title: MACVSOG

text:
MACVSOG (Millitary Assistance Command, Vietnam - Studies and Observation Group), tức Nhóm Nghiên cứu và Quan sát thuộc Bộ Chỉ huy Viện trợ Quân sự Mỹ tại Việt Nam là một đơn vị bán quân sự bí mật của quân đội Hoa Kỳ trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Nhóm trực thuộc Bộ chỉ huy Viện trợ Quân sự Mỹ tại Việt Nam - cơ quan chỉ huy toàn bộ quân đội Hoa Kỳ tai Việt Nam trong giai đoạn chiến tranh. Nằm trong kế hoạch 34A (OPLAN 34A), một chương trình tham vọng của Lầu Năm Góc gồm các hoạt động bán quân sự nhằm quấy nhiễu, trừng phạt và cuối cùng là lật đổ chính phủ Hà Nội, SOG đã thực hiện một loạt các hoạt động ngầm chống phá Bắc Việt Nam trong suốt giai đoạn 1964-1972. 4 nhiệm vụ cơ bản của SOG là: cài cắm gián điệp và biệt kích xuống Bắc Việt Nam; tiến hành chiến tranh tâm lý; tiến hành các hoạt động ngăn chặn và quấy rối trên biển; và hoạt động thám báo chống phá đường mòn Hồ Chí Minh.

Hoàn cảnh ra đời

SOG ra đời trong hoàn cảnh Tổng thống Kennedy kêu gọi quân đội ngoài việc chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh tổng lực với Liên Xô còn phải sẵn sàng khi ứng phó với dạng xung đột nhỏ – chiến tranh không quy ước - như tại Việt Nam. Dù Lầu Năm Góc cho rằng quân đội có đủ sức đối phó với chiến tranh không quy ước bằng các lực lượng thông thường, Kennedy vẫn không thỏa mãn và yêu cầu quân đội lập ra một lực lượng đặc biệt thực hiện các hoạt động ngầm, khiến cho Hà Nội phát điên giống như cái cách mà họ đang tiến hành tại Nam Việt Nam với người Mỹ. Giới quân sự phản đối, nhưng dưới sức ép của Nhà Trắng, SOG được thành lập. Tuy nhiên, sự không công nhận của quân đội đối với SOG đã khiến cho rất nhiều hoạt động của SOG bị hạn chế và đem lại thành công ít ỏi.

SOG thành lập ngày 24-1-1964 tại Sài Gòn bởi Bộ chỉ huy viện trợ quân sự Hoa Kỳ tại Việt Nam MACV. Vào thời điểm mới thành lập, mọi nguồn lực, hoạt động, tổ chức của SOG đều bắt đầu từ con số không. Mặc dù được Nhà Trắng ủng hộ, SOG hầu như không nhận được sự hỗ trợ từ các lực lượng quân sự thông thường của Hoa Kỳ tại Việt Nam cũng như CIA. Phải mất 1 năm sau, các bộ phận của SOG mới được hoàn chỉnh tương đối, kết cấu thành một mạng lưới phức tạp và cồng kềnh.

Tổ chức, Lãnh đạo & Giám sát

Tổ chức

Tổ chức của SOG gồm hạt nhân là bốn bộ phận nghiệp vụ chính: Bộ phận cài cắm & chỉ đạo các hoạt động gián điệp OP34 mật danh Timberwork; Bộ phận hoạt động bán quân sự trên biển OP37 mật danh Plowman; Bộ phận hoạt động tâm lý chiến OP39 mật danh Hulidor; Bộ phận hoạt động thám báo chống phá đường mòn Hồ Chí Minh OP35 mật danh Shinning Brass. Ngoài ra, SOG còn có một số bộ phận hỗ trợ như: Bộ phận bay phối thuộc OP36, bộ phận hành chính & nhân sự OP10, bộ phận hậu cần OP40, bộ phận thông tin OP60, bộ phận tài vụ OP90 … SOG cùng đối tác Nha Kỹ thuật (Strategic Technical Directorate - STD) thuộc Bộ Tổng tham mưu Quân lực Việt Nam Cộng hòa quản lý trại huấn luyện Long Thành.

Trong hoạt động thám báo trên đường mòn Hồ Chí Minh, SOG còn lập ra một số căn cứ hoạt động tiền tiêu (Forward operating base - FOB) nằm rải rác trên lãnh thổ Nam Việt Nam để kiểm soát và hỗ trợ các toán biệt kích. Căn cứ quan trọng nhất của SOG là căn cứ hoạt động tiền tiêu Khâm Đức (Khe Sanh), nơi phụ trách gần một nửa các hoạt động biệt kích tại Lào. Ngoài ra, SOG còn có các cơ sở điều phối không lưu trong hoạt động đánh phá đường mòn, như ba Trung tâm chỉ huy phía Bắc CCN, phía Trung CCC và phía Nam CCS.

