title: Quách Đình Bảo

text:
Quách Đình Bảo (1434–1508) là một chính trị gia thời vua Lê Thánh Tông. Theo Lịch triều hiến chương loại chí, ông là một trong 18 vị quan phò tá có công lao và tài đức nhà Lê sơ. Ông cũng là một thành viên của Tao đàn nhị thập bát tú, do vua Lê Thánh Tông sáng lập.

Tiểu sử
Ông quê ở xã Thái Phúc, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Theo gia phả họ Quách (Nam Châu đồng phả, bản gốc tiếng Hán) ông sinh trưởng trong gia đình thư lại ở địa phương. Thuở nhỏ, ông cùng các em nổi tiếng chăm học (người em út là Quách Hữu Nghiêm sau cũng đỗ Hoàng giáp năm 1466). Tháng năm Quý Mùi (1463), ông đi thi Hội và đỗ Hội nguyên, cùng đỗ với Lương Thế Vinh và 42 người khác. Ngày 16 tháng 2 (tức 5 tháng 3 năm 1463), ông dự thi Đình. Khi truyền lô ngày 22 (tức 11 tháng 3), Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên, Nguyễn Đức Trinh đỗ Bảng nhãn, còn ông đỗ Thám hoa.

Sau khi đỗ Thám hoa, ông ra làm quan với chức Trực học sĩ trong viện Hàn lâm. Thời đại của ông là đời vua Lê Thánh Tông, một minh quân hàng bậc nhất trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam, người hết sức quý trọng nhân tài. Do đó, cùng với Lương Thế Vinh, và nhiều nhân tài khác được vua trọng dụng, Quách Đình Bảo đã đem hết tài năng và sức lực ra cống hiến cho vương triều nhà Lê. Năm Canh Dần (1470), niên hiệu Hồng Đức thứ nhất, Quách Đình Bảo được cử đi sứ nhà Minh, cùng với Nguyễn Đình Mỹ, bàn về việc Chiêm Thành. Sau khi đi sứ thành công, về nước năm Tân Mão (1471), ông được thăng Đông các hiệu thư, phó Đô ngự sử kiêm Tả xuân phường, Tả trung doãn (phẩm trật thuộc hàng chánh tam phẩm, có nhiệm vụ chỉ bảo Thái tử học hành). Năm 1483 vua Lê Thánh Tông thăng ông lên chức Thượng thư bộ Lễ kiêm Tả xuân phường, Tả trung doãn. Trên cương vị thượng thư bộ Lễ, là bộ cai quản trực tiếp việc khoa cử, lựa chọn nhân tài, năm 1485 ông đã trình tấu khởi xướng việc phân loại lại và định danh các tiến sĩ đỗ các khoa thi nho học nhà Hậu Lê trước đó cho phù hợp với quy định năm 1472 của vua Lê Thánh Tông. Ngoài việc được giao phụ trách chính xây dựng bia tiến sĩ thì ông cùng Thân Nhân Trung và các danh thần khác soạn lời cho các bia tiến sĩ (năm 1484 vua Lê Thánh Tông mới khởi sự lập bia tiến sĩ, bia đầu tiên là bia tiến sĩ năm 1442). Do làm việc ngay thẳng công bằng, năm 1485, ông được đổi sang làm Thượng thư bộ Hình. Năm 1494, vua Lê Thánh Tông lập ra Tao đàn, tập hợp 28 vì sao sáng trên bầu trời thơ văn Đại Việt lúc đó như: Lê Thánh Tông, Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Quách Đình Bảo, Quách Hữu Nghiêm, Lương Thế Vinh, Lê Hoằng Dục, Nguyễn Đình Mỹ... cho ra đời nhiều tập thơ: Hồng Đức quốc âm thi tập, Quỳnh uyển cửu ca, Cổ tâm bách vịnh, Xuân văn thi tập... thì ông là một thành viên tích cực của Tao đàn.

Năm 1484, Lê Thánh Tông sai ông ghi chép họ tên thứ bậc các tiến sĩ từ khoa Nhâm Tuất Đại Bảo năm thứ 3 (1442) triều Lê Thái Tông đến khoa Giáp Thìn Hồng Đức năm thứ 15 (1484), tổng cộng 10 khoa, để bộ Công khởi công dựng bia Tiến sĩ. Nhân đây, Quách Đình Bảo xin đổi Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa thành Tiến sĩ cập đệ; Chánh bảng thành Tiến sĩ xuất thân; Phụ bảng thành đồng Tiến sĩ xuất thân.

Quách Đình Bảo là anh cả và Quách Hữu Nghiêm là em út trong một gia đình có bốn anh em trai đều học hành đỗ đạt. Cả hai ông đều đỗ tiến sĩ, đều là quan đại thần đời vua Lê Thánh Tông, đều giữ chức Thượng thư, đều giữ chức Đô ngự sử, đều đi sứ nhà Minh, đều tham gia Hàn lâm viện, là quan đề điệu (Chánh chủ khảo) trong các cuộc thi đình tại Quốc Tử Giám và đều phò Vua, tham gia trực tiếp đi đánh trận mở mang bờ cõi sang phía nam và phía tây. Cả hai ông đều đã có những đóng góp lớn trong các hoạt động chính trị, ngoại giao, giáo dục, thơ văn và quân sự thời bấy giờ, một thời được công nhận là thịnh vượng nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam, một thời Vua sáng gặp tôi hiền.

Ông mất ngày mùng 1 tháng 7 năm Mậu Thìn (1508), thọ 74 tuổi. Khu lăng mộ của ông rộng 3 sào đất, được giữ nguyên làm di tích ở Thái Phúc.

Dân làng Vân Tiến, xã Yên Tiến, huyện Ý Yên, Nam Định, là nơi ông Bảo dẫn 4 ông họ Nguyễn về mở ấp, lập đền thờ ông như thành hoàng làng từ 500 năm nay (mặc dù ở làng này không có ai họ Quách). Hiện nay đường phố tại Thành phố Hồ Chí Minh và Thái Bình mang tên ông.

Các tác phẩm
Tập thơ Anh hoa hiếu trị, năm 1468.
Các bộ sử có công sức đóng góp của ông, gồm:
Thiên nam dư hạ tập, năm 1483, là bộ sách gồm 100 quyển, ghi chép mọi chế độ, luật lệ, văn thư, điển lễ, cáo sắc của Việt Nam từ các triều đại phong kiến trước đó cho đến nhà Hậu Lê.
Thân chinh ký sự, năm 1483, biên soạn cùng Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Đào Cử và Đàm Văn Lễ.

Chú thích

Liên kết ngoài

Quan lại nhà Lê sơ
Nhà thơ Việt Nam thời Lê sơ
Thám hoa Việt Nam
Nhà giáo Việt Nam thời Lê sơ
Người Thái Bình
Hội nguyên Việt Nam


title: Olivella defiorei

text:
Olivella defiorei là một loài ốc biển cỡ nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Olivellidae, họ ốc ôliu nhỏ.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Olivella


title: Gaël Clichy

text:
Gaël Clichy (sinh 26 tháng 7 năm 1985 ở Toulouse), Pháp là một cầu thủ bóng đá người Pháp hiện đang chơi cho câu lạc bộ Servette ở vị trí hậu vệ.

Tiểu sử

Tuổi thơ
Clichy lớn lên ở thành phố Toulouse, Pháp. Hồi nhỏ, sau khi chèo qua một hàng rào sắt, một chiếc nhẫn anh đang đeo bị mắc và ngón tay anh gãy rời ra. Anh phải có tận 7 tiếng đồng hồ phẫu thuật để khâu ngón tay đó lại, nhưng trong khi phẫu thuật, trái tim anh ngừng đập do một vấn đề ở phổi. Nó hoạt động trở lại sau 15 giây. Các bác sĩ mô tả đó là một điều "thần kì" khi Clichy vẫn sống. Mẹ anh là một người quan trọng giúp anh hồi phục sau nhiều năm có kinh nghiệm làm y tá ở một trường học.

Khi AS Cannes bị xuống hạng ba Pháp, Arsène Wenger thuyết phục bố mẹ của Clichy cho phép anh gia nhập Arsenal.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Sau khi Ashley Cole dính một chấn thương vào tháng 10 năm 2005, có vẻ như Clichy có thể có thêm cơ hội thi đấu cho đội hình chính khi Cole nghỉ; thêm vào đó, với những tin đồn Cole có thể sang Tây Ban Nha, có vẻ như Clichy có thể có vị trí vững chắc trong đội hình chính.

Clichy trở lại đội hình chính vào ngày 25 tháng 4 năm 2006 trong trận bán kết cúp C1 gặp Villarreal CF, và vào sân từ ghế dự bị thay Mathieu Flamini. Clichy bị tái phát chấn thương và phải ngồi ngoài cho tới hết mùa giải bao gồm cả trận chung kết Cúp C1, và không thể trở lại thi đấu cho tới ngày 14 tháng 10 năm 2006.

Khi Cole chuyển sang Chelsea vào tháng 8 năm 2006, Clichy trở thành sự lựa chọn số 1 cho hành lang trái ở Arsenal. Khi thi đấu trong vai trò dự bị cho Cole, Clichy được ra sân 62 lần (bao gồm 39 trận ở Premier League) cho Arsenal trong 3 mùa giải. Ở mùa giải mà Cole ra đi, Clichy có 27 lần ra sân trong tổng số 40 trận, và kể từ đó trở thành sự lựa chọn số 1 bên hành lang trái. Ở mùa giải 2007-08, anh được chọn vào đội hình tiêu biểu của năm của PFA ở vị trí hậu vệ trái. Phong độ ổn định này đã giúp anh có được phần thưởng vào ngày 20 tháng 6 năm 2008, khi anh ký hợp đồng dài hạn mới với đội bóng. Anh về đích ở vị trí thứ hai trong danh sách các cầu thủ thi đấu xuất sắc nhất mùa giải của Arsenal do các fan bình chọn. Anh được đeo băng đội trưởng của Arsenal lần đầu trong trận gặp Barnet trong loạt trận giao hữu trước mùa giải 2008-09.

Clichy ghi bàn đầu tiên cho Arsenal vào ngày 1 tháng 11 năm 2008, với một bàn thắng muộn vào lưới
Stoke City FC, rút ngắn tỉ số xuống còn 2-1 cho Arsenal. Sau khi phải ngồi ngoài trong vài tuần, có một thông báo được đưa ra vào đầu tháng 5 rằng Clichy có thể sẽ lỡ phần còn lại của mùa giải 2008-09 do một chấn thương lưng.

Thi đấu quốc tế
Vào năm 2007, anh được triệu tập vào đội tuyển bóng đá quốc gia Pháp. Anh được gọi lại vào tháng 1 năm 2008 cho trận đấu gặp đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Ban Nha và vào ngày 5 tháng 2 năm 2008, anh được gọi vào đội B cho trận giao hữu gặp đội tuyển bóng đá quốc gia Congo.

Clichy có trận ra mắt chính thức cho đội tuyển Pháp vào ngày 10 tháng 9 năm 2008 ở vòng loại World Cup 2010 gặp đội tuyển bóng đá quốc gia Serbia.

Thống kê sự nghiệp

Đội tuyển quốc gia

Danh hiệu
Arsenal

Vô địch
 FA Premier League: 2003–04
 FA Cup: 2005
 FA Community Shield: 2004
Machester City
 Vô địch Premier League 2011-2012
Về nhì
 UEFA Champions League: 2005–06
 FA Premier League: 2004-05

Cá nhân
 Thành viên đội hình tiêu biểu trong năm của PFA: 2007–08

Xem thêm
 Statistics  at soccerbase.com

Tham khảo

Cầu thủ bóng đá nam Pháp
Sinh năm 1985
Cầu thủ bóng đá Arsenal F.C.
Cầu thủ bóng đá Manchester City F.C.
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Premier League
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nam Pháp ở nước ngoài
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Thổ Nhĩ Kỳ
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Pháp
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2010
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Pháp


title: Norbello

text:
Norbello là một đô thị ở tỉnh Oristano trong vùng Sardinia, có khoảng cách khoảng 100 km về phía bắc của Cagliari và cách khoảng 35 km về phía đông bắc của Oristano. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.208 người và diện tích là 26,1 km².

Norbello giáp các đô thị: Abbasanta, Aidomaggiore, Borore, Ghilarza, Santu Lussurgiu.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Oristano


title: Megalorhipida paraiso

text:
Megalorhipida paraiso là một loài bướm đêm thuộc chi Megalorhipida, có ở Brasil. Loài bướm này bay vào tháng 8 và tháng 10, và the đối với con cái có sải cánh khoảng 10-11 milimét. The specific name "paraiso" refers tới Alto Paraiso, the locality from which the holotype specimen was collected.

Chú thích

Tham khảo

Megalorhipida
Động vật đặc hữu Brasil
Côn trùng Nam Mỹ


title: Leptodactylus stenodema

text:
Leptodactylus stenodema là một loài ếch thuộc họ Leptodactylidae.
Loài này có ở Brasil, Colombia, Ecuador, Guyane thuộc Pháp, Guyana, Peru, Suriname, và có thể cả Bolivia.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông ngòi, đầm nước ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, và rừng trước đây suy thoái nghiêm trọng.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 Coloma, L.A., Ron, S., Azevedo-Ramos, C., Heyer, R. & Gascon, C. 2004. Leptodactylus stenodema. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Leptodactylus


title: Cormoret

text:
Cormoret là một đô thị ở huyện Courtelary ở bang Bern ở Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 13,43 km², dân số năm 2005 là 508 người. Đô thị này nằm ở khu vực nói tiếng Pháp Bernese Jura (Jura Bernois).

