title: Xylopia lamarckii

text:
Xylopia lamarckii là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Đây là loài đặc hữu của Mauritius. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Page, W. 1998. Xylopia lamarckii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 24 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Mauritius
L


title: 25815 Scottskirlo

text:
25815 Scottskirlo (tên chỉ định: 2000 DM26) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 29 tháng 2 năm 2000. Nó được đặt theo tên Scott Alexander Skirlo, an American high school student whose materials và bioengineering project won first place ở the 2009 Giải thưởng Khoa học và Kỹ thuật Intel.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Klein Wittensee

text:
Klein Wittensee là một đô thị thuộc quận Rendsburg-Eckernförde, bang Schleswig-Holstein.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Rendsburg-Eckernförde


title: Santana do Mundaú

text:
Santana do Mundaú là một đô thị ở bang Alagoas, Brasil. Dân số năm 2007 ước khoảng 11.663 người.

Tham khảo

Đô thị bang Alagoas


title: Nene

text:
Nene (Kana: ねね, chữ Hán: 寧寧; Hán Việt: Ninh Ninh; 1547 - 17 tháng 10 năm 1624) hay thường gọi là là Cao Đài viện (高台院; こうだいいん; Kōdai-In), là một phụ nữ quý tộc trong thời đại Sengoku và thời đại Edo trong Lịch sử Nhật Bản.

Bà nổi tiếng vì sắc đẹp, sự thông tuệ đỉnh cao và việc bà kết hôn với Toyotomi Hideyoshi, người đàn ông quyền lực nhất lúc bấy giờ của Nhật Bản. Bà là một đại biểu nhân vật của câu nói Tao khang chi thê (糟糠之妻) của văn hóa Nhật Bản.

Nene còn được biết đến qua việc được tặng danh hiệu Bắc Chánh sở (北政所; Kita no Mandokoro), một tôn hiệu cao quý vốn dành cho các mệnh phụ có địa vị cao quý trong xã hội quý tộc Nhật Bản.

Thân thế
Bắc Chánh sở phu nhân, Cao Đài viện, được cho là sinh vào khoảng năm 1547, xuất thân từ danh môn samurai, bà là con gái của Sugihara Sadatoshi (杉原定利; Sam Nguyên Định Lợi) và Triều Nhật điện (朝日殿, あさひどの).

Trong lịch sử, bà thường được gọi với tôn hiệu Bắc Chánh Sở, một phong hiệu cao quý mà sau khi kết hôn với Toyotomi Hideyoshi bà mới được nhận. Nguyên danh của bà có nhiều thuyết, như Ninh Tử (寧子), Ninh Ninh (寧寧; ねね), Tử Vi (子為; ねい), quan phương chánh thức ghi nhận danh húy là Cát Tử (吉子).

Hôn nhân
Khoảng năm 1561, bà cưới Toyotomi Hideyoshi, người sau này sẽ trở thành một trong ba người thống nhất vĩ đại của Nhật Bản. Lúc bấy giờ, Hideyoshi chưa thành danh, và cuộc hôn nhân của 2 người không gây được tiếng vang trong giới quý tộc. Dẫu vậy, đó là một cuộc hôn nhân hạnh phúc và Hideyoshi rất kính trọng người vợ cao quý này của mình.

Sau khi Hideyoshi nhậm chức Quan bạch năm 1585, Nene nhận tước hiệu Bắc Chánh sở (Kita no Mandokoro).

Là vợ của Hideyoshi, Nene nổi tiếng vì là người ông hay tâm tình trò chuyện nhất. Vì bà là con gái của samurai, bà có quan hệ họ hàng với vài thuộc hạ của Hideyoshi. Trong đó có Sugihara Ietsugu (bác của Nene), Kinoshita Iesada (anh của Nene), Kobayakawa Hideaki (cháu của Nene) và Asano Nagamasa (anh rể của Nene). Asano sau này sẽ giữ một vị trí quan trọng trong triều đình khi Hideyoshi lên năm quyền.

Mặc dù Nene không sinh người con nào cho Hideyoshi (có lẽ bà là người vô sinh), bà được biết đến là một người phụ nữ thông minh và đôi khi đưa ra lời khuyên Hideyoshi về công việc chính sự qua các lá thư. Khi Hideyoshi được ban một thái ấp rộng lớn ở tỉnh Ōmi sau khi gia tộc Azai và gia tộc Asakura bị đánh bại, ông miễn thuế ở sở chỉ huy của mình tại Nagahama, nhưng sau đó bội ước không cho dân chúng được hưởng ưu đãi thuế đắc biệt. Tuy vậy, Nene phản đối quyết định thứ hai của Hideyoshi, và kết quả là Hideyoshi hủy bỏ nó và lại giảm thuế cho nhân dân. Dịp khác, Nene lại đưa ra lời khuyên cho Hideyoshi về các sự vụ với dân chúng.

Có một câu chuyện được ghi lại rằng, Hideyoshi thường xuyên viết thư cho Nene về những việc mà ông làm đã đến đâu. Hideyoshi làm việc này sau cuộc xâm lược lãnh địa của Sassa Narimasa ở vùng Hokuriku và sau chiến dịch đánh gia tộc Shimazu, và có lẽ trong suốt sự nghiệp của ông.

Khi Hideyoshi thống nhất Nhật Bản, Nene thường đi dự tiệc cùng ông. Nene lịch sự và nhã nhặn với khách của mình mọi lúc mọi nơi, và khi Thiên hoàng Go-Yozei cùng đoàn tùy tùng đến dinh thự Kyotite của Hideyoshi năm 1588, Nene tự động tặng rất nhiều quà cho khách của Hideyoshi. Nene lo lắng cho Hideyoshi kể cả khi ông đang trên giường bệnh. Cuối cùng, khi Hideyoshi đang hấp hối, bà thậm chí khẩn cầu triều đình tiến hành cúng lễ và nhảy múa để cầu cho Hideyoshi chóng hồi phục.

Mặc dù được sủng ái, Nene vẫn cạnh tranh với những người phụ nữ khác của Hideyoshi để được ông chú ý đến, như Yodo-Dono. Trong bức thư do Oda Nobunaga gửi cho Nene, Oda Nobunaga cũng lưu ý về việc Hideyoshi đôi khi không hài lòng với Nene. Trong khi tình yêu giữa Nene và Hideyoshi là đến từ cả hai bên, Hideyoshi vẫn có vài thê thiếp vì Nene không sinh được cho ông đứa con nào.

Có những tin đồn, dù chưa được kiểm chứng, rằng trong trận Sekigahara, Nene đã đứng về phía nhà gia tộc Tokugawa. Các tin đồn khác cho rằng trước khi bà kết hôn với Hideyoshi, Maeda Toshiie, một chư hầu của cả Oda và Toyotomi, từng say đắm bà.

Quả phụ
Năm 1598, Toyotomi Hideyoshi qua đời. Nene quyết định đi tu, lấy pháp danh là Cao Đài viện (高台院; こうだいいん; Kōdai-In) và dựng Cao Đài tự (高台寺) ở Kyoto.

Nơi đó trở thành mộ của chồng bà, mẹ của ông là Đại Chánh sở (大政所) và sau đó là Toyotomi Hideyori. Trong cuộc chiến giành quyền lực giữa Toyotomi Hideyori và Tokugawa Ieyasu, bà đứng về phía Ieyasu. Sau khi qua đời, Nene được chôn cất ở đây, nhận tôn hiệu đầy đủ là Cao Đài viện hồ nguyệt tâm công (高台院湖月心公).

Nội dung bức thư của Nobunaga Oda gửi Nene
...Đã một khoảng thời gian từ khi lần đầu nàng, nàng càng ngày càng đẹp hơn. Tokichiro (Hideyoshi) than phiền về nàng liên tục và điều đó thật quá đáng. Trong khi "chuột hói" (Hideyoshi) bận rộn đi tìm một người phụ nữ tốt, nàng vẫn tỏ ra cao quý và thanh lịch. Đừng ghen tị. Hãy cho Hideyoshi thấy lá thư này...

Trong văn hóa đại chúng
Nene xuất hiện trong Samurai Warriors 2, hình ảnh một nữ ninja cầm một đôi đoản kiếm, ban đầu giữ vị trí của Kunoichi từ bản Samurai Warriors.

Trong trò Warriors Orochi, bà là một trong những địch thủ mạnh của quân Tào, nhưng cuối cùng bà lại theo Tào Phi.
Cách mở khóa bà:
Chọn Wei-Chapter 3-X: Conquest of Ji Province
Làm theo thứ tự:
Trong vòng 4 phút, bạn phải
1. Đánh thắng Katsunaga Mori & Yukinaga Konishi
2. Đánh thắng Hidenaga Hashiba và Hideaki Kobayakawa
3. Đánh thắng các tướng bên cạnh Isikawa Goemon để giải thoát ông, sau đó đi theo Goemon và kill tất cả các Spies captain (quân ninja)
4. Đánh thắng 2 nhân bản của Nene, sau đó kill Fuma Kotaro & Hattori Hanzo, cuối cùng chiến thắng Nene.

Tham khảo

Sinh năm 1546
Mất năm 1624
Quý tộc Nhật Bản
Thời kỳ Sengoku
Thời kỳ Azuchi-Momoyama
Thời kỳ Edo


title: Rhabdopterus

text:
Rhabdopterus là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1885 bởi Lefevre.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Rhabdopterus bricenoi Bechyne, 1997
 Rhabdopterus montalbanus Bechyne, 1997
 Rhabdopterus victorianus Bechyne, 1997

Chú thích

Tham khảo

Eumolpini


title: Odorrana nasica

text:
Odorrana nasica (tên tiếng Anh: Long-snout Torrent Frog) là một loài ếch thuộc họ Ranidae. Loài này có ở Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Việt Nam, và có thể cả Myanmar. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, rừng mây ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới, và sông ngòi. Nó không được LBTQ xem là loài bị đe dọa.

Tham khảo

Odorrana
Động vật châu Á
Động vật lưỡng cư Trung Quốc
Động vật lưỡng cư Lào
Động vật lưỡng cư Thái Lan
Động vật lưỡng cư Việt Nam
Động vật được mô tả năm 1903


title: 11417 Chughtai

text:
11417 Chughtai (1999 JW117) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 13 tháng 5 năm 1999 bởi Nhóm Nghiên cứu Thiên thạch gần Trái Đất thuộc phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 11417 Chughtai

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Berantevilla

text:
Berantevilla (Basque: Beranturi) là một đô thị trong tỉnh Álava, thuộc Xứ Basque, phía bắc Tây Ban Nha.
Đô thị này nằm ở độ cao 479 m trên mực nước biển, cách Victoria 29 km. Diện tích là 37,7 km², dân số 446 người (INE 2007) với mật độ 11,83 người/km²

Tham khảo

Liên kết ngoài
 BERANTEVILLA in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia

Đô thị ở Álava


title: Asso

text:
Asso là một đô thị ở tỉnh Como, vùng Lombardia (Italia). Asso có dân số 3.524 người và diện tích là 6,46 km², với mật độ 546 người/km².

Tại đây có tòa lâu đài xây dựng vào thế kỷ 12, ngày nay chỉ còn lại tòa tháp còn trong điều kiện tốt. Nhà thờ chính được xây vào khoảng 1641-1675.

Biến động dân số

Đô thị kết nghĩa

 Saint-Péray, Pháp, từ năm 2001

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị tỉnh Como
Lâu đài Ý
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Danh sách thành phố Bhutan

text:
Chhukha
 Damphu
 Gasa Dzong
 Geylegphug
 Ha
 Jakar
 Lhuntshi
 Mongar
 Paro
 Pemagatsel
 Phuntsholing
 Punakha
 Samchi
 Samdrup Jongkhar
 Shemgang
 Taga Dzong
 Thimphu
 Tashigang
 Tongsa
 Wangdiphodrang

10 thành phố lớn nhất
Thimphu - 62.500 dân
Phuntsholing - 60.400 dân
Punakha - 21.500 dân
Samdrup Jongkhar - 13.800 dân
Geylegphug - 6.700 dân
Paro - 4.400 dân
Tashigang - 4.400 dân
Wangdiphodrang - 3.300 dân
Taga Dzong - 3.100 dân
Tongsa - 2.300 dân

Tham khảo

Bhutan
Bhutan
Thành phố


title: Hoàng Tăng Bí

text:
Hoàng Tăng Bí (1883-1939), tự Nguyên Phu, hiệu Tiểu Mai, là một sĩ phu yêu nước và nhà soạn tuồng Việt Nam đầu thế kỷ 20.

Cuộc đời và sự nghiệp
Ông sinh năm 1883 tại làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông, nay thuộc quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội. Thân phụ ông là Hoàng Hy Thuần, đời thứ tư của gia tộc họ Hoàng Đông Ngạc, tính từ cụ tổ Hoàng Nguyễn Thự.

Đỗ Cử nhân với vị trí Á nguyên (đứng thứ nhì) tại Trường thi Nam Hà năm 1906 và tham gia thành lập phong trào Đông Kinh nghĩa thục năm 1907, cùng Nguyễn Quyền đi khắp nơi hô hào, diễn thuyết để thức tỉnh lòng yêu nước trong dân chúng. Ông còn tham gia dạy học, diễn thuyết, soạn sách giáo khoa, lập thương nghiệp lấy tiền trợ cấp Phong trào Đông du.

Sau vụ Hà thành đầu độc, trường Đông Kinh nghĩa thục bị đóng cửa, ông cũng bị chính quyền thực dân Pháp bắt và đưa về giam lỏng tại Huế. Năm 1910, ông tiếp tục thi Hội, đỗ Phó bảng, nhưng không ra làm quan, mà mở trường tư dạy học, viết báo "Trung Bắc tân văn" và soạn một số vở tuồng kêu gọi lòng yêu nước.

Sau ông được về Hà Nội, viết báo và làm sách, dịch một số tiểu thuyết Pháp ra tiếng Việt.

Ông qua đời tháng 3 năm 1939 tại Hà Nội, hưởng dương 56 tuổi.

Tác phẩm

Tuồng
 Đệ bát tài tử Hoa Tiên ký (tuồng). Hà Nội, Mạc Đình Tư, 1913.
 Nghĩa nặng tình sâu (tuồng Mị Châu Trọng Thủy) Hà Nội, nhà in Nghiêm Hàm, 1926
 Thù chồng nợ nước (tuồng Trưng Trắc Trưng Nhị). Hà Nội, Tân Dân xuất bản, 1926.

Dịch

Ông còn dịch một số tiểu thuyết Pháp ra tiếng Việt như:

 Paul et Virgine. La chaumière indienne của Bernadin de Saint Pierre.
 Le comte de Monte Cristo của Alexandre Dumas, nhưng không có điều kiện xuất bản.
Trong thời gian làm báo Trung Bắc tân văn, ông có dịch đặng bộ Sử Trung Quốc thời Xuân Thu, ký tên là Tiểu Mai.

Gia đình
Ông lập gia đình với bà Cao Thị Thuyên, con gái đại thần Cao Xuân Dục. Ông bà có với nhau 4 người con:
 Hoàng Minh Bàn
 Hoàng Minh Giám, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (năm 1947)
 Hoàng Luyện Thiết
 Hoàng Dụng Huyên

Vinh danh
Tên ông được đặt cho một con đường nối từ đường Tân Xuân đến cống Liên Mạc, thuộc địa bàn các phường Xuân Đỉnh, Đông Ngạc, Đức Thắng, Thụy Phương, quận Bắc Từ Liêm (Hà Nội).

Chú thích

Liên kết ngoài

 Hoàng Tăng Bí, "nhà yêu nước nhiệt thành, vị túc nho uyên thâm…"

Nhà Nho Việt Nam
Người Hà Nội
Đông Kinh Nghĩa Thục
Dòng họ Cao Xuân


title: Illesheim

text:
Illesheim là một đô thị ở huyện Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Bernot

text:
Bernot là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Xã của Aisne


title: Dicranomyia cunninghamensis

text:
Dicranomyia cunninghamensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Tipula surcularia

text:
Tipula surcularia là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Australia.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Siêu lục địa

text:
Trong địa chất học, một siêu lục địa hay một siêu đại lục là một vùng đất rộng lớn chứa nhiều hơn một lõi châu lục hay nền cổ (craton). Hiện nay, tổ hợp của các nền cổ và các địa thể bồi tích tạo ra đại lục Á-Âu, cũng như ở mức độ nhỏ hơn là châu Mỹ khi gộp tổng thể, được coi là các siêu lục địa.