Lãnh đạo

Cấp tư lệnh chỉ huy của SOG luôn là một đại tá bộ binh Mỹ. Việc tư lệnh SOG không phải là một vị trí cấp tướng phản ánh đúng thái độ của giới quân sự tại Lầu Năm Góc: SOG không được coi là một bộ phận cấu thành chiến lược trong bộ máy chiến tranh của Hoa Kỳ tại Việt Nam. Quân đội coi SOG là đứa con ghẻ do Nhà Trắng muốn họ lập ra. Tư lệnh SOG hầu như không có quan hệ rộng rãi tại Washington, và không được coi trọng tại MACV và JCS. Điều này về sau sẽ ảnh hưởng rất lớn đến các hoạt động của SOG và là một yếu tố quyết định sự thành bại của tổ chức này.

Phó tư lệnh của SOG luôn là một sĩ quan không quân, nhưng không phải là người đang ở vị thế được thăng tiến – rất khó được lên cấp tướng. Cấp chỉ huy thứ ba tại SOG là một quan chức của CIA. Tuy nhiên, CIA chẳng mấy mặn mà với vai trò phụ giúp cho quân đội trong hoạt động ngầm. Vì vậy, viên phó CIA được cử sang SOG thường chủ yếu hoạt động tâm lý chiến – một lĩnh vực thường không được đề cao tại CIA.

Giám sát

Sự nhạy cảm trong các hoạt động mà SOG tiến hành mang lại khiến cho các nhà địa chính trị ở Washington lo ngại. Mặc dù hào hứng với kế hoạch nhằm gây rối chính phủ miền Bắc, các nhà hoạch định chính sách ở Nhà Trắng lại lo lắng rằng nếu các hoạt động của SOG bị lộ, Hoa Kỳ sẽ bị biến thành hình ảnh kẻ xâm lược khát máu đang cố lật đổ Bắc Việt Nam, điều mà họ luôn tuyên bố rằng không phải. Hơn nữa, sự thành công - nếu có - của SOG, sẽ gây ra tình hình bất ổn dẫn đến sự sụp đổ của chính phủ Hà Nội và khi đó, Trung Quốc có thể sẽ can thiệp. Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao không muốn có một Triều Tiên thứ hai. Do vậy họ quyết tâm kiểm soát chặt chẽ mọi hoạt động của SOG, hạn chế bất cứ hành động nào có thể làm tổn hại đến hình ảnh và thanh danh của Hoa Kỳ. Tất cả các kế hoạch hoạt động của SOG đều phải trải qua một khâu kiểm duyệt công phu, gửi lên cả Nhà Trắng, Lầu Năm Góc, CIA và Bộ Ngoại giao trước khi có thể tiến hành. Và ở bất kỳ chỗ nào, kế hoạch đều có thể bị bác bỏ và trả lại, buộc SOG phải lập một kế hoạch mới. Sự cồng kềnh phức tạp này khiến cho rất nhiều các kế hoạch có triển vọng của SOG bị Washington bác bỏ, vì cho rằng "có khả năng gây tổn hại đến chiến lược chung" – chiến lược mà quân đội không coi SOG là một phần của nó. Ngoài ra, JCS còn lập ra Văn phòng trợ lý đặc biệt về chống bạo loạn và hoạt động đặc biệt (Special Assistant for Counterinsurgency and Special Activities - SACSA), với chức năng kiểm soát chặt chẽ các hoạt động của SOG. Sĩ quan SACSA là người trực tiếp mang các bản kế hoạch của SOG qua các khâu kiểm duyệt tại Washington (Tuy nhiên, điều khôi hài là về sau này, SACSA lại đóng vai trò hỗ trợ cho SOG tại Washington, mặc dù mục đích ban đầu nó được lập ra để làm chậm lại chứ không phải ủng hộ cho sự phát triển của SOG).

Các giai đoạn hoạt động

Đối với từng bộ phận nghiệp vụ của SOG có một quá trình hoạt động khác nhau. Nếu như ba bộ phận cài cắm gián điệp OP34, hoạt động trên biển OP37 và hoạt động tâm lý chiến OP39 đều bắt đầu hoạt động từ năm 1964 khi SOG mới thành lập, và kết thúc vào năm 1968, khi Tổng thống Johnson ra lệnh ngừng toàn bộ chương trình hoạt động ngầm chống miền Bắc. Thì riêng bộ phận biệt kích & thám báo đường mòn Hồ Chí Minh OP35 đến năm 1965 mới chính thức hoạt động và kéo dài đến năm 1972, khi Hoa Kỳ rút khỏi chiến tranh.

