấu hình so le, tương ứng với các góc xoắn 60°, 180° hay 300°, các nguyên tử hydro gắn với nguyên tử carbon trước trong phép ánh xạ là nằm chính xác ở giữa các nguyên tử hydro gắn với nguyên tử carbon sau.

Hai cấu hình này, còn được gọi là các rotomer là khác nhau về năng lượng: cấu hình so le thấp năng lượng hơn là 12,6 kJ/mol (ổn định hơn) so với cầu hình che khuất. Sự giải thích cho sự khác biệt về năng lượng này là chủ đề gây tranh cãi, với hai thuyết chủ đạo chính là:
 Trong cấu hình che khuất thì lực đẩy tĩnh điện giữa các điện tử trong các liên kết C–H là cực đại.
 Trong cấu hình so le thì sự siêu kết hợp (một dạng của phi cục bộ hóa) của các điện tử hóa trị là cực đại.

Hai giải thích này không phải là mâu thuẫn hay loại trừ lẫn nhau; giả thuyết sau được coi là quan trọng hơn đối với ethan.

Sự khác biệt về năng lượng giữa hai cấu hình, được biết đến như là năng lượng xoắn, là nhỏ so với nhiệt năng của phân tử ethan ở nhiệt độ bao quanh nó. Ở đây có sự tự quay liên tục xung quanh liên kết C–C, mặc dù với các "khoảng dừng" ngắn ở mỗi cấu hình so le. Thời gian cần thiết đối với phân tử ethan để chuyển từ một cấu hình so le sang cấu hình so le kế tiếp, tương đương với sự tự quay của một nhóm CH3 một góc 120° tương đối với các nhóm khác, là khoảng 10−11 giây.

Các alkan cao hơn

Các tình huống tương ứng với hai liên kết C–C trong propan về mặt định tính là tương tự như của ethan. Tuy nhiên, nó là phức tạp hơn nhiều đối với butan và các alkan mạch dài hơn.

Nếu người ta lấy liên kết C–C trung tâm của butan như là trục tham chiếu chính, mỗi một nguyên tử carbon trong số hai nguyên tử trung tâm được kiên kết với hai nguyên tử hydro và một nhóm methyl. Bốn cấu hình khác nhau có thể phân biệt và xác định theo góc xoắn giữa hai nhóm methyl và giống như trong trường hợp của ethan, mỗi cấu hình này đều có mức năng lượng đặc trưng của nó.

 Cấu hình che khuất hoàn toàn hay cùng chiều có góc xoắn bằng 0°. Nó là cấu hình có mức năng lượng cao nhất.
 Cấu hình nghiêng có góc xoắn 60° (hay 300°). Nó là cực tiểu về năng lượng cục bộ.
 Cấu hình che khuất một phần có góc xoắn 120° (hay 240°). Nó là cực đại về năng lượng cục bộ.
 Cấu hình ngược chiều có góc xoắn 180°. Hai nhóm methyl là xa nhau nhất ở mức có thể và cấu hình này có mức năng lượng thấp nhất.

Chênh lệch về năng lượng giữa hai cấu hình "che khuất hoàn toàn" và "ngược chiều" là khoảng 19 kJ/mol, và vì thế vẫn là tương đối nhỏ ở nhiệt độ bao quanh nó.

Trường hợp của các alkan mạch dài hơn là tương tự: cấu hình ngược chiều luôn luôn là cấu hình ưa thích nhất xung quanh mỗi liên kết C–C. Vì lý do này, các alkan thường được biểu diễn dưới dạng phân bổ chữ chi (zigzag) trong các giản đồ hay các mô hình. Cấu trúc thực sự luôn khác biệt một chút so với các dạng lý tưởng hóa này, do khác biệt về năng lượng giữa các cấu hình là nhỏ so với nhiệt năng của phân tử: các phân tử alkan không có dạng cấu trúc cố định giống như những gì mà các mô hình đề ra.

Các cấu hình của các phân tử chất hữu cơ dựa trên các tính chất này của alkan và được xem xét trong các bài liên quan.

Thuộc tính

Vật lý

Cấu trúc phân tử, cụ thể là diện tích bề mặt của phân tử, xác định điểm sôi của alkan: diện tích bề mặt càng nhỏ thì điểm sôi càng thấp, do các lực van der Waals giữa các phân tử là yếu hơn. Việc giảm diện tích bề mặt có thể thu được nhờ tạo nhánh hay là cấu trúc vòng. Điều này có nghĩa là trong thực tế các alkan có số nguyên tử carbon nhiều hơn thông thường sẽ có điểm sôi cao hơn so với các alkan có số nguyên tử carbon nhỏ hơn, và các alkan mạch nhánh và cycloankan có điểm sôi thấp hơn so với các dạng mạch thẳng của chúng. Ở điều kiện tiêu chuẩn, từ CH4 tới C4H10 thì các alkan có dạng khí; từ C5H12 tới C17H36 chúng là lỏng; và từ C18H38 thì chúng là rắn. Điểm sôi tăng khoảng 20 tới 30 °C cho một nhóm CH2.

Các điểm nóng chảy của các alkan cũng tăng theo chiều tăng của số nguyên tử carbon (ngoại lệ duy nhất là propan). Tuy nhiên, điểm nóng chảy tăng chậm hơn nhiều so với sự tăng của điểm sôi, cụ thể là đối với các alkan lớn. Ngoài ra, điểm nóng chảy của các alkan chứa lẻ số nguyên tử carbon tăng nhanh hơn so với điểm nóng chảy của các alkan chứa chẵn số nguyên tử carbon (xem hình): nguyên nhân của hiện tượng này là do "mật độ bao gói" cao hơn của các alkan chứa chẵn số nguyên tử carbon. Điểm nóng chảy của các alkan mạch nhánh có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với các alkan mạch thẳng tương ứng, phụ thuộc vào hiệu quả của sự bao gói phân tử: nó là đúng phần nào với đối với các isoankan (các đồng phân 2-methyl), thông thường có điểm nóng chảy cao hơn so với các đồng phân mạch thẳng của nó.

Các alkan không có tính dẫn điện và về cơ bản chúng cũng không bị phân cực bởi điện trường. Vì lý do này chúng không tạo ra các liên kết hydro và vì vậy không hòa tan trong các dung môi phân cực như nước. Do các liên kết hydro giữa các phân tử nước riêng biệt là tách biệt với các phân tử alkan, sự cùng tồn tại của alkan và nước dẫn tới sự tăng trong trật tự phân tử (giảm entropy). Do không có liên kết đáng kể giữa các phân tử nước và phân tử alkan, định luật hai nhiệt động lực học cho rằng việc giảm entropy này được giảm thiểu bằng cách giảm thiểu sự tiếp xúc giữa alkan và nước: các alkan được coi là không ưa nước và chúng là đẩy nước.

Độ hòa tan của chúng trong các dung môi không phân cực là tương đối tốt, một thuộc tính gọi là ưa mỡ. Các alkan khác nhau là có thể trộn lẫn nhau với tỷ lệ bất kỳ.

Tỷ trọng của các alkan thông thường tăng theo chiều tăng của số nguyên tử carbon, nhưng vẫn thấp hơn tỷ trọng của nước. Vì thế, các alkan tạo thành lớp trên trong hỗn hợp alkan-nước.

Hóa học
Các alkan nói chung thể hiện tính hoạt động hóa học tương đối yếu, do các liên kết C–H và C–C của chúng là tương đối ổn định và không dễ phá vỡ. Không giống như các hợp chất hữu cơ khác, chúng không có các nhóm chức.

Chúng phản ứng rất kém với các chất có tính điện ly hay phân cực. Các giá trị pKa của tất cả các alkan là trên 60, vì thế trên thực tế chúng là trơ với các axít hay base. Tính trơ này là nguồn gốc của thuật ngữ parafin (tiếng Latinh para + affinis, với nghĩa là "thiếu ái lực"). Trong dầu thô các phân tử alkan giữ các thuộc tính hóa học không thay đổi trong hàng triệu năm.

Tuy nhiên các phản ứng oxy hóa-khử của các alkan, cụ thể là với oxy và các halogen, là có thể do các nguyên tử carbon là ở trong các điều kiện khử mạnh; trong trường hợp của methan, trạng thái oxy hóa thấp nhất đối với carbon (−4) đã đạt tới. Phản ứng với oxy dẫn tới sự cháy; với các halogen là các phản ứng thế.

Các gốc tự do và các phân tử với các điện tử không bắt cặp đóng vai trò quan trọng trong phần lớn các phản ứng của alkan, chẳng hạn như trong cracking và sửa đổi mà ở đó các alkan mạch dài bị chia cắt thành các alkan và anken mạch ngắn hay các alkan mạch thẳng bị chuyển thành các đồng phân mạch nhánh.

Trong các alkan mạch nhánh lớn thì các góc liên kết có thể khác đáng kể so với giá trị tối ưu (109,5°) để đảm bảo cho các nhóm khác có đủ không gian cần thiết. Điều này sinh ra sự căng trong phân tử, được biết đến như là sự cản trở không gian, và nó có thể tắng độ hoạt động hóa học đáng kể.

Quang phổ
Gần như mọi hợp chất hữu cơ đều chứa các liên kết C–C và C–H, và vì thế chúng thể hiện một số dặc trưng của alkan trong quang phổ của chúng. Các alkan đáng chú ý là do không có các nhóm khác và vì vậy chúng thiếu vắng các đặc trưng quang phổ khác.

Phổ hồng ngoại
Kiểu kéo căng C–H tạo ra sự hấp thụ mạnh ở khoảng 2850 và 2960 cm−1, trong khi kiểu kéo căng C–C hấp thụ trong khoảng giữa 800 và 1300 cm−1. Kiểu liên kết C–H phụ thuộc vào bản chất của nhóm: các nhóm methyl xuất hiện ở dải 1450 cm−1 và 1375 cm−1, trong khi các nhóm methylen xuất hiện ở dải 1465 cm−1 và 1450 cm−1. Các mạch carbon với nhiều hơn 4 nguyên tử carbon xuất hiện vạch hấp thụ yếu ở khoảng 725 cm−1.

Phổ NMR
Sự cộng hưởng proton của các alkan thông thường tìm thấy ở δH = 0–1. Sự cộng hưởng carbon-13 phụ thuộc vào số nguyên tử hydro đính vào carbon: δC = 8–30 (methyl), 15–55 (methylen), 20–60 (methyn). Sự cộng hưởng carbon-13 của nguyên tử carbon trong nhóm bốn là rất yếu, do thiếu hiệu ứng tăng Overhauser hạt nhân và thời gian dãn dài: nó có thể bỏ qua trong quang phổ thông thường.

Phép đo phổ khối lượng
Các alkan có năng lượng ion hóa cao, và các ion thông thường là rất yếu. Các kiểu phân chia rất khó diễn giải, nhưng trong trường hợp của các alkan mạch nhánh thì mạch carbon có xu hướng bị tách ra ở carbon thứ ba hay thứ tư do tính ổn định tương đối của các gốc tự do tạo thành. Sự phân chia tạo ra do mất nhóm methyl đơn (M−15) thông thường không tồn tại, và sự phân chia khác thông thường được dàn theo các khoảng của 14 đơn vị khối lượng, tương ứng với sự mất liên tiếp các nhóm CH2.

Phản ứng

Với oxy
Tất cả các alkan phản ứng với oxy trong phản ứng cháy, mặc dù chúng trở nên khó bắt lửa hơn khi số lượng nguyên tử carbon tăng lên. Phương trình tổng quát của phản ứng cháy hoàn toàn là:
2CnH2n+2 + (3n+1)O2 → 2(n+1)H2O + 2nCO2

Khi không có đủ lượng oxy cần thiết thì carbon mônôxít hay thậm chí là muội than có thể tạo ra, như được chỉ ra dưới đây cho methan:
2CH4 + 3O2 → 2CO + 4H2O
CH4 + O2 → C + 2H2O

Các alkan thông thường cháy với ngọn lửa không sáng và rất ít muội than được tạo ra.