Lịch sử
Phổ biến nhất, các nhà cổ địa lý học sử dụng thuật ngữ siêu lục địa để chỉ một vùng đất rộng lớn duy nhất, bao gồm tất cả các châu lục ngày nay. Siêu lục địa sớm nhất đã biết có lẽ là Vaalbara. Nó hình thành từ các tiền-lục địa và là một siêu lục địa vào khoảng 3,1 tỷ năm trước (3,1 Ga). Vaalbara đã vỡ ra khoảng 2,8 Ga. Siêu lục địa Kenorland hình thành khoảng 2,7 Ga và sau đó vỡ ra vào khoảng sau 2,5 Ga thành các nền cổ tiền-châu lục, gọi là Laurentia, Baltica, Australia và Kalahari. Siêu lục địa Columbia hình thành và vỡ ra trong giai đoạn từ 1,8 tới 1,5 Ga.

Siêu lục địa Rodinia vỡ ra khoảng 750 triệu năm trước (750 Ma). Một trong các mảnh của nó bao gồm phần lớn của các châu lục hiện nay nằm ở Nam bán cầu. Các mảng kiến tạo đã đem các mảnh của Rodinia lại cùng nhau theo các cấu hình khác biệt trong Hậu Cổ sinh, tạo thành siêu lục địa được biết đến dưới tên gọi Pangaea. Pangaea sau đó vỡ ra thành các siêu lục địa phía bắc và phía nam, với tên gọi tương ứng là Laurasia và Gondwana.

Các nghiên cứu ngày nay đã gợi ý rằng các siêu lục địa hình thành theo các chu kỳ, hợp lại và tách ra bởi chuyển động của các mảng kiến tạo, với chu kỳ xấp xỉ 250 triệu năm.

Địa chất học
Các siêu lục địa ngăn chặn luồng nhiệt từ trong lòng Trái Đất thoát ra, và vì thế làm cho quyển astheno bị quá nóng. Cuối cùng, thạch quyển sẽ bắt đầu tạo vòm về phía trên và rạn nứt, macma khi đó sẽ trào lên và các mảng lục địa bị đẩy ra xa nhau. Hiện tại người ta vẫn còn đang tranh luận xem các siêu lục địa được tái hình thành như thế nào, bao gồm có hay không việc các mảng kiến tạo làm cho chúng tái hợp sau khi đã chu du vòng quanh hành tinh, hoặc chúng di chuyển ra xa nhau và sau đó ngược trở lại cùng nhau như thế nào.

Trong các lĩnh vực nghiên cứu khác, như lịch sử và địa lý, các vùng đất rộng lớn nối với nhau bằng các eo đất cũng được coi là các siêu lục địa hay chỉ là các châu lục, chẳng hạn như châu Mỹ. Một số sử gia gọi vùng đất tổ hợp gồm châu Phi và đại lục Á-Âu là siêu lục địa Phi-Á-Âu.

Các siêu lục địa trong suốt lịch sử địa chất
Các bảng dưới đây đã tái tạo lại các siêu lục địa cổ đại, sử dụng định nghĩa lỏng lẻo năm 2011 của Bradley,  với khoảng thời gian xấp xỉ hàng triệu năm trước (Ma).

Danh sách này không đầy đủ; bạn có thể giúp đỡ bằng cách mở rộng nó.

Ghi chú

Xem thêm
 Siêu đại dương
 Mảng kiến tạo
 Danh sách các siêu lục địa
 Chu kỳ siêu lục địa

Liên kết ngoài
Palaeos.com: Lịch sử Trái Đất đại cương
The Paleomap Project — Christopher R. Scotese
Tổng quan bằng đồ họa các siêu lục địa tại WikiTimeScale.org

Địa chất học

Địa chất lịch sử


title: Bim bim

text:
Bim bim (cách gọi của miền Bắc) hay Snack (cách gọi của miền Nam) là một loại thức ăn nhẹ làm bằng bột và gia vị hoặc các loại hạt (như đậu phộng..), được sấy khô đóng bao, ăn có vị giòn.

Bim bim có nhiều loại, dựa vào thứ gia vị tẩm bột: bim bim cay, bim bim vị tôm, bim bim vị bò, bim bim vị cua... rất là phong phú và đa dạng. Vị chủ đạo của bim bim là mặn và cay, nhưng cũng có một số loại bim bim ngọt.

Hiện nay có rất nhiều hãng sản xuất bim bim. Món ăn này không chỉ trẻ con mà cả người lớn cũng thích.

Nguồn gốc tên gọi
Tên gọi "bim bim" xuất phát từ một sản phẩm ăn liền vị tôm tên là Bim Bim do Công ty bánh kẹo Hải Hà Kotobuki sản xuất, được trẻ em miền Bắc Việt Nam ưa chuộng từ thập niên 80 đến nay.

Tham khảo

Thực phẩm
Thức ăn nhanh


title: Chârost

text:
Chârost là một xã thuộc tỉnh Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung Pháp.

Dân số

Xem thêm

Xã của tỉnh Cher

Liên kết ngoài
Chârost on the Quid website

Ghi chú

Xã của Cher


title: Aurelle-Verlac

text:
Aurelle-Verlac  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Aurelleverlac


title: Altenkirchen

text:
Altenkirchen là một đô thị ở bang Rheinland-Pfalz, Đức, thủ phủ của huyện Altenkirchen. Đô thị này có cự ly khoảng 40 km về phía đông của Bonn and 40 km về phía bắc của Koblenz. Altenkirchen là thủ phủ của Verbandsgemeinde ("đô thị tập thể") Altenkirchen.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Altenkirchen


title: 5998 Sitenský

text:
5998 Sitenský là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1677.4172806 ngày (4.59 năm).

Nó được phát hiện ngày 2 tháng 9 năm 1986.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Vương quốc Nakhon Si Thammarat

text:
Vương quốc Nakhon Si Thammarat (hay vương quốc Ligor) là một trong những tiểu quốc (mueang) Mã Lai kiểm soát một phần lớn bán đảo Mã Lai, sau bị người Xiêm thôn tính gộp vào Sukhothai.

Sử người Việt thời nhà Nguyễn ghi lại xứ này là nước Tam Hoạt.

Nhiều nhà sử học cho rằng vương quốc Tambralinga trong sử sách Trung Hoa là tiền thân của Nakhon Si Thammarat. Bia đá Ramkhamhaeng của người Thái thì ghi rằng năm 1283 (hay năm 1292) Nakhon Si Thammarat là chư hầu của Sukhothai. Sang triều vua Trailok năm 1468 thì Nakhon Si Thammarat được liệt kê là một trong 8 thành phố vĩ đại (phraya naha nakhon) thuộc Ayutthaya. Triều vua Naresuan thì Thammarat là một trong những tỉnh hạng nhất (mueang ek).

Sau khi vương quốc Ayutthaya sụp đổ, Nakhon Si Thammarat độc lập trong một thời gian ngắn nhưng không lâu sau thì bị Taksin đánh chiếm trong công cuộc thống nhất Thái Lan.

Theo Đại Nam thực lục thì sứ thần Tam Hoạt là Giáp Tất Đơn Điền Hòa đến yết kiến vua nhà Nguyễn, được ban lọng vàng và một vạn cân gạo.

Với cuộc cải cách thesaphiban của hoàng thân Damrong Rajanubhab cuối thế kỷ 19, vương quốc này cuối cùng bị sáp nhập vào Xiêm. Một đơn vị hành chính mới có tên gọi monthon (đạo) được lập ra; mỗi đạo cai quản nhiều tỉnh. Theo đó thì vua Xiêm cho lập Monthon Nakhon Si Thammarat vào năm 1896, bao gồm vùng đất miền Đông bán đảo Mã Lai, nay là các tỉnh Songkhla, Nakhon Si Thammarat và Phatthalung.

Tham khảo

Xem thêm
 Nakhon Si Thammarat
 Xích Thổ
 Vương quốc Sukhothai
 Lan Na

Tham khảo
Stuart Munro-Hay. Nakhon Sri Thammarat - The Archaeology, History and Legends of a Southern Thai Town. ISBN 974-7534-73-8

Quốc gia cổ trong lịch sử Thái Lan
Chấm dứt thế kỷ 15
Khởi đầu thiên niên kỷ 1
Các vương quốc Ấn hóa
Lịch sử dân tộc Thái


title: Microdytes elgae

text:
Microdytes elgae là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Hendrich, Balke & Wewalka miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Microdytes


title: Huberantha palawanensis

text:
Huberantha palawanensis là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Loài này được Elmer Drew Merrill miêu tả khoa học đầu tiên năm 1915 dưới danh pháp Polyalthia palawanensis. Năm 2016, Ian Mark Turner chuyển nó sang chi Huberantha.

Phân bố
Nó là loài đặc hữu Philippines.

Chú thích

Tham khảo

P
Thực vật Philippines
Thực vật được mô tả năm 1915


title: Brachyotum rugosum

text:
Brachyotum rugosum là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được Wurdack mô tả khoa học đầu tiên năm 1953.

Chú thích

Liên kết ngoài

Brachyotum
Thực vật được mô tả năm 1953
Thực vật đặc hữu Ecuador
Thực vật dễ tổn thương


title: Françay

text:
Françay là một xã thuộc tỉnh Loir-et-Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loir-et-Cher

Tham khảo

Xã của Loir-et-Cher


title: Carthaea saturnioides

text:
Carthaea saturnioides là một loài bướm đêm, và cũng là loài duy nhất trong họ Carthaeidae. Họ gần nhất với nó là Saturniidae và nó mang các đặc điểm tương tự với một số loài trong họ đó, như các đốm dạng mắt nổi trội tên các cánh. Sải cánh dài đến 10 cm. Nó phân bố hạn chế ở phần phía nam của Tây Úc.

Ấu trùng ăn Dryandra và các loài thân thảo liên quan như Banksia và Grevillea.

Chú thích

Tham khảo

Western Australian Insect Study Society
Tree of Life

Liên kết ngoài

S
Động vật được mô tả năm 1858

es:Carthaeidae
pt:Carthaeidae
ru:Carthaeidae


title: Tổng thống Singapore

text:
Tổng thống Cộng hòa Singapore là nguyên thủ quốc gia của Singapore. Trong một hệ thống nghị viện Westminster mà Singapore áp dụng trong nền chính trị của mình thì thủ tướng là người đứng đầu của chính phủ trong khi chức vụ tổng thống phần lớn là nghi lễ. Trước năm 1993, Tổng thống Singapore đã được lựa chọn bởi Quốc hội. Sau sửa đổi hiến pháp được ban hành vào năm 1991, chức vụ tổng thống đã trở thành một chức vụ dân cử. Tổng thống đầu tiên do nhân dân bầu là Ong Teng Cheong, người đã phục vụ từ 01 tháng 9 năm 1993 đến 31 tháng 8 năm 1999.

Tổng thống Cộng hòa Singapore là một nhân vật nghi lễ của nhà nước tương tự như chủ quyền của Vương quốc Anh, nhưng năm 1991 hiến pháp được sửa đổi cho phép Tổng thống dự có một số quyền hạn nhất định về chi tiêu chính phủ, dự trữ tài chính và bổ nhiệm một số chức vụ. Nơi ở chính thức của Tổng thống tại Istana.

Tổng thống đương nhiệm là Tharman Shanmugaratnam, nhậm chức vào ngày 14 tháng 9 năm 2023.

Danh sách tổng thống Singapore

Tham khảo

Singapore


title: 3240 Laocoon

text:
3240 Laocoon () là một thiên thể Troia của Sao Mộc, trong nhóm Troia, được phát hiện ngày 7 tháng 11 năm 1978 bởi Eleanor F. Helin và Schelte J. Bus ở Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3240 Laocoon

Thiên thể Troia của Sao Mộc (nhóm Troia)
Được phát hiện bởi Schelte J. Bus
Thiên thể phát hiện năm 1978


title: Nhữ Văn Lan

text:
Nhữ Văn Lan (1443-1523) người làng An Tử Hạ, huyện Tiên Minh, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay là thôn Nam Tử, xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng) là nhà khoa bảng và quan triều Lê sơ trong lịch sử Việt Nam. Ông thi đậu Tiến sĩ (1463) và làm quan dưới triều Lê Thánh Tông, thời kỳ được coi là thịnh trị nhất của nhà Lê sơ cũng như lịch sử phong kiến Việt Nam. Trong 40 năm làm quan dưới triều Lê, chức vụ cao nhất ông từng đảm nhiệm là Thượng thư bộ Hộ. Con cháu nội ngoại ông hầu hết là những người hiển đạt trong đường khoa cử dưới các triều đại phong kiến sau này. Hậu duệ họ Nhữ của Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan sau di cư về làng Hoạch Trạch, phủ Bình Giang, trấn Hải Dương (nay là xã Thái Học, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương) và nhiều đời nối đường khoa bảng. Nổi danh nhất trong số con cháu của ông là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, cháu ngoại ông.

Thân thế và sự nghiệp
Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan (một số tài liệu viết là Nhữ Văn Lân) sinh năm Quý Hợi (1443), niên hiệu Thái Hoà, thời Lê Nhân Tông trong một gia đình nhà nho nghèo tại thôn An Tử Hạ, huyện Tiên Minh, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay là thôn An Tử Hạ, xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng).

Khoa thi năm Quý Mùi (1463), niên hiệu Quang Thuận thứ tư thời Lê Thánh Tông, ông đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ khi vừa tròn 20 tuổi. Khoa thi này lừng danh trong lịch sử khoa bảng Việt Nam với ba vị Tam khôi là Trạng nguyên Lương Thế Vinh, Bảng nhãn Nguyễn Đức Trinh và Thám hoa Quách Đình Bảo. Ngay sau khi thi đỗ Tiến sĩ, Nhữ Văn Lan ra làm quan dưới triều nhà Lê. Suốt 40 năm làm quan trong giai đoạn thịnh trị nhất của triều Lê sơ cũng như lịch sử phong kiến Việt Nam, ông thường giữ điều cương chính, làm quan thanh liêm, mẫn cán, trải thăng nhiều chức, đến Lễ Khoa cấp sự trung rồi cuối cùng thăng tới chức Thượng thư bộ Hộ.

Năm 1503, ở tuổi 60, ông xin về an dưỡng tại quê nhà ở làng An Tử Hạ và được vua ban thưởng vàng bạc gấm vóc rất hậu. Trong 20 năm cuối đời sống tại quê nhà, ông có những đóng góp thiết thực đối với đời sống của nhân dân trong vùng như hướng dẫn dân làm thủy lợi, cầu...

Năm 1523, niên hiệu Thống Nguyên, thời Lê Cung Hoàng, ông tạ thế tại quê nhà ở tuổi 80. Nhân dân khu Đoài tưởng nhớ công đức viết thần hiệu và lập miếu thờ ông. Trải qua nhiều triều đại, đến năm Mậu Thân, đời Tự Đức (1848) đã có sắc phong của triều đình cho ông là Phúc đẳng thần: "Cương chính bác đạt phúc thần, chuẩn hứa An Tử Hạ trang, Đoài khu phụng chỉ". Dân làng tôn ông là Thành hoàng và xây đình để tưởng nhớ.

Tại cánh đồng phía Bắc thôn Nam Tử ngày nay vẫn lưu giữ khu mộ thiêng mà dân làng quen gọi là mả Nghè. Nơi đây có 3 ngôi mộ của vợ chồng Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan và con gái Nhữ Thị Thục (mẹ của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm). Trải qua nửa thiên niên kỷ nhưng khu đất này gần như không thay đổi, toàn bộ khu mả Nghè vẫn là khu đất trống, rộng rãi. Do tương truyền đây là khu ngôi mộ thiêng nên hàng trăm năm qua không có người dân địa phương nào dám đặt mộ gần khu mả Nghè cũng như xâm phạm đến 3 ngôi mộ thiêng của gia đình họ Nhữ.