Tham khảo

Liên kết ngoài
http://www.cormoret.ch Official website

Đô thị của bang Bern


title: Danh sách trường trung học phổ thông chuyên tại Việt Nam

text:
nhỏ|Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội – Amsterdam
Hệ thống trường trung học phổ thông chuyên tại Việt Nam được lập ra từ năm 1966. Bắt đầu với những lớp chuyên Toán tại các trường đại học lớn về khoa học cơ bản, sau đó các trường chuyên được thiết lập rộng rãi tại tất cả các tỉnh thành. Mục đích ban đầu của hệ thống trường chuyên, như các nhà khoa học khởi xướng như Lê Văn Thiêm, Hoàng Tụy, Tạ Quang Bửu, Ngụy Như Kon Tum mong đợi, là nơi phát triển các tài năng đặc biệt xuất sắc trong các lĩnh vực khoa học cơ bản.

Khái quát
Hệ thống trường trung học phổ thông chuyên ở Việt Nam bao gồm 2 hệ: các trường chuyên trực thuộc đại học (trước đây là các trường chuyên cấp quốc gia) và các trường chuyên trực thuộc tỉnh, thành phố. Hai hệ thống có một số khác biệt về:
 Phạm vi tuyển sinh:
 Các trường chuyên trực thuộc đại học: tuyển sinh trong cả nước.
 Các trường chuyên trực thuộc tỉnh, thành phố: chỉ tuyển sinh trong nội hạt tỉnh, thành phố đó (trừ một số trường hợp cá biệt)
 Kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia:
 Các trường chuyên trực thuộc đại học: trực tiếp tham gia kì thi học sinh giỏi quốc gia như một tỉnh/thành phố
 Các trường chuyên trực thuộc tỉnh, thành phố: phải tham gia kì thi học sinh giỏi cấp tỉnh, thành phố, thường là với các trường chuyên khác và trường THPT hệ thống thường trong tỉnh/thành phố
Trong thời kì đầu của hệ thống trường chuyên, khi chỉ mới hình thành một vài lớp phổ thông chuyên tại các trường đại học, mục tiêu này đã được theo sát và đạt được thành tựu khi mà phần lớn các học sinh chuyên Toán khi đó tiếp tục theo đuổi các lĩnh vực Toán học, Vật lý, Tin học (máy tính). Đây là giai đoạn mà hệ thống trường chuyên làm đúng nhất trách nhiệm của nó. Những học sinh chuyên trong thời kì này hiện đang nắm giữ các vị trí lãnh đạo chủ chốt tại chốt tại các trường đại học lớn, các viện nghiên cứu của Việt Nam cũng như là những cá nhân tiêu biểu nhất của nền khoa học nước nhà.

Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng của hệ thống trường chuyên cũng như việc Việt Nam tham dự các kì Olympic khoa học quốc tế "hào hứng" hơn, mục tiêu ban đầu của hệ thống này ngày càng phai nhạt. Thành tích của các trường chuyên trong kỳ thi học sinh giỏi các cấp, kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông và kì thi tuyển sinh vào đại học và cao đẳng vẫn thường rất cao. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng lý do chính cho những thành tích này không phải là chất lượng giáo dục mà là phương pháp luyện thi. Tỉ lệ học sinh các trường chuyên tiếp tục theo đuổi khoa học hay các lĩnh vực liên quan cũng ngày càng thấp, và khiến cho giới khoa học Việt Nam không khỏi quan ngại.

Để được vào học tại các trường chuyên, học sinh tốt nghiệp cấp II phải thoả mãn các điều kiện về học lực, hạnh kiểm ở cấp II và đặc biệt là phải vượt qua các kỳ thi tuyển sinh đầu vào tương đối khốc liệt của các trường này.

Trường trung học phổ thông chuyên trực thuộc đại học

Trường trung học phổ thông chuyên trực thuộc tỉnh, thành phố

Trường trung học phổ thông có hệ chuyên

Trường trung học phổ thông chuyên đã giải thể hoặc dừng đào tạo hệ chuyên

Trực thuộc đại học

Trực thuộc tỉnh, thành phố

Chú thích

Ghi chú

Tham khảo

Danh sách trường học tại Việt Nam


title: Marsal, Tarn

text:
Marsal là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 185 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Tarn


title: Libya

text:
Libya ( Lībiyā), tên chính thức là Nhà nước Libya là một quốc gia tại Bắc Phi và giáp với Địa Trung Hải ở phía bắc, Ai Cập ở phía đông, Sudan ở phía đông nam, Tchad và Niger ở phía nam, Algérie và Tunisia ở phía tây. Với diện tích lớn hơn gấp năm lần Việt Nam, Libya là nước lớn thứ tư ở châu Phi và thứ 17 trên thế giới. Thủ đô của Libya là thành phố Tripoli, với 1,7 triệu trong tổng số 5,8 triệu dân cả nước. Ba khu vực truyền thống của quốc gia này là Tripolitania, Fezzan và Cyrenaica.

Cái tên "Libya" bắt nguồn từ chữ "Lebu" trong tiếng Ai Cập, để chỉ những người Berber sống ở phía tây sông Nin, và được đưa vào tiếng Hy Lạp cổ đại để trở thành "Libya". Ở thời Hy Lạp cổ đại, thuật ngữ "Lybya" có nghĩa rộng hơn, gồm toàn bộ Bắc Phi ở phía tây Ai Cập, và đôi lúc còn bao gồm toàn bộ lục địa châu Phi.

Với một trữ lượng dầu mỏ đã được kiểm chứng thuộc hàng lớn nhất trên thế giới, Libya có mức thu nhập kinh tế quốc dân trên đầu người cao nhất Bắc Phi, cũng như là một trong những nước có mức GDP trên đầu người cao ở châu Phi. Với tổng diện tích 1,8 triệu km², 90% trong đó là sa mạc. Với dân số chỉ có 6 triệu người và các khoản thu nhập từ dầu lửa hàng năm tới 32 tỷ đô la Mỹ trong năm 2010, tiềm năng của Libya là rất lớn, cung cấp cho người dân một hệ thống an sinh xã hội cao và rộng rãi, đặc biệt trong lĩnh vực nhà ở và giáo dục. So sánh với các nước láng giềng theo định hướng thị trường, Libya có mức nghèo tuyệt đối và tương đối khá thấp. Tuy nhiên trong 42 năm cầm quyền, Gadhafi được cho là đã biển thủ các nguồn tài trợ nhằm thu lợi cho gia đình và bộ tộc của ông. và tỉ lệ thất nghiệp tại Libya được ước tính là 30% hoặc nhiều hơn.

Từ năm 1911 đến 1943, Libya là thuộc địa của Ý. Quốc gia này tuyên bố độc lập vào năm 1951 và trở thành một nền quân chủ. Một cuộc đảo chính quân sự năm 1969 đã lật đổ Vua Idris I. Lãnh đạo cuộc đảo chính là Muammar Gaddafi cai trị đất nước từ năm 1969 cho đến khi Gaddafi bị lật đổ và bị giết trong cuộc nội chiến năm 2011. Cuộc nội chiến lần thứ hai, tiếp tục kể từ năm 2014, giữa một bên là chính phủ HoR ở Tobruk và một bên là chính phủ GNC ở Tripoli đã diễn ra. Sau một loạt các cuộc đàm phán hòa bình do Liên Hợp Quốc tổ chức giữa hai chính phủ Tobruk và Tripoli, một chính phủ thống nhất do LHQ hậu thuẫn đã được thành lập vào năm 2015. Tuy nhiên, một phần lãnh thổ của Libya vẫn còn nằm ngoài sự kiểm soát của chính phủ, khi mà các lực lượng Hồi giáo cực đoan, phiến quân và bộ lạc dân quân khác nhau đang chiếm giữ các khu vực này.

Lịch sử

Bằng chứng khảo cổ học cho thấy ít nhất từ tám nghìn năm trước Công Nguyên, đồng bằng ven biển Libya đã có những người dân thuộc văn hoá đồ đá mới biết thuần hóa gia súc và trồng cấy lương thực. Nền văn hóa này đã phát triển từ hàng nghìn năm trong vùng, hàng nghìn năm trước khi các lực lượng từ châu Âu cổ tới đây thống trị, cho tới khi nó bị thay thế bởi người Berber.

Vùng đất trở thành nước Libya hiện đại ngày nay đã từng bị chinh phục ở nhiều mức độ khác nhau từ bên ngoài bởi người Phoenicia, Carthage, Hy Lạp, La Mã, Vandal, ngoài ra Đế chế Byzantine từng cai trị toàn bộ hay từng phần của Libya. Ngoài một số phế tích tại Cyrene, Leptis Magna và Sabratha của người Hy Lạp và người La Mã, hiện nay có rất ít di vật của hai nền văn hóa cổ đó trên đất Libya.

Người Phoenicia là những người đầu tiên thành lập các cảng thương mại ở Libya khi những thương nhân tại Týros (thuộc Liban ngày nay) phát triển các mối quan hệ thương mại với các bộ lạc người Berber và thiết lập các hiệp ước với họ nhằm đảm bảo sự hợp tác trong việc khai thác các nguyên liệu thô. Tới thế kỷ thứ V TCN, Carthage, thuộc địa lớn nhất của người Phoenicia đã mở rộng quyền bá chủ của mình ra hầu hết toàn bộ vùng Bắc Phi ngày nay, nơi một nền văn minh riêng biệt, được gọi là Punic, đang hình thành. Những khu định cư của người Punic ở dọc bờ biển Libya gồm Oea (Tripoli), Labdah (sau này là Leptis Magna) và Sabratha, tại một vùng sẽ được gọi chung là Tripolis, hay "Ba thành phố", và thủ đô Tripoli ngày nay của Libya cũng có tên xuất phát từ đó.

Người Hy Lạp cổ đại đã chinh phục Đông Libya, khi theo thông lệ, những người dân từ hòn đảo Thera đông đúc theo lời sấm tại Delphi đi tìm kiếm một vùng đất mới ở Bắc Phi. Năm 631 trước Công Nguyên họ bắt đầu biết đến thành phố Cyrene. Trong vòng 200 năm, người Hy Lạp lập bốn thành phố quan trọng khác trong vùng đất Libya là: Barce (Al Marj); Euhesperides (sau này là Berenice, Benghazi) hiện nay; Teuchira (sau này là Arsinoe, Tukrah hiện nay); và Apollonia (Susah), cảng Cyrene. Cùng với Cyrene, chúng được gọi là Pentapolis (Năm thành phố).

Người La Mã đã thâu tóm các vùng thuộc Libya, và trong hơn 400 năm, Tripolitania và Cyrenaica trở thành các tỉnh thịnh vượng của La Mã. Những tàn tích thời La Mã, như những tàn tích ở Leptis Magna, minh chứng cho sinh khí từng có ở vùng này, khi các thành phố thịnh vượng và thậm chí là các thị trấn nhỏ hơn đều có chung tình trạng phát triển với mức sống cao ở đô thị. Các nhà buôn và thợ thủ công từ nhiều vùng của đế chế Roma đã tới Bắc Phi, nhưng đặc điểm của các thành phố Tripolitania vẫn mang nhiều nét Punic của người Punic và nét Cyrenaica của người Hy Lạp.

Người Ả Rập đã chinh phục Libya vào thế kỷ thứ VII. Trong những thế kỷ tiếp theo, nhiều người bản địa đã theo đạo Hồi, tiếng Ả Rập và văn hoá. Đế chế Ottoman Thổ Nhĩ Kỳ đã chinh phục nước này vào giữa thế kỷ XVI, Libya tiếp tục là một phần của đế chế đó, dù tại nhiều thời điểm hầu như nó đã trở thành một vùng tự trị, cho tới khi bị Ý xâm chiếm năm 1911. Sau các cuộc kháng chiến bất thành, Libya bị biến thành một nước thuộc địa.

Năm 1934, Ý chấp nhận cái tên "Libya" (đã được người Hy Lạp sử dụng để chỉ cả vùng Bắc Phi, ngoại trừ Ai Cập), làm tên chính thức của thuộc địa này, khi ấy nó gồm các tỉnh Cyrenaica, Tripolitania và Fezzan. Vua Idris I, Emir xứ Cyrenaica, lãnh đạo cuộc kháng chiến của người Libya chống lại sự chiếm đóng của Ý giữa hai cuộc thế chiến. Từ năm 1943 tới 1951, Tripolitania và Cyrenaica nằm dưới quyền chiếm đóng của Anh trong khi Pháp chiếm đóng Fezzan. Năm 1944, Idris trở về nước từ nơi bị trục xuất là Cairo nhưng không thể cư trú thường xuyên tại Cyrenaica cho tới khi một số quyền chiếm đóng của nước ngoài bị bãi bỏ năm 1947. Theo các điều khoản của hiệp ước hòa bình năm 1947 với các nước Đồng Minh, Ý từ bỏ mọi yêu sách đối với Libya.

Ngày 21 tháng 11 năm 1949, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua một nghị quyết tuyên bố rằng Libya sẽ trở thành một nước độc lập trước ngày 1 tháng 1 năm 1952. Idris đại diện cho Libya tại các cuộc đàm phán của Liên Hợp Quốc sau đó. Khi Libya tuyên bố nền độc lập của mình ngày 24 tháng 12 năm 1951, nó trở thành nước đầu tiên giành được độc lập thông qua Liên Hợp Quốc và một trong những thuộc địa đầu tiên của châu Âu ở châu Phi giành lại được độc lập. Libya tuyên bố trở thành quốc gia theo chính thể quân chủ lập hiến dưới quyền Vua Idris.

Sự phát hiện ra những giếng dầu với trữ lượng lớn năm 1959 và nguồn thu có được sau đó từ bán dầu khiến cho nước này từ vị thế một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành một nước rất giàu có, khi tính theo GDP trên đầu người. Dù dầu mỏ đã cải thiện một cách đáng kể tình hình tài chính của chính phủ Libya, sự bất mãn của dân chúng vẫn tồn tại khi tài sản quốc gia ngày càng bị tập trung vào tay Vua Idris và tầng lớp quý tộc trong nước. Sự bất bình ngày càng tăng với sự phát triển của chủ nghĩa Nasser và chủ nghĩa quốc gia Ả Rập trên toàn vùng Bắc Phi và Trung Đông.