Sự thay đổi enthalpy của sự cháy, ΔcHo, đối với các alkan tăng khoảng 650 kJ/mol cho một nhóm CH2. Các alkan mạch nhánh có giá trị ΔcHo thấp hơn so với các alkan mạch thẳng khi cùng một số nguyên tử carbon, vì thế có thể coi là ổn định hơn về một số khía cạnh nào đó.

Với các halogen
Các alkan phản ứng với các halogen trong phản ứng gọi là phản ứng halogen hóa. Các nguyên tử hydro trong alkan bị thay thế dần dần, hay bị thay thế bằng các nguyên tử halogen. Các gốc tự do là các dạng chất tham gia vào trong phản ứng, thông thường hay tạo ra hỗn hợp các sản phẩm. Các phản ứng này là phản ứng tỏa nhiệt cao và có thể dẫn tới nổ.

Chuỗi cơ chế phản ứng như sau, với clo hóa methan là ví dụ điển hình:
1. Khởi đầu: Chia cắt phân tử clo để tạo ra hai nguyên tử clo, được kích thích bằng bức xạ cực tím. Nguyên tử clo có điện tử không bắt cặp và phản ứng như là một gốc tự do.
Cl2 → 2Cl·
2. Lan truyền (2 bước): Nguyên tử hydro bị lôi ra khỏi methan sau đó gốc methyl kéo Cl· từ Cl2.
CH4 + Cl· → CH3· + HCl
CH3· + Cl2 → CH3Cl + Cl·
Điều này tạo ra sản phẩm mong muốn và gốc clo tự do khác. Gốc tự do này sau đó sẽ tham gia vào trong phản ứng lan truyền khác sinh ra một phản ứng dây chuyền. Nếu có đủ clo, các sản phẩm khác chẳng hạn như CH2Cl2 có thể tạo ra.
3. Kết thúc: Tái tổ hợp của hai gốc tự do:
Cl· + Cl· → Cl2; hay
CH3· + Cl· → CH3Cl; hoặc
CH3· + CH3· → C2H6.
Khả năng cuối cùng trong bước kết thúc sẽ tạo ra tạp chất trong hỗn hợp cuối cùng; chủ yếu là sự tạo ra các phân tử hữu cơ với mạch carbon dài hơn thay vì tái tạo lại các chất tham gia phản ứng.

Trong trường hợp của methan hay ethan, mọi nguyên tử hydro đều bình đẳng và có cơ hội nganh nhau để được thay thế. Điều này dẫn đến cái gọi là sự phân bổ sản phẩm thống kê. Đối với propan và các alkan lớn hơn thì các nguyên tử hydro tạo thành các nhóm CH2 (hay CH) được ưu tiên thay thế.

Phản ứng của các halogen khác nhau dao động đáng kể: tỷ lệ tương đối là: flo (108) > clo (1) > brom (7×10−11) > iod (2×10−22). Vì thế phản ứng của alkan với flo là khó kiểm soát nhất, với clo là nhanh vừa phải, với brom là chậm và đòi hỏi mức độ chiếu xạ tia cực tím cao còn với iod trên thực tế là không tồn tại và không có lợi về mặt nhiệt động lực học.

Các phản ứng này là quy trình công nghiệp quan trọng để halogen hóa các hydrocarbon.

Cracking và sửa đổi

"Cracking" phá vỡ các phân tử lớn thành các phân tử nhỏ hơn. Nó có thể thực hiện bằng các phương pháp nhiệt hay sử dụng chất xúc tác. Quy trình cracking nhiệt tuân theo cơ chế chia cắt liên kết đối xứng, có nghĩa là các liên kết bị phá vỡ đối xứng và cặp các gốc tự do được tạo ra. Quy trình cracking với chất xúc tác được diễn ra với sự tham gia của chất xúc tác axít (thông thường là các axít rắn) như silicat nhôm và zeolit) có xu hướng phá vỡ bất đối xứng các liên kết tạo ra các cặp ion ngược dấu điện tích, thông thường là carbocation và anion hydride rất không ổn định. Các gốc tự do carbon-khu vực hóa và các cation là không ổn định và nhanh chóng tham gia vào quá trình tái tạo mạch, sự phân chia C-C tại vị trí betha (có nghĩa là cracking) và hydro nội phân tử và liên phân tử được di chuyển hoặc trong di chuyển hydride. Trong cả hai dạng quy trình, các chất trung gian của phản ứng (gốc tự do, ion) được tái tạo liên tục, và vì vậy chúng được tạo ra trong một cơ chế tự lan truyền. Chuỗi các phản ứng cuối cùng được kết thúc bằng sự tái tổ hợp các gốc tự do hay các ion.

Ở đây là ví dụ về cracking butan CH3-CH2-CH2-CH3

 Khả năng 1 (48%): việc phá vỡ thực hiện trên liên kết CH3-CH2.

CH3* / *CH2-CH2-CH3

sau một số bước người ta thu được alkan và anken:
CH4 + CH2=CH-CH3

 Khả năng 2 (38%): việc phá vỡ thực hiện trên liên kết CH2-CH2.

CH3-CH2* / *CH2-CH3

sau một số bước người ta thu được alkan và anken dạng khác: CH3-CH3 + CH2=CH2

 Khả năng 3 (14%): phá vỡ liên kết C-H.

sau một số bước người ta thu được anken và hydro: CH2=CH-CH2-CH3 + H2

Các phản ứng khác
Các alkan sẽ phản ứng với hơi nước khi có mặt chất xúc tác niken để tạo ra hydro. Alkan có thể clorosulfonat hóa và nitrat hóa, mặc dù cả hai phản ứng đều đòi hỏi các điều kiện đặc biệt. Sự lên men hóa các alkan thành các axít carboxylic có một tầm quan trọng kỹ thuật.

Hydrocracking
Đối với các ankan có số carbon lớn(parafin), chúng có thể phản ứng đựoc với hydro trong điều kiện nhiệt độ, áp suất rất cao. Sản phẩm của quá trình này là các hydrocarbon nhẹ,mạch ngắn đến trung bình, chủ yếu dùng làm xăng.

Nguy hiểm
Methan là một chất nổ khi trộn với không khí (1–8% CH4) và là một chất khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh: các alkan thấp khác có thể là chất nổ khi trộn cùng không khí. Các alkan lỏng là những chất dễ bắt lửa, mặc dù rủi ro này giảm dần theo chiều dài mạch carbon. Pentan, hexan và heptan được xếp loại là nguy hiểm cho môi trường và có hại: octan cũng được phân loại là có hại. Hexan mạch thẳng là một chất độc cho hệ thần kinh và vì thế ít được sử dụng trong thương mại.

Trong tự nhiên
Mặc dù các alkan có trong tự nhiên theo nhiều cách khác nhau, chúng không được đánh giá như là các chất thiết yếu xét về mặt sinh học. Các cycloankan với số nguyên tử carbon từ 14 tới 18 có trong xạ hương, được chiết ra từ hươu xạ (họ Moschidae). Tất cả các thông tin dưới đây đều chỉ áp dụng cho các alkan không tạo vòng.

Vi khuẩn và khuẩn cổ

Một số loại vi khuẩn nhất định có thể chuyển hóa các alkan: chúng ưa thích các alkan có mạch carbon chẵn do chúng dễ bị phân hủy hơn so với alkan mạch carbon lẻ.

Mặt khác một số vi khuẩn cổ, như mêtanogen, sản sinh ra một lượng lớn methan bằng cách chuyển hóa carbon dioxide hoặc oxy hóa các hợp chất hữu cơ khác. Năng lượng được giải phóng bằng sự oxy hóa hydro:
CO2 + 4H2 → CH4 + 2H2O

Mêtanogen cũng sản xuất ra khí đầm lầy trong các vùng đất lầy và giải phóng khoảng 2 tỷ tấn methan mỗi năm—nồng độ methan trong khí quyển trên thực tế chủ yếu là do chúng sản xuất. Công suất sản xuất methan của trâu, bò và các động vật ăn cỏ khác có thể tới 150 lít một ngày, cũng như của mối, đều là do mêtanogen. Chúng cũng sản xuất alkan đơn giản nhất này trong ruột người. Các vi khuẩn cổ mêtanogen vì vậy nằm ở cuối của chu trình carbon, với carbon được giải phóng ngược trở lại khí quyển sau khi đã được cố định bởi quá trình quang hợp. Có lẽ là các mỏ khí thiên nhiên hiện nay cũng đã được hình thành theo cách tương tự.

Nấm và thực vật

Các alkan cũng đóng vai trò nhỏ trong sinh học của ba nhóm eukaryot là: nấm, thực vật và động vật. Một số loại men đặc biệt, ví dụ Candida tropicale, các loài họ Pichia, Rhodotorula, có thể sử dụng alkan như là nguồn carbon và/hoặc năng lượng. Loài nấm Amorphotheca resinae ưa thích các alkan mạch dài trong nhiên liệu hàng không, và có thể sinh ra các vấn đề nghiêm trọng cho máy bay trong các khu vực nhiệt đới.

Trong thực vật người ta cũng tìm thấy các alkan rắn mạch dài; chúng tạo ra một lớp sáp rắn chắc-lớp cutin (biểu bì), trên các khu vực mà thực vật bị lột trần ra ngoài không khí. Nó bảo vệ thực vật chống lại sự mất nước, đồng thời ngăn cản sự thất thoát của các khoáng chất quan trọng do bị mưa. Nó cũng bảo vệ thực vật chống lại vi khuẩn, nấm và các côn trùng có hại. Lớp vỏ sáng màu trên các loại quả như táo cũng chứa các alkan mạch dài. Mạch carbon thông thường nằm giữa 20 và 30 nguyên tử carbon và được thực vật sản xuất từ các axít béo. Thành phần chính xác của lớp sáp không chỉ phụ thuộc vào loài mà còn thay đổi theo mùa và các yếu tố môi trường như điều kiện chiếu sáng, nhiệt độ và độ ẩm.

Động vật
Các alkan cũng được tìm thấy trong các sản phẩm của động vật, mặc dù chúng ít quan trọng hơn so với các hydrocarbon không no. Một ví dụ là dầu gan cá mập chứa khoảng 14% pristan (2,6,10,14-tetramêtylpentadecan, C19H40). Sự có mặt của chúng là quan trọng hơn trong các pheromon, loại hóa chất làm tín hiệu, mà gần như toàn bộ côn trùng đều cần khi liên lạc với nhau. Với một số loại, như được sử dụng bởi bọ cánh cứng Xylotrechus colonus, chủ yếu là pentacosan (C25H52), 3-mêtylpentaicosan (C26H54) và 9-mêtylpentaicosan (C26H54), chúng được chuyển giao bằng sự tiếp xúc cơ thể. Với các loài khác như muỗi xê xê Glossina morsitans morsitans, pheromon chứa 4 alkan là 2-mêtylheptadecan (C18H38), 17,21-dimêtylheptatriacontan (C39H80), 15,19-dimêtylheptatriacontan (C39H80) và 15,19,23-trimêtylheptatriacontan (C40H82), và chúng hoạt động bằng mùi với một khoảng cách lớn, một đặc trưng hữu ích để kiểm soát sâu bọ.

Quan hệ sinh thái

Một ví dụ về alkan mà cả trên động và thực vật đều có vai trò là quan hệ sinh thái giữa ong cát (Andrena nigroaenea) và lan hình nhện (Ophrys sphegodes); trong đó hoa lan phụ thuộc vào sự thụ phấn của ong. Ngoài ra, ong cát sử dụng các pheromon để xác định bạn tình của mình; trong trường hợp của A. nigroaenea, con cái sử dụng hỗn hợp của tricosan (C23H48), pentacosan (C25H52) và heptacosan (C27H56) với tỷ lệ 3:3:1, và con đực bị hấp dẫn bởi mùi đặc trưng này. Cây hoa lan đã nắm được ưu thế này— các phần trong hoa của nó không chỉ tương tự như bề ngoài của ong cát, mà nó còn sản xuất ra một lượng lớn cả ba alkan nói trên với cùng một tỷ lệ tương tự. Kết quả là hàng loạt ong đực bị quyến rũ bay đến và cố gắng giao hợp với bạn tình giả mạo của mình: mặc dù nỗ lực này không đem lại thành công cho ong, nhưng nó cho phép cây lan chuyển giao phấn hoa của nó, được gieo rắc sau khi con đực nản chí bay sang các bông hoa khác.

