title: Lockheed F-104 Starfighter

text:
Chiếc Lockheed F-104 Starfighter là một kiểu máy bay tiêm kích đánh chặn siêu thanh một động cơ có tính năng bay khá cao, đã phục vụ cho Không quân Hoa Kỳ từ năm 1958 đến năm 1967. Nó tiếp tục phục vụ trong Không lực Vệ binh Quốc gia cho đến khi được loại bỏ vào năm 1975. Sau đó, cơ quan NASA (Hàng không và Không gian Hoa Kỳ) tiếp tục bay một đội máy bay nhỏ. NASA đã sử dụng những chiếc F-104 bay hỗ trợ cho những kế hoạch X-15 và XB-70 Valkyrie, và nó tiếp tục bay hỗ trợ những chương trình không gian cho đến khi chúng được nghỉ hưu vào năm 1995 và được thay thế bằng những chiếc F/A-18 Hornet. Chiếc Starfighter là máy bay đầu tiên đã giữ đồng thời kỷ lục thế giới chính thức về vận tốc, cao độ và tốc độ lên cao. Nhiều phiên bản huấn luyện hai chỗ ngồi được chế tạo, phiên bản có số lượng nhiều nhất là TF-104G.

Chiếc F-104C đã được Không quân Hoa Kỳ sử dụng trong Chiến tranh Việt Nam, và chiếc F-104A cũng được bố trí trong các cuộc Chiến tranh Ấn Độ-Pakistan. Những chiếc F-104 của Không quân Trung Hoa Dân Quốc cũng từng đối địch cùng những chiếc MiG-19 của Không quân Quân giải phóng Trung Quốc bên trên bầu trời đảo Kim Môn.

Tỷ lệ tai nạn ở mức tệ hại của chiếc F-104 Starfighter, đặc biệt là khi phục vụ cùng Không quân Đức, và vụ hối lộ Lockheed đầy tai tiếng xung quanh hợp đồng mua bán đã gây ra sự tranh cãi chính trị đáng kể tại Châu Âu và Nhật Bản. Một nghiên cứu của Không quân Hoa Kỳ trên những chiếc máy bay tiêm kích đương thời khác cho thấy rằng chiếc F-100 Super Sabre có tỉ lệ tai nạn còn tệ hơn nhiều so với chiếc F-104. Do tỷ lệ tai nạn quá cao, vai trò phục vụ của F-104 trong Không quân Mỹ bắt đầu giảm dần từ năm 1965, và chấm dứt vào năm 1969. F-104 trở thành chiến đấu cơ sản xuất hàng loạt bị loại biên chế nhanh nhất lịch sử Không quân Mỹ, vỏn vẹn 11 năm (1958-1969).

Phiên bản F-104G được bán khá nhiều cho không lực các nước trong khối NATO, nơi mà phiên bản tiêm kích-ném bom tiếp tục phục vụ tại hầu hết các nước cho đến cuối những năm 1980. Dù tỷ lệ tai nạn cao nhưng khá nhiều nước NATO đã mua nó, và đa phần các thương vụ mua F-104 của các quốc gia này có liên quan đến tham nhũng. Vụ việc được phát giác từ năm 1975, khi Thượng viện Mỹ điều tra ra việc Lockheed đã hối lộ các quan chức một số quốc gia để thúc đẩy các hợp đồng mua F-104.

Lockheed đã phát triển phiên bản cuối cùng và là phiên bản Starfighter tiên tiến nhất, kiểu F-104S, để cho Không quân Italy (Aeronautica Militare Italiana) sử dụng, vốn được cải biến để mang được tên lửa AIM-7 Sparrow. Không quân Italy là bên sử dụng những chiếc Starfighter cuối cùng, và chúng được cho nghỉ hưu vào năm 2004. Nhiều nước sử dụng F-104 sau đó đã thay thế chúng bằng kiểu F-16 hay Panavia Tornado. Kế hoạch về một phiên bản cải tiến đáng kể chiếc F-104 được đặt tên là CL-1200 Lancer không được tiến triển và bị hủy bỏ ở giai đoạn chế tạo mô hình mẫu. Một nhóm thao diễn hàng không dân sự đặt căn cứ tại Florida đã sử dụng ba chiếc Starfighter còn bay được cuối cùng.

Thiết kế và phát triển

Clarence "Kelly" Johnson, kỹ sư trưởng nhóm Skunk Works của hãng Lockheed, đã đến thăm Triều Tiên vào tháng 12 năm 1951 và đã nói chuyện với các phi công tiêm kích về loại máy bay nào mà họ cần đến. Vào lúc này các phi công Hoa Kỳ đang phải đối đầu với những chiếc MiG-15 "Fagot" bằng những chiếc F-86 Sabre của họ, và nhiều phi công Mỹ cảm thấy rằng những chiếc MiG vượt trội hơn những thiết kế Hoa Kỳ to hơn và phức tạp hơn. Các phi công đã yêu cầu một chiếc máy bay nhỏ và đơn giản với tính năng bay xuất sắc. Khi trở về Hoa Kỳ, Johnson ngay lập tức bắt đầu thiết kế một kiểu máy bay như vậy. Đến tháng 3 năm 1952, nhóm của ông tập họp lại, và họ đã nghiên cứu nhiều thiết kế khác nhau, từ những thiết kế nhỏ chỉ có 8.000 lb (3,6 tấn), cho đến những máy bay to đến 50.000 lb (23 tấn). Kiểu thiết kế L-246 giữ lại sự tương đồng chủ yếu của chiếc L-083 Starfighter được giao sau này.

Thiết kế được trình bày cho Không quân Hoa Kỳ vào tháng 11 năm 1952, và họ đã có sự quan tâm đủ đến mức tạo ra một gói thầu thiết kế mới và mời nhiều công ty khác cùng tham dự. Đã nhận được ba mẫu thiết kế khác: kiểu Republic AP-55, một phiên bản cải tiến chiếc nguyên mẫu XF-91 Thunderceptor, kiểu North American NA-212 vốn sau này sẽ trở thành chiếc F-107, và kiểu Northrop N-102 Fang, một thiết kế mới dựa trên kiểu động cơ General Electric J79. Cho dù tất cả đều lý thú, Lockheed đã có được sự dẫn đầu không thể vượt qua được, và họ được trao hợp đồng phát triển vào tháng 3 năm 1953. Chiếc nguyên mẫu được đặt cho tên gọi là XF-104.

Công việc tiến triển nhanh chóng, với một mô hình mẫu được sẵn sàng để xem xét vào cuối tháng 4, và công việc bắt đầu trên hai chiếc nguyên mẫu vào tháng 5. Vào lúc đó, kiểu động cơ J79 còn chưa sẵn sàng, nên cả hai chiếc nguyên mẫu được thiết kế để trang bị kiểu động cơ thay thế Wright J-65, một phiên bản chế tạo theo giấy phép nhượng quyền của kiểu động cơ Armstrong Siddeley Sapphire. Chiếc nguyên mẫu đầu tiên được hoàn tất vào đầu năm 1954, và bắt đầu bay từ tháng 3. Tổng thời gian từ lúc thiết kế đến lúc bay chuyến bay đầu tiên là khoảng hai năm, một thời gian rất ngắn ngay cả vào lúc đó, và chưa hề nghe đến vào hôm nay, khi một công việc thiết kế tiêu biểu đòi hỏi mười đến mười lăm năm.

Để đạt được tính năng bay mong mỏi, Lockheed đã chọn cách tiếp cận tối thiểu hóa: một thiết kế đạt đến tính năng bay tốt nhất nhờ gói gọn một khung máy bay nhẹ nhất, có hiệu quả khí động học tốt nhất có thể có được chung quanh một động cơ duy nhất mạnh mẽ. Điểm nhấn mạnh chính là ở giảm tối đa lực cản và trọng lượng.

Cánh

Chiếc F-104 mang một thiết kế cánh gốc. Đa số máy bay tiêm kích phản lực thời đó (và cho đến hôm nay) sử dụng kiểu cánh xuôi hay kiểu cánh tam giác. Điều này cho phép có được sự cân bằng hợp lý giữa tính năng khí động học, lực nâng, và chỗ chứa bên trong dành cho nhiên liệu và thiết bị. Các thử nghiệm của Lockheed lại cho thấy hình dạng hiệu quả nhất để bay tốc độ siêu thanh là một kiểu cánh rất nhỏ, thẳng, gắn giữa, hình thang. Cánh khá mỏng, với một tỉ lệ chiều dày-chiều rộng chỉ có 3,36% và một tỉ lệ dài-rộng cánh là 2,45. Mép trước cánh mỏng (0,41 mm; 0,016 in) và sắc đến mức nó trở nên nguy hiểm cho đội mặt đất, và phải gắn một nắp bảo vệ cho nó mỗi khi hoạt động trên mặt đất. Độ mỏng của cánh như vậy khiến các thùng nhiên liệu và bộ càng đáp phải được bố trí bên trong thân. Các động cơ dùng trong vận hành các bề mặt kiểm soát máy bay phải có bề dày chỉ là 25 mm (1 inch) để gắn vừa trong cánh. Cánh có các cánh nắp phụ ở cả mép trước và mép sau. Kiểu cánh nhỏ có áp lực cánh lớn đã làm cho tốc độ hạ cánh của chiếc máy bay lớn không chấp nhận được, nên một hệ thống BLCS (boundary layer control system) gồm các cánh nắp thổi được tích hợp, hướng luồng khí động cơ đến các cánh nắp trên mép sau cánh nhằm cải thiện lực nâng. Hệ thống này quả là một lợi ích để hạ cánh an toàn, cho dù nó là một vấn đề bảo trì lớn khi phục vụ, và hạ cánh mà không có hệ thống BLCS quả là gay go.

Các bề mặt cánh đuôi
Cánh ổn định ngang (cánh đuôi ngang) được gắn bên trên cánh đuôi đứng để giảm thiểu lực kết hợp quán tính. Vì cánh đuôi đứng chỉ hơi ngắn hơn so với chiều dài mỗi cánh và có hiệu quả khí động học gần như tương đương, nó có thể hoạt động như là một cánh khi hoạt động bánh lái đuôi (một hiện tượng được gọi là lộn vòng kiểu Hà Lan). Để bù đắp lại hiệu ứng này, cánh chiếc máy bay được cho nghiêng xuống, tạo ra một góc nhị diện 10°.

Thân máy bay
Thân chiếc Starfighter có một hệ số thon cao, vuốt nhọn về phía mũi, và diện tích mặt trước nhỏ. Thân máy bay được bố trí sít sao, chứa đựng radar, buồng lái, khẩu pháo, toàn bộ nhiên liệu, bộ càng đáp, và động cơ. Kiểu thân này phối hợp cùng cánh tạo ra lực cản cực kỳ thấp trừ khi ở góc tấn (alpha) lớn, lúc mà lực cản phát sinh trở nên rất lớn. Kết quả là chiếc Starfighter có được gia tốc xuất sắc, tốc độ lên cao và vận tốc tối đa đầy tiềm năng, nhưng khả năng duy trì lượn vòng khá kém, bị nhiều người ví von như là xe tải giao sữa hơn là một chiếc máy bay tiêm kích. Nó có các điều khiển bay cực kỳ nhạy, và sẽ không dung thứ cho sai lầm của phi công.

Việc thử nghiệm một mô hình của chiếc F-104 trong hầm gió của NACA (Ủy ban Tư vấn Quốc gia về Hàng không) được tiến hành nhằm đánh giá độ ổn định, và khám phá ra rằng nó càng trở nên mất ổn định ở góc tấn lớn hơn, đến mức có một khuyến cáo phải giới hạn lực cơ cấu điều khiển tạo ra góc tấn lớn như vậy, và rung động cần điều khiển để cảnh báo phi công. Trong cùng báo cáo, NACA cho biết các thùng nhiên liệu ở đầu chót cánh, có thể do các vây ổn định của nó, đã làm giảm thiểu phần nào vấn đề mất ổn định của kiểu máy bay này ở góc tấn lớn.

Động cơ

Chiếc F-104 được chế tạo chung quanh một động cơ turbo phản lực General Electric J79, nạp khí bằng hai cửa hút gió bên hông với lỏi cửa hút hình nón cố định, được tối ưu hóa cho tốc độ siêu thanh. Không giống như một số kiểu máy bay siêu thanh khác, chiếc F-104 không có cửa hút gió với hình dạng thay đổi được. Tỉ lệ lực đẩy-lực cản rất xuất sắc, cho phép một tốc độ tối đa vượt quá Mach 2, tuy nhiên tốc độ tối đa của chiếc Starfighter bị giới hạn bởi cấu trúc thân máy bay bằng nhôm và giới hạn nhiệt độ của động cơ hơn là do lực đẩy hay lực cản (vốn có thể cho một tốc độ khí động học tối đa lên đến Mach 2,2). Các phiên bản sau này còn sử dụng các phiên bản động cơ J79 được nâng cấp, cải thiện lực đẩy thêm 30% nữa.

Trang bị và vũ khí
Những chiếc Starfighter đời đầu trang bị một kiểu ghế phóng hướng xuống dưới loại Stanley C-1, mà không sử dụng kiểu ghế phóng lên trên để không vướng phải cánh đuôi. Điều này đã đưa đến những vấn đề hiển nhiên khi thoát hiểm ở độ cao thấp, và đã có khoảng 21 phi công Không quân Hoa Kỳ đã không thoát ra được khỏi máy bay hỏng của họ trong tình huống khẩn cấp ở cao độ thấp vì nó. Kiểu ghế phóng hướng xuống dưới sau đó được thay bằng kiểu ghế phóng hướng lên trên Lockheed C-2, có khả năng tránh được cánh đuôi cho dù phải có giới hạn tốc độ tối thiểu 170 km/h. Đa số những chiếc Starfighter xuất khẩu được trang bị loại ghế phóng zero-zero Martin-Baker (có khả năng phóng phi công ra khỏi máy bay thành công ngay cả ở độ cao và tốc độ là zero).

Những chiếc Starfighter ban đầu của Không quân Hoa Kỳ được trang bị radar căn bản đo tầm xa AN/ASG-14T, hệ thống dẫn đường chiến thuật TACAN và radio. Sau này những chiếc tiêm kích-ném bom xuất khẩu có hệ thống radar Autonetics NASARR tiên tiến hơn, bộ ngắm hồng ngoại đơn giản, một hệ thống dẫn đường quán tính Litton LN-3, và một máy tính thông tin trên không.

Vào cuối những năm 1960, Lockheed phát triển một phiên bản Starfighter hiện đại hơn đặt tên là F-104S, được Không quân Italia (Aeronautica Militare Italiana) sử dụng như máy bay tiêm kích đánh chặn hoạt động trong mọi thời tiết. Chiếc F-104S có hệ thống radar NASARR R21-G có thể chỉ định mục tiêu di động (có thể chống lại các mục tiêu ở cao độ thấp) và bộ phát sáng bằng sóng liên tục dành cho tên lửa dẫn đường bán chủ động bằng radar, bao gồm loại AIM-7 Sparrow và Selenia Aspide. Việc trang bị thiết bị điện tử dẫn đường cho tên lửa khiến buộc phải loại bỏ khẩu pháo bên trong của chiếc Starfighter. Vào giữa những năm 1980, những chiếc F-104S còn lại được nâng cấp lên tiêu chuẩn ASA (Aggiornamento Sistemi d'Arma: nâng cấp hệ thống vũ khí), với kiểu radar Fiat R21G/M1 tiên tiến và gọn gàng hơn.