Truyền thống khoa bảng
Họ Nhữ mà khởi đầu từ Tiến sĩ Nhữ Văn Lan là một dòng họ có truyền thống khoa bảng trong lịch sử khoa cử Việt Nam dưới thời phong kiến. Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan được người đời ghi nhớ qua nhiều thế hệ bởi công ơn sinh thành và nuôi dạy con cháu thành tài. Ông có ba người con gồm hai con trai và một con gái. Người con trai đầu Nhữ Quốc Công đã mất . Người con trai thứ hai là Nhữ Huyền Minh sau làm Tri huyện Lục Ngạn rồi di cư về xã Lôi Dương, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng sau đổi thành phủ Bình Giang, trấn Hải Dương. Đến đời thứ bảy là Nhữ Tiến Dụng chuyển về làng Hoạch Trạch, kể từ đó nhiều đời phát đường khoa bảng, trong đó có năm vị đại khoa (tiến sĩ). Người con gái duy nhất của Tiến sĩ Thượng thư Nhữ Văn Lan là bà Nhữ Thị Thục, kén chồng cho đến khi luống tuổi mới chịu lấy ông Nguyễn Văn Định là giám sinh ở huyện Vĩnh Lại (nay là huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng) kế bên (bên nội và bên ngoại nằm ở hai bờ con sông Hàn) rồi sinh hạ con trai lấy tên là Văn Đạt (tức Nguyễn Bỉnh Khiêm sau này).

Hầu hết các tài liệu nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đều không quên nhắc đến ảnh hưởng lớn của họ ngoại mà điển hình là mẹ Nhữ Thị Thục và ông ngoại Nhữ Văn Lan trong việc nuôi dưỡng và giáo dục Nguyễn Văn Đạt (tên khai sinh của Nguyễn Bỉnh Khiêm) những năm thơ ấu. Trong gia phả của họ Nguyễn (hậu duệ người con thứ 7 của Trạng Trình) ở thôn An Tử Hạ còn ghi lại: "Phu nhân hồi An Tử Hạ, ỷ phụ thân giáo dưỡng Đạt nhi tam tuế" cho thấy ông ngoại Nhữ Văn Lan là người có công nuôi dạy Nguyễn Văn Đạt lúc còn nhỏ. Lúc sinh thời, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đã cử người con trai thứ 7 (con trai út) là Nguyễn Ngọc Liễn dẫn người cháu đội bát hương sang sinh cơ lập nghiệp ở làng An Tử Hạ, xã Kiến Thiết quê ngoại để trông coi phần mộ và thờ phụng ông bà ngoại Nhữ Văn Lan cùng mẹ Nhữ Thị Thục.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Nhữ Thị Thục - một bà mẹ kỳ tài và khả kính
 Bậc sư biểu bên bờ Tuyết Giang
 Trên Chúa trên Vua
 Cụm di tích văn hóa - lịch sử họ ngoại Nguyễn Bỉnh Khiêm: Tôn tạo xứng tầm giá trị
 - Tiên sĩ Nhữ Văn Lan vị khoa bảng đầu tiên của huyện Tiên Lãng, Ông tổ khai khoa họ Nhữ Việt Nam
 Nhữ Văn Lan - danh sĩ đời Lê Thánh Tông

Quan lại nhà Lê sơ
Người Hải Phòng
Sinh năm 1443
Mất năm 1523
Tiến sĩ nhà Hậu Lê
Nguyễn Bỉnh Khiêm
Người họ Nhữ tại Việt Nam


title: Plectrocnemia okiensis

text:
Plectrocnemia okiensis là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Plectrocnemia


title: Marconnelle

text:
Marconnelle là một xã ở tỉnh Pas-de-Calais trong vùng Hauts-de-France của Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Marconnelle on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Hydra

text:
Theo thần thoại Hy Lạp thì Hydra là một con rắn có 7 hoặc 9 đầu, là con của Echidna và Typhon. Khi chém đứt đầu nó thì từ chỗ bị đứt liền mọc ra hai cái đầu mới.

Một trong 12 chiến công của Hercules là tiêu diệt con rồng này. Văn học và thơ ca Hy Lạp đã nhiều lần nhắc đến quái vật Hydra với các phiên bản, nhưng nó được biết đến nhiều nhất chính là con quái vật đã bị dũng sĩ Hercules tiêu diệt. Con quái vật Hydra này được biết đến với cái tên “Hydra của Lerna” bởi vì nó sống ở trong một đầm lầy thuộc vùng Lernaean, Hy Lạp.

Theo truyền thuyết, việc đánh bại Hydra là điều không thể vì nếu như chặt mất một trong những chiếc đầu của nó thì có nghĩa là sẽ có hai chiếc đầu khác mọc lên thay thế. Để chiến thắng con quái vật Hydra này, dũng sĩ Hercules đã nghĩ ra cách dùng lửa đốt ngay chỗ vết thương của những cái đầu vừa bị chặt để các cái đầu mới không thể mọc ra. Cứ thế, Hercules đã chặt từng cái đầu một của quái vật Hydra. Đây cũng chính là một trong những chiến công vĩ đại nhất của dũng sĩ Hercules. Sau này Hercules dùng mũi tên tẩm máu của Hydra để dọa các vị thần bất tử như thần Apollo và thần Poseidon.

Tham khảo

Sách tham khảo

Liên kết ngoài
Statue of the Hydra battling Hercules at the Louvre

Hoàn toàn không có nguồn tham khảo từ 2009-05-10
Hoàn toàn không có nguồn tham khảo
Thần thoại Hy Lạp
Sinh vật truyền thuyết


title: Pterygia nucea

text:
Pterygia nucea là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Pterygia


title: Hyperaxis maculatus

text:
Hyperaxis maculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto & Gressitt miêu tả khoa học năm 1982.

Chú thích

Tham khảo

Hyperaxis


title: Boschi Sant'Anna

text:
Boschi Sant'Anna là một đô thị với 1.346 dân thuộc tỉnh Verona, vùng Veneto, Italia. Đô thị này có khoảng cách 45 km so với Verona, về phía đông Legnago.

Tham khảo

Đô thị tỉnh Verona
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Wisła

text:
Wisła (phiên âm tiếng Việt từ tiếng Ba Lan: "Vi-xoa") là một trong những con sông dài và quan trọng nhất ở Ba Lan với chiều dài 1.047 km (651 dặm). Diện tích lưu vực là 194.424 km² (75.067 dặm vuông), trong đó 168.699 km² (65.135 dặm vuông) nằm trong lãnh thổ Ba Lan (bao phủ trên một nửa diện tích quốc gia).

Sông Wisła bắt nguồn từ Barania Góra miền nam Ba Lan, con sông có độ cao 1220 mét trên mực nước biển ở vùng Beskid Silesia (phần bắc của dãy núi Carpath), nó tiếp tục đổ qua các khu vực đồng bằng rộng lớn của Ba Lan, chảy qua các thành phố lớn của Ba Lan bao gồm Kraków, Sandomierz, Warszawa, Płock, Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Świecie, Grudziądz, Tczew và Gdańsk. Con sông đổ vào phá Wisła và đổ trực tiếp ra vịnh Gdańsk thuộc biển Baltic qua một đồng bằng với một vài nhánh sông.

Tham khảo

Ghi chú

Liên kết

Sông của Ba Lan


title: Cryptolabis fuscovenosa

text:
Cryptolabis fuscovenosa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Cryptolabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Lacon chabannei

text:
Lacon chabannei là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Guérin-Méneville miêu tả khoa học năm 1829.

Chú thích

Tham khảo

Lacon


title: USS Enterprise

text:
Tàu sân bay USS Enterprise có thể là:
 USS Enterprise (CVN-65)
 USS Enterprise (CV-6)

cs:USS Enterprise
da:USS Enterprise
de:USS Enterprise
en:USS Enterprise
es:USS Enterprise
ko:USS 엔터프라이즈
it:USS Enterprise
nl:USS Enterprise
no:USS «Enterprise»
nn:USS «Enterprise»
pl:USS Enterprise
ro:USS Enterprise
ru:Энтерпрайз
sl:USS Enterprise
fi:USS Enterprise
sv:USS Enterprise


title: 686 Gersuind

text:
686 Gersuind

686 Gersuind là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được August Kopff phát hiện ngày 15.8.1909 ở Heidelberg và được đặt theo tên Gersuind, nhân vật chính trong vở kịch cùng tên của Gerhart Hauptmann

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1909


title: Đại hỏa hoạn Luân Đôn 1666

text:
Đại hỏa hoạn Luân Đôn là vụ hỏa hoạn tồi tệ nhất trong lịch sử Luân Đôn, Anh. Vụ hỏa hoạn bắt nguồn từ một tiệm bánh mỳ ở Pudding Lane, gần bờ sông Thames vào ngày 2 tháng 9 năm 1666, và kéo dài trong 5 ngày. Vụ hỏa hoạn đã phá hủy hầu như toàn bộ khu vực phố cổ Luân Đôn thời Trung Cổ. Ngọn lửa cháy từ phía đông và lan qua phía tây Luân Đôn. Thậm chí vua Charles II và em trai là Công tước xứ York (tức vua James II tương lai) cũng phải tham gia vào công tác chữa cháy. Khoảng 13.200 căn nhà, gần 90 nhà thờ, 6 nhà nguyện, 4 nhà tù đã bị phá hủy. Đây là một trong số nhũng vụ hỏa hoạn lớn nhất từ trước đến nay.

Tham khảo

Liên kết ngoài

  For a review of Hanson's work, see
  A "substantially different" version of Hanson's The Dreadful Judgement (front matter).

  First published between 1970 and 1983, by Bell & Hyman, London. Quotations from and details involving Pepys are taken from this standard, and copyright, edition. All web versions of the diaries are based on public domain 19th century editions and unfortunately contain many errors, as the shorthand in which Pepys' diaries were originally written was not accurately transcribed until the pioneering work of Latham and Matthews.

 Old St Paul's, A Tale of the Plague and the Fire, novel by Harrison Ainsworth

Lịch sử Luân Đôn
Hỏa hoạn tại châu Âu
Năm 1666


title: Tüßling

text:
Tüßling là một đô thị ở huyện Altötting bang Bayern nước Đức. Đô thị Tüßling có diện tích 19,57 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 3148 người.

Tham khảo


title: USS Memphis

text:
Sáu tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ từng được đặt cái tên USS Memphis, nhằm tôn vinh thành phố Memphis thuộc tiểu bang Tennessee:

 USS Memphis (1853) là một tàu hơi nước gỗ 5 khẩu pháo được Hải quân thuê cho chuyến thám hiểm Paraguay và được đổi tên thành Mystic năm 1859
 USS Memphis (1862) là một tàu hơi nước dân sự được Hải quân mua năm 1862 và ngừng hoạt động để bán năm 1869
 USS Memphis (CA-10) được biết trong hầu hết quãng đời hoạt động như là chiếc Tennessee (ACR-10), được đổi tên năm 1916 và bị một cơn sóng thần phá hủy chỉ ba tháng sau đó
 USS Memphis (CL-13) là một tàu tuần dương hạng nhẹ lớp Omaha đã phục vụ từ năm 1925 đến năm 1945
 USS Memphis (T-AO-162) là một tàu chở dầu hạm đội lớp Cumberland được Hải quân sở hữu năm 1956 và chuyển cho Lục quân năm 1967
 USS Memphis (SSN-691) là một tàu ngầm tấn công chạy nămg lượng hạt nhân lớp Los Angeles-class hạ thủy năm 1976 và hiện vẫn còn đang phục vụ

Ngoài ra:
CSS Memphis là một tàu hơi nước của phe Liên Hiệp trong cuộc Nội chiến Hoa Kỳ

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoa Kỳ


title: 21736 Samaschneid

text:
21736 Samaschneid (1999 RW149) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 9 tháng 9 năm 1999 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21736 Samaschneid

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Librizzi

text:
Librizzi là một đô thị ở tỉnh Messina trong vùng Sicilia của Italia, có vị trí cách khoảng 140 km về phía đông của Palermo và vào khoảng 50 km về phía tây của Messina. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.888 người và diện tích là 23,4 km².

Đô thị Librizzi có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Colla Maffone, Murmari, và Nasidi.

Librizzi giáp các đô thị: Montagnareale, Montalbano Elicona, Patti, San Piero Patti, Sant'Angelo di Brolo.

Lịch sử biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Messina
Đô thị Thành phố trung tâm Messina


title: Bufo blombergi

text:
Bufo blombergi (tên tiếng Anh: Cóc Blomberg) là một loài cóc trong họ Bufonidae.
Loài này có ở Colombia và Ecuador.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi. Loài này đang bị đe dọa do mất nơi sống. Tính ngữ của loài được đặt để tưởng nhớ nhà thám hiểm Thụy Điển Rolf Blombergngười đã phát hiện loài cóc này năm 1950.

Nguồn
 Bolívar, W., Coloma, L.A., Ron, S. & Cisneros-Heredia, D. 2004. Bufo blombergi . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

B
Động vật lưỡng cư Ecuador
Động vật lưỡng cư Colombia
Động vật được mô tả năm 1951


title: Aschach an der Donau

text:
Aschach an der Donau là một đô thị ở huyện Eferding bang Oberösterreich, nước Áo. Đô thị này có diện tích 6 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2005 là 2151 người.

Tham khảo


title: (162049) 1996 SZ7

text:
{{DISPLAYTITLE:(162049) 1996 SZ7}}

(162049) 1996 SZ7 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 21 tháng 9 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 162001–163000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Aphelodoris rossquicki

text:
Aphelodoris rossquicki là một loài sên biển mang trần thuộc nhánh Doridacea, là động vật thân mềm chân bụng không vỏ sống ở biển trong họ Discodorididae.

Chú thích

Tham khảo

Aphelodoris


title: Nomada timberlakei

text:
Nomada timberlakei là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Broemeling mô tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1989


title: (7513) 1985 RU2

text:
{{DISPLAYTITLE:(7513) 1985 RU2}}

(7513) 1985 RU2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 5 tháng 9 năm 1985.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1985
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Amiăng

text:
Amiăng (bắt nguồn từ từ tiếng Pháp amiante /amjɑ̃t/), còn được viết là a-mi-ăng hoặc Asbestos theo tiếng Anh, là một tập hợp gồm sáu khoáng vật silicat xuất hiện trong tự nhiên, đều có chung một đặc tính amiăng của chúng: nghĩa là các tinh thể sợi mỏng và dài (tỷ lệ co khoảng 1:20), với mỗi sợi có thể nhìn thấy bao gồm hàng triệu sợi nhỏ có thể được giải phóng bằng mài mòn và các quá trình khác. Các khoáng vật là chrysotil, amosit, crocidolit, tremolit, anthophyllit và actinolit.

Amiăng đã được khai thác trong hơn 4.000 năm, nhưng việc khai thác quy mô lớn chỉ bắt đầu vào cuối thế kỷ 19, khi các nhà sản xuất và xây dựng bắt đầu sử dụng amiăng vì các đặc tính vật lý mong muốn của nó. Một số tính chất đó là sự hấp thụ âm thanh, độ bền kéo trung bình, giá cả và khả năng chống cháy, cách nhiệt và cách điện. Nó được sử dụng trong các ứng dụng như cách điện cho hệ thống dây điện và trong cách nhiệt xây dựng. Khi amiăng được sử dụng để chống cháy hoặc cách nhiệt, sợi thường được trộn với xi măng hoặc dệt thành vải hoặc chiếu. Những đặc tính mong muốn này đã làm cho amiăng trở thành vật liệu được sử dụng rất rộng rãi cho đến cuối thế kỷ 20.

Hít phải các sợi amiăng có thể gây ra các bệnh nghiêm trọng và gây tử vong, bao gồm ung thư phổi, u trung biểu mô và bệnh bụi phổi amiăng (một loại bệnh bụi phổi). Sự lo ngại với bệnh liên quan đến amiăng bắt đầu từ thế kỷ 20 và leo thang trong thập niên 1920 và 1930. Vào thập niên 1980 và 1990, thương mại và sử dụng amiăng đã bị hạn chế rất nhiều, bị loại bỏ hoặc bị cấm hoàn toàn ngày càng tăng ở một số quốc gia, bao gồm Liên minh châu Âu, Úc, Hồng Kông, Nhật Bản và New Zealand. Tuy nhiên, nhiều quốc gia đang phát triển vẫn ủng hộ việc sử dụng amiăng làm vật liệu xây dựng và việc khai thác amiăng vẫn đang diễn ra, với nhà sản xuất hàng đầu là Nga sản xuất khoảng 1 triệu tấn năm 2015.

