title: Izumo no Okuni

text:
(1572?-?) còn có các tên là Okuni (於國 Ư Quốc), Kuni (國 Quốc), Kuniko (國子 Quốc Tử), là người đã sáng tạo ra nghệ thuật kabuki. Người ta cho rằng bà là một miko ở Xuất Vân Đại Xã, người sáng tạo ra điệu múa truyền thống ở Kyoto.

Tiểu sử

Thời trẻ tuổi
Okuni lớn lên ở gần đền Izumo, nơi cha bà làm thợ mộc, vài người trong gia đình cũng làm việc ở đó. Cuối cùng Okuni cũng vào đền với tư cách một miko, bà nổi tiếng không chỉ vì múa đẹp, diễn giỏi mà còn cả sắc đẹp của mình nữa. Theo phong tục thời kỳ đó, pháp sư, ‘'miko và những người khác luôn muốn cống hiến cho đền thờ, và được gửi tới Kyoto để biểu diễn các điệu múa và bài hát linh thiêng.

Trong những màn trình diễn ở Kyoto, bà nổi danh về những sự cách tân của mình: điệu múa nembutsu, để ngợi ca Phật A Di Đà, thường được biết đến vì vẻ đẹp đầy nhục cảm và có những ám chỉ bóng gió về tình dục. Giữa nó và những điệu múa và vở kịch, bà thu được rất nhiều sự chú ý và bắt đầu cuốn hút được lượng khán giả rất lớn đến xem mình biểu diễn. Cuối cùng, bà bị gọi lại đền thờ, nhưng bà không quan tâm, mặc dù vẫn đều đặn gửi tiền về.

Sáng tạo ra Kabuki

Khoảng năm 1603, Okuni thành lập một gánh hát ở Shijōgawara, sông Kamo. Tập hợp những người vô gia cư hay có địa vị xã hội thấp, những kẻ đã bị gán cho cái tên kabukimono - khuynh kì giả (từ kabuku nghĩa là "dựa vào hướng nào đó", và mono, "người"), bà hướng dẫn cho họ cách diễn xuất, múa, hát; một cách tự nhiên, bà gọi đoàn kịch của mình là kabuki. Những buổi biểu diễn kabuki đầu tiên gồm có múa và hát mà không có cốt truyện chính, thường bị coi rẻ vì sự lòe loẹt và chối tai, nhưng công bằng mà nói thì cũng đáng tán dương về vẻ đẹp và sự sặc sỡ.

Mặc dù bà yêu cầu các nam diễn viên đóng vai nữ và ngược lại nhưng chính bà lại đóng vai của cả hai phái. Đặc biệt, bà nổi tiếng nhất với vai samurai và cha sứ.

Rốt cuộc, với sự tài trợ của Ujisato Sanzaburō, người ủng hộ Okuni về phương diện tài chính cũng như nghệ thuật, kabuki chính thức trở thành một môn kịch. Về mặt cá nhân, người ta nói rằng, Sanzaburō là người tình của Okuni, mặc dù họ không kết hôn. Sau khi ông chết, bà lại tiếp tục mà không có ông, tiếp tục kết hợp giữa kịch nghệ với âm nhạc và các điệu múa. Sau cùng, sự nổi tiếng của bà và đoàn kịch kabuki đã lan rộng khắp nước Nhật.

Những năm sau đó

Okuni nghỉ hưu năm 1610, sau đó bà biến mất. Có rất nhiều người đã bắt chước kịch kabuki. Đặc biệt, nhà chứa còn tổ chức các buổi diễn này để làm vui thích những vị khách giàu có, cũng như tiếp nhận những gái điếm có tài múa hát và diễn xuất. Cuối cùng, vì sự phản đối kịch liệt của công chúng, shogun Tokugawa Ieyasu cấm phụ nữ diễn xuất kabuki, một quy tắc vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay.

Có vài thuyết về năm bà qua đời, có người nói năm 1613, số khác lại cho rằng con số 1658 mới chính xác.

Năm 2003 một tượng đài được dựng lên để tôn vinh bà, trên đường Kawabata, ở phía Bắc Shijō Ōhashi, gần bờ sông Kamo ở Kyoto.

Ảnh hưởng đến văn hóa
Ngoài việc được cho là người đã sáng tạo ra nghệ thuật kabuki, Okuni còn góp phần vào nền kịch nghệ của Nhật Bản nói chung. Người ta nói rằng bà là người tạo ra nguyên mẫu đầu tiên của hanamichi (hoa đạo tức đường hoa), một đường dẫn từ phía sau nhà hát xuyên qua giữa khán giả đến sân khấu. Con đường này đã được sử dụng trong nhiều nhà hát nghệ thuật khác ngoài kabuki.

Okuni trong văn hóa đại chúng

Không giống như vài trò của bà trong lịch sử, sự xuất hiện của bà trong văn chương thường là một , một chiến binh tài giỏi với vũ khí và ma thuật.
 Bà là một nhân vật chơi được trong seri videogame Samurai Warriors của Koeis. Vũ khí của bà là chiếc ô. Trong suốt thời gian xuất hiện trong trò chơi, bà được diễn tả luôn có cảm tình với Ishikawa Goemon và Maeda Keiji. Trong Samurai Warriors 2, bà là một nhân vật đặc biệt, chỉ có thể unlock khi đã chơi xong game Sugoroku. Bà do Wakana Yamazaki lồng tiếng; trong bản tiếng Anh, do Erin Agostino lồng tiếng.
 Trong manga và anime Samurai Deeper Kyo, ban đầu bà là nhân vật nền cho nhân vật chính, Mibu Kyoshiro, nhưng sau đó bà trở thành gián điệp cho Oda Nobunaga. Trong anime, tiếng của bà do Yumi Kakazu lồng.
 Okuni là nhân vật chơi được trong videogame Onimusha Tactics của Capcom. Vũ khí của bà là thanh giáo và có thể dùng phép hồi máy.
 Okuni được mô tả là bạn thân của Jubei Yagyu trong video game Onimusha: Dawn of Dreams. Bà cũng được miêu tả là một diễn viên múa và một chiến binh tài giỏi.
Okuni cũng xuất hiện trong kịch truyền hình Nhật Bản của đài NHK: Musashi; tuy nhiên, trong seri này bà chỉ là một người biểu diễn chứ không có khả năng chiến đấu.
 Okuni cũng xuất hiện thoáng qua trong vai cô gái nhỏ Okami hát về Thủy Long.
 Okuni cũng xuất hiện trong game Warriors Orochi. Theo đó, bà cùng Tiểu Kiều gia nhập đảng Khăn Vàng của Zhang Jiao. Họ là một lực lượng độc lập cho đến khi Oda Nobunaga khuất phuc, họ về theo ông.

Xem thêm
Kabuki

Tham khảo

Liên kết ngoài
"Viva Kabuki!: Izumono no Okuni" , Insite-Tokyo'', tháng 2 năm 1999
"Izumo no Okuni" , at Distinguished Women
Izumo no Okuni, Japanese Art and Architecture Net Users System

Giải trí Nhật Bản
Lịch sử nhà hát
Nhà viết kịch Nhật Bản
Thần đạo
Kabuki
Diễn viên thế kỷ 17
Lịch sử sân khấu


title: Theretra tomasi

text:
Theretra tomasi là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Sénégal.

Chú thích

Tham khảo

Theretra
Động vật đặc hữu Sénégal


title: HBX

text:
HBX là loại thuốc nổ được tạo thành từ các thành phần RDX, TNT, bột nhôm, xáp D-2 wax với chloride calci. Nó là loại thuốc nổ được dùng hiện nay để thay thế cho các loại thuốc nổ torpex trước đây, chủ yếu nhồi vào trong các đầu đạn tên lửa, thủy lôi và ngư lôi. Nó cũng được dùng để nhồi vào các mìn mặt đất, bom xuyên.

Thành phần và tính chất

HBX có ba loại chính: HBX-1, HBX-3 và H-6.

HBX1: gồm 40% RDX + 38 % TNT + 17% nhôm + 5% chất giảm nhậy

HBX-3: gồm 31% RDX + 29 % TNT + 35% nhôm + 5% chất giảm nhậy

H-6: gồm 45% RDX + 30 % TNT + 20% nhôm + 5% chất giảm nhậy

HBX-1 có sức công phá tương tự như torpex nhưng kém nhạy nổ hơn khi va đập và các kích thích ban đầu, ít khả năng nổ chuyền.

HBX-3 và H-6 độ nhạy nổ khi va đập kém hơn so với torpex cao hơn với nhiệt độ.

Xem thêm
 Vật liệu nổ
 Thuốc nổ
 Vụ nổ

Tham khảo

http://209.85.165.104/search?q=cache:OW09Xw_k1pwJ:www.osti.gov/energycitations/servlets/purl/791888-otXRrv/native/791888.pdf+HBX+compostion&hl=vi&ct=clnk&cd=4&gl=vn

Thuốc nổ


title: Askola

text:
Askola  là một đô thị của Phần Lan.

Đô thị này tọa lạctại tỉnh Nam Phần Lan trong Đông Uusimaa Vùng. Đô thị này có dân số 4.716 (30 tháng 11 năm 2007)với diện tích là 218,42 km² trong đó có 5,18 km² là diện tích mặt nước. Mật độ dân số là 21,24 người trên mỗi km².

Đô thị này chỉ sử dụng tiếng Phần Lan.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Askola – Trang mạng chính thức

Đô thị của vùng Đông Uusimaa
Đô thị của vùng Uusimaa


title: Coelioxys peregrinata

text:
Coelioxys peregrinata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1911


title: Tiruvethipuram

text:
Tiruvethipuram là một thành phố và khu đô thị của quận Tiruvanamalai thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Tiruvethipuram có dân số 35.172 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Tiruvethipuram có tỷ lệ 74% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 81%, và tỷ lệ cho phái nữ là 66%. Tại Tiruvethipuram, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Cổ phiếu ngân quỹ

text:
Cổ phiếu ngân quỹ hay cổ phiếu quỹ là các cổ phiếu mà chính công ty phát hành mua lại và nắm giữ như các nhà đầu tư bình thường khác. Các cổ phiếu này không được tính vào số cổ phiếu đang lưu hành.

Các công ty cổ phần mua cổ phiếu quỹ trong các trường hợp sau:

Thứ nhất: Vì cổ phiếu quỹ thuộc quyền sở hữu chung của công ty và được loại trừ không chia cổ tức cho nên công ty có thể mua cổ phiếu quỹ để làm lợi cho các cổ đông hiện hữu, hay nói cách khác khi lãnh đạo công ty đang chịu sức ép phải có tỷ lệ sinh lời trên cổ phiếu từ các cổ đông.

Thứ hai: Khi công ty có một lượng tiền nhàn rỗi chưa có dự án đầu tư và cùng lúc hoạt động kinh doanh của chính mình đang có chiều hướng tốt, lợi nhuận bình quân cao hơn các ngành khác mà mình dự định đầu tư.

Thứ ba: Khi công ty thấy cổ phiếu của mình trên thị trường giao dịch bị sụt giảm về số lượng và giá cổ phiếu. Công ty tăng mua cổ phiếu của chính mình làm tăng lượng cầu về cổ phiếu để đẩy giá lên hoặc đặt mua làm nhiều lần để làm giảm sự giảm giá trên thị trường. Đây cũng là biện pháp các công ty thường làm trên thế giới, các công ty thường dùng biện pháp này để tạo "sóng" chứng khoán cho chính mình. Do vậy một số các nước trong đó có cả Việt Nam sẽ đặt ra một số quy chế về khối lượng mua, nguồn vốn mua, tỷ lệ mua, không được mua của ai... để hạn chế mặt không tích cực của việc mua cổ phiếu quỹ trên thị trường.

Thứ tư: Công ty mua cổ phiếu quỹ để thưởng cho nhân viên. Đây là biện pháp thường được áp dụng để tạo sự gắn bó, khích lệ nhân viên. Thông thường việc dùng cổ phiếu quỹ làm cổ phiếu thưởng phải có nguồn thanh toán từ quỹ khen thưởng phúc lợi.

Thứ năm: Mua lại cổ phiếu quỹ để thời gian sau điều chỉnh giảm vốn điều lệ công ty. Trường hợp này rất ít xảy ra trên thực tế.

Tham khảo

Thị trường chứng khoán
Tài chính tập đoàn
Tài chính doanh nghiệp

he:הון מניות#הון מניות רדומות


title: Pleurotomella bureaui

text:
Pleurotomella bureaui là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Pleurotomella
Động vật được mô tả năm 1897


title: Pelophylax chosenicus

text:
Pelophylax chosenicus một loài ếch thật sự tìm thấy ở phía tây bán đảo Triều Tiên, và có thể ở Liêu Ninh. Liên quan chặt chẽ đến ếch vàng phương đông, P. plancyi, và từ lâu đã được coi là một phân loài của chúng. Còn được gọi là ếch dao vàng đốm, nó là trong thực tế không phải là một con ếch ao thật sự của chi Rana, nhưng thuộc về những con ếch nước bây giờ lại tách ra trong Pelophylax.

Con trưởng thành dài khoảng 6 cm. Lưng có màu xanh lá cây tươi sáng và mấp mô, với các mảng màu nâu nhạt, bụng màu đỏ hơi vàng. Mống mắt của mắt là vàng.
Ếch Seoul được tìm thấy trong ao và ruộng lúa, nhưng đã giảm mạnh, có thể là do suy thoái môi trường sống. Theo Matsui (2004), cuộc khảo sát gần đây đã đặt quần thể chỉ trong bốn địa điểm. Mùa giao phối là từ giữa tháng Năm đến tháng Sáu.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Pelophylax
Động vật Triều Tiên
Động vật lưỡng cư Triều Tiên
Động vật được mô tả năm 1931
Động vật đặc hữu Triều Tiên


title: Sophia Yakovlevna Parnok

text:
Sophia Yakovlevna Parnok (tiếng Nga: София Яковлевна Парно́к; 12 tháng 8 năm 1885 - 26 tháng 8 năm 1933) là một nữ nhà thơ, dịch giả Nga.

Tiểu sử
Sophia Parnok sinh ở Taganrog trong một gia đình Do Thái giàu có, cả em trai và em gái đều là những nhà thơ, dịch giả nổi tiếng. Bố là chủ nhà thuốc, mẹ là bác sĩ nhưng mất sau khi sinh em trai và em gái (sinh đôi). Sau khi học xong trường Empress Maria Taganrog Girls Gymnasium, Sophia Parnok sang Thuỵ Sĩ, học ở Nhạc viện Genève. Năm 1904 trở về Nga và bắt đầu in thơ từ năm 1906.

Từ năm 1913 cộng tác với tạp chí Северные записки, in những bài phê bình và thơ, văn xuôi dịch từ tiếng Pháp của Charles Baudelaire, Romain Rolland, Marcel Proust, Henri Barbusse và một số nhà thơ khác. Năm 1914 kết bạn với nữ thi sĩ Marina Ivanovna Tsvetaeva, tập thơ Подруга của Tsvetaeva là tập thơ viết tặng Sophia Parnok. Năm 1916 in tập thơ đầu tiên Стихотворения. Năm 1917 Sophia Parnok chuyển về sống ở vùng Krym. Đầu thập niên 1920 quay về Moskva tiếp tục làm thơ và dịch thuật.

Sophia Parnok không tham gia một trường phái thơ nào, không ủng hộ sự đổi mới hay cách tân trong văn chương mà chỉ trung thành với trường phái cổ điển. Bà mất ở ngoại ô Moskva năm 1933.

Tác phẩm
 "Стихотворения" (1916)
 "Розы Пиерии" (1922)
 "Лоза" (1923)
 "Музыка" (1926)
 "Вполголоса" (1928)

Thư mục
 Бургин Д.Л. София Парнок. Жизнь и творчество русской Сафо. - СПб.: «ИНАПРЕСС», 1999. - 512 с.
 София Парнок. Собрание стихотворений // Полякова С. В. [Вступительная статья к сборнику]. - СПб.: «ИНАПРЕСС», 1998. - Сс. 440-466
 Строфы века. Антология русской поэзии / Сост. Е. Евтушенко. - Минск; М.: «Полифакт», 1995
 Burgin D.L. Sophia Parnok. The Life and Work of Russia’s Sappho. - New York: NY University Press, 1994

Một vài bài thơ

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Сайт, посвященный жизни и творчеству Софии Парнок.
 Бургин Диана Л. София Парнок. Жизнь и творчество русской Сафо.
 Парнок София стихи в Антологии русской поэзии.
 Парнок на Стихии .