Xem thêm
 Cycloalkan hay alkan vòng
 Alken
 Nhóm chức
 Cracking (hóa học)

Một số Alkan

Tham khảo

Hydrocarbon
Nhóm chức
Hợp chất hữu cơ


title: Acrocercops orbifera

text:
Acrocercops orbifera là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Tamil Nadu, Ấn Độ. Nó được miêu tả bởi Edward Meyrick năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Hexatoma flammeipennis

text:
Hexatoma flammeipennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Thibouville

text:
Thibouville  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Trachydora musaea

text:
Trachydora musaea là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Trachydora


title: Quận Franklin, Tennessee

text:
Quận Franklin là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 39.270 người, ước tính dân số năm 2005 là 41.003 người . Quận lỵ đóng ở Winchester.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh
Quận Coffee (bắc)
Quận Grundy (đông bắc)
Quận Marion (đông)
Quận Jackson, Alabama (nam)
Quận Madison, Alabama (tây nam)
Quận Lincoln (tây)
Quận Moore (tây bắc)

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Dicranomyia monkhtuyae

text:
Dicranomyia monkhtuyae là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: 4381 Uenohara

text:
4381 Uenohara (1989 WD1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 11 năm 1989 bởi Nobuhiro Kawasato ở Uenohara.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4381 Uenohara

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1989


title: Mitra aliciae

text:
Mitra aliciae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitra
Động vật được mô tả năm 2009


title: Jewell, Oregon

text:
Jewell là một cộng đồng chưa hợp nhất nằm trong Quận Clatsop tại tiểu bang Oregon, Hoa Kỳ. Nó nằm ở giao lộ giữa Xa lộ Oregon 103 và Xa lộ Oregon 202 gần sông Nehalem.

Chủ yếu là một cộng đồng lâm nghiệp, Jewell nằm gần Rừng Tiểu bang Clatsop. Khu hoang dã Jewell Meadows là một khu bảo tồn thiên nhiên gần Jewell được Bộ đặc trách cá và hoang dã Oregon điều hành. Nó được biết đến vì có nhiều nai sừng tấm Roosevelt.

Jewell được đặt theo tên của Marshall Jewell, Tổng cục trưởng bưu điện Hoa Kỳ từ năm 1874-1876. Bưu điện Jewell được thành lập vào năm 1874 và đóng năm 1967.

Cây phong loại "lá to" lớn nhất thế giới, theo như xác định của Cục ghi nhận cây to Quốc gia (National Register of Big Trees), có chiều cao 101 ft và tàn cây rộng 90 ft, được tìm thấy gần Jewell.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Jewell Meadows Wildlife Area
Jewell School District
Jewell history from VanNatta Forestry

Quận Clatsop, Oregon


title: Leptotarsus silvester

text:
Leptotarsus silvester là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Leptotarsus


title: Monocida keilingi

text:
Monocida keilingi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1939.

Chú thích

Tham khảo

Monocida


title: Banphot Phisai (huyện)

text:
Banphot Phisai () là huyện (amphoe) cực bắc của tỉnh Nakhon Sawan, phía bắc Thái Lan.

Lịch sử
Ban đầu, tambon trung tam là Ta Sang. Năm 1910, chính quyền đã dời trụ sở tiểu huyện đến bờ tây sông Ping ở tambon Tha Ngiew và chính thức nâng cấp thành huyện.

Tên gọi Banphot Phisai xuất phát từ núi ở huyện trông giống như dãy Prang.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía đông bắc theo chiều kim đồng hồ) là Bueng Na Rang và Pho Thale của tỉnh Phichit, Kao Liao, Mueang Nakhon Sawan và Lat Yao của Nakhon Sawan Province, và Khanu Woralaksaburi và Bueng Samakkhi của tỉnh Kamphaeng Phet.

Hành chính
Huyện này được chia thành 13 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 117 làng (muban). Thị trấn (thesaban tambon) Banphot Phisai nằm trên một phần của  tambon Tha Ngio và Charoen Phon. Có 13 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Banphot Phisai


title: Tolpia alexmadseni

text:
Tolpia alexmadseni là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở miền bắc Sumatra.

Sải cánh dài 13–15 mm. Cánh dưới nâu tối và phía dưới nâu đồng nhất.

Tham khảo

  2007: Revision of the Micronoctuidae (Lepidoptera: Noctuoidea). Part 1, Taxonomy of the Pollexinae. Zootaxa, 1567: 1-116. Abstract & excerpt

Tolpia


title: Pseudagrion ambatoroae

text:
Pseudagrion ambatoroae là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Pseudagrion ambatoroae được miêu tả khoa học năm 1968 bởi Aguesse.

Chú thích

Tham khảo

Pseudagrion


title: Simodactylus raffrayi

text:
Simodactylus raffrayi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Simodactylus


title: Al Kooper

text:
Al Kooper (tên khai sinh Alan Peter Kuperschmidt; ngày 5 tháng 2 năm 1944) là một nhạc sĩ, nhà sản xuất thu âm và nhạc công người Mỹ, nổi tiếng với việc thành lập nhóm Blood, Sweat & Tears và cùng góp mặt vào các buổi thu âm cho Bob Dylan khi Dylan bước sang giai đoạn nhạc điện tử vào năm 1965. Ông cũng kết thân với các nghệ sĩ guitar đương thời như như Mike Bloomfield và Stephen Stills để thu âm album Super Session. Ông đã có một sự nghiệp solo thành công từ đó, ông cũng viết nhạc phim, giảng dạy sáng tác âm nhạc. Ông tiếp tục biểu diễn trực tiếp cho đến nay.

Danh sách đĩa nhạc

Solo
I Stand Alone (tháng 2 năm 1969)
You Never Know Who Your Friends Are (tháng 10 năm 1969)
Easy Does It (tháng 9 năm 1970)
New York City (You're A Woman) (tháng 6 năm 1971)
A Possible Projection of the Future / Childhood's End (tháng 4 năm 1972)
Naked Songs (1973)
Act Like Nothing's Wrong (tháng 1 năm 1977)
Rekooperation (tháng 6 năm 1994)
Soul of a Man (tháng 2 năm 1995)
Rare and Well Done (tháng 9 năm 2001)
Black Coffee (tháng 8 năm 2005)
White Chocolate (2008)

Hợp tác
Super Session (với Stephen Stills và Mike Bloomfield) (1968)
The Live Adventures of Mike Bloomfield and Al Kooper (1968)
Fillmore East: The Lost Concert Tapes 12/13/68 (với Mike Bloomfield, thu âm năm 1968, phát hành tháng 4 năm 2003)
Kooper Session (với Shuggie Otis) (1969)
Let it Bleed, The Rolling Stones album (1970), hợp xướng và cải biên nhạc trong ca khúc cuối cùng "You Can't Always Get What You Want".
Championship Wrestling (vớiJeff "Skunk" Baxter) (1982)
Johnnie B. Live (với Johnnie Johnson) (1997)

Tài liệu
Al's Big Deal/Unclaimed Freight/An Al Kooper Anthology (1975)

Cũng xuất hiện trong
Pronounced Leh-Nerd Skin-Nerd - Lynyrd Skynyrd (1973)
Second Helpings - Lynyrd Skynyrd (1974)
Nuthin' Fancy - Lynyrd Skynyrd (1975)
He’s A Rebel: The Gene Pitney Story Retold (2002)

Nguồn

Mike Bloomfield - Me and Big Joe - Re/Search Publications, 1st edition December 1999, ISBN 188930705X ISBN 978-1889307053
Michael Bloomfield - If You Love These Blues: An Oral History Backbeat Books, 1st edition September 2000 - ISBN 978-0879306175 (with CD of uniussed music) Ken Brooks - The Adventures of Mike Bloomfield and Al Kooper with Paul Butterfield và David Clayton Thomas Agenda Ltd, February 1999, ISBN 1899882901 ISBN 978-1899882908Al Kooper - Backstage Passes: Rock 'N' Roll Life in the Sixties - Stein & Day Pub (1st edition February 1977) ISBN 0812821718 - ISBN 978-0812821710Al Kooper -  Backstage Passes and Backstabbing Bastards: Memoirs of a Rock 'N' Roll Survivor Billboard Books (Updated Edition - September 1998) ISBN 0823082571 ISBN 978-0823082575Al Kooper - Backstage Passes and Backstabbing Bastards - Hal Leonard Corporation, new edition February 2008, ISBN 0879309229 ISBN 978-0879309220Ed Ward''' - Michael Bloomfield, The rise and fall of an American guitar hero, Cherry Lane Books (1983), ISBN 0895241579 ISBN 978-0895241573

Trích lờiNME'' - tháng 7 năm 1971

Tham khảo

Liên kết ngoài

Official Al Kooper website
Al Kooper's Myspace page with Bio
Extensive audio interview with Terry Gross on NPR's 'Fresh Air' program, ngày 3 tháng 1 năm 2004
The Jimi Hendrix Experience by Al Kooper

Ca sĩ nhạc rock Mỹ
Nghệ sĩ dương cầm người Mỹ
Người viết bài hát New York
Nam nhạc sĩ thế kỷ 20


title: North American F-82 Twin Mustang

text:
Chiếc North American F-82 Twin Mustang là kiểu máy bay tiêm kích động cơ cánh quạt Hoa Kỳ cuối cùng được đặt hàng sản xuất bởi Không quân Hoa Kỳ. Dựa trên chiếc P-51 Mustang, F-82 ban đầu được thiết kế như là một kiểu máy bay tiêm kích hộ tống tầm xa phục vụ cho Thế Chiến II, vai trò sau chiến tranh của nó được chuyển sang máy bay tiêm kích bay đêm. Những chiếc F-82 trang bị radar được Bộ chỉ huy Không quân Phòng không sử dụng rộng rãi thay thế cho kiểu máy bay tiêm kích bay đêm P-61 Black Widow. Trong Chiến tranh Triều Tiên, F-82 thuộc Không quân Mỹ cất cánh từ những căn cứ tại Nhật Bản tham gia các hoạt động tại Triều Tiên. Ba chiếc máy bay đầu tiên của Bắc Triều Tiên bị lực lượng Mỹ bắn rơi là do bởi những chiếc F-82.

Thiết kế và phát triển
Ban đầu được dự định như là một máy bay tiêm kích hộ tống tầm xa, chiếc F-82 được thiết kế để hộ tống những chiếc máy bay ném bom hạng nặng B-29 trong những phi vụ tầm xa trên Nhật Bản, trong cuộc tấn công được dự định của Mỹ vào các đảo chính quốc Nhật Bản mà thực tế đã không cần đến. Nó bao gồm một thiết kế thân đôi, giống như kiểu máy bay thử nghiệm Messerschmitt Bf 109Z "Zwilling" của Đức. Mặc dù dựa trên chiếc P-51H Mustang, thực ra nó là một thiết kế hoàn toàn mới với hai khung thân máy bay P-51H Mustang được kéo dài gắn trên một cánh giữa, đuôi và bộ cánh quạt thiết kế hoàn toàn mới, cũng như một bộ càng đáp gồm bốn bánh độc đáo. Những chiếc nguyên mẫu YP-82, P-82B và P-82E giữ lại bộ điều khiển kép trên cả hai buồng lái để cả hai phi công đều có thể điều khiển máy bay, thay phiên nhau điều khiển máy bay trong những phi vụ kéo dài. Những phiên bản tiêm kích bay đêm sau này chỉ giữ lại bộ điều khiển phía buồng lái bên trái, và đặt người điều khiển radar ở vị trí bên phải.