Mặc dù các bệnh liên quan đến amiăng là rất nghiêm trọng, vật liệu này được sử dụng rất rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Việc amiăng vẫn được tiếp tục sử dụng lâu dài, cả sau khi ảnh hưởng sức khỏe có hại đã được biết hoặc nghi ngờ, và sự xuất hiện chậm của các triệu chứng hàng thập niên sau khi chấm dứt sự tiếp xúc, đã gây ra loạt kiện tụng amiăng dài nhất, tốn tiền nhất trong lịch sử Hoa Kỳ, mặc dù vấn đề kiện tụng pháp lý ít hơn rất nhiều ở hầu hết các quốc gia khác có liên quan. Trách nhiệm pháp lý liên quan đến amiăng cũng là mối quan tâm thường trực của nhiều nhà sản xuất, công ty bảo hiểm và công ty tái bảo hiểm.

Lịch sử

Người ta đã sử dụng amiăng trong hàng ngàn năm để tạo ra các vật thể mềm dẻo, như khăn ăn chống lửa. Trong kỷ nguyên hiện đại, các công ty bắt đầu sản xuất hàng tiêu dùng amiăng ở quy mô công nghiệp. Hiện nay, mọi người nhận ra mối nguy hại cho sức khỏe mà amiăng gây ra, do đó nó đã bị cấm hoặc quy định nghiêm ngặt trên toàn thế giới.

Sử dụng ban đầu
Việc sử dụng amiăng có lịch sử ít nhất 4.500 năm, khi cư dân khu vực hồ Juojärvi ở Đông Phần Lan gia cường các nồi và dụng cụ nấu ăn bằng đất nung với khoáng vật antophyllit (xem gốm amiăng). Một trong những mô tả đầu tiên về vật liệu có thể là amiăng là trong chuyên khảo Perí líthon (Περὶ λίθων, về đá) của Theophrastus vào khoảng năm 300 TCN, mặc dù nhận dạng này đã bị nghi ngờ. Trong cả tiếng Hy Lạp hiện đại và cổ đại, tên thông thường của vật liệu amiăng là amiantos ("tinh khiết", "nguyên chất"), được chuyển thể thành tiếng Pháp là amiante và sang tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha là amianto. Trong tiếng Hy Lạp hiện đại, từ ἀσβεστος (asvestos) hay ασβέστης (asvéstis) được sử dụng nhất quán và duy nhất cho vôi.

Thuật ngữ asbestos (tên gọi khác của amiăng) có thể truy nguyên tới bản thảo Lịch sử Tự nhiên của nhà tự nhiên học La Mã Pliny Già và việc ông sử dụng thuật ngữ asbestinon, có nghĩa là "không thể dập tắt". Trong khi Pliny hoặc cháu trai của ông, Pliny Trẻ thường được gán cho việc nhận ra tác động bất lợi của amiăng đối với con người, nhưng việc kiểm tra các tài liệu gốc cho thấy không có sự hỗ trợ nào cho cả hai nhận định trên.

Những người Ba Tư giàu có làm kinh ngạc khách khứa bằng cách làm sạch một miếng vải bằng cách ném nó vào lửa. Ví dụ, theo Tabari, một trong những đồ vật lạ lùng thuộc Khosrau II Parviz (khoảng 531-579), vị vua vĩ đại của Đế quốc Sasan, là một khăn ăn () mà ông đã làm sạch một cách đơn giản bằng cách ném nó vào lửa. Vải như vậy được cho là đã được làm từ amiăng nhập khẩu qua Kush Hindu. Theo Biruni trong cuốn sách của ông, (لجماهر في معرفة الجواهر, Đá quý) bất kỳ loại vải nào làm bằng amiăng (, Āzarshost) được gọi shostakeh (). Một số người Ba Tư tin rằng sợi này là lông của một con thú, được gọi là samandar (), sống trong lửa và chết khi tiếp xúc với nước, và đó là nơi mà niềm tin trước đây cho rằng kỳ giông (tiếng Hy Lạp: σαλαμάνδρα, tiếng Latinh: salamandra, tiếng Anh: salamander, tiếng Pháp: salamandre, tiếng Nga: саламандра) có thể chịu được lửa phát sinh.

Charlemagne, Hoàng đế La Mã Thần thánh đầu tiên (800-814), được cho là có một chiếc khăn trải bàn làm từ amiăng.

Marco Polo kể lại đã từng được xem, ở một nơi mà ông gọi là tỉnh Ghinghin talas, "một mạch mỏ tốt mà từ đó làm ra tấm vải chúng ta gọi là salamander, không thể bị đốt cháy nếu bị ném vào lửa..."

Một số nhà khảo cổ học tin rằng người xưa đã tạo ra vải liệm từ amiăng, trong đó họ đốt xác của các vị vua của họ, để chỉ lưu giữ tro cốt của họ và ngăn không cho chúng trộn lẫn với gỗ hoặc các vật liệu dễ cháy khác thường được sử dụng trong các đám tang. Những người khác khẳng định rằng người xưa đã sử dụng amiăng để tạo ra bấc vĩnh viễn cho đèn thắp trong lăng mộ hoặc các loại đèn khác. Một ví dụ nổi tiếng là đèn vàng lychni amiăng, mà nhà điêu khắc Callimachus đã làm cho Erechtheion. Trong những thế kỷ gần đây, amiăng thực sự được sử dụng cho mục đích này. Mặc dù amiăng làm cho da bị ngứa khi tiếp xúc, tài liệu cổ cho thấy rằng nó được kê toa cho các bệnh về da và đặc biệt là ngứa. Có thể là họ đã sử dụng thuật ngữ asbestos cho đá xà phòng, bởi vì hai thuật ngữ này thường bị nhầm lẫn trong suốt lịch sử.

Kỷ nguyên công nghiệp

Công nghiệp khai thác amiăng quy mô lớn bắt đầu vào giữa thế kỷ 19. Những nỗ lực ban đầu trong việc sản xuất giấy và vải amiăng ở Ý đã bắt đầu vào thập niên 1850, nhưng không thành công trong việc tạo ra thị trường cho các sản phẩm như vậy. Các mẫu amiăng của Canada đã được trưng bày ở Luân Đôn vào năm 1862 và các công ty đầu tiên được thành lập ở Anh và Scotland để khai thác tài nguyên này. Amiăng lần đầu tiên được sử dụng trong sản xuất sợi và nhà công nghiệp người Đức Louis Wertheim đã áp dụng quy trình này trong các nhà máy của ông ở Đức. Năm 1871, Patent Asbestos Manufacturing Company (Công ty Sản xuất Amiăng Bằng sáng chế) được thành lập tại Glasgow và trong những thập kỷ sau đó, khu vực Clydebank trở thành một trung tâm cho ngành công nghiệp non trẻ.

Khai thác quy mô công nghiệp bắt đầu ở vùng đồi Thetford, Quebec từ thập niên 1870. William Edmond Logan là người đầu tiên nhận thấy lượng lớn amiăng trắng trên các ngọn đồi này với tư cách là người đứng đầu Cơ quan Khảo sát Địa chất Canada. Các mẫu khoáng vật từ đây đã được trưng bày ở Luân Đôn và được nhiều người quan tâm. Với việc khai trương Đường sắt Trung tâm Quebec vào năm 1876, các nhà khai thác mỏ như Andrew Stuart Johnson đã thành lập ngành công nghiệp amiăng trong tỉnh này. Sản lượng 50 tấn của các mỏ vào năm 1878 đã tăng thành trên 10.000 tấn vào thập niên 1890 với việc áp dụng các công nghệ máy móc và sản xuất mở rộng. Trong một thời gian dài, mỏ amiăng lớn nhất thế giới là mỏ Jeffrey ở thị trấn Asbestos, Quebec.

Việc sản xuất amiăng đã bắt đầu ở khu vực Ural của Đế quốc Nga vào thập niên 1880, và ở các vùng núi Bắc Ý với sự hình thành ở Torino của Italo-English Pure Asbestos Company (Công ty Amiăng Tinh khiết Anh-Ý) vào năm 1876, mặc dù điều này đã sớm bị che lấp bởi mức độ sản xuất lớn hơn từ các mỏ ở Canada. Việc khai thác cũng bùng nổ ở Nam Phi từ năm 1893 dưới sự bảo trợ của doanh nhân người Anh Francis Oates, Giám đốc công ty De Beers. Cũng tại Nam Phi việc sản xuất amosit bắt đầu vào năm 1910. Ngành công nghiệp amiăng Hoa Kỳ đã có một khởi đầu sớm vào năm 1858, khi sợi anthophyllit được khai thác để sử dụng làm vật liệu cách nhiệt amiăng của Công ty Johns, tiền thân của Johns Manville hiện tại, tại một mỏ đá tại đồi Ward trên đảo Staten, New York. Sản xuất của Hoa Kỳ đã bắt đầu một cách nghiêm túc vào năm 1899, với việc phát hiện ra các mỏ lớn ở núi Belvidere.

Việc sử dụng amiăng ngày càng phổ biến vào cuối thế kỷ 19, khi các ứng dụng đa dạng của nó bao gồm sơn, bê tông, gạch chống cháy, ống và xi măng lò sưởi, gioăng chịu nhiệt, chống cháy và axit, ống cách nhiệt, trần cách nhiệt, vách thạch cao, sàn, mái chống cháy, đồ ngoại thất, và các chất nối vách thạch cao. Năm 2011, có báo cáo rằng hơn 50% nhà ở tại Anh vẫn chứa amiăng, mặc cho lệnh cấm đối với các sản phẩm amiăng vài năm trước đó.

Ở Nhật Bản, đặc biệt là sau Thế chiến II, amiăng được sử dụng trong sản xuất amoni sunfat cho mục đích sản xuất lúa gạo, phun lên trần, khung sắt và vách của các toa xe đường sắt và các tòa nhà (trong thập niên 1960), và cũng được sử dụng cho các lý do tiết kiệm năng lượng. Sản xuất amiăng ở Nhật Bản đạt đỉnh vào năm 1974 và trải qua những trồi sụt cho đến khoảng năm 1990, khi sản lượng bắt đầu tụt giảm đáng kể.

Khám phá độc tính
Năm 1899, Montague Murray ghi nhận những ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của amiăng. Cái chết đầu tiên được ghi nhận liên quan đến amiăng là vào năm 1906.

Đầu thập niên 1900, các nhà nghiên cứu bắt đầu nhận thấy một số lượng lớn người chết sớm và các vấn đề về phổi ở các thị trấn khai thác amiăng. Nghiên cứu đầu tiên được H. Montague Murray thực hiện tại Bệnh viện Charing Cross, Luân Đôn, vào năm 1900, trong đó một cuộc điều tra sau khi chết của một thanh niên đã chết vì xơ phổi sau khi làm việc 14 năm trong một nhà máy dệt amiăng, đã phát hiện ra dấu vết amiăng trong phổi của nạn nhân. Adelaide Anderson, người thanh tra các nhà máy ở Anh, đã đưa amiăng vào danh sách các chất công nghiệp có hại vào năm 1902. Các cuộc điều tra tương tự đã được tiến hành tương ứng tại Pháp và Ý vào năm 1906 và 1908.

Chẩn đoán đầu tiên về bệnh bụi phổi amiăng được thực hiện ở Anh vào năm 1924. Nellie Kershaw đã được tuyển dụng tại Turner Brothers Asbestos Company ở Manchester, Anh từ năm 1917 để đánh sợi amiăng thô thành sợi. Cái chết của cô vào năm 1924 đã dẫn đến một cuộc điều tra chính thức. Nhà nghiên cứu bệnh học William Edmund Cooke đã xác nhận rằng việc kiểm tra phổi của ông cho thấy vết sẹo cũ của bệnh lao phổi đã lành và xơ hóa lan rộng, trong đó có thể nhìn thấy "các hạt khoáng chất  ... với nhiều hình dạng khác nhau, nhưng phần lớn có góc nhọn." So sánh các hạt này với các mẫu bụi amiăng do S. A. Henry, Thanh tra y tế các xí nghiệp Hoàng gia cung cấp, Cooke kết luận rằng chúng "có nguồn gốc từ amiăng và, vượt qua nghi ngờ hợp lý, là nguyên nhân chính gây ra xơ hóa phổi và do đó là tử vong".

Theo kết quả bài báo của Cooke, quốc hội Anh đã ủy thác điều tra về tác động của bụi amiăng cho E. R. A. Merewether, Thanh tra y tế các xí nghiệp và C. W. Price, thanh tra xí nghiệp và là người tiên phong trong giám sát và kiểm soát bụi. Báo cáo sau đó của họ, Occurrence of Pulmonary Fibrosis & Other Pulmonary Affections in Asbestos Workers (Sự xuất hiện của Xơ phổi & Các vấn đề về phổi khác ở Công nhân Amiăng), đã được trình lên quốc hội Anh vào ngày 24 tháng 3 năm 1930. Báo cáo kết luận rằng sự phát triển của bệnh bụi phổi amiăng có liên quan đến việc hít phải bụi amiăng kéo dài, và bao gồm nghiên cứu sức khỏe đầu tiên của công nhân amiăng, cho thấy 66% những người làm việc từ 20 năm trở lên bị bệnh bụi phổi amiăng. Báo cáo đã dẫn đến việc công bố Quy chế Công nghiệp Amiăng đầu tiên vào năm 1931, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 1932. Quy chế này điều chỉnh việc thông gió và làm cho bệnh bụi phổi amiăng trở thành bệnh nghề nghiệp có thể tha thứ. Thuật ngữ u trung biểu mô (ung thư ở màng bảo vệ xung quanh các cơ quan nội tạng của cơ thể, như màng phổi, màng tim) được sử dụng lần đầu tiên trong y văn vào năm 1931; sự liên kết của nó với amiăng lần đầu tiên được ghi nhận vào khoảng thập niên 1940. Pháp luật tương tự được áp dụng ở Mỹ khoảng mười năm sau.

Khoảng 100.000 người ở Hoa Kỳ đã chết hoặc bị bệnh nan y do phơi nhiễm amiăng liên quan đến công nghiệp đóng tàu. Trong khu vực Hampton Roads, một trung tâm đóng tàu, sự xuất hiện của u trung biểu mô cao gấp 7 lần tỷ lệ quốc gia. Hàng ngàn tấn amiăng đã được sử dụng trong các con tàu trong Thế chiến II để cách nhiệt đường ống, nồi hơi, động cơ hơi nước và tua bin hơi nước. Có khoảng 4,3 triệu công nhân đóng tàu ở Hoa Kỳ trong Thế chiến II; cứ 1.000 công nhân thì có khoảng 14 người chết vì u trung biểu mô và một số người chưa biết đã chết vì bệnh bụi phổi amiăng.

Chính phủ Hoa Kỳ và ngành công nghiệp amiăng đã bị chỉ trích vì không hành động đủ nhanh để thông báo đại chúng về những nguy hiểm, và để giảm phơi nhiễm công chúng. Vào cuối thập niên 1970, các tài liệu của tòa án đã chứng minh rằng các quan chức ngành amiăng biết về những mối nguy hiểm từ amiăng từ thập niên 1930 và đã che giấu chúng với công chúng.

Ở Úc, amiăng đã được sử dụng rộng rãi trong xây dựng và các ngành công nghiệp khác từ năm 1946 đến năm 1980. Từ thập niên 1970, các lo ngại ngày càng tăng về sự nguy hiểm của amiăng và việc sử dụng nó đã bị loại bỏ. Khai thác ngừng năm 1983. Việc sử dụng amiăng đã được loại bỏ vào năm 1989 và bị cấm hoàn toàn vào tháng 12/2003. Sự nguy hiểm của amiăng hiện đã được biết đến ở Úc và có sự giúp đỡ và hỗ trợ cho những người mắc bệnh amiăng hoặc u trung biểu mô.