Giai đoạn 1964-1968

Đây là giai đoạn mở đầu cho quá trình thành lập SOG, cũng là giai đoạn khó khăn nhất. Như đã nói ở phần trên, SOG không nhận được sự hỗ trợ tích cực của quân đội, nên buộc phải tự tìm kiếm nhân lực phục vụ cho mình. Ngay cả vậy, trong thành phần quân đội Hoa Kỳ lúc bấy giờ, không có nhiều nhân viên được huấn luyện về hoạt động đặc biệt cho các hoạt động của SOG. Sự khó khăn về nhân sự đã buộc SOG phải kiêm vai trò huấn luyện các sĩ quan trẻ nhiệt huyết nhưng thiếu kinh nghiệm, giúp họ làm quen với các hoạt động của mình. Tuy nhiên, thời hạn công tác ở SOG là một năm, giống như các lực lượng khác ở Việt Nam. Điều đó gây khó khăn cho SOG, bởi mỗi nhân viên mới thường cần một năm để quen công tác. Do vậy thay vì hưởng lợi từ những sĩ quan mà mình đã đào tạo, SOG lại phải tiếp tục đào tạo một người mới.

Bộ phận gián điệp-biệt kích OP34

Trong 4 năm hoạt động, SOG đã tung vào miền Bắc gần 30 toán gián điệp-biệt kích, tổng cộng khoảng 250 người. Nếu kể cả số gián điệp đã được tung đi từ chương trình biệt kích của CIA mà SOG tiếp nhận, thì tổng số khoảng 500 người đã xâm nhập miền Bắc. Trong đó, chỉ có bốn toán gián điệp Eagle, Romeo, Hadley và Red Dragon của SOG và ba toán Tourbillon, Easy, Remus và một điệp viên đơn tuyến Ares của CIA được cho là vẫn còn hoạt động. Tuy nhiên, cách "thả tù mù" này, theo như cách gọi của các nhân viên OP34, tỏ ra không hiệu quả. Vào cuối năm 1967, chỉ huy OP34 Bob Kingston quyết định đánh giá lại toàn bộ chương trình hoạt động gián điệp-biệt kích của SOG với sự giúp đỡ của các chuyên gia CIA và DIA. Kết quả là một thảm họa: tất cả các toán mà SOG cho là còn hoạt động đều đã bị Hà Nội vô hiệu hóa từ lâu, và một số còn được sử dụng để chống lại SOG. Trên thực tế, 500 người đã được tung đi mà không một ai còn quay về.

Chương trình đánh lạc hướng (mật danh Forae): Mặc dù chương trình gián điệp-biệt kích đã sụp đổ sau khi trung tá Kingston quyết định ngưng mọi hoạt động, song các nhân viên của SOG nhận thấy chính phủ Hà Nội vẫn lo ngại về tình trạng gián điệp xâm nhập miền Bắc, và số gián điệp bị bắt giữ mà Hà Nội công bố lớn hơn con số điệp viên mà SOG đã tung đi. Điều đó khiến cho lãnh đạo SOG thích thú, và Kingston đã dựng nên một kế hoạch đánh lừa nhằm dựng nên một hệ thống hai mang chống lại Hà Nội. Dự án này gồm ba đề án chính làm cốt lõi: Borden, Urgency và Oodles, với nội dung cơ bản là dùng sự lo ngại của Hà Nội về hệ thống an ninh ở miền Bắc để gây rối loạn cho chính họ. Với một loạt các hoạt động nhỏ và bí mật, dự án Forae hy vọng sẽ làm Hà Nội phải giảm bớt nguồn lực để tăng cường an ninh cho miền Bắc, trong khi đáng nhẽ những nguồn lực này được tăng cường cho chiến trường miền Nam. Tuy nhiên, tất cả kết thúc khi Tổng thống Hoa Kỳ Johnson ra lệnh ngừng các hoạt động chống miền Bắc vào năm 1968.

Bộ phận hoạt động trên biển OP37

Bộ phận cố vấn Hải quân phối thuộc (NAD) OP37, được thành lập tại Đà Nẵng năm 1964, với sự ủng hộ của Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương Hoa Kỳ (United States Pacific Command - USPACOM). Bộ phận này thực hiện các hoạt động ngầm trên biển, đánh phá các cảng biển miền Bắc, quấy rối đường đi lại trên biển, phục kích và bắt giữ các tàu của Bắc Việt Nam và rải các tài liệu tâm lý chiến như truyền đơn… Hoạt động ngầm trên biển được Lầu Năm Góc cho rằng sẽ tạo ra hiệu quả lập tức tới Hà Nội, khiến chính phủ miền Bắc bị tổn thất và cuối cùng dẫn đến ngưng chiến tranh ở miền Nam. Dù được kỳ vọng như vậy, nhưng cuối cùng, hoạt động ngầm trên biển cũng như các bộ phận khác của SOG, do bị quá nhiều hạn chế, đã không thành công trong việc hoàn thành mục đích của mình.