Nhà thơ Nga
Người Do Thái LGBT


title: 20564 Michaellane

text:
20564 Michaellane (1999 RT122) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 9 tháng 9 năm 1999 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 20564 Michaellane

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Gonomyia kertesziana

text:
Gonomyia kertesziana là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Thuật ngữ trong nhiếp ảnh

text:
Các thuật ngữ khái niệm sau được dùng phổ biến trong nhiếp ảnh:

 Cửa chập (shutter)
 Khẩu độ mở (apature)
 Căn nét/ lấy nét (focus)
 Tiêu điểm (focal point)
 Tiêu cự (focal length)
 Ống phóng và ống cố định (zoom lens & fixed lens)
 Tỷ lệ phóng quang học và kỹ thuật số (optical zoom & digital zoom)
 Chế độ căn nét (focus mode)
 ISO (International Organization for Standardization)
 Phơi sáng (exposure)
 Bù sáng (exposure compensation)
 Phơi sáng (exposure bracketing)
 Cân bằng trắng (white balance – WB)
 Định dạng ảnh JPEG hay JPG, RAW
 EXIF (Exchangeable Image File)
 v.v.

Tham khảo

Nhiếp ảnh


title: Chiến dịch Hastings

text:
Chiến dịch Hastings (hay còn biết đến là Chiến dịch Lam Sơn 289 đối với Quân lực Việt Nam Cộng hòa) là một chiến dịch của Hoa Kỳ tiến hành trong Chiến tranh Việt Nam nhằm ngăn chặn một đợt tấn công của Quân đội Nhân dân Việt Nam qua khu phi quân sự chia cắt hai miền. Tháng 5 năm 1966, Sư đoàn 324B QĐNDVN vượt qua giới tuyến và chạm trán với một tiểu đoàn Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ. Chiến sự bùng nổ tại Đông Hà, trở thành trận chiến lớn nhất trong cuộc chiến tranh tính tới thời điểm đó.
Phía Mỹ huy động 5 tiểu đoàn thuộc Sư đoàn TQLC số 3 tiến công Sư đoàn 324B QĐNDVN. Sau 3 tuần của Chiến dịch Hastings, quân Mỹ với sự yểm trợ của hỏa lực rất mạnh đã đẩy lui được QĐNDVN.

Chú thích

Trận đánh liên quan tới Việt Nam
Trận đánh và chiến dịch trong Chiến tranh Việt Nam
Việt Nam năm 1966
Xung đột năm 1966
Trận đánh liên quan tới Hoa Kỳ
Chiến dịch quân sự liên quan tới Việt Nam


title: Bắc Bội

text:
Bắc Bội (chữ Hán giản thể:北碚区, Hán Việt: Bắc Bội khu) là một quận thuộc thành phố trực thuộc trung ương Trùng Khánh, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 755 km2, dân số năm 2006 là 650.000 người. Quận Bắc Bội nằm ở tây bắc của thành phố Trùng Khánh, có sông Gia Lăng Giang chảy qua. Quận này có 27,4% diện tích là rừng rậm, là địa điểm du lịch sinh thái và có phong cảnh đẹp của thành phố này.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Trùng Khánh


title: Bañuelos

text:
Bañuelos là một đô thị trong tỉnh Guadalajara, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 23 người.

Tham khảo

Đô thị ở Guadalajara


title: Nußbach, Kusel

text:
Nußbach là một đô thị thuộc huyện Kusel, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Nußbach, Kusel có diện tích 8,11 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 619 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Kusel


title: Plectrohyla sagorum

text:
Plectrohyla sagorum là một loài ếch thuộc họ Nhái bén.
Loài này có ở El Salvador, Guatemala, và México.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Santos-Barrera, G., Canseco-Márquez, L. & Acevedo, M. 2004. Plectrohyla sagorum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Plectrohyla


title: Tàng Thư lâu

text:
Tàng Thư lâu (藏書樓) là một công trình xây dựng trên hồ Học Hải, Huế vào năm 1825, dùng làm nơi lưu các công văn cũ của cơ quan và lục bộ triều đình nhà Nguyễn. Đây có thể coi là một Tàng Kinh các của Việt Nam dưới triều Nguyễn lưu trữ các tài liệu văn bản quý hiếm liên quan đến sinh hoạt của triều đình và biến đổi của đất nước. Chỉ riêng số địa bạ thời Gia Long và Minh Mạng lưu trữ ở đây đã lên đến 12.000 tập. Có thể nói Tàng Thư lâu rất quan trọng trong việc chứa các tài liệu và địa bạ, giấy tờ quan trọng lúc bấy giờ.

Vị trí và kiến trúc

Triều đình Nguyễn lựa chọn vị trí trên hòn đảo giữa hồ Học Hải với ý đồ cách ly với đất liền, chỉ thông thương bằng một cây cầu. Chính những kỹ thuật sơ khai lúc bấy giờ đã giúp cho Tàng Thư lâu lưu trữ rất nhiều tài liệu quý giá lúc bấy giờ trong một khoảng thời gian rất dài. Nhưng cùng với sự chấm dứt của chế độ quân chủ, Tàng Thư lâu cũng ngưng hoạt động. Khối lượng tài liệu khổng lồ lưu trữ tại đây cũng bị tiêu tán trong chiến tranh. Hiện nay, công trình này đang được lập hồ sơ xin công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia. Nằm ẩn mình trong hồ Học Hải, dọc đường Đinh Tiên Hoàng, nối với sông Ngự Hà và hồ Tịnh Tâm, Tàng Thư lâu như đang đắm mình cùng thời gian để hoài niệm về quá khứ lịch sử. Theo Đại Nam thực lục và Đại Nam nhất thống chí, Tàng Thư lâu được xây dựng vào mùa hè năm Minh Mạng thứ 6 (1825). Dưới sự ủy thác của triều đình, Thử Thống Chế Đoàn Đức Luân điều khiển hơn 1000 binh lính để thi công, tòa nhà được xây dựng bằng gạch và đá gồm 2 tầng, tầng dưới 11 gian, tầng trên 7 gian 2 chái; nằm trên hòn đảo hình chữ nhật (kích thước khoảng 45 m × 65 m) nằm giữa hồ Học Hải. Nguyên hồ Học Hải là một phần của sông Ngự Hà được cải tạo thông với hồ Tịnh Tâm tạo ra một hệ thống sông hồ liên kết với nhau.

Được đặt ngay ở giữa hồ, nó chỉ được thông thương với bên ngoài bằng một cây cầu đá, Lầu được thiết kế và xây dựng theo kiến trúc hiện đại và khoa học, xung quanh là hồ sâu nên nó có thể tránh hỏa hoạn, chống được sự xâm nhập của các loài gặm nhấm. Tầng dưới được rải nhiều lưu huỳnh để khử kiến, gián, mối, mọt... Tầng trên, nơi có chức năng chứa tư liệu được trổ nhiều cửa, xung quanh xây lan can thưa, thoáng để thông khí, tránh sự ẩm mốc do độ ẩm trong không khí ở Huế thường rất cao. Nó được bảo quản thường xuyên và được bảo vệ dưới những biện pháp tốt nhất lúc bấy giờ và những công việc chăm sóc diễn ra đều đặn.

Tình trạng
Sau 120 năm hoạt động (1825 - 1945), khi triều Nguyễn bị lật đổ cơ quan lưu trữ tài liệu quốc gia này đã ngừng hoạt động. Kể từ đó đến nay nó đang dần đi vào quên lãng cùng thời gian, với toàn bộ khối lượng sách khổng lồ của Tàng Thư lâu đã thất thoát gần hết. Sự bào mòn của thời gian cũng như sự xâm hại của con người Tàng Thư lâu đang dần biến mất và hư hại.

Sau 1975, với sự quản lý chưa chặt chẽ, cũng như sự quan tâm chưa đúng mức của một công trình lịch sử đối với các ban ngành liên quan, Tàng Thư lâu đã bị biến thành nhà ở, nhiều hạng mục của công trình đã bị hư hại nặng. Việc xâm hại của con người đã làm cấu trúc bị thay đổi với nhiều vách ngăn giữa các hộ gia đình được tạo nên, cũng như nhiều công trình phụ đã mọc lên làm cho mỹ quan của di tích bị phá vỡ.

Trùng tu và bảo tồn
Năm 2015, Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế đã tiến hành trùng tu Tàng Thư lâu với kinh phí hơn 24 tỷ đồng. Sau khi trùng tu, công trình được bố trí thêm sách và tài liệu để trưng bày cho công chúng.

Tham khảo

 Bửu Ngôn - Du lịch 3 miền - Nhà xuất bản Văn Nghệ

 Hoàng Trọng Thược, Hồ sơ vua Duy Tân, nxb.Mõ Làng, 2nd Edition, California, 1993

 Phạm Văn Sơn, Việt Sử toàn thư, ấn bản điện tử
 Võ Văn Dật, Vua Khải Định, Hình ảnh và sự kiện, Nam Việt, California, 2007

Liên kết ngoài
http://www.hueworldheritage.org.vn/quanthe/kinhthanh/Tangtholau.asp

Kinh thành Huế


title: Today Was a Fairytale

text:
"Today Was a Fairytale" là một bài hát của ca sĩ kiêm sáng tác âm nhạc người Mỹ Taylor Swift. Nó được phát hành trên các nền tảng nhạc kỹ thuật số vào ngày 19 tháng 1 năm 2010, bởi Big Machine Records dưới dạng đĩa đơn trích từ album nhạc phim cho bộ phim Valentine's Day (2010), trong đó cô đóng vai chính. Swift trước đó đã viết bài hát và cung cấp cho các nhà sản xuất để làm nhạc phim. Được sản xuất bởi Swift và Nathan Chapman, "Today Was a Fairytale" là bản country pop với nội dung nói về một buổi hẹn hò kỳ diệu.

Sau khi phát hành, bài hát đã nhận được những đánh giá tích cực từ các nhà phê bình đương thời, một số người coi đây là bài hát hay nhất trong album. Nó cũng đạt được thành công về mặt thương mại khi lọt vào top 10 ở ba quốc gia. Tại Canada, "Today Was a Fairytale" trở thành bài hát quán quân đầu tiên của Swift. Bài hát ra mắt và đạt vị trí thứ hai trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100. Swift đã quảng bá "Today Was a Fairytale" tại một số địa điểm và đưa nó vào danh sách đã sửa đổi để tiếp tục chuyến lưu diễn Fearless Tour của cô ấy vào năm 2010. Bài hát được thu âm lại như một phần của phiên bản tái thu âm của album Fearless (2008) của cô, được phát hành vào ngày 9 tháng 4 năm 2021.

Bối cảnh phát hành
Swift sáng tác "Today Was a Fairytale" vào mùa hè năm 2008 và cất nó đi một thời gian. Sau khi được chọn vào vai Felicia Miller vào Valentine's Day, Swift đã đề nghị bài hát này cho các nhà sản xuất phim làm nhạc phim vì cô không tin rằng nó phù hợp với album phòng thu sắp tới của mình. "Khi cơ hội đóng phim này đến, tôi thò tay vào túi và nghĩ: 'Tôi nghĩ cái này hoàn hảo cho nhạc phim. Tôi hy vọng nó hoàn hảo cho nhạc phim'", Swift nói với tờ The Tennessean. "Today Was a Fairytale" được phát hành độc quyền thông qua iTunes Store như là đĩa đơn trích từ album nhạc phim Valentine's Day vào ngày 19 tháng 1 năm 2010. Đĩa đơn được tái phát hành vào ngày 15 tháng 2 năm 2011. Swift phát hành phiên bản thu âm lại của bài hát mang tên "Today Was a Fairytale (Taylor's Version)" như là ca khúc thứ 20 nằm trong album tái thu âm đầu tiên của cô Fearless (Taylor's Version) vào ngày 9 tháng 4 năm 2021.

Xếp hạng và chứng nhận

Bảng xếp hạng

Chứng nhận

Chú thích

Bài hát năm 2010
Bài hát của Taylor Swift
Đĩa đơn của hãng Big Machine Records
Bài hát viết bởi Taylor Swift
Country ballad


title: Sericus subaeneus

text:
Sericus subaeneus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Redtenbacher miêu tả khoa học năm 1842.

Chú thích

Tham khảo

Sericus


title: Arthroleptis brevipes

text:
Arthroleptis brevipes là một loài ếch thuộc họ Arthroleptidae.
Loài này có ở Togo và có thể cả Ghana.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và rừng thoái hóa nghiêm trọng.

Chú thích

Tham khảo
 Rödel, M.-O. 2004. Arthroleptis brevipes. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Arthroleptis


title: Csikia vespertina

text:
Csikia vespertina là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Bouwer miêu tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Csikia


title: Bursa fosteri

text:
Bursa fosteri là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Bursidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

F
Động vật được mô tả năm 1987


title: Melanoxanthus ambiguus

text:
Melanoxanthus ambiguus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Melanoxanthus


title: Bad Rappenau

text:
Bad Rappenau là một thị xã ở huyện Heilbronn trong bang Baden-Württemberg miền nam Đức. Đô thị này có diện tích 73,55 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 21.650 người.
Bad Rappenau tọa lạc ở phía đông bắc Kraichgau.

Đô thị giáp ranh
Các thị xã và làng giáp ranh của Bad Rappenau là (từ phía đông theo chiều kim đồng hồ):: Gundelsheim, Offenau và Bad Wimpfen (tất cả đều thuộc huyện Heilbronn), Heilbronn, Massenbachhausen và Kirchardt cả hai đều thuộc huyện Heilbronn), Sinsheim, Neckarbischofsheim và Helmstadt-Bargen (tất cả đều thuộc huyện Rhein-Neckar-Kreis), Hüffenhardt (Neckar-Odenwald-Kreis), Siegelsbach (huyện Heilbronn) và Haßmersheim (Neckar-Odenwald-Kreis).

Town structure
Bad Rappenau gồm thị xã và các làng Babstadt, Bonfeld, Fürfeld, Grombach, Heinsheim, Obergimpern, Treschklingen và Wollenberg.

Ngoài ra còn có các làng nhỏ Zimmerhof, Kohlhof, Maierhof, Bartsmühle, Kugelmühle and Sommersmühle. The hamlets Oberbiegelhof and Unterbiegelhof belong to Babstadt, Eichhäuser Hof, Obere Mühle and Untere Mühle belong to Bonfeld, Burg Ehrenberg belongs to Heinsheim, Eulenberg(er)hof, Wagenbach, Obere Mühle and Portland-Zementwerk belong to Obergimpern, Neumühle belongs to Wollenberg. Gone resp. non-existent villages are Niuern and Speceshart on the communal land of Rappenau, Eichhausen on the communal land of Bonfeld und Battenhausen on the communal land of Grombach.

Tham khảo

Liên kết ngoài
www.badrappenau.de (in German)
Das Bad im Blütenmeer  Website of the Landesgartenschau 2008 in Bad Rappenau (in German)


title: Pycnoloma rufibasalis

text:
Pycnoloma là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae, chỉ gồm một loài duy nhất Pycnoloma rufibasalis. Chúng thường được tìm thấy ở New Guinea.

Chú thích

Tham khảo

R
R
Động vật được mô tả năm 1906


title: ICOR

text:
ICOR là một chỉ số cho biết muốn có thêm một đơn vị sản lượng trong một thời kỳ nhất định cần phải bỏ ra thêm bao nhiêu đơn vị vốn đầu tư trong kỳ đó. Đây là tập hợp các chữ cái đầu của cụm từ tiếng Anh Incremental Capital - Output Ratio. Trong tiếng Việt, ICOR còn được gọi là hệ số sử dụng vốn, hay hệ số đầu tư tăng trưởng, hay tỷ lệ vốn trên sản lượng tăng thêm.