Sử dụng theo ngành và loại sản phẩm

Nhóm Serpentin
Khoáng vật serpentin có cấu trúc tấm hoặc lớp. Chrysotil (thường được gọi là amiăng trắng) là khoáng vật amiăng duy nhất trong nhóm serpentin. Ở Hoa Kỳ, amiăng trắng là loại amiăng được sử dụng phổ biến nhất. Theo Cẩm nang Thanh tra Xây dựng Amiăng EPA Hoa Kỳ, amiăng trắng chiếm khoảng 95% amiăng được tìm thấy trong các tòa nhà ở Hoa Kỳ. Chrysotil thường có mặt trong nhiều loại sản phẩm và vật liệu, bao gồm:

 Các màng phân cách clo kiềm được sử dụng để sản xuất clo (hiện tại ở Hoa Kỳ)
 Vách thạch cao và các chất kết nối (bao gồm cả lớp che phủ kết cấu).
 Vữa thạch cao.
 Bộ lọc mặt nạ khí trước thập niên 1960 và bộ lọc mặt nạ khí từ Liên Xô.
 Gạch lát sàn, tấm và keo dán vinyl.
 Hắc ín mái lợp, nỉ, vách và ván lợp
 Bảng, ván ốp, mặt bàn và ống nhãn hiệu "Transite".
 Trần bỏng ngô, còn được gọi là trần âm.
 Mái chống cháy.
 Chất bít kín mối nối.
 Vòng đệm công nghiệp và hàng hải.
 Má phanh và giày.
 Rèm cửa sân khấu.
 Chăn chống cháy.
 Cửa chống cháy bên trong.
 Quần áo chống cháy cho lính cứu hỏa.
 Ống cách nhiệt.
 Bộ lọc để loại bỏ các hạt mịn từ hóa chất, chất lỏng và rượu vang.
 Lớp lót nha khoa.
 Đầu nối ống mềm HVAC.
 Phụ gia dung dịch khoan.

Ở Liên minh châu Âu và Úc, nó đã bị cấm như một mối nguy hiểm tiềm ẩn cho sức khỏe và hoàn toàn không được sử dụng. Nhật Bản đang đi theo hướng tương tự, nhưng với tốc độ chậm hơn.

Nhóm amphibol
Amphibol bao gồm amosit (amiăng nâu) và crocidolit (amiăng xanh) trước đây được sử dụng trong nhiều sản phẩm cho đến đầu thập niên 1980. Amiăng Shimolit tạo thành chất gây ô nhiễm của nhiều loại (nếu không phải tất cả) cặn chrysotil có nguồn gốc tự nhiên. Việc sử dụng tất cả các loại amiăng trong nhóm amphibol đã bị cấm ở phần lớn thế giới phương Tây vào giữa thập niên 1980 và ở Nhật Bản vào năm 1995. Một số sản phẩm bao gồm các loại amphibol của amiăng bao gồm:
 Tấm cách nhiệt tỷ trọng thấp (thường được gọi là tấm cách nhiệt AIB hoặc tấm cách nhiệt amiăng) và ngói lợp;
 Ống xi măng amiăng (vẫn được sản xuất ở một số nơi trên thế giới);
 Tấm và ống xi măng amiăng để xây dựng, vỏ cho các dịch vụ cấp nước, điện và viễn thông;
 Vật liệu cách nhiệt và hóa chất (ví dụ: cửa chống cháy, vữa amiăng phun, chất và miếng đệm cách nhiệt).

Nhà sản xuất thuốc lá Lorillard (thuốc lá được lọc của Kent) đã sử dụng amiăng crocidolit trong bộ lọc "Micronite" từ năm 1952 đến 1956.

Trong khi phần lớn sợi amiăng chrysotil đã từng được sử dụng trong má phanh ô tô, giày và đĩa ly hợp, các chất gây ô nhiễm amphibol đã có mặt. Từ khoảng giữa thập niên 1990, má phanh, mới hoặc thay thế, đã được sản xuất thay thế bằng các lớp lót làm từ sợi gốm, cacbon, kim loại và aramid (Twaron hoặc Kevlar, cùng chất liệu được sử dụng trong áo chống đạn).

Tuyết Giáng sinh nhân tạo, được gọi là bông tuyết, trước đây được làm bằng amiăng. Nó được sử dụng để tạo hiệu ứng trong các bộ phim bao gồm Phù thủy xứ Oz và màn hình cửa hàng bách hóa và nó được tiếp thị để sử dụng trong các nhà riêng dưới các nhãn hiệu bao gồm "Pure White", "Snow Drift" và "White Magic".

Xây dựng

Các nước phát triển

Việc sử dụng amiăng trong các dự án xây dựng mới đã bị cấm vì lý do sức khỏe và an toàn ở nhiều quốc gia hoặc khu vực phát triển, bao gồm Liên minh châu Âu, Úc, Hồng Kông, Nhật Bản và New Zealand. Một ngoại lệ đáng chú ý là Hoa Kỳ, nơi amiăng tiếp tục được sử dụng trong xây dựng như ống amiăng xi măng. Tòa Phúc thẩm số 5 đã ngăn EPA cấm amiăng vào năm 1991 vì nghiên cứu của EPA cho thấy lệnh cấm sẽ có giá từ 450 đến 800 triệu USD trong khi chỉ cứu được khoảng 200 mạng sống trong khung thời gian 13 năm và EPA không cung cấp bằng chứng đầy đủ cho sự an toàn của các sản phẩm thay thế. Cho đến giữa thập niên 1980, một lượng nhỏ amiăng trắng đã được sử dụng trong sản xuất Artex, một chất hoàn thiện trang trí, tuy nhiên, một số nhà cung cấp Artex ít được biết đến vẫn bổ sung amiăng trắng cho đến năm 1999.

Trước lệnh cấm, amiăng đã được sử dụng rộng rãi trong ngành xây dựng trong hàng ngàn vật liệu. Một số được đánh giá là nguy hiểm hơn những loại khác do lượng amiăng và tính chất dễ vụn của vật liệu. Sơn phủ, cách nhiệt đường ống và bảng cách nhiệt amiăng (AIB) được cho là nguy hiểm nhất do hàm lượng amiăng cao và tính chất dễ vụn của chúng. Nhiều tòa nhà cũ được xây dựng trước cuối thập niên 1990 có chứa amiăng. Ở Hoa Kỳ, có một tiêu chuẩn tối thiểu cho các khảo sát về amiăng như được mô tả bởi Tiêu chuẩn ASTM E 2356-04. Tại Vương quốc Anh, Ban Điều hành An toàn và Sức khỏe đã ban hành hướng dẫn có tên HSG264 mô tả cách hoàn thành các cuộc khảo sát mặc dù các phương pháp khác có thể được sử dụng nếu chúng có thể chứng minh rằng chúng đã đáp ứng các quy định bằng các phương tiện khác. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ bao gồm một số nhưng không phải tất cả các cơ sở bị nhiễm amiăng trong Danh sách Ưu tiên Quốc gia Superfund (NPL). Việc cải tạo và phá hủy các tòa nhà bị nhiễm amiăng phải tuân theo các quy định NESHAP và OSHA của EPA. Amiăng không phải là vật liệu được bảo vệ dưới sự bảo vệ người mua vô tội của CERCLA. Ở Anh, việc loại bỏ và thải loại amiăng và các chất có chứa nó được bảo vệ theo Quy định về Kiểm soát Amiăng 2006.

Tiêu thụ amiăng của Mỹ đạt mức cao nhất là 804.000 tấn vào năm 1973; nhu cầu amiăng thế giới đạt đỉnh vào khoảng năm 1977, với 25 quốc gia sản xuất gần 4,8 triệu tấn mỗi năm.

Trong các tòa nhà cũ (ví dụ: những tòa nhà được xây dựng trước năm 1999 ở Anh, trước khi amiăng trắng bị cấm), amiăng vẫn có thể có mặt ở một số khu vực. Nhận thức được các vị trí amiăng làm giảm nguy cơ xáo trộn amiăng.

Việc loại bỏ các thành phần xây dựng chứa amiăng cũng có thể loại bỏ khả năng chống cháy mà chúng cung cấp, do đó các thay thế phòng cháy là cần thiết để bảo vệ chống cháy đúng cách mà amiăng ban đầu cung cấp.

Ngoài Châu Âu và Bắc Mỹ
Một số quốc gia, như Ấn Độ, Indonesia, Trung Quốc, Nga và Brasil vẫn tiếp tục sử dụng rộng rãi amiăng. Phổ biến nhất là tấm xi măng amiăng lượn sóng hoặc "tấm A/C" để lợp và làm các bức tường. Hàng triệu nhà ở, nhà máy, trường học, nhà kho và nơi trú ẩn tiếp tục sử dụng amiăng. Việc cắt các tấm này thành các kích thước và khoan lỗ để lắp bu lông 'J' để giữ các tấm vào khung mái được thực hiện tại chỗ. Không có thay đổi đáng kể trong sản xuất và sử dụng các tấm A/C ở các nước đang phát triển sau những hạn chế phổ biến ở các quốc gia phát triển .

Các cuộc tấn công 11 tháng 9 năm 2001
Khi Trung tâm Thương mại Thế giới của Thành phố New York sụp đổ sau vụ tấn công ngày 11 tháng 9, Lower Manhattan bị phủ kín trong hỗn hợp các mảnh vụn xây dựng và vật liệu dễ cháy. Hỗn hợp phức tạp này đã làm dấy lên mối lo ngại rằng hàng ngàn cư dân và công nhân trong khu vực sẽ phải đối mặt với các mối nguy hiểm đã biết trong không khí và trong bụi, như amiăng, chì, sợi thủy tinh và bê tông nghiền. Hơn 1.000 tấn amiăng được cho là đã được thả vào không khí sau sự phá hủy của các tòa nhà. Hít phải hỗn hợp amiăng và các chất độc khác được cho là có liên quan đến tỷ lệ tử vong cao bất thường do ung thư của nhân viên dịch vụ khẩn cấp kể từ sau thảm họa. Hàng ngàn người khác hiện đang được cho là có nguy cơ bị ung thư do tiếp xúc với những người đã chết cho đến nay chỉ là "phần nổi của tảng băng chìm". Một số nhà bình luận đã chỉ trích các cơ quan chức năng sử dụng amiăng trong xây dựng của các tòa nhà.

Vào tháng 5 năm 2002, sau nhiều hoạt động dọn dẹp, thu gom bụi và giám sát không khí được EPA, các cơ quan liên bang khác, thành phố New York và bang New York, thành phố New York chính thức yêu cầu hỗ trợ liên bang để dọn dẹp và kiểm tra cư trú tại vùng lân cận của Trung tâm Thương mại Thế giới về amiăng trong không khí.

Chất gây ô nhiễm amiăng trong các sản phẩm khác

Vermiculit
Vermiculit là một silicat magnesi nhôm-sắt hydrat giống như mica. Nó có thể được sử dụng cho nhiều ứng dụng công nghiệp và đã được sử dụng làm vật liệu cách nhiệt. Một số nguồn trầm tích vermiculit đã được tìm thấy bị nhiễm một lượng nhỏ amiăng.

Một mỏ vermiculit được W. R. Grace and Company vận hành ở Libby, Montana khiến công nhân và cư dân cộng đồng gặp nguy hiểm khi khai thác vermiculit bị nhiễm amiăng, điển hình là richterit, winchit, actinolit hoặc tremolit. Vermiculit bị nhiễm amiăng từ mỏ Libby đã được sử dụng làm vật liệu cách nhiệt trong các tòa nhà dân cư và thương mại xuyên suốt Canada và Hoa Kỳ. Vermiculit nhồi đầy của W. R. Grace and Company được bán trên thị trường dưới tên gọi Zonolite nhưng cũng được sử dụng trong các sản phẩm dạng xịt như Monokote.

Năm 1999, EPA bắt đầu nỗ lực dọn dẹp ở Libby và hiện nay khu vực này là khu vực dọn dẹp Superfund. EPA đã xác định rằng amiăng có hại được giải phóng khỏi mỏ cũng như thông qua các hoạt động khác gây xáo trộn đất trong khu vực.

Tan

Tan (talc) đôi khi có thể bị nhiễm amiăng do sự cận kề của quặng amiăng (thường là tremolit) trong các mỏ tan dưới lòng đất. Năm 1973, luật liên bang Hoa Kỳ yêu cầu tất cả các sản phẩm tan không chứa amiăng, và ngày nay có sự kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt trong việc sản xuất các sản phẩm tan, tách tan cấp mỹ phẩm (ví dụ như bột Talcum) khỏi tan cấp công nghiệp (thường được sử dụng trong các sản phẩm ma sát) đã loại bỏ phần lớn vấn đề này cho người tiêu dùng.

Năm 2000, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm kiểm tra amiăng được chứng nhận đã phát hiện dạng tremolit của amiăng amphibol được tìm thấy ở ba trong số tám nhãn hiệu bút chì màu trẻ em phổ biến được sản xuất một phần từ tan: Crayola, Prang và RoseArt. Trong bút chì màu Crayola, các thử nghiệm tìm thấy mức amiăng khoảng 0,05% trong Carnation Pink (hồng cẩm chướng) và 2,86% trong Orchid (hoa lan); trong bút chì màu Prang, phạm vi từ 0,3% trong cây Periwinkle (dừa cạn) đến 0,54% trong Yellow (vàng); trong bút chì màu RoseArt, nó có từ 0,03% trong Brown (nâu) đến 1,20% trong Orange (da cam). Nhìn chung, 32 loại bút chì màu khác nhau từ các nhãn hiệu này từng chứa nhiều hơn lượng amiăng dấu vết và tám loại khác chứa lượng dấu vết. Viện Nghệ thuật và Vật liệu Sáng tạo, một hiệp hội thương mại thử nghiệm sự an toàn của bút chì màu cho các nhà sản xuất, ban đầu khẳng định kết quả kiểm tra là không chính xác, mặc dù sau đó họ nói rằng họ không kiểm tra amiăng. Vào tháng 5 năm 2000, Crayola cho biết các thử nghiệm là của Richard Lee, một nhà phân tích vật liệu có lời tuyên thệ nhân danh ngành công nghiệp amiăng đã được chấp nhận trong các vụ kiện hơn 250 lần, cho thấy bút chì màu của họ đã thử nghiệm âm tính với amiăng. Mặc dù vậy, vào tháng 6 năm 2000, Binney & Smith, nhà sản xuất Crayola và các nhà sản xuất khác đã đồng ý ngừng sử dụng tan trong các sản phẩm của họ và thay đổi công thức sản phẩm của họ tại Hoa Kỳ.

Công ty khai thác mỏ R T Vanderbilt Co ở Godarneur, New York, nơi cung cấp tan cho các nhà sản xuất bút chì, thông báo rằng "theo hiểu biết và niềm tin tốt nhất của chúng tôi" thì không có amiăng trong tan của họ. Tuy nhiên, báo cáo phương tiện truyền thông cho rằng Cục An toàn và Sức khỏe Mỏ Hoa Kỳ (MSHA) đã tìm thấy amiăng trong bốn mẫu tan được thử nghiệm vào năm 2000. Cục trưởng Cục An toàn và Sức khỏe Mỏ sau đó đã viết cho phóng viên tin tức, rằng "Trên thực tế, chữ viết tắt ND (không phát hiện) trong báo cáo phòng thí nghiệm - cho thấy không có sợi amiăng nào thực sự được tìm thấy trong các mẫu." Nhiều nghiên cứu của các nhà hóa học khoáng vật, sinh học tế bào và độc học từ năm 1970 đến năm 2000 không tìm thấy mẫu amiăng nào trong các sản phẩm tan cũng như các triệu chứng phơi nhiễm amiăng trong số các công nhân làm việc với tan,
</ref> nhưng công trình gần đây đã bác bỏ những kết luận này để đổi thành "giống như" rủi ro amiăng.

Vào ngày 12 tháng 7 năm 2018, bồi thẩm đoàn Missouri đã buộc Johnson & Johnson trả kỷ lục 4,69 tỷ đô la cho 22 phụ nữ cáo buộc các sản phẩm làm từ bột tan của công ty, bao gồm cả phấn rôm trẻ em, có chứa amiăng và khiến họ bị ung thư buồng trứng.