OP37 sở hữu một số tàu tuần tiễu nhanh PTF gồm loại Nasty của Nauy và Swift của Hải quân để thực hiện nhiệm vụ. Đối tác của OP37 là Nha Kỹ thuật và Sở Phòng vệ duyên hải (Coastal Security Service - CSS) của Việt Nam Cộng hòa. Các điệp vụ do các tàu của SOG thực hiện có hiệu quả ít ỏi và chỉ gây khó chịu qua loa cho chính phủ Hà Nội. Mặc dù các hoạt động này đã khiến chính phủ miền Bắc phải tăng cường nguồn lực bảo vệ bờ biển, song xét cuối cùng, thành công là không đánh kể. Hầu hết các tàu Bắc Việt Nam mà PTF đã phá hủy là tàu đánh cá của ngư dân, rất ít trong số đó là tàu vũ trang. Các hoạt động pháo kích, tập kích ven bờ cũng khó khăn khi miền Bắc triển khai pháo bảo vệ bờ biển. Hoạt động của OP37 do đó tiếp tục bị thu hẹp dần. Cuối cùng, ngày 1 tháng 11 năm 1968, do chính sách của Tổng thống Johnson, toàn bộ các hoạt động trên vĩ tuyến 17 đều bị ngưng lại, và OP37 ngừng hoạt động.

Bộ phận tâm lý chiến OP39

Bộ phận chiến tranh tâm lý OP39 của SOG được thành lập năm 1964, với mục đích là nhằm cho Hà Nội tin rằng họ có vấn đề về an ninh nội bộ, từ đó giảm dần nguồn lực bổ sung cho chiến trường miền Nam và cuối cùng là kết thúc chiến tranh. Để thực hiện mục tiêu này, OP39 đã có một loạt các hoạt động: lập ra phong trào chống đối giả tạo Gươm Thiêng Ái Quốc (tiếng Anh: The Sacred Sword Patriots League - SSPL), lập đài phát thanh tuyên truyền, rải truyền đơn và gói quà ra miền Bắc… nhằm thu phục dân chúng miền Bắc. Tuy vậy, giới chức Washington e ngại rằng nếu như quá mức, chính phủ Hà Nội có thể sụp đổ và Trung Quốc sẽ can thiệp. Sự ám ảnh đó đã khiến Washington cấm SOG hình thành một phong trào chống đối "thực sự" tại miền Bắc với mục tiêu lật đổ Hà Nội. Khôi hài là đây lại là mục tiêu chính mà các chỉ huy của SOG hướng tới cho chương trình tâm lý chiến. Khi hoạt động nghiêm túc nhất đã bị cấm, mọi hoạt động khác của OP39 đều không mang lại hiệu quả to lớn. Điều này không được thay đổi trong những năm tiếp theo, mặc dù các sếp của SOG đã cố gắng khai thông tại Washington dọn đường cho mục tiêu lớn nhất của họ. Cuối cùng, cũng với OP34 và OP37, bộ phận tâm lý chiến OP39 đã chấm dứt hoạt động cuối năm 1968 theo lệnh của Tổng thống Johnson