Vũ khí căn bản trang bị cho chiếc F-104 là khẩu pháo Gatling M61 Vulcan 20mm. Starfighter là chiếc máy bay đầu tiên được trang bị kiểu vũ khí này, có khả năng bắn ra 6.000 viên đạn mỗi phút. Khẩu pháo được gắn ở phần bên dưới thân bên trái, và được nạp bởi một ổ chứa 725 viên đạn phía sau ghế phi công. Nó được loại bỏ trên những phiên bản huấn luyện hai chỗ ngồi và một số phiên bản một chỗ ngồi, bao gồm các phiên bản trinh sát và phiên bản F-104S đời đầu dành cho Italia (khoang dành cho khẩu súng và ổ đạn có thể thay bằng thùng nhiên liệu bổ sung). Hai tên lửa không-đối-không AIM-9 Sidewinder có thể mang trên hai đế ở đầu chót cánh, nơi cũng có thể dùng cho thùng nhiên liệu phụ. Phiên bản F-104C và những phiên bản sau đó có thêm một đế giữa dưới thân và hai đế dưới cánh để mang bom, rocket hay thùng nhiên liệu. Đế giữa thân có thể mang một vũ khí hạt nhân; và một "bè đôi" mang thêm hai tên lửa Sidewinder có thể gắn ở phía dưới phần thân trước, cho dù việc trang bị như thế có khoảng sáng đối với mặt đất ở mức tối thiểu và làm cho các đầu dò tầm nhiệt của tên lửa dễ bị tổn hại bởi các mảnh vụn trên mặt đất. Phiên bản F-104S bổ sung thêm một cặp đế trên thân phía sau cửa hút gió để mang bom thông thường, và thêm một đế dưới mỗi cánh, lên tối đa là chín đế vũ khí.

Phiên bản huấn luyện hai chỗ ngồi
Nhiều chiếc loại phiên bản huấn luyện hai chỗ ngồi của chiếc Starfighter đã được sản xuất. Một cách tổng quát chúng tương tự như kiểu tiêm kích một chỗ ngồi, nhưng việc bổ sung thêm buồng lái thứ hai buộc phải loại bỏ khẩu pháo và một số lượng nhiên liệu bên trong. Bánh đáp mũi được dời chỗ và gập về phía sau. Phiên bản hai chỗ ngồi vẫn có khả năng chiến đấu với các tên lửa Sidewinder, và cho dù nặng hơn và có cánh đuôi hơi lớn hơn, nó vẫn có được tính năng bay tương đương với phiên bản một chỗ ngồi đời đầu.

Lái chiếc F-104

Chiếc Starfighter được đánh giá chung là một máy bay đáng giá, cho dù đòi hỏi, một kiểu "xe hơi thể thao" trong thế giới máy bay tiêm kích. Nó là máy bay chiến đấu đầu tiên có khả năng bay duy trì ở tốc độ Mach 2 (không chỉ thoáng qua trong chốc lát), tốc độ và khả năng lên cao vẫn còn rất ấn tượng so với các tiêu chuẩn hiện đại. Nếu được sử dụng một cách thích đáng, với khả năng tấn công tốc độ cao và tận dụng ưu thể tỉ lệ lực đẩy-khối lượng xuất sắc, nó có thể là một đối thủ rất ghê gớm, mặc dù khi sa vào cuộc đua tranh lượn vòng cùng những đối thủ chậm và cơ động hơn (như các phi công Pakistan phải đối mặt với những chiếc Hawker Hunter của Ấn Độ vào năm 1965) là một hiểm họa. Đường kính lượn vòng lớn của chiếc F-104 chủ yếu là do tốc độ cao liên quan và xu hướng chòng chành và ngóc mũi ở góc tấn lớn.

Tốc độ cất cánh trong khoảng 342 km/h, và phi công cần phải nhanh chóng nâng càng hạ cánh để tránh vượt quá tốc độ giới hạn 468 km/h. Tốc độ lên cao và tính năng bay đường trường thật vượt trội; một đèn báo "slow" (chậm lại) thường sáng lên trên bảng điều khiển mỗi khi chiếc máy bay đạt tới khoảng tốc độ Mach 2 để cho biết máy nén động cơ đã đạt đến giới hạn nhiệt độ tối đa và phi công cần phải giảm bớt cần ga để giảm tốc. Khi tiếp cận hạ cánh, càng đáp có thể hạ xuống ở tốc độ 378 km/h và mở các cánh tà, trong khi tốc độ hạ cánh cuối cùng là vào khoảng 324 km/h tùy thuộc vào lượng nhiên liệu còn lại. Tốc độ động cơ được duy trì ở mức cao khi tiếp cận hạ cánh nhằm duy trì đủ lượng gió; và phi công được cảnh báo không được giảm tốc độ động cơ cho đến khi máy bay thực sự tiếp đất. Một dù hãm và các phanh hiệu quả sẽ rút ngắn khoảng đường băng hạ cánh của chiếc Starfighter.

Vấn đề tai nạn
Trong số các phi công Không quân Hoa Kỳ bị thiệt mạng trong các tai nạn của chiếc F-104, đáng kể nhất là Thiếu tá Robert H. Lawrence, Jr. và Đại úy Iven Kincheloe. Phi công dân sự Joe Walker (sĩ quan Không lực Mỹ nghỉ hưu) thiệt mạng trong vụ va chạm trên không cùng một chiếc XB-70 Valkyrie trong khi đang lái một chiếc F-104. Chuck Yeager suýt chết khi ông bị mất kiểm soát một chiếc NF-104A khi dự định phá một kỷ lục bay ở tầm cao. Ông bị mất đầu hai ngón tay và phải nằm bệnh viện một thời gian dài do bị bỏng nặng sau chuyến bay.

Vấn đề an toàn của chiếc F-104 Starfighter trở thành một đề tài được báo chí quan tâm đặc biệt là tại Đức vào giữa những năm 1960 và kéo dài trong trí nhớ của công luận cho đến tận hôm nay. Một số nước đã mất gần phân nửa số máy bay của họ do các tai nạn, mặc dù tỉ lệ tai nạn thay đổi phụ thuộc vào bên sử dụng và điều kiện hoạt động. Không quân Tây Ban Nha, lấy ví dụ, không mất chiếc nào, trong khi chiếc Starfighter được các phi công của Không quân Italy (Aeronautica Militare Italiana) đặc biệt ưa chuộng, cho dù tỉ lệ tai nạn của họ còn xa mới ở mức thấp nhất trong số các bên sử dụng Starfighter.

Các đặc tính máy bay tổng quát
Loạt máy bay F-104 có áp lực cánh rất lớn (và càng lớn hơn nữa khi mang thêm tải trọng bên ngoài) nên yêu cầu tốc độ bay luôn phải được duy trì ở mức cao vào mọi lúc. Chế độ bay ở góc tấn cao được bảo vệ bởi một hệ thống rung cần lái để cảnh báo phi công đang đạt đến xu hướng bị chòng chành, và nếu cảnh báo này bị bỏ qua hệ thống sẽ tự động hạ thấp mũi máy bay để có được một góc tấn an toàn hơn, nhưng điều này đôi khi bị phi công cho lướt qua. Ở góc tấn cực lớn, chiếc F-104 sẽ bị ngóc mũi và lọt vào vòng xoáy mà trong đa số trường hợp không thể phục hồi được. Không giống như loại máy bay hai động cơ như kiểu F-4 Phantom II, chiếc F-104 với một động cơ duy nhất không có được khoảng an toàn khi một động cơ bị hỏng, và do đó có tỉ lệ lướt khi không có lực đẩy rất kém.

Những vấn đề ban đầu
Động cơ J79 là một kiểu động cơ mới và vẫn còn đang tiếp tục được phát triển hoàn thiện trong khi kiểu tiền sản xuất YF-104A được thử nghiệm và được đưa vào sử dụng cùng kiểu sản xuất hàng loạt F-104A. Loại động cơ này được thiết kế có tính năng thay đổi được góc của cánh quạt nén stator một cách tự động dựa vào cao độ và nhiệt độ. Một tình trạng được biết dưới tên gọi "T-2 reset" (một chức năng thông thường thay đổi góc cánh quạt nén stator) đã gây ra nhiều vụ hỏng động cơ khi cất cánh. Người ta đã khám phá ra rằng sự thay đổi nhiệt độ nhiều và đột ngột (như từ vị trí đỗ dưới ánh nắng mặt trời sang cất cánh) đã gây ra đóng cánh quạt nén stator một cách sai lầm và làm ngưng động cơ. Mối nguy hiểm bị tắt động cơ khi bay ở cao độ rất thấp lại càng nguy hiểm hơn do kiểu ghế phóng hướng xuống dưới khiến phi công có rất ít cơ may thoát ra được an toàn. Hệ thống động cơ sau đó được cải tiến và ghế phóng được đổi sang kiểu hướng lên trên thông thường hơn. Ngoài ra còn có hiện tượng dao động thùng nhiên liệu đầu cánh đã khiến gảy lìa một cánh ra khỏi một chiếc F-104B; vấn đề này sau đó đã được giải quyết bằng cách đổ đầy các ngăn của thùng nhiên liệu theo một trình tự đặc biệt.

Những vấn đề sau đó
Một vấn đề về động cơ sau đó là việc mở ra không kiểm soát được ống phụt thay đổi lực đẩy (thường do thất thoát dầu động cơ); khi mà, cho dù động cơ vẫn có thể hoạt động với mức công suất cao, việc cửa ống phụt bị mở ra đã gây hậu quả làm mất đi một cách lớn lao lực đẩy. Một chương trình cải tiến đã trang bị một hệ thống điều khiển đóng cửa ống phụt một cách thủ công đã giúp giảm thiểu vấn đề này. Động cơ cũng bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thổi tắt đốt sau khi cất cánh hoặc đôi khi không khởi động được khiến mất đi rất nhiều lực đẩy, vốn có thể được phi công phát hiện, và biện pháp khuyên áp dụng là hủy bỏ việc cất cánh. Tai nạn chết người đầu tiên xảy ra trong hoạt động tại Đức là do nguyên nhân này. Một số đội bay gặp phải tình trạng kích hoạt không điều khiển cơ chế "rung cần lái" khi bay thẳng và ngang ở cao độ thấp, nên nhiều đội bay đã F-104 đã thường bay với hệ thống này bị vô hiệu hóa, nên không được hệ thống này bảo vệ. Việc kích hoạt cánh nắp không đồng bộ cũng là một nguyên nhân thường gặp của các tai nạn, cũng như là một vấn đề dai dẳng khác khi bánh đáp mũi bị rung lắc mạnh khi hạ cánh thường đưa đến hậu quả máy bay bị trượt khỏi đường băng và đôi khi còn bị lật úp.

Hoạt động trong Không quân Đức
Việc giới thiệu một kiểu máy bay kỹ thuật cao cho một không lực mới được cải tổ đầy dẫy những vấn đề. Nhiều phi công và đội kỹ thuật mặt đất đã chuyển sang các nghề nghiệp dân sự sau Thế Chiến II và đã không theo kịp với những sự phát triển gần đây, khi mà các phi công được gửi đến các khoá huấn luyện "tu nghiệp" ngắn hạn trên những chiếc máy bay phản lực đời đầu chậm chạp và điều khiển nhẹ nhàng. Các đội kỹ thuật mặt đất cũng được sử dụng như thế với quá trình huấn luyện và kinh nghiệm tối thiểu. Hoạt động trong điều kiện về thời tiết rất tệ hại ở Tây Bắc châu Âu (hoàn toàn không giống thời tiết tốt khi huấn luyện ở Căn cứ Không quân Luke tại Arizona) và bay với tốc độ cao và cao độ thấp trong địa hình đồi núi, một số lớn các tai nạn là do bay đâm vào địa hình (CFIT), một cách sòng phẳng là không có liên quan gì đến bản thân chiếc máy bay.

Nhiều tổn thất của Canada cũng do cùng nguyên nhân này vì cả hai lực lượng không quân đều hoạt động trên cùng đất nước. Một yếu tố thêm nữa là những chiếc máy bay phải đậu ngoài trời đối mặt cùng các điều kiện thời tiết khắc nghiệt (mưa, tuyết...) nơi mà hơi ẩm ảnh hưởng đến các hệ thống thiết bị điện tử mong manh. Cũng cần ghi chú thêm rằng kiểu ghế phóng Lockheed C-2 không thể đảm bảo việc thoát ra an toàn và Không quân Đức đã trang bị lại kiểu Martin Baker GQ-7A có khả năng hơn kể từ năm 1967, và nhiều nước sử dụng khác đã lẵng lặng tiếp nối. Vào năm 1966, Johannes Steinhoff nắm quyền chỉ huy Không quân Đức và đã cho ngừng bay toàn bộ đội máy bay F-104 cho đến khi ông ta được thỏa mãn rằng mọi vấn đề đã được giải quyết hay ít nhất được giảm thiểu. Trong những năm sau đó, thành tích an toàn của đội máy bay F-104 Đức được cải thiện cho dù một vấn đề mới về hỏng cấu trúc cánh nảy sinh. Các tính toán ban đầu về giảm sức chịu đựng kim loại đã không xét đến con số chu kỳ gia tốc G cực lớn mà đội máy bay F-104 Đức phải gánh chịu, và nhiều khung máy bay đã phải quay về xưởng bảo trì để thay cánh, trong khi một số khác được đơn giản là cho nghỉ hưu. Cho đến cuối quá trình phục vụ trong Không quân Đức, một số máy bay đã được cải tiến để mang thiết bị ADR tức là "hộp đen" để có thể xác định nguyên nhân gây ra tai nạn.

Các nguy cơ hoạt động thông thường
Nhiều nguyên nhân của các vụ tai nạn mất máy bay là giống như các kiểu máy bay khác. Chúng bao gồm: va phải chim (đặc biệt là cho động cơ), sấm chớp, mất định hướng trên không của phi công, và đụng nhau trên không cùng những máy bay khác. Một tai nạn đặc biệt thảm khốc đáng chú ý xảy ra vào ngày 19 tháng 6 năm 1962 khi một đội hình bốn chiếc máy bay F-104F đang thực tập cho buổi lễ chính thức đưa kiểu máy bay này vào hoạt động, và tai nạn đã xảy ra khi hạ thấp nghiêng cánh xuyên qua một đám mây. Tai nạn này được giải thích có thể là do sự mất định hướng trên không của phi công dẫn đầu, và do đó các đội bay thao diễn theo đội hình đã bị cấm trong Không quân Đức kể từ ngày đó.

So sánh với các kiểu máy bay khác.
Một nghiên cứu của Không quân Hoa Kỳ về tỉ lệ tai nạn của tất cả những chiếc máy bay tiêm kích thuộc loạt Thế Kỷ với hơn 750.000 giờ bay cho thấy chiếc F-100 Super Sabre dẫn đầu bảng tỉ lệ tai nạn với số tai nạn gấp đôi chiếc F-104 (đứng thứ hai trong danh sách), và theo sát là kiểu máy bay F-102 Delta Dagger.

Lịch sử hoạt động

Bộ chỉ huy Không quân Phòng không Không quân Hoa Kỳ
Chiếc F-104A thoạt đầu đã phục vụ một thời gian ngắn như một kiểu máy bay tiêm kích đánh chặn cùng Bộ chỉ huy Không quân Phòng không Không quân Hoa Kỳ, cho dù tầm bay xa hay vũ khí trang bị không hoàn toàn phù hợp cho vai trò đó. Đơn vị đầu tiên hoạt động cùng kiểu máy bay F-104A là Phi đội Tiêm kích Đánh chặn 83 vào ngày 20 tháng 2 năm 1958 tại Căn cứ Không quân Hamilton ở California. Chỉ sau ba tháng hoạt động, đơn vị phải nằm lại mặt đất sau một loạt các tai nạn có liên quan đến động cơ. Những chiếc máy bay được trang bị lại bằng kiểu động cơ J79-3B và ba đơn vị thuộc Bộ chỉ huy Phòng không được trang bị kiểu máy bay F-104A. Chỉ sau một năm phục vụ, những chiếc máy bay này được chuyển cho Không lực Vệ binh Quốc gia, cho dù kiểu F-104 được dự tính chỉ là giải pháp tạm thời trong khi Bộ chỉ huy Phòng không chờ đợi để được giao những chiếc F-106 Delta Dart.

Bộ chỉ huy Không quân Chiến thuật Không quân Hoa Kỳ
Phiên bản tiếp nối F-104C được đưa vào phục vụ cùng Bộ chỉ huy Không quân Chiến thuật như là một kiểu máy bay tiêm kích đa chức năng và máy bay tiêm kích-ném bom. Phi đội Tiêm kích Chiến thuật 479 tại Căn cứ Không quân George, California là đơn vị đầu tiên được trang bị kiểu máy bay này vào tháng 9 năm 1958. Chúng đã tham gia hoạt động trong Chiến tranh Việt Nam. Một lần nữa, đến năm 1967, những chiếc máy bay của Bộ chỉ huy Chiến thuật được chuyển cho Không lực Vệ binh Quốc gia.