Cách tính
ICOR được tính bằng công thức sau:
ICOR = (Kt-Kt-1) / (Yt-Yt-1)
trong đó K là vốn, Y là sản lượng, t là kỳ báo cáo, t-1 là kỳ trước.

Cần lưu ý là gia tăng sản lượng có thể nhờ nhiều nhân tố chứ không phải chỉ nhờ gia tăng vốn đầu tư. Chính vì thế, việc tính ICOR thường giả định:
 Mọi nhân tố khác không thay đổi;
 Chỉ có gia tăng vốn dẫn tới gia tăng sản lượng.

Tuy công thức tính ICOR đơn giản, song việc đem so sánh kết quả tính có thể gây nhiều tranh cãi bởi một số lý do sau:
Cách xác định vốn và sản lượng giữa những người/tổ chức tính toán có thể không thống nhất.
Các giả định nói trên không được thỏa mãn.

Sử dụng ICOR trong kế hoạch hóa kinh tế
ICOR giúp các nhà lập kế hoạch tăng trưởng kinh tế xác định xem để kinh tế kỳ này cứ tăng 1% so với kỳ trước thì cần tăng vốn đầu tư trong kỳ này lên bao nhiêu phần trăm so với kỳ trước. Tuy nhiên vì sự cần thiết phải thỏa mãn các giả thiết khi tính toán ICOR, người ta chỉ sử dụng hệ số này vào kế hoạch hóa kinh tế ngắn hạn (quý, nửa năm hoặc một năm).

Sử dụng ICOR trong so sánh

So sánh vai trò của vốn với các nhân tố tăng trưởng khác
ICOR cho biết một đồng sản lượng được tạo ra bởi bao nhiêu đồng vốn. Qua đó người ta có thể thấy được vốn đầu tư so với các nhân tố tăng trưởng khác có ý nghĩa thế nào đối với tăng trưởng sản lượng. ICOR càng cao chứng tỏ vốn đầu tư càng quan trọng. Trong khi đó, ICOR cao có thể hàm ý vai trò của các nhân tố tăng trưởng khác như công nghệ chẳng hạn đang tăng vai trò của mình đối với tăng trưởng. ICOR cao cũng đồng nghĩa với việc sử dụng vốn thiếu hiệu quả vì cần nhiều vốn để tạo ra tăng trưởng. Thông thường ICOR của một nền kinh tế có xu hướng tăng dần do quy luật hiệu suất giảm dần. Để tránh điều này phải không ngừng cải tiến kỹ thuật để tăng hiệu quả sử dụng vốn.

So sánh hiệu quả sử dụng vốn
Một cách sử dụng ICOR để so sánh khác là so sánh hiệu quả sử dụng vốn (hay hiệu quả đầu tư) giữa các thời kỳ hoặc giữa các nền kinh tế. Hệ số ICOR cao hơn chứng tỏ thời kỳ đó hoặc nền kinh tế đó sử dụng vốn kém hiệu quả hơn. Tuy nhiên cách so sánh này thường xuyên vi phạm các giả thiết bởi vì giữa các thời kỳ dài khác nhau thì sự thay đổi công nghệ hay tỷ lệ kết hợp giữa vốn và lao động ít khi giống nhau. Điều này càng đúng với các nền kinh tế khác nhau.

Tham khảo

Đỗ Văn Huân, Hệ số ICOR và vận dụng trong lập kế hoạch, đánh giá mục tiêu tăng trưởng, Viện Khoa học Thống kê.
Hệ số ICOR - Hiệu quả sử dụng tổng hợp của vốn đầu tư phát triển

Chỉ số kinh tế
Tỷ số tài chính
Đầu tư


title: Oecetis asymmetrica

text:
Oecetis asymmetrica là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Chú thích

Tham khảo

Oecetis


title: Anisocentropus sawan

text:
Anisocentropus sawan là một loài Trichoptera trong họ Calamoceratidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Anisocentropus


title: Voi Việt Nam

text:
Voi Việt Nam là quần thể voi sinh sống, phân bố tại Việt Nam, gắn bó với đời sống, lịch sử, văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Voi Việt Nam thuộc nhóm voi châu Á và là loài động vật từng phân bố khắp các vùng miền ở Việt Nam, gắn bó với sản xuất, chiến đấu và văn hóa của các dân tộc ở Việt Nam. Tuy nhiên, hiện tại voi hoang dã đang trong tình trạng nguy ngập và chỉ hay xuất hiện ở Tây Nguyên, đặc biệt là Đắk Lắk.

Voi trong sử sách

Trong truyền thuyết đầu tiên của người Việt có nhắc đến Voi chín ngà, là sính lễ mà Vua Hùng bắt buộc khi Sơn Tinh và Thủy Tinh cầu hôn Mị Nương. Sử sách nhắc đến voi và thuần dưỡng voi là từ thời Hai Bà Trưng chống quân Hán và bà Triệu, họ đã dùng voi vào trong chiến trường đánh quân Ngô (con voi trắng một ngà). Voi được các triều đại phong kiến Việt Nam sử dụng rất nhiều vào trong quân sự lẫn dân sự, voi nhà và voi rừng chiếm tỉ lệ nhiều. Đến thời Quang Trung, voi là một trong những chiến binh cừ khôi nhất, giúp nhà vua đánh Chúa Trịnh dẹp Chúa Nguyễn, đánh ngoại bang quân Thanh, quân Xiêm.

Vào cuối thời nhà Nguyễn triều Bảo Đại thì có soạn giả Tây phương ghi lại một số quan sát về voi của người Việt như người Việt chia voi thành hai loại, voi lớn gọi là "bõ bành", voi nhỏ là "bõ chóc". Voi chiến từ những triều vua trước thì khi đã lập công ngoài chiến trận thì được đính một vòng bằng bạc vào cặp ngà. Voi của vua được nuôi dưỡng tử tế và có đặt tên. Nhà vua thường dùng voi cưỡi khi đi săn và thích nhất con voi một ngà tên Một.

Cách thuần dưỡng và nuôi voi
Theo tác giả BlazeRicardo thì voi ở Đông Dương được săn bắt bằng ba cách. Xiêm và Lào thì dùng cách đóng một vòng rào bằng cây gỗ chắc chắn rồi lùa voi rừng vào nhốt lại. Cao Miên nhất là ở vùng Kompong Thom thì có lệ săn bắt voi vào mùa nước lớn, lùa voi bằng xuồng. Thợ săn dùng giáo nhọn đâm lùa voi. Cách này nguy hiểm hơn cả vì voi đau có thể tấn công, làm lật xuồng. Ở Việt Nam thì dùng thòng lọng để bắt voi.

Theo tường thuật của Blazé khi tháp tùng vua Bảo Đại ở La Ngà thì cuộc săn bắt đầu khi thợ săn cưỡi đoàn voi nhà ùa vào đàn voi rừng ngược hướng gió để khỏi bị phát giác. Voi nhà thì chia thành ba loại. Đầu cùng là voi dìu (tiếng Anh beater); kế đến là voi fighter, lạm dịch là voi thúc, sau cùng là captor, tức voi săn. Mỗi con voi nhà có nài cưỡi voi ngồi ở đầu voi điều khiển và một người phó ở cổ voi. Thợ săn chính thì cầm một cần dài khoảng 3 mét, đầu cần mắc thòng lọng nối với đoạn thừng dài 20-30 mét. Khi voi rừng bỏ chạy thì voi dìu được điều khiển tiến vào để voi rừng bớt hoảng sợ. Voi dìu không cần voi lớn, chỉ cần nhanh chân để chạy len vào và trấn an nhóm voi rừng. Nếu voi rừng chạy loạn vào bờ bụi rừng sâu thì sẽ dùng voi dìu đẩy theo hướng đồng trống có chực sẵn voi săn. Kế đến điều voi săn tiến vào dùng đầu ghì lấy hông voi rừng trong khi người thợ lấy cần dài móc thòng lọng vào chân sau của voi. Người phó trên lưng voi săn sau đó thả lỏng hoặc kéo chặt thừng để sao thừng không bị rối. Voi rừng khi bị thòng lọng ở chân thì dần chậm lại rồi bị đưa đến một gốc cây lớn. Người thợ phó liền nhảy xuống đất và mau chân cầm cuộn thừng chạy quanh gốc cây buộc voi rừng vào đấy. Voi thúc, tức những con voi lớn nhất lúc này mới tiến vào cản voi rừng không tấn công người buộc thừng vào gốc cây.

Đoàn người sau đó sẽ buộc cổ voi rừng bằng một vòng thừng. Vòng này lại buộc với vòng cổ của voi nhà khiến hai con không rời nhau được. Voi rừng sau đó được đưa về trại buộc, vòng cổ buộc vào một cành cây cao và voi bị bỏ đói, không cho ăn uống 24 giờ. Voi rừng sẽ cố bứt thừng thoát ra nhưng càng vùng vẫy, càng lả sức. Người luyện sẽ cho voi ăn nếu voi không còn hung dữ nhưng nếu còn đập phá thì sẽ bỏ đói thêm. Khi voi chịu cho đến gần thì người luyện voi sẽ đặt tên cho voi rồi lặp đi lặp lại với mỗi hành động và mệnh lệnh. Khi dạy voi đi lại, tắm rửa thì người luyện cưỡi một con voi cái đi kèm.

Voi trong đời sống của các cộng đồng dân tộc dẫn rõ: Không được đánh đập, nhục mạ voi. Khi voi mệt mỏi, ốm đau phải được chăm sóc, nghỉ ngơi và không được bóc lột sức lao động của voi quá mức. Phải ứng xử với voi như một thành viên trong cộng đồng… Người đồng bào M'Nông đã đưa vào Luật tục bảo vệ voi cho cộng đồng buôn làng, nó hình như cũng là tiếng nói chung cho cộng đồng trên cao Nguyên.

Đặc điểm sinh học
Voi Việt Nam cũng giống như Voi châu Á, cặp ngà voi dài. Thân cũng không lớn bằng các loài Voi châu Phi, ăn các loài thực vật chủ yếu trái cây, thân các cây mềm như cây chuối, v,v..

Vào các thời điểm này ngà voi các quản tượng không để dài cặp ngà nữa, thì việc để thích ứng môi trường như tự vệ kẻ thù, đào đất không thể được, các nguyên nhân cũng do sợ bị trộm cưa mất cặp ngà thì quản tượng phải cưa trước. Lông đuôi voi, dựa trên một niềm tin mù quáng, thường được dân gian cho rằng nó có thể trừ được ma quỷ, nên mọi người thường lấy lông đuôi voi làm các đồ trang sức cho riêng mình. Đổi lại lông đuôi voi bị người ta rứt trộm nhiều, voi ngày càng ít thì số lông ở phần đuôi cụt ngủn tìm được con nào đầy đủ lông ở phần đuôi là rất khó.

Ngày nay voi nhà có nhiều điều đáng lo ngại là việc sinh đẻ của loài voi trong thời gian qua khá khiêm tốn, nhất là đàn voi nhà có thể được coi là bị "vô sinh" vì nhiều lý do khác nhau, trong đó có một số nguyên nhân chính như: voi thiếu môi trường để sinh sống và sinh hoạt để di truyền nòi giống, voi bị khai thác phục vụ du lịch đến mức kiệt quệ, voi bị bệnh nhưng có giải pháp điều trị.
Chiều dài con trưởng thành 2.9m. Cao 1.8m, đường kính thân 1,5m

Voi Đắk Lắk
Nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng ở Bản Đôn. Kèm theo việc nuôi voi nhà là cả một hệ thống tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa có liên quan đến con voi, hình thành nên một "dòng" văn hóa về voi. Nhưng tình trạng phá rừng ở đây xảy ra liên tục đang làm diện tích ngày càng bị thu hẹp, sự xâm chiếm của từng đoàn người di cư, sự hiện diện của máy móc trong rừng gây ra tiếng ồn cũng làm đàn voi vốn già yếu càng bị hao mòn dần theo thời gian..

Voi hiện tại ở tỉnh
Bản Đôn được xem là nơi vương quốc loài voi ở tỉnh Đắk Lắk là nơi có đàn voi rừng và voi nhà nhiều nhất Việt Nam với số lượng khoảng 80 - 110 con voi rừng và khoảng 45 con voi nhà. Đàn voi rừng và voi nhà đang ngày càng giảm sút số lượng và đứng trước nguy cơ chỉ còn trong huyền thoại.

Tỉnh Đắk Lắk có đề án chủ yếu như: thành lập một trung tâm bảo tồn voi với quy mô 200 ha tại Vườn quốc gia Yok Đôn; ban hành chính sách khuyến khích, hỗ trợ người nuôi voi tham gia chăm sóc và nuôi dưỡng để giúp cho voi sinh sản; mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế để tiếp nhận công nghệ, kĩ thuật, đào tạo cán bộ chuyên chăm sóc, quản lý, bảo tồn voi; xây dựng một bệnh viện có đủ trang thiết bị hiện đại để chăm sóc sức khỏe cho voi...

Văn hóa–du lịch
Được tổ chức trong 5 ngày và tháng 12 năm 2009 chủ đề Huyền thoại Voi Tây Nguyên đi về miền hoang dã, nhằm tái hiện lại các giá trị của voi. Với 20 chú voi tham gia các hoạt động như: voi đá bóng, thi chạy, thi bơi, kéo vật nặng, tái hiện các nghi lễ và hoạt động săn bắt – thuần dưỡng voi rừng… Kéo theo là các hoạt động: Liên hoan ẩm thực vùng miền; Trại sáng tác điêu khắc gỗ Tây Nguyên; Hội chợ triển lãm văn hóa - du lịch - thương mại - đầu tư; Hội lửa; Lễ cúng bến nước; Triển lãm ảnh nghệ thuật "Tây Nguyên xưa và nay"; Chương trình Du lịch về nguồn; Lễ hội đường phố…

Các lễ hội đua voi
Người dân Tây Nguyên khi vào mùa đều tổ chức các lễ hội đua voi, để vào mùa mới. Các dân tộc M'Nông, Êđê, Gia Rai. Lễ hội đua voi ngày nay cũng đã tổ chức khá ít, vì nhiều nguyên nhân như: Không gian vui chơi, lượng voi ít, quản tượng chạy theo thị trường, thợ săn voi không có nghề,... Dùng cho du lịch, Vua voi Ama Kông cũng có hình thức bán thuốc tăng cường sinh lực.

Xem thêm

 Voi
 Voi ở Thái Lan
 Điện Voi Ré
 Đền Voi Phục
 Dã Tượng
 Lễ hội đua voi

Tham khảo
BlazeRicardo, William. Just Elephants. London: Elek Books, 1955.

Văn hóa Việt Nam
Elephas
Động vật có vú Việt Nam
Z
Hệ sinh thái Tây Nguyên


title: Marcenais

text:
Marcenais  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Gironde

Tham khảo

Xã của Gironde


title: Saint-Didier-sur-Chalaronne

text:
Saint-Didier-sur-Chalaronne là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Liên kết ngoài
 La Dombes and Saint-Didier-sur-Chalaronne

Saintdidiersurchalaronne


title: Holorusia nigricauda

text:
Holorusia nigricauda là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Holorusia


title: Nototriton richardi

text:
Nototriton richardi là một loài kỳ giông trong họ Plethodontidae.
Nó là loài đặc hữu của Costa Rica.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Bolaños, F., Wake, D & Savage, J. 2004. Nototriton richardi . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Động vật Costa Rica
Nototriton
Động vật lưỡng cư Costa Rica
Động vật đặc hữu Costa Rica


title: Banihal

text:
Banihal là một thị xã và là nơi đặt ủy ban khu vực quy hoạch (notified area committee) của quận Doda thuộc bang Jammu và Kashmir, Ấn Độ.

Địa lý
Banihal có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 1666 mét (5465 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Banihal có dân số 2729 người. Phái nam chiếm 57% tổng số dân và phái nữ chiếm 43%. Banihal có tỷ lệ 68% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 55%. Tại Banihal, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Jammu và Kashmir


title: Montelupone

text:
Montelupone là một đô thị ở tỉnh Macerata ở vùng Marche, có vị trí cách khoảng 30 km về phía nam của Ancona và khoảng 11 km về phía đông bắc của Macerata. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 3.335 người và diện tích là 32,7 km².