Mặc dù một số khung máy bay P-82B đã được hoàn tất trước khi Thế Chiến II kết thúc, đa số chúng nằm tại xưởng của North American ở California chờ đợi động cơ cho đến tận năm 1946. Kết quả là không có chiếc nào tham gia hoạt động trong chiến tranh.

Giống như chiếc P-51 Mustang, hai chiếc nguyên mẫu YP-82 đầu tiên cũng như 20 chiếc P-82B tiếp theo được trang bị động cơ Rolls-Royce Merlin của Anh. Nó cung cấp tầm bay và tính năng bay rất tốt cho kiểu máy bay này, nhưng những áp lực chính trị đã buộc North American phải chuyển việc sản xuất phiên bản tiếp theo P-82C và các kiểu sau đó sang sử dụng kiểu động cơ Allison V-1710-100 yếu kém hơn. P-82 gắn động cơ Allison có tốc độ tối đa thấp hơn và tính năng bay kém hơn ở tầm cao so với những phiên bản trước đó gắn động cơ Merlin. Những chiếc P-82B đời đầu được dùng làm máy bay huấn luyện, trong khi phiên bản "C" và mới hơn được dùng làm máy bay tiêm kích.

Lịch sử hoạt động

Vào ngày 11 tháng 6 năm 1948, lực lượng Không quân Hoa Kỳ mới thành lập đã loại bỏ hạng máy bay P (tượng trưng cho Pursuit-máy bay cường kích) và thay thế bằng hạng máy bay F (tượng trưng cho Fighter-máy bay tiêm kích hay chiến đấu). Sau đó, tất cả những chiếc P-82 được đặt tên lại là F-82. Phiên bản F-82E là kiểu đầu tiên được đưa ra các phi đội hoạt động và được bố trí trước tiên đến Phi đoàn Tiêm kích 27 tại Căn cứ Không lực Kearney, Nebraska năm 1948. Phi đoàn 27 sử dụng những chiếc F-82E trong các phi vụ hộ tống tầm xa những máy bay ném bom B-29 Không quân Chiến lược. Chiếc F-82E tiếp tục hoạt động tích cực cho đến năm 1953, hộ tống những chiếc B-29, B-50 và B-36, trở thành những chiếc máy bay tiêm kích động cơ piston cuối cùng hoạt động trong Bộ chỉ huy Không quân Chiến lược.

Tuy nhiên, việc kết thúc xung đột của Thế Chiến II cũng đưa đến việc chấm dứt nhu cầu về một chiếc máy bay tiêm kích hộ tống ném bom tầm xa, cho dù chiếc F-82 được tiếp tục sử dụng để thay thế chiếc máy bay tiêm kích bay đêm P-61 Black Widow đã cũ kỹ.

Phiên bản máy bay tiêm kích bay đêm, ký hiệu F-82F/G, đòi hỏi nhiều biến đổi để giúp nó hoàn thành trách nhiệm mới. Bộ điều khiển máy bay của buồng lái bên phải được thay thế bằng các điều khiển radar. Đáng kể hơn là việc gắn thêm một cụm radar dài bên dưới cánh trung tâm. Trông giống như một thỏi xúc xích, và gọi một cách khiếm nhã là "long dong", cụm radar được lắp theo cách giữ cho dĩa ăn-ten của nó ở phía trước các cánh quạt của máy bay. Nó cũng cần được treo bên dưới cánh để tránh nhiễu với sáu khẩu súng máy 0,50 in bố trí trong cánh trung tâm. Đáng ngạc nhiên là, cách bố trí bất thường như vậy chỉ ảnh hưởng chút ít đến tốc độ và tính năng của máy bay. Một điều nữa là cụm radar có thể vứt bỏ trong trường hợp khẩn cấp hay phải hạ cánh bằng bụng, và đôi khi bị rơi mất do cơ động với gia tốc G quá cao.

Những chiếc phiên bản F-82F/G bắt đầu được đưa đến các phi đội hoạt động vào cuối năm 1948. Đến giữa năm 1949 F-82 được sử dụng rộng rãi với khoảng 225 chiếc thuộc các phiên bản E/F/G được sử dụng bởi Không quân Hoa Kỳ tại các căn cứ không quân Bergstrom, Hamilton, McChord, Mitchel và McGuire. F-82G cũng được bố trí cho Phi đoàn Tiêm kích 347 tại Nhật Bản. Những chiếc F-82 được cải tiến để hoạt động trong thời tiết lạnh (F-82H) được bố trí đến Căn cứ Không quân Ladd, Alaska, và chúng đã xuất hiện một đoạn ngắn trong phim "Top of the World"  (1955).

Chiến tranh Triều Tiên
Mặc dù lỡ mất cơ hội được tham gia chiến đấu ở Thế Chiến II, chiếc F-82G tiếp tục nổi bật trong Chiến tranh Triều Tiên. Vào tháng 6 năm 1950, lực lượng quân đội Mỹ tại Seoul, Nam Triều Tiên dự định di tản các công dân Hoa Kỳ, gồm nhiều phụ nữ và trẻ em, trước sự tấn công của Quân đội Bắc Triều Tiên. Có tổng cộng 682 công dân được sơ tán vào ngày 26 tháng 6 trên chiếc tàu vận tải Na Uy Reinholte, lúc đó đang ghé lại cảng Inchon và chuyên chở họ đến Sasebo, Nhật Bản. Những công dân còn lại sẽ được di tản ngày hôm sau bởi một máy bay vận tải C-54 của Không quân. Lo sợ rằng Không quân Bắc Triều Tiên sẽ cố bắn rơi chiếc máy bay vận tải (một chiếc C-54 đã bị phá hủy trên mặt đất tại phi trường Kimpo bởi máy bay tiêm kích Bắc Triều Tiên vào ngày 25 tháng 6), Không quân đã yêu cầu có sự yểm trợ từ trên không bảo vệ chiếc máy bay trong khi cất cánh. Cũng có sẵn những chiếc F-80 Shooting Star, nhưng những động cơ phản lực khát nhiên liệu làm cho chúng chỉ có thể bay bên trên sân bay trong vòng vài phút trước khi phải quay lại căn cứ, và không có sẵn chiếc P-51 Mustang nào.

May mắn thay, các phi đội Tiêm kích mọi thời tiết số 4 và 339 có những chiếc F-82G trú đóng ở Nhật Bản và Okinawa tại các sân bay Misawa và Yokota, cũng như phi đội 68 đặt căn cứ tại sân bay Itazuke. Dưới sự chỉ huy của Trung tá John F. Sharp, 27 chiếc F-82G trong tổng số 35 máy bay có mặt tại khu vực đã đáp ứng lời kêu gọi. Đến nơi vào buổi sáng sớm, chúng lượn vòng quanh sân bay Kimpo trong ba nhóm bay, mỗi nhóm bên trên nhóm kia. Bất ngờ vào lúc 11 giờ 50 phút, một đội bay hỗn hợp năm chiếc tiêm kích Bắc Triều Tiên (gồm những chiếc Yak-9, Yak-11 và La-7 do Xô Viết chế tạo) xuất hiện và hướng đến phi trường. Một trong những chiếc Yak-9 lập tức bắn trúng nhiều phát vào đuôi máy bay của Trung úy Charles Moran thuộc Phi đội 68. Lát sau, Trung úy William G. "Skeeter" Hudson, cũng thuộc Phi đội 68 cơ động một vòng lượn gắt để nghênh chiếc chiếc Yak, và nhanh chóng bám đuôi nó. Anh bắn một loạt ngắn súng máy 0,50 in ở khoảng cách gần, và chiếc Yak lộn gắt về bên phải. Một loạt đạn thứ hai bắn trúng cánh phải chiếc Yak, làm bốc cháy thùng nhiên liệu cũng làm rơi như cánh tà và cánh nhỏ bên phải. Viên phi công Bắc Triều Tiên thoát ra, nhưng viên hoa tiêu có lẽ đã chết hay bị thương nặng nên còn kẹt lại trong chiếc máy bay. Khi nhảy dù xuống phi trường Kimpo, viên phi công Bắc Triều Tiên lập tức bị các binh sĩ Nam Triều Tiên bao vây. Thật ngạc nhiên là anh ta rút súng lục ra và bắn trả, nên bị bắn chết. Chốc lát sau, Trung úy Moran cũng bắn rơi một chiếc La-7 trên bầu trời sân bay, trong khi cách đó vài dặm Thiếu tá James W. Little, chỉ huy trưởng Phi đội 339 cũng bắn rơi một chiếc La-7 nữa. Chiếc máy bay C-54 đã có thể bay thoát an toàn. Trong tổng số năm máy bay tiêm kích Bắc Triều Tiên chỉ có hai chiếc quay về căn cứ. Trong quá trình này, Trung úy William G. "Skeeter" Hudson, cùng sĩ quan radar là Trung úy Carl Fraiser được công nhận đã có chiến công không chiến đầu tiên của Chiến tranh Triều Tiên.

Người ta tin rằng chiếc máy bay mà Hudson và Fraiser lái hôm đó là chiếc F-82G tên "Bucket of Bolts" (số hiệu 46-383), vì chiếc máy bay họ thường sử dụng đang được sửa chữa. Chiếc "Bucket of Bolts" vẫn sống sót sau Chiến tranh Triều Tiên rồi được bố trí nhiệm vụ tiêm kích hộ tống tại Alaska. Nó được tin là đã bị tháo dỡ tại căn cứ không quân Ladd, Alaska vào năm 1953.

1951 là năm cuối cùng mà chiếc F-82 hoạt động tại Triều Tiên, vì nó dần được thay thế bởi chiếc máy bay phản lực F-94 Starfire. Twin Mustang tiêu diệt được 20 máy bay địch, bốn chiếc trên không và 16 chiếc trên mặt đất trong suốt cuộc xung đột này. Đến mùa Hè năm 1952, những chiếc F-82 cuối cùng còn lại trong Chiến tranh Triều Tiên bay đến Tachikawa, Nhật Bản để được nâng cấp lên phiên bản F-82H trang bị thêm các thiết bị để bay trong thời tiết lạnh và chống đóng băng. Nhiều chiếc trong số đó kết thúc phục vụ với Bộ chỉ huy Không quân Chiến lược tại các sân bay ở Alaska nơi chúng phục vụ như những máy bay hộ tống cho những chiếc máy bay ném bom Convair B-36 khổng lồ trong những chuyến bay dài trên Bắc Băng Dương. Những chiếc F-82 phục vụ cho Không quân Hoa Kỳ đến tận năm 1953, khi sự thiếu hụt phụ tùng và thời gian bay quá lâu khiến chúng không thể tiếp tục bay. Nhiều chiếc sau đó đã bị tháo dỡ tại Alaska.

Kỷ lục lập được
Vào ngày 27 tháng 2 năm 1947, một chiếc P-82B (số hiệu 44-65168) tên "Betty Jo" lập kỷ lục khi bay không dừng từ Hawaii đến New York không tiếp thêm nhiên liệu, một khoảng cách 5.051 dặm trong vòng 14 giờ 32 phút (tốc độ trung bình 347,5 dặm mỗi giờ). Cho đến nay, đó là chuyến bay không dừng dài nhất do một máy bay chiến đấu động cơ piston thực hiện (kỷ lục chuyến bay không dừng dài nhất do một máy bay động cơ piston thuộc về chiếc Rutan Voyager), và là thời gian nhanh nhất mà một khoảng đường xa như vậy có thể bay bởi một máy bay động cơ piston thực hiện. Cũng cần biết là chiếc máy bay Twin Mustang được chọn thuộc phiên bản "B" trang bị các động cơ Rolls-Royce Merlin.