Chiến tranh Việt Nam
Bắt đầu hoạt động trong Chiến dịch Rolling Thunder, chiếc Starfighter được sử dụng trong cả vai trò máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không lẫn trong các phi vụ hỗ trợ trên không. Cho dù nó ít khi tham gia không chiến và không ghi được chiến công nào, những chiếc Starfighter cũng đã thành công trong việc ngăn cản những chiếc máy bay tiêm kích đánh chặn MiG. Các phi đội Starfighter được bố trí đến Việt Nam làm hai đợt; đợt đầu tiên từ tháng 4 đến tháng 11 năm 1965, đã thực hiện 2.937 phi vụ chiến đấu. Trong đợt đầu này, hai chiếc Starfighter bị tên lửa đất-đối-không bắn rơi, và một chiếc bị bắn hạ bởi một máy bay tiêm kích Shenyang J-6 (MiG-19 của Trung Quốc chế tạo) khi một chiếc F-104 bị lạc ra vùng biên giới, và hai chiếc F-104 bị mất do đụng nhau trên không trong cùng trận không chiến đó. Phi đội Tiêm kích Chiến thuật 476 được bố trí đến hoạt động tại Việt Nam từ tháng 4 đến tháng 7 năm 1965, bị thiệt hại một chiếc Starfighter; còn Phi đội 436 được bố trí từ tháng 7 đến tháng 11 năm 1965, bị thiệt hại bốn chiếc.

Những chiếc Starfighter quay trở lại Việt Nam khi Phi đội Tiêm kích Chiến thuật 435 được bố trí từ tháng 6 năm 1966 đến tháng 7 năm 1967. Trong khoảng thời gian này chúng đã thực hiện thêm 2.269 phi vụ chiến đấu, nâng lên tổng cộng 5.206 phi vụ được thực hiện. Có thêm chín chiếc F-104 bị mất: hai chiếc do hỏa lực mặt đất, ba chiếc do tên lửa đất-đối-không, và bốn chiếc gặp tai nạn kỹ thuật (hỏng động cơ). Những chiếc Starfighter được luôn phiên hoặc được thay đổi bởi những chiếc F-4 Phantom vào tháng 7 năm 1967, đã bị thiệt hại tổng cộng 14 chiếc F-104 do mọi nguyên nhân tại Việt Nam. Những chiếc F-104 hoạt động tại Việt Nam được nâng cấp trong phục vụ với trang bị tiếp nhận cảnh báo radar APR-25/26, và một chiếc hiện nay còn đang được trưng bày tại Air Zoo ở Kalamazoo, Michigan. Những chiếc Starfighter Không quân Hoa Kỳ rời khỏi phục vụ vào năm 1969, nhưng tiếp tục phục vụ trong Không lực Vệ binh Quốc gia Puerto Rico cho đến tận năm 1975.

Không quân Hoa Kỳ đã không hoàn toàn hài lòng với những chiếc Starfighter và chỉ sở hữu 296 chiếc cả phiên bản một và hai chỗ ngồi. Học thuyết của Không quân Hoa Kỳ vào thời đó xem nhẹ tầm quan trọng của máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không (nhiệm vụ của máy bay tiêm kích "thuần túy"), nên chiếc Starfighter được xem là không phù hợp cho cả vai trò máy bay tiêm kích đánh chặn hay máy bay tiêm kích-ném bom chiến thuật, do yếu kém cả về tải trọng chiến đấu lẫn thời gian trên không so với những kiểu máy bay khác của Không quân. Vai trò phục vụ của nó trong Không quân Hoa Kỳ bắt đầu giảm dần từ năm 1965.

Xung đột eo biển Đài Loan 1967
Vào ngày 13 tháng 1 năm 1967, bốn chiếc F-104G của Không quân Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan) đã tham chiến cùng một đội hình 12 chiếc MiG-19 của Không quân Quân giải phóng Trung Quốc bên trên hòn đảo Kim Môn còn đang tranh chấp. Một chiếc MiG-19 đã được báo cáo là bắn hạ và một chiếc F-104 bị mất.

Các cuộc chiến tranh Ấn Độ-Pakistan
Rạng sáng ngày 6 tháng 9 năm 1965, Đại úy Aftab Alam Khan trên một chiếc F-104 báo cáo đã tiêu diệt được một chiếc Dassault Mystère IV bên trên bầu trời Tây Pakistan và làm hư hại một chiếc khác, đánh dấu sự mở màn những trận không chiến trong cuộc Chiến tranh Ấn Độ-Pakistan năm 1965. Vào thời đó nó được ghi nhận như là chiến công không chiến đầu tiên của một kiểu máy bay đạt tốc độ Mach 2, và là chiến công đầu tiên thực hiện bằng tên lửa của Không quân Pakistan. Phía Ấn Độ đã phủ nhận những thiệt hại này. Không quân Pakistan đã bị tổn thất ba chiếc F-104 Starfighter trong vụ xung đột năm 1965, đổi lại hai chiến công mà chúng ghi được trong cuộc chiến này.

Trước đó vào ngày 3 tháng 9 năm 1965 những chiếc Starfighter được tin là đã góp phần ngăn chặn một chiếc Folland Gnat của Không quân Ấn Độ. Những chiếc F-104 đã tiếp cận nó với tốc độ siêu thanh, buộc chiếc Gnat phải hạ cánh xuống một sân bay của Pakistan bỏ không và đầu hàng. Ngược lại thông tin từ phía Không quân Ấn Độ cho rằng Thiếu tá Brij Pal Singh (sau này là Nguyên soái Không quân) đã nhầm lẫn trong định hướng và hạ cánh xuống một sân bay Pakistan. Singh bị bắt làm tù binh chiến tranh và sau đó được thả ra. Tường thuật của phía Ấn Độ về sự kiện này được cũng cố bởi các bình luận viên và đội bay Pakistan, vốn xác nhận rằng những chiếc F-104 chỉ đến nơi sau khi chiếc Gnat đã hạ cánh. Chiếc Gnat của Không quân Ấn Độ giờ đây được trưng bày tại Bảo tàng Không quân Pakistan ở Karachi.

Trong cuộc Chiến tranh Ấn Độ-Pakistan 1971, những chiếc F-104 bị vượt trội trong chiến đấu bởi những chiếc máy bay tiêm kích của Không quân Ấn Độ, và cho dù được huy động thêm những chiếc Starfighter của Jordan, việc bổ sung thêm số lượng cũng không giúp cho phía Pakistan có được ưu thế trên không. Nó trở thành nạn nhân của trận không chiến siêu thanh đầu tiên trên Tiểu lục địa Ấn Độ khi một chiếc MiG-21 của Không quân Ấn Độ đã bắn rơi một chiếc Starfighter. Đã có thể có đến bốn chiếc Starfighter của Pakistan bị MiG-21 của Ấn Độ bắn rơi, và thêm bốn chiếc khác bởi hỏa lực mặt đất của Ấn Độ; cho dù phía Pakistan chỉ thừa nhận bị tổn thất ba chiếc, hai chiếc do MiG-21 và một chiếc do hỏa lực pháo phòng không.

Xuất khẩu và các bê bối tham nhũng
Vào lúc mà chiếc F-104 không còn được ưa chuộng tại Mỹ, Không quân Đức đang tìm kiếm một kiểu máy bay chiến đấu đa dụng. Chiếc Starfighter được giới thiệu và được tái cấu trúc từ một kiểu máy bay tiêm kích bay ngày thành một kiểu máy bay tiêm kích đánh chặn và tấn công mặt đất hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết, phiên bản F-104G. Chiếc máy bay đã tìm được thị trường mới tại các nước thành viên khối NATO, và sau đó đã có 2.578 chiếc F-104 được chế tạo tại Mỹ và nước ngoài cho nhiều nước khác nhau. Nhiều nước đã nhận được những chiếc máy bay của họ trong chương trình Viện trợ Quân sự (MAP: Military Aid Program). Động cơ kiểu Mỹ được giữ lại nhưng được chế tạo theo giấy phép nhượng quyền tại Châu Âu, Canada và Nhật Bản. Kiểu ghế phóng của Lockheed ban đầu cũng được giữ lại nhưng sau đó được thay thế tại một số nước bởi kiểu ghế phóng zero-zero tiên tiến hơn của Martin-Baker.

Điều đáng nói, đa phần các thương vụ mua sắm F-104 của các quốc gia kể trên đều có liên quan đến tham nhũng. Vụ việc bị phát giác từ năm 1975, khi Thượng viện Mỹ điều tra ra việc Lockheed đã chi tới 22 triệu USD để hối lộ cho các quan chức nước ngoài trong quá trình đàm phán về việc bán máy bay F-104 (được gọi là "Thỏa thuận Thế kỷ" - Deal of the Century). Số tiền này tương đương với 103 triệu USD theo thời giá năm 2010.

Cái được gọi là "Hợp đồng của Thế kỷ" này đã tạo ra thu nhập đáng kể cho Lockheed. Tuy nhiên, hậu quả của vụ bê bối hối lộ Lockheed đã gây ra sự tranh luận chính trị ồn ào tại châu Âu và Nhật Bản. Tại Đức, Bộ trưởng Quốc phòng Franz Josef Strauß bị truy tố vì đã nhận hối lộ ít nhất 10 triệu Đôla Mỹ để Tây Đức mua những chiếc F-104 Starfighter vào năm 1961. Hoàng thân Bernhard của Hà Lan sau này thú nhận đã nhận được 1 triệu Đô La tiền hối lộ. Trong những năm 1970 người ta nhận biết rằng Lockheed đã tham gia một chiến dịch hối lộ rộng rãi các viên chức nước ngoài để đạt được các thỏa thuận mua bán, một vụ bê bối mà suýt nữa đã làm sụp đổ tập đoàn hàng không này.

Tất nhiên là những nước mua F-104 đều phải hứng chịu tỉ lệ tai nạn rất cao của loại máy bay này: Trong 20 năm sử dụng F-104 (1963-1983), nước Bỉ bị mất 41/113 chiếc (tỉ lệ 36,3%). Không quân Hoàng gia Canada bị rơi 110/238 chiếc CF-104 (phiên bản lắp ráp nội địa của F-104). Trường hợp tệ nhất là Tây Đức: Nước này đã mua 916 chiếc phiên bản máy bay chiến đấu đa chức năng F-104G làm nòng cốt cho cả lực lượng Không quân và Không quân Hải quân nước này. Erich Hartmann, phi công Ace huyền thoại của Không quân Đức Quốc xã trong Chiến tranh thế giới thứ hai, người chỉ huy (Đại tá) phi đoàn không quân phản lực đầu tiên của Không quân Tây Đức, đã kịch liệt phản đối việc mua F-104, và ông đã bị ép phải nghỉ hưu sớm vì chuyện này. Tính đến năm 1987, trước khi bị loại biên, Không quân Tây Đức đã mất 292/916 số F-104G (tỉ lệ 31,9%), kèm theo tính mạng của 115 phi công.

Việc phục vụ tại nước ngoài của chiếc F-104 bắt đầu cắt giảm vào cuối những năm 1970, trong nhiều trường hợp được thay thế bởi chiếc F-16 Fighting Falcon, những nó vẫn tiếp tục phục vụ cùng một số không lực thêm hai thập niên nữa. Những chiếc Starfighter cuối cùng phục vụ tại các đơn vị chiến đấu là của Không quân Italia (AMI), vốn cho chúng nghỉ hưu vào giữa năm 2004.

Các phiên bản

Có tổng cộng 2.578 chiếc F-104 được sản xuất bởi Lockheed và sản xuất theo giấy phép nhượng quyền bởi nhiều nhà sản xuất nước ngoài. Các phiên bản chủ yếu bao gồm:

XF-104

Hai chiếc nguyên mẫu trang bị động cơ Wright J65 (do kiểu động cơ J79 chưa sẵn sàng); một chiếc được trang bị khẩu pháo M61 để thử nghiệm nền tảng vũ khí. Cả hai chiếc đều bị phá hủy do tai nạn.

YF-104A 17 máy bay tiền sản xuất dùng trong thử nghiệm động cơ, trang bị, và thử nghiệm bay. Đa số được cải biến sang tiêu chuẩn F-104A.

F-104A 153 chiếc thuộc phiên bản sản xuất ban đầu. Phục vụ trong Không quân Hoa Kỳ từ năm 1958 đến năm 1960, rồi được chuyển cho Không lực Vệ binh Quốc gia (ANG) cho đến năm 1963 khi chúng được huy động trở lại phục vụ cho Bộ chỉ huy Phòng không (ADC) Không quân Hoa Kỳ tại các Phi đội Tiêm kích Đánh chặn 319 và 331. Một số đã được xuất khẩu sang Jordan, Pakistan,Đài Loan và cả ba nước này đã sử dụng chúng trong chiến đấu. Vào năm 1967 những chiếc F-104 phiên bản A và B thuộc Phi đội 319 được nâng cấp lên kiểu động cơ J79-GE-19 có lực đẩy 17.900 lbf (79,6 kN) với đốt sau, trần bay đạt được trên 22.250 m (73.000 ft). Vào năm 1969 tất cả những chiếc F-104A/B phục vụ trong ADC được cho nghỉ hưu. Vào ngày 18 tháng 5 năm 1958, một chiếc F-104A đã lập được kỷ lục thế giới về tốc độ đạt 2.259,82 km/h (1.404,19 dặm mỗi giờ).

NF-104A

Ba chiếc phiên bản không vũ trang được bổ sung thêm động cơ tên lửa Rocketdyne LR121/AR-2-NA-1 với lực đẩy 6.000 lbf (27 kN), được sử dụng trong việc huấn luyện các nhà phi hành không gian ở độ cao cho đến 36.830 m (120.800 ft). Một tai nạn xảy ra vào ngày 10 tháng 12 năm 1963 có liên quan đến Chuck Yeager đã được mô tả lại trong bộ phim The Right Stuff, cho dù chiếc máy bay trong bộ phim không thực sự là một chiếc NF-104A.

QF-104A 22 chiếc F-104A được cải biến thành máy bay giả lập mục tiêu điều khiển bằng radio và máy bay thử nghiệm.

F-104B 26 chiếc phiên bản F-104A huấn luyện với bộ điều khiển bay kép. Không trang bị pháo và có trữ lượng nhiên liệu giới hạn, nhưng vẫn có khả năng tác chiến. Một số ít được cung cấp cho Jordan, Pakistan,Đài Loan và Ghana

F-104C

77 chiếc phiên bản tiêm kích-ném bom được nâng cấp để phục vụ trong Bộ chỉ huy Không quân Chiến thuật Không quân Hoa Kỳ, với hệ thống radar điều khiển hỏa lực được nâng cấp (AN/ASG-14T-2), bổ sung một đế giữa thân và hai đế cánh (tổng cộng 5 đế vũ khí), và có khả năng mang một vũ khí nguyên tử Mk 28 hay Mk 43 trên đế giữa thân. Chiếc F-104C cũng có khả năng tiếp nhiên liệu trên không. Vào ngày 14 tháng 12 năm 1959, một chiếc F-104C đã lập được kỷ lục thế giới về độ cao là 31,5 km (103.395 ft).

F-104D 21 chiếc phiên bản F-104C huấn luyện với bộ điều khiển bay kép.

F-104DJ 20 chiếc phiên bản huấn luyện với bộ điều khiển bay kép của kiểu F-104J dàng cho Không lực Phòng vệ Nhật Bản, do Lockheed chế tạo chứ không do Mitsubishi.

F-104F 30 chiếc phiên bản huấn luyện với bộ điều khiển bay kép dựa trên kiểu F-104D, nhưng được trang bị động cơ được nâng cấp của phiên bản F-104G. Không có radar và không có khả năng tác chiến. Được sản xuất như là máy bay huấn luyện tạm thời cho Không quân Đức. Tất cả những chiếc F-104F được cho nghỉ hưu vào năm 1971.