Bộ phận biệt kích & thám báo OP35

Đây là bộ phận lớn nhất của SOG, cũng là bộ phận thành công nhất trong các hoạt động ngầm chống lại miền Bắc. OP35 tập trung vào việc tung các toán thám báo-biệt kích chống phá đường mòn Hồ Chí Minh, con đường vận tải huyết mạch của miền Bắc cho cuộc chiến tại miền Nam. Địa bàn hoạt động của OP35 lấn cả sang Lào, và đến năm 1967 mở rộng sang Campuchia. Các toán thám báo của OP35 có nhiệm vụ quan sát và phát hiện ra vị trí đóng quân của các đơn vị bộ đội Quân đội Nhân dân Việt Nam, các kho hàng lương thực, xăng dầu… tập trung trên đường mòn Hồ Chí Minh, rồi chỉ điểm cho máy bay đến ném bom. Đây là hoạt động hết sức nguy hiểm và táo bạo. Mỗi toán thám báo thường gồm 3 nhân viên người Mỹ và 9 lính người dân tộc. Độ nhạy cảm cao do lo sợ việc lính Mỹ bị bắt khiến Washington mà điển hình là Bộ Ngoại giao, ngăn cấm việc SOG cho phép OP35 vào Lào trong suốt năm 1964. CIA cũng không muốn SOG vào Lào, bởi họ coi Lào là địa bàn hoạt động của riêng họ. Bước sang năm 1965, sự đấu tranh của SOG tại Washington, cộng với sự ủng hộ hiếm hoi của Lầu Năm Góc đã khiến Bộ Ngoại giao và CIA mất dần thế thượng phong trong việc cấm đoán SOG. Sở dĩ giới quân sự ủng hộ SOG vì quân đội rất cần các hoạt động thám báo như vậy trên đường mòn Hồ Chí Minh để giúp họ có được bức tranh tổng thể về chiến lược chiến tranh của miền Bắc tại Nam Việt Nam. Mặc dù nhượng bộ cho SOG được phép tung các toán thám báo vào Lào, Bộ Ngoại giao vẫn đặt ra một loạt các quy định khắt khe về giới hạn xâm nhập của các toán thám báo của SOG, và mọi kế hoạch của OP35 đều phải được báo trước cho Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Viêng Chăn trước khi thực hiện. Bất chấp các hạn chế như vậy, OP35 có được sự thành công ban đầu. Trong những năm 1965-1967, các toán thám báo xâm nhập đường mòn đã phát hiện ra rất nhiều mục tiêu của QĐNDVN tại Lào và chỉ điểm cho máy bay đến ném bom, khiến cho Hà Nội bị bất ngờ và thiệt hại. Với trung bình 90 điệp vụ trong mỗi tháng, OP35 tỏ ra thực sự hiệu quả và được sự ủng hộ rất lớn của MACV và USPACOM. Năm 1967, hoạt động thám báo của SOG được mở rộng sang Campuchia, xâm nhập và phát hiện các mục tiêu của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Giai đoạn 1968-1972

Đây là giai đoạn mà SOG chỉ còn bộ phận nghiệp vụ thám báo và biệt kích OP35 là còn hoạt động. Các điệp vụ thám báo tiếp tục được mở rộng trên khắp đường mòn Hồ Chí Minh, gây khó khăn cho QĐNDVN và buộc miền Bắc phải cử lại một số lượng lớn bộ đội ở lại bảo vệ đường mòn. Dù đã có những thành công ban đầu, song dần dần, với việc Hà Nội bắt đầu tìm hiểu và nắm bắt được các quy luật hoạt động của OP35, thì các toán thám báo trở nên khó khăn hơn trong việc xâm nhập vào đường mòn. Một loạt các biện pháp an ninh cấp thấp nhưng rất hiệu quả của QĐNDVN đã được triển khai nhằm chống lại các toán thám báo xâm nhập, tạo nên một hệ thống an ninh tầng lớp dày đặc. Trong những năm 1968-1969, hầu hết các toán thám báo đều chỉ xâm nhập được trong một thời gian ngắn, sau đó phải rút ra khi bị tấn công. Một số toán bị tấn công mãnh liệt và thương vong nặng nề. Lúc này, QĐNDVN đã triển khai một lực lượng chuyên tìm diệt các toán thám báo của SOG, gọi là lực lượng đặc công chống biệt kích. Các toán thám báo SOG gặp phải lực lượng này thường bị tiêu diệt không thương xót. Tỉ lệ thương vong của OP35 tăng lên theo thời gian. Năm 1969 tỉ lệ này đối với thám báo viên người Mỹ là 50% cho một điệp vụ, và tăng dần trong các năm tiếp theo. Đến năm 1970, khi Tổng thống Nixon bắt đầu rút dần lính Mỹ ra khỏi Việt Nam, lực lượng của SOG hầu như không bị ảnh hưởng. Các hoạt động thám báo tiếp tục nhộn nhịp, và SOG cung cấp cho MACV những chứng cứ có giá trị về việc miền Bắc mở rộng vùng ngã ba biên giới thành con đường vận tải chuyển quân và thiết bị vào chiến trường miền Nam. Trong bối cảnh lính Mỹ rút dần khỏi chiến tranh, đây những tin tức rất có giá trị với quân đội. Tuy nhiên, cũng với đó là cái giá phải trả rất lớn: nhiều thám báo viên Mỹ đã thiệt mạng trong các cuộc giao tranh với bộ đội miền Bắc. Các toán thám báo tuy nhận được sự hỗ trợ về không quân rất lớn nhưng vẫn bị tấn công và tổn thất. Những tháng cuối cùng của năm 1971, SOG tiếp tục chiến đấu "khi những người Mỹ khác đã về nhà". Tuy nhiên, sau chiến dịch Lam Sơn 719, địa bàn hoạt động của SOG bị mất khá nhiều khi Quân đội Nhân dân Việt Nam tấn công miền Bắc của Nam Việt Nam. Cuối cùng, cũng với việc quân đội Hoa Kỳ rút hoàn toàn ra khỏi chiến tranh Việt Nam, SOG chính thức chấm dứt hoạt động. SOG giải thể ngày 30 tháng 4 năm 1972 theo lệnh của Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương Hoa Kỳ