Ngày 1 tháng 9 năm 1969, một nhóm nhỏ các sĩ quan quân đội dưới sự chỉ huy của Muammar Abu Minyar al-Gaddafi khi ấy mới 28 tuổi tiến hành một cuộc đảo chính lật đổ Vua Idris. Ở thời điểm đó, Idris đang phải nằm viện ở Thổ Nhĩ Kỳ. Cháu trai ông, Thái tử Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi, lên làm vua. Rõ ràng là các sĩ quan cách mạng, những người đã thông báo sự phế truất Vua Idris không muốn nhượng bộ ông ta về những quyền lợi đối với một vị vua. Sayyid nhanh chóng nhận ra thực tế rằng khi làm vua ông lại có ít quyền lực hơn khi làm thái tử. Trước cuối tháng 9, Vua Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi chính thức bị các sĩ quan cách mạng phế truất và bị quản thúc tại gia. Trong lúc ấy, các sĩ quan cách mạng xóa bỏ chế độ quân chủ, và tuyên bố một nước Cộng hòa Libya Ả Rập mới. Gaddafi đã là "Lãnh tụ Anh cả và là Người hướng dẫn Cách mạng" theo cách gọi chính thức của chính phủ và trên báo chí.

Năm 2011, một cuộc nổi dậy nổ ra và biến thành nội chiến, chấm dứt 42 năm cầm quyền của Gaddafi. Nhưng không bao lâu thì xung đột giữa các phe phái tại Libya tiếp tục nổ ra, dẫn tới Nội chiến Libya (2014) khiến hàng chục ngàn người thiệt mạng. Sau cuộc đàm phán hòa bình do Liên hợp quốc đứng đầu giữa chính phủ Tobruk và Tripoli, một Chính phủ lâm thời thống nhất do Liên hợp quốc hậu thuẫn được thành lập vào năm 2015. Kể từ đó, một cuộc nội chiến thứ hai đã nổ ra, với các phần của Libya bị chia cắt giữa các chính phủ có trụ sở tại Tobruk và Tripoli cũng như các bộ lạc và dân quân Hồi giáo khác nhau. Đất nước rơi vào tình trạng hỗn loạn khiến nhiều người cố gắng di cư đến châu Âu. Từ năm 2013 đến 2018, gần 700.000 người di cư đã đến Ý bằng thuyền, nhiều người trong số họ đến từ Libya.

Ngày 23 tháng 10 năm 2020, một lệnh ngừng bắn vĩnh viễn đã được ký kết để chấm dứt chiến tranh.

Chính trị

Thời kỳ Gaddafi

Trước năm 2011, Libya có hệ thống chính phủ kép. "Ban cách mạng" gồm Lãnh tụ Cách mạng Gaddafi, Ủy ban cách mạng và các thành viên còn lại của mười hai người trong Hội đồng Chỉ huy Cách mạng, được thành lập từ năm 1969. Ban lãnh đạo cách mạng từ trước không được bầu ra và cũng không thể bị khai trừ, bởi vì họ nắm quyền lực nhờ vào công lao đã đóng góp trong cuộc cách mạng. Ban cách mạng kiểm soát quyền đưa ra quyết định của ban kia, "Ban Jamahiriya".

Là nhánh lập pháp của chính phủ, ban này gồm các Đại hội Nhân dân Địa phương tại mỗi 1.500 khu vực đô thị, 32 Sha’biyat Đại hội Nhân dân cho các vùng, và Đại hội Nhân dân Quốc gia. Các cơ chế lập pháp này được đại diện bởi các cơ chế hành pháp tương đương (Ủy ban Nhân dân Địa phương, Ủy ban Nhân dân Sha'biyat và Ủy ban Đại hội Nhân dân Quốc gia).

Bốn năm một lần các thành viên của Đại hội Nhân dân Địa phương bầu ra lãnh đạo của mình và các thư ký cho các Ủy ban Nhân dân, bằng cách giơ tay biểu quyết, thỉnh thoảng có thể là sau nhiều cuộc tranh luận và một cuộc bỏ phiếu khá gắt gao. Lãnh đạo các Ủy ban Nhân dân Địa phương đại diện cho khu vực của mình tại Đại hội Nhân dân cấp trên và là sự ủy thác bắt buộc. Các thành viên của Đại hội Nhân dân Quốc gia bầu ra các thành viên của Ủy ban Nhân dân Quốc gia(Chính phủ libya1977 – 2011) bằng cách giơ tay biểu quyết tại kỳ họp hàng năm của mình. Cuộc họp gần đây nhất diễn ra tại Sirte 8 tháng 1–12 tháng 1 năm 2005, là kỳ họp hàng năm lần thứ 29.

Trong khi vẫn có những cuộc tranh luận về người sẽ cạnh tranh vào các chức vụ hành pháp, trên thực tế chỉ những người được ban lãnh đạo cách mạng đồng ý mới trúng cử. Chính phủ hành chính chỉ hoạt động hiệu quả khi nó thực hiện đúng các mệnh lệnh lãnh đạo do ban lãnh đạo cách mạng đưa ra. Ban lãnh đạo cách mạng có quyền phủ quyết tối cao bất kể tới quyền lực hiến pháp của chế độ dân chủ nhân dân và cái gọi là quyền lực của nhân dân. Chính phủ kiểm soát cả truyền thông nhà nước và tư nhân, và bất kỳ một bài viết nào chỉ trích các chính sách hiện thời đều đã được chỉ đạo có mục đích từ trước của chính ban lãnh đạo cách mạng, để làm ví dụ về các biện pháp cải cách. Trong những trường hợp khác, sự chỉ trích như vậy của các tờ báo tư nhân, như tờ The Tripoli Post, đã bị kiểm duyệt.

Các Đảng chính trị đã bị cấm hoạt động theo Đạo luật về việc cấm các Đảng Chính trị số 71 năm 1972. Theo Đạo luật bổ sung năm 1971 cho phép thành lập các tổ chức phi chính phủ (NGOs). Bởi vì chúng phải thích hợp với những mục tiêu của cách mạng, tuy nhiên, có quá ít các tổ chức như vậy khi so sánh với các nước xung quanh. Các Liên đoàn Thương mại cũng không hề tồn tại, nhưng nhiều hiệp hội nghề nghiệp được đưa vào trong các cơ cấu của chính phủ trở thành một trụ cột thứ ba, cùng với các Đại hội Nhân dân và các Ủy ban. Các hiệp hội đó không có quyền bãi công. Các hiệp hội nghề nghiệp cử các đại biểu tới các Đại hội nhân dân Quốc gia, và họ có tư cách đại diện.

Các vùng hành chính
Ban đầu chỉ được tổ chức thành từ hai tới bốn tỉnh, sau này Libya được chia thành nhiều vùng thủ hiến (muhafazat), 25 khu đô thị (baladiyat) và gần đây là 32 sha'biyah.

Quan hệ ngoại giao

Chính sách đối ngoại của Libya đã có nhiều thay đổi lớn từ khi nước này tuyên bố thành lập vào Đêm Noel năm 1951. Khi còn là một quốc gia quân chủ, Libya theo đuổi lập trường ủng hộ phương Tây, tuy thế nó vẫn là một nước được cho là thuộc số quốc gia bảo thủ trong việc giữ gìn truyền thống bên trong Liên đoàn Ả Rập, mà họ là một thành viên từ năm 1953. Chính phủ nước này là một đồng minh thân cận của Anh và Hoa Kỳ; cả hai nước này đều giữ quyền đặt căn cứ quân sự tại Libya. Libya cũng có quan hệ thân thiện với Pháp, Ý, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ, và đã thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ với Liên bang Xô viết năm 1955.

Dù chính phủ ủng hộ những cuộc đấu tranh chính nghĩa Ả Rập, gồm các phong trào đòi độc lập ở Maroc và Algérie, họ không tham gia tích cực vào cuộc tranh chấp Ả Rập-Israel, các đề tài chính trị ồn ào bên trong cộng đồng Ả Rập trong thập kỷ 1950 và đầu thập kỷ 1960. Vương quốc này được biết đến với sự hợp tác chặt chẽ với phương Tây, trong khi lại tỏ ra bảo thủ với các vấn đề trong nước.

Sau vụ đảo chính năm 1969, Gaddafi đóng cửa các căn cứ của Anh, Mỹ và quốc hữu hoá một phần các công ty dầu mỏ và thương mại nước ngoài tại Libya. Ông cũng đóng vai trò quan trọng trong việc vận động sử dụng cấm vận dầu lửa như một vũ khí để thách thức phương Tây, hy vọng rằng khi giá dầu tăng cao cùng với cuộc cấm vận năm 1973, phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, sẽ phải cân nhắc trong việc ủng hộ Israel. Gaddafi không chấp nhận cả chủ nghĩa cộng sản của Xô Viết và chủ nghĩa tư bản của Phương Tây, tuyên bố rằng mình đang lập ra một con đường trung dung riêng cho đất nước. Tháng 10 năm 1978, Gaddafi đã bị chỉ trích nặng nề khi ủng hộ Idi Amin trong cuộc Chiến tranh Uganda-Tanzania. Quân đội Libya được Gaddafi gửi đến giúp đỡ Idi Amin trong tham vọng sáp nhập tỉnh Kagera phía bắc Tanzania của ông ta. Amin thua trận và sau này phải chạy trốn sang Libya và sống ở đó gần một năm.

Trong thập kỷ 1980, Libya ngày càng xa lánh phương Tây, và bị buộc tội thực hiện nhiều hành động của một quốc gia ủng hộ chủ nghĩa khủng bố. Khi bằng chứng về sự dính líu của Libya vào vụ đánh bom khủng bố vào vũ trường tại Berlin năm 1986 làm thiệt mạng hai người Mỹ bị khám phá, Hoa Kỳ trả đũa bằng cách tung ra một chiến dịch ném bom vào các mục tiêu gần Tripoli và Benghazi vào tháng 4 năm 1986.

Năm 1991, hai nhân viên tình báo Libya bị các công tố viên liên bang truy tố tại Hoa Kỳ và Scotland vì sự liên quan của họ tới vụ đánh bom chuyến bay 103 của Pan Am vào tháng 12 năm 1988. Sáu người Libya khác cũng bị xét xử vắng mặt về vụ đánh bom chuyến bay 772 của UTA năm 1989. Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã yêu cầu Libya dẫn độ các nghi can, hợp tác với những nhà điều tra vụ Pan Am 103 và UTA 772, chi trả bồi thường cho gia đình các nạn nhân và ngừng mọi hành động ủng hộ chủ nghĩa khủng bố. Libya từ chối hợp tác dẫn tới việc Hội đồng Bảo an thông qua Nghị quyết 748 vào ngày 31 tháng 3 năm 1992, áp đặt các biện pháp trừng phạt nước này cho tới khi các nghị quyết trước đó được tuân thủ. Libya tiếp tục bất hợp tác và Liên Hợp Quốc lại đưa ra các biện pháp trừng phạt năng nề hơn chống lại Libya vào tháng 11 năm 1993.

Năm 2003, hơn một thập kỷ sau khi các biện pháp trừng phạt được áp dụng, Libya bắt đầu có những thay đổi đầy bất ngờ trong chính sách của họ với thế giới phương Tây thể hiện rõ ràng mong muốn theo đuổi chính sách giảm căng thẳng giữa Libya và phương Tây. Chính phủ Libya đã thông báo quyết định từ bỏ các chương trình vũ khí hạt nhân của mình và chi gần 3 tỷ đôla Mỹ cho các gia đình nạn nhân chuyến bay 103 của Pan Am và chuyến bay 772 của UTA. Nhiều nước phương Tây đã hoan nghênh quyết định này của Libya và coi đó là một bước tiến quan trọng của Libya trong việc tái gia nhập cộng đồng quốc tế. Từ năm 2003 nước này đã bình thường hóa quan hệ với Liên minh châu Âu và hoa Kỳ và thậm chí đã trở thành một trường hợp điển hình với câu nói thông dụng "kiểu Libya", một ví dụ cho cộng đồng quốc tế thấy rằng mọi việc đều có thể được giải quyết thông qua đàm phán chứ không phải bằng vũ lực khi có thiện chí từ cả hai phía. Tuy vậy, đến năm 2011, Phương Tây đã hậu thuẫn cho phe đối lập lật đổ và giết hại Gaddafi.

Việt nam là một trong ít nước có quan hệ ngoại giao khá bền chặt và lâu dài với Lybia. Hai nước ký kết quan hệ ngoại giao từ 1975. Chi tiết xem thêm Quan hệ ngoại giao Việt Nam - Libya

Địa lý

Libya rộng 1.759.540 km² (679.182 dặm vuông), là nước rộng thứ 17 trên thế giới. phía bắc Libya được bao bọc bởi Địa Trung Hải, phía tây giáp với Tunisia và Algérie, phía tây nam với Niger, phía nam với chad và Sudan, và phía đông giáp Ai Cập. Với một đường bờ biển dài 1770 kilômét (1100 dặm), Libya là quốc gia có đường bờ biển dài nhất ở Địa Trung Hải. Khí hậu đa phần là khô và kiểu sa mạc. Tuy nhiên, các vùng phía bắc có khí hậu Địa Trung Hải ôn hòa hơn.

Các vùng địa lý theo lịch sử là Cyrenaica, Tripolitania và Fezzan. Hai thành phố quan trọng nhất là thủ đô Tripoli ở phía tây bắc Libya và Benghazi, nằm ở phía đông. Các thành phố lớn khác gồm Misratah, Sirte và Sabha.

Các thiên tai gồm gió nóng, khô mang theo nhiều bụi (tại Libya thường được gọi là gibli). Đây là gió ở phía nam xuất hiện trong thời gian từ một đến bốn ngày vào mùa xuân và mùa thu. Ngoài ra còn có các trận bão bụi và bão cát. Các ốc đảo có rải rác trên khắp lãnh thổ, các ốc đảo lớn nhất là Ghadames và Kufra.

