title: Bại liệt

text:
Bệnh bại liệt, còn gọi là bệnh viêm tủy xám (), là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi virus bại liệt. Trong khoảng 0,5 phần trăm số ca nhiễm, xuất hiện tình trạng yếu cơ dẫn đến bị liệt. Điều này có thể kéo dài trong khoảng vài giờ đến vài ngày. Tình trạng yếu cơ chủ yếu xuất hiện ở chân, nhưng cũng đôi khi ở đầu, cổ, và cơ hoành. Nhiều người nhiễm bệnh hồi phục hoàn toàn. Trong số những người bị yếu cơ, khoảng 2 đến 5 phần trăm trẻ em và 15 đến 30 phần trăm người lớn tử vong. Trong số tất cả những người bị nhiễm, có đến 70 phần trăm các ca không có triệu chứng. Khoảng 25 phần trăm các ca có triệu chứng nhẹ như sốt và đau họng, và đến 5 phần trăm bị đau đầu, cứng cổ và đau ở tay và chân. Những người này thường hồi phục trong vòng một đến hai tuần. Nhiều năm sau khi phục hồi, hội chứng hậu bại liệt có thể xuất hiện, với sự yếu cơ phát triển chậm tương tự như lần nhiễm đầu tiên.

Virus bại liệt thường lây từ người sang người qua chất thải đi vào miệng. Nó cũng có thể lây qua đồ ăn hoặc nước uống chứa phân người hoặc hiếm hơn là nước bọt của người nhiễm bệnh. Những người bị nhiễm có thể lây bệnh trong vòng sáu tuần nếu không có triệu chứng. Bệnh thường được chẩn đoán bằng cách tìm virus trong phân hoặc phát hiện kháng thể trong máu. Bệnh này chỉ xuất hiện tự nhiên ở người.

Bệnh có thể được ngăn ngừa với vắc-xin bại liệt; tuy nhiên, cần nhiều liều để văc-xin phát huy tác dụng. Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ khuyến cáo tiêm vắc-xin bại liệt nhắc lại cho khách du lịch và những người sống tại các quốc gia có dịch bệnh. Một khi bị nhiễm không có phác đồ điều trị cụ thể nào. Năm 2018, có 33 ca nhiễm bại liệt hoang dã và 104 ca bại liệt từ vắc-xin. Con số này giảm đáng kể so với 350.000 ca hoang dã năm 1988. Năm 2018, bại liệt hoang dã lan từ người sang người chỉ ở Afghanistan và Pakistan. Năm 2019 có 175 ca bại liệt hoang dã và 364 ca bại liệt từ vắc-xin.

Bệnh bại liệt đã tồn tại hàng ngàn năm, được minh họa trong những bức tranh cổ đại. Căn bệnh được công nhận là một bệnh riêng biệt lần đầu bởi bác sĩ người Anh Michael Underwood năm 1789 và virus gây nên nó được xác định năm 1908 bởi nhà miễn dịch học người Áo Karl Landsteiner. Các đợt bùng phát bắt đầu xuất hiện cuối thế kỷ 19 tại châu Âu và Hoa Kỳ. Đến thế kỷ 20 nó đã trở thành một trong những bệnh ở trẻ em đáng lo ngại nhất tại những khu vực này. Vắc-xin bại liệt đầu tiên được phát triển những năm 1950 bởi Jonas Salk. Không lâu sau, Albert Sabin phát minh ra một vắc-xin qua đường miệng, trở thành tiêu chuẩn chung của thế giới để phòng ngừa bại liệt.

Xóa sổ bệnh bại liệt là mục tiêu của một nỗ lực y tế công cộng đa quốc gia nhằm loại bỏ vĩnh viễn tất cả các trường hợp nhiễm bệnh bại liệt (bại liệt) trên toàn thế giới bắt đầu từ năm 1988, do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) và Rotary Foundation lãnh đạo. Các tổ chức này, cùng với Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) và Quỹ Gates, đã dẫn đầu chiến dịch thông qua Sáng kiến Xóa bỏ Bại liệt Toàn cầu (GPEI). việc xóa sổ các bệnh truyền nhiễm đã thành công hai lần trước đây, với bệnh đậu mùa  và bệnh dịch tả ở trâu bò. Đến ngày 28 tháng 8 năm 2020, Ủy ban Chứng nhận Khu vực châu Phi tuyên bố rằng bệnh bại liệt hoang dã đã bị xóa sổ ở châu Phi.

Phân loại

Bại liệt là từ dùng để chỉ bệnh gây ra bởi bất kỳ bệnh nào trong ba loại bệnh bại liệt. Hai loại bại liệt thường gặp được miêu tả như: bệnh nhẹ không liên quan đến hệ thần kinh trung ương, đôi khi được gọi là abortive poliomyelitis, và loại bệnh nặng liên quan đến hệ thần kinh trung ương có thể gây liệt hoặc không liệt. Ở hầu hết những người có hệ miễn dịch bình thường, nhiễu virus bại liệt không có triệu chứng. Hiếm khi nhiễm trùng có các triệu chứng nhỏ; các triệu chứng có thể là nhiễm trùng đường hô hấp trên (viêm họng và sốt), rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, nôn, đau bụng, táo bón hoặc hiếm hơn là tiêu chảy), và biểu hiện bệnh giống cúm.

Virus đi vào hệ thần kinh trung ương chiếm khoảng 3% các ca nhiễm. Hầu hết bệnh nhân bị bệnh liên quan đến hệ thần kinh trung ương phát triển bệnh viêm màng não vô trùng không liệt, với các triệu chứng đau đầu, cổ, lưng, bụng và đau chi, sốt, nôn mửa, hôn mê và khó chịu. Khoảng 1 đến 5 trong 1000 ca phát triển thành bệnh liệt, trong đó các cơ bị yếu đi, mềm và khó kiểm soát, và cuồi cùng bị liệt hoàn toàn; tình trạng này được gọi là liệt phần mềm cấp tính. Tùy thuộc vào vị trí liệt, bại liệt được phân loại thành liệt cột sống, hành tủy và cột sống-hành tủy. Viêm não, một loại nhiễm trùng tế bào não, có thể hiếm xảy ra, và thường chỉ gặp đối với trẻ sơ sinh. Nó đặc trưng bởi sự nhầm lẫn, thay đổi trạng thái tinh thần, đau đầu, sốt, và ít phổ biến hơn là co giật và liệt cứng.

Nguyên nhân

Bệnh bại liệt gây ra bởi sự xâm nhiễm một loài virus trong chi Enterovirus, có tên là poliovirus (PV). RNA virus của nhóm này xâm chiếm đường tiêu hóa — đặc biệt là hầu họng và ruột. PV chỉ lây nhiễm và gây bệnh ở người. Cấu trúc virus của loài này rất đơn giản, bao gồm một gen (+) sense RNA được bao bọc bằng một vỏ protein được gọi là capsid. Ngoài ra, để bảo vệ vật liệu gen của virus, các protein capsid cho phép poliovirus lây nhiễm một số kiểu tế bào nhất định. Có 3 chủng poliovirus đã được xác định gồm poliovirus típ 1 (PV1), típ 2 (PV2), và típ 3 (PV3)— mỗi típ này cần các protein capsid hơi khác nhau. Cả ba đều là các virus độc hại và có thể tạo ra cùng các triệu chứng bệnh. PV1 là dạng phổ biến nhất, và có mối quan hệ gần gũi nhất liên quan đến bệnh tê liệt.

Những cá nhân bị phơi nhiễm virus, hoặc qua lây nhiễm hoặc do tiêm chủng bằng vắc-xin polio đều phát triển sự miễn dịch. Ở những người miễn dịch, kháng thể IgA chống lại poliovirus có mặt trong amidan và đường tiêu hóa, và có thể ngăn chặn việc sao chép của virus; các kháng thể IgG và IgM chống lại PV có thể ngăn chặn sự xâm nhập của virus vào các nơ-ron vận động của hệ thần kinh trung ương. Nhiễm hoặc tiêm vắc-xin bằng một trong ba loại PV không cung cấp đủ tính miễn dịch để chống lại các loại PV khác, và khả năng miễn dịch hoàn toàn cần phải tiếp xúc với cả ba típ huyết thanh virus.

Một bệnh hiếm gặp với biểu hiện tương tự, bệnh bại liệt không do poliovirus, có thể là kết quả của sự lây nhiễm của các enterovirus không phải poliovirus.

Dấu Hiệu
Triệu chứng bệnh bại liệt sẽ khác nhau phụ thuộc vào thể bệnh. Dựa vào biểu hiện lâm sàng, bệnh bại liệt được chia ra thành các thể sau:

Thể liệt mềm cấp điển hình (chiếm 1%) với các triệu chứng điển hình nhất như: sốt, chán ăn, nhức đầu, buồn nôn, đau cơ các chi, gáy và lưng, dần dần mất vận động dẫn đến liệt không đối xứng. Mức độ liệt tối đa là liệt tủy sống, liệt hành tủy dẫn đến suy hô hấp và tử vong. Liệt ở chi, không hồi phục làm bệnh nhân khó vận động hoặc mất vận động.
Thể viêm màng não vô khuẩn: Sốt, nhức đầu, đau cơ, cứng gáy.
Thể nhẹ: Sốt, khó ngủ, nhức đầu, buồn nôn, nôn, táo bón, có thể phục hồi trong vài ngày.
Thể ẩn: Không rõ triệu chứng là thể thường gặp, song thể nhẹ có thể biến chuyển sang nặng.

Truyền bệnh
Bại liệt rất dễ lây qua đường phân-miệng và hầu-họng. Trong vùng bệnh, polioviruses tự nhiên có thể lây nhiễm gần như toàn bộ dân số. Đây là loại bệnh mang tính theo mùa ở vùng ôn đới, với đỉnh lây nhiễm vào mùa hè và thu. Sự khác biệt theo mùa ít rõ nét hơn ở các vùng nhiệt đới. Thời gian giữa lần tiếp xúc đầu tiên và các triệu chứng đầu tiên, được gọi là thời kỳ ủ bệnh, thường từ 6 đến 20 ngày, khoảng tối đa là 3 đến 35 ngày. Các hạt virus được bài tiết trong phân sau vài tuần khi nhiễm đầu tiên. Bệnh được truyền chủ yếu qua đường phân-miệng, thông qua việc ăn thức ăn hoặc nước bị nhiễm virus. Nó thỉnh thoảng cũng truyền qua đường uống-miệng, một cơ chế dễ bắt gặp ở những vùng có điều kiện vệ sinh và vệ sinh môi trường tốt. Polio bị lây nhiễm mạnh nhất giữa ngày thứ 7 và 10 trước và sau khi xuất hiện triệu chứng, nhưng sự truyền bệnh xảy ra miễn là virus còn nằm trong phân hoặc nước bọt.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm polio hoặc ảnh hưởng đến độ nghiêm trọng của bệnh bao gồm suy giảm miễn dịch, suy dinh dưỡng, hoạt động thể chất ngay sau khi bắt đầu tê liệt, chấn thương cơ xương do tiêm vắc-xin hay tác nhân điều trị, và mang thai. Mặc dù virus có thể vượt qua rào cản mẹ-thai trong thời kỳ mang thai, thai nhi dường như không bị ảnh hưởng bởi mẹ nhiễm trùng hoặc tiêm chủng bại liệt. Kháng thể mẹ cũng đi qua nhau, cung cấp miễn dịch thụ động để bảo vệ trẻ sơ sinh không bị nhiễm virus bại liệt trong những tháng đầu sau khi chào đời.

Để phòng ngừa lây nhiễm, các hồ bơi công cộng thường đóng cửa trong thời gian có dịch bệnh.

Sinh lý bệnh

Poliovirus đi vào cơ thể qua đường miệng, sẽ lây nhiễm những tế bào đầu tiên mà nó tiếp xúc là họng và niêm mạc ruột. Nó đi vào bằng cách gắn kết với một thụ thể dạng immunoglobulin, được gọi là thụ thể poliovirus hay CD155, trên màng tế bào. Sau đó, virus tấn công bộ máy của tế bào chủ, và bắt đầu sao chép. Poliovirus phân chia bên trong các tế bào tiêu hóa trong khoảng một tuần, từ đó nó phát tán vào amidan (đặc biệt là tế bào đuôi gai nang nằm gần tâm phôi amidan), mô bạch huyết của đường ruột gồm các tế bào M của Peyer's patches, và đi sâu vào cổ tử cung và các hạch bạch huyết mạc treo, nơi nó nhân lên rất nhiều. Virus này sau đó được hấp thụ vào dòng máu.

Được gọi là virus huyết (viremia), sự có mặt của virus trong dòng máu làm nó phân bố rộng khắp trong cơ thể. Poliovirus có thể tồn tại và nhân lên trong máu và hệ bạch huyết trong thời gian dài, đôi khi có thể kéo dài 17 tuần. Trong một tỉ lệ nhỏ các ca bệnh, nó có thể phát tán và sao chép ở những vị trí khác, như mỡ nâu, các tế nào nội mô, và cơ. Sự sao chép được duy trì này gây ra một lượng lớn virus trong máu, và dẫn đến các triệu chứng tương tự như cảm. Hiếm khi, điều này có thể tiến triển và virus có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, gây ra phản ứng viêm địa phương. Trong hầu hết các trường hợp, điều này gây ra triệu chứng viêm giới hạn màng não, là các lớp mô bao bọc xung quanh não, được gọi là viêm màng não vô khuẩn. Sự xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương cho thấy không có lợi cho virus, và có thể là một sự lây nhiễm ngẫu nhiên của nhiễm trùng đường tiêu hóa thông thường. Cơ chế virus bại liệt lây sang hệ thần kinh trung ương chưa thật sự được hiểu rõ, nhưng có vẻ chủ yếu là do ngẫu nhiên – độc lập với tuổi tác, giới tính, hay địa vị kinh tế xã hội của bệnh nhân.

Viêm tủy xám liệt

Trong khoảng 1 phần trăm ca nhiễm, virus bại liệt lan theo một số đường sợi thần kinh, sinh sôi ở và phá hủy các nơron vận động trong tủy sống, thân não, hay vỏ não vận động. Điều này dẫn đến viêm tủy xám bại liệt, trong đó có các dạng (tủy sống, hành não, và hành-tủy) chỉ khác nhau ở mức độ viêm và số nơron bị phá hủy, và vùng trong hệ thần kinh trung ương bị ảnh hưởng.

Sự phá hủy các tế bào nơron làm tổn thương hạch thần kinh tủy sống; chúng cũng có thể xảy ra ở cấu tạo lưới, nhân tiền đình, thùy nhộng tủy não, và nhân tiểu não sâu. Sự viêm do các nơron bị phá hủy làm thay đổi màu sắc và diện mạo của chất xám trong cột sống, khiến chúng có sắc đỏ và bị phồng lên. Những thay đổi khác do bệnh liệt diễn ra ở vùng não trước, cụ thể là vùng dưới đồi và đồi thị. Cơ chế phân tử của việc virus bại liệt gây nên bệnh bại liệt vẫn chưa được hiểu rõ.

Các triệu chứng của viêm tủy xám bại liệt gồm sốt cao, đau đầu, cơ cứng ở lưng và cổ, sự yếu cơ không đồng đều, nhạy cảm với va chạm, khó nuốt, đau cơ, mất phản xạ tự nhiên, dị cảm, dễ bị kích thích, táo bón, hoặc khó tiểu. Liệt thường xuất hiện từ một đến mười ngày sau khi có triệu chứng, kéo dài trong hai đến ba ngày, và thường kết thúc trước khi hết sốt.