Các loại và sợi liên quan
Sáu loại khoáng vật được Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) định nghĩa là "amiăng", bao gồm các loại thuộc nhóm serpentin và các loại thuộc nhóm amphibol. Tất cả sáu loại khoáng vật amiăng được biết là chất gây ung thư ở người. Các sợi có thể nhìn thấy được, mỗi sợi bao gồm hàng triệu "sợi nhỏ" vi thể có thể được giải phóng bằng mài mòn và các quá trình khác.

Serpentin
Sợi lớp Serpentin là xoăn. Chrysotil là thành viên duy nhất của lớp serpentin.

Chrysotil
Chrysotil, CAS số 12001-29-5, được lấy từ các loại đá serpentinit phổ biến trên toàn thế giới. Công thức hóa học lý tưởng hóa của nó là Mg(SiO) (OH). Chrysotil xuất hiện dưới kính hiển vi dưới dạng sợi trắng.

Chrysotil đã được sử dụng nhiều hơn bất kỳ loại nào khác và chiếm khoảng 95% amiăng được tìm thấy trong các tòa nhà ở Mỹ. Chrysotil linh hoạt hơn các loại amphibol của amiăng, và có thể được kéo thành sợi và dệt thành vải. Sử dụng phổ biến nhất là lợp xi măng amiăng lượn sóng chủ yếu cho ngoài nhà, nhà kho và nhà để xe. Nó cũng có thể được tìm thấy trong các tấm hoặc bảng được sử dụng cho trần nhà và đôi khi cho các bức tường và sàn nhà. Chrysotil từng là một thành phần trong chất nối và một số vữa thạch cao. Nhiều vật phẩm khác đã được chế tạo có chứa amiăng trắng bao gồm lót phanh, vật cản lửa trong các hộp cầu chì, cách nhiệt đường ống, gạch lát sàn, ván lợp dân dụng và gioăng cho thiết bị nhiệt độ cao.

Amphibol
Sợi lớp amphibol là hình kim. Amosit, crocidolit, tremolit, anthophyllit và actinolit là thành viên của lớp amphibol.

Amosit
Amosit, số CAS 12172-73-5, thường được gọi là amiăng nâu, là tên thương mại của amphibol thuộc chuỗi dung dịch rắn cummingtonit - grunerit, thường là từ Nam Phi, được đặt tên là một từ viết tắt một phần của "Các mỏ amiăng Nam Phi". Một công thức được đưa ra cho amosit là Fe7Si8O22(OH)2. Amosit được nhìn thấy dưới kính hiển vi như là sợi dạng thủy tinh màu trắng xám. Nó được tìm thấy thường xuyên nhất như một chất chống cháy trong các sản phẩm cách nhiệt, tấm cách nhiệt amiăng và ngói lợp.

Crocidolit
Crocidolit, số CAS 12001-28-4, thường được gọi là amiăng xanh, là dạng sợi của amphibol riebeckit, được tìm thấy chủ yếu ở miền nam châu Phi, nhưng cũng có ở Úc và Bolivia. Một công thức được đưa ra cho crocidolit là Na2FeFeSi8O22(OH)2. Crocidolit được nhìn dưới kính hiển vi dưới dạng sợi màu xanh.

Crocidolit thường xuất hiện như là sợi mềm dễ vụn. Amphibol dạng amiăng cũng có thể xuất hiện dưới dạng sợi mềm dễ vụn nhưng một số loại như amosit thường thẳng hơn. Tất cả các dạng của amiăng là dạng sợi ở chỗ chúng bao gồm các sợi có chiều rộng nhỏ hơn 1 micromet trong các bó có chiều rộng rất lớn. Amiăng có sợi đặc biệt mịn cũng được gọi là "amianthus".

Vật liệu khác

Các khoáng vật amiăng được quy định khác, chẳng hạn như amiăng tremolit, số CAS 77536-68-6, Ca2Mg5Si8O22(OH)2; amiăng actinolit, số CAS 77536-66-4, Ca2(Mg, FeII)5(Si8O22)(OH)2; và amiăng anthophyllit, số CAS 77536-67-5, (Mg, FeII)7Si8O22(OH)2; ít được sử dụng trong công nghiệp nhưng vẫn có thể được tìm thấy trong nhiều loại vật liệu xây dựng và vật liệu cách nhiệt và đã được sử dụng trong một vài sản phẩm tiêu dùng.

Các khoáng vật dạng amiăng tự nhiên khác, như richterit, Na(CaNa)(Mg,FeII)5Si8O22)(OH)2, và winchit, (CaNa)Mg4(Al,FeIII)(Si8O22)(OH)2, mặc dù không được quy định, nhưng một số người cho rằng có hại không kém tremolit, amosit hoặc crocidolit. Chúng được gọi là "dạng amiăng" chứ không phải amiăng. Mặc dù Cơ quan An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (OSHA) đã không đưa chúng vào tiêu chuẩn amiăng, nhưng NIOSH và Hiệp hội Lồng ngực Hoa Kỳ đã khuyến nghị đưa chúng vào làm vật liệu chịu quy định vì chúng cũng có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe.

Sản xuất

Năm 2009, khoảng 9% sản lượng amiăng của thế giới được khai thác ở Canada. Vào cuối năm 2011, hai mỏ amiăng còn lại của Canada, đều ở Quebec, đã ngừng hoạt động. Vào tháng 9 năm 2012, chính quyền Quebec đã dừng hoạt động khai thác amiăng.

Trong năm 2015, 2 triệu tấn amiăng đã được khai thác trên toàn thế giới. Nga là nhà sản xuất lớn nhất với khoảng 55% tổng số thế giới, tiếp theo là Trung Quốc (20%), Brasil (15,6%) và Kazakhstan (10,8%). Châu Á tiêu thụ khoảng 70% amiăng được sản xuất trên thế giới, với Trung Quốc, Ấn Độ và Indonesia là những nước tiêu thụ lớn nhất.

Ảnh hưởng sức khỏe

Tất cả các loại sợi amiăng được biết là gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe ở người. Amosit và crocidolit được coi là loại sợi amiăng nguy hiểm nhất; tuy nhiên, amiăng chrysotil cũng đã tạo ra các khối u ở động vật và là nguyên nhân được công nhận của bệnh bụi phổi amiăng và u trung biểu mô ở người, và u trung biểu mô đã được quan sát thấy ở những người phơi nhiễm nghề nghiệp với chrysotil, các thành viên gia đình của những người phơi nhiễm nghề nghiệp và những cư dân sống gần các nhà máy và mỏ amiăng.

Trong thập niên 1980 và một lần nữa vào thập niên 1990, người ta cho rằng quá trình sản xuất xi măng amiăng có thể "vô hiệu hóa" amiăng, hoặc là thông qua các quá trình hóa học hoặc là bởi xi măng bám vào các sợi và thay đổi kích thước vật lý của chúng; tuy nhiên các nghiên cứu sau đó cho thấy điều này là không đúng sự thật, và xi măng amiăng hàng chục năm tuổi khi bị phá vỡ giải phóng các sợi amiăng giống y hệt với các sợi được tìm thấy trong tự nhiên, không có sự thay đổi nào có thể phát hiện được.

Tiếp xúc với amiăng dưới dạng sợi luôn được coi là nguy hiểm. Làm việc với, hoặc tiếp xúc với vật liệu dễ vụn, hoặc vật liệu hoặc công trình có thể gây giải phóng sợi amiăng lỏng lẻo, được coi là rủi ro cao. Nói chung, những người bị bệnh do hít phải amiăng thường xuyên bị phơi nhiễm trong công việc mà họ làm việc trực tiếp với vật liệu này.

Các bệnh phổ biến nhất liên quan đến phơi nhiễm mạn tính với amiăng là bụi phổi amiăng và u trung biểu mô.

Quy định

Quốc gia cho phép sử dụng
Bên cạnh việc đã cấm amiang màu trên phạm vi toàn cầu, hiện nay 139 quốc gia đang cho phép sử dụng amiăng trắng. Đặc biệt, một số quốc gia đã từng cấm sử dụng amiang trắng nhưng sau đó đã phải gỡ bỏ lệnh cấm do không có bằng chứng khoa học và nhu cầu của người dân còn sử dụng rất nhiều, trong đó có: Singapore (bỏ cấm vào 10/2010), Mông Cổ (8/2012), Ukraina (7/2017).

Hoa Kỳ

Hoa Kỳ vẫn là một trong các nước phát triển không cấm amiăng, nó là hợp pháp và vẫn được sử dụng rộng rãi trong các sản phẩm được sử dụng phổ biến như quần áo, bọc lót đường ống, gạch lát sàn vinyl, bìa cứng, đường ống xi măng, má phanh, vòng đệm và lớp che phủ mái.

Năm 1989 EPA đã ban hành Quy tắc cấm và loại bỏ amiăng, nhưng năm 1991 những người ủng hộ ngành công nghiệp amiăng đã thách thức và lật ngược lệnh cấm trong một vụ kiện mang tính bước ngoặt: Phụ kiện chống ăn mòn vs Cơ quan bảo vệ môi trường. Mặc dù vụ việc đã dẫn đến một số chiến thắng nhỏ cho quy định về amiăng, EPA cuối cùng đã không chấm dứt sử dụng amiăng. Phán quyết này để lại nhiều sản phẩm tiêu dùng vẫn có thể chứa hợp pháp một lượng amiăng. Để làm rõ các sản phẩm có chứa amiăng hợp pháp, hãy đọc tuyên bố làm rõ của EPA.

Năm 2010, Tiểu bang Washington đã cấm amiăng trong phanh ô tô bắt đầu từ năm 2014. Cơ quan quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp (OSHA), đã đặt giới hạn 100.000 sợi với độ dài bằng hoặc lớn hơn 5 µm trên mỗi mét khối không khí nơi làm việc cho ca làm việc tám giờ và tuần làm việc 40 giờ.

Ngày 17 tháng 6 năm 2019, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) đã công bố bộ quy tắc cuối cùng về các sản phẩm có chứa amiăng tại Mỹ. Dựa trên những nghiên cứu chuyên sâu ở Hoa Kỳ, các tổ chức nước ngoài và các hoạt động can thiệp đã xảy ra ở Hoa Kỳ, EPA kết luận rằng các sản phẩm ống và tấm amiăng xi măng nên được đưa vào bộ quy tắc cuối cùng của Quy tắc với ứng dụng mới (SNUR). Đây là một thông tin quan trọng và mang tính tích cực. Những điều cần chú ý trong bộ quy tắc SNUR là:

 EPA sẽ không đưa ra bất kỳ lệnh cấm nào với các sản phẩm ống nước và tấm amiăng xi-măng tại Hoa Kỳ.
 Sẽ không có thêm hoạt động đánh giá rủi ro cho sản phẩm ống và tấm amiang xi măng nào được thực hiện.
 Từ thời điểm này, yêu cầu duy nhất để bắt đầu việc sản xuất hay nhập khẩu ống và tấm amiăng xi măng đó là cần phải có sự cho phép của EPA. Đây cũng là quy trình đã tồn tại từ năm 1991 đến nay.

Việt Nam
Ở Việt Nam, amiăng không bị cấm và vẫn được sử dụng rộng rãi. Việt Nam là một trong 10 nước sử dụng amiăng nhiều nhất thế giới với lượng nhập khẩu hằng năm khoảng 65.000-70.000 tấn amiăng trắng, Amiăng trắng hiện đang được pháp luật Việt Nam cho phép sử dụng có điều kiện tại các văn bản: Luật Hóa chất (Khoản 1, Điều 8 Nghị định số 113/2017/NĐ-CP); Luật số 3/2016/QH13 Luật sửa đổi Điều 6 và phụ lục số 4 về danh mục ngành, nghề kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư; Luật Chuyển giao công nghệ (Nghị định số 76/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018); Khoản 1, Điều 7 Luật doanh nghiệp số 68/2014/QH13; Điều 32, Nghị định 24a/2016/NĐ-CP về quản lý vật liệu xây dựng; Khoản 12, điều 2, Nghị định 81/2017/NĐ-CP; Khoản 8 Điều 2 Nghị định số 98/2017/NĐ-CP.

Khoảng 90% lượng amiang nhập khẩu được dùng để sản xuất khoảng 100 triệu m² tấm lợp fibrô - xi măng (amiăng-ximăng). Do đây là loại sản phẩm có độ bền cao, chống chịu tốt với thời tiết khắc nghiệt và có giá thành phù hợp với người dân nên tấm lợp fibro xi-măng vẫn đang được sản xuất và sử dụng nhiều, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa, miền núi và hải đảo. Amiăng cũng có mặt ở một số vật liệu/sản phẩm khác như: Cách nhiệt, cách điện, chống cháy, má phanh, tấm trần cách nhiệt, các sản phẩm của hệ thống bảo ôn (đệm giữ nhiệt, giữ lạnh).

Trong dự án Điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển vật liệu xây dựng đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 do Bộ Xây dựng trình Chính phủ tháng 1-2014 vẫn đề nghị tiếp tục sử dụng amiăng trắng lâu dài.

Các quốc gia cấm hoàn toàn

Australia
Việc sử dụng amiăng crocidolit (màu xanh) đã bị cấm vào năm 1967, trong khi việc sử dụng amiăng amosit (màu nâu) vẫn tiếp tục trong ngành xây dựng cho đến giữa thập niên 1980. Cuối cùng, nó đã bị cấm trong các sản phẩm xây dựng vào năm 1989, mặc dù nó vẫn còn trong các vòng đệm và lót phanh cho đến ngày 31 tháng 12 năm 2003, và không được nhập khẩu, sử dụng hay tái chế.

Amiăng tiếp tục là một vấn đề. 2/3 số lượng nhà tại Úc được xây dựng giữa Thế chiến II và đầu thập niên 1980 vẫn chứa amiăng.

Liên minh đại diện cho công nhân được giao nhiệm vụ sửa đổi hộp công tơ điện tại các nơi cư trú nói rằng công nhân nên từ chối thực hiện công việc này cho đến khi các hộp này được kiểm tra amiăng, và người đứng đầu Hội đồng Công đoàn Úc (ACTU) đã kêu gọi Chính phủ bảo vệ công dân của mình bằng cách loại bỏ amiăng vào năm 2030.

Người xử lý vật liệu amiăng phải có giấy phép B-Class cho amiăng kết dính và giấy phép A-Class cho amiăng dễ vụn.

Thị trấn Wittenoom, ở Tây Úc được xây dựng xung quanh một mỏ amiăng (màu xanh). Toàn bộ thị trấn tiếp tục bị ô nhiễm và đã bị phá hủy, cho phép chính quyền địa phương xóa các tham chiếu đến Wittenoom khỏi bản đồ và các biển chỉ đường.

Canada
Ở Canada, amiăng từng được khai thác và được sử dụng rộng rãi, mặc dù việc sử dụng nó đã giảm từ giữa thập niên 1970 và đầu thập niên 1980. Các sản phẩm có chứa amiăng được điều chỉnh theo Quy định về Sản phẩm Amiăng (SOR 2007/260).

Từ ngày 31 tháng 12 năm 2018, việc nhập khẩu, sản xuất, bán, trao đổi hoặc sử dụng các sản phẩm làm từ amiăng là bất hợp pháp. Có những miễn trừ cho việc sử dụng nó trong ngành công nghiệp clo-kiềm, quân đội, cơ sở hạt nhân và khai thác magiê từ dư lượng khai thác amiăng.

Nhật Bản
Những tiết lộ rằng hàng trăm công nhân đã chết ở Nhật Bản trong vài thập kỷ trước vì các bệnh liên quan đến amiăng đã gây ra một vụ bê bối vào giữa năm 2005. Vào năm 1971, Tokyo đã ra lệnh cho các công ty xử lý amiăng phải lắp đặt thiết bị thông gió và kiểm tra sức khỏe định kỳ; tuy nhiên, chính phủ Nhật Bản đã không cấm crocidolit và amosit cho đến năm 1995, và lệnh cấm gần như hoàn toàn với một vài ngoại lệ đối với amiăng đã được thực hiện vào năm 2006, với các ngoại lệ còn lại đã được gỡ bỏ vào tháng 3 năm 2012 để có một lệnh cấm hoàn toàn.