Các phiên bản
NA-123
Thiết kế phát triển căn bản. Thiết kế NA-123 được giới thiệu bởi North American Aircraft cho Không lực Lục quân Hoa Kỳ vào tháng 2 năm 1944. Là kiểu thiết kế một máy bay tiêm kích tầm xa xâm nhập sâu vào lãnh thổ đối phương. Vai trò trước mắt là để hộ tống các máy bay ném bom B-29 Superfortress sử dụng tại Mặt trận Thái Bình Dương chống lại Nhật Bản. Không lực Mỹ lập tức tán thành. Một hợp đồng chế tạo và thử nghiệm bốn chiếc máy bay thử nghiệm XP-82 (đặt tên là P-82) được đưa ra cùng tháng, mở đường cho việc đặt hàng 500 máy bay.
XP-82 / XP-82A
Chiếc nguyên mẫu. Không lực Mỹ chấp nhận chiếc nguyên mẫu XP-82 đầu tiên vào tháng 8 năm 1945 và chiếc thứ hai vào tháng 9. Cả hai được trang bị động cơ Packard Merlin V-1650-23 và -25. Chiếc máy bay thử nghiệm thứ ba, đặt tên XP-82A, có hai động cơ Allison V-1710-119. Nó được chấp nhận vào tháng 10 năm 1945. Không có bằng chứng nào cho thấy chiếc XP-82A đã từng thực sự bay được vì những vấn đề với kiểu động cơ Allison. Chiếc nguyên mẫu XP-82A thứ tư (số hiệu 44-83889) bị hủy bỏ.Trong giai đoạn đầu, người ta dự đoán là một khi chiến tranh chấm dứt, hãng Packard Motor Car Company sẽ không tiếp tục sản xuất kiểu động cơ V-1650 Merlin. Thêm vào đó, nền kinh tế Anh bị thiệt hại trầm trọng và hãng Rolls Royce buộc phải thu một khoản lệ phí giấy phép nhượng quyền đáng kể trên kiểu động cơ Merlin do Packard sản xuất. Sự gia tăng này, cùng với ý muốn của Không lực phát triển một kiểu động cơ làm mát bằng nước do Mỹ thiết kế, đã đưa đến quyết định chuyển sang sử dụng động cơ Allison. Hậu quả là, động cơ V-1710-119 được dành cho chiếc nguyên mẫu thứ ba và thứ tư. Tất cả những chiếc F-82 được sản xuất còn lại đều được trang bị động cơ Allison.
P-82B
Phiên bản dự định sản xuất. Với sự kết thúc của Thế Chiến II, kế hoạch sản xuất được cắt giảm đáng kể. Đối với kế hoạch 500 chiếc P-82B dự định ban đầu, một quyết định vào ngày 7 tháng 12 năm 1945 cắt giảm còn 270 chiếc P-82, bao gồm 20 chiếc P-82B đã đặt hàng và sau này chuyển làm máy bay thử nghiệm đặt tên là P-82Z. Không lực Mỹ chấp nhận mọi chiếc P-82Z vào năm tài chính 1947. Những chiếc P-82B về căn bản tương tự như chiếc XP-82, nhưng được trang bị thêm các đế dưới cánh.

P-82C
Phiên bản máy bay tiêm kích bay đêm. Một chiếc P-82B, (số hiệu 44-65169) được cải tiến vào cuối năm 1946, để thử nghiệm làm máy bay tiêm kích bay đêm. Chiếc P-82C được trang bị một cụm thân mới (bên dưới phần cánh giữa) chứa radar SCR-720. Đây là kiểu radar cũng được trang bị cho chiếc Northrop P-61 Black Widow, một kiểu máy bay tương đối to hơn có những vấn đề về khoảng sáng hoạt động đối với cánh quạt của động cơ. Buồng lái bên phải trở thành vị trí của người điều khiển radar.
P-82D
Phiên bản máy bay tiêm kích bay đêm. Một chiếc P-82B khác (số hiệu 44-65170) được cải tiến với một kiểu radar khác, APS-4. Kiểu APS-4 nhỏ hơn nhiều so với SCR-720, và hoạt động ở dãi tần ba centi-mét. Giống như chiếc P-82C, buồng lái bên phải cũng là vị trí của người điều khiển radar.
P-82E
Phiên bản máy bay tiêm kích hộ tống. Chiếc F-82E tiếp nối F-82B, và khá giống nhau. Nó được trang bị hai động cơ kiểu Allison làm mát bằng nước, V-1710-143 và V-1710-145, có cánh quạt xoay ngược chiều nhau. Bốn chiếc F-82E đầu tiên được đặt tên lại là F-82A và được sử dụng để thử nghiệm động cơ. Sau khi vệc sản xuất bị trì hoãn vì những vấn đề của động cơ và thử nghiệm bổ sung, F-82E được đưa vào hoạt động từ tháng 5 năm 1948. Những chiếc F-82E được Bộ chỉ huy Không quân Chiến lược cho nghỉ hưu bắt đầu từ tháng 3 năm 1950.

P-82F/G/H
Phiên bản máy bay tiêm kích bay đêm. Một cụm thân mới bên dưới phần cánh giữa chứa thiết bị radar (kiểu ANIAPG28 trên chiếc F-82F và kiểu SCR-720C18 trên chiếc F-82G); hệ thống lái tự động; và một sĩ quan điều khiển radar thay cho phi công thứ hai. Khi các thiết bị hàn đới hóa được trang bị cho các phiên bản F hay G, nó trở thành phiên bản F-82H. Nó được đưa vào hoạt động từ tháng 9 năm 1948, việc giao hàng tiến hành từ tháng 2 năm 1948 đến tháng 3 năm 1949. Đến giữa năm 1950, các đơn vị thuộc Bộ chỉ huy Không quân Phòng không bắt đầu thay thế F-82 bằng kiểu F-94, và đến đầu năm 1951, vài chiếc Twin-Mustang còn lại trong Bộ chỉ huy Không quân Phòng không trở thành mục tiêu giả lập được kéo theo. Những chiếc F-82 được rútra khỏi chiến đấu tại Chiến tranh Triều Tiên vào tháng 2 năm 1952 nán lại lâu hơn trong phục vụ. Sau tháng 6 năm 1953, không còn chiếc F-82 nào phục vụ trong Không quân, Không lực Vệ binh Quốc gia hay Không quân Trừ bị Hoa Kỳ.

Các nước sử dụng

 Không lực Lục quân Hoa Kỳ
 Không quân Hoa Kỳ

Đặc điểm kỹ thuật (F-82G)

Tham khảo: GlobalSecurity.org

Đặc tính chung
 Đội bay: 02 người
 Chiều dài: 12,93 m (42 ft 9 in)
 Sải cánh: 15,62 m (51 ft 3 in)
 Chiều cao: 4,22 m (13 ft 10 in)
 Diện tích bề mặt cánh: 37,90 m² (408 ft²)
 Trọng lượng không tải: 7.271 kg (15.997 lb)
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 11.632 kg (25.591 lb)
 Động cơ: 2 x động cơ Allison V-1710 -143/145 V12 làm mát bằng nước, công suất 1.600 mã lực (1.200 kW) mỗi động cơ

Đặc tính bay
 Tốc độ lớn nhất: 740 km/h (400 knot, 460 mph) ở 6.400 m (21.000 ft)
 Tầm bay tối đa: 3.605 km (1.950 nm, 2.250 mi)
 Trần bay: 11.855 m (38.900 ft)

Vũ khí
 6 x súng máy Browning M2 12,7 mm (0,50 in)
 25 × rocket 127 mm (5 in)
 1.900 kg (4.000 lb) bomb

Tham khảo

 Baugher, Joe. USAAS-USAAC-USAAF-USAF Aircraft Serial Numbers--1908 to present.   Access date: 9 tháng 1 năm 2007.
 Davis. Larry. F-82 Twin Mustang (Squadron/Signal Mini In Action Series Number 8). Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, 1996. ISBN 0-89747-367-1.
 Menard, David W. USAF Plus Fifteen - A Photo History 1947 - 1962. Lancaster, PA: Schiffere Books,1993. ISBN 0-88740-483-9.
 Mondey, David. The Concise Guide to American Aircraft of World War II. London: Chartwell Books, 1994. ISBN 0-7858-0147-2.
 Ravenstein, Charles A.Air Force Combat Wings Lineage and Honors Histories 1947-1977. Washington, DC: Office of Air Force History, 1984. ISBN 0-912799-12-9.

Nội dung liên quan

Máy bay liên quan
 P-51 Mustang

Máy bay tương tự
 de Havilland Mosquito
 de Havilland Hornet
 Grumman F7F Tigercat
 Heinkel He 111Z-1 - một kiểu máy bay "kép"
 Heinkel He 219
 Savoia-Marchetti SM.92
 Messerschmitt Bf 109Z - một kiểu máy bay "kép" khác
 Messerschmitt Me 609
 P-61 Black Widow

Trình tự thiết kế
 Không lực Lục quân Hoa Kỳ trước năm 1948:
 XP-79 - P-80 - XP-81 - P-82 - XP-83 - P-84 - XP-85
 Không quân Hoa Kỳ sau năm 1948:
 F-80 - F-81 - F-82 Twin Mustang - F-83 - F-84 - XF-85 - F-86

Danh sách liên quan
 Danh sách máy bay trong Chiến tranh Thế giới II
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay quân sự Hoa Kỳ

F-082 Twin Mustang
P-82 Twin Mustang
Máy bay trong Chiến tranh Triều Tiên
Máy bay tiêm kích Hoa Kỳ
Máy bay hai động cơ cánh quạt
Máy bay cánh dưới
Máy bay hai thân


title: Ancylolomia

text:
Ancylolomia là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Các loài
Ancylolomia aduncella Wang & Sung, 1981
Ancylolomia agraphella Hampson, 1919
Ancylolomia albicostalis Hampson, 1919
Ancylolomia arabella Błeszyński, 1965
Ancylolomia argentata Moore, 1885
Ancylolomia argenteovittata Aurivillius, 1910
Ancylolomia atrifasciata Hampson, 1919
Ancylolomia auripaleella Marion, 1954
Ancylolomia caffra Zeller, 1877
Ancylolomia capensis Zeller, 1852
Ancylolomia carcinella Wang & Sung, 1981
Ancylolomia castaneata Hampson, 1919
Ancylolomia cervicella Błeszyński, 1970
Ancylolomia chrysargyria Hampson, 1919
Ancylolomia chrysographellus (Kollar & Redtenbacher, 1844)
Ancylolomia claudia Bassi, 2013
Ancylolomia croesus Hampson, 1919
Ancylolomia disparalis Hübner, 1825
Ancylolomia dives Hampson, 1919
Ancylolomia drosogramma Meyrick, 1936
Ancylolomia elisa Bassi, 2013
Ancylolomia elongata D. Lucas, 1917
Ancylolomia endophaealis Hampson, 1910
Ancylolomia felderella Błeszyński, 1970
Ancylolomia fulvitinctalis Hampson, 1919
Ancylolomia gracilis Fawcett, 1918
Ancylolomia hamatella Wang & Sung, 1981
Ancylolomia holochrea Hampson, 1919
Ancylolomia indica C. Felder, R. Felder & Rogenhofer, 1875
Ancylolomia inornata Staudinger, 1870
Ancylolomia intricata Błeszyński, 1970
Ancylolomia irrorata Hampson, 1919
Ancylolomia jacquelinae Rougeot, 1984
Ancylolomia japonica Zeller, 1877
Ancylolomia kuznetzovi Błeszyński, 1965
Ancylolomia laverna Błeszyński, 1970
Ancylolomia lentifascialis Hampson, 1919
Ancylolomia likiangella Błeszyński, 1970
Ancylolomia locupletellus (Kollar & Redtenbacher, 1844)
Ancylolomia longicorniella Song & Chen in Chen, Song, Yuan & Zhang, 2004
Ancylolomia melanella Hampson, 1919
Ancylolomia melanothoracia Hampson, 1919
Ancylolomia micropalpella Amsel, 1951
Ancylolomia minutella Turati, 1926
Ancylolomia mirabilis Wallengren, 1876
Ancylolomia nigrifasciata Bassi, 2004
Ancylolomia obscurella de Joannis, 1927
Ancylolomia obstitella (Swinhoe, 1886)
Ancylolomia ophiralis Hampson, 1919
Ancylolomia orchidea Błeszyński, 1970
Ancylolomia palpella (Denis & Schiffermüller, 1775)
Ancylolomia paraetoniella Turati, 1924
Ancylolomia parentii Bassi in Bassi & Trematerra, 2014
Ancylolomia pectinatellus (Zeller, 1847)
Ancylolomia pectinifera Hampson, 1910
Ancylolomia perfasciata Hampson, 1919
Ancylolomia planicosta E. L. Martin, 1956
Ancylolomia prepiella Hampson, 1919
Ancylolomia punctistrigellus (Mabille, 1880)
Ancylolomia rotaxella Błeszyński, 1965
Ancylolomia saharae P. Leraut, 2012
Ancylolomia sansibarica Zeller, 1877
Ancylolomia saundersiella Zeller, 1863
Ancylolomia shafferi Rougeot, 1977
Ancylolomia shefferialis Rougeot, 1984
Ancylolomia simplella de Joannis, 1913
Ancylolomia taprobanensis Zeller, 1863
Ancylolomia tentaculella (Hübner, 1796)
Ancylolomia tripolitella Rebel, 1909
Ancylolomia tripunctalis Maes, 2011
Ancylolomia umbonella Wang & Sung, 1981
Ancylolomia uniformella Hampson, 1896
Ancylolomia westwoodi Zeller, 1863