Khả năng bị viêm tủy xám bại liệt cũng như mức độ bị liệt tăng dần theo độ tuổi. Ở trẻ em, viêm màng não không liệt là hậu quả phổ biến nhất của việc lây sang hệ thần kinh trung ương, và liệt chỉ xảy ra ở một trong 1000 ca. Ở người lớn, liệt xảy ra ở một trong 75 ca. Ở trẻ em dưới năm tuổi, liệt một chân là phổ biến nhất; ở người lớn, liệt vùng ngực và bụng, cũng như cả tứ chi – liệt tứ chi – phổ biến hơn. Tỉ lệ liệt cũng phụ thuộc vào loại huyết thanh của virus bại liệt; tỉ lệ này cao nhất với virus bại liệt loại 1 vào khoảng một trong 200, tỉ lệ của virus loại 2 thấp hơn, vào khoảng một trong 2.000.

Bại liệt tủy sống

Bại liệt tủy sống, dạng phổ biến nhất của viêm tủy xám liệt, bắt nguồn từ sự nhiễm virus của các nơron vận động ở tế bào sừng trước, hay phần chất xám trước trong cột sống, vốn chịu trách nhiệm cho sự vận động các cơ, bao gồm thân mình, chi, và cơ gian sườn trước. Virus xâm nhập dẫn đến sự viêm các tế bào thần kinh, làm tổn thương hoặc phá hủy hạch thần kinh nơron vận động. Khi các nơron tủy sống chết, quá trình thoái hóa Waller diễn ra, dẫn đến sự yếu các cơ do các nơron đó kiểm soát. Khi các tế bào thần kinh bị phá hủy, các cơ không còn nhận tín hiệu từ não bộ hay tủy sống; không có các kích thích thần kinh, các cơ bị teo, trở nên yếu ớt, mềm xụ và khó kiểm soát, cuối cùng dẫn đến liệt. Liệt hoàn toàn tiến triển nhanh (hai đến bốn ngày) và thường đi kèm với sốt và đau cơ. Các phản xạ gân cũng bị tác động, và thường bị mất hoặc yếu đi; tuy nhiên, cảm giác ở những chi bị liệt không bị ảnh hưởng.

Mức độ ảnh hưởng của liệt tủy tùy thuộc vào vùng bị ảnh hưởng, có thể là cổ, ngực, hoặc thắt lưng. Virus có thể ảnh hưởng đến cơ ở cả hai bên cơ thể, tuy nhiên thường sự liệt chỉ xảy ra ở một bên. Bất kỳ chi nào cũng có thể bị liệt – một chân, một tay hoặc cả hai chân và hai tay. Liệt thường nặng hơn ở  gần trung tâm cơ thể (nơi các chi nối với thân) hơn là ở xa (các ngón tay và ngón chân).

Bại liệt hành não

Chiếm khoảng hai phần trăm các ca viêm tủy xám liệt, bại liệt hành não diễn ra khi virus bại liệt xâm nhập và phá hủy các dây thần kinh trong vùng hành não của thân não. Vùng hành não là một đường chất trắng kết nối vỏ đại não với thân não. Sự phá hủy những dây thần kinh này làm yếu các cơ của dây thần kinh sọ, dẫn đế triệu chứng của viêm não, và gây khó thở, nói và nuốt. Các dây thần kinh quan trọng bị ảnh hưởng bao gồm dây thần kinh lưỡi-hầu (kiểm soát một phần việc nuốc và các chứng năng của họng, lưỡi và vị giác), thần kinh lang thang (gửi tín hiệu đến tim, ruột và phổi), và thần kinh phụ (kiểm soát vận động cổ trên). Do ảnh hưởng lên việc nuốt, dịch nhầy tiết ra có thể tích tụ trong khí quản, làm ngạt thở. Các dấu hiệu và triệu chứng khác bao gồm yếu mặt (do sự phá hủy thần kinh sinh ba và thần kinh mặt, phân bố ở má, ống thông mũi họng, nướu, và cơ mặt), song thị, khó nhai, cũng như độ sâu, nhịp điệu, và tần số hô hấp khác thường (có thể dẫn đến ngừng hô hấp). Phù phổi và sốc tuần hoàn cũng có thể xảy ra và có khả năng gây tử vong.

Bại liệt hành-tủy
Khoảng 19 phần trăm các ca viêm tủy xám liệt có cả triệu chứng tủy và hành não; được gọi là bại liệt hô hấp hay hành-tủy. Trong trường hợp này, virus tác động đến phần trên của tủy sống cổ (đốt sống cổ C3 đến C5), xảy ra liệt cơ hoành. Các dây thần kinh quan trọng bị ảnh hưởng là dây thần kinh hoành (điều kiển cơ hoành để phồng phổi) và những dây kiểm soát cơ cần để nuốt. Do những dây thần kinh đó bị phá hủy, dạng bại liệt này ảnh hưởng đến việc hít thở, khiến bệnh nhân khó hoặc không thể hô hấp mà không có máy thở. Nó có thể dẫn đến liệt cánh tay và chân, cũng như ảnh hưởng đến việc nuốt và chức năng của tim.

Vắc-xin bại liệt

Có hai loại vắc-xin ngừa bại liệt được dùng rộng rãi trên khắp thế giới. Cả hai loại đều kích thích miễn dịch với bại liệt, có hiệu quả trong việc khống chế truyền bệnh từ người sang người đối với các virus bại liệt tự nhiên, do đó bảo vệ được cả người nhận vắc-xin và cộng đồng (được gọi là miễn dịch nhóm).

Vắc-xin thứ nhất, dựa trên một loại huyết thanh của virus còn sống nhưng đã bị làm yếu, loại này đã được nhà virus học Hilary Koprowski phát triển. Nguyên mẫu vắc-xin của Koprowski đã được tiêm cho một cậu bé 7 tuổi vào ngày 27 tháng 2 năm 1950. Koprowski đã tiếp tục công việc nghiên cứu vắc-xin này trong suốt thập niên 1950, đã đi tiên phong trong việc tạo ra những cuộc thử nghiệm trên quy mô lớn trong vùng Belgian Congo và đã tiêm vắc-xin này cho 7 triệu trẻ em ở Ba Lan để chống lại các típ virus PV1 và PV3 giữa năm 1958 và 1960.

Loại vắc-xin virus không hoạt động thứ 2 được Jonas Salk phát triển năm 1952 tại đại học Pittsburgh, và đã thông báo trên thế giới vào ngày 12 tháng 4 năm 1955. Vắc-xin Salk hay vắc-xin virus bại liệt không hoạt động (IPV), được tạo ra dựa trên virus bại liệt phát triển trên một loại nuôi cấy mô thận khỉ (tế bào vero line), chúng bị ức chế hoạt động hóa học bằng chất formalin. Sau hai liều vắc-xin IPV (bằng phương pháp tiêm), 90% hoặc hơn nữa số lượng cá thể đã có thể hình thành đủ kháng thể để chống lại 3 típ virus bại liệt, và với ít nhất 99% được miễn dịch nếu tiêm tiếp liều thứa 3.

Dịch tễ học

Trong khi bệnh này hiếm gặp tại các nước phương Tây thì Nam Á và châu Phi là nơi có các ca bệnh nhiều nhất, đặc biệt là Pakistan, và Nigeria. Sau khi sử dụng vắc-xin poliovirus rộng rãi vài giữa thập niên 1950, tỷ lệ mắc bệnh bại liệt giảm mạnh ở nhiều nước công nghiệp phát triển. Nỗ lực của toàn cầu là loại trừ bệnh bại liệt từ năm 1988, dẫn đầu bởi các tổ chức Y tế Thế giới, UNICEF, và Rotary Foundation. Những nỗ lực này đã làm giảm số các ca được chẩn đoán hàng năm lên 99%; theo ước tính trên 350.000 ca năm 1988 xuống còn 483 ca năm 2001, sau đó nó duy trì ở mức khoảng 1.000 ca mỗi năm (1.606 ca năm 2009). Năm 2012, số ca giảm xuống còn 223.

Bại liệt là một trong hai loại bệnh hiện được đưa vào chương trình loại bỏ nó trên toàn cầu cùng với bệnh giun chỉ (Dracunculiasis hoặc Guinea-worm disease). Cho đến nay, chỉ có bệnh đậu mùa đã được loại bỏ hoàn toàn từ năm 1979, và bệnh dịch tả trâu bò năm 2010. Một số mốc lộ trình loại bỏ bệnh bại liệt đã đạt được, và nhiều khu vực trên thế giới đã được công nhận không còn bệnh bại liệt. Châu Mỹ tuyên bố không còn bệnh bại liệt năm 1994. Năm 2000, bệnh bại liệt được tuyên bố đã loại bỏ chính thức ở 37 quốc gia phía tây Thái Bình Dương, bao gồm cả Trung Quốc và Úc. Châu Âu tuyên bố không còn bệnh năm 2002. Cho đến năm 2012, bại liệt chỉ còn phổ biến ở 3 quốc gia là Nigeria, Pakistan, và Afghanistan, mặc dù nó tiếp tục gây ra các bệnh ở các quốc gia lân cận do sự truyền nhiễm ẩn hoặc tái phát. Ví dụ, thay vì loại bỏ 10 năm trước, bệnh này lại tái phát ở Trung Quốc vào tháng 9 năm 2011 liên quan đến dòng truyền bệnh chính từ những người láng giềng Pakistan. Từ tháng 1 năm 2011, không có ca nhiễm bệnh bại liệt nào được báo cáo ở Ấn Độ, vào tháng 2 năm 2012, quốc gia này đã được đưa ra khỏi danh sách các nước có bệnh bại liệt nhiều (đặc hữu). Nếu không có ca bệnh bại liệt tự nhiên nào được thông báo ở một quốc gia trong vòng 2 năm, thì quốc gia đó sẽ là nước không còn bệnh bại liệt.

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Bệnh bại liệt
 Bệnh Bại liệt polio
 Bệnh bai liệt (Poliomyelitis)

Viêm tủy xám
Thần kinh học
Viêm tủy xám
RTT
Bại liệt
Bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin


Những chuyện kể của Beedle Người Hát Rong (tựa gốc: The Tales of Beedle the Bard) là một cuốn sách gồm những câu chuyện kể dành cho trẻ em của nữ nhà văn người Anh J. K. Rowling. Nó ngụ ý đến một cuốn truyện cổ tích cùng tên đã được đề cập trong cuốn Harry Potter và Bảo bối Tử thần, cuốn cuối cùng trong bộ truyện Harry Potter.

Cuốn sách này nguyên thủy được viết ra dưới dạng một phiên bản có giới hạn gồm bảy bản, mỗi cuốn đều do J. K. Rowling viết tay và minh họa. Một cuốn trong số đó đã được đem ra bán đấu giá vào cuối năm 2007 và được kỳ vọng sẽ bán được với giá khoảng 50.000 £; cuối cùng nó được Amazon.com mua với giá lên đến 1,95 triệu £, trở thành giá bán cao nhất từ trước tới nay cho một tác phẩm viết tay hiện đại được đem ra đấu giá. Số tiền thu được tại cuộc đấu giá cuốn sách được hiến cho chiến dịch gây quỹ The Children's Voice.

Quyển sách này được xuất bản rộng rãi vào ngày 4 tháng 12 năm 2008, với toàn bộ lợi nhuận được hiến cho Children's High Level Group. Tại Việt Nam, cuốn sách đã được Nhà xuất bản Trẻ mua bản quyền và phát hành vào lễ Giáng sinh năm 2008. Dịch giả của cuốn này là Lý Lan, dịch giả chính của tất cả bảy cuốn Harry Potter bằng tiếng Việt.

Trong bộ truyện Harry Potter

Những chuyện kể của Beedle Người Hát Rong lần đầu tiên xuất hiện với vai trò là một cuốn truyện cổ tích trong cuốn Harry Potter và Bảo bối Tử thần, cuốn thứ bảy và cũng là cuốn cuối cùng của bộ truyện Harry Potter của J. K. Rowling, phát hành vào năm 2007. Cuốn sách này được Cụ Albus Dumbledore, hiệu trưởng Trường Phù thủy và Pháp sư Hogwarts, để lại cho Hermione Granger trong bản di chúc của mình. Nó được mô tả là một tập truyện cổ tích phổ biến dành cho trẻ em phù thủy, do đó tuy Ron Weasley đã quen thuộc với các câu chuyện này, thì Harry Potter và Hermione Granger chưa từng được nghe về chúng do họ được nuôi dưỡng trong những gia đình không có pháp thuật.

Cuốn sách mà Hermione nhận được theo di chúc của cụ Dumbledore là một bản nguyên thủy của quyển truyện. Nó được tả là một cuốn sách nhỏ trông cổ lỗ sĩ và bìa thì "bị bẩn và bong tróc ở vài chỗ". Truyện Harry Potter còn kể rằng cuốn sách có một dòng chữ trên bìa, khắc bằng các kiểu chữ runes.

Cuốn sách được dùng làm phương tiện để giới thiệu về Bảo bối Tử thần. Phía trên câu chuyện "Chuyện kể về ba anh em", Hermione Granger tìm thấy một biểu tượng lạ, sau đó được ông Xenophilius Lovegood chỉ ra đó chính là biểu tượng của Bảo bối Tử thần. Hình tam giác trong biểu tượng đại diện cho Áo khoác Tàng hình, vòng tròn bên trong tam giác đại diện cho Viên đá phù thủy, và đường thẳng đứng đại diện cho Cây đũa phép Cơm nguội.

Ba thứ này cũng được nhắc lại trong cuốn truyện (xem ở dưới), và được cho là thuộc về Anh em nhà Peverell, sau này được khám phá ra chính là tổ tiên của Harry Potter. Đến cuối truyện, Albus Dumbledore cũng xác nhận mối liên hệ giữa Harry và nhà Peverell, và cho rằng ba người anh em này thực ra chính là những người tạo ra các Bảo bối.

Lời giới thiệu (do Rowling viết) trong bản phát hành tháng 12 năm 2008 có nhắc đến nhân vật giả tưởng Beedle Người Hát Rong sinh ra tại Yorkshire, sống vào thế kỷ 15, và "có bộ râu cực kỳ rậm rạp".

Lịch sử xuất bản
Rowling bắt đầu viết cuốn sách ngay sau khi hoàn thành cuốn Harry Potter thứ bảy. Trong một cuộc phỏng vấn với người hâm mộ, bà nói rằng bà đã dùng những cuốn sách khác để làm nguồn ý tưởng cho những câu chuyện kể. Cụ thể hơn, "Câu chuyện kể về ba anh em", câu chuyện duy nhất đã được đưa vào toàn bộ trong cuốn Bảo bối tử thần, lấy cảm hứng từ cuốn "The Pardoner's Tale" trong loạt Truyện cổ Canterbury của Geoffrey Chaucer.

Bản thủ công
Nguyên thủy, Những chuyện kể của Beedle Người Hát Rong chỉ được tạo ra với một số lượng hạn chế là bảy cuốn được làm thủ công, tất cả đều do chính tác giả viết và minh họa. Những cuốn này được đóng bằng da dê thuộc nâu, và được trang trí bằng những hoa văn bằng bạc được khắc bằng tay và được gắn những viên đá loại vừa do hãng làm bạc và đá quý Hamilton & Inches tại Edinburgh thực hiện. Mỗi mảnh bạc tượng trưng cho từng câu chuyện trong cuốn sách. Rowling cũng yêu cầu mỗi một cuốn trong bảy cuốn này phải được tô điểm bằng một loại đá loại vừa khác nhau.