Đô thị Montelupone có các frazioni (các đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng) Aneto/Becerica, Canneggiano, Case Bruciate, Castelletta, Cervare, Colle Forche, Fonte Pianella, Fonterosa, Isola, Montenovo, San Firmano, San Martino, San Matteo, Sant'Agostino Sbarre, và Sbarre.

Montelupone giáp các đô thị: Macerata, Montecosaro, Morrovalle, Potenza Picena, Recanati.

Biến động dân số qua các năm

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.montelupone.mc.it

Đô thị tỉnh Macerata


title: Văn hóa Thái Lan

text:
Văn hóa Thái Lan là một khái niệm bao hàm những niềm tin và các đặc trưng văn hóa trên vùng đất mà ngày nay được biết đến như là đất nước Thái Lan hiện đại. Năm 1431, quân Ayutthaya của người Thái đã chiếm được kinh đô Yasodharapura của Đế quốc Khmer, đốt phá và bắt rất nhiều nghệ nhân người Khmer về để xây dựng nên các công trình kiến trúc và văn hóa. Do đó, người Thái không có văn hóa riêng, văn hóa Thái Lan ngày nay là sự pha trộn giữa các văn hóa đến từ Ấn Độ, Trung Quốc và ảnh hưởng từ các nền văn hóa sơ sử của các quốc gia láng giềng Đông Nam Á khác đặc biệt là văn hóa Campuchia. Chủ yếu, đó là những ảnh hưởng đến từ Phật giáo, Ấn Độ Giáo, vật linh giáo và từ các nhóm dân di cư gần đây đến từ Trung Quốc và miền nam Ấn Độ.

Nghệ thuật

Nghệ thuật của người Thái chịu ảnh hưởng lớn từ nghệ thuật của người Khmer, chủ yếu có đề tài Phật giáo. Hình ảnh đức Phật được miêu tả với nhiều trường phái đặc trưng khác nhau qua nhiều thời kỳ. Kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc đền chùa Thái cũng chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn, trong đó có ảnh hưởng từ kiến trúc Môn và Khmer. Nghệ thuật Thái hiện đại là sự pha trộn giữa các yếu tố truyền thống và kỹ thuật hiện đại.

Về văn học Thái Lan, những truyện thơ và truyện dân gian có những thành tựu với những sắc thái riêng biệt. Căn cứ vào quy luật phát triển của sáng tác dân gian và sự thực tiễn tồn tại những mảnh vụn thần thoại, các nhà nghiên cứu văn học dân gian Thái Lan đã nói đến sự tồn tại của các thể loại sử thi (ví dụ như Ẳm ệt luông) ,truyền thuyết Truyện kể bản mường (, ), và thực tế đã sưu tầm, phát hiện được; ví dụ như truyện thơ Tiễn dặn người yêu (; ) là một kiệt tác nghệ thuật dân gian Thái Lan kể về chuyện tình của đôi trai gái yêu nhau tha thiết nhưng bị cha mẹ ép duyên , hay truyện cổ Khun Lú Nàng Ủa  (tiếng Thái: คุณใอุนนานงบอุา) là tập truyện thơ Thái kể về một bi kịch tình yêu của đôi trai gái yêu nhau tha thiết nhưng không lấy được nhau,...

Văn học đương đại Thái mạng đậm văn hóa Hindu của Ấn Độ nhờ tiếp thu từ người Môn và người Khmer. Những tác phẩm xuất sắc nhất của văn chương Thái gồm phiên bản của sử thi với đề tài tôn giáo Hindu Ramayana, có tên là Ramakiên. Ramakiên là phiên bản viết lại từ Riemker và được chuyển ngữ từ tiếng Khmer sang tiếng Thái bởi vua Rama I và đại sư Loetla Nabhalai (vua Rama II) với phần thơ được viết bởi Sunthorn Phu.

Không hề có truyền thống kịch nói ở Thái Lan, thay vào vị trí đó là nghệ thuật múa Thái Lan.

Nhiều điệu múa dân gian hay cung đình Thái đã được trình diễn trên sân khấu trong và ngoài nước, hấp dẫn đông đảo khán giả, trong đó có thể nói tới như   múa mặt nạ Khon, Lakhon và Likay-
Khon đòi hỏi kỹ năng phức tạp nhất, nhưng Likay lại được yêu thích nhất; múa sạp Lao Kra Top Mai thịnh hành ở vùng nông thôn Thái Lan. Kịch Nang, một loại rối bóng Thái được trình diễn tại miền Nam. Ngoài ra còn có điệu múa Ramwong (; ), ).

Âm nhạc Thái Lan bao gồm các truyền thống nhạc dân gian và cổ điển cũng như là nhạc pop. Phim truyền hình cũng như phim điện ảnh Thái Lan có kinh phí đầu tư lớn, được mong đợi cao sẽ phát sóng vào khung giờ tối, trong khi đó những phim ít nổi bật hơn sẽ được chiếu vào khoảng chiều tối từ 17:00–18:00 giờ. Các bộ phim chủ yếu phát sóng khung giờ tối và khung giờ vàng qua các kênh CH7, CH3, OneHD (tiền thân là CH5), CH9, CH8, GMM 25,... Thái Lan từng hợp tác với Việt Nam năm 2003 với bộ phim Tình xa, gây nhiều tiếng vang lớn. Làn sóng nhạc Thái tại Việt Nam nhũng năm thập niên 90 gây ấn tượng mạnh như nhóm 2 chị em người Thái gốc Hoa China Dolls, Bird Thongchai, Katreeya English,... hay những năm gần đây nổi tiếng nhất là nhóm BNK48 (nhóm chị em nước ngoài thứ 3 của AKB48), CGM48 (nhóm chị em nước ngoài thứ 7 của AKB48 và là nhóm chị em đầu tiên của BNK48 ở Thái Lan)  hay thành viên Lisa của nhóm nhạc đình đám Hàn Quốc Blackpink.

Tôn giáo

Tôn giáo chủ yếu ở Thái Lan là Phật Giáo, người Thái tiếp thu Phật Giáo thông qua người Môn và Khmer từ khoảng thế kỉ thứ 6. Gần 94% người Thái theo đạo Phật Nam Truyền (bao gồm các phái Thiền Lâm Thái Lan, Dhammayuttika Nikaya và Santi Asoke). Một nhóm nhỏ người Thái Lan (5%) theo đạo Hồi, 0.7% dân số theo đạo Thiên Chúa. Ngoài ra, còn có các tôn giáo khác.
Phật giáo Nam Tông ở Thái Lan được sự hậu thuẫn và quan tâm lớn từ Chính phủ. Các nhà sư được hưởng nhiều lợi ích do Chính phủ mang lại, ví dụ như được sử dụng các phương tiện giao thông công cộng miễn phí.

Phật giáo ở Thái Lan bị ảnh hưởng lớn bởi các niềm tin truyền thống về tổ tiên và các vị thần tự nhiên; các niềm tin này đã được đưa vào vũ trụ luận Phật giáo. Hầu hết người Thái xây một miếu thờ nhỏ trong nhà, là một ngôi nhà gỗ nhỏ nơi mà họ tin rằng là chỗ trú ngụ của các vị thần linh. Người Thái dâng thức ăn và nước uống cho các vị thần này để cho các thần hài lòng. Nếu các vị thần không hài lòng, thần sẽ đi ra ngoài miếu thờ và trú ngụ trong nhà của gia chủ và quấy nhiễu. Những miếu thờ này cũng được dựng lên ven đường ở Thái Lan, nơi mà công chúng thường xuyên dâng lễ vật lên các vị thần.

Trước khi Phật giáo Nam Tông phát triển, Bà-la-môn Giáo Ấn Độ và Phật giáo Phát triển đã hiện diện. Ngày nay, ảnh hưởng từ hai truyền thống này vẫn còn rõ nét. Các chùa Bà-la-môn đóng một vai trò quan trọng đối với tôn giáo dân gian Thái, và các ảnh hưởng từ Phật giáo Đại Thừa vẫn còn được phản ánh trong các hình tượng, ví dụ như Quán Thế Âm, một hình dạng của Bồ Tát Quán Thế Âm, người thỉnh thoảng vẫn được xem là biểu tượng Thái Lan.

Ẩm thực

Ẩm thực Thái Lan nổi tiếng với sự kết hợp của 4 vị cơ bản:
 ngọt (ngọt đường hoặc trái cây)
 cay ớt
 chua chanh hoặc chua me
 mặn (từ nước mắm, nước tương)

Hầu hết các món ăn Thái cố gắng kết hợp hầu hết, hoặc là tất cả các vị trên. Các món ăn Thái, để cho đủ vị, còn được gia thêm thảo mộc, gia vị và trái cây, gồm có: ớt sừng, riềng, tỏi, lá chanh Kafirr, húng Thái, chanh ta, sả, ngò rí, tiêu, nghệ và hành tím.

Thể thao
Môn thể thao đồng đội nổi tiếng nhất ở Thái Lan là bóng đá. Tuy nhiên, giải chuyên nghiệp toàn quốc Thai League và Pro League mới chỉ ở trình độ khởi đầu. Giải bóng đá ngoại hạng Anh có rất nhiều người theo dõi. Muay Thái (đánh bốc Thái) có lẽ là môn thể thao được nhiều người dự khán nhất. Môn thể thao dân tộc chính là cầu mây, một môn tương tự như bóng chuyền nhưng được chơi bằng chân với một quả cầu mây nhẹ. Có rất nhiều biến thể của môn thể thao này với nhiều luật chơi khác nhau.

Ngoài ra, còn có cuộc thi đua thuyền thiên nga nơi mà các làng tranh tài với nhau theo đội. Cuộc đua có mời đội quốc tế tham dự thường được tổ chức vào tháng 11.

Trò chơi lăn trứng cũng được ưa thích trong thời gian nông nhàn, nhưng nạn đói và tình trạng thiếu hụt trứng và giữa thế kỷ trước đã khiến cho trò chơi này gần như biến mất tại các vùng nông thôn nơi mà các truyền thống vẫn còn rất sống động.

Phong tục

Do ảnh hưởng văn hóa lâu dài từ người Môn và Khmer nên người Thái cũng có những đặc trưng giống với các nước lân cận. Điển hình của phong tục Thái là vái (tiếng Thái: wai), giống như cách chào của người Khmer (tiếng Khmer: som-phes). Cử chỉ này được sử dụng khi gặp mặt, chia tay hoặc xác nhận, với nhiều dạng khác nhau phụ thuộc và vị trí xã hội của người đó, nhưng nhìn chung, thường là cử chỉ giống như đang lễ với hai tay chắp lại và đầu cúi xuống.

Sự thể hiện tình cảm nơi công cộng thường là giữa bạn bè, nhưng rất hiếm khi xảy ra giữa các đôi lứa đang yêu. Do đó, thường thấy bạn bè nắm tay nhau, nhưng các cặp đôi rất ít khi làm thế trừ phi đang ở những nơi Tây hóa.

Chuẩn mực xã hội Thái cho rằng sờ vào đầu một ai đó là vô lễ. Cũng là mất lịch sự khi đặt chân cao hơn đầu ai đó, đặc biệt nếu người đó có địa vị xã hội cao hơn. Đó là bởi vì người Thái cho rằng chân là bộ phận dơ bẩn và thấp kém nhất trên cơ thể, còn đầu là bộ phận cao nhất và đáng kính nhất. Nguyên tắc này cũng ảnh hưởng đến cách người Thái ngồi trên sàn- chân của họ để vào trong hay ra đằng sau mà không chĩa vào người đối diện. Chĩa vào hay chạm vào bất cứ cái gì bằng chân đều bị xem là mất lịch sự.

Trong cuộc sống hàng ngày ở Thái, mọi người thường chú ý giữ cho cuộc sống được vui vẻ (khái niệm này gọi là sanuk). Vì quan niệm này, người Thái rất thoải mái ở nơi làm việc mà trong các hoạt động hàng ngày. Thể hiện cảm xúc tích cực trong các tương tác xã hội cũng rất quan trọng trong văn hóa Thái, quan trọng như là việc Thái Lan được biết đến như "Đất nước của những nụ cười".

Cãi vả hay thể hiện sự tức giận là một điều kiêng cữ trong văn hóa Thái, và, cũng như các nền văn hóa châu Á khác, cảm xúc trên khuôn mặt là cực kỳ quan trọng. Vì lý do này, du khách cần đặc biệt chú ý tránh tạo ra các xung đột, thể hiện sự giận dữ hay khiến cho một người Thái đổi nét mặt. Sự không đồng tình hoặc các cuộc tranh chấp nên được giải quyết bằng nụ cười và không nên cố trách mắng đối phương.

Thường thì, người Thái giải quyết sự bất đồng, các lỗi nhỏ hay sự xui xẻo bằng cách nói "Mai pen rai", nghĩa là "Không có gì đâu mà". Việc sử dụng phổ biến thành ngữ này ở Thái Lan thể hiện tính hữu ích của nó với vai trò một cách thức giảm thiểu các xung đột, các mối bất hòa và than phiền; khi một người nói "mai pen rai" thì hầu như có nghĩa là sự việc không hề quan trọng, và do đó, có thể coi là không có sự va chạm nào và không làm ai đổi nét mặt cả.

Một phong tục Thái khác là bun khun, là sự mang ơn các đấng sinh thành, cũng như là những người giám hộ, thầy cô giáo và những người có công dưỡng dục chăm sóc mình. Phong tục này gồm những tình cảm và hành động trong các mối quan hệ có qua có lại..

Ngoài ra, giẫm lên đồng bạt Thái cũng là cực kỳ vô lễ vì hình ảnh đầu của quốc Vương có xuất hiện trên tiền xu Thái. Khi ngồi trong các ngôi đền chùa, mọi người nên tránh chĩa chân vào các tranh ảnh, tượng đức Phật. Các miếu thờ trong nơi ở của người Thái được xây sao cho chân không chĩa thẳng vào các biểu tượng thờ tự- ví dụ như không đặt miếu thờ đối với giường ngủ nếu nhà quá nhỏ, không có chỗ khác để đặt miếu.

Cởi giày dép trước khi vào nhà hay vào những nơi linh thiêng ở các đền chùa cũng là một phong tục, và cũng không được giẫm lên bậc cửa.

Có một số phong tục ở Thái liên quan đến địa vị đặc biệt của các nhà sư trong xã hội Thái. Theo kỷ luật tôn giáo, các nhà sư bị cấm có bất cứ một tiếp xúc cơ thể nào với nữ giới. Phụ nữ, do đó, phải đứng xa khi sư đi qua để chắc rằng các tiếp xúc dù vô ý cũng không thể xảy ra. Một loạt các phương cách vẫn được thực hiện để tránh xảy ra mọi sự tiếp xúc dù vô tình (hay thậm chí chỉ là các hành vi có vẻ như là tiếp xúc) giữa giới nữ và các nhà sư. Khi phụ nữ dâng lễ cho nhà sư, họ phải đặt đồ lễ dưới chân của sự hoặc trên một tấm vải trải trên sàn hay trên bàn. Các nhà sư ban phúc lành cho phụ nữ bằng một số loại bột hoặc cao được chấm vào đầu nến hoặc đầu đũa. Mọi người phải ngồi hoặc đứng với đầu thấp hơn đầu nhà sư. Trong chùa, có khi các nhà sư ngồi trên bệ cao để nguyên tắc này được thực thi.

Hôn nhân

Hôn lễ truyền thống
Theo nghi thức cưới hỏi truyền thống, trong lễ cưới của người Thái thường nhà trai phải 3 lần làm lễ đi hỏi vợ.
Lần thứ nhất gọi là lễ chạm ngõ, lần thứ hai là lễ ăn hỏi: ở lần này, lễ vật mang theo chủ yếu là trầu cau. Lần thứ ba là lễ đón vợ: vào ngày lễ này, nhà trai dậy sớm mổ trâu bò, chuẩn bị các lễ vật đem sang nhà gái bao gồm: lợi, gạo nếp, rượu, gà, cá, tôm bỏ trong giỏ nan đan bằng nứa, ống tre đựng thịt (phải chọn thịt nạc ướp cùng muối), nhồi vào ống tre để khao họ hàng bên ngoại, không thể thiếu trầu cau.