Sa mạc

Sa mạc Libya bao phủ hầu như toàn bộ vùng đông Libya, là một trong những địa điểm khô cằn nhất trên thế giới. Tại nhiều vị trí, trong thời gian hàng thập kỷ không có mưa, và thậm chí tại những vùng cao nguyên mưa rất hiếm khi xảy ra, chỉ một lần trong khoảng 5-10 năm. Tại Uweinat, trận mưa cuối cùng xảy ra vào tháng 9 năm 1998. Có một vùng đất trũng rất rộng được đặt tên là vùng Đất trũng Qattara, ở ngay phía nam dãy núi cực bắc, cùng với ốc đảo Siwa ở cực tây. Vùng này dốc nghiêng về phía tây, chạy tới hai ốc đảo Jaghbub và Jalo.

Tương tự như vậy, khí hậu ở sa mạc Libya có thể rất khắc nghiệt; năm 1922, thị trấn Al 'Aziziyah, nằm ở phía tây Tripoli, có nhiệt độ lên tới 57.8°C (136.0°F), thường được coi là mức nhiệt độ không khí cao nhất từng ghi nhận được trên thế giới.

Có một số ốc đảo không người ở nằm rải rác, thường liên kết với các vùng trũng lớn, nơi có thể tìm thấy nước khi đào sâu xuống đất vài feet. Ở phía tây, có một số nhóm ốc đảo nằm phân tán và không liên kết với các vùng đất trũng, nhóm Kufra, gồm Tazerbo, Rebiana và Kufra.

Ngoài các vách núi, địa hình bằng phẳng ở đây chỉ bị ngắt quãng bởi một loạt các cao nguyên và các khối núi ở gần trung tâm Sa mạc Libya, xung quanh điểm giao cắt biên giới Ai Cập - Sudan - Libya.

Hơi xa hơn về phía nam là các khối núi Arkenu, Uweinat và Kissu. Những ngọn núi đá granite này rất cổ, đã được hình thành từ lâu trước những viên đá sa thạch xung quanh chúng. Arkenu và Tây Uweinat là những vòng phức hợp rất giống với các vòng tại dãy núi Air. Đông Uweinat (điểm cao nhất ở Sa mạc Libya) là một cao nguyên đá sa thạch kề sát phần đá granite ở phía tây. Đồng bằng ở phía bắc Uweinat mang một số đặc điểm núi lửa đã bị ăn mòn.

Năm 1996 bộ phim Bệnh nhân người Anh khiến mọi người quan tâm hơn tới sa mạc Libya giống như tác phẩm văn học nguyên mẫu của bộ phim này đã gây ra năm 1992.

Kinh tế

Kinh tế Libya phụ thuộc chủ yếu vào các nguồn thu từ lĩnh vực dầu khí, trên thực tế chiếm toàn bộ nguồn thu từ xuất khẩu và khoảng một phần tư GDP. Các nguồn thu từ dầu khí đó cộng với số lượng dân chúng nhỏ khiến Libya trở thành một trong những quốc gia có GDP trên đầu người cao nhất châu Phi và cho phép nước này cung cấp cho người dân một hệ thống an sinh xã hội cao và rộng rãi đáng kinh ngạc, đặc biệt trong lĩnh vực nhà ở và giáo dục. So sánh với các nước láng giềng theo định hướng thị trường, Libya có mức nghèo tuyệt đối và tương đối khá thấp. Trong ba thập kỷ qua, các nhà lãnh đạo Libya đã có những nỗ lực thực hiện quá trình cải cách kinh tế như một phần của chiến dịch rộng lớn hơn nhằm tái hòa nhập cộng đồng quốc tế. Nỗ lực này càng gia tăng sau khi những biện pháp trừng phạt của Liên Hợp Quốc được dỡ bỏ vào tháng 9 năm 2003, và khi Libya thông báo vào tháng 12 năm 2003 rằng họ sẽ từ bỏ các chương trình sản xuất vũ khí giết người hàng loạt.

Libya đã bắt đầu chấp nhận đáp ứng các sức ép kinh tế, chính trị quốc tế để tiến hành cải cách theo phương hướng thị trường và đã tự do hóa nền kinh tế mang phương hướng xã hội của mình. Những bước đi đầu tiên — gồm xin gia nhập WTO, giảm một số khoản trợ cấp và thông báo các kế hoạch tư nhân hoá — đang tạo nền tảng cho một quá trình chuyển tiếp tới một nền kinh tế dựa trên thị trường. Các lĩnh vực sản xuất phi dầu khí và xây dựng, vốn chiếm khoảng 20% GDP, đã được mở rộng thêm nhiều mặt hàng mới như hóa dầu, sắt, thép và nhôm thay vì đơn thuần là chế biến các sản phẩm nông nghiệp như trước kia. Các điều kiện khí hậu và đất đai bạc màu hạn chế rất nhiều năng suất nông nghiệp, và Libya phải nhập khẩu khoảng 75% lương thực.

Nền kinh tế Libya được coi là đã chín muồi để thực hiện hiện đại hóa và cho đầu tư nước ngoài. Dưới thời thủ tướng trước, Shukri Ghanem và thủ tướng hiện nay Baghdadi Mahmudi, nước này trải qua một giai đoạn bùng nổ thương mại. Nhiều ngành công nghiệp do chính phủ quản lý thời trước đang được tư nhân hoá. Đa số các biện pháp trừng phạt của Hoa Kỳ đã được dỡ bỏ; tới tháng 5 năm 2006, những biện pháp cuối cùng còn lại cũng đã được xếp đặt kế hoạch đưa ra trước lưỡng viện Hoa Kỳ để được thông qua. Continental Airlines hiện đang chào các tour du lịch tới Libya. Nhiều công ty dầu lửa quốc tế đã quay lại nước này, như Shell và ExxonMobil. Du lịch cũng đang phát triển, khiến lượng nhu cầu về phòng khách sạn và khả năng vận chuyển của các sân bay như Sân bay quốc tế Tripoli tăng lên. Chương trình hiện đại hóa các sân bay ở Libya trị giá nhiều triệu đôla gần đây đã được chính phủ thông qua nhằm đáp ứng các yêu cầu đó.

Và cũng dưới chế dộ của Ghadafi, tỷ lệ biết chữ đã tăng từ 10% lên 90% tuổi thọ trung bình tăng từ 57 lên 77 tuổi quyền bình đẳng được bảo vệ cho phụ nữ và người da đen, cơ hội việc làm được nâng cao cho các công nhân nhập cư và hệ thống phúc lợi đã được đầu tư cho phép người dân tiếp cận với giáo dục và chăm sóc y tế miễn phí cũng như hỗ trợ về nhà ở. Dòng sông Nhân Tạo là dự án tưới tiêu lớn nhất thế giới cũng được đào để cung cấp nước ngọt cho Libya. Ngoài ra, việc hỗ trợ tài chính cũng được cấp cho các đại học để trao học bổng và chương trình phát triển việc làm. Do vậy, Chỉ số phát triển con người (HDI) của Libya được xếp vào mức cao trên thế giới, thứ hạng 58/177 nước năm 2005. Và Libya không hề có nợ nước ngoài dưới chế độ của Gaddafi.

Tuy vậy, tỷ lệ thất nghiệp tại Libya được ước tính là 30% hoặc nhiều hơn. Hình thức chủ nghĩa xã hội đặc biệt của Libya cung cấp miễn phí giáo dục, y tế và trợ cấp nhà ở và giao thông vận tải được bao cấp.

Tuy nhiên theo báo BBC Anh quốc, mức lương tại Libya rất thấp và sự giàu có của nhà nước và lợi nhuận từ đầu tư nước ngoài chỉ đem lại lợi lộc cho một tầng lớp thượng lưu nhỏ. Theo tờ báo Hoa Kỳ Los Angeles Times, các quan chức cao cấp của chính quyền mới ở Libya cáo buộc Đại tá Moammar Gadhafi đã bí mật tẩu tán hơn 200 tỷ USD trong các tài khoản ngân hàng, địa ốc và các khoản đầu tư khắp thế giới trước khi ông ta chết. Các quan chức này cho rằng, trong 42 năm cầm quyền, Gadhafi đã biển thủ các nguồn tài trợ nhằm thu lợi cho gia đình và bộ tộc của ông. Theo tờ báo Anh quốc Daily Mail, Ông Gaddafi được cho là có khoảng 170 tỷ USD tài sản ở nước ngoài, phần lớn trong số đó đã bị phong tỏa kể từ đầu năm 2011.

Tuy nhiên các con số trên chưa được chứng minh là sự thật. Thực tế, con số 200 tỷ USD được gán cho Gaddafi thực chất là số tiền thuộc sở hữu hợp pháp của các tổ chức nhà nước như Ngân hàng Trung ương Libya và Cơ quan Đầu tư Libya, quỹ tài sản có chủ quyền của Libya. Do đó, các quỹ của Libya dưới thời Gaddafi cũng tương tự như các quỹ tài sản có chủ quyền của các nước khác. Liên minh châu Âu cũng thông báo ít nhất 30 tỷ USD các khoản đầu tư của Libya đã bị phong tỏa trên khắp lục địa và cùng đồng thuận rằng hàng tỷ tiền đầu tư của chính phủ Libya ở nước ngoài không phải là tài sản cá nhân của Gaddafi.

Sau năm 2000, Libya ghi nhận mức tăng trưởng kinh tế thuận lợi với mức tăng trưởng GDP ước tính khoảng 10,6% trong năm 2010. Sự phát triển này bị gián đoạn bởi Nội chiến Libya, dẫn đến sự suy giảm của nền kinh tế lên tới 62,1% trong năm 2011. Sau chiến tranh, nền kinh tế đã có sự hồi phục vào năm 2012, nhưng sau đó lại bị suy thoái bởi cuộc nội chiến lần thứ hai của Libya. Đến năm 2017, GDP (PPP) bình quân đầu người của Libya chỉ còn bằng 60% so với mức trước chiến tranh
.

Nhân khẩu

Libya có dân số ít sống trong một lãnh thổ rộng lớn, với mật độ dân số khoảng 3 người trên km² (8,5/mi²) ở hai vùng phía bắc là Tripolitania và Cyrenaica, và chưa tới một người trên km² (1,6/mi²) tại những nơi khác. Vì vậy, Lybia là một trong những quốc gia có số dân trên diện tích thấp nhất trên thế giới. 90% dân số sống trên một vùng chiếm chưa tới 10% lãnh thổ, đa số dọc theo bờ biển. Hơn nửa triệu người sống tại đô thị, và tập trung đông nhất ở hai thành phố lớn là Tripoli và Benghazi. Người Lybia bản địa chủ yếu gồm người Ả Rập và người Berber.

Có một số lương nhỏ người Tuareg và Tebu sống tập trung ở phía nam, sống theo kiểu du mục hay bán du mục. Trong số người nước ngoài sống tại Lybia, nhóm đông nhất là các công dân từ các quốc gia châu Phi gồm Bắc Phi (chủ yếu là người Ai Cập và Tunisia), Tây Phi và người Phi vùng Hạ Sahara. Người Berber ở Lybia và người Ả Rập chiếm 97% dân số, 3% còn lại là người Phi da đen, người Hy Lạp, Maltese, Ý, Ai Cập, Pakistan, Thổ, Ấn Độ và Tunisia.

Ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất ở Libya là tiếng Ả Rập, và đây cũng là ngôn ngữ chính thức. Tiếng Tamazight, tuy không phải là ngôn ngữ chính thức nhưng được người Berber ở Libya sử dụng. Ngoài ra, người Tuareg nói tiếng Tamahaq, thứ ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Tamasheq duy nhất được biết đến ở vùng phía bắc. Tiếng Ý và tiếng Anh thỉnh thoảng được sử dụng tại các thành phố lớn, dù những người nói tiếng Ý chủ yếu đều đã có tuổi.

Giáo dục

Dân số Libya xấp xỉ 5,8 triệu người trong đó có 1,7 triệu học sinh và sinh viên, hơn 270.000 người đang theo học tại các trường đại học. Giáo dục ở Libya được miễn phí cho mọi người, và là bắt buộc cho đến cấp hai. Tỷ lệ biết chữ của nước này cao nhất Bắc Phi; 82,6% dân số biết đọc và viết. Sau khi Libya tuyên bố độc lập năm 1951, trường đại học đầu tiên của họ từng là "Đại học Libya", được thành lập ở Benghazi<ref name="Libedu2">El-Hawat, Ali, (2000), "Country Higher Education Profiles - Libya" , International Network for Higher Education in Africa", Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006</ref>. Trong niên khoá 1975/76 số lượng sinh viên đại học được ước tính là 13.418 người. Tới năm 2004, con số này đã tăng lên hơn 200.000, với khoảng 70.000 người khác đang theo học các trường kỹ thuật và đào tạo nghề. Sự tăng trưởng nhanh chóng số lượng sinh viên trong khu vực đào tạo cao học được phản ánh ở sự tăng nhanh số lượng các viện đào tạo cao học. Từ năm 1975 số lượng các trường đại học đã tăng từ hai lên tới con số chín và sau khi bắt đầu xuất hiện từ năm 1980, số các trường kỹ thuật và đào tạo nghề hiện đã là 84. Giáo dục cao học ở Libya được trợ cấp từ ngân sách nhà nước. Năm 1998, số tiền dành cho giáo dục chiếm 38,2% ngân sách quốc gia.

 Tôn giáo

Tôn giáo thống trị ở Libya là Hồi giáo với 97% dân số theo tín ngưỡng này. Hầu như toàn bộ người Hồi giáo Libya đều thuộc dòng Hồi giáo Sunni, nó có ảnh hưởng lớn cả trên tinh thần cá nhân và các chính sách của chính phủ.