Sáu trong số bảy cuốn thuộc bản thủ công này được Rowling dành tặng cho sáu người quan trọng nhất tham gia vào bộ truyện Harry Potter. Những người nhận cuốn sách ban đầu không được tiết lộ. Về sau, hai trong số những người này đã lộ diện. Một là Barry Cunningham, tổng biên tập đầu tiên của Rowling. Người còn lại là Arthur A. Levine, tổng biên tập Scholastic, nhà xuất bản tại Mỹ cho bộ truyện Harry Potter. Cunningham và Levine đã cho mượn những cuốn sách của mình để triển lãm nhân dịp ra mắt Beedle Người Hát Rong vào tháng 12 năm 2008.

Rowling cũng quyết định làm một bản viết tay thứ bảy (khác biệt với những cuốn còn lại là được đính một viên đá Mặt Trăng) để bán đấu giá gây quỹ cho chiến dịch quyên góp The Children's Voice.

{{quote|Ý tưởng này đến với tôi vì tôi muốn cảm ơn sáu nhân vật chủ chốt có liên quan rất mật thiết đến bộ truyện 'Harry Potter', và những người này là những người mà đối với họ một miếng nữ trang vẫn chưa xứng đáng. Do đó tôi đã nảy ra ý tưởng viết tặng họ một cuốn sách, một cuốn sách được viết tay và do chính mình minh họa, chỉ để dành cho sáu người. Và rồi, nếu tôi đang làm sáu thì tôi sẽ phải làm cho đủ bảy, đó là nguyên nhân ra đời cuốn thứ bảy, một nguyên nhân do cảm xúc chi phối.|J. K. Rowling}}

Đấu giá
"Phiên bản Đá Mặt Trăng" có 157 trang của cuốn sách được đem trưng bày trước khi bắt đầu đấu giá vào ngày 26 tháng 11 tại New York và vào 9 tháng 12 tại Luân Đôn. Quyển sách này được đấu giá vào ngày 13 tháng 12 năm 2007, tại nhà Sotheby ở Luân Đôn. Giá khởi điểm là 30.000 £, ban đầu dự tính sẽ bán với giá khoảng 50.000 £. Giá kết thúc vượt xa so với mọi dự đoán trước đó, cuốn sách cuối cùng được một đại diện đến từ nhà buôn mỹ thuật Hazlitt Gooden and Fox tại Luân Đôn đại diện cho Amazon mua, với tổng trị giá 1,95 triệu £. Đây là giá mua cao nhất đối với một bản thảo văn học hiện đại vào lúc đó. Số tiền kiếm được tại cuộc đấu giá sau đó được Rowling hiến tặng cho chiến dịch gây quỹ The Children's Voice.

Sotheby đã in một ca-ta-lô quảng bá gồm 48 trang cho cuộc đấu giá. Cuốn ca-ta-lô cho thấy những minh họa trong cuốn sách, cũng như những lời bình luận của J. K. Rowling trong Những chuyện kể của Beedle Người Hát Rong. Cuốn ca-ta-lô được bán như tác phẩm sưu tầm, và số tiền từ việc bán nó cũng được hiến cho The Children's Voice.

Phiên bản cho công chúng
Vào ngày 31 tháng 7 năm 2008, người ta đã thông báo sẽ phát hành cuốn Những chuyện kể của Beedle Người Hát Rong cho công chúng, ở cả dạng tiêu chuẩn và dạng sưu tầm. Cuốn sách được Children's High Level Group xuất bản và do Bloomsbury, Scholastic, và Amazon.com in và phân phối. Đây là quyết định được đưa ra sau khi các fan Harry Potter tỏ ra thất vọng vì cuốn này ban đầu được thông báo sẽ không phát hành cho công chúng.

Tương tự như Sinh vật huyền bí và nơi tìm ra chúng và Quidditch qua các thời đại (hai cuốn truyện ngắn khác cũng được đề cập đến trong Harry Potter và cũng đã được in) những bản tiêu chuẩn và sưu tập của Những chuyện kể của Beedle Người Hát Rong cũng có những lời bình luận và chú thích của cụ Albus Dumbledore, hiệu trưởng trường Hogwarts và là một trong những nhân vật chính của bộ truyện. Phiên bản tiêu chuẩn còn có các minh họa được lấy lại từ bản viết tay vào tháng 12 năm 2007, và phần giới thiệu của tác giả. Bản hạn chế dành cho nhà sưu tập có thêm mười minh họa của J. K. Rowling không có trong bản tiêu chuẩn hay bản thủ công gốc, cũng như một bản in lại lời giới thiệu viết tay của J. K. Rowling, cùng nhiều thứ lặt vặt khác như bản sao các viên đá quý và một dải băng màu lục bảo.

Quyển sách này ra mắt vào ngày 4 tháng 12 năm 2008, do Bloomsbury xuất bản tại Vương quốc Anh và Canada, còn Scholastic xuất bản phiên bản Hoa Kỳ, phiên bản đặc biệt dành cho nhà sưu tập do Amazon bán tại cả ba nước. Phiên bản hạn chế được bán lẻ với giá 50 £ (100 đô la), và in khoảng 100.000 cuốn. Quyển sách đã được dịch thành 28 thứ tiếng. Lợi nhuận từ việc bán sách đều được trao cho Children's High Level Group, và hãng này dự kiến sẽ quyên được khoảng 4 triệu bảng Anh (7,6 triệu đô la Mỹ).

Tóm tắt

Tổng quan
Rowling viết năm câu chuyện cho cuốn sách. Có một chuyện, "Trái tim lông xù của chàng chiến tướng" (The Warlock's Hairy Heart), là không được đề cập đến trong Harry Potter và Bảo bối Tử thần; ba chuyện khác, "Cậu phù thủy và cái Nồi Tưng tưng" (The Wizard and the Hopping Pot), "Nguồn Suối Vạn Hạnh" (The Fountain of Fair Fortune), và "Thỏ Lách chách và gốc cây Khanh khách" (Babbitty Rabbitty and her Cackling Stump), có được lướt qua. "Chuyện kể về ba anh em" là chuyện duy nhất được đưa trọn vẹn vào cuốn Bảo bối Tử thần.

"Cậu phù thủy và cái Nồi Tưng tưng"
Câu chuyện kể về gia tài của một ông già, với sự rộng lượng của mình, sử dụng chiếc vạc của mình để nấu những thứ cao đơn hoàn tán và bùa chú để giúp người khác khi họ cần ông giúp đỡ. Trước khi chết đi, ông để lại tất cả mọi thứ của ông cho cậu con trai độc nhất, người không có được phẩm chất như cha cậu ta. Sau khi cha chết, cậu con trai tìm thấy cái vạc và một chiếc dép bên trong cùng lời nhắn của cha rằng, "Rất mong con sẽ không bao giờ cần đến nó, con à".

Bực mình vì chẳng được để lại thứ gì ngoài chiếc vạc, cậu con trai từ chối tất cả những người đến cầu xin cậu giúp đỡ. Mỗi lần cậu làm vậy, cái vạc lại mắc phải những triệu chứng của những người đến cầu xin. Việc này tiếp tục diễn ra cho đến cậu con trai chịu thua và giúp đỡ mọi người trong làng. Khi cậu làm vậy, cái vạc trở nên sạch sẽ và nó phun ra chiếc dép kỳ bí — chiếc dép này vừa vặn với cái chân duy nhất của chiếc vạc, và cả người cùng vạc bước đi với nhau trong hoàng hôn.

"Nguồn Suối Vạn Hạnh"
Trong câu chuyện này, có một nguồn suối mà tại đó cứ mỗi năm một lần, sẽ có một người được tắm trong nước suối để hưởng hạnh phúc đời đời. Đó là lý do để ba cô phù thủy gặp nhau. Cô phù thủy đầu tiên có tên là Asha, điêu đứng vì bệnh tật. Cô thứ hai, Altheda, nghèo khổ và không còn quyền phép vì bị cướp. Cô thứ ba, Amata, quẫn trí sau khi bị người cô yêu nhất ruồng rẫy. Ba cô phù thủy quyết định cố gắng lên Nguồn cùng nhau, nhưng trên đường, có thêm một chàng hiệp sĩ gia nhập nhóm.

Trên đường đến nguồn suối, họ phải đối mặt với ba thử thách. Thử thách thứ nhất là một con sâu khổng lồ đòi "bằng chứng nỗi đau của các người". Thử thách thứ hai, một cái dốc mà họ phải nộp "thành tựu lao động". Thử thách thứ ba, vượt qua một con suối, bắt họ phải trả bằng "kho báu quá khứ". Amata vượt qua được thử thách này bằng cách dùng pháp thuật rút trí nhớ của mình về người tình của cô và ném nó vào nước.

Tại nguồn suối, Asha gục ngã vì kiệt sức. Để cứu cô, Altheda đã chế ra một liều thuốc sinh lực để chữa khỏi bệnh cho Asha khiến Asha không còn cần đến nguồn suối nữa. Altheda nhận ra rằng tài năng của cô sẽ là phương tiện để cô làm ra tiền, do đó cô cũng không còn cần đến nguồn suối nữa. Cô phù thủy thứ ba nhận ra rằng rửa sạch sự nuối tiếc dành cho người tình cũ cũng khiến cô không cần đến nguồn suối nữa. Cuối cùng chàng hiệp sĩ là người tắm trong nguồn suối, sau đó chàng quỳ xuống chân Amata và cầu xin "bàn tay và trái tim cô", và cô vui sướng chấp nhận nó. Mọi người đều có lời giải đáp cho khúc mắc của mình, mà không biết rằng nguồn suối này không hề có phép thuật trong nó.

"Trái tim lông xù của chàng chiến tướng"
Câu chuyện nói về một chàng chiến tướng trẻ tuổi và đẹp trai quyết định không bao giờ yêu ai, do đó chàng sử dụng Nghệ thuật Hắc ám để giữ cho mình tình trạng miễn yêu. Gia đình chàng, với hy vọng chàng sẽ thay đổi, đã không đả động gì tới chàng. Tuy nhiên, một ngày nọ, chàng nghe được hai người hầu bàn tán về việc chàng không có vợ, do đó chàng quyết định tìm một cô phù thủy tài năng, giàu có và đẹp đẽ để cưới cô trước sự ganh tỵ của kẻ khác.

Chàng gặp cô gái này vào ngay hôm sau. Mặc dù cô gái vừa "vừa bị cuốn hút vừa bị dội ngược", chàng chiến tướng vẫn thuyết phục được cô đến ăn tối tại lâu đài của chàng. Trong bữa tối, cô nói với chàng cô cần biết chàng có một trái tim. Chàng chiến tướng chỉ cho cô thấy trái tim lông xù đang đập của chàng bên trong một cái tráp pha lê trong hầm tối. Cô phù thủy cầu xin chàng đặt nó trở lại ngực mình. Sau khi chàng chiến tướng làm điều đó, cô đã ôm chàng. Tuy nhiên, vì đã rời xa cơ thể quá lâu, trái tim chàng đã nảy sinh bản tính hung dữ vì nó đã dần suy đồi thành một con thú. Và do đó chàng bị sai khiến phải cướp được một trái tim con người đúng nghĩa. Chàng cướp lấy trái tim cô phù thủy để thay cho trái tim của mình, nhưng nhận ra rằng mình không còn có thể lấy trái tim lông xù ra khỏi lồng ngực, chàng dùng dao cắt trái tim của mình ra. Cuối cùng chàng và người thiếu nữ đều chết, trên hai tay chàng còn cầm hai quả tim.

"Thỏ Lách chách và gốc cây Khanh khách"
Câu chuyện này kể về một ông vua muốn giữ tất cả phép thuật cho chính mình. Để làm được điều này ông cần phải giải quyết hai vấn đề: ông phải bắt và tống giam tất cả pháp sư trong vương quốc và ông phải học được pháp thuật. Ông thành lập một "Lữ đoàn Thợ săn Phù thủy" và đăng thông báo tuyển thầy dạy pháp thuật. Chỉ có một "gã thầy pháp láu cá" không có tí phép thuật nào xung phong xin việc. Gã thầy phép biểu diễn một vài mánh khóe lừa bịp trước mặt đức vua và bắt đầu đòi hỏi châu báu tiền bạc thì mới tiếp tục dạy. Tuy nhiên, vào một ngày nọ, mụ Lách chách, quan giặt giũ của nhà vua, đã cười lớn khi chứng kiến cảnh đức vua cố gắng thực hiện phép thuật bằng một cành cây bình thường. Việc này khiến đức vua yêu cầu gã pháp sư phải có mặt trong buổi biểu diễn pháp thuật công khai và cảnh cáo sẽ lấy đầu gã nếu có bất cứ ai cất tiếng cười. Gã pháp sư sau đó chứng kiến mụ Lách chách thực hiện phép thuật trong ngôi nhà của mụ. Gã đe dọa sẽ tố cáo mụ nếu mụ không giúp cho gã. Mụ đồng ý núp và giúp gã thực hiện phép thuật thay cho đức vua.

Trong buổi biểu diễn, thủ lĩnh của lữ đoàn nhờ vua làm sống lại con chó mới chết lúc sáng. Vì pháp thuật của Lách chách không thể làm cho cái chết sống lại, đám đông nghĩ rằng những trò trước đó đều là trò bịp. Gã pháp sư tố cáo mụ Lách chách, buộc tội mụ đã khóa các bùa chú. Mụ Lách chách bỏ chạy vào cánh rừng và biến mất vào một gốc cây già. Trong tuyệt vọng, gã pháp sư nói rằng mục đã biến thành "một thân cây già" và yêu cầu chặt hạ thân cây xuống.

Khi đám đông vừa rời khỏi, gốc cây bắt đầu khanh khách cười và khiến cho gã pháp sư bối rối. Cái cây lại khanh khách cười một lần nữa, yêu cầu đức vua không bao giờ được làm tổn thương đến bất cứ một phù thủy nào nữa, và phải dựng một bức tượng mụ Lách chách tại thân cây này để ghi nhớ về sự ngu ngốc của ông ta. Đức vua đồng ý và quay trở về cung điện. Sau đó, một "con thỏ già rắn rỏi" ngậm cây đũa phép trong miệng nhảy ra từ phía dưới gốc cây và rời khỏi vương quốc.

"Chuyện kể về ba anh em"
Câu chuyện kể về ba anh em nọ, đang đi cùng nhau đến một con sông không có cách nào vượt qua, nhưng cả ba anh em đều tinh thông ma thuật.Họ hô biến ra một cây cầu ma thuật bắc qua sông. Qua nửa cây cầu, họ gặp Thần Chết, người đang rất tức giận vì vừa để phỗng tay trên ba nạn nhân mới. Thần giả vờ chúc mừng và trao cho mỗi người một điều ước để làm phần thưởng. Người anh lớn nhất đòi một cây đũa phép luôn giúp chủ nhân chiến thắng trong những trận đấu tay đôi. Người anh trai thứ hai đòi khả năng triệu người khác về từ cõi chết và Thần Chết đưa anh một hòn đá có khả năng phục sinh người chết. Người em út không tin Thần Chết và đòi một cách nào nó để không cho Thần Chết lần theo cậu. Thần Chết trao cho cậu chiếc Áo khoác Tàng hình của ông ta. Sau đó, ba anh em mỗi người đi một ngả.

Người anh cả, khoác lác về chiếc đũa phép đầy quyền lực của anh ta, đã bị cướp và bị giết khi đang ngủ. Người anh thứ hai sử dụng hòn đá của mình để triệu hồi người phụ nữ mà anh yêu quý, người đã chết đi trước khi anh kịp cưới nàng làm vợ. Tuy nhiên, nàng không thực sự đang sống và đầy buồn rầu. Anh đã tự tử để cùng đoàn tụ với nàng. Còn đối với người em út, Thần Chết không tài nào tìm thấy cậu ta, vì cậu cứ tàng hình sau chiếc áo của mình. Nhiều năm sau, cậu em bỏ tấm áo tàng hình ra và trao nó cho con trai của mình. Vui mừng vì thành quả của mình, cậu chào đón Thần Chết như một người bạn cũ và cùng thần ra đi "như hai kẻ đồng đẳng ngang tài".