Cũng trong lễ đón vợ, nhà trai còn mang đến món lạp cá. Đây là món thể hiện sự khéo léo, tài giỏi của người con trai. Nếu là chàng rể tài giỏi bao giờ cũng bắt được cá to dưới con sông, con suối. Cá được đem về để khô, thái thành lát rồi nhồi vào ống vầu, ống nứa. Sau 1 tuần, cá sẽ có vị chua dịu, thơm ngon. Phía nhà gái sau khi được nếm thử món lạp cá cũng có thể đoán được chàng rể có phải là “cái cây to”, là “thân gỗ chắc” cho con gái mình leo dây, bén rễ hay không.

Phía nhà gái cũng có số người tương ứng, trong đó có hai thiếu nữ làm phù dâu, thường là bạn thân của cô dâu. Đồ sính lễ búi tóc được bố mẹ chồng đưa sang thường gồm: hai búi tóc độn, châm cài tóc bằng bạc, vải trắng tự dệt, vải thổ cẩm, thắt lưng và tiền. Tặng phẩm của bố mẹ trao cho con gái trong lễ búi tóc gồm: vải trắng tự dệt, vải thổ cẩm, tiền, một cái lược, một bát nước lã,...

Đám cưới của người Thái thường diễn ra trong hai lần. Lần thứ nhất, nhà trai, nhà gái đều có mặt đông đủ. Ngoài chú rể, nhà trai còn mang theo ông mối đến nhà gái. Tất cả mọi người lưu lại nhà gái trong một ngày rồi ra về. Riêng chú rể được ở lại thêm 2 ngày đến 1 tuần. Sau đó, nhà gái đưa cô dâu đến ở lại nhà trai trong khoảng thời gian tương ứng. Trong khoảng thời gian này, cha, mẹ hai bên đều có cơ hội hiểu biết về con dâu, con rể tương lai của mình.

Nghi lễ ở lần cưới thứ nhất, cô dâu, chú rể chỉ bái cha, mẹ. Lễ cưới lần hai được tổ chức sau đó 1 - 2 năm. Trong lần cưới trọng đại này, cô dâu, chú rể được mặc lễ phục truyền thống đẹp nhất như pha nung, xửa pạt, chang kben,...

Đây cũng là lúc cô dâu mang về nhà chồng những tấm chăn nệm mà mình đã kỳ công dệt từ khi còn con gái. Đám cưới được tổ chức trong ba ngày liên tiếp, tất cả cùng nhau ăn uống, nhảy sạp, múa lăm vông, hát luk thung,... tưng bừng. Đồng thời, đôi trai gái chính thức trở thành chồng vợ và về sống với nhau.Khác với lễ cưới truyền thống, lễ cưới của người Thái ngày nay đã có nhiều thay đổi, ảnh hưởng và có sự giao thoa trong văn hóa cưới hỏi. Nghi thức cưới truyền thống đã không còn tổ chức cầu kỳ, tốn kém. Lễ hỏi và lễ cưới thường được tổ chức gộp một lần…

Hôn lễ theo đạo Phật
Hôn lễ giữa những người Thái theo đạo Phật thường được tổ chức làm 2 phần: làm lễ theo nghi thức đạo Phật- gồm có tụng kinh của những người cầu nguyện, dâng thức ăn và các đồ lễ khác lên đức Phật và các sư và nghi thức khác có truyền thống dân gian tập trung vào hai bên gia đình của đôi uyên ương.

Thời xưa, việc các sư Phật giáo tham dự vào các nghi lễ của các một đám cưới không được phổ biến. Vì các sư thường được mời tới dự lễ tang liên quan đến cái chết, sự hiện diện của họ tại đám cưới (liên quan đến sự sinh sôi nảy nở, cụ thể là sự sinh sản) là một điềm xấu. Đôi uyên ương thường muốn được ban phúc lành ở một ngôi chùa gần nhà trước hoặc sau lễ cưới, và thường hỏi xin lời khuyên của một nhà sư về tử vi để chọn ngày giờ thích hợp cho đám cưới. Phần không theo nghi thức Phật giáo thường diễn ra ngoài chùa vào một ngày khác.

Ngày nay, các cấm kỵ đã được nới lỏng. Không phải là không phổ biến việc tổ chức hai phần nghi lễ trên chung một ngày, hoặc ngay cả là tổ chức đám cưới trong chùa. Tuy rằng sự phân chia làm hai phần này vẫn còn, nhưng các nghi lễ đã giản tiện đi, trong các đám cưới theo kiểu dịch vụ, các sư chỉ có mặt khi bắt đầu phần nghi lễ đạo Phật và ăn trưa sau khi kết thúc.

Trong phần nghi lễ Phật giáo, đầu tiên, đôi uyên ương lễ Phật Tất-đạt-đa Cồ-đàm rồi đến các vị Phật khác và tụng kinh Tam bảo và Ngũ giới và đốt hương và nến trên bàn thờ. Sau đó, hai bên cha mẹ được mời tới để kết nối đôi trẻ bằng cách đặt lên đầu cô dâu chú rể một vòng dây hoặc chỉ đôi để nối cuộc đời họ với nhau. Tiếp theo, cô dâu chú rể sẽ dâng thức ăn, hoa, thuốc cho các nhà sư đang có mặt ở đó. Lễ tiền (thường được đặt trong phong bì) cũng được dâng lên chùa vào thời điểm này.

Các sư tháo một đoạn chỉ đã được một nhóm các nhà sư cột vào tay cô dâu chú rể từ trước. Sau đó, các sư tụng một chuỗi các Kinh bằng tiếng Pali để mang điềm lành và ban phúc cho đôi vợ chồng mới cưới. Vòng chỉ được nối với sư cả, cũng có thể được nối tiếp vào một bình nước đã được thanh lọc để dùng cho buổi lễ. Điềm lành được tin rằng sẽ truyền qua sợi chỉ và được nước mang đi, một nghi thức tương tự cũng được dùng để truyền điềm lành trong nghi lễ đám tang, cũng là một bằng chứng cho thấy việc nới lỏng những kiêng kỵ của việc pha trộn nghi thức tang lễ với hôn lễ. Ban phúc lành bằng nước và bằng nến sáp nhỏ giọt được thực hiện trước mặt tượng Phật, và cao và các thảo mộc được chấm lên trán của cô dâu chú rể thành một đốm nhỏ, tương tự như cách điểm nhãn Bindi bằng son đỏ của những người sùng đạo Hindu. Dấu trên trán cô dâu được tạo nên bởi đầu mẩu nến hơn là bởi ngón tay cái của nhà sư, điều này để đảm bảo tuân theo Luật tạng chống lại việc chạm vào phụ nữ.

Sư cả thường được mời lên để nói vài lời với đôi uyên ương, những lời dặn dò hoặc khích lệ. Đôi trẻ có thể dâng thức ăn cho sư. Đến đây, nghi lễ Phật giáo kết thúc.

Quy tắc tặng của hồi môn Thái được gọi là Sin Sodt. Theo truyền thống, chú rể phải trả một khoản tiền cho nhà gái, để đền bù công lao nuôi dạy cô dâu và để thể hiện khả năng tài chính của chú rể có thể chăm lo được cho cô dâu. Thông thường, khoản tiền này chỉ là tượng trưng, và thường được đưa lại cho đôi vợ chồng trẻ sau lễ cưới.

Phần nghi lễ tôn giáo của đám cưới của người Thái theo Hồi Giáo rất khác với những gì đã trình bày ở trên. Giáo chủ của thánh đường gần nhà, chú rể, cha của cô dâu, những người đàn ông trong gia đình và những người đàn ông quan trọng khác trong cộng đồng ngồi thành một vòng tròn suốt buổi lễ được chủ trì bởi giáo chủ. Tất cả phụ nữ, bao gồm cô dâu, ngồi trong một phòng riêng và không tham gia trực tiếp vào buổi lễ. Phần thế tục của đám cưới, tuy vậy, thường lại gần giống như đám cưới của người theo đạo Phật. Điểm khác biệt đáng chú ý nhất là loại thịt được đưa ra mời khách là thịt dê hoặc bò, thay vì là thịt heo. Người Thái Hồi Giáo, thường, dù không phải luôn luôn, theo các quy chuẩn về của hồi môn của người Thái.

Đám tang

Theo truyền thống, đám tang kéo dài trong 1 tuần. Khóc lóc không được khuyến khích trong đám tang để mà không làm bận lòng linh hồn vừa mới qua đời. Nhiều nghi thức của đám tang được thực hiện để nêu bật công đức của người mới mất. Các bản kinh Phật được in ra với tên người đã khuất và các đồ lễ được dâng lên chùa. Các sư được mời đến lễ cầu siêu để ca ngợi công đức người vừa qua đời, cũng như là để bảo vệ gia chủ chống lại việc linh hồn người chết quay trở và trở thành ma ác. Một tấm hình của người mới mất chụp vào lúc họ rạng rỡ nhất được đặt gần quan tài. Thông thường, trong buổi tụng kinh, các nhà sư nắm một cuộn chỉ, cuộn chỉ này được nối với thi hài hoặc quan tài; cuộn chỉ này dùng để gửi những điều tốt đẹp từ nhà sư đến người đã khuất. Thi hài được hỏa táng và hài cốt được đặt trong một cái tháp ở một ngôi chùa gần nhà. Tuy nhiên, người Hoa thiểu số lại có tục chôn người đã mất.

Ngày lễ

Các dịp lễ quan trọng trong văn hóa Thái gồm có Tết Năm Mới Thái hay còn gọi là Songkran, được chính thức công nhận là vào ngày 13 đến 15 tháng 4 hàng năm. Ngày lễ này rơi vào mùa khô, thuộc vào mùa nóng trong năm ở Thái Lan nên luôn có tục té nước rất huyên náo. Tục té nước bắt nguồn từ nghi thức tắm tượng Phật và vẩy nước thơm lên tay người già. Một ít bột thơm cũng được dùng trong nghi thức tắm rửa hàng năm. Nhưng trong những thập kỷ gần đây, việc sử dụng nước được tăng cường với đủ loại vòi, xô, súng bắn nước, ống xả nước và một lượng lớn bột.

Một lễ hội khác là Loi Krathong được tổ chức vào 12 ngày rằm theo âm lịch Thái. Dù rằng không phải là kỳ nghỉ lễ chính thức theo quy định của Chính phủ, nó vẫn là một mỹ tục, mà "loi" có nghĩa là "thả trôi" và "krathong" nghĩa là một cái bè nhỏ, theo truyền thống được làm từ một khúc thân cây chuối, được trang trí bằng các lá chuối được xếp gấp tỉ mỉ, hoa, nến, hương...Việc thả đèn này là biểu tượng của việc để cho những hận thù, giận dữ và sự ô uế trôi đi để mà người ta có thể bắt đầu bước tiếp cuộc đời họ một cách thanh sạch hơn.

Kiến trúc
Có hai dạng kiểu nhà ở chính của Thái Lan bao gồm nhà truyền thống và nhà hiện đại:

Biệt danh

Người Thái thường có một, hoặc thỉnh thoảng cũng có nhiều biệt danh ngắn (tiếng Thái:ชึ่อเล่น, nghĩa là "tên gọi chơi") thường được sử dụng trong gia đình và với bạn bè. Thường thì đầu tiên các tên này được đặt bởi bạn bè hoặc các thành viên lớn tuổi trong nhà và thường có một âm tiết (hoặc worn down from two syllables to one). Dù chúng là dạng rút gọn đơn giản hơn của tên họ đầy đủ nhưng thường chúng không có mối liên hệ nào vào tên đầy đủ của chính người đó, mà lại là các từ hài hước hoặc không có nghĩa. Thường thì các tên gọi này là tên những thứ giá trị thấp kém, ví dụ như "Bẩn" để thuyết phục các vị thần ác rằng đứa trẻ không đáng để họ để mắt tới. Các biệt danh phổ biến (và không có nghĩa) gồm Ú, Ủn, Tí, Ếch, Chuối, Xanh hoặc là Gái/Cu. Hiếm hơn là các trường hợp trẻ em Thái được đặt tên theo vị trí của chúng trong gia đình (ví dụ: Cả, Hai, Ba...). Đôi khi, tích hữu ích của biệt danh là ở chỗ nó tương đương với tên Thái chính thức, đặc biệt đối với người Thái gốc Hoa với các tên rất dài vì là phiên âm từ tiếng Hoa sang âm Thái tương ứng hoặc đối với người Thái với những tên tiếng Phạn dài dòng.

Xem thêm
 Điện ảnh Thái Lan
 Truyền thông Thái Lan
 Nghệ sĩ quốc gia Thái
 Cờ hoàng gia Thái
 Kiến trúc nghệ thuật Thái

Notes and chú thích

Liên kết ngoài

 Ministry of Culture m-culture.go.th
 Learn Thai Culture.com
 Thailand cultural center

Văn hóa Thái Lan


title: Lamprospilus

text:
Lamprospilus là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Eumaeini


title: 21408 Lyrahaas

text:
21408 Lyrahaas (1998 FZ64) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 3 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21408 Lyrahaas

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Bản đồ Piri Reis

text:
Tấm bản đồ Piri Reis được khám phá năm 1929 khi cung điện Topkapi ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ đang được cải tạo thành một viện bảo tàng. Nó là một tấm bản đồ vẽ trên da linh dương, chủ yếu là các chi tiết bờ biển phía đông châu Phi và bờ biển Nam Mỹ. Tấm bản đồ này được cho là do Piri Reis, một đô đốc nổi tiếng của hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ vẽ năm 1513.

Chi tiết đáng chú ý của tấm bản đồ là mô tả về một vùng đất nối liền từ hướng nam với Nam Mỹ rất giống với đường bờ biển châu Nam Cực ngày nay.

Nhiều học giả đã đưa ra tranh luận của mình, họ trích dẫn rằng hàng thế kỷ trước những nhà vẽ bản đồ đã mô tả được vùng đất phía nam của thế giới. Vùng đất đó có thể chỉ do ông ta chắp nối từ một truyền thuyết, mà mô tả về nó một cách ngẫu nhiên giống như bờ biển thực sự ngày nay. Có học giả lại cho rằng bản đồ Piri Reis được phát triển từ nhiều tấm bản đồ của Christopher Columbus.

Đề xuất rằng tấm bản đồ đã miêu tả một phần vùng đất của châu Nam Cực cổ đã gặp nhiều sự phản bác. Đầu tiên, tấm bản đồ có tỉ lệ lớn và ít chi tiết, người ta cho rằng hình vẽ vùng đất không đủ độ chính xác để đối chiếu với hình dạng địa lý ngày nay. Thứ hai, mọi điểm giống nhau mà người ta nghi ngờ là hình ảnh chụp bằng vệ tinh về châu Nam Cực dưới lớp băng có thể không xác đáng, thời kỳ châu Nam Cực chưa bị bao phủ băng tuyết khó có thể biết được hoàn toàn bởi lẽ mực nước biển lúc bấy giờ thấp hơn nhiều.

Tấm bản đồ Piri Reis hiện nay được cất giữ trong thư viện cung điện Topkapi ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ nhưng hiếm khi được đem ra trưng bày trước công chúng.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tiếng Việt
Từng có một nền văn minh ở Nam cực?
Bản đồ Piri Reis - bức tranh thế giới bí ẩn
Bí ẩn quanh tấm bản đồ Trái Đất thời cổ đại

Bản đồ


title: Paularo

text:
Paularo là một đô thị ở tỉnh Udine trong vùng Friuli-Venezia Giulia thuộc Ý, có cự ly khoảng 110 km về phía tây bắc của Trieste và khoảng 50 km về phia bắc của Udine, on the border with Austria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.897 người và diện tích là 84,3 km².

Đô thị Paularo có các frazioni (đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Casaso, Dierico, Misincinis, Salino, Ravinis, Chiaulis, Castoia, Villamezzo, Villafuori, Rio, Cogliat, Lambrugno, Tavella, và Trelli.