F-104G 1.122 máy bay thuộc phiên bản sản xuất chủ yếu như là kiểu tiêm kích-ném bom đa chức năng. Được sản xuất bởi Lockheed, và sản xuất theo giấy phép nhượng quyền bởi Canadair và một tổ hợp các công ty châu Âu và bao gồm MBB, Messerschmitt, Fiat, Fokker và SABCA. Phiên bản này có cấu trúc thân và cánh được gia cố, gia tăng trữ lượng nhiên liệu bên trong, cánh đuôi đứng mở rộng, bộ càng đáp chắc chắn với các bánh lớn hơn và các cánh tà được thiết kế lại để cải thiện tính năng cơ động trong chiến đấu. Các thiết bị điện tử được nâng cấp bao gồm radar mới Autonetics NASARR F15A-41B với các chế độ lập bản đồ không chiến và mặt đất, hệ thống dẫn đường quán tính Litton LN-3 (lần đầu tiên trang bị trên một chiếc máy bay tiêm kích) và một bộ ngắm hồng ngoại.

RF-104G 189 chiếc phiên bản trinh sát chiến thuật dựa trên kiểu F-104G, thường trang bị ba máy ảnh KS-67A ở phía trước thân vào vị trí của khẩu pháo.

TF-104G 220 chiếc phiên bản huấn luyện có khả năng chiến đấu dựa trên kiểu F-104G; không trang bị pháo hay đế giữa thân, trữ lượng nhiên liệu bị giới hạn. Một chiếc được Lockheed sử dụng như là máy bay biểu diễn dưới số hiệu đăng ký dân sự L104L, được lái bởi Jackie Cochran để lập ba kỷ lục thế giới của phụ nữ vào năm 1964. Chiếc máy bay này sau đó phục vụ cho Hà Lan.

F-104J 210 chiếc phiên bản Nhật Bản do Mitsubishi chế tạo theo giấy phép nhượng quyền (ngoại trừ ba chiếc do Lockheed chế tạo) trong vai trò máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không, trang bị pháo và bốn tên lửa không-đối-không AIM-9 Sidewinder; không có khả năng tấn công mặt đất. Một số được cải biến thành máy bay giả lập mục tiêu UF-104J điều khiển bằng vô tuyến và bị phá hủy.

F-104J 210 chiếc phiên bản Nhật Bản do Mitsubishi chế tạo theo giấy phép nhượng quyền (ngoại trừ ba chiếc do Lockheed chế tạo) trong vai trò máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không, trang bị pháo và bốn tên lửa không-đối-không AIM-9 Sidewinder; không có khả năng tấn công mặt đất. Một số được cải biến thành máy bay giả lập mục tiêu UF-104J điều khiển bằng vô tuyến và bị phá hủy.

F-104N Ba chiếc F-104G được giao cho NASA vào năm 1963 để được sử dụng làm máy bay săn đuổi tốc độ cao. Một chiếc do Joe Walker lái đã va chạm với một chiếc XB-70 vào ngày 8 tháng 6 năm 1966. Hình ảnh tai nạn.

F-104S

246 chiến phiên bản Italy được chế tạo bởi FIAT, trong đó có một chiếc bị rơi trước khi giao hàng nên thường không được tính đến trong tổng số máy bay được chế tạo. Phiên bản F-104S được nâng cấp cho vai trò tiêm kích đánh chặn, được trang bị radar NASARR R-21G/H với bộ chỉ thị mục tiêu di động và hiển thị sóng liên tục dành cho tên lửa SARH (ban đầu là kiểu AIM-7 Sparrow), bổ sung hai đế dưới cánh và hai đế dưới bụng (nâng tổng số lên chín đế), trang bị động cơ J79-GE-19 mạnh mẽ hơn có lực đẩy 11.870 lbf (53 kN) / 17.900 lbf (80 kN), và thêm hai vây bụng nhằm tăng độ ổn định. Khẩu pháo M61 trên phiên bản tiêm kích đánh chặn được tháo bỏ dành chỗ cho những thiết bị dẫn đường tên lửa, nhưng được giữ lại trên các phiên bản tiêm kích-ném bom. Nó mang được cho đến hai tên lửa Sparrow; và hai (trên lý thuyết là bốn hay sáu) tên lửa Sidewinder trên tất cả các đế ngoại trừ đế giữa thân (dưới bụng), hoặc bảy bom 340 kg (thường là hai đến bốn bom 227 - 340 kg). Phiên bản F-104S có trọng lượng cất cánh tối đa lớn hơn, cho phép mang tải trọng bên ngoài là 3.400 kg (7.500 lb); trong khi những chiếc Starfighter khác chỉ có khả năng mang tải trọng bên ngoài tối đa là 1.814 kg (4.000 b). Tầm bay đạt đến 1.250 km với bốn thùng nhiên liệu phụ.

F-104S-ASA (Aggiornamento Sistemi d'Arma – Nâng cấp hệ thống vũ khí) - 147 chiếc phiên bản F-104S được nâng cấp với radar Fiat R21G/M1 với bước nhảy tần số, khả năng nhìn xuống-bắn xuống, hệ thống nhận biết bạn-thù (IFF) và máy tính kiểm soát vũ khí mới, khả năng mang các loại tên lửa AIM-9L Sidewinder và Selenia Aspide.

F-104S-ASA/M (Aggiornamento Sistemi d'Arma/Modificato – Cải tiến/nâng cấp hệ thống vũ khí) - 49 khung máy bay được nâng cấp vào năm 1998 lên tiêu chuẩn ASA/M với hệ thống định vị toàn cầu GPS, các hệ thống TACAN và Litton LN-30A2 INS mới, khung máy bay được tân trang, cải tiến việc hiển thị trong buồng lái. Mọi thiết bị liên quan đến tấn công được tháo bỏ. Những chiếc Starfighter cuối cùng được rút khỏi phục vụ thường trực vào tháng 12 năm 2004 và được tạm thời thay thế bằng những chiếc F-16 Fighting Falcon, trong khi chờ đợi được giao hàng những chiếc Eurofighter Typhoon.

CF-104

200 chiếc phiên bản Canada, do Canadair chế tạo theo giấy phép nhượng quyền và được tối ưu hóa cho vai trò tấn công hạt nhân, được trang bị radar NASARR R-24A với chế độ không-đối-không, khẩu pháo được loại bỏ (được phục hồi vào năm 1972), bổ sung thêm ngăn chứa nhiên liệu bên trong, và nhưng trang bị động cơ J79-OEL-7 của Canada với lực đẩy 10.000 lbf (44 kN) /15.800 lbf (70 kN).

CF-104D 38 chiếc phiên bản huấn luyện với bộ điều khiển kép của phiên bản CF-104, được chế tạo bởi Lockheed nhưng trang bị động cơ J79-OEL-7 của Canada. Một số sau này được chuyển cho Đan Mạch, Na Uy và Thổ Nhĩ Kỳ.

Tổng quan về sản xuất

Bảng dữ liệu trích từ Bowman, Lockheed F-104 Starfighter.

Ghi chú: [a] Một máy bay bị rơi khi bay thử nghiệm và không được tính đến.

Các nước sử dụng

Không quân Bỉ sử dụng những chiếc F-104G và TF-104G. Họ đã mua tổng cộng 101 chiếc F-104G do SABCA chế tạo và 12 chiếc TF-104G do Lockheed chế tạo (một chiếc F-104G bị rơi trước khi giao). Chúng phục vụ trong bốn phi đội: 23, 31 (tiêm kích-ném bom), 349 và 350 như là máy bay tiêm kích đánh chặn, và cuối cùng trong một đơn vị OCU. Không quân Bỉ sử dụng chúng từ ngày 14 tháng 2 năm 1963 đến 19 tháng 9 năm 1983, một số chiếc còn lại được chuyển cho Đài Loan (23 chiếc) và Thổ Nhĩ Kỳ (18 chiếc). 38 chiếc F-104G và ba chiếc TF-104G bị mất trong các tai nạn.

Không quân Hoàng gia Canada, và sau này là Quân đội Canada thống nhất, sử dụng 200 chiếc CF-104 do Canada chế tạo và 38 chiếc máy bay huấn luyện CF-104D có bộ điều khiển kép (do Lockheed chế tạo) từ năm 1962 đến năm 1986. Những chiếc CF-104 được trang bị thêm các thiết bị điện tử, bao gồm hệ thống tiếp nhận cảnh báo radar sau đuôi và trước mũi. Số lượng tổn thất khá cao với khoảng 110 chiếc bị rơi tại châu Âu. Việc sử dụng nhiều, chủ yếu là các phi vụ bay tầm thấp để ném bom và trinh, là nguyên nhân chính, trong khi thời tiết xấu góp phần gây ra gần 50% số tổn thất do tai nạn. Các khung máy bay có thời gian bay trung bình là 6.000 giờ bay khi được loại bỏ, gấp ba lần so với những chiếc F-104 của Đức. Những chiếc CF-104 và CF-104D dư ra sau đó được chuyển cho Đan Mạch, Na Uy và Thổ Nhĩ Kỳ.

Không quân Trung Hoa Dân Quốc sử dụng tổng cộng 281 máy bay, gồm những chiếc mua mới và máy bay dư ra thuộc các phiên bản F-104A, B, D, G, J, DJ, RF-104G và TF-104G. Những chiếc Starfighter được loại khỏi phục vụ vào năm 1997.

Không quân Đan Mạch ban đầu nhận được 25 chiếc F-104G do Canadair chế tạo theo giấy phép nhượng quyền và bốn chiếc Lockheed TF-104G trong Chương trình Viện trợ Quân sự. Những chiếc máy bay dư ra của Canada được chuyển giao trong những năm 1972 - 1974 bao gồm 15 chiếc CF-104 và bảy chiếc CF-104D. Có tổng cộng 51 chiếc Starfighter được Không quân Đan Mạch đưa vào hoạt động cho đến khi được cho nghỉ hưu vào năm 1986. Mười lăm chiếc F-104G và ba chiếc TF-104G dư ra được chuyển cho Đài Loan vào năm 1987.

Đức nhận được 916 chiếc F-104, bao gồm 749 chiếc F/RF-104G, 137 chiếc TF-104G và 30 chiếc F-104Fs, tạo nên lực lượng chiến đấu nòng cốt cho cả  Không quân và Hải quân. Vào lúc cao điểm giữa những năm 1970, Không quân Đức có năm phi đoàn tiêm kích-ném bom, hai phi đoàn tiêm kích đánh chặn và hai phi đoàn trinh sát chiến thuật trang bị F-104; trong khi Hải quân Đức có hai phi đoàn F-104 giữ vai trò tấn công duyên hải và trinh sát.

Những chiếc Starfighter bắt đầu phục vụ trong Không quân Đức vào tháng 7 năm 1960, và việc giao hàng được tiếp tục cho đến tháng 3 năm 1973. Chúng được giữ lại tại các đơn vị chiến đấu cho đến ngày 16 tháng 10 năm 1987, và được tiếp tục sử dụng cho các mục đích thử nghiệm cho đến tận ngày 22 tháng 5 năm 1991.

Hai phi đội trang bị RF-104G được chuyển đổi sang kiểu RF-4E Phantom vào đầu những năm 1970.

Hải quân Đức ban đầu sử dụng các tên lửa điều khiển AS.30 như là vũ khí đối hạm, nhưng sau đó chúng được thay thế bởi tên lửa điều khiển bằng radar AS.34 Kormoran có tầm bắn xa hơn và tinh tế hơn, cho phép tiến hành tấn công từ xa các tàu chiến của đối phương.

Những chiếc Starfighter của Đức có một tỉ lệ tai nạn lên đến mức đáng báo động. Trong phục vụ tại Đức, 292 chiếc trong tổng số 916 chiếc Starfighter đã bị rơi, làm thiệt mạng 115 phi công.

Không quân Hy Lạp nhận được 45 chiếc F-104G và sáu chiếc TF-104 mới trong chương trình Viện trợ Quân sự. Chúng được bổ sung bởi những chiếc Starfighter đã qua sử dụng được chuyển giao từ không lực các nước khác trong Khối NATO, bao gồm 79 chiếc của Đức, bảy chiếc của Hà Lan và chín chiếc của Tây Ban Nha. Những chiếc Starfighter bắt đầu phục vụ tại Hy Lạp từ tháng 4 năm 1964, được trang bị cho hai phi đoàn, và được rút khỏi phục vụ vào tháng 3 năm 1993.

Những chiếc F-104 là lực lượng chính của Không quân Italy (AMI, Aeronautica Militare Italiana) từ đầu những năm 1960 cho đến tận cuối thế kỷ 20. Chuyến bay đầu tiên của Không quân Italy là một chiếc F-104G do Lockheed chế tạo mang số hiệu MM6501 vào ngày 9 tháng 6 năm 1962; tuy nhiên, một phiên bản do Fiat/Aeritalia chế tạo đã cất cánh hai năm sau đó vào ngày 5 tháng 10 năm 1964. Italy ban đầu nhận được tổng cộng 105 chiếc F-104G, 24 chiếc TF-104G và 20 chiếc RF-104G, đưa vào hoạt động từ tháng 3 năm 1963. Đội máy bay này sau đó được bổ sung thêm 205 chiếc F-104S chế tạo nội địa và sáu chiếc TF-104G nguyên của Không quân Đức, nâng tổng số máy bay hoạt động lên đến 360 chiếc. Vào năm 1986, AMI là không lực sử dụng lớn nhất với 11 đơn vị tác chiến trang bị Starfighter. Cho đến năm 1997, Italy bị mất 137 chiếc F-104 (38%) trong tổng số 928.000 giờ bay (14,7 máy bay mỗi 100.000 giờ bay). Kiểu F-104 được chính thức cho nghỉ hưu khỏi các hoạt động của AMI sau một buổi lễ kỷ niệm tổ chức tại Pratica di Mare vào năm 2004.

Lực lượng Không lực Phòng vệ Nhật Bản sử dụng 210 chiếc máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không F-104J và 20 chiếc phiên bản huấn luyện F-104DJ có bộ điều khiển kép, được gọi tên là Eiko ("Vinh quang"), từ tháng 10 năm 1962 đến năm 1986, chỉ bị thiệt hại 36 chiếc trong sử dụng. Bảy phi đội tiêm kích chiếm ưu thế trên không từng sử dụng chúng: 201, 202, 203, 204, 205, 206 và 207. Những chiếc F-104 của Nhật từng đối mặt với những chiếc máy bay chiến đấu Liên Xô trong quá trình phục vụ này. Sau này nhiều chiếc được cải biến thành mục tiêu giả để thực hành tác xạ mục tiêu trên không.

Không quân Jordan sử dụng 29 chiếc F-104A và bốn chiếc F-104B được giao trong chương trình Viện trợ Quân sự vào năm 1967. Dưới sự kiểm soát của Hoa Kỳ, những chiếc máy bay này được tạm thời chuyển sang Thổ Nhĩ Kỳ trong Trận chiến Sáu ngày giữa Israel và các nước Ả-Rập. Sau khi được thay thế bằng những chiếc Northrop F-5 và Dassault Mirage F1 vào năm 1983, những chiếc còn lại được sử dụng như vật nghi trang trên sân bay.

Không quân Hoàng gia Hà Lan (Koninklijke Luchtmacht, hay KLu) sử dụng những chiếc F-104 chế tạo tại châu Âu. Có tổng cộng 138 chiếc Starfighter được giao hàng. Sau này nhiều chiếc máy bay của Hà Lan được chuyển cho Thổ Nhĩ Kỳ.

Vào năm 1963 Không quân Na Uy nhận được 19 chiếc F-104G do Canadair chế tạo và bốn chiếc TF-104G trong chương trình Viện trợ Quân sự. Sau đó được bổ sung thêm 18 chiếc CF-104 và bốn chiếc CF-104D dư ra từ Canada vào năm 1974. Những chiếc F-104 được rút khỏi phục vụ trong Không quân Na Uy vào mùa Đông năm 1982.

Pakistan là nước thứ hai tại Châu Á nhận được máy bay chiến đấu siêu thanh khi Không quân Pakistan được nhận những chiếc F-104A và F-104B Starfighter vào năm 1961 và là nước đầu tiên đưa chúng ra chiến đấu trong cuộc Chiến tranh Ấn Độ-Pakistan năm 1965. Sau cuộc chiến, năm chiếc F-104 còn lại phải nằm lại mặt đất do thiếu phụ tùng, hậu quả từ cuộc cấm vận quân sự của Mỹ. Chúng được thay thế bằng kiểu máy bay tiêm kích Dassault Mirage III do Pháp chế tạo.
 Tây Ban Nha
Không quân Tây Ban Nha (Ejercito del Aire) nhận được những chiếc F-104 của họ qua chương trình Viện trợ Quân sự, gồm 18 chiếc F-104G do Canadair chế tạo và ba chiếc TF-104G của Lockheed vào năm 1965. Những chiếc máy bay này được chuyển cho Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ khi chúng được thay thế bằng kiểu máy bay F-4 Phantom vào năm 1972. Điều đáng chú ý là không có chiếc máy bay nào bị mất do tai nạn trong suốt 17.000 giờ bay hoạt động tại Tây Ban Nha, cho dù phải ghi nhận là chiếc máy bay được sử dụng trong vai trò chủ định là máy bay tiêm kích đánh chặn và chủ yếu bay trong điều kiện thời tiết rất tốt.