Đón nhận
Phó giám đốc nhà Sotheby Tiến sĩ Philip W. Errington đã mô tả bản viết tay là "một trong những cuốn văn học dành cho thiếu nhi thú vị nhất" đã từng qua tay nhà đấu giá này. Sau khi mua được cuốn sách, Amazon cũng đưa ra lời nhận xét, mô tả nó là "một kỳ quan được rút ra từ một cuốn tiểu thuyết".

The Times đã khen ngợi cuốn sách, gọi nó là những câu chuyện "vui vẻ, độc ác, khôn ngoan và say đắm" và so sánh chúng với Truyện cổ Grim, mặc dù The Telegraph ghi chú rằng chúng "sẽ không đáng chú ý nếu nó không có cái bóng của tác phẩm đằng sau nó" và rằng có một "chút nhồi nhét để đạt đến độ dài đáng nể".

Chú thích

Sách của J. K. Rowling
Sách hư cấu
Sách năm 2008


title: Rôm sảy

text:
Rôm sảy hay rôm, sảy, nổi sảy là chứng bệnh về da thường khi thời tiết nóng bức.

Triệu chứng
nổi nhiều đốm đỏ li ti gây ngứa mạnh ở các vùng ra nhiều mồ hôi như lưng, ngực, trán, cổ...

Nguyên nhân
Có hai nguyên nhân chính

thời tiết nắng nóng làm giãn các mao mạch trên da, tạo điều kiện cho các vi khuẩn xâm nhập gây nên hiện tượng viêm da (hay rôm sảy).
Thời tiết nóng bức thường gây tiết mồ hôi nhiều hơn, nếu không thoát hết sẽ gây ứ đọng trong các ống bài tiết trên da, các ống này bị bụi hay chất cặn bã bịt kín gây nổi các nốt viêm.

Đối tượng
Bệnh xuất hiện ở mọi đối tượng, tuy nhiên, thường xuất hiện ở trẻ nhỏ do đối tượng này có làn da mỏng và nhạy cảm hơn.

Chữa trị
Bệnh chữa trị đơn giản bằng cách giữ da sạch thoáng vào các ngày hè. Theo kinh nghiệm dân gian, người ta thường pha nước với mướp đắng, kinh giới, sài đất, chanh...để làm sạch da nhằm nâng cao hiệu quả làm sạch.

Ngoài ra, có các loại phấn thuốc, phấn rôm, thuốc bôi, nhằm duy trì độ sạch của da, cản bụi nhằm phòng ngừa rôm sảy.

Chú thích

Da liễu học


title: Curtil-Vergy

text:
Curtil-Vergy là một xã trong tỉnh Côte-d'Or, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté của nước Pháp, có dân số là 85 người (thời điểm 1999). Xã thuộc vùng trồng nho Haute Côte de Nuits và nằm trong phía bắc của Côte de Beaune, cách Nuits-Saint-Georges khoảng 8 km.

Nhân khẩu học

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: Hồ Malawi

text:
Hồ Malawi (cũng gọi là Hồ Nyasa hoặc Hồ Nyassa, Hồ Niassa, hay Lago Niassa ở Mozambique), là một trong các hồ Lớn châu Phi. Hồ này nằm ở vùng cực nam của hệ Thung lũng tách giãn Lớn ở Đông Phi. Đây là hồ lớn thứ ba ở châu Phi và là hồ lớn thứ 8 trên thế giới và cũng là hồ sâu thứ nhì châu Phi. Nó nằm giữa các nước Malawi, Mozambique và Tanzania. Vùng nước nhiệt đới của hồ lớn này được cho là nơi sinh sống của nhiều loài cá hơn bất cứ vùng nước ngọt nào trên thế giới, trong đó có trên 1.000 loài cá hoàng đế.

Hồ Malawi đã được chính phủ Mozambique chính thức công bố là khu bảo tồn vào ngày 10.6.2011 trong một nỗ lực nhằm bảo vệ một trong các hồ nước ngọt lớn nhất và đa dạng sinh quyển trên thế giới

Địa lý

Hồ Malawi (hoặc hồ Nyaza) có chiều dài từ 560 tới 580 kilômét, nơi rộng nhất là khoảng 75 km. Diện tích tổng cộng của hồ là khoảng 29.600 kilômét vuông (11.429 dặm vuông). Các đường bờ hồ nằm ở miền tây Mozambique, miền đông Malawi và miền nam Tanzania. Sông lớn nhất chảy vào hồ này là sông Ruhuhu. Hồ nước ngọt lớn này có một lối thoát ở cuối phía nam là sông Shire, một chi lưu chảy vào sông Zambezi rất lớn ở Mozambique.

Hồ Malawi nằm ở Thung lũng tách giãn Lớn được tạo thành do việc mở Đới tách giãn Đông Phi, nơi mà mảng kiến tạo châu Phi được chia thành 2 phần. Đây được gọi là ranh giới mảng kiến tạo khác nhau. Sự hình thành Hồ Malawi (hoặc Nyaza) được ước tính rất khác nhau, từ khoảng 40.000 năm. hoặc khoảng 1 tới 2 triệu năm trước.

Hồ Malawi (hay Nyaza) nằm ở phía đông nam, cách Hồ Tanganyika, một hồ lớn khác của Thung lũng tách giãn Lớn khoảng 350 km.

Phát hiện của người châu Âu và thuộc địa hóa
Thương gia"Candido José da Costa Cardosa"người Bồ Đào Nha là người châu Âu đầu tiên tới hồ này năm 1846. David Livingstone tới hồ này năm 1859, và đặt tên là"Hồ Nyasa". Phần lớn vùng châu Phi bao quanh hồ này ngay sau đó đã bị Đế quốc Anh nhận là đất thuộc quyền cai trị của mình và nhập vào xứ thuộc địa Nyasaland. Mặc dù chính quyền thuộc địa Bồ Đào Nha nắm quyền kiểm soát bờ phía đông của hồ này và đảo Likoma được Hội truyền giáo châu Phi của các Đại học Anh (Universities' Mission to Central Africa) dùng làm trạm truyền giáo, nhưng cuối cùng đảo Likoma cùng đảo nhỏ Chizumulu gần bên bị sáp nhập vào thuộc địa Nyasaland chứ không nhập vào Mozambique. Ngày nay, các đảo nhỏ này tạo thành các phần đất trên hồ: đất Malawi bao quanh bởi vùng nước Mozambique (=đảo thuộc Malawi, hồ thuộc Mazambique).

Ngày 16.8.1914, Hồ Malawi (hay Nyaza) là nơi diễn ra trận thủy chiến ngắn khi pháo hạm Guendolen của Anh – do thuyền trưởng Rhoades chỉ huy – nghe tin Chiến tranh thế giới thứ nhất đã nổ ra, và ông nhận được lệnh từ viên chỉ huy cao cấp của Đế quốc Anh là"đánh đắm, đốt cháy, hoặc phá hủy"pháo hạm độc nhất của đế quốc Đức trên hồ này, tàu Hermann von Wissmann, do thuyền trưởng Berndt chỉ huy. Thủy thủ đoàn của Rhoades đã xác định vị trí của tàu Hermann von Wissmann trong một vịnh gần"Sphinxhaven", thuộc vùng nước lãnh thổ châu Phi thuộc Đức. Tàu Guendolen đã loại tàu của Đức khỏi vòng chiến bằng một phát súng đại bác bắn từ khoảng cách . Cuộc xung đột pháo hạm ngắn ngủi đã được tờ báo The Times ở Anh hoan nghênh như chiến thắng hải quân đầu tiên của đế quốc Anh trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Cho tới thời điểm đó, phần bờ hồ mà ngày nay thuộc Tanzania, là một phần thuộc địa Đông Phi của Đức.

Các ranh giới hồ

Phần lớn nhất của diện tích hồ Malawi (hay Nyaza) thuộc về Malawi; trong khi khoảng ¼ diện tích thuộc về Mozambique. Phần diện tích này gồm cả phần nước bao quanh các đảo nhỏ Likoma và Chizumulu của Malawi, là 2 đảo duy nhất trên hồ có người cư ngụ. Đảo nhỏ Likoma có một nhà thờ chính tòa Anh giáo lớn bằng đá và gạch nổi bật do các nhà truyền giáo xây từ đầu thế kỷ 20. Một đặc điểm đáng chú ý của cả hai đảo nhỏ này là số lượng cây bao báp đáng kể. Có nhiều nghìn cư dân trên các đảo nhỏ này. Họ làm nghề đánh bắt cá và trồng trọt các cây như sắn, chuối và xoài.

Hồ Nyasa hay Hồ Malawi
Tên địa lý của chính hồ này còn bị tranh cãi. Malawi đòi đặt tên là"Hồ Malawi", trong khi phần lớn các nước khác (nhất là Tanzania) và các bản đồ quốc tế gọi tên hồ là"Hồ Nyasa". Nguồn gốc việc tranh cãi về tên hồ là các tranh cãi địa chính trị bắt đầu từ trước khi Malawi trở thành nước độc lập năm 1964, khi đó lãnh thổ được gọi là"Nyasaland".

Các rắc rối tiếp tục xảy ra vì nhiều nguyên nhân chính trị khác nhau trong thập niên 1960, khi tổng thống Hastings Banda của Malawi là nhà lãnh đạo châu Phi duy nhất thiết lập quan hệ ngoại giao với Nam Phi do người da trắng cai trị. Việc công nhận chế độ cai trị Nam Phi thời đó bị hầu hết các nhà lãnh đạo châu Phi bác bỏ dữ dội, trong đó có tổng thống Julius Nyerere của Tanzania. Sự trái ngược trong các chính sách đối với Nam Phi này đã dẫn tới các tranh cãi nhiều hơn giữa Malawi và Tanzania, nhất là liên quan tới tên của hồ cũng như vùng nước ranh giới giữa 2 nước.

Cũng chính hồ này còn có tên là"Lac Maravi"(hồ Maravi) đã được sử dụng trên bản đồ"Afrique sud"(Nam châu Phi) của J. B. B. d'Anville, được xuất bản ở Pháp năm 1749.

Tên hồ do David Livingstone đặt căn cứ trên sự hiểu lầm của đồng nghiệp của ông về ngôn ngữ châu Phi của khu vực này. Khi Livingstone hỏi các thành viên trong ban cộng sự - những người xuất xứ từ khu vực quanh hồ - về tên hồ, họ đã nói chữ "nyasa", mà không hiểu rõ rằng đó là một từ địa phương chỉ bất cứ vùng nước lớn nào (chẳng hạn một hồ). Trên thực tế,"hồ Nyasa"theo nghĩa đen là"hồ Hồ". Tên này cũng có thể đánh vần là"niassa","nyanja", hoặc"nyanza", căn cứ trên các ngôn ngữ khác trong vùng.

Hiện nay việc tranh cãi giữa 2 chính phủ về tên hồ tạm thời im ắng. Quan hệ ngoại giao giữa Malawi và Tanzania, cùng các quan hệ khác giữa đôi bên phần lớn là thân tình.

Tranh chấp Tanzania–Malawi
Việc phân chia diện tích hồ Nyasa giữa Malawi và Tanzania còn đang tranh cãi. Tanzania đòi rằng ranh giới quốc tế chạy qua giữa hồ. Điều này là dọc theo đường ranh giới đã được thiết lập giữa các vùng lãnh thổ của Đức và Anh trước năm 1914. Về phần mình, Malawi tuyên bố toàn bộ diện tích của hồ này không phải là ở Mozambique, kể cả vùng nước bên cạnh đường bờ hồ của Tanzania. Các cơ sở của vụ tranh chấp này được đặt ra khi chính quyền thuộc địa Anh thời đó đã chiếm đượcTanganyika từ chính quyền thuộc địa Đức, và đã đặt tất cả vùng nước hồ thuộc thẩm quyền của lãnh thổ Nyasaland, mà không có một sự quản lý riêng biệt cho phần diện tích của Tanganyika. Tranh chấp này đã dẫn đến các xung đột trong quá khứ; tuy nhiên trong những năm gần đây, Malawi đã từ bỏ nỗ lực để gia tăng bất kỳ đòi hỏi nào về phần hồ tranh chấp.

Xung đột thỉnh thoảng bùng lên trong thập niên 1990, và đôi khi cả trong thế kỷ 21, đã tác động đến quyền đánh bắt cá, đặc biệt là những ngư dân Tanzania cư ngụ trên bờ hồ, đôi khi họ bị cáo buộc là đánh bắt cá ở vùng hồ thuộc Malawi.

Hồ các vì Sao
Hồ các vì Sao là biệt danh của hồ Malawi do David Livingstone đặt ra. Tên này là do ánh sáng từ các đèn lồng của các ngư dân Malawi trên thuyền của họ, mà nhìn xa giống như các ngôi sao trên bầu trời.

Hồ cũng có tên là"Hồ bão tố", vì gió bão cực kỳ dữ dội không dự đoán được quét qua vùng này.

Việc vận chuyển trên hồ

Việc vận chuyển trên phạm vi rộng giữa các làng trên bờ hồ Malawi (hay Nyaza), và giữa bờ hồ với các đảo nhỏ có người cư ngụ được thực hiển bởi các tàu chạy bằng hơi nước hoặc tàu chạy bằng động cơ trên mặt hồ, hoặc bằng máy bay.

Tàu Chauncy Maples bắt đầu đảm nhận việc chuyên chở trên hồ từ năm 1901 dưới tên SS Chauncy Maples: một bệnh xá nổi và nhà thờ cho Hội truyền giáo Trung Phi của các đại học Anh. Sau đó nó được dùng làm tàu phà, và gần đây nó nằm ở vịnh Monkey chờ được tu bổ.

Tàu Mpasa đưa vào hoạt động từ năm 1935.

Tàu phà Ilala hoạt động từ năm 1951 trên tuyến đường từ Vịnh Monkey ở cuối hồ phía nam tới Karonga ở đầu hồ phía bắc, và đôi khi tới vùng Iringa của Tanzania. Trong những năm gần đây nó thường không sử dụng được.

Tàu phà Mtendere phục vụ từ năm 1980. Năm 1982 nó đã chở được 100.000 hành khách mỗi năm. Nó thường hoạt động ở phần phía nam hồ, nhưng khi tàu phà Ilala không hoạt động được thì nó chạy tuyến đường tới Karonga.

Tàu phà Songea của Tanzania được đóng năm 1988. Chủ của nó là Phân ban hàng hải của Công ty đường sắt Tanzania cho tới năm 1997, sau đó công ty trở thành Công ty trách nhiệm hữu hạn Dịch vụ hàng hải. Hàng tuần Songea chạy tuyến đường giữa Liuli và thành phố Nkhata Bay ngang qua Itungi và Mbamba Bay.

Việc đi tàu khoảng 2 lần một tuần từ Nkhata Bay ở bờ hồ tới các đảo nhỏ Likoma và Chizumulu, phải mất nhiều giờ. Cả hai đảo nhỏ đều không có cảng có thể sử dụng được, nên các tàu lớn phải thả neo ngoài xa rồi chở hành khách và hàng hóa vào đảo bằng tàu thuyền nhỏ.

Động vật hoang dã

Hàng thiên niên kỷ Hồ Malawi (hay Nyasa) đã cung cấp nguồn thực phẩm chính cho cư dân trên các bờ hồ vì hồ có rất nhiều cá chẳng hạn như chambo, gồm bất kỳ một trong bốn loài của các chi họ Cá hoàng đế"Nyasalapia", và kampango, một loại cá da trơn lớn (Bagrus meridionalis). Một số cá được đánh bắt và xuất khẩu từ Malawi, nhưng tổng đàn cá hoang của hồ ngày càng bị đe dọa bởi đánh bắt quá mức và việc ô nhiễm nước.