Các sĩ quan từng phục vụ SOG

Tư lệnh:
Đại tá Clyde Russell
Đại tá Don Blackburn
Đại tá Jack Singlaub
Đại tá Steve Cavanaugh
Đại tá Jack Isler
Đại tá Skip Sadler
Phó tư lệnh:
Trung tá Edward Partain
Các bộ phận nghiệp vụ của SOG
OP34
Chỉ huy
Trung tá Edward Partain
Trung tá Reginald Woolard
Trung tá Robert McLane
Trung tá Robert McKnight
Trung tá Bob Kingston
Phó chỉ huy
Thiếu tá Pete Hayes
Thiếu tá John Hada
OP37
Chỉ huy
Jack Owens
Bob Fay
William Hawkins
Norman Olson
Andrew Merget
Phó chỉ huy
Trung tá Robert Terry
Trung tá Mick Trainor
Trung tá Wesley Rice
OP39
Chỉ huy
Trung tá Herbert Weisshart
Trung tá Martin Marden
Trung tá Robert Bartelt
Trung tá Albert Mathwin
Trung tá Thomas Bowen
Trung tá Louis Bush
OP35 (tất cả các chỉ huy trưởng của SOG đều tham gia chỉ huy OP35)
Chỉ huy
Đại tá Arthur Simon
Đại tá Bill Johnson
Đại tá Dan Schungel
Đại tá Roger Pezzelles
Phó chỉ huy
Trung tá Raymond Call
Trung tá Jonathan Carney
Trung tá Larry Trapp

Xem thêm
 Lực lượng biệt kích Hoa Kỳ và đồng minh trong Chiến tranh Việt Nam

Tham khảo

Liên kết ngoài
 MACV SOG
 Presidential Unit Citation article
 MACV SOG Homepage
 MACV-SOG KIA Lists by year (e.g. 1971)
 Viet Nam Bibliography: SOG
 MACV-SOG "Over the Fence" Uniform Article

Chiến tranh Việt Nam
Các đơn vị Quân đội Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam


title: Limnephilus diversus

text:
Limnephilus diversus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Limnephilus


title: Sainte-Marie-en-Chaux

text:
Sainte-Marie-en-Chaux là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Corpataux-Magnedens

text:
Corpataux-Magnedens là một đô thị trong huyện Sarine thuộc bang Fribourg ở Thụy Sĩ. Đô thị nói tiếng Pháp này được lập ngày 1 tháng 1 năm 1999 từ sự hợp nhất Corpataux và Magnedens.

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức

Tham khảo

Đô thị của bang Fribourg


title: Sapium aubrevillei

text:
Shirakiopsis aubrevillei là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Loài này có ở Bờ Biển Ngà và Ghana. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Hawthorne W. 1998. Sapium aubrevillei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Sapium
Thực vật Ghana
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật Bờ Biển Ngà


title: Sân bay quốc tế Newark Liberty

text:
Sân bay quốc tế Newark Liberty (mã sân bay IATA: EWR, mã sân bay ICAO: KEWR, mã FAA LID: EWR) là một sân bay quốc tế phục vụ vùng đô thị New York, tiểu bang New York, Hoa Kỳ, cách trung tâm thành phố New York 25 km. Năm 2009, sân bay này đã phục vụ 33,1 triệu lượt khách, đây là sân bay bận rộn thứ nhì trong các sân bay của Thành phố New York, trước sân bay LaGuardia (phục vụ 24 triệu năm 2010 và sau sân bay quốc tế John F. Kennedy (phục vụ 46,5 triệu lượt trong năm 2010). Tổng cộng, có khoảng 104 triệu hành khách sử dụng các sân bay khu vực sân bay New York vào năm 2010, làm cho khu vực hệ thống sân bay khu vực New York bận rộn nhất tại Hoa Kỳ bởi số lượng hành khách và thứ hai thế giới sau khu vực London. Tính theo số lượt chuyến (số lượng máy bay cất cánh và hạ cánh) thì các sân bay khu vực này là "sân bay là hệ thống bận rộn nhất của thế giới, với các sân bay London xếp hạng thứ hai.
Newark sân bay đã là sân bay lớn đầu tiên tại Hoa Kỳ  và là sân bay bận rộn nhất khu vực đô thị New York-New Jersey tính theo số lượng các chuyến bay. Sân bay này được điều hành bởi Cơ quan Cảng New York và New Jersey, cũng quản lý của khu vực hai sân bay lớn khác, sân bay quốc tế John F. Kennedy (JFK) và sân bay LaGuardia (LGA), cũng như ba sân bay nhỏ hơn, sân bay quốc tế Stewart, sân bay Teterboro, sân bay trực thăng trung tâm Manhattan.