Không quân Thổ Nhĩ Kỳ nhận được 48 chiếc F-104G và sáu chiếc TF-104G mới do Lockheed và Canadair sản xuất trong chương trình Viện trợ Quân sự, và được giao từ năm 1963. Sau đó họ đã mua trực tiếp thêm 40 chiếc máy bay đánh chặn F-104S mới của Fiat trong những năm 1974-1975. Thêm vào đó, tương tự như Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ cũng nhận được một số lượng lớn Starfighter dư ra từ nhiều nước trong khối NATO trong những năm 1970 và 1980, bao gồm 170 chiếc cũ của Đức, 53 chiếc của Hà Lan và 52 chiếc của Canada. Tổng cộng, Thổ Nhĩ Kỳ đã nhận được hơn 400 chiếc Starfighter từ nhiều nguồn khác nhau, cho dù nhiều chiếc trong số đó chỉ được tháo dỡ cung cấp phụ tùng chứ chưa bao giờ bay. Kiểu F-104 cuối cùng được rút khỏi phục vụ vào năm 1995.

Không quân Hoa Kỳ, là một phần của lực lượng thuộc Bộ chỉ huy Không quân Phòng không và Bộ chỉ huy Không quân Chiến thuật

Không quân Ghana mua 109 chiếc F-104G,RF-104G,TF-104G từ Messerschmitt,Fokker và SABCA vào năm 1965 sau đó nhận được một lượng lớn tiêm kích F-104G,TF-104G,RF-104G đã qua sử dụng của các nước Châu Âu.Chúng phục vụ cho nước này cho đến khi ngừng phục vụ vào năm 1998.
NASA sử dụng 11 chiếc F-104 (thuộc nhiều phiên bản khác nhau) từ năm [[Hàng không năm
1963|1963]] đến năm 1987.

Đặc điểm kỹ thuật (F-104G)

Nguồn: Quest for Performance

Đặc tính chung
 Đội bay: 01 người
 Chiều dài: 16,66 m (54 ft 8 in)
 Sải cánh: 6,36 m (21 ft 9 in)
 Chiều cao: 4,09 m (13 ft 6 in)
 Diện tích bề mặt cánh: 18,22 m² (196,1 ft²)
 Kiểu cánh: hai mặt lồi 3,36% gốc và chót cánh
 Diện tích cản: 0,31 m² (3,37 ft²)
 Hệ số nâng/lực cản: 0,0172
 Tỉ lệ dài/rộng cánh: 2,45
 Lực nâng của cánh: 514 kg/m² (105 lb/ft²)
 Trọng lượng không tải: 6.350 kg (14.000 lb)
 Trọng lượng có tải: 9.365 kg (20.640 lb)
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 13.170 kg (29.027 lb)
 Động cơ: 1 x động cơ General Electric J79-GE-11A turbo phản lực có đốt sau, lực đẩy 10.000 lbf (48 kN), lực đẩy có đốt sau 15.600 lbf (69 kN) mỗi động cơ

Đặc tính bay
 Tốc độ lớn nhất: 2.125 km/h (1.154 knot, 1.328 mph)
 Tầm bay tối đa: 2.623 km (1.420 nm, 1.630 mi)
 Bán kính chiến đấu: 670 km (365 nm, 420 mi)
 Trần bay: 15.000 m (50.000 ft)
 Tốc độ lên cao: 244 m/s (48.000 ft/min)
 Tỉ lệ lực đẩy/khối lượng: 0,54 với trọng lượng cất cánh tối đa (0,76 với trọng lượng có tải)
 Tỉ lệ lực nâng/lực cản: 9,2

Vũ khí
 1 x pháo M61 Vulcan 20 mm (0,787 in), 725 viên đạn
 1.800 kg (4.000 lb) vũ khí gắn trên 7 đế, bao gồm:
 4 × tên lửa không-đối-không AIM-9 Sidewinder hoặc
 Bom, rocket, các vũ khí khác

Tham khảo

 Bashow, David L. "Starwarrior: A First Hand Look at Lockheed's F-104, One of the Most Ambitious Fighters ever Designed!" Wings Vol. 16, no. 3, tháng 6 năm 1986.
 Bowman, Martin W. Lockheed F-104 Starfighter. Ramsbury, Marlborough, Wiltshire, UK: Crowood Press Ltd., 2000. ISBN 1-86126-314-7.
 Donald, David, ed. Century Jets. Norwalk, Connecticut: AIRtime Publishing, 2003. ISBN 1-880588-68-4.
 Drendel, Lou. F-104 Starfighter in action, Aircraft No. 27. Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, 1976. ISBN 0-89747-026-5.
 Fricker, John and Jackson, Paul. "Lockheed F-104 Starfighter". Wings of Fame. Volume 2 1996., p. 38-99. Aerospace Publishing. London. ISBN 1-874023-69-7.
 Green, William and Swanborough, Gordon. The Great Book of Fighters. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing, 2001. ISBN 0-7603-1194-3.
 Higham, Robin and Williams, Carol. Flying Combat Aircraft of USAAF-USAF (Vol.2). Manhattan, Kansas: Sunflower University Press, 1978. ISBN 0-8138-0375-6.
 Hobson, Chris. Vietnam Air Losses, USAF, USN, USMC, Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia 1961–1973. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2001. ISBN 1-85780-115-6.
 Jackson, Paul A. German Military Aviation 1956-1976. Hinckley, Leicestershire, UK: Midland Counties Publications, 1976. ISBN 0-904597-03-2.
 Kropf, Klaus. German Starfighters. Hinckley, Leicestershire, UK: Midland Counties Publications, 2002. ISBN 1-85780-124-5.
 Nicolli, Ricardo. "Starfighters in the AMI". Air International Volume 31, No. 6, tháng 12 năm 1986, p. 306-313, 321-322.
 Pace, Steve. Lockheed F-104 Starfighter. Oscela, Wisconsin: Motorbooks International, 1992. ISBN 0-87938-608-8.
 Reed, Arthur. F-104 Starfighter – Modern Combat Aircraft 9. London: Ian Allan Ltd., 1981. ISBN 0-7110-1089-7.
 Sgarlato, Nico. "F-104 Starfighter" (in Italian). Delta editions, Great Planes Monograph series, tháng 2 năm 2004.
 Stachiw, Anthony L. and Tattersall, Andrew. CF104 Starfighter (Aircraft in Canadian Service). St. Catharine's, Ontario: Vanwell Publishing Limited, 2007. ISBN 1-55125-114-0.

Liên kết ngoài
 Site of Chuck Yeager NF-104A crash
 Baugher's F-104 Index Page variants and operators

Nội dung liên quan

Máy bay liên quan
 Lockheed XF-104
 Canadair CF-104
 Aeritalia F-104S
 CL-1200 Lancer and X-27

Máy bay tương tự
 Grumman F-11 Tiger
 Dassault Mirage III
 Northrop F-5
 EWR VJ 101

Trình tự thiết kế
 F-101 - F-102 - XF-103 - F-104 - F-105 - F-106 - YF-107

Danh sách liên quan
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay quân sự Hoa Kỳ

F-104
F-0104 Starfighter
Bê bối hối lộ Lockheed
Máy bay trong chiến tranh Việt Nam
Máy bay tiêm kích Hoa Kỳ
Máy bay cường kích
Máy bay huấn luyện
Máy bay tiêm kích đánh chặn
Máy bay một động cơ
Máy bay phản lực
Máy bay cánh giữa
Máy bay một động cơ phản lực
Máy bay cường kích Hoa Kỳ


title: Ectoedemia stimulata

text:
Ectoedemia stimulata là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Meyrick năm 1913. Nó được tìm thấy ở Nam Phi (Nó đã dược miêu tả ở Transvaal).

Chú thích

Tham khảo

Ectoedemia


title: Bulbophyllum ulcerosum

text:
Bulbophyllum ulcerosum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

ulcerosum]]

U


title: Trentepohlia albilatissima

text:
Trentepohlia albilatissima là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Villetta Barrea

text:
Villetta Barrea là một đô thị thuộc tỉnh L'Aquila trong vùng Abruzzo của Ý. Ý. Đô thị này có diện tích 20 km², dân số năm 2005 là 649 người. Các đô thị giáp ranh gồm: Barrea, Civitella Alfedena, Scanno.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh L'Aquila


title: 19585 Zachopkins

text:
19585 Zachopkins (1999 NU7) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 13 tháng 7 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 19585 Zachopkins

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Alessandria del Carretto

text:
Alessandria del Carretto là một thị xã và comune  ở tỉnh Cosenza trong vùng Calabria miền nam nước Ý.
Đô thị Alessandria del Carretto có diện tích 39 ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 2007 là 745 người.
Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:
Các đô thị giáp ranh: Albidona, Castroregio, Cerchiara di Calabria, Oriolo, Plataci, San Paolo Albanese, Cersosimo, Terranova di Pollino.

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cosenza


title: Felicena dirpha

text:
Felicena dirpha là một loài bướm ngày thuộc họ Hesperiidae. Nó được tìm thấy ở New Guinea.

Phân loài
Felicena dirpha dirpha
Felicena dirpha albicilla (Joicey & Talbot, 1917) (New Guinea)
Felicena dirpha nota Evans, 1949

Chú thích

Tham khảo
Insects of Papua New Guinea
Felicena dirpha nota image

D
D
Động vật được mô tả năm 1832


title: Bão Durian (2006)

text:
Bão Durian (hay bão số 9 tại Việt Nam) là một siêu bão hình thành vào cuối tháng 11 năm 2006, gây ra thiệt hại lớn cho Philippines và Việt Nam. Tên "Durian" có nghĩa là trái sầu riêng.

Bão đã gây ra số lượng lớn người chết khi đổ bộ vào Philippines vào cuối tháng 11 khi mang theo bùn đất vùi lấp hàng loạt làng tại Mayon Volcano. Sau khi gây ra thảm họa tại Philippines, bão đi vào Biển Đông và yếu đi chút ít trước khi tiếp tục mạnh lên và đổ bộ vào Việt Nam gần Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 4 tháng 12 năm 2006, gây thiệt hại hơn 400 triệu USD.

Bão Durian càn quét qua các tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, Bến Tre, Tiền Giang, Vĩnh Long, Bạc Liêu, Cà Mau, Trà Vinh, Kiên Giang, Thành phố Hồ Chí Minh

Lịch sử khí tượng

Bão Durian hình thành như là một áp thấp nhiệt đới vào ngày 24 tháng 11 năm 2006 gần Chuuk. Nằm ở phía nam vùng khí áp suất cao, áp thấp này di chuyển theo hướng tây tây bắc, đi qua một khu vực có sức gió thấp và có tính phân kỳ cao. Cuối ngày 26, áp thấp mạnh lên thành bão nhiệt đới và được Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) đặt tên là Durian. Trong hai ngày tiếp theo bão đã mạnh lên khi tiếp cận Philippines. Sau khi đạt mức siêu bão vào ngày 29 tháng 11, Durian có giai đoạn mạnh lên nhanh chóng, với tốc độ gió trong 10 phút là 195 km/h. Bão lướt qua bờ biển phía Nam của Catanduanes ở cường độ này vào ngày 30 tháng 11, với kỷ lục gió giật lên đến 320 km/h.

Bão yếu đi chút ít khi nó đổ bộ vào vùng Bicol. Khi đổ bộ vào đất liền, bão đã suy thoái bớt, mặc dù nó vẫn giữ trạng thái bão khi xuất hiện trên Biển Đông vào ngày 1 tháng 12. Bão tiếp tục mạnh trở lại, với Durian đạt đỉnh điểm thứ cấp vào ngày 3 tháng 12. Sau đó, điều kiện khí tượng không thuận lợi khiến siêu bão suy yếu thành cơn bão nhiệt đới khi nó hướng về tây nam. Bão Durian đổ bộ vào miền Nam Việt Nam vào đầu ngày 5 tháng 12 ở mức bão nhiệt đới trước khi giảm dần thành áp thấp nhiệt đới. Áp thấp đi tiếp về phía tây và vượt qua bán đảo Malay. JMA đã ngừng theo dõi cơn bão vào ngày 6 tháng 12 khi nó vượt qua kinh độ 100°Đ.

Khác hoàn toàn với dự đoán ban đầu, bão Durian không ập vào Nam Trung bộ mà chạy dọc bờ biển, phá tan hoang các thị trấn, làng mạc ven biển Bình Thuận, Ninh Thuận rồi bất thần ập vào Bà Rịa-Vũng Tàu. Sau đó, tiếp tục “càn quét” các tỉnh Bến Tre, Tiền Giang, Cần Thơ...

Những thiệt hại

Philippines

Việt Nam
Tại Việt Nam, bão Durian làm 98 người chết và 1.770 người bị thương; làm sập khoảng 34.000 căn nhà, tốc mái gần 166.000 căn nhà.. Bà Rịa – Vũng Tàu, Bến Tre, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Trà Vinh thiệt hại lớn. Tổng thiệt hại tại Việt Nam ước tính trên 5.200 tỷ đồng.

Tại tỉnh Bình Thuận, hai mẹ con chị Trần Thị Thanh Lê và cháu Nguyễn Lê Văn (KP4, Tân An, TX La Gi) đã bị bức tường nhà thờ Đồng Tiến đè chết khi đang leo lên gác lửng nhà thờ tránh bão. Dù chuẩn bị phòng tránh khá chu đáo nhưng do mưa bão (có lúc đến 231,5mm) và gió lớn kéo dài đến 2 giờ nên Bình Thuận vẫn bị mất 628 tàu thuyền, sập 2.699 ngôi nhà và hàng ngàn hộ nghèo ven biển đứng trước nguy cơ đói khát, màn trời chiếu đất. Tổng thiệt hại gần 400 tỷ đồng.

Tại Bà Rịa-Vũng Tàu, khoảng 4 giờ 10 phút sáng, bão Durian tràn vào nhấn chìm 14 tàu thuyền và quật ngã hàng loạt cây cổ thụ ngay trung tâm TP biển xinh đẹp. Vợ anh Bùi Văn Thuận, ngụ tại đường Bình Giã, dù trú kỹ trong nhà vẫn bị tường đè chết, đứa con bị thương nặng. Chỉ từ 4-6 giờ sáng, bão Duraian đã cướp đi 48 sinh mạng và làm mất tích 10 người, bị thương 1.308 người. Thực tế, Bà Rịa - Vũng Tàu có ít nhất 28 người chết, 16 mất tích, 173 người bị thương, 21.447 nhà sập, tốc mái, 5 tàu thuyền chìm, phạm vi thiệt hại nặng nề trải dài sang các khu vực của tỉnh Đồng Nai.

Tại Tiền Giang, 2 người chết, 65 người mất tích. Nhà vườn Tiền Giang bị tàn phá khá nặng nề: 10.984 cây ăn trái bị ngã đổ, 680 ha lúa bị thiệt hại.

Tại tỉnh Bến Tre, “tâm bão” Durian, lúc 7 giờ sáng, chỉ trong 2 giờ hoành hành, gió giật đã phá tan tành thị xã và các huyện Bình Đại, Giồng Trôm, Mỏ Cày, Thạnh Phú, Ba Tri, Châu Thành. Riêng huyện Bình Đại bị thiệt hại nặng nề nhất, 6 người chết. Ngay trong ngày 5 tháng 12, đã chứng kiến đám ma chôn vội của bé Mai Thị Tường Vy (Thới Lai, Bình Đại). Anh Mai Thái Hòa - cha cháu - cho biết thân thể cháu bị tường đè dập nát. Tính chung, đến tối 6-10, đã có 14 người chết, 470 người bị thương, 86.598 căn nhà bị tốc mái, 29 tàu bị chìm, 700 phòng học bị sập, tốc mái, 19.307 căn nhà bị sập hoàn toàn. Theo lãnh đạo tỉnh: “Bến Tre khẩn thiết đề nghị Trung ương tạm ứng 50 tỷ để khắc phục hậu quả quá lớn do bão Durian gây ra. Tổng thiệt hại của xứ dừa ước tính 1.000 tỷ đồng. 3.558 người dân có nguy cơ bị đói”.