Loài chó hoang châu Phi được cho rằng đã tuyệt chủng ở Malawi, tuy nhiên nghiên cứu gần đây ở Vườn quốc gia Kasungu gần biên giới phía tây của Malawi đã tìm thấy một đàn 17 con. Nhà nghiên cứu Duncan Yearly đã bắt đầu một dự án được gọi là Bảo tồn động vật ăn thịt ở Malawi và đang cố gắng để nâng cao nhận thức và tìm kinh phí để tiếp tục bảo vệ các loài động vật có vú có nguy cơ tuyệt chủng ở Malawi này. Người ta tin rằng những con chó này theo mùa di chuyển qua biên giới từ Malawi vào Zambia để săn ở Nam thung lũng Luangwa nhưng dường như chúng rất thành công ở Malawi với bầy đàn gồm bảy con trưởng thành và 10 con nhỏ. Các động vật hoang dã khác tìm thấy bên trong và chung quanh hồ Malawi gồm cá sấu, hà mã, khỉ, và một quần thể đại bàng bắt cá chúng ăn hết nhiều cá trong hồ.

Cá hoàng đế

Hồ Malawi nổi tiếng là nơi nhiều loài cá hoàng đế. Hàng trăm loài đặc hữu được tìm thấy trong hồ, nhiều loài trong số đó đã được các chủ nuôi cá trong bể kính ưa thích do màu sắc rực rỡ của chúng. Tái tạo một sinh cảnh hồ Malawi để nuôi các cá hoàng đế trong bể kính là việc làm trong lúc rảnh rỗi được nhiều người yêu thích. Các cá hoàng đế của hồ này được chia cách không chặt chẽ thành 2 nhóm căn bản: nhóm haplochromines và tilapiines. Trong nhóm đầu tiên, Haplochrominae, có 2 phân nhóm. Phân nhóm đầu gồm những cá hoàng đế sống ngoài khơi và trong cát mà những con trống phô ra màu sắc rực rỡ còn những con cái khoe màu sắc bạc đôi khi có các sọc đen không bình thường hoặc các dấu khác. Phân nhóm thứ hai được dân địa phương gọi cách bình dân là mbuna, nghĩa là những"con sống ở đá". Phân nhóm Mbuna có khuynh hướng trở nên nhỏ hơn, và thường cả cá đực và cá cái đều có màu sắc rực rỡ, những con đực có nhiều đốm vàng hình trứng ở vây hậu môn của chúng. Tất cả nhóm haplochromines ở hồ Malawi đều là mouthbrooders (cá ấp trứng ở trong miệng).

Phân nhóm thứ hai, tilapiines, chỉ gồm các loài Tilapia rendalli, thêm vào 4 loài chambo (Nyasalapia) ấp trứng trong miệng.

Ốc
Hồ này cũng có quần thể ốc, một số loài có mang bệnh sán màng (bilharzia). Một cuộc khảo sát ở Monkey Bay vào năm 1964, tìm thấy hai loài đặc hữu của ốc của chi"Bulinus"trong hồ, cùng chi"B.globosus"và"B. forskalli"trong các đầm phá (lagoon) cách biệt với hồ. Các loài chót được biết đến là sinh vật chủ trung gian của bệnh sán màng, và ấu trùng của ký sinh trùng được phát hiện trong nước hồ có chứa chúng, nhưng trong các thí nghiệm C. Wright của Viện bảo tàng lịch sử tự nhiên Anh đã không thể truyền nhiễm hai loài đặc hữu của hồ với các ký sinh trùng. Các công nhân tại hiện trường, những người đã làm nhiều giờ trên và trong hồ, cũng không tìm thấy B. globosus hoặc B. forskalli ở trong hồ.

Một số loài cá trong hồ chuyên săn bắt ốc, và các ốc trong hồ cũng tỏ ra biết thay đổi tập tính để tự bảo vệ. Sinh vật chủ trung gian B. globosus của bệnh sán màng, bò trên lá của các cây sống dưới nước và như vậy chúng dễ bị cá ăn. Trong đầu thập niên 1960, các cá ăn ốc vẫn còn dồi dào, và bệnh sán màng không phải là một vấn đề khó khăn cho những người tắm trong hồ, nhưng họ có thể nhiễm chúng nếu họ lội trong các dòng suối, ao, hay đầm lầy gần hồ. Các ấu trùng gây nhiễm khuẩn có thể đã được đưa vào hồ trong mùa nước lũ, mặc dù chúng sống sót chỉ trong vài ngày. Gần đây hơn đã có các báo cáo về bệnh này bị nhiễm ở trong hồ. Sự gia tăng rõ ràng nguy cơ có thể do việc đánh bắt nhiều cá trên các bãi bờ hồ trong vòng 40 năm qua và do việc suy giảm các quần thể cá ăn ốc.

Ngoài các sinh vật chủ trung gian tiềm tàng của bệnh sán màng, một số loài ốc khác và nghêu là đặc hữu của hồ. Những chiếc vỏ rỗng của ốc"Lanistes"lớn được sử dụng như là nơi trú ẩn để ấp của cá mbuna chẳng hạn như như"Pseudotropheus livingstonei",trong khi cá da trơn nhỏ, phát triển ít hơn 30 mm chiều dài, sử dụng các vỏ rỗng nhỏ hơn làm nơi ấp.

Hóa chất trong nước

Nước trong hồ Malawi (hay hồ Nyasa) là"hơi"kiềm với độ pH từ 7,7 đến 8,6, một carbonate hardness từ 107 tới 142 mg L−1, và một suất dẫn từ 210 tới 285 µS cm−1. Với vĩ độ nhiệt đới,nước của hồ này nói chung là ấm, nhiệt độ bề mặt khoảng 24-29 độ C (75-84 độ F), nhiệt độ nước sâu khoảng 22 °C (72 °F), quanh năm.

Giải trí trên hồ
Hồ Malawi là một trong các nơi chủ yếu ở Malawi hấp dẫn du khách quốc tế và địa phương vì có các bãi bờ hồ cùng các đảo trong hồ. Người Malawi tới hồ trong dịp nghỉ lễ Chúa giáng sinh cùng các ngày lễ nghỉ khác để vui chơi giải trí. Các du khách quốc tế tới Malawi cũng tới hồ để vui chơi giải trí. Một số resort tốt nhất của Malawi nằm bên hồ này. Các resort cung cấp nhiều hoạt động vui chơi giải trí như bơi lặn với ống thông hơi, lặn dưới nước, đi thuyền, lướt ván nước, cắm trại, thăm các đảo dọc theo hồ, chơi bóng chuyền trên bãi hồ cùng các hoạt động dưới nước khác.

Tham khảo

Xem thêm

 Recent study on Lake Malawi water levels reveals drought 100,000 years ago

Liên kết ngoài

 Index of Lake Malawi Cichlids

Hồ Lớn châu Phi
Hồ thuộc Thung lũng tách giãn Lớn
Hồ của Malawi
Hồ Tanzania
Biên giới Malawi-Mozambique
Cửa khẩu Malawi-Tanzania
Hồ quốc tế châu Phi
Vùng đất Ramsar ở Mozambique
Hồ Mozambique
Tranh chấp lãnh thổ của Malawi
Tranh chấp lãnh thổ của Tanzania


title: Andrena cervina

text:
Andrena cervina là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1975.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1975


title: Tchya

text:
Đới Đức Tuấn (1908 - 1969), hay Đái Đức Tuấn, nổi tiếng với bút danh TchyA, là một kí giả, văn sĩ và thi sĩ Việt Nam.

Lịch sử
Đới Đức Tuấn sinh năm 1908 tại thôn Ngọc Giáp, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa, xứ An Nam thuộc Liên bang Đông Dương. Xuất thân trong một gia đình quan lại, sau khi tốt nghiệp tú tài toàn phần, ông làm tham tá ở Nha học chánh Đông Dương từ năm 1930. Đới Đức Tuấn bắt đầu viết báo, viết văn từ 1935 cho các tờ Đông Tây, Nhật Tân, Tiểu thuyết thứ bảy. Đến năm 1940 ông xin nghỉ việc và sang cư trú dài hạn tại Côn Minh. Đến năm 1945 ông trở lại Bắc Kỳ tiếp tục làm báo. Năm 1950 ông dạy học ở trường Quốc học Huế.

Về bút danh TchyA, có người cho rằng chữ A trong bút danh phải được viết hoa mới đúng theo ý của Đới Đức Tuấn. Tạ Tỵ khi vẽ chân dung Đới Đức Tuấn đều ghi rõ bút danh của Đới Đức Tuấn là TchyA; nhưng trong Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan (Nhà xuất bản Sống mới, Sài Gòn, 1959, tr.985) và các bộ sách từ điển văn học được xuất bản gần đây, như Từ điển Văn học (bộ mới), Từ điển tác gia Văn hóa Việt Nam (Nhà xuất bản VH-TT, Hà Nội, 1999) đều ghi là Tchya.]

Năm 1946 Đới Đức Tuấn gia nhập Việt Nam Quốc dân Đảng, sau đó đăng trình vào Quân đội Quốc gia Việt Nam, thăng tới Đại úy đồng hóa và rã ngũ năm 1956.

Ông mất ngày 8 tháng 8 năm 1969 tại Sài Gòn.

Sự nghiệp

Tác phẩm đã in
 Thần trùng (1934)
 Khúc sáo du dương (1936)
 Thủ xú (1936)
 Số kiếp (1937)
 Thần hổ (1937)
 Linh hồn hay Xác thịt (1938)
 Oan nghiệt (1939)
 Thầy Cử (1939)
 Kho vàng Sầm Sơn (1940)
 Đồng tiền Vạn Lịch (Viết tiếp theo Kho Vàng Sầm sơn – 1940)
 Ai hát giữa rừng khuya (1940)
 Đầy vơi (Tập thơ – 1943)
 Tình Sơn nữ (1956)

Ảnh hưởng
Vũ Ngọc Phan nhận xét:
Văn của Tchya "không phải thứ văn chương hàm súc hay linh hoạt, nên những truyện ngắn của ông đều dài dòng, cổ lỗ… chỉ những tập truyện truyền kỳ là còn kha khá.Và cũng như văn, thơ ông đượm rất nhiều phong vị cổ. Ở văn, gọt giũa quá, nhiều khi tai hại; nhưng ở thơ, nó lại có được đôi phần hay là lời điêu luyện, già giặn. Tôi nói "có được đôi phần hay", vì nếu gọt giũa lắm vẻ tự nhiên, sự thành thật sẽ không còn nữa…Sống liều nghịch với sầu thương Thuyền cô đẫm bóng tà dương nhẹ chèo Sương tàn lả ngọn ba tiêu,Lòng trần thoảng sạch bể chiều nhấp nhô(trích Thoát tục)…Về không nổi, ngày thêm tẻ  Ở chẳng nên chi, tóc điểm vàng Gánh nợ thê noa nào trả nữa Chân trời đâu nhỉ cái bồng tang?...(trích Mưa Gió)Về thơ, ông chịu ảnh hưởng thơ Đường rất nhiều, còn về tiểu thuyết truyền kỳ, ông cũng lại chịu ảnh hưởng Liêu trai. Ông là một nhà văn và là một nhà thơ không có cái gì đặc sắc."Sau này, Nguyễn Vinh Phúc có những đánh giá tương tự:
Về tiểu thuyết, Tchya sử dụng "quá nặng màu sắc thần bí và định mệnh, văn chương lại xen nghị luận, giảng thuyết nên tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm không có gì đáng kể. May mà, cốt truyện hấp dẫn, cách kết cấu các chương khéo, phần đuôi của câu chuyện trước lại khởi đầu cho một câu chuyện ly kỳ khác ở chương sau…"Còn tập thơ Đầy vơi, "tuy ra đời vào cuối phong trào thơ mới, nhưng ý vị khá cổ, lời nhiều sáo ngữ, rất ít tứ mới, từ mới. Tuy nhiên, nhờ kỹ thuật gọt giũa công phu nên thơ Tchya nói chung cũng tao nhã…"''

Chú thích

Sinh năm 1908
Mất năm 1969
Người Thanh Hóa
Người Hà Nội
Người Sài Gòn
Nhà văn Việt Nam
Nhà thơ Việt Nam
Giáo viên Quốc học Huế
Đảng viên Việt Nam Quốc dân đảng


title: Lacon quadrinotatus

text:
Lacon quadrinotatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Lewis miêu tả khoa học năm 1894.

Chú thích

Tham khảo

Lacon


title: Oides nigropalgiata

text:
Oides nigropalgiata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Long Lăng

text:
Long Lăng (tiếng Trung phồn thể: 龙陵縣, giản thể: 龙陵县, Hán Việt: Long Lăng huyện) là một huyện tại địa cấp thị, Bảo Sơn, tỉnh Vân Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 2884 km2, dân số năm 2003 là 270.000 người. Huyện lỵ đóng tại trấn Long Sơn.

Các đơn vị hành chính
Địa cấp thị Thủy Phú có các
trấn: Long Sơn (龙山镇) và Trấn An (镇安镇).
Các hương: Hà Đầu (河头乡)、Long Giang (龙江乡)、Tịch Mãnh (腊勐乡)、Bích Trại (碧寨乡)、Long Tân (龙新乡)、Tượng Đạt (象达乡)、Bình Đạt (平达乡)、Mãnh Nhu (勐糯乡) và Mộc Thành Di tộc (木城彝族傈僳族乡)

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Vân Nam


title: Leptotarsus dolichoros

text:
Leptotarsus dolichoros là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Leptotarsus


title: Lương thư

text:
Lương thư  (chữ Hán phồn thể: 梁書; giản thể: 梁书) là một sách lịch sử theo thể kỷ truyện trong 24 sách lịch sử Trung Quốc (Nhị thập tứ sử) do Diêu Tư Liêm đời Đường kế thừa cha là Diêu Sát đời Trần viết và biên soạn vào năm Trinh Quán thứ 3 (năm 629), đến năm Trinh Quán thứ 10 (năm 636) thì hoàn thành.

Tổng cộng có 56 quyển, bao gồm Bản kỷ 6 quyển, Liệt truyện 50 quyển, không có Chí, Biểu, sách ghi chép lịch sử hưng thịnh và suy vong của nhà Lương thời Nam Bắc Triều từ khi Lương Vũ Đế kiến quốc năm 502 đến khi Lương Kính Đế bị Trần Bá Tiên phế truất năm 557.