Trước thập kỷ 1930, Phong trào Sanusi là phong trào Hồi giáo lớn nhất ở Libya. Đây là một phong trào hướng tới sự phục hưng tôn giáo đã được thay đổi nhằm tương thích với cuộc sống sa mạc. Các zawaayaa (chi nhánh) của nó đã được tìm thấy tại Tripolitania và Fezzan, nhưng ảnh hưởng lớn nhất của Sanusi nằm tại Cyrenaica. Nhằm cứu nguy tôn giáo khỏi sự bất ổn và tình trạng hỗn loạn, phong trào Sanusi đã mang lại cho những người dân bộ lạc Cyrenaican một sự gắn bó tôn giáo và những tình cảm thống nhất. Phong trào Hồi giáo này, cuối cùng bị tiêu diệt bởi cả cuộc xâm lược của Ý và sau đó là bởi chính phủ Gaddafi, phong trào này mang nhiều tính bảo thủ và dù sao cũng có khác biệt so với Hồi giáo hiện nay ở Libya. Gaddafi quả quyết rằng ông là một tín đồ Hồi giáo cuồng nhiệt và chính phủ của ông đang giữ vai trò ủng hộ các viện Hồi giáo trên khắp thế giới thu hút thêm các tín đồ theo đạo Hồi. Tuy nhiên, Hồi giáo Libya luôn được coi là theo truyền thống, nhưng không thô bạo so với Hồi giáo tại các nước khác. Hình thức Hồi giáo Sufism của Libya rất phổ biến trên toàn quốc.

Ngoài đa số tuyệt đối tín đồ Hồi giáo Sunni, có một cộng đồng thiểu số rất nhỏ Cơ đốc giáo, gồm hầu hết là người nước ngoài. Cũng có một cộng đồng Anh giáo nhỏ, gồm phần lớn là công nhân nhập cư châu Phi tại Tripoli; nó là một phần của Giáo khu Ai Cập. Cũng có khoảng 40.000 tín đồ Công giáo La Mã tại Libya với hai giám mục, một tại Tripoli (phục vụ cộng đồng Ý) và một tại Benghazi (dành cho cộng đồng Malta).

Tới thời gian gần đây Libya vẫn là nơi có một trong những cộng đồng người Do Thái lớn nhất thế giới và đã từng tồn tại ít nhất từ năm 300 TCN. Một loạt các cuộc tàn sát người Do Thái bắt đầu từ tháng 11 năm 1945 và kéo dài gần ba năm đã làm suy giảm đáng kể số lượng người Do Thái ở Libya. Năm 1948, khoảng 38.000 người Do Thái còn sống tại nước này.

Từ khi Libya tuyên bố độc lập năm 1951, đa số cộng đồng Do Thái đã di cư khỏi đất nước. Một loạt các cuộc tàn sát người Do Thái khác diễn ra sau cuộc Khủng hoảng Suez năm 1956, buộc khoảng 100 người Do Thái phải bỏ chạy. Khi Gaddafi lên nắm quyền lực, số người Do Thái còn lại bị tịch thu gia sản và những khoản nợ của người khác đối với họ bị xóa bỏ. Tuy nhiên, gần đây Gaddafi đã thông báo rằng những khoản bồi thường thích hợp sẽ được chi trả cho những người Do Thái Libya đã bỏ đất nước ra đi. Dù Giáo đường Do Thái chính ở Tripoli đã được tu bổ lại năm 1999, nó vẫn chưa được mở cửa cho công chúng.

 Văn hóa

Văn hóa Libya tương đồng với các quốc gia Ả rập xung quanh. Trong khi ngôn ngữ hàng đầu của đất nước là một hình thức thông tục địa phương của tiếng Ả rập, người dân Libya coi họ là một phần của thế giới Ả rập to lớn. Dường như có một sự phân biệt về thổ ngữ và một số thổ ngữ bộ lạc và làng khác. Người Libya Ả rập có một di sản truyền thống của bộ lạc du mục Bedouin và thường coi mình là một phần của bộ lạc Bedouin.

Cuộc sống gia đình là điều quan trọng đối với các gia đình Libya, đa số họ sống tại các tòa nhà chung cư và các ngôi nhà riêng, kiểu ngôi nhà phụ thuộc vào thu nhập và sự giàu có của từng hộ. Dù người Libya Ả rập theo truyền thống sống du mục trong các lều trại, hiện họ đã định cư tại nhiều thị trấn và thành phố. Vì thế, phong cách sống cũ của họ dần phai nhạt. Một số lượng nhỏ người Libya vẫn sống trong sa mạc như cha ông họ đã từng sống trong hàng thế kỷ trước kia. Đa phần dân cư làm việc trong các ngành công nghiệp và dịch vụ, chỉ một số nhỏ làm nông nghiệp.

Như một số nước Ả rập khác trong thế giới Ả rập, Libya có ít nhà hát và các gallery. Giải trí công cộng hầu như không tồn tại, thậm chí trong các thành phố lớn. Gần đây nghệ thuật tại Libya đã bắt đầu phục hưng, đặc biệt là hội họa; các gallery tư nhân bắt đầu phát triển tạo cơ hội thể hiện cho các tài năng trẻ. Trái lại, trong nhiều năm nước này không hề có những nhà hát công cộng, và chỉ vài rạp chiếu phim có trình chiếu các bộ phim nước ngoài. Văn hóa dân gian vẫn tồn tại và phát triển, với một số nhóm nhạc và nhảy múa tại các dịp lễ hội, cả tại Libya và nước ngoài. Các chương trình phát thanh chính ở Libya đều phát các loại nhạc truyền thống. Âm nhạc Tuareg và nhảy múa rất phổ biến tại Ghadames ở phía nam. Các chương trình truyền hình đa số phát bằng tiếng Ả rập với chỉ 30 phút mỗi ngày cho các bản tin tiếng Anh và tiếng Pháp mỗi buổi chiều. Chính phủ vẫn quản lý chặt chẽ các cơ sở phát thanh, truyền hình; Một phân tích mới do Ủy ban bảo vệ các nhà báo đưa ra cho rằng truyền thông ở Libya là một trong những nơi bị quản lý chặt chẽ nhất trong thế giới Ả rập. Để khắc phục điều này, chính phủ đã có nhiều kế hoạch nhằm phát triển truyền hình tư nhân, một sáng kiến được đưa ra nhằm phục hưng ngành truyền thông của đất nước.

Người Libya thường đi nghỉ tại các bãi biển trong nước. Họ cũng có cơ hội tham quan tại các địa điểm khảo cổ học được gìn giữ trong tình trạng tốt, đặc biệt ở Leptis Magna, nơi đây được nhiều người coi là một trong những di sản khảo cổ học Rôma được gìn giữ tốt nhất trên thế giới.

Thủ đô đất nước, Tripoli, có rất nhiều bảo tàng đẹp và văn khố phong phú; gồm Thư viện chính phủ, Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Khảo cổ học, Lưu trữ Quốc gia, Bảo tàng Văn khắc và Bảo tàng Hồi giáo. Bảo tàng Jamahiriya được xây dựng sau các cuộc thảo luận với UNESCO, có lẽ là bảo tàng nổi tiếng nhất nước này; nó trưng bày những bộ sưu tập đẹp nhất về nghệ thuật cổ điển Địa Trung Hải.

 Nhân quyền tại Libya
Xem chi tiết Nhân quyền tại Libya.
 Xem thêm

 Xếp hạng quốc tế

 Tham khảo

 Libya, Anthony Ham, Lonely Planet Publications, 2002, ISBN 0-86442-699-2
 Libya Handbook, Jamez Azema, Footprint Handbooks, 2001, ISBN 1-900949-77-6
 Harris, David A. (2001). In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979-1999. KTAV Publishing House, Inc. ISBN 0-88125-693-5
 Wright, John L. Nations of the Modern World: Libya'', Ernest Benn Ltd, 1969

Ghi chú

Liên kết ngoài

 Libya trên BBC News

Quốc gia thành viên Liên minh châu Phi

Quốc gia Maghreb
Quốc gia Sahara
Đông Địa Trung Hải
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ả Rập
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Berber
Quốc gia thành viên Liên đoàn Ả Rập
Quốc gia thành viên OPEC
Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc
Quốc gia châu Phi


title: Dercetina modesta

text:
Dercetina modesta là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Allard miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Dercetina


title: Shinonome (tàu khu trục Nhật) (1927)

text:
Shinonome (tiếng Nhật: 東雲) là một tàu khu trục hạng nhất của Hải quân Đế quốc Nhật Bản, thuộc lớp Fubuki bao gồm hai mươi bốn chiếc, được chế tạo sau khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất kết thúc. Khi được đưa vào hoạt động, những con tàu này là những tàu khu trục mạnh mẽ nhất thế giới. Chúng phục vụ như những tàu khu trục hàng đầu trong những năm 1930, và tiếp tục là những vũ khí lợi hại trong cuộc Chiến tranh Thái Bình Dương. Shinonome bị không kích đánh chìm ngay vào lúc bắt đầu chiến tranh, ngày 17 tháng 12 năm 1941 gần Sarawak trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Thiết kế và chế tạo
Việc chế tạo lớp tàu khu trục Fubuki tiên tiến được chấp thuận vào năm tài chính 1923 như một phần của chương trình có tham vọng cung cấp cho Hải quân Đế quốc Nhật Bản một ưu thế về chất lượng so với những tàu chiến hiện đại nhất của thế giới. Khả năng thể hiện của lớp Fubuki là một bước nhảy vọt so với các thiết kế tàu khu trục trước đó, nên chúng được gọi là các "tàu khu trục đặc biệt" (tiếng Nhật: 特型 - Tokugata). Kích thước lớn, động cơ mạnh mẽ, tốc độ cao, bán kính hoạt động lớn và vũ khí trang bị mạnh chưa từng có khiến cho các tàu khu trục này có được hỏa lực tương đương nhiều tàu tuần dương hạng nhẹ của hải quân các nước khác. Shinonome được chế tạo tại Xưởng hải quân Sasebo, được đặt lườn vào ngày 12 tháng 8 năm 1926. Nó được hạ thủy vào ngày 26 tháng 11 năm 1927 và đưa ra hoạt động vào ngày 25 tháng 7 năm 1928. Nguyên được dự định mang số hiệu đơn giản là "Tàu khu trục số 40", nó được hoàn tất dưới tên gọi Shinonome.

Lịch sử hoạt động
Khi hoàn tất, Shinonome được phân về Hải đội Khu trục 12 thuộc Hạm đội 2 Hải quân Đế quốc Nhật Bản. Trong cuộc Chiến tranh Trung-Nhật, Shinonome được phân công tuần tra dọc theo bờ biển miền Nam Trung Quốc, và đã tham gia vào việc Chiếm đóng Đông Dương thuộc Pháp vào năm 1940.

Vào lúc xảy ra cuộc tấn công Trân Châu Cảng, Shinonome được phân về Hải đội Khu trục 12 của Đội khu trục 3 thuộc Hạm đội 1 Hải quân Đế quốc Nhật Bản và được bố trí từ Quân khu Hải quân Kure đến cảng Samah trên đảo Hải Nam. Từ ngày 4 đến ngày 12 tháng 12 năm 1941, Shinonome hỗ trợ cho cuộc đổ bộ lực lượng Nhật Bản lên Kota Bharu tại Malaya.

Từ ngày 16 tháng 12, Shinonome được phân công hỗ trợ cho các cuộc đổ bộ lực lượng Nhật Bản lên Borneo. Tài liệu chính thức về số phận của nó lại không rõ ràng. Mặc dù một số nguồn của Nhật Bản vào lúc đó cho rằng nó trúng phải thủy lôi, không có bất kỳ tài liệu nào của Anh hay Hà Lan ghi nhận việc rải thủy lôi trong khu vực. Hiện tại, người ta chấp nhận rộng rãi là Shinonome đã bị máy bay của Hà Lan đánh chìm; có thể là vào ngày 17 tháng 12 năm 1941, sau khi trúng hai quả bom ném từ thủy phi cơ Hà Lan X-32 thuộc liên đội Không lực Hải quân GVT-7, làm phát nổ hầm đạn của nó; hoặc cũng có thể vào ngày 18 tháng 12 năm 1941, sau một cuộc không kích của các máy bay ném bom Martin B-10 thuộc Không quân Hoàng gia Đông Ấn thuộc Hà Lan. Cho dù là bởi nguyên nhân nào, Shinonome dường như đã nổ tung và chìm với toàn bộ thủy thủ đoàn ở một nơi nào đó chung quanh Miri, Sarawak, tọa độ .

Vào ngày 15 tháng 1 năm 1942, Shinonome được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân.

Xác tàu đắm của Shinonome
Vị trí chính xác của Shinonome cho đến nay vẫn chưa được biết, nhưng nó nằm đâu đó giữa Seria, Brunei về phía Bắc cho đến bản thân thị trấn Miri. Một toán khảo sát xác tàu đắm đặt căn cứ tại Miri, và dưới sự trợ giúp của người Hà Lan, đã tiến hành tìm kiếm những gì còn lại của con tàu kể từ năm 2004. Nhóm đã xác định nhiều địa điểm tiềm năng, và đang trong quá trình xác định chúng. Vị trí, phương hướng và tình trạng của xác tàu đắm sẽ giúp giải thích những bí ẩn kéo dài về hoàn cảnh mà Shinonome bị mất.