Sau đó những tỉnh như : Sóc Trăng, Bạc Liêu, Trà Vinh, Vĩnh Long đều bị bão tàn phá nặng nề. Khi bão rời đất lièn biển Tây thì có ít nhất 50 người thiệt mạng do bão. Đây được xem là cơn bão mạnh nhất vào miền Tây trong suốt 50 năm qua

Ghi chú

Chú thích

Durian
Durian
Durian
Việt Nam năm 2006
Sơ khai bão lũ
Typhoon
Bão tại Philippines


title: Lasioglossum griseipenne

text:
Lasioglossum griseipenne là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1929


title: Glyphonyx tamurai

text:
Glyphonyx tamurai là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Glyphonyx


title: Ptychohyla spinipollex

text:
Ptychohyla spinipollex là một loài ếch trong họ Nhái bén. Chúng là loài đặc hữu của Honduras.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Hình ảnh

Nguồn
 Cruz, G., Wilson, L.D. & McCranie, R. 2004. Ptychohyla spinipollex. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Ptychohyla
Động vật đặc hữu Honduras


title: Opostega stekolnikovi

text:
Opostega stekolnikovi là một loài bướm đêm thuộc họ Opostegidae. Nó được Koslov miêu tả năm 1985. Nó được tìm thấy ở former Liên Xô.

Chú thích

Tham khảo

Opostega


title: 9951 Tyrannosaurus

text:
9951 Tyrannosaurus là một tiểu hành tinh kiểu S thuộc vành đai chính. Nó bay quanh Mặt Trời theo chu kỳ 3.78 năm.

Được phát hiện ngày 15 tháng 11 năm 1990 bởi E. W. Elst Tên chỉ định của nó là "". On 21 tháng 11 năm 2002 nó được đổi tên "Tyrannosaurus" after Tyrannosaurus, a genus of large carnivorous dinosaur of the late Cretaceous.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh kiểu S
Được phát hiện bởi Eric Walter Elst
Thiên thể phát hiện năm 1990


title: Công thức Viète

text:
nhỏ|400px|Công thức Viète được in trong tác phẩm Variorum de rebus mathematicis responsorum, liber VIII xuất bản năm 1593 của François Viète

Trong toán học, công thức Viète là một công thức tích vô hạn biểu diễn giá trị của hai lần nghịch đảo hằng số toán học :

Ngoài ra, công thức này cũng có thể được biểu diễn bằng kí hiệu tích vô hạn:

Nhà toán học người Pháp François Viète công bố công thức vào năm 1593, và công thức này được đặt theo tên ông. Công thức Viète biểu diễn một hằng số bằng một chuỗi các phép tính dài vô hạn, nó cũng có thể biểu thị ý nghĩa chặt chẽ về mặt giới hạn, và cũng đánh dấu sự khởi đầu của giải tích toán học. Công thức này có một tốc độ hội tụ xác định, để từ đó có thể được sử dụng để tính số , tuy nhiên các phương pháp trước và sau khi công thức này ra đời lại có độ chính xác cao hơn. Công thức này cũng được sử dụng để tính toán sự chuyển động của hệ các lò xo kèm với khối lượng, ngoài ra cũng đóng vai trò như một ví dụ để thúc đẩy sự xuất hiện khái niệm độc lập thống kê.

Công thức Viète có thể được coi như một kết quả của chuỗi lồng nhau của cả chu vi và diện tích của một đa giác đều trong quá trình suy biến trở thành đường tròn. Cũng bằng việc sử dụng liên tục các công thức nhân đôi góc của lượng giác để suy ra các công thức tổng quát, Leonhard Euler đã thu được công thức Viète như một trường hợp đặc biệt của các công thức tổng quát nêu trên.

Dẫn nhập
François Viète (sinh năm 1540, mất năm 1603) là một luật sư người Pháp, làm việc trong viện cơ mật cho hai đời vua Pháp và là một nhà toán học nghiệp dư. Ông lần đầu tiên công bố công thức Viète vào năm 1593 trong công trình nghiên cứu Variorum de rebus mathematicis responsorum, liber VIII (dịch từ tiếng Latinh: Đáp án cho các vấn đề toán học, cuốn VIII). Trong thời gian này, các phương pháp nhằm tính xấp xỉ số  với độ chính xác khác nhau đã được biết đến rộng rãi. Phuơng pháp riêng của Viète có thể được coi như một lối tư duy khác cho ý tưởng của Archimedes của việc tính xấp xỉ chu vi một đường tròn bằng việc sử dụng đa giác đều nhiều cạnh. Ý tưởng này Archimedes đã giúp tìm được chặn giá trị của số :

Bằng việc công bố phương pháp tính của mình dưới dạng một công thức toán học, Viète lần đầu tiên đưa ra một ví dụ mà ngày nay được định nghĩa là tích vô hạn trong toán học, và cũng là ví dụ đầu tiên mà một công thức cụ thể có thể tính toán giá trị chính xác của số . Lần đầu tiên nền toán học châu Âu có một công thức mà một số được thể hiện bằng kết quả của một chuỗi các phép tính vô hạn. Eli Maor đã coi công thức Viète như dấu mốc khởi đầu cho giải tích toán học, trong khi Jonathan Borwein gọi sự xuất hiện của công thức này là "buổi bình minh của toán học hiện đại" (the dawn of modern mathematics).

Viète sử dụng công thức của chính mình để tính toán số  chính xác tới 9 chữ số thập phân sau dấu phẩy. Tuy nhiên, đây lại không phải là phép xấp xỉ số pi có độ chính xác cao nhất tại thời điểm đó, khi mà nhà toán học người Ba Tư Jamshid al-Kashi đã tính số  chính xác tới 16 chữ số thập phân sau dấu phẩy, tức là 9 chữ số nếu tính theo hệ lục thập phân vào năm 1424. Không lâu sau khi Viète công bố công thức của mình, Ludolph van Ceulen cũng đã sử dụng một phương pháp gần tương tự với công thức của Viète để tính toán số  chính xác tới 35 chữ số. Phương pháp tính này chỉ được công bố sau khi Ceulen qua đời vào năm 1610.

Công thức Viète không chỉ quan trọng về mặt toán học hay lịch sử toán học, mà còn có thể được sử dụng để giải thích cho sự tán sắc trong một hệ có vô số lò xo với khối lượng cho trước, để từ đó sự xuất hiện của số  làm tiền đề để giải thích giới hạn để một vận tốc pha thay đổi tính chất của nó. Thêm vào đó, một hệ quả được dẫn xuất từ công thức Viète là kết quả của phép toán với các số nguyên xuất hiện trong hệ Rademacher, từ đó giúp đưa ra các ví dụ nhằm định nghĩa khái niệm về độc lập thống kê.

Sự hội tụ của công thức Viète
Công thức Viète có thể được biểu diễn dưới dạng kết quả của một phép tính giới hạn

mà ở đó dãy số   được cho bởi công thức truy hồi

Với mỗi giá trị  xác định, biểu thức giới hạn là một phép tính hữu hạn các nhân tử, tuy nhiên khi  tiến dần tới vô cùng, kết quả giới hạn này càng ngày càng gần hơn tới kết quả của công thức Viète. François Viète đã nghiên cứu công thức Viète trước cả khi khái niệm về giới hạn và các chứng minh về sự hội tụ trong toán học ra đời; khi mà chứng minh đầu tiên cho việc tồn tại giới hạn nêu trên mới được tìm ra lần đầu tiên trong nghiên cứu của Ferdinand Rudio vào năm 1891.

Tốc độ hội tụ của một phép tính giới hạn có liên quan mật thiết tới số lượng biểu thức tham gia phép tính để đạt được một độ chính xác nhất định về mặt số chữ số trong một phép tính. Đối với công thức Viète, số lượng nhân tử và số chữ số tỉ lệ thuận với nhau, và kết quả của công thức Viète cho  nhân tử đầu tiên cho ra xấp xỉ số  với sự chính xác cho 0,6 chữ số. Tốc độ hội tụ này khá tương đồng với kết quả Wallis – một công thức cũng sử dụng tích vô hạn để tìm kiếm công thức tính số  ra đời vào năm 1656. Mặc dù công thức của bản thân Viète được chính ông sử dụng để tính số  với độ chính xác là chín chữ số sau dấu phẩy, một dẫn xuất khác với tốc độ hội tụ nhanh hơn được sử dụng để tính  tới khoảng vài nghìn chữ số.

Công thức liên quan
Công thức Viète có thể được coi như một trường hợp đặc biệt cho công thức liên quan tới hàm sinc. Nhà toán học Leonhard Euler được cho là người tìm ra công thức này hơn một thế kỷ sau đó:

Thay  vào công thức này, ta có:

Sau đó, biểu diễn từng nhân tử ở vế phải sử dụng công thức nhân đôi góc:

cho ta công thức Viète.

Ta cũng có thể thu được từ công thức Viète một công thức biểu thị trực tiếp giá trị của số  với vô số các căn bậc hai chữa số 2, nhưng chỉ sử dụng duy nhất một phép nhân:

Công thức này có thể được thu gọn lại dưới dạng dãy số:

Nhiều công thức cho số  và các hằng số khác như tỷ lệ vàng cũng có dạng công thức giống với công thức Viète khi sử dụng việc lồng các căn thức bậc hai hoặc các chuỗi vô hạn các công thức lượng giác.

Nguồn gốc

Viète thu được công thức này khi so sánh diện tích của các đa giác đều với số cạnh lần lượt là  và  cùng nội tiếp một đường tròn. Tỉ lệ đầu tiên khi so sánh diện tích của một hình vuông và một hình bát giác là  – cũng chính là nhân tử đầu tiên trong công thức Viète, nhân tử thứ hai thu được khi so sánh một hình bát giác với một hình 16 cạnh. Theo đó, chuỗi nhân tử này lồng nhau liên tục để cho ra tỉ lệ diện tích giữa hình vuông (đa giác đều đầu tiên) và đường tròn (trường hợp giới hạn của một đa giác có  cạnh). Ngoài ra, các nhân tử xuất hiện trong chuỗi phép nhân vô hạn cũng thể hiện tỉ lệ của chu vi chuỗi đa giác như cách lập luận trên.

Một cách khác để thu được công thức Viète được dựa trên các đẳng thức lượng giác và công thức Euler. Bằng việc liên tục sử dụng công thức nhân đôi góc

dẫn tới việc đưa ra một chứng minh bằng phép quy nạp rằng với mọi số nguyên ,

Biểu thức  tiến dần tới  khi mà  trong phép giới hạn tiến dần tới dương vô cùng. Bằng việc thay  sẽ cho ra được công thức Viète.

Xem thêm

 François Viète
 Tích vô hạn

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Tác phẩm Variorum de rebus mathematicis responsorum, liber VIII (công bố lần đầu năm 1593) của François Viète trên nền tảng Google Books. Công thức Viète nằm ở nửa sau của trang 30.

Pi
Tích vô hạn
Thuật toán số học máy tính


title: Callionima ramsdeni

text:
Callionima ramsdeni là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae, được tìm thấy ở Cuba. It was originally described by Clark năm 1920.
Nó tương tự như Callionima parce và Callionima falcifera falcifera nhưng nhỏ hơn.

Chú thích

Tham khảo

Callionima


title: Galeodea alcocki

text:
Galeodea alcocki, tên tiếng Anh: Alcock's False Tun, là một loài ốc biển lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cassidae, họ ốc kim khôi.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 50 mm và 115 mm

Phân bố
Chúng phân bố ở Vịnh Bengal và dọc theo Philippines.

Chú thích

Tham khảo
 Kreipl K. & Alf A. (2002) A new species of Galeodea Link, 1807 (Mollusca: Gastropoda: Cassidae) from the Philippine Islands. Novapex 3(2-3): 83-85
 Beu A.G. (2008) Recent deep-water Cassidae of the world. A revision of Galeodea, Oocorys, Sconsia, Echinophoria and related taxa, with new genera and species (Mollusca, Gastropoda). In Héros V., Cowie R.H. & Bouchet P. (eds), Tropical Deep-Sea Benthos 25. Mémoires du Muséum National d'Histoire Naturelle 196: 269-387.
page(s): 291

Liên kết ngoài
 Gastropods.com: Galeodea beui; truy cập: 23 tháng 2 năm 2011

Galeodea


title: Air Libya

text:
Air Libya (mã IATA = 7Q, mã ICAO = TLR) là hãng hàng không, trụ sở ở Tripoli, Libya. Hãng có căn cứ chính ở Sân bay quốc tế Tripoli và căn cứ phụ ở Sân bay quốc tế Benina, Benghazi.

Lịch sử

Air Libya được thành lập năm 1996 dưới tên"Air Libya Tibesti"và có các tuyến đường quốc nội cùng 1 tuyến quốc tế trong khu vực.

Các nơi đến
(Tháng 1/2005):

 Libya
 Benghazi
 Ghadames
 Kufra
 Sabha
 Sirte
 Tripoli.

 Sudan:
 El Fasher.

Đội máy bay
(Tháng 3/2008):

1 Antonov An-24RV
1 Antonov An-26
2 Boeing 727-200 (thuê của Air Algérie)
1 Boeing 737-200
1 Bombardier Dash 8 Q102 (do Medavia điều hành)
1 Ilyushin Il-76MD
1 Tupolev Tu-154B-2
5 Yakovlev Yak-40
2 Yakovlev Yak-40K
Đang đặt mua
2 Ilyushin Il-96-300
5 Antonov An-140

Tham khảo

Liên kết ngoài
Đội máy bay của Air Libya

Hãng hàng không Libya


title: Tetraloniella braunsiana

text:
Tetraloniella braunsiana là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1905.

Chú thích

Tham khảo

Tetraloniella
Động vật được mô tả năm 1905


title: Tào Ẩn công

text:
Tào Ẩn công (chữ Hán: 曹隱公; trị vì: 509 TCN-506 TCN), tên thật là Cơ Thông (姬通), là vị vua thứ 24 của nước Tào – chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Cơ Thông là con thứ của Tào Vũ công – vua thứ 20 nước Tào và em của Tào Bình công – vua thứ 21 nước Tào. Năm 510 TCN, ông giết cháu là Tào Thanh công lên làm vua, tức là Tào Ẩn công.

Năm 506 TCN, em của Tào Thanh công là Cơ Lộ giết Tào Ẩn công lên làm vua, tức là Tào Tĩnh công. Tào Ẩn công ở ngôi được 4 năm.

Xem thêm
Tào Thanh công
Tào Tĩnh công

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Quản Sái thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Tào
Vua Trung Quốc bị giết
Năm sinh thiếu
Mất năm 506 TCN


title: Hayanami (tàu khu trục Nhật)

text:
Hayanami (tiếng Nhật: 早波) là một tàu khu trục thuộc lớp Yūgumo của Hải quân Đế quốc Nhật Bản, từng hoạt động trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Hayanami được đặt lườn tại Xưởng hải quân Maizuru vào ngày 15 tháng 1 năm 1942, được hạ thủy vào ngày 19 tháng 12 năm 1942 và được đưa ra hoạt động vào ngày 31 tháng 7 năm 1943.

Vào ngày 7 tháng 6 năm 1944, trúng phải ngư lôi phóng từ tàu ngầm Harder của Hải quân Mỹ gần Tawitawi, cách 35 hải lý (65 km) về phía Đông Borneo, ở tọa độ . Chiếc tàu khu trục nổ tung và chìm với 208 người thiệt mạng; 45 người sống sót được chiếc tàu khu trục Urakaze cứu vớt.