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

 , 2004: Crambidae: Crambinae and Cybalomiinae (Lepidoptera, Pyraloidea). – In: W. Mey (ed.), The Lepidoptera of the Brandberg Massif in Namibia, Part 1. Esperiana Buchreihe zur Entomologie Memoir 1: 215–220.
 , 1970: A revision of the Oriental species of the genus Ancylolomia Hübner (Studies on the Crambinae, Lepidoptera Pyralidae part 49). Tijdschrift voor Entomologie 113 (1): 27-43.
 , 2011: New Crambidae from the Afrotropical region (Lepidoptera: Pyraloidea: Crambidae). Lambillionea 111 (3) Tome 1: 241-248.
 , 1982: New species and new records of the genus Ancylolomia Hübner from China with notes on specifying the Palaearctic species groups (Lepidoptera: Pyralidae). Acta Entomologica Sinica 24 (2): 196-202.

Ancylolomiini
Ancylolomia


title: Triepeolus junctus

text:
Triepeolus junctus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Triepeolus
Động vật được mô tả năm 1962


title: Exoneura tau

text:
Exoneura tau là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1905.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Exoneura
Động vật được mô tả năm 1905


title: Glyphonyx longipennis

text:
Glyphonyx longipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Ôhira miêu tả khoa học năm 1966.

Chú thích

Tham khảo

Glyphonyx


title: Leioproctus palpalis

text:
Leioproctus palpalis là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Ducke mô tả khoa học năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1908


title: Hệ số Sharpe

text:
Hệ số Sharpe (tiếng Anh: Sharpe ratio, Sharpe index hay Sharpe measure) là một thước đo xem lợi nhuận thu được là bao nhiêu trên một đơn vị rủi ro khi đầu tư vào một tài sản hay đầu tư theo một chiến lược kinh doanh, được đặt tên theo William Forsyth Sharpe. Từ khi nó được đưa ra bởi tác giả vào năm 1994, nó được định nghĩa là:

trong đó  là tỷ suất lợi nhuận của tài sản,  là tỷ suất lợi nhuận của một tài sản được lấy làm mốc, chẳng hạn như tỷ lệ lợi nhuận phi rủi ro (risk free rate),  là giá trị kỳ vọng của mức chênh lệch giữa tỷ suất lợi nhuận của tài sản so với tỷ suất lợi nhuận mốc, và  là độ lệch chuẩn của mức chênh lệch này.

Tỷ lệ này càng cao càng tốt. Khi lựa chọn đầu tư giữa hai tài sản, nhà đầu tư thường lựa chọn tài sản có hệ số Sharpe cao hơn. Tất nhiên cần cân nhắc số tuyệt đối của rủi ro khi đầu tư.

Đọc thêm
Bacon Practical Portfolio Performance Measurement and Attribution 2nd Ed: Wiley, 2008. ISBN 978-0-470-05928-9
Bruce J. Feibel. Investment Performance Measurement. New York: Wiley, 2003. ISBN 0471268496

Tham khảo

Liên kết ngoài
The Sharpe ratio

Tài chính
Thống kê
Tỷ số tài chính


title: Song Tử (chòm sao)

text:
Song Tử (雙子) (tiếng Latinh: Gemini, biểu tượng: ♊) là một trong những chòm sao của Đai Hoàng Đạo và nằm ở bán cầu bắc. Nó là một trong 48 chòm sao được mô tả bởi nhà thiên văn học Ptolemy vào thế kỉ thứ 2 sau Công nguyên, nó vẫn là một trong 88 chòm sao hiện đại ngày nay. Tên của nó là tiếng Latinh của twins (cặp song sinh), nó được gắn liền với cặp song sinh Castor và Pollux trong thần thoại Hy Lạp.

Vị trí

Song Tử nằm giữa Kim Ngưu ở phía tây, với Cự Giải ở phía đông, với Ngự Phu và Thiên Miêu ở phía bắc, Kỳ Lân và Tiểu Khuyển ở phía nam và Lạp Hộ ở phía đông nam.
Trong thời cổ đại, Cự Giải là vị trí của Mặt Trời vào ngày đầu tiên của mùa hè (21 tháng 6). Trong thế kỉ đầu tiên sau Công nguyên, tuế sai trục đã đã chuyển vị trí cho Song Tử. Vào năm 1990, vị trí của Mặt Trời vào ngày đầu tiên của mùa hè chuyển từ Song Tử thành Kim Ngưu, chòm sao này sẽ duy trì vị trí của mình đến thế kỉ 27 sau Công nguyên và sau đó nhường chỗ cho Bạch Dương. Mặt Trời sẽ di chuyển qua Song Tử từ 21 tháng 6 đến 20 tháng 7 đến 2062.

Song Tử hiện diện nổi bật trên bầu trời vào mùa đông ở Bắc bán cầu và có thể nhìn thấy suốt đêm từ tháng 12 đến tháng 1. Cách dễ nhất để xác định vị trí của chòm sao là tìm hai ngôi sao sáng nhất của nó: Castor và Pollux về phía đông từ khoảnh sao hình chữ V quen thuộc (cụm sao mở Hyades) của Kim Ngưa và ba ngôi sao của Orion's Belt (Alnitak, Alnilam và Mintaka). Một cách khác là vẽ một đường thẳng từ cụm sao Tua Rua nằm ở Kim Ngưu và ngôi sao sáng nhất trong Sư Tử, Regulus. Khi làm như vậy, một đường thẳng tưởng tượng tương đối gần với Hoàng đạo được vẽ, một đường cắt Song Tử gần như ở điểm giữa của chòm sao, ngay bên dưới ngôi sao Castor và Pollux.

Khi Mặt Trăng di chuyển qua Song Tử, chuyển động của nó có thể dễ dàng được quan sát trong một đêm khi nó xuất hiện trước ở phía tây của Castor và Pollux, sau đó xếp thẳng hàng và cuối cùng xuất hiện ở phía đông của hai ngôi sao.

Đặc điểm

Sao
Chòm sao Song Tử có đến 85 ngôi sao có thể được nhìn thấy bằng mắt thường.

Ngôi sao sáng nhất trong chòm Song Tử là Pollux và sao sáng thứ hai là Castor. Castor có tên định danh Bayer là "Alpha Geminorum" xuất phát từ việc Johann Bayer đã không phân biệt cẩn trọng sao nào trong hai sao sáng hơn khi ông gán lại định danh cùng tên vào năm 1603. Mặc dù các nhân vật trong thần thoại là hai đứa trẻ song sinh nhưng thực tế các ngôi sao lại rất khác nhau.

α Gem (Castor) là một hệ sáu sao cách Trái Đất 52 năm ánh sáng, nó hiện lên như một ngôi sao có màu xanh-trắng với cấp sao biểu kiến là 1,6. Hai sao đôi quang học có cấp sao 1,9 và 3 với chu kỳ 470 năm. Một sao lùn đỏ diện rộng cũng là một phần của hệ, ngôi sao này là một sao đôi che khuất kiểu Algol với chu kỳ 19,5 giờ. Nó có cấp sao biểu kiến tối thiểu là 9,8 và tối đa là 9,3.

β Gem (Pollux) là một sao khổng lồ màu cam cách Trái Đất 34 năm ánh sáng và có cấp sao 1,14. Pollux có một ngoại hành tinh quay quanh nó cũng như hai ngôi sao khác trong chòm sao Song Tử là HD 50554 và HD 59686.

γ Gem (Alhena) là một sao màu xanh-trắng nằm cách Trái Đất 105 năm ánh sáng, với cấp sao 1,9.

δ Gem (Wasat) là một hệ sao đôi chu kỳ dài nằm cách Trái Đất 59 năm ánh sáng. Sao đầu tiên là một sao màu trắng có cấp sao 3,5 và sao thứ hai là một sao lùn cam có cấp sao 8,2. Sao đôi này có chu kỳ hơn 1000 năm, và nó không được nhìn thấy trong các kính thiên văn nghiệp dư cỡ trung.

ε Gem (Mebsuta), một sao đôi, gồm một siêu sao khổng lồ vàng có cấp sao 3,1 và nằm cách Trái Đất 900 năm ánh sáng. Sao đồng hành quang học của nó có cấp sao 9,6 và được nhìn thấy trong các kính thiên văn nhỏ và ống nhòm.

ζ Gem (Mekbuda) là một sao đôi. Sao đầu tiên là một sao thuộc nhóm biến quang Cephei với chu kỳ 10,2 ngày, có cấp sao tối thiểu là 4,2 và tối đa là 3,6. Nó là một siêu sao khổng lồ vàng cách Trái Đất 1200 năm ánh sáng, bán kính lớn gấp 60 lần bán kính Mặt Trời, xấp xỉ 220000 lần kích thước của Mặt Trời. Sao đồng hành của nó có cấp sao 7,6, có thể nhìn thấy trong các kính thiên văn nghiệp dư cỡ nhỏ và ống nhòm.

η Gem (Propus) là một sao đôi với một sao biến quang đồng hành. Nó có chu kỳ 500 năm và chỉ không thể nhìn thấy trong các kính thiên văn nghiệp dư cỡ lớn. Sao đầu tiên là một sao khổng lồ đỏ bán đều đặn với chu kỳ 233 ngày. Cấp sao biểu kiến của nó đạt cực tiểu là 3,9 và đạt cực đại là 3,1. Sao thứ hai có cấp sao là 6.

κ Gem là một hệ sao đôi nằm cách Trái Đất 143 năm ánh sáng. Sao đầu tiên là một sao khổng lồ vàng có cấp sao 3,6, còn sao thứ hai có cấp sao 8. Hai ngôi sao này chỉ không thể nhìn thấy trong các thiết bị nghiệp dư lớn hơn vì có sự sai lệch về độ sáng.

ν Gem là một sao đôi không thể nhìn thấy trong các kính thiên văn nghiệp dư cỡ nhỏ và ống nhòm. Sao đầu tiên là một sao khổng lồ xanh có cấp sao 4,1 và cách Trái Đất 550 năm ánh sáng, và sao thứ hai có cấp sao 8.

38 Gem là một hệ sao đôi, cũng không thể nhìn thấy trong các kính thiên văn nghiệp dư cỡ nhỏ và nằm cách Trái Đất 84 năm ánh sáng. Sao đầu tiên là một sao trắng có cấp sao 4,8, sao thứ hai có cấp sao 7,8.

U Gem là một sao biến quang biến động kiểu tân tinh lùn được phát hiện bởi John Russell Hind vào năm 1855.

Mu Gem (Tejat) là một sao nằm ở phía nam chòm sao Song Tử. Nó có tên truyền thống là Tejat Posterior có nghĩa là chân, bởi nó là chân của Castor, một trong hai anh em sinh đôi đại diện cho Song Tử.