Newark Liberty là trung tâm lớn thứ hai của hãng Continental Airlines, sau sân bay liên lục địa George Bush ở Houston, Texas. Continental Airlines là hãng sử dụng lớn nhất ở sân bay này (điều hành tất cả các ga C và một phần của thiết bị đầu cuối). Chủ yếu là do trung tâm này hoạt động lớn, Continental Airlines là hãng hàng đầu trong thị trường New York. Một khi việc sáp nhập giữa Continental và United Airlines hoàn tất, Newark Liberty sẽ là trung tâm vận chuyển lớn thứ ba của United Airlines sau Houston và Chicago. Hãng hàng không hoạt động lớn thứ nhì tại sân bay là FedEx Express, hãng có trung tâm hàng hóa lớn thứ ba trung tâm sử dụng ba công trình kiến trúc trên 2.000.000 foot vuông.

Hãng hàng không và điểm đến
Hành khách

Hàng hóa

Các tuyến bay nội địa bận rộn nhất với EWR

Tham khảo

Newark Liberty
Sân bay Thành phố New York


title: Sataspes cerberus

text:
Sataspes cerberus là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Philippines.

Chú thích

Tham khảo

Sataspes


title: Xanthopenthes granulipennis

text:
Xanthopenthes granulipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Miwa miêu tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Xanthopenthes


title: Parsadepur

text:
Parsadepur là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Rae Bareli thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Parsadepur có dân số 9614 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Parsadepur có tỷ lệ 47% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 56%, và tỷ lệ cho phái nữ là 37%. Tại Parsadepur, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Athripsodes harrisoni

text:
Athripsodes harrisoni là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Athripsodes


title: Cosmesus obscurofasciatus

text:
Cosmesus obscurofasciatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Cosmesus


title: Akko

text:
Akko hay Acre (, ʻAkko; , ʻAkkā, tiếng Hy Lạp cổ đại: Ἄκρη Akre) là một thành phố nhỏ ở phía Tây Galilee thuộc miền Bắc Israel, nằm ven Địa Trung Hải tại phần cực bắc vịnh Haifa, với diện tích 13,533 km², có dân số hơn 46.000 người (năm 2011).

Lịch sử
Trong lịch sử, thành phố đã từng thuộc về Hy Lạp vào khoảng năm 165 TCN. Đến năm 395, Akko rơi vào tay Đế chế Byzantine. Thời kì sau đó, Akko lần lượt nằm dưới sự cai trị của người Arab, Ottoman, sau đó ủy trị cho người Anh cho đến năm 1947. Đến ngày 17/5/1948, Akko chính thức về tay Israel, chấm dứt cuộc tranh chấp dai dẳng giữa Ả Rập và Israel.

Di sản kiến trúc đô thị - Thành cổ Akko
Với một bề dày lịch sử lâu đời như vậy, Akko còn lưu giữ rất nhiều nét văn hóa, kiến trúc qua các thời đại. Khu thành phố cổ Akko là thành phố cảng có tường gạch bao quanh, mang tính chất phòng thủ được xây dựng từ thời Ottoman (thế kỉ 18, 19) với đầy đủ yếu tố cấu thành đô thị điển hình như thành lũy, nhà thờ Hồi giáo, Khan (một dạng quán trọ), nhà tắm công cộng. Những di tích của một thành phố Thập tự chinh xây dựng từ khoảng năm 1104 – 1291, hầu như còn nguyên vẹn, nằm trên và dưới nền đất ngày nay, ghi lại dấu ấn về một thủ phủ của vương quốc thập tự chinh Jerusalem thời Trung cổ.

Năm 2001, khu thành phố cổ này đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới theo tiêu chí (ii), (iii), (v).
 Tiêu chí (ii): Akko vẫn còn giữ được những di tích quan trọng của một đô thị Trung Cổ rất đặc trưng bên cạnh các di tích của thành lũy thành phố Hồi giáo thế kỉ 18, 19.
 Tiêu chí (iii): Các di tích của đô thị Trung Cổ, cả phần ngầm và phần nổi, cho thấy nét độc đáo về cách bố trí và kết cấu của thành phố thời kì này.
 Tiêu chí (v): Thành phố Akko ngày nay là một thí dụ quan trọng về thành phố có lũy thời Ottoman, với các yếu tố cấu thành đô thị điển hình như thành lũy, nhà thờ hồi giáo, Khan, nhà tắm công cộng, được bảo tồn tốt, một số phần được xây dựng ngay trên các công trình thời Trung cổ từ thế kỉ 12, 13.