Danh sách thuyền trưởng
 Trung tá Tokuichi Kuga (sĩ quan trang bị trưởng): 15 tháng 2 năm 1928 - 25 tháng 7 năm 1928
 Trung tá Tokuichi Kuga: 25 tháng 7 năm 1928 - 30 tháng 11 năm 1929
 Thiếu tá Suminobu Sakai: 30 tháng 11 năm 1929 - 1 tháng 12 năm 1930
 Thiếu tá Masao Yamamoto: 1 tháng 12 năm 1930 - 1 tháng 12 năm 1932; thăng Trung tá
 Thiếu tá Kiyogo Takeda: 1 tháng 12 năm 1932 - 25 tháng 1 năm 1933
 Trung tá Tsutomu Shibata: 25 tháng 1 năm 1933 - 15 tháng 11 năm 1933
 Trung tá Shigeyasu Nishioka: 15 tháng 11 năm 1933 - 15 tháng 11 năm 1934
 Trung tá Torajiro Sato: 15 tháng 11 năm 1934 - 2 tháng 11 năm 1936
 Thiếu tá Katsumori Yamashiro: 2 tháng 11 năm 1936 - 1 tháng 7 năm 1937
 Trung tá Masayuki Kitamura: 1 tháng 7 năm 1937 - 16 tháng 8 năm 1937
 Thiếu tá Katsumori Yamashiro: 16 tháng 8 năm 1937 - 15 tháng 11 năm 1937
 Trung tá Kiyota Kagawa: 15 tháng 11 năm 1937 - 15 tháng 12 năm 1938
 Thiếu tá Kunizo Kanaoka: 15 tháng 12 năm 1938 - 1 tháng 12 năm 1939; thăng Trung tá 15 tháng 11 năm 1939
 Thiếu tá Magatarou Koga: 1 tháng 12 năm 1939 - 15 tháng 10 năm 1940
 Thiếu tá Hiroshi Sasagawa: 15 tháng 10 năm 1940 - 17 tháng 12 năm 1941; thăng Trung tá 15 tháng 10 năm 1941; tử trận, được truy thăng Đại tá

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

Lớp tàu khu trục Fubuki
Tàu khu trục của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Tàu khu trục trong Thế Chiến II của Nhật Bản
Sự kiện hàng hải năm 1941
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Thái Bình Dương


title: Warloy-Baillon

text:
Warloy-Baillon là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.
Thị trấn này có cự ly khoảng 15 miles về phía đồng bắc của Amiens, trên đường D919.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Liên kết ngoài
 Warloy-Baillon trên trang mạng của INSEE
 Warloy-Baillon trên trang mạng của Quid

Tham khảo

Xã của Somme


title: Calta

text:
Calta là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Lithinini
Ennominae


title: Potosí

text:
Potosí là một thành phố và thủ phủ của Vùng Potosí ở Bolivia. Đây là thành phố lớn thứ 8 của quốc gia này, là một trong những thành phố cao nhất trên thế giới bởi nằm ở độ cao 4.090 mét danh nghĩa (13.420 ft), và nó đã được vị trí của nhà máy đúc tiền thực dân Tây Ban Nha, Sở đúc tiền quốc gia của Bolivia. Potosí nằm bên dưới Cerro de Potosí-đôi khi được gọi là Rico Cerro ("núi giàu"), một ngọn núi phổ có nhiều quặng bạc, đã luôn luôn chiếm ưu thế trong thành phố. Cerro Rico là lý do mang lại tầm quan trọng lịch sử Potosí, vì nó là nguồn cung bạc chính cho Tây Ban Nha trong thời gian của Đế quốc Tây Ban Nha Tân Thế giới. Nguồn bạc này được chở bằng tàu về bổ sung kho báu của Tây Ban Nha. Đỉnh Cerro de Potosí cao là 4.824 mét (15.827 ft) trên mực nước biển.

Lịch sử
Được thành lập vào năm 1545, đây như một thị trấn khai thác bạc, sớm trở thành nơi giàu có, và là một trong những thành phố lớn nhất ở châu Mỹ và thế giới lúc bấy giờ với dân số trên 200.000 người.

Bạc từ Potosí hầu hết được vận chuyển tới Tây Ban Nha. Có tới 45.000 tấn bạc nguyên chất được khai thác từ Cerro Rico 1556-1783. Trong số này, 9.000 tấn đã được chuyển tới Tây Ban Nha. Do khai thác rộng lớn và nhiều như vậy, các núi đá đã giảm đi về chiều cao, trước khi khai thác, các ngọn núi cao tới vài trăm mét.

Thực dân Tây Ban Nha thực hiện một yêu cầu vào năm 1608 ở Madrid cho phép nhập khẩu 1.500 đến 2.000 nô lệ châu Phi mỗi năm. Có tổng cộng khoảng 30.000 nô lệ châu Phi đã được đưa tới Potosí trong thời kỳ thuộc địa. Nô lệ châu Phi cũng bị buộc phải làm việc trong Casa de la Moneda (nơi sản xuất tiền) và các mỏ sản xuất.

Năm 1672, một tòa nhà được thành lập để để làm ra các đồng tiền xu bằng chính nguyên liệu bạc và một hồ chứa nước được xây dựng để đáp ứng nhu cầu dân số ngày càng tăng. Tại thời điểm đó hơn 86 nhà thờ được xây dựng và dân số thành phố tăng lên đến gần 200.000 người, làm cho nó là một trong những thành phố lớn nhất và giàu nhất trên thế giới.

Sau năm 1800, các mỏ bạc cạn kiệt, làm cho khai thác thiếc trở thành sản phẩm chính. Điều này dẫn đến một sự suy giảm kinh tế. Tuy nhiên, các ngọn núi tiếp tục được khai thác bạc cho đến ngày nay. Do điều kiện công nhân nghèo (thiếu trang thiết bị bảo vệ), các thợ mỏ có tuổi thọ rất ngắn với hầu hết trong số họ bị các bệnh về phổi và chết khi chỉ khoảng 40 tuổi.

Thời kỳ độc lập
Trong chiến tranh giành độc lập Bolivia (1809-1825), Potosí thường xuyên thuộc kiềm quyền kiểm soát của lực lượng Bảo hoàng và Patriot. Sai lầm lãnh đạo chính là khi chính phủ đưa quân đội phụ trợ dưới sự chỉ huy của Juan José Castelli được đưa tới Thượng Peru (Bolivia ngày nay), điều này dẫn đến việc Potosi yêu cầu chính phủ quyền độc lập của riêng mình.

Khi quân đội phụ trợ thứ hai dưới sự chỉ huy của Manuel Belgrano đến, nó đã được đón nhận và phần nào hàn gắn vết thương quá khứ gây ra bởi Castelli độc tài.

Di sản
Thành phố San Luis Potosí ở Mexico được đặt tên theo tên của thành phố Potosí ở Bolivia. Tại Hoa Kỳ, tên Potosi đã được đặt cho thị trấn khai thác mỏ Potosi, Wisconsin , Potosi, Missouri và Potosi, Nevada.

Khu vực cụm công nghiệp được coi là lớn nhất thế giới thế kỷ 16 này đã được công nhận là Di sản thế giới vào năm 1987. Hoạt động khai thác quặng bạc chủ yếu dựa vào các nhà máy thủy lực. Các di tích chính trong cụm công nghiệp này đáng chú ý có: Di tích công nghiệp trên núi Cerro Rico, nơi có hệ thống cung cấp nước phức tạp với các cống dẫn nước và hồ nhân tạo; thị trấn thuộc địa với Casa de la Moneda; Nhà thờ San Lorenzo; Các dinh thự của quý tộc và các khu nhà ở của công nhân mỏ.

Trong quyết định của mình, Uỷ ban Di sản thế giới cũng nhắc đến việc suy thoái tiềm năng của di tích lịch sử của các hoạt động khai thác khoáng sản; sự bất ổn và nguy cơ sụp đổ của Cerro Rico; thiếu sót trong bảo tồn; thực thi pháp luật bảo vệ chưa hiệu quả và tác động môi trường tới hệ thống thủy lực gây ảnh hưởng đến di tích. Chính vì vậy, Potosí đã bị đưa vào danh sách Danh sách di sản thế giới bị đe dọa vào năm 2014.

Thành phố kết nghĩa
 San Luis Potosí, México
 York, Vương quốc Anh
 Lhasa, Trung Quốc

Xem thêm
Địa chất Bolivia
 Pari Urqu
 Dãy núi Potosí
Tinku
El Tio

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Travel guide to Potosi: history, things to see, things to do, how to get, pictures, tours and activities, city map and more
 A visit to the Potosi mines
 Video recording of mining activity
 Weather in Potosi
 Introducing Potosi
 Potosí Guide
 Cerro Rico 2003

 The Devil's Miners – A documentary about child miners in Potosí
 Travelogue Potosí
 The Mountain That Eats Men – Slate Magazine
 Photographs of Potosi and environs
 Scream of the stone – scene from a documentary about depleting mines in Potosí
 Photographs of three mines and explications (bằng tiếng Pháp)

Khu dân cư ở Bolivia
Tỉnh Potosí
Di sản thế giới tại Bolivia


title: Cryptocephalus distinguendus

text:
Cryptocephalus distinguendus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Schneider miêu tả khoa học năm 1792.

Chú thích

Tham khảo

D


title: Gnophomyia delectabilis

text:
Gnophomyia delectabilis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gnophomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Hồ Tanganyika

text:
Hồ Tanganyika là một hồ lớn ở châu Phi (3° 20' tới 8° 48' Nam và từ 29° 5' tới 31° 15' Đông). Hồ này được coi là hồ nước ngọt lớn thứ hai Châu Phi và là hồ sâu thứ hai, sau Hồ Baikal ở Siberia. Hồ này nằm trong lãnh thổ 4 nước – Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania và Zambia, trong đó Cộng hòa Dân chủ Congo (45%) và Tanzania (41%) là 2 nước làm chủ phần lớn hồ. Nước từ hồ chảy vào hệ thống sông Congo rồi cuối cùng vào Đại Tây Dương.

Địa lý

Hồ nằm tại điểm tách giãn phía tây (West Rift) của Thung lũng tách giãn Lớn hình thành bởi khe tách giãn kiến tạo Đông Phi (tectonic East African Rift), và giới hạn bởi các vách lớn của thung lũng. Đây là hồ tách giãn lớn nhất ở châu Phi và là hồ có diện tích lớn thứ nhì ở châu lục, đồng thời cũng là hồ sâu nhất châu Phi và chứa lượng nước ngọt nhiều nhất. Nó trải dài 673 km theo hướng bắc-nam và rộng trung bình khoảng 50 km. Hồ có diện tích 32.900 km², với đường bờ dài 1.828 km và độ sâu trung bình . Độ sâu tối đa của hồ là  (ở lưu vực phía bắc). Hồ có dung tích ước lượng 18.900 km³ (4.500 dặm khối). Nhiệt độ trung bình ở mặt hồ là 25 °C và độ pH trung bình 8.4. Thêm vào đó, ở độ sâu 500 m dưới nước có một lớp trầm tích khoảng 4.500 m trên nền đá.

Độ sâu lớn và vị trí ở vùng nhiệt đới của hồ có tác dụng ngăn ngừa việc luân chuyển các khối nước ở các độ sâu thấp hơn của hồ, các khối nước này được gọi là nước chôn vùi (fossil water) và thiếu oxy. Khu vực dẫn nước vào hồ rộng 231.000 km², với 2 sông chính cùng nhiều sông nhỏ và các dòng suối chảy vào hồ (do các núi dốc giữ cho khu vực thoát nước hẹp), và một sông chính thoát nước đi - sông Lualaba - chảy vào hệ thống thoát nước sông Congo.

Các sông chính chảy vào hồ gồm sông Ruzizi chảy vào phía bắc hồ từ Hồ Kivu, và sông Malagarasi, sông lớn thứ nhì của Tanzania, chảy vào phía đông của hồ.

Sinh vật học

Trong hồ có ít nhất 250 loại cá cichlid và 150 loại cá không thuộc loại cá cichlid, phần lớn sống dọc theo bờ hồ, trong vùng nước sâu khoảng . Do đó, hồ Tanganyika là một nguồn sinh vật quan trọng để nghiên cứu sự hình thành loài trong quá trình tiến hóa. Tuy nhiên, lượng lớn cá sống ở khu vực giữa hồ và gồm 6 loài chính: 2 loài cá "Tanganyika sardine" và 4 loài cá lates ăn thịt động vật (có quan hệ, nhưng không giống cá pecca sông Nile, đã tàn phá cá cichlid của hồ). Đại đa số (98%) các loài cá cichlid của hồ là loài đặc hữu (đặc sản địa phương) và nhiều loài, như cá từ loại Tropheus màu sáng, được giới nuôi cá trong hồ kính đánh giá cao. Trong hồ cũng có nhiều loài không xương sống, nhất là các động vật thân mềm, cua, tôm, bộ động vật chân kiếm, sứa, đỉa vv...

Công nghiệp đánh bắt cá

Ước lượng khoảng 25–40% protein trong thức ăn thường ngày của khoảng 1 triệu dân sống chung quanh hồ là từ cá trong hồ.
Hiện nay khoảng 100.000 dân sống bằng nghề chài lưới từ khoảng 800 nơi. Hồ cũng là nơi quan trọng sống còn cho khoảng 10 triệu dân sống ở lưu vực hồ.

Cá hồ Tanganyika được xuất cảng qua vùng Đông Phi. Việc buôn bán cá bắt đầu từ giữa thập niên 1950. Năm 1995 lượng cá đánh bắt là khoảng 180.000 tấn. Tuy nhiên kỹ nghệ đánh bắt cá – phát triển mạnh từ thập niên 1980 – sau này đã suy sụp.

Vận tải
Có 2 tàu phà chở hàng và người dọc bờ phía đông của hồ - tàu phà MV Liemba giữa Kigoma và Mpulungu, và tàu phà MV Mwongozo, chạy giữa Kigoma và Bujumbura.
 Thành phố cảng Kigoma là điểm đầu của tuyến xe lửa từ Dar es Salaam ở Tanzania.
 Thành phố cảng Kalemie là điểm đầu của mạng lưới đường xe lửa của Cộng hòa Dân chủ Congo.
 Thành phố cảng Mpulungu là điểm đầu được đề nghị của tuyến đường xe lửa của Zambia.