Vật thể trên bầu trời sâu

M35 (NGC 2168) là một cụm sao mở ly giác lớn có cấp sao 5, được phát hiện bởi nhà thiên văn học người Thụy Sĩ là Jean-Phillippe de Chéseaux vào năm 1745. Nó có một vùng khoảng 0,2 độ vuông, cùng cỡ với trăng tròn. Nó có cấp sao cao cho thấy M35 có thể nhìn thấy mà không cần mắt thường trợ giúp dưới bầu trời tối. Dưới bầu trời sáng hơn có thể nhìn thấy rõ trong ống nhòm. Có đến 200 ngôi sao trong M35 được xếp thành các vòng uốn cong khắp cụm sao, và nằm cách xa Trái Đất 2800 năm ánh sáng.

Một cụm sao mở khác trong chòm sao Song Tử là NGC 2158, có thể quan sát thấy trong các kính thiên văn nghiệp dư lớn và rất nhiều sao, nằm cách Trái Đất 12000 năm ánh sáng.

NGC 2392 là một tinh vân hành tinh với cấp sao toàn phần là 9,2, cách Trái Đất 4000 năm ánh sáng. Trong kính thiên văn nghiệp dư cỡ nhỏ, nó là sao trung tâm sáng thứ mười có thể nhìn thấy, cùng với đĩa elip màu lục-lam. Nó được cho là giống với đầu của một người mặc áo parka.

Tinh vân Medusa là một tinh vân ngoại hành tinh cách Trái Đất khoảng 1,500 năm ánh sáng. Geminga là một sao neutron cách Trái Đất khoảng 550 năm ánh sáng. Các vật thể khác bao gồm NGC 2129, NGC 2158, NGC 2266, NGC 2331, NGC 2355 và NGC 2355.

Mưa sao băng
Geminids là trận mưa sao băng sáng nhất đạt đỉnh vào ngày 13 - 14 tháng 12. Nó có tỷ lệ tối đa khoảng 100 sao băng mỗi giờ, khiến nó trở thành một trong những trận mưa sao băng nhiều nhất. Epsilon Geminids đạt đỉnh vào giữa ngày 18 và 29 tháng 10 và chỉ được xác nhận gần đây. Chúng bị che khuất cùng với Orionids, khiến Epsilon Geminids khó có thể quan sát trực tiếp. Trận mưa Epsilon Geminid có tốc độ cao hơn Orionids.

Tên gọi

Theo thần thoại Hy Lạp chòm sao mang hình ảnh hai vị anh hùng, hai anh em cùng mẹ (Leda) nhưng khác cha. Castor ứng với sao Castor và Polydeukes/Pollux ứng với sao Pollux. Castor là con của Tyndareus còn Pollux là con của Zeus, chúa tể trong tất cả mười hai vị thần trên đỉnh Olympus. Đó là hai đứa trẻ trung hậu, rất dũng cảm và cùng nhau nổi danh khi lập được nhiều chiến công hiển hách trong cuộc hành trình của nhóm thủy thủ tàu Argo vĩ đại, và trong biết bao cuộc phiêu lưu khác. Bất kể khi nào, hai anh em luôn luôn tìm cách giúp đỡ lẫn nhau. Trong một trận đánh, Castor bị tử trận sau một vết thương rất đau đớn. Trong nỗi buồn vô hạn, Pollux đã cố gắng tự sát theo anh. Nhưng do Pollux được thừa hưởng dòng máu của Zeus vua cha, nên là một chiến binh bất tử. Khi không còn cách nào nữa, cậu bé thốt lên lời khóc: "Hãy để con chết thay Castor, thưa cha!". Zeus thương tiếc vô cùng, đã đồng ý cho họ thay phiên nhau mỗi người được sống một ngày và đưa họ cùng bay lên bầu trời. Hai anh em hóa thành chòm sao Gemini, mỗi một ngày một người sẽ được sống trên thiên đàng và là ngôi sao được tỏa sáng, ngôi sao còn lại không sáng vì người kia lúc ấy đang ở trần gian. Cũng kể từ đó chòm sao Song Sinh được coi là biểu tượng cho tình bạn, tình anh em. Đó chính là lý do người ta đặt tên Pollux và Castor là 2 ngôi sao sáng nhất trên của chòm sao này, tượng trưng cho 2 người anh hùng.

Đặc điểm
Chòm sao Song Tử là địa điểm may mắn trên thiên cầu cho việc phát hiện các hành tinh mới. William Herschel tìm ra Sao Thiên Vương vào năm 1781 gần sao Eta (η) Geminorum. Cũng trong chòm sao này Clyde William Tombaugh tìm ra Sao Diêm Vương vào năm 1930 gần sao Đelta (δ) Geminorum.

Tuy mang ký hiệu Alpha (α) Geminorum, sao Castor là sao sáng thứ hai trong chòm sao Song Tử, sau sao Pollux, ký hiệu Beta (β) Geminorum. Castor là sao đôi, có thể quan sát các sao thành phần bằng kính viễn vọng cỡ nhỏ, các sao thành phần cách nhau khoảng ba giây cung.

Sao Eta (η) Geminorum là sao biến đổi có thể nhìn bằng mắt thường, với cấp sao biểu kiến từ 3,2 đến 3,9 m và chu kỳ hơn tám tháng.

Gần ranh giới với chòm sao Kim Ngưu có thể tìm thấy cụm sao mở M35 bằng ống nhòm, bên cạnh nó (khoảng cách biểu kiến) là cụm sao mở NGC 2158, nhìn qua kính viễn vọng nhỏ chỉ là một vết sáng mờ. Thực tế NGC 2158 cách Trái Đất 16000 ly, xa hơn M35 năm lần.

Tuy chòm sao chỉ đứng thứ 30 về diện tích, Song Tử có tới 70 sao có thể quan sát bằng mắt thường ứng (cấp sao biểu kiến nhỏ hơn 6m).
Chòm sao Song Tử còn dễ nhận ra trên bầu trời đêm nhờ các chòm sao nổi bật nằm kề là Tiểu Khuyển và Lạp Hộ.

Xem thêm
 Geminga, Gemini gamma-ray source
 Gemini in Chinese astronomy
 IC 444, reflection nebula
 Messier 35 open cluster
 Cancer Minor (constellation) - Obsolete constellation inside modern Gemini

Tham khảo

Nguồn sách

 .
  Princeton: Princeton University Press. .

Liên kết ngoài

 The Deep Photographic Guide to the Constellations: Gemini
 Astrojan Astronomical Picture Collection: The clickable Gemini
 WikiSky: Gemini constellation
 Ian Ridpath's Star Tales: Gemini
 APOD Pictures of Gemini and Deep Sky Objects:
 [http://apod.nasa.gov/apod/ap090506.html A Spring Sky Over Hirsau Abbey]
 [http://apod.nasa.gov/apod/ap090503.html The Eskimo Nebula from Hubble]
 [http://apod.nasa.gov/apod/ap100612.html The Medusa Nebula]
 [http://apod.nasa.gov/apod/ap031215.html Open Star Clusters M35 and NGC 2158]
 [http://apod.nasa.gov/apod/ap050319.html NGC 2266: Old Cluster in the NGC]
 Warburg Institute Iconographic Database (medieval and early modern images of Gemini)

Chòm sao
Chòm sao theo Ptolemy
Chòm sao phương bắc


title: In the Closet

text:
"In the Closet" là một bài hát của nghệ sĩ thu âm người Mỹ Michael Jackson nằm trong album phòng thu thứ tám của ông, Dangerous (1991). Nó được phát hành vào ngày 9 tháng 4 năm 1992 như là đĩa đơn thứ ba trích từ album bởi Epic Records. Bài hát được viết lời và sản xuất bởi Jackson và Teddy Riley, với nội dung liên quan việc giữ bí mật về một mối quan hệ tình cảm. Giọng nữ trong "In the Closet" ban đầu không được tiết lộ mà chỉ gọi là "Mystery Girl", nhưng sau đó đã được công bố là Thân vương nữ Stéphanie của Monaco.

Ban đầu, nó được dự định sẽ là một màn hợp tác giữa nam ca sĩ và Madonna, nhưng kế hoạch đã không đi đến kết quả. Sau khi phát hành, ca khúc đã trở thành đĩa đơn thứ ba liên tiếp từ Dangerous lọt vào top 10 trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 khi vươn đến vị trí thứ 6, cũng như là đĩa đơn thứ hai liên tiếp đứng đầu bảng xếp hạng R&B của Billboard.

Video ca nhạc của bài hát đã được quay vào cuối tháng 3 năm 1992 tại Biển Salton, California và được công chiếu vào ngày 23 tháng 4 năm 1992 do Herb Ritts làm đạo diễn, trong đó Jackson thể hiện những điệu nhảy gợi cảm bên cạnh siêu mẫu Naomi Campbell. Trong video, phần giọng của Công chúa Stéphanie của Monaco trong bài hát đã được thay thế bởi giọng của Campbell. Video đã xuất hiện trên hai ấn phẩm video là Dangerous: The Short Films và Michael Jackson's Vision. Những hình ảnh trong video đã được sử dụng trong video âm nhạc ra mắt sau khi Jackson qua đời "A Place with No Name", được phát hành như là đĩa đơn thứ hai từ album di sản Xscape (2014). Đây được xem là video có hình ảnh gợi cảm nhất của Jackson và thậm chí còn bị cấm phát sóng ở Nam Phi.

Bài hát được không được Jackson thể hiện trong chuyến lưu diễn thế giới Dangerous World Tour (1992-93) (tuy nhiên, trong một buổi diễn tại Toulouse, Pháp, ban nhạc đã chơi một đoạn ngắn của "In the Closet" trước tiết mục "Man in the Mirror"), nhưng trong HIStory World Tour, xen kẽ với giai điệu "She Drives Me Wild", nó đã được xuất hiện như là bài hát thứ ba trong một liên khúc bao gồm "Scream" và "They Don't Care About Us". Phần giọng của Công chúa Stéphanie đã được thay thế bằng giọng của chính Jackson.

Danh sách ca khúc

 In the Closet (Đĩa đơn tại Vương quốc Anh)
 "In the Closet" (7" chỉnh sửa) – 4:49
 "In the Closet" (Club Mix) – 8:00
 "In the Closet" (The Underground Mix) – 5:32
 "In the Closet" (Touch Me Dub) – 7:53
 "In the Closet" (KI's 12") – 6:55
 "In the Closet" (The Promise) – 7:18

 In the Closet (CD tại Mỹ 49K74267)
 "In the Closet" (Club chỉnh sửa) – 4:07
 "In the Closet" (The Underground Mix) – 5:34
 "In the Closet" (The Promise) – 7:20
 "In the Closet" (The Vow) – 4:49
 "Remember The Time" (New Jack Jazz 21) – 5:06

 In the Closet (CD quảng bá tại Mỹ ESK4537)
 "In the Closet" (Radio chỉnh sửa) – 4:37
 "In the Closet" (7" chỉnh sửa) – 4:49
 "In the Closet" (The Mission Radio chỉnh sửa) – 4:28
 "In the Closet" (KI's 12") – 7:17
 "In the Closet" (The Newark Mix) – 7:08
 "In the Closet" (Freestyle Mix) – 6:34
 "In the Closet" (The Mission) – 9:26

 In the Closet Mixes Behind Door #1 (CD tại Nhật ESCA5610)
 "In the Closet" (Club Mix) – 8:03
 "In the Closet" (The Underground Mix) – 5:40
 "In the Closet" (Touch Me Dub) – 6:42
 "In the Closet" (KI's 12") – 7:17

 In the Closet Mixes Behind Door #2 (CD tại Nhật ESCA5611)
 "In the Closet" (The Mission) – 9:27
 "In the Closet" (Freestyle Mix) – 6:35
 "In the Closet" (The Mix Of Life) – 7:41
 "In the Closet" (The Underground Dub) – 6:27

 In the Closet Mixes Behind Door #3 (CD tại Nhật ESCA5622)
 "In the Closet" (Club chỉnh sửa) – 4:11
 "In the Closet" (The Newark Mix) – 7:09
 "In the Closet" (The Promise) – 7:26
 "In the Closet" (The Vow) – 4:53
 "Remember The Time" (New Jack Jazz 21) – 5:06