Paularo giáp các đô thị: Arta Terme, Dellach im Gailtal (Austria), Hermagor-Pressegger See (Austria), Kirchbach (Austria), Kötschach-Mauthen (Austria), Ligosullo, Moggio Udinese, Paluzza, Treppo Carnico.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Udine


title: Euhesma goodeniae

text:
Euhesma goodeniae là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1926.

Chú thích

Tham khảo

Euhesma
Động vật được mô tả năm 1926


title: Acromyrmex pulvereus

text:
Acromyrmex pulvereus là một loài kiến ăn lá Tân Thế giới, trong họ Myrmicinae thuộc chi Acromyrmex. Loài này thuộc một trong hai chi kiến nấm thuộc tông Attini.

Xem thêm
List of leafcutter ants

Chú thích

Tham khảo

Acromyrmex


title: Ceratomia sonorensis

text:
Ceratomia sonorensis là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở high altitudes in cây sồi và cây sồi-pine associations in Madrean woodland in Sonora, México và ở tây nam Arizona.

Sải cánh dài 84–89 mm.
Có một lứa một năm con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 8.

Ấu trùng ăn các loài Fraxinus.

Chú thích

Tham khảo

Ceratomia


title: Cinguloterebra anilis

text:
Cinguloterebra anilis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cinguloterebra


title: Melissodes vernalis

text:
Melissodes vernalis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được LaBerge mô tả khoa học năm 1961.

Chú thích

Tham khảo

Melissodes
Động vật được mô tả năm 1961


title: Phân Nghi

text:
Phân Nghi () là một huyện thuộc địa cấp thị Tân Dư, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc

Hành chính
Phân Nghi được chia ra thành 12 đơn vị hành chính cấp hương, bao gồm 2 nhai đạo, 7 trấn và 3 hương. Ngoài ra huyện này còn quản lý 7 đơn vị ngang cấp hương khác.
Nhai đạo: Kiềm Đông (钤东街道), Kiềm Tây (钤西街道)
Trấn: Phân Nghi (分宜镇), Dương Kiều (杨桥镇), Hồ Trạch (湖泽镇), Song Lâm (双林镇), Kiềm Sơn (钤山镇), Dương Giang (洋江镇), Phượng Dương (凤阳镇)
Hương: Động Thôn (洞村乡), Cao Lam (高岚乡), Thao Trường (操场乡)
Đơn vị ngang cấp hương khác:
Khu công nghiệp: Khu công nghiệp huyện Phân Nghi (分宜县工业园)
Lâm trường: Phương Sơn (分宜县芳山林场), Niên Châu (年珠林场), Sơn Hạ (山下林场), Thượng Thôn (上村林场), Trường Phụ (长埠林场), Đông Khanh (东坑林场)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Giang Tây
Tân Dư


title: Vương Tiễn

text:
Vương Tiễn (chữ Hán: 王翦; 304 TCN-214 TCN) là đại danh tướng nước Tần cuối thời Chiến Quốc, có công đánh dẹp các nước chư hầu ở Sơn Đông giúp Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, lập ra nhà Tần.

Ông đứng ngang hàng với các danh tướng cuối thời Chiến Quốc khác là Liêm Pha, Lý Mục và chỉ đứng sau đại danh tướng bách chiến bách thắng nổi tiếng nhất thời điểm đó là Bạch Khởi.

Thân thế
Ông người ở làng Tân Dương Đông (nay thuộc đông bắc huyện Phú Bình, Thiểm Tây, Trung Quốc).

Dưới quyền Bạch Khởi
Vương Tiễn làm tướng nước Tần khi nước này đã trở nên hùng mạnh, lấn át các chư hầu còn lại thời đó. Tuy nhiên, lực lượng của các quốc gia này còn khá mạnh nên vẫn đủ sức kháng cự trước những cuộc chiến tranh do nước Tần phát động.

Trước khi trở thành đại tướng nắm quyền chỉ huy ngoài mặt trận, Vương Tiễn là tướng dưới quyền của Bạch Khởi. Ông đã tham dự trận Trường Bình nổi tiếng năm 262 TCN với quân Triệu. Trận đó quân Tần do Bạch Khởi chỉ huy đánh bại hơn 40 vạn quân Triệu, giết chết chủ tướng Triệu Quát và chôn sống 40 vạn hàng binh nước Triệu.

Sau khi tướng Bạch Khởi trái ý Tần Chiêu Tương vương và bị giết, nước Tần mất đi một viên tướng "bách chiến bách thắng" để uy hiếp chư hầu. Dù quân Tần dũng mãnh hơn quân các nước nhưng một số tướng lĩnh thay thế như Vương Hột, Hoàn Nghĩ, Mông Ngao không đủ khả năng lập chiến tích như Bạch Khởi.

Trong hoàn cảnh đó, Vương Tiễn đã nổi lên trở thành người thay thế xứng đáng vai trò của Bạch Khởi trong việc đánh đông dẹp bắc, thống nhất Trung Hoa.

Dẹp nội loạn
Tài năng của Vương Tiễn được bộc lộ từ việc dẹp loạn . Lúc đó Tần vương Chính mới lên ngôi được vài năm, trong triều nhiều người dị nghị về thân thế của vua Tần, cho rằng vua là con của thừa tướng Lã Bất Vi chứ không phải con của Tần Trang Tương vương Tử Sở. Vì thế tướng Phàn Ô Kỳ nhân cầm quân đi đánh Triệu, đã dựng một người con khác của Trang Tương vương là Trường An quân Thành Kiểu làm minh chủ để lật đổ Tần vương Chính.

Được tin, thừa tướng Lã Bất Vi bèn cử cha con Vương Tiễn, Vương Bí cùng Hoàn Nghĩ mang quân ra đón đánh. Có một lý do khiến Bất Vi tin tưởng cha con ông vì Vương Tiễn rất mực trung thành với Tần vương Chính và bản thân ông không tin vào việc vua Tần là con của Bất Vi.

Phàn Ô Kỳ chỉ là viên tướng dũng mãnh mà kém mưu mẹo. Vì vậy Vương Tiễn chỉ sau 2 trận đã đánh bại được Ô Kỳ. Ô Kỳ thua trận bỏ chạy sang nước Yên nương nhờ thái tử Đan, còn Thành Kiểu bị bắt. Tần vương Chính ra lệnh xử tử Thành Kiểu, Thành Kiểu bèn tự vẫn.

Diệt nước Triệu
Năm 236 TCN, giữa Triệu và Yên xảy ra chiến tranh. Lợi dụng cơ hội này, lấy cớ cứu nước Yên, Tần vương Chính sai Vương Tiễn,  Hoàn Nghĩ và Dương Đoan Hòa chia nhau lĩnh ba đạo binh mã tấn công nước Triệu. Vương Tiễn đem quân chủ lực đánh thẳng vào Át Dữ, sau đó thừa thắng đánh lấy Liêu Dương, Nghiệp, An Dương liên tục phá được 9 thành của Triệu. Trong khi đánh Triệu, Vương Tiễn tích cực chỉnh đốn quân đội, tinh giảm quân già yếu, tăng cường quân khỏe để tăng sức chiến đấu của quân Tần, nhằm chuẩn bị đánh một đòn quyết định, tiêu diệt nước Triệu.

Năm 229 TCN, Vương Tiễn một lần nữa thụ mệnh đem quân diệt Triệu. Triệu vương Thiên phái đại tướng Lý Mục nghênh chiến. Hai bên giằng co cầm cự một năm.

Năm 228 TCN, vua Triệu mắc kế ly gián của Tần, theo lời gian thần Quách Khai mà giết chết Lý Mục. Vương Tiễn thừa cơ tấn công tổng lực Hàm Đan, bắt sống Triệu vương, diệt được nước Triệu.

Anh vua Triệu là Gia chạy lên đất Đại, tự xưng là Đại vương.

Uy hiếp nước Yên
Năm 228 TCN, mượn cớ thái tử Đan nước Yên sai Kinh Kha sang Tần mưu sát Tần vương, Vương Tiễn được lệnh mang quân tấn công nước Yên. Quân Yên hợp binh chống trả. Vương Tiễn đánh tan quân Yên ở Dịch Thủy. Tháng 10 năm sau, Vương Tiễn chiếm được kinh đô Kế của nước Yên. Yên vương Hỉ phải trốn lên Liêu Đông.

Trong quá trình chỉ huy quân đội, Vương Tiễn không chỉ giỏi chớp thời cơ tiến đánh bất ngờ mà còn biết liệu thực lực, tùy vào sự biến hóa của quân địch mà tìm ra phương pháp đánh thắng một cách linh hoạt.

Trấn an Tần vương
Năm 225 TCN, Tần vương lại phát động chiến tranh diệt Sở. Vương Tiễn bàn cần có 60 vạn quân. Tần vương nghi ngại như vậy sẽ phải lấy hết quân trong nước đi đánh. Lý Tín chỉ xin mang 20 vạn quân để diệt Sở. Tần vương nghe theo, cho rằng ông già yếu nhút nhát nên cần nhiều quân. Kết quả Lý Tín bị tướng Hạng Yên nước Sở đánh tan tành. Lý Tín bị cách chức. Tần vương Chính tự mình đi gặp Vương Tiễn nói rằng:
Ta hối hận không nghe lời tướng quân, để quân Tần đại bại. Hiện nay quân Sở đang từ hướng Tây đánh lại, uy hiếp nước Tần. Tướng quân dù đang bị bệnh, lẽ nào thấy vận mệnh nước nhà nguy vong mà không cứu?

Vương Tiễn không còn cách nào từ chối, bèn nói:
Đại vương bất đắc dĩ phải dùng thần, không cho thần 60 vạn quân thì không xong.

Tần vương thắc mắc vì sao cần nhiều quân đến thế, ông đáp:
Nước Sở đất rộng, hễ có hiệu lệnh là có thể lấy được trăm vạn quân ngay. Tôi xin sáu mươi vạn quân, còn e không địch nổi, chứ nói gì diệt nước ấy?

Tần vương chỉ còn cách nghe theo Vương Tiễn. Vương Tiễn cùng Mông Vũ thống lĩnh 60 vạn quân phạt Sở. Trong sách "Sử Ký" còn ghi lại, Vương Tiễn nắm giữ trọng binh, rất sợ Tần vương nghi ngờ, nên khi Tần vương đến đất Bá để tiễn binh, Vương Tiễn bẩm báo với Tần vương đòi phần thưởng, đại ý nói mình tuổi đã già, lương bổng cũng không dư dả nên muốn một căn nhà to và vài trăm mẫu đất. Tần Thủy Hoàng nghe xong bật cười đáp Vương Tiễn cứ yên tâm ra trận, Tần vương chắc chắn sẽ không bạc đãi ông còn nói rằng:
Đại tướng xuất chinh, còn lo gia cảnh nghèo đói ru?
Vương Tiễn nói:
Làm tướng lĩnh của đại vương, có công cũng chẳng được phong hầu, tôi đây nhân lúc gần đại vương, xin chút ít điền sản làm của cải cho con cháu.

Vương Tiễn trước mỗi trận chiến lớn đều làm một việc tự bôi xấu hình tượng bản thân, biến ông thành quan tham điển hình, đó là đòi thưởng tiền, đòi phong đất, đòi nhà cao cửa rộng! Hơn nữa, càng là trận chiến lớn thì Vương Tiễn càng đòi hỏi nhiều. Có người nói với Vương Tiễn:
Tướng quân cứ một mực xin đại vương ban thưởng như vậy,chẳng phải hơi quá đáng hay sao?

Vương Tiễn giải thích:
Tần vương tính kiêu ngạo, lại không tin người, nay cử binh cả nước cho ta nắm giữ đi đánh Sở, nếu ta không xin thêm nhà cửa đất đai để ổn định cơ nghiệp cho con cháu, Tần vương nhất định sẽ nghi ngờ lòng trung thành của ta.

Việc Vương Tiễn xin xỏ, tuy có phải khổ sở trong lòng, nhưng chủ ý không phải vì phú quý, mà chẳng qua chỉ là muốn chứng tỏ mình không có ý phản nghịch, luôn trung thành với Tần vương.

Từ cổ chí kim, các vị hoàng đế vốn không sợ đám quan lại tham lam, háo sắc mà chỉ sợ những vị đại thần không có sở thích, cũng không có nhược điểm gì. Nếu đại thần có tài, lại không tham lam hay háo sắc thì chắc chắn tham vọng duy nhất chính là tranh giành ngôi vương với hoàng đế! Bởi vậy, càng là những vị tướng tài năng đức độ đến nỗi gần như hoàn hảo lại càng khiến hoàng đế đứng ngồi không yên.

Vì lẽ đó, sự đòi hỏi của Vương Tiễn ngược lại còn khiến Tần vương thấy rất vui. Nguyên nhân đơn giản là việc này chứng minh Vương Tiễn không có mưu đồ tạo phản. Do vậy, yêu cầu thứ hai của Vương Tiễn luôn được Tần Thủy Hoàng rộng rãi chấp nhận.

Thắng Hạng Yên, bình định nước Sở
Thấy Vương Tiễn cầm quân uy hiếp biên giới, Sở vương đã huy động binh lính trong nước, sai Hạng Yên chỉ huy quyết chiến với Tần. Vương Tiễn thấy quân Sở khí thế đang hăng, liền áp dụng phương pháp phòng thủ, quân Sở đến khiêu chiến, trước sau đóng cửa trại không ra đánh. Vương Tiễn hàng ngày cho quân nghỉ ngơi, ăn uống no đủ, bản thân ông thường xuyên sâu sát quân lính, quan tâm tới họ "cùng đồng cam cộng khổ" với lính. Lúc này, quân Sở không có cơ hội để tác chiến, lòng quyết tâm và nhuệ khí đã giảm. Lợi dụng thời cơ này, Vương Tiễn đã đưa quân truy quét. Quân Sở thua chạy.

Năm sau, Mông Vũ cùng Vương Tiễn hiệp đồng tác chiến bắt sống Sở vương Phụ Sô, đem đất đai nước Sở sáp nhập vào Tần. Hạng Yên lại tìm lập người tông thất nước Sở là Xương Bình quân lên ngôi, chạy về Lan Lăng. Vương Tiễn cùng Mông Vũ đánh thành, bắn chết Xương Bình quân. Hạng Yên bèn tự vẫn. Quân Sở đại bại. Quân Tần thừa thắng tiến sâu vào nước Sở.

Vương Tiễn kéo quân vào dụ yên dân, lại đem quân xuống miền nam, đến núi Tích Sơn, quân lính đào đất làm bếp, đặt nồi thổi cơm, tìm được một cái bia đá, ở trong có khắc mười hai chữ rằng:
"Hữu tích: binh, thiên hạ tranh; vô tích: ninh, thiên hạ thanh"

Nghĩa là: "Có thiếc thì đánh nhau, thiên hạ loạn; không có thiếc thì yên, thiên hạ thanh bình"''.

Vương Tiễn cho đòi cổ nhân đến hỏi, thì biết từ khi vua Bình vương nhà Chu dời sang đất Lạc (722 TCN), núi ấy sản sinh ra nhiều chì, thiếc nên gọi là Tích Sơn, đã bốn mươi năm nay lấy dùng không hết, nhưng gần đây thấy ít dần; tấm bia ấy cũng không biết người nào làm ra. Vương Tiễn than rằng:Bia này lộ ra thiên hạ từ đây được yên ổn. Có lẽ người xưa đã thấy trước được điều này, nên chon bia để báo cho người sau đó chăng! Từ nay nên đặt tên nơi này gọi là Vô Tích (không có thiếc)''.

Vương Tiễn kéo quân qua Cô Tô, quan giữ thành đem thành ra hàng. Ông bèn qua sông Chiết Giang mà định đất Việt. Con cháu vua Việt, từ sau khi nước Việt mất (333 TCN), ở tản mát trong khoảng Dũng Giang, Thiên Thai, dựa theo mé bể, tự xưng quân trưởng, không thống thuộc nhau. Đến lúc đó nghe oai đức vua Tần, đều đến xin hàng. Vương Tiễn thu lấy địa đồ và sở dinh, phi báo vua Tần; rồi lấy nốt cả đất Dự Chương, lập ra hai quận Cửu Giang và Cối Kê. Thế là Tần diệt được Sở.