Lịch sử
Những người phương Tây đầu tiên tìm ra hồ là hai nhà thám hiểm người Anh Richard Burton và John Speke, năm 1858. Họ phát hiện ra hồ khi đi tìm đầu nguồn sông Nile. Speke tiếp tục dò tìm và tìm thấy nguồn thực: Hồ Victoria.

Chiến tranh thế giới thứ nhất

Hồ này là chiến trường của 2 trận đánh nổi tiếng trong Chiến tranh thế giới thứ nhất.

Với sự giúp đỡ của Graf von Götzen (đặt tên theo bá tước Gustav Adolf Graf von Götzen), thống đốc cũ của vùng Đông Phi thuộc Đức, người Đức đã hoàn toàn kiểm soát hồ trong giai đoạn đầu của cuộc chiến. Tàu thủy được dùng làm cả phà chở người và hàng hóa qua hồ và cũng dùng làm căn cứ để tung ra các cuộc tấn công bất ngờ vào các đội quân Đồng Minh.

Vì thế buộc các lực lượng Đồng Minh phải chiếm quyền kiểm soát hồ. Dưới quyền chỉ huy của Geoffrey Spicer-Simson, Hải quân Hoàng gia Anh đã hoàn thành nhiệm vụ đem 2 thuyền máy võ trang Mimi và Toutou từ Anh sang hồ bằng xe lửa, đường bộ và đường sông tới thành phố Kalemie trên bờ phía tây của hồ Tanganyika. Hai thuyền này đã chờ tới tháng 12 năm 1915, và làm một cuộc tấn công bất ngờ vào quân Đức bằng việc bắt giữ tàu chiến nhỏ Kingani. Tàu chiến khác của Đức Hedwig, bị đánh chìm trong tháng 2 năm 1916, chỉ còn lại tàu Götzen là tàu duy nhất của Đức dùng kiểm soát hồ.

Do củng cố được vị trí ở hồ, quân Đồng Minh tiến về Kigoma bằng đường bộ, và người Bỉ thiết lập một căn cứ không quân trên bờ phía tây của hồ tại thành phố Albertville. Từ căn cứ này, họ đã làm cuộc ném bom các vị trí của quân Đức ở Kigoma và khu vực chung quanh trong tháng 6 năm 1916. Không rõ tàu chiến Götzen có bị trúng bom không (người Bỉ nói có, người Đức phủ nhận), nhưng khí thế của Đức bị suy giảm và cuối cùng tàu đó bị tháo gỡ hết súng để dùng cho nơi khác.

Giai đoạn này, cuộc chiến trên hồ tới lúc bế tắc: cả hai phe đều không tấn công. Tuy nhiên, cuộc chiến trên bộ diễn tiến mạnh, có lợi cho quân Đồng Minh. Họ đã cắt đứt giao thông trên tuyến đường xe lửa trong tháng 7 năm 1916 và cô lập hoàn toàn Kigoma, khiến cho chỉ huy trưởng quân Đức Gustav Zimmer phải bỏ thành phố, rút về phía nam. Để tránh cho tàu chiến rơi vào tay quân Đồng Minh, Zimmer đã đánh đắm tàu này ngày 26.7.1916. Tàu này sau đó được vớt lên, sửa chữa và đặt tên lại là MV Liemba dùng làm tàu phà vận tải.

Che Guevara

Năm 1965 nhà cách mạng người Argentina Che Guevara đã sử dụng khu bờ phía tây của hồ này làm trại huấn luyện cho lực lượng du kích ở Congo. Từ trại này, Che và lực lượng của ông ta đã tìm cách lật đổ chính phủ, nhưng rút cuộc phải rút lui, sau gần một năm, vì Cơ quan An ninh Quốc gia Hoa Kỳ (NSA) đã giám sát ông ta suốt thời gian đó và giúp lực lượng chính phủ trong việc phục kích quân du kích của ông ta.

Lịch sử hiện đại

Năm 1992 hồ Tanganyika được đưa vào loạt phim tài liệu Pole to Pole (8 tập). Nhà làm phim tài liệu Michael Palin của đài BBC đứng trên tàu MV Liemba chạy qua hồ.

Từ năm 2004, hồ này là tâm điểm của nhiều sáng kiến về nước và thiên nhiên do Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế IUCN khởi xướng. Dự án đặt ra trong 5 năm với phí tổn 27 triệu dollar, nhằm giám sát tài nguyên và tình trạng của hồ, đặt ra các tiêu chuẩn chung cho mức trầm tích, sự ô nhiễm có thể chấp nhận và chất lượng nước nói chung và thiết lập cơ quan quản lý lưu vực hồ.

Hồ này được xác định là nơi người ta đã nhìn thấy cá sấu ăn thịt người Gustave xuất hiện. Gustave đã giết nhiều người trong nhiều năm và các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nó để hiểu rõ tập tính của nó.

Xem thêm
 Tim Butcher: Blood River - A Journey To Africa's Broken Heart, 2007. ISBN 0-7011-7981-3
 Le lac Tanganyika, sa faune, et la pêche au Burundi. Marie José EVERT. Louvain, 1970 - Bujumbura, 1973 - Bujumbura, 1980.
 Fish Communities in lake Tanganyika. Hiroya Kawanabe, Michio Hori, Makoto Nagoshi. Kyoto University Press.
 Exploration hydrobiologique du lac Tanganyika (1946 - 1947). Résultats scientifiques, VOL. I extrait.
 Le milieu géographique et géophysique. André Capart (Bruxelles). Bruxelles 1952.
 Exploration hydrobiologique du lac Tanganika (1946-1947) Vol. III, fasc. 5 B. / poissons cichlidae. M. Poll. Institut royal des sciences naturelles de Belgique / Bruxelles 1956.
 Lake Tanganyika and its Life. Edited by G. W. Coulter with contributions from J-J. Tiercellin, A. Mondegeur, R. E. Hecky & R. H. Spigel. Natural History Museum Publication. Oxford University Press. London Oxford & New York.
 Catalogue des poissons d'eau douce d'Afrique. CLOFFA - I- II - III - IV. Coordinateurs: J. Daget. J. P. Gosse & D.F.E. Thys van den Audenaerde.
(ORSTOM Paris - MRAC Tervuren 1984) vol.I— (ISNB Bruxelles - MRAC Tervuren - ORSTOM Paris 1986) vol.II — (ISNB Bruxelles - MRAC Tervuren - ORSTOM Paris 1986) vol. III— (ISNB Bruxelles - MRAC Tervuren - ORSTOM Paris 1991) vol.IV.
 Ecological and limnogical study on lake on lake Tanganyika and its adjacent regions ii. Edited by Hiroya KAWANABE. Report of the work supported by Grant-in-aid for overseas Scientifique survey of the ministry of Education, Science and Culture of Japan, during 1981 and 1982. (tháng 3 năm 1983).
 Le grand livre des cichlidés. Ad Konings. Cichlid Press, 1994.
 Les secrets du Tanganyika. Cichlid Press, 1992.
 Les Cichlides du Tanganyika dans leur milieu naturel. Cichlid Press, 1998. Adaptation française: Jean Marie Londiveau.

Tham khảo & chú thích

Liên kết ngoài

 Food and Agriculture Organization of the United Nations
 Destination Tanganyika., site sur la faune et la flore endémique du lac.
 Localisation satellite du lac sur WikiMapia
 Projet de recherche FAO/FINNIDA au lac Tanganyika
 Tanganyika cichlids, Le lac Tanganyika dans tous les azimuts...
 Tanganydro (expédition '96)
 Projet sur la Biodiversité du Lac Tanganyika
 Cartographie précise du lac Tanganyika
 Cartographie du lac Tanganyika et localisation des différentes espèces de Cichlidés

Bài cơ bản dài trung bình

Hồ Lớn châu Phi
Hồ thuộc Thung lũng tách giãn Lớn
Tanganyika
Hồ Cộng hòa Dân chủ Congo
Hồ Tanzania
Tanganyika
Hồ quốc tế châu Phi
Vùng sinh thái nước ngọt châu Phi
Vùng sinh thái Burundi
Vùng sinh thái Cộng hòa Dân chủ Congo
Vùng sinh thái Tanzania
Vùng sinh thái Zambia
Tỉnh Tanganyika
Biên giới Burundi-Cộng hòa Dân chủ Congo
Biên giới Cộng hòa Dân chủ Congo-Tanzania
Biên giới Burundi-Tanzania
Biên giới Tanzania-Zambia
Biên giới Cộng hòa Dân chủ Congo-Zambia
Ngã ba biên giới
Vùng đất Ramsar ở Zambia


title: Quận Wythe, Virginia

text:
Quận Wythe là một quận thuộc tiểu bang Virginia, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Virginia


title: Raorchestes bombayensis

text:
Raorchestes bombayensis là một loài ếch trong họ Rhacophoridae. Chúng là loài đặc hữu của Ấn Độ.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng đất ẩm có cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Biju, S.D., Shanker, K., Vijayakumar, S.P., Srinivasulu, C., S. Bhupathy & Padhye, A. 2004. Philautus bombayensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

B
Động vật lưỡng cư Ấn Độ
Ếch Ấn Độ


title: Mellenbach-Glasbach

text:
Mellenbach-Glasbach là một đô thị thuộc huyện Saalfeld-Rudolstadt, trong bang Thüringen, nước Đức. Đô thị Mellenbach-Glasbach có diện tích 8,71 km².

Tham khảo


title: Candezea haematura

text:
Candezea haematura là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Candezea


title: Dockendorf

text:
Dockendorf là một đô thị thuộc huyện Bitburg-Prüm, bang Rhineland-Palatinate, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Bitburg-Prüm


title: Prochoreutis sororculella

text:
Prochoreutis sororculella là một loài bướm đêm thuộc họ Choreutidae. Loài này có ở Bắc Mỹ, bao gồm California và Ontario.
Nó tương tự như Tebenna onustana, nhưng cả cánh trước và cánh sau màu nâu sô cô la đậm hơn và các đốm đen phân bố khác hơn.

Chú thích

Tham khảo
mothphotographersgroup

Prochoreutis


title: Matigny

text:
Matigny là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên đường D937, khoảng 15 dặm Anh về phía tây của Saint Quentin.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Matigny trên trang mạng của INSEE
 Matigny trên trang mạng của Quid

Xã của Somme


title: 71

text:
Năm 71 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 71

als:70er#Johr 71


title: Setodes tarpaka

text:
Setodes tarpaka là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Setodes


title: Dianthidium heterulkei

text:
Dianthidium heterulkei là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Schwarz mô tả khoa học năm 1940.

Chú thích

Tham khảo

Dianthidium
Động vật được mô tả năm 1940


title: Megalopta nitidicollis

text:
Megalopta nitidicollis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1926.

Chú thích

Tham khảo

Megalopta
Động vật được mô tả năm 1926


title: Hebe barkeri

text:
Hebe barkeri là một loài thực vật thuộc họ Plantaginaceae. Đây là loài đặc hữu của New Zealand. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Nguồn
 de Lange, P.J. 1998. Hebe barkeri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Tham khảo

Hebe
Thực vật quần đảo Chatham
Thực vật dễ tổn thương


title: Chevvoor

text:
Chevvoor là một thị trấn thống kê (census town) của quận Thrissur thuộc bang Kerala, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Chevvoor có dân số 17.373 người. Phái nam chiếm 48% tổng số dân và phái nữ chiếm 52%. Chevvoor có tỷ lệ 84% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 86%, và tỷ lệ cho phái nữ là 82%. Tại Chevvoor, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Kerala


title: Ptycholoma

text:
Ptycholoma là một chi bướm đêm thuộc tông Archipini.

Các loài
Ptycholoma erschoffi (Christoph, 1877)
Ptycholoma imitator (Walsingham, 1900)
Ptycholoma lecheana (Linnaeus, 1758)
Ptycholoma micantana (Kennel, 1901)

Hình ảnh

Liên kết ngoài
tortricidae.com

Chú thích

Tham khảo

Archipini


title: Isotes deyrollei

text:
Isotes deyrollei là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1865.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Lasioglossum rufitarsum

text:
Lasioglossum rufitarsum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Rayment mô tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1929


title: Córdoba

text:
Córdoba có thể chỉ:

Córdoba, Argentina, một thành phố có vị trí địa lý gần trung tâm của Argentina.
Córdoba (tỉnh Argentina), một tỉnh nằm ở miền trung Argentina.

Córdoba (tỉnh Argentina), một tỉnh của Colombia.
 Córdoba, Bolívar, một khu tự quản thuộc tỉnh Bolívar.
 Córdoba, Nariño, một khu tự quản thuộc tỉnh Nariño.
 Córdoba, Quindío, một khu tự quản thuộc tỉnh Quindío.
 Los Córdobas, một khu tự quản thuộc tỉnh Córdoba.

Córdoba (tỉnh), một tỉnh ở phía nam Tây Ban Nha.
Córdoba, Tây Ban Nha, một thành phố ở nam Tây Ban Nha, thủ phủ của tỉnh Córdoba, Andalucía, Tây Ban Nha.

Córdoba, Veracruz, thành phố hạt lỵ hạt có cùng tên tại bang Veracruz bên vịnh Mexico của México.


title: La Feuillée

text:
La Feuillée () là một xã của tỉnh Finistère, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở La Feuillée được gọi là Feuillantins.

Xem thêm
Xã của tỉnh Finistère

Tham khảo

Mayors of Finistère Association  ;
INSEE ;
IGN

Liên kết ngoài
Official website
French Ministry of Culture list for La Feuillée

Xã của Finistère


title: J. D. Salinger

text:
Jerome David  Salinger (1 tháng 1 năm 1919 – 27 tháng 1 năm 2010) là một nhà văn người Mỹ, nổi tiếng với tiểu thuyết Bắt trẻ đồng xanh (The Catcher in the Rye, xuất bản năm 1951) cũng như với cá tính khép kín của mình. Từ năm 1965, ông không còn xuất bản bất cứ tác phẩm nào, và không xuất hiện trên các bài phỏng vấn từ năm 1980.