Mục lục

Bản kỷ
Quyển 1 - Vũ Đế thượng
Quyển 2 - Vũ Đế trung
Quyển 3 - Vũ Đế hạ
Quyển 4 - Giản Văn Đế
Quyển 5 - Nguyên Đế
Quyển 6 - Kính Đế

Liệt truyện
Quyển 7: Liệt truyện 1 Hoàng hậu truyện - Thái Tổ Trương hoàng hậu,  Cao Tổ Si hoàng hậu,  Thái Tông Vương hoàng hậu,  Cao Tổ Đinh Quý Tần,  Cao Tổ Nguyễn Tu Dung,  Thế Tổ Từ phi
Quyển 8: Liệt truyện 2 - Chiêu Minh thái tử,  Ai thái tử,  Mẫn Hoài thái tử truyện
Quyển 9: Liệt truyện 3 - Vương Mậu,  Tào Cảnh Tông,  Liễu Khánh Viễn truyện
Quyển 10: Liệt truyện 4 - Tiêu Dĩnh Đạt,  Hạ Hầu Tường,  Sái Đạo Cung,  Dương Công Tắc,  Đặng Nguyên Khởi truyện
Quyển 11: Liệt truyện 5 - Trương Hoằng Sách,  Dữu Vực,  Trịnh Thiệu Thúc,  Lữ Tăng Trân truyện
Quyển 12: Liệt truyện 6 - Liễu Đàm,  Tịch Xiển Văn,  Vi Duệ truyện
Quyển 13: Liệt truyện 7 - Phạm Vân,  Thẩm Ước,  Thẩm Tuyền truyện
Quyển 14: Liệt truyện 8 - Giang Yêm,  Nhiệm Phưởng truyện
Quyển 15: Liệt truyện 9 -  Tạ Phỉ truyện
Quyển 16: Liệt truyện 10 -  Vương Lượng,  Trương Tắc,  Vương Oánh truyện
Quyển 17: Liệt truyện 11 - Vương Trân Quốc,  Mã Tiên Bì,  Trương Tề truyện
Quyển 18: Liệt truyện 12 - Trương Huệ Thiệu,  Phùng Đạo Căn,  Khang Huyến,  Xương Nghĩa Chi truyện
Quyển 19: Liệt truyện 13 - Tông Quái,  Lưu Thản,  Nhạc Ái truyện
Quyển 20: Liệt truyện 14 - Lưu Quý Liên,  Trần Bá Chi truyện
Quyển 21: Liệt truyện 15 - Vương Chiêm,  Vương Chí,  Vương Tuấn,  Vương Can,  Vương Thái,  Vương Phần,  Trương Sung,  Liễu Uẩn,  Sái Tỗn,  Giang Thiến truyện
Quyển 22: Liệt truyện 16 Thái Tổ Ngũ Vương - Lâm Xuyên Vương Hoành, An Thành Vương Tú,  Nam Bình Vương Vĩ,  Bà Dương Vương Khôi,  Thủy Hưng Vương Đảm truyện
Quyển 23: Liệt truyện 17 - Trường Sa Tự Vương Nghiệp,  Vĩnh Dương Tự Vương Bá Du,  Hành Dương Tự Vương Nguyên Giản,  Quế Dương Tự Vương Tượng truyện
Quyển 24: Liệt truyện 18 - Tiêu Cảnh truyện
Quyển 25: Liệt truyện 19 - Chu Xá, Từ Miễn truyện
Quyển 26: Liệt truyện 20 - Phạm Tụ, Phó Chiêu, Tiêu Sâm, Lục Cảo truyện
Quyển 27: Liệt truyện 21 - Lục Thùy, Đáo Hợp, Minh Sơn Tân, Ân Quân, Lục Tương truyện
Quyển 28: Liệt truyện 22 - Phỉ Thúy, Hạ Hầu Đản, Vi Phóng truyện
Quyển 29: Liệt truyện 23 Cao Tổ tam vương truyện - Nam Khang Vương Tích, Lư Lăng Uy Vương Tục,  Thiệu Lăng Huề Vương Luân
Quyển 30: Liệt truyện 24 - Bùi Tử Dã, Cố Hiệp, Từ Si, Bảo Tuyền truyện
Quyển 31: Liệt truyện 25 - Viên Ngang truyện
Quyển 32: Liệt truyện 26 - Trần Khánh Chi, Lan Khâm truyện
Quyển 33: Liệt truyện 27 - Vương Tăng Nhụ, Trương Suất, Lưu Hiếu Xước, Vương Quân truyện
Quyển 34: Liệt truyện 28 - Trương Miễn truyện
Quyển 35: Liệt truyện 29 - Tiêu Tử Khác truyện
Quyển 36: Liệt truyện 30 - Khổng Hưu Nguyên, Giang Cách truyện
Quyển 37: Liệt truyện 31 - Tạ Cử, Hà Kính Dung truyện
Quyển 38: Liệt truyện 32 - Chu Dị, Hạ Sâm truyện
Quyển 39: Liệt truyện 33 - Nguyên Pháp Tăng, Nguyên Thụ, Nguyên Nguyện Đạt, Vương Thần Niệm,  Dương Khản,  Dương Nha Nhân truyện
Quyển 40: Liệt truyện 34 - Tư Mã Quýnh, Đáo Khái, Lưu Hiển, Lưu Chi Lấn,  Hứa Mậu truyện
Quyển 41: Liệt truyện 35 - Vương Quy, Vương Thừa, Chử Tường, Tiêu Giới, Chử Cầu, Lưu Nhụ, Lưu Tiềm, Ân Vân, Tiêu Kỷ truyện
Quyển 42: Liệt truyện 36 - Tang Thuẫn,  Phó Kỳ truyện
Quyển 43: Liệt truyện 37 - Vi Xán,  Giang Tử Nhất, Trương Thặng, Thẩm Tuấn, Liễu Kính Lễ truyện
Quyển 44: Liệt truyện 38 Thái Tông thập nhất vương,  Thế Tổ nhị tử  truyện  -
Quyển 45: Liệt truyện 39 - Vương Tăng Biện truyện
Quyển 46: Liệt truyện 40 - Hồ Tăng Hữu, Từ Văn Thịnh, Đỗ Trắc, Âm Tử Xuân truyện
Quyển 47: Liệt truyện 41 Hiếu hành truyện –
Quyển 48: Liệt truyện 42 Nho lâm truyện -
Quyển 49: Liệt truyện 43 Văn học truyện thượng - Đáo Hàng, Khâu Trì, Lưu Bao, Viên Tuấn, Dữu Ư Lăng,  Lưu Chiêu, Hà Tốn, Chung Vanh, Chu Hưng Tự
Quyển 50: Liệt truyện 44 Văn học truyện hạ -
Quyển 51: Liệt truyện 45 Xử sĩ truyện - Hà Điểm, Nguyễn Hiếu Tự,  Đào Hoằng Cảnh,  Gia Cát Cừ,  Thẩm Ỷ,  Lưu Huệ Phỉ,  Phạm Nguyên Diễm,  Lưu Hu,  Lưu Hiêu, Dữu Sân,  Trương Hiếu Tú,  Dữu Thừa Tiên
Quyển 52: Liệt truyện 46 Chỉ túc truyện - Cố Hiến Chi,  Đào Quý Trực,  Tiêu Tố
Quyển 53: Liệt truyện 47 Lương lại truyện -
Quyển 54: Liệt truyện 48 Chư Di truyện - Lâm Ấp, Phù Nam, Bàn Bàn,  Đan Đan, Can Đà Lợi, Lang Nha Tu,  Bà Lợi,  Trung Thiên Trúc, Sư Tử,  Cao Câu Ly, Bách Tế,  Tân La,  Oa, Văn Thân,  Đại Hán, Phù Tang,  Vương Quốc Hà Nam,  Cao Xương,  Hoạt, Chu Cổ Kha,  A Bạt Đàn,  Hồ Mật Đan,  Bạch Đề,  Khưu Từ,  Can Điền, Khát Bàn ,  Mạt,  Ba Tư,  Đãng Xương,  Đặng Chí,  Vũ Hưng,  Nhuế Nhuế
Quyển 55: Liệt truyện 49  - Dự Chương vương Tông,  Vũ Lăng vương Kỷ,  Lâm Hạ vương Chính Đức, Hà Đông vương Dự truyện
Quyển 56: Liệt truyện 50  - Hầu Cảnh,  Vương Vĩ truyện

Xem thêm
Nhị thập tứ sử

Liên kết ngoài

二十五史 (簡体中国語/繁体中国語) Sách lịch sử

Các văn bản lịch sử Trung Quốc


title: Euobraztsovia

text:
Euobraztsovia là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae, họ Tortricidae Tortricidae.

Các loài
Euobraztsovia chionodelta (Meyrick, 1911)

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Olethreutini


title: Phật lịch

text:
Phật lịch là loại lịch của Phật giáo, được sử dụng tại Đông Nam Á đại lục, tại các quốc gia như Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar, Việt Nam, Sri Lanka trong một vài dạng có liên quan. Nó là loại âm dương lịch với các tháng được gán so le là 29 và 30 ngày, với ngày nhuận và tháng 30 ngày bổ sung thêm vào ở các khoảng có chu kỳ. Tất cả các dạng của Phật lịch đều dựa trên Surya Siddhanta nguyên bản có từ thế kỷ 3 TCN, chứ không phải dạng hiện đại của nó cả hai dạng đều được sử dụng trong các loại lịch Ấn giáo khác nhau.

Hệ thống nhuận
Hệ thống nhuận âm-dương của lịch này nói chung thêm vào 7 tháng nhuận (adhikamasa) trong chu kỳ 19 năm và 11 ngày nhuận (adhikavara) trong chu kỳ 57 năm, nhưng đây chỉ là hướng dẫn gần đúng cho các kết quả từ tính toán thực tế. Độ dài trung bình của một năm là 365,25875 ngày tính theo một mahayuga gồm 4,32 triệu năm, được đơn giản hóa thành 292.207 ngày cho mỗi 800 năm bằng cách khử thừa số chung 5.400 (=4.320.000/800) từ tổng số ngày và năm. Độ dài một năm trung bình như thế dài hơn một chút so với độ dài hiện nay của năm thiên văn (365,25636042 ngày trong kỷ nguyên J2000) và dài hơn đáng kể so với độ dài hiện nay của năm chí tuyến trung bình (365,242190419 ngày trong kỷ nguyên J2000). Phiên bản Hindu bổ sung (hoặc loại bỏ) các tháng và ngày nhuận ngay khi các công thức thiên văn đòi hỏi, trong khi các phiên bản Đông Nam Á lại trì hoãn sự bổ sung này. Phiên bản Thái Lan/Lào/Campuchia không cho phép ngày nhuận được cho vào các năm có tháng nhuận, trong khi các phiên bản Myanma/Sri Lanka lại cho phép ngày nhuận chỉ thêm vào trong các năm có tháng nhuận. Vì thế có 4 kiểu năm âm-dương lịch; chứa 354, 355, 384 hoặc 385 ngày. Mặc dù các chu kỳ nhuận ngụ ý năm chí tuyến, nhưng năm thiên văn được sử dụng trong thực tế làm cho các 'chu kỳ' dần dần dịch chuyển trong suốt chiều dài lịch sử.

Cách tính năm và kỷ nguyên
Trong tất cả các truyền thống Phật giáo Nguyên thủy, kỷ nguyên của lịch nghĩa là năm 0 là ngày mà Đức Phật nhập Niết Bàn. Tuy nhiên, các truyền thống lại không thống nhất về ngày đó thực sự diễn ra lúc nào. Trong truyền thống Phật giáo Miến Điện, đó là ngày 13 tháng 5 năm 544 TCN (Thứ ba, ngày trăng tròn của Kason 148 Anjanasakaraj). Nhưng tại Thái Lan, ngày đó là 11 tháng 3 năm 545 TCN, ngày mà lịch âm dương Thái Lan hiện nay sử dụng như ngày bắt đầu kỷ nguyên. Vì một lý do nào đó, lịch Thái đã cố định sự cách biệt giữa kỷ nguyên Phật lịch của họ và Công nguyên là 543, cho nên năm mang tính kỷ nguyên bắt đầu của Phật lịch theo Thái Lan là năm 544 TCN, không phải 545 TCN như tại vài quốc gia khác. Tại Miến Điện (Myanmar), sự cách biệt giữa kỷ nguyên Phật lịch và Công nguyên có thể là 543 hoặc 544 cho những ngày trong Công nguyên, và 544 hoặc 543 cho những ngày Trước Công Nguyên, tùy thuộc vào các tháng của kỷ nguyên Phật giáo (như lịch Phật giáo nằm giữa lịch Gregorian hiện từ tháng tư đến tháng 4 năm sau). Do đó, ngày Phật đản năm 2015 theo Thái Lan, Lào là thuộc năm 2558 PL, trong khi tại vài quốc gia khác lại là thuộc năm 2559.

Tên gọi các tháng
Tên gọi các tháng là chữ Phạn (ngoại trừ trong lịch Myanma cũ):
Caitra, Vaisakha, Jyestha, Ashadha, Sravan, Bhadrapada,
Asvina, Karttika, Margasirsha, Pausha, Magha, Phalguna.

Các tên gọi cho tháng trong lịch Myanma cũ là:
Tagu, Kason, Nayon, Waso, Wagaung, Tawthalin,
Thadingyut, Tarzaungmon, Natdaw, Pyadho, Tabodwe, Tabaung.

Các năm thường có các tháng với số ngày là 29 và 30, xếp xen kẽ nhau với ngày nhuận sẽ được thêm vào tháng Jyestha (Nayon) làm cho nó có 30 ngày. Tháng nhuận thu được bằng cách tính tháng Ashadha (Waso) hai lần. Mỗi tháng có nửa trăng tròn dần dài 15 ngày và nửa trăng khuyết dần dài 14 hoặc 15 ngày.

Tên gọi Myanma cho các tháng

Các tháng Kason, Nayon, Waso thứ nhất, Waso thứ hai khi có 30 ngày thì được gọi là "bốn tháng chẵn liên tục" trong năm với tháng nhuận.

Năm được đánh số trùng với năm thiên văn chứa 12 cung hoàng đạo (rasi) sao cho nó có thể bắt đầu vào ngày bất kỳ từ ngày 6 tháng Caitra (Tagu) tới ngày 5 tháng Vaisakha (Kason), nghĩa là phần còn lại của tháng sẽ nằm trong năm cận kề. Vì thế một năm được đánh số cụ thể nào đó có thể mất vài ngày của tháng trong khi năm cận kề có cùng một bộ ngày tháng ở cả hai đầu (bắt đầu và kết thúc) của nó.

Bốn kỷ nguyên đã /được sử dụng: Anchansakarat (từ ngày 10 tháng 3 năm 691 TCN) (ít sử dụng), Buddhasakarat/Phutthasakarat  (Kỷ nguyên Phật, 11 tháng 3 năm 545 TCN) (BE–AD bằng 544 được sử dụng phổ biến, nhưng BE–AD hiện nay bằng 543 tại Thái Lan, bắt đầu sau tháng Tư trước năm 1940, sau đó được bắt đầu từ ngày 1 tháng 1), Mahasakarat (17 tháng 3 năm 78) (tương tự như kỷ nguyên Saka tại Ấn Độ, được sử dụng tại Thái Lan cho tới giữa thế kỷ 13, tiêu chuẩn tại Campuchia), và Chulasakarat (từ ngày 22 tháng 3 năm 638) (được chấp nhận tại Thái Lan từ giữa thế kỷ 13, tiêu chuẩn tại Myanma). Tất cả các năm đều là các năm đã trôi qua/đã kết thúc/đầy đủ, vì thế năm kỷ nguyên là năm 0, không phải năm 1, do năm đầy đủ vẫn chưa trôi qua trong thời gian của nó. Các ngày tháng kỷ nguyên chỉ áp dụng cho năm 0 — các ngày tháng hiện đại cho thời điểm Mặt Trời đi vào rasi đầu tiên (bắt đầu của năm thiên văn) xảy ra muộn hơn trong lịch Gregory do tuế sai của điểm phân. Các tính toán không bắt đầu với 0 tại khi bắt đầu kỷ nguyên — thay vì thế là số bù của một số ngày (nguyên hay thập phân) nhất định, với giá trị có thể nhiều hơn số ngày của 1 năm, phải được thêm vào trong mọi tính toán, giải thích sự mâu thuẫn của Buddhasakarat biểu kiến. Ở đây năm 544 TCN có phần bù bằng 4 ngày khi bắt đầu kỷ nguyên trong khi năm 543 TCN có phần bù là 369 ngày.