Con cháu

Sau đó vì tuổi cao, sức yếu, Vương Tiễn cáo lão về lại Dĩnh Dương. Con ông là Vương Bí tiếp tục cầm quân diệt nốt các nước chư hầu còn thoi thóp.

Năm 222 TCN, Vương Bí bắt vua Yên là Hỉ đưa về Hàm Dương. Nhân đà thắng lợi, Vương Bí sang đánh đất Đại, bắt sống Triệu Gia, diệt hẳn nước Triệu.

Năm 223, Vương Bí từ Yên đánh xuống Tề, bắt sống Tề vương Điền Kiến, hoàn thành thống nhất Trung Hoa.

Tần vương Chính lên ngôi hoàng đế, tức là Tần Thủy Hoàng.

Năm 214 TCN, Vương Tiễn mất, thọ 90 tuổi.

Cháu nội Vương Tiễn là Vương Ly theo Mông Điềm (cháu Mông Ngao, con Mông Vũ) đi mở mang đất đai phía bắc và xây Vạn Lý Trường Thành; trong chiến tranh chống các nước chư hầu nổi dậy thời Tần Nhị Thế, Vương Ly theo Chương Hàm khổ chiến nhiều trận, cuối cùng bị Hạng Vũ (cháu nội của Hạng Yên, một bại tướng dưới tay Vương Tiễn) bắt sống trong trận Cự Lộc và bị chém.

Vương Tiễn thuộc số ít các tướng cầm quân tài ba, bách chiến bách thắng, công danh sự nghiệp và phúc thọ đều trọn vẹn trong lịch sử Trung Quốc. Việc giải tỏa mối hiềm nghi của vua Tần với ông giúp ông tránh được thảm họa như trường hợp của Bạch Khởi trước đó và Hàn Tín sau này.

Trong văn hóa đại chúng

Xem thêm
Chiến Quốc
Nước Tần
Nhà Tần
Tần Thủy Hoàng
Bạch Khởi

Chú thích

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên
Mười đại tướng trong lịch sử Trung Quốc

Người Thiểm Tây
Người nhà Tần
Nhân vật quân sự nhà Tần
Sinh năm 303 TCN
Mất năm 214 TCN
Người họ Vương tại Trung Quốc


title: Palenque

text:
Palenque (Bàak') là tên một thành phố Maya cổ tại México. Phần lớn di tích nay đã bị rừng rậm bao phủ. Thành phố thời kỳ tiền Colombo và Vườn quốc gia Palenque tọa lạc bên bờ sông Usumacinta trong tiểu bang Chiapas của Mexico, cách thành phố cảng Ciudad del Carmen 130 km về phía đông và cao 150 mét so với mực nước biển. Palenque nhỏ hơn hai thành phố Tikal và Copán ở gần đấy.

Công trình nổi tiếng nhất trong thành phố chính là lăng mộ của Pakal Đại đế (hay còn gọi là K'inich Janaab' Pakal) hay là Đền của những câu khắc. Lăng mộ được xây theo phong cách giản dị, thấp hơn các lăng mộ Maya khác. Hai bên cầu thang đi lên lăng mộ được chạm trổ rất tinh tế. Hai bên là những bức tượng thần linh, nhiều nhất là thần Quetzalcoatl.

Năm 1987, UNESCO đã công nhận Palenque là di sản thế giới.

Liên quan
 Lăng mộ Pakal Đại đế ở Palenque được xuất hiện trong bộ phim "The Maya - Death Empire", một bộ phim tài liệu trong loạt phim History Channel: Engineering an Empire của History Channel.

Tham khảo

Di sản thế giới tại México
Du lịch México
Nền văn minh Maya


title: Joseanthus cuatrecasasii

text:
Joseanthus cuatrecasasii là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Joseanthus cuatrecasasii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Joseanthus
Thực vật Ecuador


title: Lịch sử ra đời tiền giấy

text:
Tiền giấy thực sự ra đời ở Trung Quốc, thời Bắc Tống. Tuy nhiên, những hình thức sơ khai của nó, đã có từ thời cổ đại ở nhiều nơi trên thế giới.

Các hình thức sơ khai

Ở Mesopotamia cổ đại người ta đã sử dụng draft (một loại giấy tờ bảo đảm cho thóc lúa dự trữ trong kho) trong thanh toán như tiền. Ở Hy Lạp, đơn vị tiền giấy cổ xưa được sử dụng là drachma (xuất phát từ drama = 1 kg thóc). Ở Nhật Bản thời phong kiến cổ, đồng tiền giấy lấy cơ sở là lúa gạo của 1 năm bằng 1 koku. Và Ai Cập cũng đã sử dụng tiền giấy vào thế kỷ 1 trước công nguyên.

Còn tiền giấy Trung Quốc được sử dụng từ thế kỷ VII dưới triều đại nhà Đường. Khi ấy hệ thống tiền tệ chính của Trung Quốc vẫn là tiền xu tròn lỗ vuông và tiền vàng, bạc. Xuất phát từ hoạt động của các hiệu cầm đồ, kim hoàn nhận giữ tiền hộ khách hàng, người ta nghĩ ra cách thanh toán bằng những tờ giấy chứng nhận gửi tiền để dễ vận chuyển và an toàn trong sử dụng. Tiền ngày ấy được gọi là "phi tệ" vì nó nhẹ. Đến thế kỷ X, tiền giấy Trung Quốc đã được sử dụng rất rộng rãi trên địa bàn rộng lớn và đã có một hệ thống thanh toán ngân hàng khá hoàn chỉnh.

Tiền giấy chính thức ở Trung Quốc
Ở Trung Quốc vua Đường Cao Tông (650–683) phát hành tiền giấy lần đầu tiên, được công nhận là tiền tệ trong thế kỷ thứ 10. Vào khoảng năm 1300 tiền giấy cũng được ban hành ở Nhật Bản, Ba Tư và Ấn Độ.

Năm 1023, triều đình Bắc Tống đã chiếm lấy quyền phát hành tiền giấy, lập Giao Tử Vụ tại Ích Châu, đến năm 1024 phát hành "Quan Giao Tử" từ 1 đến 10 quan. Năm 1033 Giao Tử cải lại làm hai loại: 5 quan và 10 quan. Năm 1068, Giao Tử lại cải thành hai loại: 1 quan và 500 đồng. Rồi ngày càng phát triển rộng ra. Năm 1069, lập Giao Tử vụ tại Lộ Châu, phát hành Giao Tử tại lộ Hà Đông. Năm 1071, phát hành Giao tử tại Thiểm Tây. Rồi Giao tử cải thành "Tiền dẫn", thành "Hội tử", thành "Giao sao"….

Khi ấy người châu Âu hầu như không biết gì về Trung Quốc. Một sự kiện rất nổi tiếng và được coi là đem lại những hiểu biết đầu tiên của châu Âu về Trung Quốc là cuộc phiêu lưu của một người Italia tên là Marco Polo đến Trung Quốc vào thế kỷ XIII. Cuộc phiêu lưu này được chính Marco Polo kể lại bằng một cuốn hồi ký làm xôn xao dư luận châu Âu thời đó vì vô vàn những điều mới lạ. Trong đó, ông có trình bày về cách sản xuất và lưu hành tiền giấy. Khi đó, tiền giấy là một điều hoàn toàn mới lạ ở châu Âu, nhiều người tỏ ra không tin và nghi ngờ giá trị của một loại tiền được hời đóng cửa nhiều trung tâm tài chính lúc đó. Từ đó tiền giấy Trung Quốc hầu như không được nhắc đến nữa.

Tiền giấy thời nhà Hồ Việt Nam

Thời nhà Hồ ở Việt Nam đã ban hành tiền giấy năm 1396. Đó là một thời điểm rất sớm so với lịch sử tiền giấy nhưng chính sách ban hành tiền giấy đó không hề được đánh giá là tiến bộ.

Sử cũ chỉ chép lại rằng: "mùa hạ, tháng 4 năm Bính Tý, niên hiệu Quang Thái năm thứ 9 (1396) (khi đó Hồ Quý Ly chưa cướp ngôi nhà Trần) bắt đầu phát hành tiền giấy "Thông bảo hội sao". In xong, hạ lệnh cho người đem tiền đến đổi, cứ 1 quan tiền đồng đổi lấy tiền giấy 1 quan 2 tiền. Thể thức tiền giấy: Giấy 10 đồng vẽ rong; 30 đồng vẽ sóng; 1 tiền vẽ mây; 2 tiền vẽ rùa; 3 tiền vẽ lân; 5 tiền vẽ phượng; 1 quan vẽ rồng. Ai làm giả phải tội chết, tịch thu điền sản vào nhà nước. Cấm hẳn tiền đồng không được chứa và tiêu riêng; đều thu lại chứa tại Ngao Trì, chứa tại kinh thành và ở trị sở các xứ. Ai phạm thì cũng phải tội như trên".

Như vậy là đồng tiền giấy này đã được đưa vào trong lưu thông một cách triệt để. Nó khác hẳn tiền giấy của Trung Quốc, chỉ lưu thông rất hạn chế. Không hiểu khi đó Hồ Quý Ly lấy ý tưởng độc đáo này ở đâu vì trước đó không có tiền lệ lịch sử ở đâu làm điều tương tự. Chỉ biết rằng chính sách này của Hồ Quý Ly là nhằm mục đích thu thập kim loại làm vũ khí cho chiến tranh. Cách phát hành tiền là đổi hoàn toàn tiền cũ lấy tiền mới, nên về lý thuyết nó không ảnh hưởng gì tới giá trị đồng tiền mà thậm chí đó là một tư tưởng tiến bộ giúp tiết kiệm kim loại và sử dụng tiền thuận tiện hơn. Tuy nhiên, cũng chỉ bằng lý luận cũng đã thấy ngay sự không hợp lý của chính sách này, đó là sự vi phạm quy luật phù hợp giữa hình thức và nội dung. Sự ra đời của tiền giấy đâu có dễ dàng, đâu phải cứ ban hành một điều luật bắt buộc mà được. Sự ra đời tiền giấy phải có những tiền đề kinh tế của nó, phải trải qua những giai đoạn thai nghén trung gian để có được lòng tin của dân chúng, có cơ chế điều hành của hệ thống tài chính - ngân hàng. Và vì vậy, thực tế chính sách tiền giấy của Hồ Quý Ly đã hoàn toàn thất bại.

Lịch sử đã ghi nhận: vừa mới ban hành tiền giấy, nhà nước đã ban hành một chính sách độc đoán hơn cả tính chất độc đoán sẵn có của tiền giấy: Cấm hẳn tiêu tiền kim loại. Thực tế, đến năm 1403 tức sau bảy năm ban hành, tiền giấy vẫn không được ưa dùng, và do nhà nước cấm tiền đồng, nhân dân buộc phải trao đổi theo hình thức hàng đổi hàng. Nhà nước đã phải định giá tiền giấy cho trao đổi, lập điều luật định tội không tiêu tiền giấy.

Nhà nước ngoài việc dùng pháp luật cưỡng bức còn đưa ra nhiều biện pháp khác cố làm cho đồng tiền đó được lưu hành rộng rãi trong nhân dân. Năm 1401, Hồ Hán Thương đặt kho Thường bình, phát tiền giấy cho các lộ, theo thời giá đong thóc chứa vào kho ấy. Năm 1402, định lại các thuế về tô ruộng, theo đó: Triều đình trước mỗi mẫu thu 3 thăng thóc nay thu 5 thăng nhưng nộp bằng tiền giấy thì được giảm đi. Thuế đinh cũng tương tự, thu bằng thóc thì thu nặng hơn trước nhưng thu bằng tiền giấy thì lại giảm đi. Bằng những biện pháp cưỡng bức kết hợp với khuyến khích như vậy mà tiền giấy vẫn không được lưu thông dù rất ít.

Bình luận về tiền giấy "Thông bảo hội sao", người xưa đã viết: Tiền giấy chẳng qua chỉ là một mảnh giấy vuông, phí tổn chỉ đáng năm, ba tiền mà đem đổi lấy vật đáng giá năm, sáu trăm đồng của người ta, cố nhiên không phải là cái đạo đúng mức. Vả lại, người có tiền giấy cất giữ cũng dễ rách nát, mà kẻ làm giả mạo sinh ra vô cùng, thật không phải là cách bình ổn vật giá mà lưu thông của cải của dân vậy. Quý Ly không xem kỹ đến cái gốc lợi hại, chỉ ham chuộng hư danh sáng chế, để cho tiền của, hàng hoá thường vẫn lưu thông tự nhiên ứ đọng, khiến dân nghe thấy đã sợ, thêm mối xôn xao, thế có phải là chế độ bình trị đâu.

Việc ban hành tiền giấy của nhà Hồ xem như thất bại. Cùng với sự sụp đổ của nhà Hồ, tiền giấy cũng chấm dứt lưu hành. Năm 1429, ngay năm thứ hai sau khi lên ngôi, Lê Thái Tổ đã cho đúc tiền kim loại trở lại, nhân dân lại quay trở lại dùng tiền này.

Tiền giấy "Thông bảo hội sao" nhà Hồ ban hành như một bông hoa trái mùa nên nhanh chóng lụi tàn. Tuy nhiên chính sách tiền tệ của nhà Hồ là một bài học lịch sử đắt giá của đất nước . Nhất là những chính sách ban hành đồng tiền mới ngày nay có nhiều điều phải học hỏi không thừa.

Tiền giấy hiện đại ra đời ở châu Âu

Những giấy bạc đầu tiên của châu Âu được ra đời vào năm 1483, nó được phát hành trong bối cảnh người Tây Ban Nha bị bao vây bởi những người Moors. Ngoài ra cũng có giả thuyết cho là việc xuất hiện những tờ tiền làm bằng giấy bồi gồm nhiều dạng trị giá khác nhau được sản xuất vào năm 1574 bởi những công dân bị vây hãm thuộc thành Leyden. Cả thành phố Leyden và Middelburg lúc bấy giờ đang bị người Tây Ban Nha bao vây nên thiếu bạc để đúc những đồng tiền kim loại nên họ buộc phải dùng bìa các quyển sổ của đạo Công giáo để làm vật liệu cho loại tiền giấy bồi. Tuy loại tiền giấy bồi được mô tả là loại tiền giấy lâu đời nhất của châu Âu còn giữ được, nhưng mặt khác, chúng không phải là những tờ giấy bạc thật.

Thụy Điển
300 năm sau khi Marco Polo tường trình về tiền giấy của người Trung Hoa, Ngân hàng Stockholm Banco ở Thuỵ Điển mới phát hành những tờ giấy bạc đầu tiên. Nguyên do của việc phát hành những tờ giấy bạc này là do sự phá giá của loại tiền kim loại bằng đồng đó xuất hiện vào năm 1644. Nhằm tìm ra giải pháp hợp lý cho cán cân chi phí của giai đoạn chuyển thể kinh tế, Johann Palmstruth đã đề nghị phát hành cái gọi là "Kreditivsedla" và năm 1661 những tờ giấy bạc đầu tiên được xuất hiện từ xưởng Riskdaler và Daler. Người ta cho rằng những tờ tiền này bao gồm những loại có chỉ số giá trị được viết bằng tay. Đợt phát hành lần thứ hai vào năm 1662 - 1664 các chỉ số được in một cách cẩn thận hơn, và lần thứ ba được phát hành vào năm 1666 - có xem xét gia tăng một cách đáng kể theo đơn đặt hàng. Phỏng chừng có đến 60 tờ giấy bạc có các đơn vị 10, 25, 50 và 100 Daler bạc được lưu giữ lại.

Anh
Cùng vào thời gian đó tại Anh, người ta cũng được biết đến những tờ giấy bạc Goldsmith. Ngay từ thời xa xưa đó đã có hình thức ký gửi tiền. Đối với những khoản tiền gửi có lãi - thời hạn rút tiền được ấn định (có kỳ hạn). Cùng những loại ký gửi không có lãi thì được hoàn trả lại theo yêu cầu (không kì hạn). Những nhà ngân hàng phát hành ra những chi phiếu cho số tiền gửi không cần đề tên... nhằm tạo điều kiện dễ dàng cho việc chi trả số tiền ký gửi. Những chi phiếu này đã được phát hành bằng chỉ số giá trị nhỏ và tròn số, những tờ "giấy bạc" này được xem như là những tờ giấy bạc tiên phong của ngành ngân hàng.