New Zealand
Năm 1984, việc nhập khẩu amiăng amphibol thô (xanh và nâu) vào New Zealand đã bị cấm. Năm 2002, việc nhập khẩu amiăng chrysotil (trắng) cũng bị cấm. Năm 2015, chính phủ tuyên bố rằng việc nhập khẩu amiăng sẽ bị cấm hoàn toàn với các ngoại lệ rất hạn chế (dự kiến sẽ được áp dụng để thay thế các bộ phận của các máy móc cũ) sẽ được xem xét trong từng trường hợp cụ thể.

Phía tây bắc Nelson, ở Thung lũng Takaka Thượng là mỏ amiăng được khai thác thương mại duy nhất của New Zealand. Chrysotil phẩm cấp thấp được khai thác ở đây từ năm 1908 đến năm 1917 nhưng chỉ có 100 tấn được rửa sạch và chuyển đi bằng ngựa thồ. Một đường cấp điện mới cho phép công việc được hồi phục và từ năm 1940 đến năm 1949, 40 tấn mỗi tháng đã được Công ty Hume khai thác. Điều này tiếp tục cho đến năm 1964, do độ dài của sợi ngắn, khả năng thương mại hạn chế buộc phải ngừng khai thác.

Hàn Quốc
Vào tháng 5 năm 1997, việc sản xuất và sử dụng crocidolit và amosit, thường được gọi là amiăng xanh và nâu, đã bị cấm hoàn toàn ở Hàn Quốc. Vào tháng 1 năm 2009, lệnh cấm hoàn toàn đối với tất cả các loại amiăng đã xảy ra khi chính phủ cấm sản xuất, nhập khẩu, buôn bán, lưu trữ, vận chuyển hoặc sử dụng amiăng hoặc bất kỳ chất nào có chứa trên 0,1% amiăng. Năm 2011, Hàn Quốc đã trở thành quốc gia thứ sáu trên thế giới ban hành đạo luật hỗ trợ do thiệt hại từ amiăng, cho phép bất kỳ công dân Hàn Quốc nào được chăm sóc y tế trọn đời cũng như thu nhập hàng tháng từ chính phủ nếu được chẩn đoán mắc bệnh liên quan đến amiăng.

Vương quốc Anh
Tại Vương quốc Anh, các vật liệu amiăng xanh và nâu đã bị cấm hoàn toàn vào năm 1985 trong khi việc nhập khẩu, buôn bán và tái sử dụng amiăng trắng đã bị cấm vào năm 1999. Quy định Kiểm soát Amiăng năm 2012 nêu rõ rằng chủ sở hữu các tòa nhà không phải nhà ở (ví dụ: nhà máy và văn phòng) có "nghĩa vụ quản lý" amiăng tại cơ sở bằng cách tự nhận biết sự hiện diện của nó, đảm bảo vật liệu không bị hư hỏng và loại bỏ khi cần thiết. Chủ lao động, ví dụ các công ty xây dựng, với công nhân của họ có thể tiếp xúc với amiăng, phải đào tạo về amiăng hàng năm cho công nhân của họ.

Liên minh châu Âu
Ở Liên minh châu Âu, vật liệu amiăng đã bị cấm như một mối nguy hiểm tiềm ẩn cho sức khỏe và hoàn toàn không được sử dụng.

Thay thế cho amiăng trong xây dựng

Vật liệu cách nhiệt sợi thủy tinh được phát minh vào năm 1938 và hiện là loại vật liệu cách nhiệt được sử dụng phổ biến nhất. Sự an toàn của vật liệu này cũng bị đặt câu hỏi do sự tương đồng trong cấu trúc vật liệu. Tuy nhiên, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã loại bỏ sợi thủy tinh khỏi danh sách các chất gây ung thư ở người vào năm 2001 và một bài điểm báo khoa học từ năm 2011 đã khẳng định dữ liệu dịch tễ học là không nhất quán và kết luận rằng quyết định của IARC về việc hạ thấp tiềm năng gây ung thư của sợi thủy tinh là hợp lệ (tuy nhiên, nghiên cứu này được tài trợ bởi hợp đồng nghiên cứu được tài trợ của Hiệp hội các nhà sản xuất vật liệu cách nhiệt Bắc Mỹ).

Năm 1978, một loại vải sợi thủy tinh có kết cấu cao được Bal Dixit sáng chế, được gọi là Zetex. Loại vải này nhẹ hơn amiăng, nhưng cung cấp cùng một khổ, độ dày, tay, cảm giác và khả năng chống mài mòn như amiăng. Sợi thủy tinh đã được kết cấu để loại bỏ một số vấn đề phát sinh với sợi thủy tinh, chẳng hạn như khả năng chống mài mòn và độ bền đường may kém.

Ở châu Âu, len khoáng vật và len thủy tinh là các chất cách nhiệt chính trong nhà.

Nhiều công ty sản xuất các sản phẩm xi măng amiăng được gia cố bằng sợi amiăng đã phát triển các sản phẩm kết hợp sợi hữu cơ. Một sản phẩm như vậy được gọi là "Eternit" và một sản phẩm khác là "Everite" hiện sử dụng sợi "Nutec" bao gồm sợi hữu cơ, xi măng portland và silica. Sợi gỗ kết dính xi măng là một thay thế khác. Sợi đá được sử dụng trong các miếng đệm và vật liệu ma sát.

Một chất sợi tiềm năng khác là polybenzimidazol hay sợi PBI. Sợi polybenzimidazol là sợi tổng hợp có điểm nóng chảy cao  cũng không bắt lửa. Do độ ổn định nhiệt và hóa học đặc biệt, nó thường được các sở cứu hỏa và các cơ quan không gian sử dụng.

Tại Việt Nam, loại sợi được sử dụng rộng rãi nhất để thay thế amiăng là sợi PVA. Theo kết quả nghiên cứu: "Kiểm tra, đánh giá chất lượng tấm amiăng xi măng và tấm sợi PVA" do Viện Vật liệu Xây dựng – Bộ Xây dựng triển khai năm 2015 thì "Giá bán 1m2 sản phẩm tấm sử dụng sợi PVA cao hơn tấm sóng amiăng xi măng từ 41,5% đến 80,6%, tấm phẳng xi măng sợi PVA cao hơn tấm phẳng amiăng xi măng từ 55% đến 121%".

Yếu tố công nghệ là một trong những vướng mắc của các sản phẩm thay thế, đặc biệt là trong ứng dụng sản xuất phanh xe hạng nặng (xe tải và xe lửa), tấm lợp amiăng - xi măng hay hệ thống cách điện của ngành công nghiệp hàng không. Tính tới thời điểm này, không sản phẩm thay thế nào mang lại hiệu quả và độ an toàn cao như sợi amiăng trắng.

Ở Việt Nam có hai doanh nghiệp từng đầu tư sản xuất tấm sử dụng sợi thay thế là Navifico và Tân Thuận Cường. Nhà máy Navifico hiện nay đã đóng cửa còn Tân Thuận Cường đã chuyển sang sản xuất tấm amiăng xi măng để duy trì do tấm sợ thay thế không thể bán được ra thị trường vì chất lượng không đảm bảo và giá thành cao.

Bên cạnh đó những nghiên cứu y khoa đã chỉ ra rằng rủi ro sức khỏe do amiăng gây ra cũng phổ biến như rủi ro mà các loại sợi khác đem lại. Như vậy, sản phẩm sợi thay thế cũng có thể là tác nhân gây ảnh hưởng xấu đến các tế bào phổi. Thêm vào đó, việc nghiên cứu những tác động của amiăng trắng đối với sức khỏe người lao động đã được thực hiện hơn 50 năm qua, trong khi các loại sợi khác mới chỉ được đưa vào sử dụng gần đây (từ 10 – 20 năm) (và tác hại của chúng thì chưa được khoa học nghiên cứu và khẳng định một cách cụ thể).

Tái chế và loại bỏ

Các lựa chọn thay thế amiăng cho công nghiệp bao gồm ống bọc ngoài (măng sông), dây thừng, băng keo, vải, vải dệt và các vật liệu tấm cách nhiệt làm từ sợi thủy tinh và silica.

Ở hầu hết các nước phát triển, amiăng thường được loại bỏ như chất thải nguy hại trong các bãi chôn lấp.

Việc phá hủy các tòa nhà chứa một lượng lớn vật liệu gốc amiăng gây ra các vấn đề đặc biệt cho các nhà xây dựng và các nhà phát triển bất động sản - các tòa nhà đó thường phải phá bỏ từng phần, hoặc amiăng phải được loại bỏ cẩn thận trước khi cấu trúc có thể bị phá hủy bằng phương tiện cơ học hoặc chất nổ. Một ví dụ như vậy là Red Road Flats ở Glasgow, Scotland đã sử dụng một lượng lớn tấm xi măng amiăng để ốp tường - ở đây các quy định về sức khỏe và an toàn của Anh quy định rằng vật liệu amiăng phải được đưa đến bãi chôn lấp thông qua một tuyến đường được phê duyệt vào một khoảng thời gian nhất định trong ngày trên phương tiện vận chuyển thích hợp đặc biệt.

Tại Hoa Kỳ, EPA quản lý việc loại bỏ và xử lý amiăng một cách nghiêm ngặt. Các công ty loại bỏ amiăng phải tuân thủ giấy phép EPA. Các công ty này được gọi là các nhà thầu amiăng được cấp phép EPA. Bất cứ khi nào một trong những nhà thầu amiăng này thực hiện công việc, một nhà tư vấn kiểm tra phải tiến hành kiểm tra nghiêm ngặt để đảm bảo amiăng được loại bỏ hoàn toàn.

Amiăng có thể được tái chế bằng cách biến nó thành thủy tinh silicat vô hại. Một quá trình phân hủy nhiệt ở  tạo ra hỗn hợp các pha silicat không độc hại và ở nhiệt độ trên  nó tạo ra thủy tinh silicat. Xử lý nhiệt vi sóng có thể được sử dụng trong quy trình sản xuất công nghiệp để biến amiăng và chất thải có chứa amiăng thành gạch ốp sành sứ, gạch ốp một lửa xốp và gạch gốm.

Sự kết hợp của axit oxalic với siêu âm làm rã hoàn toàn các sợi amiăng chrysotil.

Xem thêm
 Asbestin
 Giảm amiăng
 Xi măng amiăng
 Gốm amiăng
 Tấm lợp fibro xi măng
Bệnh bụi phổi amiăng
 Amiăng và pháp luật
 Tổ chức nâng cao nhận thức về bệnh amiăng
 Danh sách khoáng vật
 Địa chất y tế
 Sách đỏ vật liệu xây dựng

Tham khảo

Khoáng chất công nghiệp
An toàn và sức khỏe nghề nghiệp
Chất gây ung thư
Amiăng


title: Coleophora follicularis

text:
Coleophora follicularis là một loài bướm đêm thuộc họ Coleophoridae. The species was first described năm 1802 by Jean Nicolas Vallot (1771–1860), a French entomologist.

Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 8.

Ấu trùng ăn Asteraceae species (hemp agrimony (Eupatoria cannabinum) và common fleabane (Pulicaria dysenterica).

Tham khảo

Liên kết ngoài
Species info
UKmoths

Động vật được mô tả năm 1802
Coleophora
Côn trùng châu Âu


title: Antocha brevinervis

text:
Antocha brevinervis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Tham khảo

Antocha
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Thế vận hội Mùa hè 1992

text:
Thế vận hội Mùa hè 1992, tên chính thức là Thế vận hội Mùa hè thứ XXV, là một sự kiện thể thao quốc tế quan trọng diễn ra tại thành phố Barcelona (Tây Ban Nha) từ ngày 25 tháng 7 đến 9 tháng 8 năm 1992. 9.356 vận động viên tranh tài ở 286 nội dung thi đấu thuộc 32 môn thể thao.

Ngày 17 tháng 10 năm 1986, Barcelona chính thức được IOC lựa chọn làm thành phố đăng cai sự kiện thể thao này, vượt qua các ứng cử viên khác là Amsterdam của Hà Lan, Beograd của Nam Tư, Birmingham của Anh, Brisbane của Úc và Paris của Pháp.

Các quốc gia tham dự

Bảng tổng sắp huy chương
Dưới đây là 10 quốc gia đoạt được nhiều huy chương vàng nhất.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 IOC Site on 1992 Summer Olympics
 Barcelona Olympic Foundation
 Official Report of the Games of the XXV Olympiad Barcelona 1992
 Olympic Review 1992 - Official results
 Barcelona Olympic Stadium
 Barcelona 1992 Olympic pins (broken link)

Năm 1992
Thể thao Barcelona
1992


title: Yangju

text:
Yangju (Hangul:양주, Hanja: 楊州, Hán Việt: Dương Châu) là thành phố thuộc tỉnh tỉnh Gyeonggi, Hàn Quốc. Thành phố có diện tích 310,1 km2, dân số là 179.923 người (năm 2008). Thành phố có cự ly  km về phía nam Seoul. Thành phố có  dong (phường).

Các đơn vị hành chính
Thành phố được chia thành 1 eup, 4 myeon, 6 dong (phường)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 City government website
 회정역 파밀리에

Gyeonggi
Thành phố của Hàn Quốc
Thành phố của Gyeonggi


title: Hylaeus volcanicus

text:
Hylaeus volcanicus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Perkins mô tả khoa học năm 1899.

Chú thích

Tham khảo

V
Động vật được mô tả năm 1899


title: Drapetes similaris

text:
Drapetes similaris là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Cobos miêu tả khoa học năm 1975.

Chú thích

Tham khảo

Drapetes


title: Tipula arecuna

text:
Tipula arecuna là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Tillandsia geminiflora

text:
Tillandsia geminiflora là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài bản địa của Brasil.

Giống
 Tillandsia 'Bushfire'
 Tillandsia 'J. R.'
 Tillandsia 'Mystic Twins'
 Tillandsia 'Pink Sugar'
 Tillandsia 'Pink Surprise'

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009
BSI Cultivar Registry  Truy cập 11 tháng 10 năm 2009

G
Thực vật Brasil
Thực vật Nam Mỹ
Thực vật được mô tả năm 1834


title: Pachybrachis pteromelas

text:
Pachybrachis pteromelas là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Graells miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Pachybrachis


title: Bulimulus achatellinus

text:
Bulimulus achatellinus là một loài ốc nhiệt đới hô hấp trên cạn, a pulmonate động vật chân bụng Mollusca thuộc phân họ Bulimulinae.

Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Nó bị đe dọa do mất nơi sống.

Chú thích

Tham khảo
 Parent, C. 2003. Bulimulus achatellinus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 6 tháng 8 năm 2007.

Bulimulus


title: Trận Actium

text:
{{Thông tin chiến tranh
|conflict=Trận Actium
|partof=Chuỗi xung đột cuối cùng của Cộng hoà La Mã
|image=[[Tập tin:Castro Battle of Actium.jpg|250px|The Battle of Actium, by Lorenzo A. Castro, painted 1672.]]
|caption=Trận chiến Actium, tranh vẽ của Lorenzo A. Castro vào năm 1672.
|date=2 tháng 9, 31 TCN
|place=Biển Ionia, gần thuộc địa Actium (thuộc Hy Lạp) của La Mã
|result=Lực lượng của Octavius đại thắng
|combatant1=Lực lượng của Octavius
|combatant2=Nhà Ptolemaios Ai Cập,Lực lượng của Marcus Antonius
|commander1=Octavius,Marcus Vipsanius Agrippa,Lucius Arruntius,Marcus Lurius,Titus Statilius Taurus
|commander2=Marcus Antonius,Cleopatra VII,Lucius Gellius Publicola,Marcus Octavius,Marcus Insteius,Publius Canidius Crassus,Gaius Caelus
|strength1=250 thuyền chiến, hầu hết là tàu liburnian và Hexeres với 16,000 lính hải quân và 3,000 cung thủ.
|strength2=230 thuyền chiến, hầu hết là thuyền năm mái chèo với một số Deceres lớn hơn, 30/50 tàu vận chuyển và 60 thuyền chiến Ai Cập. 2,000 cung thủ và 20,000 lính hải quân.
|casualties1=Khoảng 2500
|casualties2=Trên 5,000 bị giết;200 tàu bị đánh chìm hoặc tịch thu
}}
Trận Actium là trận chiến có ý nghĩa quyết định trong chuỗi các cuộc nội chiến thời Cộng hòa La Mã, với hai phe tham chiến: một bên là lực lượng của Octavius và một bên là liên minh giữa Marcus Antonius và nữ hoàng Cleopatra. Trận chiến nổ ra ngày 2 tháng 9 năm 31 TCN trên biển Ionia gần thuộc địa Actium (thuộc Hy Lạp) của La Mã. Hải quân của Octavius được chỉ huy bởi tướng Marcus Vipsanius Agrippa, trong khi lực lượng của Antony được bổ sung thêm bởi hải quân của nữ hoàng Cleopatra VII của nhà Ptolemaios nước Ai Cập.