Tham khảo

 J.C. (John Christopher) Eade. The calendrical systems of mainland south-east Asia (Các hệ thống lịch của Đông Nam Á đại lục). Leiden: E.J. Brill, 1995.
 ———. Southeast Asian ephemeris (Lịch thiên văn Đông Nam Á). Ithaca, NY: Chương trình Đông Nam Á của Đại học Cornell, 1989.

Xem thêm
 Lịch Trung Quốc
 Âm lịch Thái Lan
 Dương lịch Thái Lan
 Lịch Myanma truyền thống

Liên kết ngoài
 Thai Time của Anthony Diller, Đại học Quốc gia Australia
 Bộ chuyển đổi lịch Đông Nam Á và Hindu của Lars Gislén và J.C. Eade.
 Ngày tháng trong kỷ nguyên Chulasakarat làm việc như thế nào  ở Thái Lan: bài viết cho các nhà sưu tập tem trước ngày 20-12-2007.

Lịch
Lịch đặc biệt
Nghệ thuật Phật giáo


title: Adrastus gurjevae

text:
Adrastus gurjevae là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Penev miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Adrastus


title: Psaenythia unizonata

text:
Psaenythia unizonata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Holmberg mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Psaenythia
Động vật được mô tả năm 1903


title: (7533) 1995 UE6

text:
{{DISPLAYTITLE:(7533) 1995 UE6}}

(7533) 1995 UE6 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu và Takeshi Urata ở Đài thiên văn Nachi-Katsuura ở Nachikatsuura, Wakayama, Nhật Bản, ngày 25 tháng 10 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Được phát hiện bởi Takeshi Urata
Được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu
Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Hypotrigona penna

text:
Hypotrigona penna là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Eardley mô tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Hypotrigona
Động vật được mô tả năm 2004


title: Lasioglossum parvulum

text:
De Lasioglossum parvulum (tên tiếng Anh: kleine groefbij) là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Schenck mô tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1853


title: Perdita eremica

text:
Perdita eremica là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1964.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1964


title: Lilophaea

text:
Lilophaea là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1958 bởi Bechyne.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Lilophaea auspicialis Bechyne, 1997
 Lilophaea cartayai Bechyne, 1997

Chú thích

Tham khảo

Luperini


title: Leucate

text:
Leucate là một xã trong vùng hành chính Occitanie, thuộc tỉnh Aude, quận Narbonne, tổng Sigean. Tọa độ địa lý của xã là 42° 54' vĩ độ bắc, 03° 01' kinh độ đông. Leucate nằm trên độ cao trung bình là 25 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 0 mét và điểm cao nhất là 70 mét. Xã có diện tích 23,55 km², dân số vào thời điểm 1999 là 2732 người; mật độ dân số là 116 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật nổi tiếng
 Henry de Monfreid

Tham khảo

Xã của Aude


title: Liotrichus selectus

text:
Liotrichus selectus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1865.

Chú thích

Tham khảo

Liotrichus


title: Philaethria dido

text:
Philaethria dido là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở from the Amazon Rainforest up to México. Một số con có thể được tìm thấy ở hạ thung lũng Rio Grande phía nam Texas.

Sải cánh dài khoảng 110 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 12 ở Mexico.

Ấu trùng ăn các loài Passiflora, bao gồm Passiflora laurifolia, Passiflora vitifolia, Passiflora edulis, và Passiflora ambigua. Phân loài Philaethria dido choconensis chỉ ăn Passiflora vitifolia.

Phân loài
Có hai phân loài được công nhận:
Philaethria dido choconensis (chỉ được tìm thấy ở Tây Colombia)
Philaethria dido dido

Chú thích

Tham khảo

butterfliesandmoths.org

Động vật được mô tả năm 1763
Philaethria


title: Marnay-sur-Marne

text:
Marnay-sur-Marne là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 345 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Marnaysurmarne


title: Megachile duboulaii

text:
Megachile duboulaii là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1865.

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1865


title: Glaphyrina caudatus

text:
Glaphyrina caudatus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Glaphyrina


title: Trận Beneventum

text:
Trận đánh Beneventum có thể là một trong những trận chiến sau đây:

 Trận Beneventum (275 TCN), quân La Mã do Tổng tài Manius Curius Dentatus chỉ huy đánh bại quân Ipiros do vua Pyrros thân chinh thống lĩnh trong cuộc chiến tranh Pyrros.
 Trận Beneventum (214 TCN), quân La Mã do Tổng tài Tiberius Gracchus chỉ huy đánh bại quân Carthage do tướng Hanno chỉ huy trong cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai.
 Trận Beneventum (212 TCN)

Xem thêm
 Trận Benevento (1266)


title: Roffey, Yonne

text:
Roffey là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.

Hành chính

Biến động dân số

Xem thêm
 Xã của Yonne

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Roffey trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Roffey


title: La Côte-d'Arbroz

text:
La Côte-d'Arbroz là một xã trong tỉnh Haute-Savoie thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Savoie

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Savoie


title: Trumau

text:
Trumau là một thị trấn ở huyện Baden trong bang Niederösterreich ở nước Áo. Đô thị này có diện tích 18,57 km², dân số năm 2001 là 2736 người.

Tham khảo

Đô thị của Niederösterreich


title: Phyllanthus fadyenii

text:
Phyllanthus fadyenii là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Phyllanthus fadyenii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
F
Thực vật loài thiếu dữ liệu
Thực vật đặc hữu Jamaica


title: Athous pacei

text:
Athous pacei là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Guglielmi & Platia miêu tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Athous


title: Parapsaenythia inornata

text:
Parapsaenythia inornata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

Parapsaenythia
Động vật được mô tả năm 1998


title: Ptochostola microphaeellus

text:
Ptochostola microphaeellus là một loài bướm đêm thuộc họ Crambidae. Loài này có ở Úc, bao gồm Tasmania.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Ptochostola
Bướm Úc
Động vật được mô tả năm 1866


title: Unbreakable (bài hát của Westlife)

text:
"Unbreakable" là bài hát của Westlife, được phát hành tháng 10 năm 2002 làm đĩa đơn đầu tiên từ album Greatest Hits của họ Unbreakable - The Greatest Hits Vol. 1. Ca khúc đã có được cú nhảy lên vị trí quán quân lớn thứ hai trong lịch sử âm nhạc Anh khi từ vị trí 196 (chỉ sau "Mandy" của Barry Manilow nhảy đến #1 từ #200). Đây là đĩa đơn quán quân thứ 11 của nhóm ở Anh.

Đĩa đơn nhận được chứng nhận Bạc với trên 200.000 bản bán được.

Danh sách track

CD1
 Unbreakable (Single Remix)
 Never Knew I Was Losing You
 World of Our Own (Video Mỹ)
 Exclusive Band Footage

CD2
 Unbreakable (Single Remix)
 Evergreen
 World of Our Own (US Mix)
 Westlife Fans Roll Of Honour

Xếp hạng

Chú thích: Bài hát cũng đã đạt vị trí quán quân tại một số bảng xếp hạng và kênh âm nhạc ở Philippines.

Tham khảo

Bài hát của Westlife
Đĩa đơn năm 2002
Pop ballad
Đĩa đơn quán quân tại Ireland
Đĩa đơn quán quân UK Singles Chart


title: 10661 Teutoburgerwald

text:
10661 Teutoburgerwald (1211 T-2) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được đặt theo tên Teutoburg Forest in Germany.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1973


title: Henriettea granularis

text:
Henriettea granularis là một loài thực vật thuộc họ Melastomataceae. Đây là loài đặc hữu của Cuba. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Areces-Mallea, A.E. 1998. Henriettea granularis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Cuba
Henriettea


title: Écouviez

text:
Écouviez  là một xã thuộc tỉnh Meuse trong vùng Lorraine đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 191 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meuse


title: Chicoreus elisae

text:
Chicoreus elisae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Chicoreus


title: Neolimonia borinquensis

text:
Neolimonia borinquensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Neolimonia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: 3299 Hall

text:
3299 Hall (1980 TX5) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 10 năm 1980 bởi Shoemaker, C. ở Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 3299 Hall

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1980


title: Paliseul

text:
Paliseul là một đô thị của Bỉ. Đô thị này nằm ở tỉnh Luxembourg, vùng Wallonie.

Ngày 1 tháng 1 năm 2007, đô thị này có diện tích 112,96 km², có dân số 5.055 dân với mật độ dân số 44,8 người trên mỗi km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức  (bằng tiếng Pháp)

Đô thị của tỉnh Luxemburg


title: Lương Minh

text:
Lương Minh (梁銘, ?-1427) là một tướng nhà Minh đã tử trận ở Việt Nam trong trận Chi Lăng - Xương Giang với quân Lam Sơn.

Tiểu sử
Theo Minh sử cuốn 154, Lương Minh là người Nhữ Dương, từng giữ chức Yên Sơn tiền vệ bách hộ. Nhờ lập công trong chiến đấu mà được thăng đến chức giám quốc. Năm Vĩnh Lạc thứ 8, bị đi tù. Mãi tới năm Vĩnh Lạc thứ 19 mới được tha và cho làm chức phó đô giám, rồi lên chức đô giám đồng tri, tiếp lên chức tham tướng giữ ấn Chinh Tây tướng quân kiêm đô giám đồng tri ở trấn Trần Hoài, Ninh Hạ. Khi làm nhiệm vụ ở Ninh Hạ, Minh lập công, được ban tước Bảo Định bá, hàm tham tướng. Sử ghi Lương Minh là người dũng cảm, thiện chiến, được sĩ tốt yêu mến.

Theo Việt Nam sử lược, vào năm 1427 khi được tin Vương Thông bị quân Lam Sơn vây khốn tại thành Đông Quan (nay là Hà Nội), triều đình nhà Minh cử Liễu Thăng làm tổng binh, Lương Minh làm phó tổng binh dẫn một đạo quân 10 vạn người sang cứu viện. Đạo quân này từ Quảng Tây tiến vào Lạng Sơn, đánh các trận tại Pha Lũy (ải Nam Quan) và Ải Lưu đều thắng. Trong trận đánh Chi Lăng, tổng binh Liễu Thăng tử trận, nên Lương Minh thành chỉ huy cao nhất của đạo quân cứu viện. Quân của Lương Minh bị quân của Lê Sát và Trần Lựu truy đánh, thiệt hại tới hơn 1 vạn người. Đến khi quân Lam Sơn được tăng viện của Lê Lý thì giao chiến càng dữ dội. Ngày 25 tháng 9, Lương Minh bị chém giữa trận. Tuy nhiên Minh sử chép rằng Minh bị lâm bệnh mà chết (病卒).

Tham khảo

Minh sử, cuốn 154.
Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, bản in năm 1971 của Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa, tập 1, trang 232-233.

Khởi nghĩa Lam Sơn
Nhân vật quân sự nhà Minh
Mất năm 1427
Tử trận ở Việt Nam


title: Ris-Orangis

text:
Ris-Orangis là một xã ở tỉnh Essonne thuộc vùng Île-de-France miền bắc nước Pháp.

Theo điều tra dân số năm 1999, dân số xã này là  người. Ước tính dân số năm 2005 là .

Danh xưng cư dân địa phương Ris-Orangis trong tiếng Pháp là Rissois.

Tham khảo

 Mayors of Essonne Association
 INSEE commune file

Liên kết ngoài

 Trang mạng chính thức
 Mérimée database - Cultural heritage
 Land use (IAURIF)

Xã của Essonne


title: Promopleus

text:
Promopleus là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1966 bởi Laurent.

Các loài
Chi này có các loài:
 Promopleus elegans Laurent, 1966

Chú thích

Tham khảo

Pleonomini


title: Frezarpur

text:
Frezarpur là một thị trấn thống kê (census town) của quận Bastar thuộc bang Chhattisgarh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Frezarpur có dân số 9630 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Frezarpur có tỷ lệ 76% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 83%, và tỷ lệ cho phái nữ là 69%. Tại Frezarpur, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Chhattisgarh


title: Xylocopa rufa

text:
Xylocopa rufa là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1901.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1901


title: Bulbophyllum adolphii

text:
Bulbophyllum adolphii là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

A


title: Meristhus sikkimensis

text:
Meristhus sikkimensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Cate miêu tả khoa học năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Meristhus


title: Dufourea californica

text:
Dufourea californica là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1935.

Chú thích

Tham khảo

Dufourea
Động vật được mô tả năm 1935


title: Amphipsyche delicata

text:
Amphipsyche delicata là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Amphipsyche


title: Ramariopsis

text:
Ramariopsis là một chi nấm thuộc họ Clavariaceae. Chi này phân bố rộng rãi và có 44 loài.

Các loài

 R. agglutinata –
 R. alutacea –
 R. antillarum –
 R. asperulospora –
 R. asterella –
 R. aurantioolivacea –
 R. avellanea –
 R. avellaneo-inversa –
 R. bicolor –
 R. biformis –
 R. bizzozeriana –
 R. californica –
 R. cinnamomea –
 R. cinnamomipes –
 R. citrina –
 R. clavuligera –
 R. corniculata –
 R. costaricensis –
 R. cremicolor –
 R. crocea –
 R. curta –
 R. dealbata –
 R. depokensis –
 R. dichotoma –
 R. flavescens –
 R. fusiformis –
 R. helvola –
 R. hibernica –
 R. holmskjoldii –
 R. junquillea –
 R. kunzei –
 R. laeticolor –
 R. lentofragilis –
 R. lignicola –
 R. longipes –
 R. lorithamnus –
 R. luteoochracea –
 R. luteotenerrima –
 R. macropus –
 R. minutula –
 R. novahibernica –
 R. ovispora –
 R. pseudosubtilis –
 R. pulchella –
 R. ramarioides –
 R. rufipes –
 R. simplex –
 R. subarctica –
 R. subtilis –
 R. tenuicula –
 R. tenuiramosa –
 R. tortuosa –
 R. umbrinella –
 R. vestitipes

Tham khảo

Liên kết ngoài

Clavariaceae


title: Eugenia cyrtophylloides

text:
Eugenia cyrtophylloides là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Eugenia cyrtophylloides. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
C
Thực vật dễ tổn thương


title: Broderipia

text:
Broderipia là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Trochidae, họ ốc đụn.

Các loài
Các loài trong chi Broderipia gồm có:

 Broderipia rosea (Broderip, 1834)
 Broderipia subiridescens (Pilsbry, 1890)

Chú thích

Tham khảo

Trochidae
Broderipia


title: Ceraclea ampliata

text:
Ceraclea ampliata là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Ceraclea


title: Durham

text:
Durham (phát âm là / dʌrəm /, tại địa phương [dʊrəm]) là một thành phố ở miền Đông Bắc nước Anh. Nó nằm trong hạt Durham.
Durham nổi tiếng với Nhà thờ chính tòa Durham phong cách kiến trúc Norman và lâu đài thế kỷ thứ 11 là di sản thế giới UNESCO, và là nơi có Đại học Durham. Nhà tù HM Durham cũng nằm gần trung tâm thành phố.
Durham nằm 13 dặm (21 km) về phía tây nam của Sunderland, Anh. Sông Bear chảy theo hướng bắc qua thành phố, tạo thành một khúc uốn khúc nhỏ mà bao quanh trung tâm trên cả ba mặt để tạo thành bán đảo của Durham. Tại cơ sở của bán đảo là Market Place, nơi vẫn còn họp chợ thường xuyên.

Tham khảo

Thành phố của Anh


title: Anadema

text:
Anadema là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Colloniidae.