Vào năm 1694, Ngân hàng Anh quốc được thành lập và những tờ giấy bạc đầu tiên được phát hành. Cùng lúc các đạo luật của Quốc hội được ban hành để củng cố vị trí đặc biệt của ngân hàng và các thương nhân cũng bắt đầu nhận thức được sự tài trợ của ngân hàng trong giai đoạn kinh tế khủng khoảng. Chính vì thế mà Ngân hàng Anh quốc đã thành công trong việc xác lập các nền tảng vững chắc cho mình lúc bấy giờ.

Scotland, Nauy và Đan Mạch
Sau Anh một năm là Scotland đã thiết lập ngân hàng trung ương. Ngân hàng kế đến là Na Uy và vùng Danish, việc phát hành các tờ giấy bạc phi lãi suất đã bắt đầu xuất hiện do sáng kiến của thương nhân Thor Mohlen. Kể cả Đan Mạch vua Federic IV đã có tờ giấy bạc được sản xuất vào 18 năm sau: vào năm 1713 trong cuộc chiến tranh Bắc Âu.

Pháp
Ở Pháp, tình trạng tài chính đang kiệt quệ, chính lý do này đã thúc đẩy vua Louis XIX áp dụng chính sách cải cách tiền kim loại đang được lưu hành. Vào năm 1703, ông ta đã chỉ thị thu hồi các đồng tiền kim khí, đóng dấu đè và tái phát hành với chỉ số giá trị cao hơn. Các biên nhận thu hồi tiền kim khí còn được gọi là coin scrip, như đã thông báo tính hợp pháp của nó. Song biện pháp này không cứu vãn được tình trạng tài chính của nước Pháp. Nợ nần chồng chất của chính phủ kéo dài dai dẳng kể cả sau khi nhà vua mất. Chính vì thế, người ta không thấy làm ngạc nhiên trước tư tưởng của John Law một người Scotland về việc phục hồi ngân sách của chính phủ, đã được hồ hởi công nhận. Law ước mong phát hành gia tăng giấy bạc và đề xướng chính sách tín dụng. Vào năm 1716, ông ta được chính phủ cho phép thiết lập Ngân hàng trung ương nhằm phát hành các đồng tiền "ECUS" dưới dạng giấy bạc.

Đến năm 1718, chính phủ tiếp quản ngân hàng. Các tờ giấy bạc được phát hành sau này nhằm trả cho các công ty "Livres Tournois" và các cổ phần hai công ty thuộc địa là "Compagnie des Indes" và "Compagnie d'Occident". Sau đó, Law đã tiến hành thực hiện một dự án tài chính và chứng khoán nguy hiểm mà hậu quả dẫn đến là một tai hoạ nghiêm trọng vào năm 1720. Ngân hàng bị đóng cửa, Law đã phải rời nước Pháp và bỏ lại các tài sản của ông ta.

Đó cũng không phải là kinh nghiệm duy nhất của nước Pháp về tiền giấy ở thế kỉ XVIII. Nền tài chính nước Pháp còn gặp phải nhiều điều bất hạnh, suy thoái kéo dài qua thời kỳ cách mạng tư sản. Việc sụt giảm các khoản lợi tức đã khiến chính phủ phải đương đầu với những yêu cầu gia tăng về các khoản chi phí phát sinh. Trong khuôn khổ dự án do Tallyran đưa ra, nhằm bảo đảm tính an toàn cho tín phiếu - mà bảo chứng của chúng là những tài sản của Giáo hội bị tịch thu. Những tờ giấy bạc của đợt phát hành đầu tiên có lãi trong khi những đợt phát hành sau đó không có. Mặt khác, nhằm làm giảm sức khan hiếm tiền lẻ, nhiều thành phố, thị trấn đã cho phát hành "loại giấy bạc tín nhiệm" (billets de confiance, tín tệ) với hàng nghìn mẫu trong lưu thông. Đối với chính phủ cũng vậy, không còn in tín phiếu với chỉ số giá trị nhỏ. Cùng một lúc phát hành tín phiếu trị giá cao đồng thời liên tục gia tăng lượng phát hành. Dưới thời Cộng hoà Pháp, các tín phiếu Hoàng gia đến lượt chúng bị thay thế. Những tín phiếu này vào năm 1795 được thay thế bằng tín phiếu đồng quan (Franc) khi hệ thống thập phân xuất hiện.

Ngày 1 tháng 1 năm 1796 đã có hơn 7 triệu Livres dưới dạng tín phiếu được đưa vào lưu thông. Trị giá của chúng chỉ đạt 0,5 của giá trị 1 xu.

Để đạt mục đích khôi phục lại lòng tin vào bản vị tiền tệ - Chính phủ Cộng hoà Pháp quyết định huỷ bỏ tín phiếu, thay vào đó phát hành một dạng tiền giấy mới "Mandats Territoriaux" phó phiếu và chuyển đổi trị giá 30 livres ăn 1 đồng. Và như vậy, "Promesses' des mandats Territoraux" được khởi đầu phát hành thay cho tín phiếu. Các Mandats thực tế được phát hành sau đó, ở một số lượng nhỏ và kể cả loại tiền giấy mới cũng không thể hãm được sự lạm phát. Dù rằng chỉ trong vài tuần đầu phát hành, giá trị của Mandats đã rớt giá xuống còn 95% trên giá trị mặt. Trước tháng 2 năm 1796, toàn bộ tiền giấy được tuyên báo là không còn giá trị.

Sau sự việc biến mất tín phiếu và Mandats, Ngân hàng Pháp quốc được thành lập năm 1800 - dưới sự ảnh hưởng của Napoleon, thoát thai từ trong những ngân hàng "Caisses des comptes courrants" (Ngân hàng tiền mặt).

Nga

Ở Nga, ngân hàng cổ phần được thiết lập vào năm 1768. Lúc này tiền giấy đã được dư luận rộng rãi chấp nhận. Tuy nhiên, khi chính phủ bắt đầu cho lưu hành với một số lượng lớn tiền giấy trong thời kỳ cuộc chiến tranh lần thứ hai chống Thổ Nhĩ kỳ (1787 - 1792) thì sự tín nhiệm của dân chúng giảm dần và tiền giấy đi đến mất giá trị. Từ lúc ấy trở đi, Nga tiếp tục phát hành không ngừng tiền giấy chính phủ.

Áo
Cuộc chiến của Áo dưới thời Maria Therisia và Federic đại đế liên tiếp xảy ra đã làm chính phủ Áo nợ nần chồng chất. Chính vào thời kỳ này buộc chính phủ phải lưu tâm việc phát hành tiền giấy. Và vì vậy, ngân hàng Banco del Giro ra đời vào năm 1703, khởi thủy được xem là nhằm phổ biến các quy định về việc lưu hành tiền giấy, song sự tín nhiệm vào ngân hàng này đã không đạt được như mong muốn, vì thế kế hoạch sớm bị huỷ bỏ. Chỉ khi việc quản lý ngân hàng được chuyển đổi - đến Vienna, tên gọi được đổi lại là "Wiener Stadt Banco", lúc bấy giờ ngân hàng mới lấy lại được sự tín nhiệm.

Đến năm 1759, đợt phát hành tiền giấy mang tính chất "tạm thời" bắt đầu xuất hiện và nó phải bị thay thế bởi giấy bạc thật của chính phủ phát hành vào năm 1762. Rập theo khuôn khổ những tờ giấy bạc này là kì phiếu "Bancozettel" được phát hành rộng rãi. Tuy nhiên, khi chính phủ lâm vào tình trạng nợ nần vì các cuộc chiến tranh phát sinh, thêm vào đó là việc phát hành hàng loạt các loại giấy bạc với một lượng lớn nhằm bù đắp cán cân tài chính đã làm cho giấy bạc này mất giá trị. Cuộc chiến với Pháp đã dẫn đến sự suy yếu vì các khoản nợ và chính phủ tự nhận thấy không thể nào kéo lại giá trị của giấy bạc, chỉ còn phương cách duy nhất là cải cách tiền tệ nhằm ngăn chặn tình trạng phá sản của quốc gia. Vì vậy, năm 1811, một loại tiền giấy mới ra đời với chỉ số giá trị thay đổi 1: 5 (một đồng mới ăn năm đồng cũ) và người ta gọi những tờ giấy bạc này là những tờ giấy bạc "dự kiến".

Chẳng bao lâu sau, những tờ giấy bạc này đã bị tụt giá và phải nhường chỗ cho một loại giấy bạc khác vào năm 1813. Đó là loại "giấy bạc dự báo trước tương lai một chính sách thuế khoá" (anticipation notes). Giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh Napôlêon đã làm nảy sinh một hi vọng mới về nền kinh tế hoà bình, phát triển và ổn định tiền tệ. Vào năm 1816, ngân hàng "Austrian National script Bank" (Ngân hàng Áo quốc) được thiết lập để xác lập lại mặt ổn định giá trị cho những tờ giấy bạc mà ngân hàng phát hành.

Đức
Ở Đức vật liệu để làm tờ giấy bạc đầu tiên được phát hành trước đó là loại tiền giấy bồi (carboard coins) mà các thành phố của Đức lúc bấy giờ như: Leyden và Middelburg đã sản xuất vào năm 1574. Khi những loại giấy bạc này được phát hành với tên gọi là "giấy bạc cấp bách" thì giấy bạc của ngân hàng Banco được phát hành năm 1705 bởi Elector Johann Wilhem được xem là giấy bạc thật đầu tiên của Đức. Elector đã thiết lập ngân hàng "Banco di Gyro d'affrancatione" mà những tờ giấy bạc thật đó tuy mang tên cá nhân nhưng có thể chuyển đổi được.

ở Ansbach Bayreuth ngân hàng "Hoch Furslich Brandenburgische" đã phát hành giấy bạc có tên gọi là "Banco billets" (giấy bạc Banco) vào giữa thế kỉ 18. Dù cho chúng được làm cùng kiểu như những loại giấy bạc của ngân hàng "Hochfurslich Brandenburg - Aspach - Bayreuthische Hof - Banco" thành lập năm 1780, thì những tờ giấy bạc này đứng về mặt giá trị hợp pháp có rất ít giá trị.

Nỗi sợ hãi của việc phá giá tiền tệ qua sự xuất hiện tiền giấy đã ăn sâu vào tâm khảm người Đức. Mãi cuối thế kỉ 18 cho đến một phần vào giữa thế kỉ 19, việc phát hành giấy bạc đại loại như vậy đã được vạch ra nhưng quyết định thi hành cứ bị trì hoãn.

Vào năm 1765, ở Phổ ngân hàng Konigliche Giro und Lehnbank được thành lập và tiền giấy đầu tiên ra đời. Những tờ giấy bạc này dưới dạng "Pound Banco" không có vai trò quan trọng trong việc lưu hành. Chỉ những giấy bạc được phát hành từ năm 1820 trở đi mới có tầm quan trọng. Ngân hàng được đổi tên là "Preussische Bank" vào năm 1847 là tiền thân của ngân hàng Reichsbank ra đời vào năm 1876.
Quan trọng hơn là vào đầu thế kỷ XIX, chính phủ Phổ đã cho phát hành "giấy bạc an toàn" (bank safe notes).

Italia
Ở Italia, hệ thống tổ chức ngân hàng đã phát triển sớm hơn các nước khác ở châu Âu. Các biên nhận ký gửi và các tín phiếu do các ngân hàng làm ra được xem là đã xuất hiện ngay thời kỳ trung cổ như ngân hàng "Casa Di Giorgio" ở Genoa, ngân hàng "Bancodisant' Ambrogio" ở Milan và ngân hàng "Banco Dirialto" ở Venice. Qua đó, các dạng tín phiếu có thể chuyển nhượng theo dạng bối thự. Những tờ giấy bạc này được xem như là những tờ giấy bạc tiên phong trong các loại giấy bạc đương thời. Những tờ giấy bạc thật, dẫu sao chúng đã được phát hành đầu tiên vào giữa thế kỉ 18 thuộc lãnh địa Sardina. Tiếp sau đó là những tờ giấy bạc của ngân hàng Sacro Monte Delta Pieta Di Roma và những tờ giấy bạc của ngân hàng Banco Di Santo Spirito Di Roma.

Ba Lan
Ở Ba Lan, tiền giấy xuất hiện đầu tiên vào khoảng thế kỉ 18. Những kẻ phiến loạn dưới sự lãnh đạo của Kosciuszko đã phát hành giấy bạc vào năm 1794. Với sự đập tan cuộc nổi loạn, việc phát hành tiền giấy đã phải chấm dứt. Chỉ có ở công quốc Warsaw do Napoleon sáng lập, tiền giấy được tái lưu hành. Những tờ giấy bạc này về mặt thiết trí giống với các phiếu tiền tệ Saxon.

Bắc Mỹ
Người ta đoán rằng: tiền giấy ở châu Mĩ xuất hiện khá lâu sau châu Âu. Nhưng có điều chắc chắn giống như ở châu Âu, Bắc Mĩ bắt đầu biết đến loại tiền không có giá trị nội tại (no intrinsic value) từ những năm 1600.

Việc cung cấp tiền kim khí ở Canađa dưới thời kì thuộc địa Pháp thiếu hụt dẫn đến tình trạng kéo dài thiếu đồng tiền hợp pháp. Nhằm mục đích bảo đảm tối thiểu việc chi trả cho binh lính, những người Canađa đã tự đề ra phương sách và ứng dụng bằng cách dựng một phần tư của các lá bài đóng dấu, và có chữ ký của thống đốc cũng như của viên toàn quyền - thế là chúng được sử dụng như là tiền giấy. Vào năm 1685, loại tiền giấy có đặc tính nêu trên được đưa vào lưu thông. Điều đáng chú ý là thay vì phải thu hồi ngay các loại tiền giấy nêu trên mang tính chất lưu hành trong điều kiện cần kíp ngay sau khi việc cung cấp tiền kim khí đó được bổ sung đủ nhưng điều này đã không xảy ra. Những đợt phát hành tiếp theo bao gồm loại 1/2 lá bài hoặc là trọn tấm được tiếp tục lưu hành khắp cả thuộc địa. Loại tiền này còn được duy trì lưu hành mãi cho đến năm 1718 - 1719 và chỉ chấm dứt phát hành sau khi có quyết định thu hồi của viên thống đốc.

Ở Hoa Kỳ, tiền giấy ra đời từ khi các tiểu bang hợp nhất đòi độc lập, đó chính là đồng USD ($) được công nhận cho đến nay.

Chú thích
 Đỗ Văn Ninh (1992), Tiền cổ Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiền tệ


title: 12227 Penney

text:
12227 Penney (1985 TO3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 11 tháng 10 năm 1985 bởi C. S. Shoemaker và E. M. Shoemaker ở Đài thiên văn Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 12227 Penney

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1985


title: Ceratina egeria

text:
Ceratina egeria là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Nurse mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 1904


title: Tillandsia cossonii

text:
Tillandsia cossonii là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài đặc hữu của México.

Chú thích

Tham khảo

Checklist of Mexican Bromeliaceae with Notes on Species Distribution and Levels of Endemism  truy cập 3 tháng 11 năm 2009

C
Thực vật México


title: 17201 Matjazhumar

text:
17201 Matjazhumar (2000 AJ58) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 4 tháng 1 năm 2000 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 17201 Matjazhumar

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Sesto ed Uniti

text:
Sesto ed Uniti là một đô thị ở tỉnh Cremona, vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 70 km về phía đông nam của Milan và khoảng 11 km về phía tây bắc của Cremona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.846 người và diện tích là 26,5 km².

Sesto ed Uniti giáp các đô thị: Acquanegra Cremonese, Annicco, Castelverde, Cremona, Grumello Cremonese ed Uniti, Paderno Ponchielli, Spinadesco.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cremona
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: 14342 Iglika

text:
14342 Iglika (1984 SL) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 23 tháng 9 năm 1984 bởi V. Ivanova và V. Shkodrov ở Smolyan.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 14342 Iglika

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1984