 In the Closet (PAL Visionary DualDisc 828767733425 tại Vương quốc Anh)
CD
 "In the Closet" (7" chỉnh sửa) – 4:47
 "In the Closet" (Club Mix) – 8:02
DVD
 "In the Closet" (video) – 6:02

 In the Closet (NTSC Visionary DualDisc 828767733524 tại Mỹ)
CD
 "In the Closet" (7" chỉnh sửa) – 4:47
 "In the Closet" (Club Mix) – 8:02
DVD
 "In the Closet" (video) – 6:02
(Chú ý: Phiên bản tại Mỹ của Visionary chỉ được tiêu thụ dưới dạng boxset hoàn chỉnh, không có loại đơn lẻ)

 Video quảng bá VHS (UK Promo PAL VHS Video XPV0010)
 "In the Closet" (Video Club Mix) – 8:02
 "In the Closet" (Video) – 6:02
 Hậu trường "In the Closet"

Xếp hạng

Xếp hạng tuần

Xếp hạng cuối năm

Thành công trên các bảng xếp hạng

Chứng nhận

Tham khảo

Bài hát năm 1991
Đĩa đơn năm 1992
Bài hát của Michael Jackson
Đĩa đơn quán quân Billboard Hot R&B/Hip-Hop Songs
Đĩa đơn quán quân Billboard Hot Dance Club Songs
Đĩa đơn của hãng Epic Records
Bài hát về tình dục
Bài hát do Michael Jackson sáng tác


title: 8266 Bertelli

text:
8266 Bertelli (1986 TC) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 8266 Bertelli

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Bursera lunanii

text:
Bursera lunanii là một loài thực vật thuộc họ Burseraceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Bursera lunanii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
Bursera
Thực vật được mô tả năm 1825


title: Tân Hoa, Thạch Gia Trang

text:
Tân Hoa () là một khu (quận) thuộc địa cấp thị Thạch Gia Trang, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc.

Nhai đạo

Trấn
 Đại Quách (大郭镇)
 Triêu Lăng Phố Tây (赵陵铺西镇)

Hương
 Tam Trang (三庄乡)
 Đỗ Bắc (杜北乡)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Hà Bắc
Thạch Gia Trang


title: Lasioglossum kussariense

text:
Lasioglossum kussariense là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1925


title: Ô liu

text:
Ô liu (phiên âm từ tiếng Pháp olive; danh pháp khoa học Olea europaea) là một loại cây nhỏ thuộc Họ Ô liu (Oleaceae). Bản địa của ô liu là miền duyên hải Địa Trung Hải, đến Iran ven bờ nam biển Caspi. Trái Ô liu là một nông phẩm giá trị ở vùng Địa Trung Hải dùng để làm dầu ô liu.

Miêu tả
Cây ô liu, Olea europaea, là một cây xanh quanh năm hoặc cây bụi có nguồn gốc từ Địa Trung Hải Châu Âu, Châu Á và Châu Phi. Nó ngắn và thấp, và hiếm khi vượt quá 8 -15 mét. một giống duy nhất bao gồm 40.000 cây chỉ được tìm thấy ở khu vực xung quanh Pisciotta thuộc vùng Campania, miền nam nước Ý thường vượt quá con số này, với đường kính thân tương ứng lớn. Các lá màu xanh, thuôn dài, kích thước dài 4 –10 cm chiều dài và 1–3 cm chiều rộng. Thân cây thường lồi lõm và xoắn.

Hoa ô liu thường có màu trắng và có lông, với đài hoa và tràng hoa có 10 khe, hai nhị, và nhụy hoa, nở thành chùm mọc ra từ nách lá,
Quả ô liu là một quả nhỏ dài 1 - 2,5 cm khi quả chín, thịt mỏng hơn và nhỏ hơn ở cây mọc dại so với cây ăn quả. Ô liu được thu hoạch ở giai đoạn có màu xanh lá cây đến màu tím.Ô liu đen đóng hộp thường được làm thêm màu đen nhân tạo và có thể chứa gluconat sắt hóa học để cải thiện vẻ bên ngoài.

Phân loại

Các loài phụ của Ô liu
Sáu loài phụ mọc tự nhiên của Olea europaea phân bố trên một phạm vi rộng:
 Olea europaea subsp. europaea (Lưu vực Địa Trung Hải)
Olea europaea var. sylvestris được coi là ô liu hoang dại của Địa Trung Hải, là một giống ô liu đặc trưng bởi giống này mang trái nhỏ hơn so với ô liu thông thường.
 O e. subsp. cuspidata (từ Nam Phi khắp Đông Phi, Ả Rập đến Tây Nam Trung Quốc)
 O e. subsp. cerasiformis (Madeira); còn được gọi là Olea maderensis
 O e. subsp. guanchica (Quần đảo Canary)
 O e. subsp. laperrinei (Algéria, Sudan, Niger)
 O e. subsp. maroccana (Ma-rốc)

Phân loài O. e. cerasiformis là thể tứ bội, và O. e. maroccana là thể lục bội.

Các dạng ô liu mọc dại đôi khi được coi là loài Olea oleaster.

Những quả ô liu được gọi là ô liu trắng và ô liu đen ở Đông Nam Á thực ra không phải là ô liu, chúng là các loài cây trám.

Trồng trọt
Hàng trăm giống cây ô liu được biết đến. Các giống ô liu có tác động đáng kể đến màu sắc, kích thước, hình dạng và đặc điểm sinh trưởng cũng như chất lượng của dầu ô liu. Giống ô liu có thể được sử dụng chủ yếu để lấy dầu hoặc ăn.

Vì nhiều giống ô liu có khả năng không có quả hoặc gần như vậy, chúng thường được trồng theo cặp với một giống chính duy nhất và một giống thứ cấp được chọn để có khả năng thụ phấn cho cây chính. Trong thời gian gần đây, khoa học đang nỗ lực đã được hướng đến việc sản xuất các giống cây lai với các đặc tính hữu ích cho nông dân, chẳng hạn như kháng bệnh, tăng trưởng nhanh và cây trồng lớn hơn hoặc phù hợp hơn.

Lịch sử

Thời tiền sử
Bằng chứng hóa thạch cho thấy cây ô liu có nguồn gốc cách đây khoảng 20–40 triệu năm trong kỷ Oligocen, ở khu vực ngày nay tương ứng với Ý và lưu vực phía đông Địa Trung Hải. Cây ô liu được trồng lần đầu tiên cách đây khoảng 7.000 năm ở các vùng Địa Trung Hải.

Ô liu có thể ăn được dường như đã tồn tại với con người trong khoảng 5.000 đến 6.000 năm, bắt đầu từ thời kỳ đồ đồng sớm (3150-1200 TCN). Nguồn gốc của nó có thể được bắt nguồn từ Levant dựa trên các bảng viết, hố ô liu và các mảnh gỗ được tìm thấy trong các ngôi mộ cổ.

Tổ tiên trước đây của ô liu được trồng là không rõ. Hóa thạch phấn hoa Olea đã được tìm thấy ở Macedonia và những nơi khác xung quanh Địa Trung Hải, cho thấy chi này là một yếu tố ban đầu của hệ thực vật Địa Trung Hải. Những chiếc lá hóa thạch của Olea được tìm thấy trong các Palaeosols của hòn đảo núi lửa Santorini (Thera) của Hy Lạp và có niên đại khoảng 37.000 năm trước Công nguyên. Dấu hiệu ấu trùng của ruồi trắng ô liu Aleurolobus (Aleurodes) olivinus được tìm thấy trên lá. Loài côn trùng tương tự ngày nay thường được tìm thấy trên lá ô liu, cho thấy mối quan hệ đồng tiến hóa động thực vật không thay đổi kể từ thời điểm đó. Những chiếc lá được tìm thấy trên cùng một hòn đảo có niên đại khoảng 60.000 năm trước Công nguyên, khiến chúng trở thành những cây ô liu lâu đời nhất được biết đến từ Địa Trung Hải.

Từ năm 3000 trước Công nguyên, ô liu đã được trồng phổ biến ở Crete; chúng có thể là nguồn gốc của nền văn minh Minoan.

Bên ngoài Địa Trung Hải
Ô liu không có nguồn gốc từ châu Mỹ. Những người thực dân Tây Ban Nha đã mang ô liu đến châu Mỹ, nơi việc trồng trọt của nó phát triển ở Peru, Chile và Argentina ngày nay. Những cây con đầu tiên từ Tây Ban Nha được Antonio de Rivera trồng ở Lima vào năm 1560. Việc trồng cây ô liu nhanh chóng phổ biến dọc theo các thung lũng của bờ biển Thái Bình Dương khô hạn của Nam Mỹ nơi có khí hậu tương tự như Địa Trung Hải. Các nhà truyền giáo Tây Ban Nha truyền cây vào thế kỷ 18 ở California. Nó được trồng lần đầu tiên tại Mission San Diego de Alcalá vào năm 1769 hoặc muộn hơn vào khoảng năm 1795. Các vườn cây ăn quả được bắt đầu ở các nhiệm vụ khác, nhưng vào năm 1838, một cuộc kiểm tra chỉ tìm thấy hai vườn ô liu ở California. Trồng trọt để lấy dầu dần dần trở thành một lĩnh vực thương mại rất thành công từ những năm 1860 trở đi. Tại Nhật Bản, việc trồng thành công cây ô liu đầu tiên xảy ra vào năm 1908 trên đảo Shodo, nơi trở thành cái nôi của nghề trồng ô liu. Ước tính có khoảng 865 triệu cây ô liu trên thế giới hiện nay (tính đến năm 2005), và phần lớn trong số này được tìm thấy ở các nước Địa Trung Hải, với các khu vực biên giới truyền thống chỉ chiếm không quá 25% diện tích trồng ô liu và 10% sản lượng dầu sản xuất.

Hình dạng

Phân bổ

Giá trị dinh dưỡng
100g quả Ô liu có chứa:

Calo: 145

Chất béo (g): 15,32

Tinh bột (g): 3,84

Chất xơ (g): 3,3

Chất đạm (g): 1,03

Cholesterol (mg): 0

Văn hóa
Đây là một trong những loại cây được nhắc đến nhiều trong các tác phẩm văn học phương Tây. Trong tác phẩm Odyssey và Iliad của Homer, nhân vật Odysseus bò dưới hai nhánh cây ô liu được trồng trong một nhà kho.

Hình ảnh

Tham khảo

E
Ô
Từ gốc Pháp
Thực vật Bermuda
Thực vật Ethiopia
Thực vật Madagascar
Thực vật Mauritius
Thực vật Nam Phi
Thực vật Pakistan
Thực vật Tanzania
Thực vật Trung Quốc
Thực vật Bắc Phi
Thực vật California
Thực vật Réunion
Thực vật Tây Á
Thực vật Địa Trung Hải
Cây dùng làm bonsai
Cây thuốc
Cây trang trí
Thực vật Đông Phi
Thực vật Nam châu Phi
Thực vật vườn châu Á
Thực vật vườn châu Âu
Thực vật xâm hại
Thực vật được mô tả năm 1753
Cây trồng
Ẩm thực Địa Trung Hải


title: An Hải (định hướng)

text:
An Hải có thể là một trong số các địa danh sau:
 Xã An Hải, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận
 Phường An Hải Bắc, quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng
 Phường An Hải Đông, quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng
 Phường An Hải Tây, quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng
 Huyện cũ An Hải thuộc thành phố Hải Phòng, tồn tại từ năm 1966 đến năm 2002; sau giải thể và chia thành quận Hải An và huyện An Dương
 Xã cũ An Hải thuộc huyện Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi; nay đã giải thể để thực hiện mô hình chính quyền một cấp
 Xã cũ An Hải thuộc huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên; nay là một phần xã An Hòa Hải.


title: Gonomyia subaegina

text:
Gonomyia subaegina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Australasia