Hayanami được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 10 tháng 8 năm 1944.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 CombinedFleet.com: Yugumo-class destroyers
 CombinedFleet.com: Hayanami history

Lớp tàu khu trục Yūgumo
Tàu khu trục của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Tàu khu trục trong Thế Chiến II của Nhật Bản
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Thái Bình Dương
Sự cố hàng hải năm 1944


title: Kalamaria

text:
Kalamariá ()  là một vùng ngoại ô và đô thị (Borough) của Khu vực đô thị Thessaloniki, nằm khoảng 7 km về phía đông nam của trung tâm thành phố Thessaloniki. Đó là các thành phố lớn thứ hai của Khu vực đô thị Thessaloniki (với dân số 87.255 người thời điểm năm 2001, với một sự gia tăng dân số là 8% kể từ khi cuộc điều tra dân số năm 1991.

Khu vực này có dân định cư lần đầu của con người trong thời tiền sử, và vẫn các khu định cư đó đã được tìm thấy xung quanh mũi Karabournaki.

Tên gọi Kalamaria tên là lần đầu tiên được sử dụng trong năm 1083 để chỉ khu vực phía Đông Nam của Thessaloniki, bao gồm nhưng không giới hạn khu vực của thành phố ngày nay. Trong thời kỳ Byzantine và thời kỳ Ottoman, khu vực chủ yếu là không có người ở, ngoại trừ một vài nhà nghỉ đánh cá.

Khu định cư đầu tiên được tạo ra trong đầu những năm 1920 cho những người tị nạn nhà từ cộng đồng người Hy Lạp ở Gruzia và Tiểu Á, đã bỏ trốn, hoặc bị buộc gửi đến Hy Lạp do hậu quả của cuộc chiến tranh Hy Lạp - Thổ Nhĩ Kỳ. Có tới 100.000 người tị nạn chuyển tới Thessaloniki, chủ yếu đến vùng ngoại ô của thành phố. Người tị nạn của gốc Pontic chủ yếu là di dời vào Kalamaria, và dân số của thành phố chủ yếu có nguồn gốc Pontic cho đến ngày nay.

Kalamaria đã chứng kiến sự tăng trưởng đáng kể gần đây như là một phần của một sự thay đổi dân số từ các khu vực nông thôn và thành thị đến các khu vực ngoại thành, đặc biệt là cho những người phía đông của Thessaloniki. Giữa cuộc tổng điều tra năm 1981 và 2001, dân số của Kalamaria tăng khoảng 36.000 người (69%). Cho đến năm 1943, Kalamaria là một phần của Chính quyền thành phố Thessaloniki. Ngày 01 tháng 1 năm 1943, nó đã trở thành một đơn vị hành chính thống nhất độc lập.

Tham khảo

Thành phố của Hy Lạp


title: Boulzicourt

text:
Boulzicourt  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Xã của Ardennes


title: Neocorynura rutilans

text:
Neocorynura rutilans là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

Neocorynura
Động vật được mô tả năm 1904


title: Fesmy-le-Sart

text:
Fesmy-le-Sart  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Fesmylesart


title: Coenobius weisei

text:
Coenobius weisei là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lopatin miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Coenobius


title: Pachybrachis saudicus

text:
Pachybrachis saudicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lopatin miêu tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Pachybrachis


title: Trematocara kufferathi

text:
Trematocara kufferathi là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, và Zambia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Bigirimana, C. 2005. Trematocara kufferathi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2007.

Trematocara


title: Conomurex persicus

text:
Conomurex persicus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Strombidae, họ ốc nhảy.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Conomurex
Động vật được mô tả năm 1821


title: Trochidrobia minuta

text:
Trochidrobia minuta là một loài động vật chân bụng thuộc họ Hydrobiidae. Đây là loài đặc hữu của Úc.

Chú thích

Tham khảo

Động vật chân bụng Úc
Trochidrobia
Động vật sắp nguy cấp Úc
Động vật được mô tả năm 1989


title: Cảng New York và New Jersey

text:
Cảng New York và New Jersey bao gồm các tuyến đường thủy ở cửa sông trong vùng đô thị New York với một khu cảng bao quanh một khu vực bán kính khoảng 40 km (25 dặm) từ tượng đài Nữ thần Tự do. Hệ thống các vùng biển dọc theo 1.050 km (650 dặm) bờ biển trong vùng lân cận của Thành phố New York và New Jersey miền Đông Bắc được coi là một trong những hải cảng tự nhiên đẹp nhất thế giới. Cảng New York và New Jersey có lượng hàng hóa theo tải trọng đứng thứ ba ở Hoa Kỳ và mức độ tấp nập vào hàng bậc nhất ở Đông Duyên hải Hoa Kỳ.

Xem thêm
 Tượng Nữ thần Tự do

Tham khảo

New York và New Jersey
Địa lý New Jersey
Địa lý thành phố New York
Nước ở New Jersey
Giao thông đường thủy New York


title: Hyposmocoma humerovittella

text:
Hyposmocoma humerovittella là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó là loài đặc hữu của Oahu. Loài địa phương ở núi Waianae, nơi nó được tim thấy ở độ cao 3,000 feet.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Hyposmocoma
Loài đặc hữu của Hawaii


title: .do

text:
.do là tên miền Internet cấp cao nhất dành cho quốc gia (ccTLD) của Cộng hòa Dominica. Được quản lý bởi NIC.DO từ năm 1991.

Đăng ký tên miền cấp 3 dưới những tên miền cấp 2 sau:
 .do:  Sử dụng chính
 art.do:  Liên quan tới nghệ thuật
 com.do:  Tổ chức thương mại
 edu.do:  Liên quan tới giáo dục
 gob.do / gov.do:  Cơ quan chính phủ
 mil.do:  Quân đội
 net.do:  Nhà cung cấp dịch vụ Internet
 org.do:  Các tổ chức phi lợi nhuận
 sld.do:  Cơ quan y tế, sức khỏe

Tham khảo

Liên kết ngoài
 IANA.do whois information

D o
D o

sv:Toppdomän#D


title: Ligny-le-Ribault

text:
Ligny-le-Ribault là một xã trong tỉnh Loiret, vùng Centre-Val de Loire bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 84-117 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Lignyleribault


title: 30 tháng 10

text:
Ngày 30 tháng 10 là ngày thứ 303 (304 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 62 ngày trong năm.

Sự kiện
1644 – Thuận Trị Đế Phúc Lâm đăng quang hoàng đế tại Tử Cấm thành Bắc Kinh, khẳng định địa vị của nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc.
1485 – Henry VII làm lễ đăng quang quốc vương Anh.
1864 – Chiến tranh Schleswig lần thứ hai kết thúc với kết quả là Đan Mạch từ bỏ mọi tuyên bố chủ quyền với Schleswig, Holstein, Lauenburg; các lãnh thổ này chuyển sang nằm dưới quyền cai quản của Phổ và Áo.
1973 – Cầu Bosphorus tại Istanbul hoàn thành, trở thành cây cầu thứ hai kết nối châu Á và châu Âu qua eo biển Bosphore thuộc Thổ Nhĩ Kỳ.
1941 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Quân Đức bắt đầu bao vây Sevastopol của Liên Xô, và chiếm được thành phố vào tháng 7 năm sau.
1961 – Liên Xô thử nghiệm bom hydro Tsar Bomba trên quần đảo Novaya Zemlya; bom có đương lượng nổ 50 Mt, là thiết bị nổ lớn nhất từng được phát nổ, hạt nhân hoặc các hình thức nổ khác.
1995 – Trong cuộc trưng cầu dân ý độc lập lần thứ nhì, hơn một nửa cử tri tỉnh Québec chống lại việc ly khai khỏi Canada.

Sinh
 1218 – Thiên hoàng Chūkyō của Nhật Bản
 1513 – Jacques Amyot, Nhà văn Pháp
 1624 – Paul Pellisson, Nhà văn Pháp
 1735 – John Adams, nhà lãnh đạo cách mạng và tổng thống của Mỹ.
 1751 – Richard Sheridan, Nhà soạn kịch Ai–len
 1762 – André Chénier, Nhà văn Pháp
 1786 – Philippe–Joseph Aubert de Gaspé, Nhà văn, nhà chính trị Pháp và Canada
 1799 – Ignace Bourget, Giám mục Thiên chúa giáo La Mã
 1821 – Fyodor Dostoevsky, Nhà văn Nga
 1839 – Alfred Sisley, Nghệ sĩ Pháp
 1844 – Harvey W. Wiley, Nhà hoá học Mỹ
 1847 – Galileo Ferraris, Nhà vật lý Ý
 1857 – Georges Gilles de la Tourette, Nhà thần kinh học của Pháp.
 1861 – Antoine Bourdelle, Nhà điêu khắc người Pháp
 1871 – Paul Valery, Nhà thơ Pháp
 1871  – Buck Freeman, Cầu thủ bóng chày
 1882 – William Halsey, Jr, Đô đốc Mỹ
 1882  – Günther von Kluge, Thống chế Đức
 1885 – Ezra Pound, Nhà thơ Mỹ
 1886 – Zoe Akins, Nhà soạn kịch Mỹ
 1893 – Charles Atlas
 1893  – Roland Freisler, Nhà chính trị đảng Đức quốc xã
 1894 – Jean Rostand, Nhà sinh vật học, triết học người Pháp
 1895 – Gerhard Domagk, Nhà vi khuẩn học người Đức từng nhận giải nobel
 1895  – Dickinson W. Richards, Bác sĩ Mỹ người từng nhận giải Nobel
 1896 – Ruth Gordon, Nữ diễn viên Mỹ
 1897 – Rex Cherryman, Nam diễn viên Mỹ
 1898 – Bill Terry, Tuyển thủ bóng chày
 1900 – Ragnar Granit Nhà khoa học nghiên cứu về thần kinh từng đạt giải Nobel
 1906 – Giuseppe Farina, Tay đua ôtô người Ý
 1909 – Homi J. Bhabha, Nhà vật lý Indian
 1911 – Ruth Hussey, Nữ diễn viên Mỹ
 1914 – Richard E Holz, Nhà soạn nhạc người Mỹ
 1915 – Fred Friendly, Nhà báo Mỹ
 1916 – Leon Day, Tuyển thủ bóng chày
 1917 – Nikolai Vasilievich Ogarkov, Nguyên soái Xô Viết
 1917  – Maurice Trintignant, Tay đua xe ôtô người Pháp
 1927 – Joe Adcock
 1928 – Daniel Nathans, Nhà vi trùng học người Mỹ, từng nhận giải Nobel
 1930 – Nestor Almendros, Nhà điện ảnh Tây Ban Nha
 1930  – Clifford Brown, Người nổi tiếng và có ảnh hưởng lớn đến nhạc jazz
 1932 – Louis Malle, Đạo diễn phim người Pháp
 1934 – Frans Brüggen, Nhạc trưởng người Hà Lan
 1935 – Agota Kristof, Nhà văn Hung Ga Ri
 1935  – Michael Winner, Đạo diễn phim người British
 1935  – Jim Perry,Tuyển thủ bóng chày (người ném bóng)
 1935  – Robert Caro, Nhà viết tiểu sử Mỹ
 1936 – Polina Astakhova, Vận động viên thể dục Ukrainia
 1937 – Claude Lelouch, Đạo diễn phim người Pháp
 1939 – Leland H. Hartwell, Nhà khoa học Mỹ người từng nhận giải Nobel y học
 1939  – Grace Slick, Ca sĩ Mỹ
 1939  – Edward Holland, Jr., Ca sĩ Mỹ
 1940 – Ed Lauter, Nam diễn viên Mỹ
 1941 – Theodor W. Hänsch, Nhà vật lý Đức, người từng nhận giải thưởng Nobel
 1941  – Otis Williams, Ca sĩ Mỹ
 1943 – Joanna Shimkus, Nữ diễn viên Canada
 1945 – Henry Winkler, Nam diễn viên Mỹ
 1947 – Timothy B. Schmit, Người chơi ghita bass (Eagles)
 1951 – Harry Hamlin, Nam diễn viên Mỹ
 1953 – Charles Martin Smith, Nam diễn viên Mỹ
 1956 – Juliet Stevenson, Nữ diễn viên Anh
 1957 – Kevin Pollak, Nam diễn viên Mỹ
 1958 – Joe Delaney, Cầu thủ bóng đá Mỹ
 1960 – Diego Armando Maradona, Cầu thủ bóng đá Argentina (m. 2020)
 1961 – Scott Garrelts, Cầu thủ bóng chày
 1962 – Courtney Walsh, Cầu thủ chơi cricke ở phía Tây Indian
 1963 – Kristina Wagner, Nữ diễn viên Mỹ
 1965 – Gavin Rossdale, Nhạc sĩ Anh
 1966 – Scott Innes, Diễn viên lồng tiếng Mỹ
 1970 – Maja Tatic, Ca sĩ Bosnia
 1970  – Nia Long, Nữ diễn viên Mỹ
 1973 – Adam "Edge" Copeland, Đô vật chuyên nghiệp Canada
 1973  – Silvia Corzo
 1976 – Stern John, Cầu thủ bóng đá người Trinidadia
 1978 – Martin Dossett, Cầu thủ bóng đá Mỹ
 1979 – Yukie Nakama, Nữ diễn viên Nhật Bản
 1980 – Sarah Carter, Nữ diễn viên Canada
 1981 – Jun Ji-huyn,diễn viên nữ Hàn Quốc
 1981 – Ivanka Trump, Nhà thiết kế người Mỹ, con gái của Donald Trump
 1983 – Iain Hume, Cầu thủ bóng đá Canada
 1984 – Eva Pigford, Nữ diễn viên nhà thiết kế người Mỹ
 1989 – Nastia Liukin, Vận động viên thể dục người Mỹ
2000 - Giselle, ca sĩ người Nhật, thành viên nhóm nhạc nữ Hàn Quốc (aespa)

Mất
1860 – Tân Bình Quận công Nguyễn Phúc Miên Phong, hoàng tử con vua Minh Mạng nhà Nguyễn (s. 1824)
1998 – Lâm Văn Phát, Trung tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa (s. 1920)
2017 – Kim Joo Hyuk, nam diễn viên người Hàn Quốc
2018 – Kim Dung, nhà văn người Trung Quốc

Những ngày lễ và kỷ niệm
 Ngày tưởng niệm các nạn nhân của đàn áp chính trị tại Nga và các quốc gia hậu Xô viết.

Tham khảo

Tháng mười
Ngày trong năm


title: Anabathra

text:
Anabathra là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Noctuidae


title: Bất đẳng thức Hoeffding

text:
Trong lý thuyết xác suất, bất đẳng thức Hoeffding cho một chặn trên của xác suất một tổng các biến ngẫu nhiên sai lệch với giá trị kỳ vọng. Bất đẳng thức Hoeffding được chứng minh bởi Wassily Hoeffding.

Giả sử

là các biến ngẫu nhiên độc lập. Giả sử  gần như chắc chắn bị chặn; nghĩa là, với mọi  ta có

Giá trị trung bình thực nghiệm của các biến đó là

Ta có các bất đẳng thức sau (Hoeffding 1963, định lý 2 ):

cho mọi giá trị t dương. Ở đây  là giá trị kỳ vọng của .

Các bất đẳng thức này là trường hợp đặc biệt của bất đẳng thức Azuma–Hoeffding và của một bất đẳng thức tổng quát hơn nữa là bất đẳng thức Bernstein trong lý thuyết xác suất, chứng minh bởi Sergei Bernstein năm 1923. Chúng cũng là trường hợp đặc biệt của bất đẳng thức McDiarmid.

Các bất đẳng thức này cũng đúng khi  được chọn không thay thế; trong trường hợp này chúng không còn độc lập. Bài báo của Hoeffding cũng chứa một chứng minh của mệnh đề này. Bài báo của Serfling  chứa một chặn trên chặt hơn một chút trong trường hợp lấy mẫu không thay thế.

Xem thêm
Bất đẳng thức Bennett
Bất đẳng thức Chebyshev
Bất đẳng thức Markov
Bất đẳng thức Chernoff
Bổ đề Hoeffding

Tham khảo

Bất đẳng thức xác suất


title: Danh sách đơn vị hành chính Thượng Hải

text:
Thành phố Thượng Hải, Trung Quốc được chia ra thành các đơn vị hành chính sau:

 19 đơn vị cấp huyện
 9 khu (quận) nội thành
 4 khu (quận) ven nội thành
 5 khu (quận) ngoại thành
 1 huyện
 220 đơn vị cấp hương
 114 trấn/ thị trấn
 3 hương/ xã
 103 nhai đạo

Ở cấp dưới (không phải đơn vị hành chính) được chia thành 3393 khu dân cư và 2037 ủy hội thôn.