Các loài
Các loài trong chi Anadema gồm có:

 Anadema macandrewii (Mörch 1868)

Chú thích

Tham khảo

 McLean J.H. & Gofas S. (2008). Notes on the genus Anadema H. & A. Adams, 1854 (Gastropoda: Colloniidae). Iberus 26(1): 53-63.
 Adams H. & Adams A. (1853-1858). The genera of Recent Mollusca; arranged according to their organization. London, van Voorst. Vol. 1: xl + 484 pp.; vol. 2: 661 pp.; vol. 3: 138 pls. [Published in parts: Vol. 1: i-xl (1858), 1-256 (1853), 257-484 (1854). Vol. 2: 1-92 (1854), 93-284 (1855), 285-412 (1856), 413-540 (1857), 541-661 (1858). Vol. 3: pl. 1-32 (1853), 33-96 (1855), 97-112 (1856), 113-128 (1857), 129-138 (1858)

Colloniidae


title: Patridava

text:
Patridava là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Perdita propodealis

text:
Perdita propodealis là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1954


title: Procraerus bispicatus

text:
Procraerus bispicatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Procraerus


title: Pescarolo ed Uniti

text:
Pescarolo ed Uniti là một đô thị ở tỉnh Cremona, vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 90 km về phía đông nam của Milan và khoảng 14 km về phía đông bắc của Cremona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.520 người và diện tích là 16,6 km².

Pescarolo ed Uniti giáp các đô thị: Cappella de' Picenardi, Cicognolo, Gabbioneta-Binanuova, Grontardo, Pessina Cremonese, Vescovato.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cremona
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Chile F3 Futures

text:
Chile F3 Futures là 1 giải tennis được tổ chức trên mặt sân đất nện ngoài trời. Giải đấu được tổ chức bởi International Tennis Federation (ITF) Futures Tour. Giải thi đấu ở Santiago, Chile từ năm 1998.

Các trận chung kết

Đơn nam

Đôi nam

Liên kết khác
ITF search

Tham khảo

ITF Futures Tour


title: Horisme

text:
Horisme là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Horisme aemulata (Hübner, 1813)
 Horisme aquata (Hübner, 1813)
 Horisme calligraphata (Herrich-Schäffer, 1839)
 Horisme corticata (Treitschke, 1835)
 Horisme exoletata (Herrich-Schäffer, 1838)
 Horisme falcata (Bang-Haas, 1907)
 Horisme gillettei (Hulst, 1898)
 Horisme incana Swett, 1918
 Horisme incurvaria (Erschov, 1877)
 Horisme intersecta (Staudinger, 1882)
 Horisme intestinata (Guenée, 1857)
 Horisme intricata (Staudinger, 1882)
 Horisme lucillata (Guenée, [1858])
 Horisme milvaria (Christoph, 1893)
 Horisme mortuata (Guenée, 1857)
 Horisme nigrovittata (Warren, 1888)
 Horisme parcata (Püngeler, 1909)
 Horisme plagiographa Turner, 1922
 Horisme predotai (Bytinski-Salz, 1937)
 Horisme radicaria (La Harpe, 1855)
 Horisme rectilineata (Taylor, 1907)
 Horisme scorteata (Staudinger, 1901)
 Horisme scotosiata (Guenée, [1858])
 Horisme stratata (Wileman, 1911)
 Horisme tersata – The Fern (Denis & Schiffermüller, 1775)
 Horisme vitalbata – Small Waved Umber (Denis & Schiffermüller, 1775)
 Horisme xylinata (Warren, 1906)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Horisme at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Melanthiini


title: Villemur-sur-Tarn

text:
Villemur-sur-Tarn là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 98 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Villemursurtarn


title: Isotes meyeriana

text:
Isotes meyeriana là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne & Bechyne miêu tả khoa học năm 1969.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Baffie

text:
Baffie là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 850 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Puy-de-Dôme


title: Saint-Laure

text:
Saint-Laure  là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes, Pháp. Xã này có diện tích 6,89 km², dân số năm 2006 là 437 người. Khu vực này có độ cao trung bình 321 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Xã của tỉnh Puy-de-Dôme

Tham khảo và liên kết ngoài
INSEE
IGN

Saintlaure


title: Eugenia quadrata

text:
Eugenia quadrata là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống. Plagued by the construction of mini-malls, the Eugenia quadrata population is thought to be a mere four hundred.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Eugenia quadrata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
Q
Thực vật dễ tổn thương


title: Hydropsyche scalaris

text:
Hydropsyche scalaris là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Hydropsyche


title: Aprey

text:
Aprey  là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 400 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Macrostemum pseudodistinctum

text:
Macrostemum pseudodistinctum là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Macrostemum


title: Stenoheriades integer

text:
Stenoheriades integer là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Benoist mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Stenoheriades
Động vật được mô tả năm 1934


title: Eugenia discifera

text:
Eugenia discifera là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Ấn Độ. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Eugenia discifera. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ấn Độ
D


title: La Terrisse

text:
La Terrisse  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Terrisse


title: Moserius percoi

text:
Moserius percoi là một loài giáp xác trong họ Trichoniscidae. Nó là loài đặc hữu của Slovenia.

Chú thích

Tham khảo

Moserius
Động vật đặc hữu Slovenia
Động vật được mô tả năm 1940


title: Clitoria woytkowskii

text:
Clitoria woytkowskii là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae.
Loài này chỉ có ở Peru.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Clitoria woytkowskii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

woytkowskii
Thực vật Peru
Thực vật dễ tổn thương


title: Bareilly

text:
Bareilly là một thành phố và là nơi đặt hội đồng thành phố (municipal corporation) của quận Bareilly thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Bareilly có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 166 mét (544 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Bareilly có dân số 699.839 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Bareilly có tỷ lệ 54% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 58%, và tỷ lệ cho phái nữ là 49%. Tại Bareilly, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Nhạc cổ điển

text:
Bài này hàm ý nói về thể loại âm nhạc cổ điển trong văn hoá châu Âu.Về các loại nhạc cổ điển của các nền văn hoá không thuộc châu Âu xin xem bài: Danh sách các loại nhạc cổ điển ngoài châu Âu, hoặc thể loại âm nhạc giai đoạn cuối thế kỷ XVIII xin xem Âm nhạc giai đoạn cổ điển,

Nhạc cổ điển là dòng nhạc nghệ thuật được sản xuất, hoặc được bắt nguồn từ truyền thống tế lễ ở phương Tây bao gồm cả nhạc tôn giáo và nhạc thế tục, một khoảng thời gian rộng lớn từ khoảng thế kỷ thứ Xl đến thời điểm hiện tại. Các tiêu chuẩn chính của loại nhạc truyền thống này được hệ thống hóa giữa những năm 1550 và 1900, gọi là giai đoạn thực hành chung.

Nhạc Âu Châu được phân biệt rõ ràng với nhiều loại nhạc không có nguồn gốc từ châu Âu và nhạc thị trường bởi những hệ thống ký hiệu âm nhạc của chính nó được sử dụng từ thế kỷ XVI. Ký hiệu âm nhạc ở phương Tây được các nhà soạn nhạc sử dụng để quy định cho người biểu diễn về cao độ, tốc độ, phách, nhịp điệu riêng và cách thể hiện chính xác nhất của một đoạn nhạc. Thể loại nhạc này cho phép mọi người có thể biểu diễn tùy hứng và cải biên tự do, mà chúng ta thường xuyên được nghe trong những dòng nhạc nghệ thuật không bắt nguồn từ châu Âu (như trong nhạc Ấn Độ cổ điển và nhạc dân gian của Nhật Bản) và nhạc thị trường.

Thuật ngữ "nhạc cổ điển" không xuất hiện cho đến đầu thế kỷ XIX, khi người ta nỗ lực "phong thánh" cho khoảng thời gian vàng son của Johann Sebastian Bach và Beethoven. Tham khảo mới nhất của thuật ngữ này được ghi lại bởi Từ điển tiếng Anh Oxford là khoảng vào năm 1836.

Các giai đoạn chính của nhạc cổ điển
Các tác phẩm âm nhạc cổ điển được phân chia theo các giai đoạn chính sau:

 Trung cổ: thông thường được coi là giai đoạn trước 1450. Giai đoạn này đặc trưng bởi đơn âm với các ca khúc thế tục.
 Phục hưng: khoảng từ 1450-1600, đặc trưng bởi sử dụng nhiều sự phối dàn nhạc và nhiều loại giai điệu.
 Baroque: khoảng 1600-1750, đặc trưng bởi việc dùng đối âm việc phổ biến của nhạc phím và nhạc dàn.
 Cổ điển: khoảng 1730-1820, là một giai đoạn quan trọng đã đặt ra nhiều tiêu chuẩn biên soạn, trình bày cũng như phong cách.
 Lãng mạn, 1815-1910: là một giai đoạn mà âm nhạc đã vào sâu hơn đời sống văn hoá và nhiều cơ quan giảng dạy, trình diễn và bảo tồn các tác phẩm âm nhạc đã ra đời.
 Thế kỷ 20: thường dùng để chỉ các thể loại nhạc khác nhau theo phong cách hậu lãng mạn cho đến năm 2000, bao gồm Hậu Lãng Mạn, Hiện đại và Hậu Hiện đại.
 Âm nhạc đương đại: thuật ngữ thường được dùng để gọi âm nhạc tính từ đầu thế kỷ XXI.
 Tiếp đầu ngữ tân thường được dùng để chỉ âm nhạc thế kỷ XX hay đương đại được soạn theo phong cách của các giai đoạn trước đây, như cổ điển, lãng mạn, v.v. Ví dụ như tác phẩm Classical Symphony của Prokofiev được coi là một tác phẩm "Tân Cổ Điển".

Việc chia các thời kỳ âm nhạc phương Tây ở một mức độ nào đó là không hoàn toàn chặt chẽ, các giai đoạn có thể gối lên nhau. Ngoài ra mỗi giai đoạn lại có thể được chia nhỏ theo thời gian hoặc phong cách.

Biểu đồ dưới đây liệt kê các nhà soạn nhạc cổ điển nổi tiếng nhất theo các thời kỳ. Xem danh sách đầy đủ hơn tại Biểu đồ niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển.

Bản chất của nhạc cổ điển

Đặc điểm chính

Chất văn học
Đặc điểm nổi bật nhất của âm nhạc cổ điển là tác phẩm được ghi lại bằng ký hiệu âm nhạc. Các chất lượng bằng văn bản của âm nhạc thể hiện sự bảo tồn các tác phẩm.

Chất kỹ nghệ
Việc thực hiện tiết mục âm nhạc cổ điển đòi hỏi một mức độ đáng kể, sự hiểu biết thấu đáo các nguyên tắc âm và hài hòa, kiến thức thực hành hiệu suất, và quen thuộc với phong cách, nhà soạn nhạc là trong số các kỹ năng cần thiết nhất cho các nhạc sĩ được đào tạo.

Chất nghệ thuật
Âm nhạc là một nghệ thuật, có thể nói âm nhạc cổ điển là nghệ thuật âm nhạc phát triển sớm ở châu Âu và có sức ảnh hưởng đến nhân loại; trong âm nhạc cổ điển, các nhạc sĩ đã gửi tâm tư, ý nguyện của mình trong các giai điệu, lời ca và một phần rõ rệt nữa là đã thể hiện được ranh giới giữa các giai đoạn phát triển trong âm nhạc cổ điển nói riêng và sự liên quan với lịch sử châu Âu nói chung.

Tính phát triển
Đã quá rõ ràng để thấy được sự phát triển của âm nhạc cổ điển, đó là sự phát triển lên một cấp bậc mới qua các giai đoạn; tại thời kì chuyển giao chúng ta thấy được sự phát triển, thay thế các nhạc cụ; sự phát triển, thay thế các thể loại nhằm mục đích làm mới hơn và phù hợp với thời kì lịch sử đương thời.

Tính xã hội
Nghệ thuật do con người tạo nên, do vậy nghệ thuật cũng đáp ứng cho nhu cầu con người mà con người làm nên xã hội nên nghệ thuật cũng có tính xã hội trong đó. Chúng ta đã được biết về lịch sử phát triển của châu Âu vì vậy âm nhạc cổ điển cũng dựa trên đó mà phát triển theo nên trong âm nhạc cổ điển cũng thể hiện những đặc trưng của từng mốc giai đoạn lịch sử.

Gốc thương mại
Âm nhạc cổ điển cũng đóng góp một phần không nhỏ cho ngành công nghiệp âm nhạc được thể hiện qua các hình thức giải trí. Như chúng ta đã biết việc hằng năm các ca sĩ, nghệ sĩ tung các sản phẩm của mình ra thị trường dưới các hình thức như băng đĩa nhạc, các buổi hòa nhạc góp phần không nhỏ cho vấn đề tài chính.

Gốc giáo dục
Âm nhạc cổ điển đã xuất hiện trong các ấn phẩm của ngành giáo dục, các sách báo tạp chí về âm nhạc và đồng thời cũng là những bài tập vỡ lòng khi bước chân vào thế giới âm nhạc; từ thời cổ điển cho đến thời lãng mạn đã thể hiện điều đó.

Nhạc cổ điển theo nghĩa "âm nhạc phương Tây giai đoạn Cổ điển"
Bài chính: Âm nhạc phương Tây giai đoạn Cổ điển

Trong lịch sử âm nhạc, thuật ngữ nhạc cổ điển còn có một nghĩa ít khi dùng để chỉ âm nhạc thuộc giai đoạn trong lịch sử âm nhạc tính từ thời Carl Philipp Emanuel Bach cho đến Beethoven—tính ra khoảng từ 1730–1820. Khi dùng theo nghĩa này, thông thường hai chữ c và đ trong nhạc cổ điển được viết hoa để tránh nhầm lẫn.

Nhạc cụ diễn tấu
Trong nhạc cổ điển, số lượng và chủng loại nhạc cụ để diễn tấu thường có số lượng lớn và rất phong phú. Danh sách dưới đây chỉ nêu nhữnng nhạc cụ trong Dàn nhạc giao hưởng.

Người diễn xuất
Nhạc trưởng
Nhạc công
ca sĩ

Các nhà soạn nhạc cổ điển
Đây là danh sách những nhà soạn nhạc cổ điển xếp theo giai đoạn. Không phải tất cả các nhà soạn nhạc đều có thể xếp vào một giai đoạn vì các nhạc sĩ hoạt động ở cuối một thời kì âm nhạc thì cũng hoạt động vào đầu thời kì âm nhạc tiếp theo.

Danh sách các nhà soạn nhạc cổ điển

Thuật ngữ nhạc cổ điển
Về các thuật ngữ trong âm nhạc cổ điển phương Tây, xin đọc:

Từ vựng âm nhạc phương Tây
Thuật ngữ tiếng Ý trong âm nhạc

Xem thêm
Nhạc phim
Nhạc điện tử nghệ thuật
Nhạc cổ điển Ấn Độ
Nhạc trò chơi điện tử

Tham khảo

Sách tham khảo
Everett, Walter (1997). "Swallowed by a Song: Paul Simon's Crisis of Chromaticism", Understanding Rock: Essays in Musical Analysis. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-510004-2.
Middleton, Richard (1990/2002). Studying Popular Music. Philadelphia: Open University Press. ISBN 0-335-15275-9.
Becker, Judith (1969). "The Anatomy of a Mode", Ethnomusicology 13, no.2:267-79.

Liên kết ngoài

Tiếng Anh
ClassicalArchives
Mutopiaproject.org  – bản nhạc miễn phí dùng dạng PDF và Lilypond
Danh sách các bản nhạc cổ điển (tải về được)

Tiếng Việt

 Nhaccodien.info  - Trang thông tin về âm nhạc cổ điển bằng tiếng Việt
 "Nhạc cổ điển là gì?" - Bài giảng của Leonard Bernstein (Phụ đề tiếng Việt)

Bài cơ bản dài trung bình

Âm nhạc châu Âu
Bài cơ bản sơ khai
Lịch sử âm nhạc