Sinh ra ở Bronx, J.D Salinger bắt đầu sáng tác truyện ngắn từ thời trung học và đã có vài truyện được in trong khoảng đầu những năm 1940, trước khi ông tham gia vào Thế chiến II. Năm 1948, truyện ngắn được đánh giá cao "A Perfect Day for Bananafish" (Tạm dịch: Ngày hoàn hảo cho cá chuối) của ông được trên tạp chí Người New York. Đây chính là nền tảng cho nhiều tác phẩm của ông sau này. Tiểu thuyết "Bắt trẻ đồng xanh" được xuất bản năm 1951 và lập tức được sự tán thưởng nhiệt liệt.

Thành công của "Bắt trẻ đồng xanh" khiến J.D. Salinger trở thành tâm điểm chú ý, và vì thế càng trở nên khép kín hơn. Lượng tác phẩm xuất bản của ông trở nên thưa thớt. Sau "Bắt trẻ đồng xanh", ông có "Nine Stories" (9 câu chuyện, 1953) – một tuyển tập truyện ngắn, "Franny and Zooey" (1961), hai tiểu thuyết ngắn "Raise High the Roof Beam, Carpenters and Seymour: An Introduction" (1963). Tác phẩm cuối cùng của ông, tiểu thuyết ngắn "Hapworth 16, 1924" xuất hiện trên Người New York vào 19 tháng 6 năm 1965.

Về sau này, dư luận tiếp tục hướng sự chú ý vào J.D. Salinger, một điều mà ông không mong muốn. Đầu tiên là vụ kiện tụng với nhà viết tiểu sử Ian Hamilton vào những năm 80, sau đó là cuối hồi ký của hai người thân thiết với ông: Joyce Maynard, người tình cũ và con gái Margaret Salinger. Salinger qua đời do tuổi già tại nhà của ông ở tiểu bang New Hampshire.

Đầu đời
Jerome David Salinger sinh ra tại Manhattan, New York, vào ngày 1 tháng 1 năm 1919. Cha ông, Sol Salinger xuất thân từ một gia đình người Lithuania gốc Do Thái, cha của Sol là một rabbi thuộc Giáo đoàn Adath Jeshurun ở Louisville, Kentucky.

Mẹ của Salinge, Marie (nhũ danh Jillich), sinh ra ở Atlantic, Iowa là một người gốc Đức, Ireland và Scotland, và coi mình là một người Do Thái sau khi cưới cha của Salinger. Salinger không biết rằng mẹ mình không phải là người gốc Do Thái cho tới ngay sau khi làm lễ Bar Mitzvah. Ông có một người chị gái, Doris (1912–2001).

Trong thời niên thiếu, Salinger theo học các trường công lập ở Phía Tây Manhattan. Vào năm 1932, gia đình ông chuyển tới Park Avenue, và Salinger theo học tại Trường McBurney, một trường tư gần đó. Salinger gặp khó khăn trong việc hòa nhập với ngôi trường mới. Tại McBurney, ông gia nhập đội đấu kiếm, viết báo cho trường và xuất hiện trong các vở kịch. Ông "có một tài năng bẩm sinh dành cho kịch nghệ," mặc dù cha ông không muốn ông trở thành diễn viên. Sau đó, cha mẹ đăng ký cho ông theo học tại Học viên Quân sự Valley Forge ở Wayne, Pennsylvania. Salinger bắt đầu viết truyện "khi màn đêm buông xuống dưới chăn, với một chiếc đèn pin". Ông là người biên tập cuốn kỷ yếu của lớp, Crossed Sabres, và tham gia vào câu lạc bộ hợp xướng, câu lạc bộ máy bay, câu lạc bộ tiếng Pháp, và Câu lạc bộ Hạ sĩ quan.

Tập tài liệu 201 của Salinger ở Valley Forge viết ông là một học sinh "tầm thường", và IQ của ông nằm từ khoảng 111 tới 115 và hơn trung bình một chút. Ông tốt nghiệp vào năm 1936. Salinger bắt đầu năm nhất tại Đại học New York vào năm 1936. Ông định theo học chương trình giáo dục đặc biệt nhưng bỏ học vào mùa xuân tiếp theo. Mùa thu năm đó, cha ông thúc giục ông theo học ngành kinh doanh xuất khẩu thịt, và ông tới làm việc tại tại một công ty ở Viên và Bydgoszcz, Ba Lan. Salinger đồng ý, nhưng lại ghê tởm những lò mổ. Sự ghê tởm đối với ngành kinh doanh thịt và sự chối bỏ của cha có thể đã ảnh hưởng tới việc ăn chay khi ông trưởng thành. Ông rời Áo một tháng trước khi nước này bị sáp nhập bởi Đức Quốc Xã vào ngày 12 tháng 3 năm 1938.

Vào mùa xuân năm 1938, Salinger theo học tại Đại học Ursinus ở Collegeville, Pennsylvania. Ông bỏ học sau một học kỳ. Vào năm 1939, Salinger theo học tại Đại học Columbia ở Manhattan (ngành Nghiên cứu Đại cương). Theo như Whit Burnett, một giáo viên của ông và một biên tập viên ở tờ Story, Salinger không có gì đặc biệt cho tới một vài tuần trước khi học kỳ hai kết thúc, khi mà "ông đột nhiên bước vào cuộc đời" và hoàn thành ba câu chuyện. Burnett chấp nhận "The Young Folks," được xuất bản trên tạp chí Story. Truyện ngắn đầu tiên của Salinger được xuất bản trên tạp chí kỳ Tháng 3–Tháng 4 vào năm 1940. Burnett trở thành cố vấn cho Salinger, và họ trao đổi thư từ trong vòng vài năm.

Chiến tranh thế giới thứ hai

Bắt trẻ đồng xanh

Sự nghiệp vào những năm 1950 và chuyển tới Cornish

Cuộc hôn nhân thứ hai, gia đình, và tín ngưỡng

Tác phẩm xuất bản cuối cùng và mối quan hệ với Maynard

Vấn đề pháp lý

Qua đời

Văn phong và chủ đề

Ảnh hưởng

Tác phẩm nổi bật

Sách
 The Catcher in the Rye (Bắt trẻ đồng xanh, 1951)
 Nine Stories (9 câu chuyện, 1953)
 A Perfect day for bananafish (Ngày hoàn hảo cho cá chuối, 1948)
 Uncle Wiggily in Connecticut (Bác Wigglily ở Connecticut, 1948)
 Just Before the War with the Eskimos (Ngay trước chiến tranh với người Eskimo,1948)
 The Laughing Man (Một gã đang cười, 1949)
 Down at the Dinghy (Phía dưới Dinghy, 1949)
 For Esmé with Love and Squalor (Cho Esmé, với tình yêu và cay đắng, 1950)
 Pretty Mouth and Green My Eyes (1951)
 De Daumier-Smith's Blue Period (1952)
 Teddy (1952)
 Franny and Zooey (Franny và Zooey, 1961)
 Raise High the Roof Beam, Carpenters and Seymour: An Introduction (Nâng cao Dầm nhà, Những người thợ mộc và Seymour: Một lời giới thiệu, 1963)

Tham khảo

Nguồn

 Slawenski, Kenneth (2010). J. D. Salinger: A Life Raised High, Luân Đôn, Pomona Books.

 Tái bản:

Liên kết ngoài
 Salinger.org – Trang người hâm mộ

Sinh năm 1919
Mất năm 2010
Tiểu thuyết gia Mỹ thế kỷ 20
Người Mỹ gốc Đức
Người Mỹ gốc Ireland
Người Mỹ gốc Scotland
Cựu sinh viên Đại học Columbia
Quân nhân Hoa Kỳ trong Thế chiến thứ hai
Người Manhattan
Lính Lục quân Hoa Kỳ
Nhà văn Thành phố New York
Nam tiểu thuyết gia Mỹ
Nam nhà văn Mỹ thế kỷ 20


title: Hyposmocoma haleakalae

text:
Hyposmocoma haleakalae là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó là loài đặc hữu của Maui. Loài địa phương ở Haleakala, nơi nó được tim thấy ở độ cao 4,000 feet.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Hyposmocoma
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Học hàm

text:
Học hàm dùng để chỉ các danh hiệu trong hệ thống giáo dục và đào tạo được một tổ chức có quyền hạn nào đó phong cho một người làm công tác giảng dạy hoặc nghiên cứu. Các danh hiệu này xác định trình độ chuyên môn cao của họ. Có hai danh hiệu chính: giáo sư và phó giáo sư. Tiêu chuẩn để có được danh hiệu giáo sư và phó giáo sư không cố định thậm chí nó không đòi hỏi người được công nhận phải đang làm công tác giảng dạy hoặc nghiên cứu.

Phong chức tại Việt Nam
Hiện tại ở Việt Nam (2008), học hàm (giáo sư, phó giáo sư) do Hội đồng chức danh giáo sư nhà nước xét và đề nghị thủ tướng phê chuẩn, là sự công nhận của Nhà nước đối với nhà khoa học . Xét về tiêu chuẩn cũng như cách thức tiến hành công nhận học hàm hiện nay, danh hiệu giáo sư và danh hiệu phó giáo sư của Việt Nam rất khác so với các danh hiệu Professor (thường được dịch là giáo sư) và Associate professor (phó giáo sư), hoặc профессор (tiếng Nga - giáo sư) và доцент (phó giáo sư). theo Nghị định Chính phủ 20/2001/NĐ-CP, những người được phong chức danh GS/PGS sẽ được vinh danh suốt đời, ngay cả sau khi nghỉ hưu. Theo một thống kê, từ 1976 đến hết năm 2014 hơn 11.000 giáo sư và phó giáo sư (GS/PGS) được tiến phong, tuy nhiên chỉ có khoảng hơn 4.100 người làm trong các đại học. Số còn lại hoặc là nghỉ hưu, đã mất, hoặc là làm việc trong các cơ quan công quyền và quản lý.

Ý kiến

Tán thành

Phản đối
Chức danh giáo sư cần được cải cách theo tiêu chuẩn quốc tế.

 Theo GS Hoàng Tụy:"''Trước hết, có một tiến bộ đáng ghi nhận là cách gọi học hàm GS thành chức danh GS. Thật ra, chỉ có ở nước ta và cũng chỉ từ giữa năm 80 trở đi mới coi GS là phẩm hàm để phong thưởng, chứ các nước khác, GS là chức vụ khoa học, với nội dung chức trách cụ thể, cần tuyển chọn người đủ năng lực để đảm nhiệm. Sự khác biệt không chỉ ở ngôn từ, mà ở mục đích và nội dung công việc. Do quan niệm học hàm theo kiểu phong kiến nên nhiều người chỉ có chức quyền dễ dàng được phong GS, cho dù chẳng có trình độ gì..
 Theo GS Ngô Bảo Châu, "chúng ta nên trả lại từ giáo sư về đúng nghĩa của nó, tức là một vị trí làm việc. Nhà nước cũng nên trao quyền bổ nhiệm này cho các cơ sở giáo dục bởi phù hợp với chủ trương chung là giao quyền tự chủ cho các trường đại học...tôi thấy một số người được Hội đồng giáo sư Nhà nước phong hàm nhưng lại không xứng đáng vì chức danh giáo sư gắn liền với việc nghiên cứu khoa học."
 GS. Nguyễn Văn Tuấn trong một bài viết trên mạng Vietnamnet đề nghị: "Bộ GDĐT thay vì can thiệp vào việc bổ nhiệm giáo sư của các đại học, chỉ cần quản lý tốt quy trình bổ nhiệm và kiểm tra tiêu chuẩn bổ nhiệm."

Bổ nhiệm ở quốc tế
Ở nhiều nước khác trên thế giới cả một số nước tại khu vực như, Malaysia, giáo sư không phải là một chức danh hay phẩm hàm, mà là một chức vụ gắn liền với một đại học, việc phong giáo sư là quyết định tuyển dụng giữa cơ sở giáo dục với nhà khoa học. Do đó việc bổ nhiệm, đề bạt chức vụ giáo sư do đại học phụ trách, nhưng quy trình bổ nhiệm thì hoàn toàn theo mô thức bình duyệt (peer review), vốn là trụ cột của hoạt động khoa học. Theo quy trình này, đơn của ứng viên sẽ được gửi cho các đồng nghiệp cùng ngành để nhận xét dựa vào các tiêu chuẩn do trường đặt ra; và dựa vào nhận xét đó, hội đồng học thuật sẽ bổ nhiệm ứng viên vào một chức vụ giáo sư thích hợp.

Xem thêm
 Giáo sư (Việt Nam)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trường đại học
Danh hiệu


title: Bovistella

text:
Bovistella là một chi nấm trong họ Agaricaceae.

Các loài
Bovistella alpina D.A.Reid 1969
Bovistella ammophila (Lév.) Lloyd 1902
Bovistella atrobrunnea Zeller 1948
Bovistella australiana Lloyd 1905
Bovistella conspurcata (Berk. & Broome) Petch 1919
Bovistella davisii Lloyd 1906
Bovistella dominicensis Lloyd 1906
Bovistella floridensis Peck 1909
Bovistella glabrescens Lloyd 1906
Bovistella henningsii Lloyd 1906
Bovistella humidicola Bowerman 1962
Bovistella japonica Lloyd 1906
Bovistella longipedicellata Teng 1932
Bovistella melanospora Kreisel 1993
Bovistella nigrica Lloyd 1922
Bovistella poeltii Kreisel 1969
Bovistella reticulata Sosin 1959
Bovistella rosea Lloyd 1906
Bovistella sinensis Lloyd 1923
Bovistella verrucosa G.Cunn. 1925

Chú thích

Tham khảo

Index Fungorum

Agaricaceae


title: Megachile remota

text:
Megachile remota là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1879.

Chú thích

Tham khảo

R
Động vật được mô tả năm 1879