Tất cả các đơn vị hành chính này được giải thích chi tiết trong bài phân cấp hành chính Trung Quốc. Danh sách sau chỉ liệt kê các đơn vị hành chính cấp huyện của Thượng Hải.

Tham khảo

Thượng Hải
Thượng Hải
Đơn vị cấp huyện Thượng Hải


title: Uvariastrum zenkeri

text:
Uvariastrum zenkeri là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Loài này có ở Cameroon và Nigeria. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Uvariastrum zenkeri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Uvariastrum
Thực vật Cameroon
Thực vật Nigeria


title: Ruth

text:
Ruth  có thể đề cập đến:
Ruth (nhân vật trong Thánh Kinh)
798 Ruth
Katherine Patricia Ruth

Xem thêm


title: Hylaeus extensus

text:
Hylaeus extensus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1916.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

E
Động vật được mô tả năm 1916


title: Tetralonia albida

text:
Tetralonia albida là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Lepeletier mô tả khoa học năm 1841.

Chú thích

Tham khảo

Tetralonia
Động vật được mô tả năm 1841


title: Neuville-en-Verdunois

text:
Neuville-en-Verdunois  là một xã thuộc tỉnh Meuse trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 275 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Neuvilleenverdunois


title: Hygrotus quinquelineatus

text:
Hygrotus quinquelineatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Zetterstedt miêu tả khoa học năm 1828.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hygrotus


title: Haplosomoides krisha

text:
Haplosomoides krisha là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Maulik miêu tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Haplosomoides


title: Dactylolabis laticellula

text:
Dactylolabis laticellula là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dactylolabis
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Stictea

text:
Stictea là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae, họ Tortricidae Tortricidae.

Các loài
Stictea charopa (Meyrick, 1888)
Stictea coriariae (Oku, 1974)
Stictea cryptosema (Diakonoff, 1983)
Stictea dilacerata (Meyrick, 1929)
Stictea discobola (Diakonoff, 1968)
Stictea dolopaea (Meyrick, 1905)
Stictea dyselia (Turner, 1946)
Stictea ejectana (Walker, 1863)
Stictea emplasta (Meyrick, 1901)
Stictea fenestrata (Walsingham, 1907)
Stictea glaucothoe (Meyrick, 1927)
Stictea infensa (Meyrick, 1911)
Stictea inobtrusa (Diakonoff, 1968)
Stictea limnephilana (Meyrick, 1881)
Stictea macropetana (Meyrick, 1881)
Stictea mygindiana ([Denis & Schiffermuller], 1775)
Stictea sphenophora (Turner, 1946)

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Olethreutini


title: Umargam INA

text:
Umargam INA là một thị xã và là một khu vực công nghiệp quy hoạch (industrial notified area) của quận Valsad thuộc bang Gujarat, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Umargam INA có dân số 3520 người. Phái nam chiếm 58% tổng số dân và phái nữ chiếm 42%. Umargam INA có tỷ lệ 83% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 86%, và tỷ lệ cho phái nữ là 78%. Tại Umargam INA, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Gujarat


title: Hibiki (tàu khu trục Nhật)

text:
Hibiki (tiếng Nhật: 響) là một tàu khu trục hạng nhất của Hải quân Đế quốc Nhật Bản, thuộc lớp Fubuki, (cũng là chiếc thứ hai trong lớp Akatsuki nếu như xem đây là một lớp tàu riêng biệt), được chế tạo trong giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến. Khi được đưa vào hoạt động, những con tàu này là những tàu khu trục mạnh mẽ nhất thế giới. Chúng phục vụ như những tàu khu trục hàng đầu trong những năm 1930, và tiếp tục là những vũ khí lợi hại trong cuộc Chiến tranh Thái Bình Dương.

Thiết kế và chế tạo
Việc chế tạo lớp tàu khu trục Fubuki tiên tiến được chấp thuận vào năm tài chính 1923 như một phần của chương trình có tham vọng cung cấp cho Hải quân Đế quốc Nhật Bản một ưu thế về chất lượng so với những tàu chiến hiện đại nhất của thế giới. Khả năng thể hiện của lớp Fubuki là một bước nhảy vọt so với các thiết kế tàu khu trục trước đó, nên chúng được gọi là các "tàu khu trục đặc biệt" (tiếng Nhật: 特型 - Tokugata). Kích thước lớn, động cơ mạnh mẽ, tốc độ cao, bán kính hoạt động lớn và vũ khí trang bị mạnh chưa từng có khiến cho các tàu khu trục này có được hỏa lực tương đương nhiều tàu tuần dương hạng nhẹ của hải quân các nước khác. Lớp phụ Akatsuki là một phiên bản cải tiến của Fubuki, có dáng vẽ bên ngoài hầu như giống nhau, nhưng tích hợp những thay đổi trong hệ thống động lực.

Hibiki, được chế tạo tại xưởng hải quân Maizuru ở Osaka, là chiếc thứ hai trong loạt tàu cải tiến Kiểu III dựa trên Fubuki, bao gồm kiểu tháp pháo có thể nâng các khẩu pháo chính 127 mm (5 inch)/50 caliber Kiểu 3 lên một góc 75° so với nguyên thủy 40°, cho phép sử dụng chúng như pháo lưỡng dụng có thể chống lại máy bay. Hibiki được đặt lườn vào ngày 21 tháng 2 năm 1930. Nó được hạ thủy vào ngày 16 tháng 6 năm 1932 và đưa ra hoạt động vào ngày 31 tháng 3 năm 1933.

Lịch sử hoạt động
Sau khi hoàn tất, cùng với các tàu khu trục chị em Inazuma, Akatsuki và Ikazuchi, Hibiki được phân về Hải đội Khu trục 6 thuộc Hạm đội 1 Hải quân Đế quốc Nhật Bản và tham gia các hoạt động trong cuộc Chiến tranh Trung-Nhật. Giống như những chiếc cùng kiểu, nó được cải biến vào giữa những năm 1930 nhằm khắc phục những khiếm khuyết trong thiết kế đồng thời để nâng cao đặc tính chiến đấu.

Vào lúc xảy ra cuộc tấn công Trân Châu Cảng, Hibiki được phân về Hải đội Khu trục 6 của Đội khu trục 1 thuộc Hạm đội 1 Hải quân Đế quốc Nhật Bản, và đã được bố trí từ Quân khu Hải quân Mako để hỗ trợ cho Lực lượng Viễn chinh Phương Nam của Đô đốc Nobutake Kondō tiến hành các chiến dịch đổ bộ lên Malaya và chiếm đóng Philippines, tiếp tục hỗ trợ các hoạt động tiếp theo tại Philippine cho đến cuối tháng 3 năm 1942.

Sau khi quay trở về Xưởng hải quân Yokosuka để sửa chữa vào tháng 4 năm 1942, Hibiki được phân công hoạt động tại vùng biển phía Bắc. Nó được bố trí từ Quân khu Bảo vệ Ōminato để hỗ trợ cho Lực lượng Phía Bắc của Đô đốc Boshirō Hosogaya chiếm đóng đảo Kiska trong Chiến dịch Quần đảo Aleut vào tháng 5 và tháng 6 năm 1942. Nó bị hư hại vào ngày 12 tháng 6 tại Kiska bởi một cuộc tấn công của các thủy phi cơ PBY Catalina của Hải quân Hoa Kỳ, và bị buộc phải rút lui Ōminato vào cuối tháng 6. Công việc sửa chữa tại Yokosuka kéo dài cho đến tháng 10.

Từ tháng 11 năm 1942 đến cuối tháng 4 năm 1943, Hibiki phục vụ như là tàu hộ tống cho các tàu sân bay Unyō và Taiyō trong nhiều nhiệm vụ khác nhau giữa Yokosuka and Truk, ngoại trừ thời gian một tháng trải qua trong ụ tàu tại Yokosuka vào tháng 1 năm 1943. Từ tháng 5 năm 1943, Hibiki quay trở lại các vùng biển phía Bắc, tuần tra ngoài khơi bờ biển Hokkaidō và quần đảo Kurile. Sau đó Hibiki đã trợ giúp vào việc triệt thoái lực lượng Nhật Bản còn lại tại quần đảo Aleut trong suốt tháng 8.

Sau khi được bảo trì tại Yokosuka vào tháng 9, Hibiki được gửi đến Thượng Hải, nơi nó hộ tống một đoàn tàu chuyển binh lính đến Truk và Rabaul. Cho đến cuối tháng 11, nó được phân công hộ tống các đoàn tàu vận tải chở dầu giữa Balikpapan, Singapore và Truk; cũng như nhiệm vụ vận tải tốc độ cao giữa Truk, Ponape và nhiều đảo khác nhau trong quần đảo Caroline. Nó đã cứu vớt những người còn sống sót từ chiếc tàu chở dầu Terukawa Maru bị trúng ngư lôi vào ngày 21 tháng 12. Từ cuối tháng 12 năm 1943 đến tháng 4 năm 1944, Hibiki hoạt động hộ tống cho các tàu sân bay Hiyō, Ryūhō và Chiyoda trong nhiều nhiệm vụ khác nhau tại khu vực Tây Thái Bình Dương và Đông Ấn thuộc Hà Lan. Nó quay trở về Xưởng hải quân Kure để bảo trì vào tháng 4, trong đó nhiều vũ khí phòng không được bổ sung vào chỗ một tháp pháo chính được tháo bỏ.

Trong tháng 5 và tháng 6 năm 1944, Hibiki hộ tống các đoàn tàu vận tải chở dầu. Vào ngày 14 tháng 5, nó đã cứu vớt 125 người sống sót từ tàu khu trục chị em Inazuma bị trúng ngư lôi. Trong Trận chiến biển Philippine, Hibiki được bố trí về Lực lượng Tiếp tế thứ nhất, và đã chịu đựng thiệt hại nhẹ cùng hai người thiệt mạng do các đợt tấn công bắn phá của máy bay Mỹ.

Trong tháng 8, Hibiki hộ tống hai đoàn tàu vận tải từ Moji đến Cao Hùng và Okinawa. Vào tháng 9, sau khi rời Cao Hùng cùng một đoàn tàu vận tải hướng đến Manila, Hibiki trúng phải ngư lôi phóng từ tàu ngầm Mỹ USS Hake. Vụ nổ gần như phá hủy toàn bộ mũi tàu, và nó phải rút lui về Yokosuka để sửa chữa.

Vào ngày 25 tháng 1 năm 1945, Hibiki được phân về Hải đội Khu trục 7 thuộc Hạm đội 2 Hải quân Đế quốc Nhật Bản, nhưng được giữ lại vùng biển Nội địa Nhật Bản. Sau đó nó được tái bố trí đến Hạm đội Hộ tống thứ nhất vào tháng 5, và được chuyển đến Quân khu Hải quân Kure, nơi nó hoạt động như một tàu bảo vệ cho đến khi Nhật Bản đầu hàng. Sau khi chiến tranh kết thúc, nó được giải giáp và được sử dụng như một tàu hồi hương. Hibiki được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 5 tháng 10 năm 1945.

Phục vụ cùng Hải quân Xô Viết
Vào ngày 5 tháng 4 năm 1947, Hibiki được chuyển giao cho Liên Xô tại Nahodka như một chiến lợi phẩm, và đưa vào hoạt động cùng Hải quân Liên Xô dưới tên gọi Verniy (Верный), sau khi được tái vũ trang bằng vũ khí do Xô Viết chế tạo: 6 pháo 130 mm, 7 pháo 25 mm, 4 đến 6 súng máy 12,7 mm và 6 ống phóng ngư lôi 533 mm. Nó được đưa ra phục vụ cùng Hạm đội Thái Bình Dương Liên Xô đặt căn cứ tại Vladivostok từ ngày 7 tháng 7 năm 1947. Nó được đổi tên một lần nữa thành Dekabrist (Декабрист) vào ngày 5 tháng 7 năm 1948. Nó được cho ngừng hoạt động vào ngày 20 tháng 2 năm 1953 và được tháo dỡ sau đó.

Danh sách thuyền trưởng
 Thiếu tá Matsuro Eguchi (sĩ quan trang bị trưởng): 15 tháng 11 năm 1932 - 30 tháng 1 năm 1933; thăng Trung tá 1 tháng 12 năm 1932
 Trung tá Matsuro Eguchi: 30 tháng 1 năm 1933 - 1 tháng 8 năm 1934
 Trung tá Heitaro Edo: 1 tháng 8 năm 1934 - 21 tháng 11 năm 1935
 Trung tá Masami Ban: 21 tháng 11 năm 1935 - 1 tháng 12 năm 1936
 Thiếu tá Yoshio Inoue: 1 tháng 12 năm 1936 - 13 tháng 7 năm 1937
 Thiếu tá Katsuo Shiba: 13 tháng 7 năm 1937 - 1 tháng 12 năm 1937
 Trung tá Sadaichi Mizobatane: 1 tháng 12 năm 1937 - 1 tháng 12 năm 1938
 Thiếu tá Jiro Okamoto: 1 tháng 12 năm 1938 - 15 tháng 10 năm 1939
 Thiếu tá Michio Oka: 15 tháng 10 năm 1939 - 15 tháng 10 năm 1940
 Thiếu tá Risaku Hayashi: 15 tháng 10 năm 1940 - 25 tháng 9 năm 1941; thăng Trung tá 15 tháng 11 năm 1940
 Thiếu tá Hagumu Ishii: 25 tháng 9 năm 1941 - 13 tháng 8 năm 1942
 Thiếu tá Shunsaku Kudo: 13 tháng 8 năm 1942 - 10 tháng 12 năm 1942
 Thiếu tá Takuji Mori: 10 tháng 12 năm 1942 - 25 tháng 11 năm 1943
 Trung tá Eikichi Fukushima: 25 tháng 11 năm 1943 - 18 tháng 7 năm 1945
 Thiếu tá Hajime Sonozuki: 18 tháng 7 năm 1945 - 15 tháng 8 năm 1945

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

Lớp tàu khu trục Fubuki
Lớp tàu khu trục Akatsuki (1931)
Tàu khu trục của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Tàu khu trục trong Thế Chiến II của Nhật Bản
Tàu khu trục của Hải quân Liên Xô
Trận chiến biển Philippine
Tàu khu trục Hải quân Liên Xô


title: Tipula borealis

text:
Tipula borealis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Nearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Gabonia foraminipennis

text:
Gabonia foraminipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Scherer & Boppre miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Gabonia


title: Platyptilia sabius

text:
Platyptilia sabius là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Loài này có ở Cộng hòa Dân chủ Congo, Ethiopia, Nam Phi và Tanzania.

Chú thích

Tham khảo

Platyptilia
Côn trùng Ethiopia


title: Dangolsheim

text:
Dangolsheim là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Henderson, Nevada

text:
Henderson là một thành phố ở quận Clark, tiểu bang Nevada, Hoa Kỳ nằm trong Vùng Đô thị Las Vegas. Đây là thành phố lớn thứ 2 ở Nevada sau Las Vegas với dân số ước tính năm 2008 là 252.064 người. Thành phố Henderson có một trường Đại học, Trường Đại học Touro tại Nevada.

Ghi chú

Liên kết

 City of Henderson, Nevada
 Official State of Nevada Tourism Site
 Henderson District Public Libraries
 Henderson Chamber of Commerce
 Economic Development Division
 Henderson Nevada Cultural Arts & Tourism Department


title: Domptail-en-l'Air

text:
Domptail-en-l'Air  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 300 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Domptailenlair


title: Minato-ku, Osaka

text:
là một trong 24 khu thuộc thành phố Osaka, tỉnh Osaka, vùng Kinki trên đảo Honshū, Nhật Bản. Quận có diện tích 7,9 km2, dân số năm 2010 là 84.961 người. Quận có bể cá Kaiyukan.

Tham khảo

Khu của thành phố Osaka


title: Colletes schmidi

text:
Colletes schmidi là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Noskiewicz mô tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Colletes
Động vật được mô tả năm 1962


title: Benacazón

text:
Benacazón là một đô thị tỉnh Sevilla, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha năm 2005, đô thị này có dân số 5754 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Benacazón - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía

Đô thị ở Sevilla