Chiến thắng của Octavius cho phép ông củng cố quyền lực trên toàn Đế chế La Mã và các thuộc địa, đưa đến việc viện Nguyên lão phải tôn ông là Princeps ("Công dân thứ nhất''") và danh hiệu Augustus. Từ đây, ông trở thành người đứng đầu nhà nước La Mã. Nhiều sử gia cho rằng sự củng cố quyền lực và nhận tước hiệu Augustus của Octavius sau chiến thắng này đã đánh dấu kết thúc của thời Cộng hòa La Mã và bắt đầu thời kỳ Đế chế La Mã (nhưng một số sử gia khác cho rằng sự kết thúc của thời Cộng hòa La Mã là việc Julius Caesar bị ám sát).

Bối cảnh
Thỏa thuận chính trị Tam đầu chế lần thứ 2 bị phá vỡ khi Octavius cảm nhận được mối hiểm họa từ Caesarion, người con trai ruột của nữ hoàng Ai Cập Cleopatra và Julius Caesar. Vào năm 44 TCN, theo di chúc, Octavius trở thành người thừa kế hợp pháp duy nhất của Julius Caesar, một nhà lãnh đạo La Mã vĩ đại. Nguồn gốc quyền lực, sự trung thành của các quân đoàn và tướng lĩnh đối với Octavius có được phần lớn nhờ vị trí này. Tuy nhiên, lợi thế này bị đe dọa khi Antonius, người cùng hợp tác chính trong tam đầu chế, li dị với chị ông là bà Octavia Trẻ và đến Ai Cập để liên minh với người yêu là nữ hoàng Cleopatra. Bước tiếp theo trong chiến lược của Antonius là cố gắng để Caesarion được chấp nhận là người thừa kế hợp pháp của Julius Caesar. Thật vậy, vào năm 34 TCN, Caesarion lúc đó 13 tuổi chính thức được Antonius và Cleopatra trao quyền lực dưới danh hiệu "Vua của các Vua".

Nhiều chính trị gia của La Mã tin rằng Antonius đã cố sức để thống trị Ai Cập và nhiều vương quốc ở phía đông, trong khi vẫn duy trì ảnh hưởng của mình tại các quân đoàn ở vùng phía đông La Mã. Những hành động của Antonius khiến nhiều người La Mã không vừa ý, và Octavius đã tranh thủ lợi thế này để thu phục nhân tâm của người dân La Mã về phía mình. Ông đáp trả Antonius bằng cách phát động một cuộc chiến tuyên truyền, tố cáo Antonius là một mối đe dọa của La Mã. Theo Octavius, mục đích cuối cùng của Antonius là thiết lập một chế độ chuyên chế trên toàn La Mã dựa vào Caesarion và chi phối toàn bộ Viện Nguyên lão. Khi thỏa thuận tam đầu chế hết hạn vào ngày cuối cùng của năm 33 TCN, Viện nguyên lão tuyên chiến với Cleopatra và hủy bỏ mọi liên kết của Antonius đối với nhà nước La Mã.

Năm 32 TCN, một phần ba Viện Nguyên lão và hai quan chấp chính đứng về phe Antonius. Antonius chuẩn bị hải quân và bộ binh để sẵn sàng đối đầu với Octavius. Octavius cũng không chậm trễ với tình hình. Các hoạt động quân sự bắt đầu vào năm 31 TCN, khi tổng chỉ huy quân của Octavian, tướng Agrippa, chiếm được Methone, một thị trấn Hy Lạp vốn là đồng minh của Antonius.

Trận chiến
Antonius dự định đột kích vào Italy trong năm 32 TCN, và đã tiến quân tới Corcyra. Nhưng khi bị ngăn trở bởi đội chiến hạm của Octavius, Antonius đành trở về nghỉ đông tại Patrae, trong lúc phần lớn hạm đội của ông trú tại vịnh Ambracian, còn bộ binh thì đóng trại gần mũi đất Actium. Phía đối diện của eo biển dẫn vào vinh Ambracian (vịnh Actium) được bảo vệ bởi một tháp canh và một bộ phận quân đội.

Sau khi những đề nghị thương lượng của Octavius bị từ chối thẳng thừng, cả hai phía sẵn sàng cho một cuộc chiến vào năm sau. Vài tháng đầu năm không có diễn biến gì đáng kể ngoại trừ một vài chiến thắng lẻ tẻ của Agrippa ở bờ biển Hy Lạp, nhằm làm phân tâm Antonius. Tới tháng 8 khi một bộ phận quân đội của Octavius được đưa tới gần doanh trại của Antonius ở phần bắc eo biển, Antonius cũng chưa có động tĩnh gì. Phải mất vài tháng nữa thì toàn lực của Antonius mới tới được nơi mà ông ta đang trú đông. Nhưng trong vài tháng này thì không chỉ Agrippa tiếp tục đột kích vào bờ biển Hy Lạp, mà Octavius cũng có được chiến thắng để đẩy lui quân của Antonius khỏi bờ bắc eo biển và dồn họ vào trại ở phía nam. Cleopatra lúc này khuyên Antonius nên đưa quân vào đồn trú trong các thành phố vững chãi và rút thủy binh về Alexandria. Vì số lượng đông đảo của quân Ai Cập trong lực lượng của Antonius, cũng như là tầm ảnh hưởng cá nhân của Cleopatra, lời khuyên này có vẻ như đã được nghe theo.

Octavius nắm được tình hình và suy nghĩ cách ngăn chặn. Một ý tưởng xuất hiện: để Antonius ra khơi và rồi tấn công. Quyết định tấn công cũng được sự hậu thuẫn từ Agrippa. Vào ngày đầu tiên của tháng 9, ông ta ra lệnh cho hạm đội sẵn sàng chiến đấu. Ngày hôm sau thời tiết ẩm ướt và biển động. Khi kèn trumpet vang lên, hạm đội của Antonius bắt đầu rời khỏi eo biển theo hàng, trong yên lặng. Sau một thoáng chần chừ, Octavius cho hạm đội của mình đi về bên phải và vượt qua tàu địch. Sợ bị bao vây, Antonius buộc phải hạ lệnh tấn công.

Tương quan lực lượng
Hai bên gặp nhau bên ngoài vịnh Actium vào sáng ngày 2 tháng 9 năm 31 TCN. Hạm đội của Marcus Antonius có 500 thuyền, trong đó có 230 thuyền chiến lớn có tháp trụ với đầy binh sĩ có vũ trang. Thuyền của ông ta sau lưng là vịnh, hướng ra phía biển. Mark Antony và Gellius Publicola chỉ huy cánh phải, Marcus Octavius và Marcus Insteius chỉ huy trung tâm, với lực lượng của Cleopatra đóng phía sau họ, còn Gaius Sosius chịu trách nhiệm cánh trái và cũng là người mở màn đợt tấn công. Viên tướng Publius Canidius Crassus chỉ huy đội quân trên bờ của Antonius.

Lực lượng của Octavius có 250 thuyền chiến và chờ sẵn ở bên ngoài vịnh, quay mặt vào trong. Phía cánh trái của Octavius được chỉ huy bởi vị tướng dày dạn kinh nghiệm là Agrippa, Lucius Arruntius chỉ huy ở trung tâm, và ở cánh phải là Marcus Lurius. Titus Statilius Taurus chỉ huy quân bộ binh của Octavius đóng ở bờ bắc của eo biển.

Chiến đấu
Trận chiến khốc liệt kéo dài cả buổi chiều mà không phân định thắng bại. Phần lớn thuyền của Antonius là thuyền to năm mái chèo với mũi nhọn lớn, có thể nặng tới 300 tấn. Thuyền của ông phần lớn có trang bị móc sắt, sẽ hiệu quả nếu đánh trúng thuyền địch, nhưng nếu không thành công thì có thể làm hư hại chính tàu mình hoặc gây ra những sự chậm trễ khiến các thủy thủ trên tàu trở thành mồi ngon cho những mùi tên hay lao từ các tàu nhỏ hơn. Mũi tàu được bọc bằng các phiến đồng và gỗ cắt vuông, khiến những đối thủ muốn dùng trang bị tương tự để phá tàu sẽ gặp khó khăn.

Không may cho Antonius là nhiều tàu của ông bị bỏ không; có một đợt sốt rét nặng trong lúc họ đóng quân. Không còn cách nào khác là ông phải thiêu hủy các chiến thuyền bỏ không, và kéo phần còn lại hạm đội sát lại gần nhau hơn. Với nhiều binh lính không thể phục vụ, chiến thuật đâm thẳng vào để phá tàu mà ông dự định được đã không thể thực hiện.

Thuyền của Octavius thì nhỏ hơn và có những thủy thủ có trình độ tốt hơn. mặc dù thuyền của Octavius nhẹ hơn nhưng lại thích ứng tốt hơn trong điều kiện sóng lớn, có khả năng đảo lại rất nhanh và quay lại chiến đấu, cũng như là rút lui rất nhanh để khỏi bị bắn, sau khi đã bắn tên hoặc lao vào tàu địch. Các tàu nhỏ này có thể cơ động hơn tàu của Antonius chuyên phá vỡ tàu địch cùng lúc với việc tấn công thủy thủ trên tàu với một trận mưa tên và đá.

Trước trận chiến, một tướng của Antonius là Quintus Dellius đã quy hàng Octavius và tiết lộ kế hoạch tác chiến của Antonius. Antonius muốn dùng những tàu to nhất để đẩy lùi cánh của Agrippa ở phía bắc của hàng, nhưng hạm đội của Octavius đã biết trước chiến thuật này và tránh khỏi tầm hạm đội của Antonius. Sau giữa trưa, Antonius buộc phải dàn trải tàu ra trở lại để quyết chiến.

Trong trận chiến, Cleopatra ở phía sau đã không chịu nổi sự hồi hộp và vì quá lo lắng nên đã ra hiệu rút lui. Lực lượng của Cleopatra chạy thẳng ra vùng biển ngoài vịnh mà không giao chiến. Có một cơn gió nhẹ thổi đúng hướng, thế là tàu của Cleopatra đã mất dạng. Antonius không nhìn thấy tín hiệu rút lui, và nghĩ rằng đó là do hoảng sợ khi thua trận mà đội tàu đã bỏ chạy. Sự mất tinh thần chiến đấu lan truyền rất nhanh, nhiều tàu phe Antonius đều căng buồm, hạ tháp và các vũ khí hạng nặng xuống khoang. Một số tàu vẫn còn chiến đấu nhưng cũng chỉ được đến đêm khi nhiều chiếc đã bị cháy vì trúng lửa. Antonius hạ cờ xí xuống thuyền nhỏ và mang theo vài thuyền nhỏ trốn thoát. Phần còn lại trong hạm đội của ông đều bị bắt hoặc đánh chìm bởi hải quân của Octavius.

Sau trận chiến, Octavius cố gắng cứu các thủy thủ còn kẹt lại trên các tàu đang cháy, và đã ở lại cả đêm trên thuyền. Ngày hôm sau, những binh sĩ của Antonius không thể trốn thoát được đều quy phục hoặc bị truy đuổi tới tận Macedonia và buộc phải đầu hàng. Trại của Antonius đã bị chiếm và Đế chế La Mã chỉ còn một người chủ duy nhất.

Sau trận chiến
Trận chiến đã để lại những ảnh hưởng sâu rộng về mặt chính trị. Trong bóng tối, 19 quân đoàn và 12.000 kỵ binh đã tháo chạy trước khi Antonius có thể đối đầu với Octavius trên bộ. Sau khi Antonius mất hạm đội, lực lượng trên bộ của ông ta, vốn ngang với Octavius, đã bỏ trốn với số lượng lớn. Mặc dù không mất đế chế của mình nhưng Antonius đã trở thành một kẻ chạy trốn và phản loạn, không có vị trí pháp lý mà các thành viên nguyên lão đã trao cho ông trước kia. Một vài chiếc tàu trong hạm đội chiến thắng đã truy đuổi Antonius, nhưng Octavius thì tới Hy Lạp và châu Á, và nghỉ đông ở Samos, mặc dù cũng có một thời gian ngắn ông phải tới Brundisium để dẹp loạn và phân chia đất đai.

Ở Samos, Octavius nhận một thông điệp từ Cleopatra với một vương miện vàng và ngai vàng, đề nghị thoái vị. Nữ hoàng tin rằng bà sẽ được đối xử tốt, vì Octavius cũng muốn giữ bà lại cho lễ ăn mừng chiến thắng của ông ta. Antonius, đóng quân ở Paraetonium, cảm thấy bị bỏ rơi, và cầu khẩn Octavius cho ông ta được sống như một dân thường ở Athens. Tới mùa xuân thì ông ta bị tấn công mạnh từ cả hai phía: tướng C. Cornelius Gallus từ Paraetonium, và Octavius đổ bộ vào Pelusium, dường như được sự tiếp ứng của cả Cleopatra. Antonius bị Gallus đánh bại và phải trở về Ai Cập, tiến về Pelusium.

Mặc dù có một trận thắng ở Alexandria vào năm 30 TCN, quân đội của Antonius bỏ trốn càng lúc càng nhiều, khiến ông ta không đủ lực lượng để giao chiến với Octavius. Một thất bại quyết định nữa đã khiến Marcus Antonius tháo chạy khỏi chiến trường. Do một sự hiểu lầm trong việc truyền tin mà ông tưởng rằng Cleopatra đã bị bắt và tự tử. Không trốn thoát lên thuyền được, Antonius đã tự đâm mình và được đưa đến khu lăng tẩm mà Cleopatra đang bị giam cầm, và chết trong tay bà. Nữ hoàng đã cố gắng cầu xin sự tha thứ từ Octavius, nhưng sau đó bà cũng tự tử, còn Octavius giết nốt Caesarion để đảm bảo vị trí của mình như là người thừa kế duy nhất của Julius Caesar.

Chiến thắng trong trận Actium đã giúp Octavius kiểm soát được biển Địa Trung Hải, và ông ta trở thành "Augustus Caesar" và "công dân số một" của thành Rome. Chiến thắng này đã củng cố quyền lực của ông trong mọi tổ chức của người La Mã và đánh dấu bước chuyển từ thời Cộng hòa La mã sang Đế chế La Mã, thống trị châu Âu nhiều thế kỷ sau. Sự đầu hàng của Hy Lạp và cái chết của Cleopatra cũng đánh dấu sự kết thúc của thời đại Hellenistic và vương triều Plotemy. Có thể nói trận Actium là một trong những trận chiến quan trọng nhất trong lịch sử Đế chế La Mã.

Chú giải

Tham khảo

 Military Heritage published a feature about the Battle of Actium, involving Mark Antony, Gaius Julius Caesar Octavianus aka. Octavian (Julius Caesar's 18-year old adopted son and heir), and Cleopatra of Egypt (Joseph M. Horodyski, Military Heritage, August 2005, Volume 7, No. 1, pp 58 to 63, and p. 78), ISSN 1524-8666.
 Everitt, Anthony. Augustus: The Life of Rome's First Emperor. New York, Random House. 2006.

Liên kết ngoài

 The Actium Project
 The Naval Battle of Actium
 Cassius Dio, Roman History, Book 50

A
Năm 31 TCN
Chiến tranh nhà Ptolemy
Triều đại Julia-Claudia