Các di tích lịch sử - văn hóa trong khu thành cổ Akko
 Nhà thờ Hồi giáo Jezzar Pasha
Nhà thờ Hồi giáo Jezzar Pasha được xây dựng từ thời Ottoman TK 18 theo phong cách kiến trúc Byzantine có ảnh hưởng phong cách Ba Tư. Một vài nét kiến trúc đặc trưng là vòm và tháp, cùng với các kiosk (để phân phối nước giải khát, trà, bia) và một sân trong rộng. Trước đây, nhà thờ sơn màu trắng, nhưng hiện nay nó đã được sơn lại màu xanh. Ngọn tháp có một cầu thang cuốn dẫn lên với 124 bậc thang.
Đây là nhà thờ Hồi giáo lớn nhất Israel.
 Nhà tắm công cộng
Được xây dựng từ năm 1795 bởi Jezzar Pasha (vua của Ottoman thời bấy giờ), nhà tắm hơi công cộng ở Akko có cụm phòng tắm nóng, phòng xông hơi hình bát giác với bể nước cẩm thạch. Nó nổi tiếng chủ yếu là do được quân đội Irgun sử dụng làm cầu nối tới nhà tù trong pháo đài.
 Lũy chắn
Bức lũy chắn nhằm mục đích phòng thủ được xây dựng phía Bắc và phía Đông thành phố vào năm 1800 – 1814 bởi Jezzar Pasha và người cố vấn Do Thái Haim Farhi. Bức tường là cảnh nổi bật nhất khi đến thăm Akko. Nó là một công sự chống pháo gồm một bức tường phòng thủ, hào, tiền đồn đại bác và ba tháp phòng thủ lớn. Đây là một di tích gần như còn nguyên vẹn.
 Đường hầm dòng Đền
Khoảng nửa cuối thế kỉ 12, các tu sĩ dòng Đền đã xây dựng phố riêng cho họ ở phía tây bắc Akko. Lối vào của pháo đài được bảo vệ bởi 2 ngọn tháp cao cùng tường chắn dày 28 foot. Ở mặt kia của tháp canh còn có 2 tháp nhỏ hơn, trên đỉnh đều có sư tử mạ vàng.

Một đường hầm dẫn về phía Đông của pháo đài, phần bậc thấp của đường hầm này được tạc từ đá nguyên khối.
 Thành Akko
Được xây dựng dưới thời Ottoman, thành trì này là một phần trong hệ thống phòng thủ của Akko khỏi sự xâm lược của quân phương Bắc.
Ngày nay, thành Akko bao gồm những bộ phận sau:
- Công sự thời Ottman (gồm tháp và hào)
- Khu tham quan thành phố cổ Akko
- "Khu vườn bị phù phép" – khu vườn còn giữ lại dấu tích của các cuộc Thập tự chinh trong lịch sử.
- Nhà tù của Anh và giá treo cổ
- Đại sảnh Các Hiệp sĩ…
 Khan (quán trọ)
Khan A-Shawarda (quán trọ cho những người lái buôn), Khan A-Shuna (quán trọ để xe ngựa), Khan Al-Omdan, Khan Al-Faranj… là những quán trọ được xây dựng từ thế kỉ 16-18. Những Khan này đều có sân trong rất rộng và kết hợp hoặc chồng lên những di tích từ thời Trung cổ còn sót lại.

Tham khảo

Thành phố của Israel
Lịch sử Israel
Di sản thế giới tại Israel
Thành phố thánh địa


title: Chabria satoi

text:
Chabria satoi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Chabria


title: Rankwitz

text:
Rankwitz là một đô thị trong huyện Vorpommern-Greifswald (trước thuộc huyện Ostvorpommern), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức..

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Vorpommern-Greifswald


title: Afrolimnophila petulans

text:
Afrolimnophila petulans là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Afrolimnophila
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Pantaleontos

text:
Pantaleontos (Tiếng Hy Lạp: ) là một vị vua Hy Lạp trị vì trong giai đoạn từ năm 190 TCN - 180 TCN tại Bactria và Ấn Độ. Ông còn rất trẻ vào thời gian đó, hoặc là người kế nhiệm của vua Hy Lạp-Bactria, Demetrios, và đôi khi người ta tin rằng là em trai hoặc chư hầu. Ông là vị vua Hy Lạp đầu tiên đúc tiền Ấn Độ, những huy chương đồng bất thường kỳ dị mà được thừa nhận ở các vùng đất của ông là Arachosia và Gandhara để nhằm có được sự ủng hộ của cư dân bản địa.

Kích thước giới hạn của tiền đúc của ông chỉ ra một triều đại ngắn. Có thể ông đã bị thay thế bởi em trai hoặc người con của anh trai là Agathocles. Một số tiền xu của ông (cũng như của Agathocles và Euthydemos II) có một đặc điểm đáng ngạc nhiên: chúng được làm bằng hợp kim đồng-niken, một công nghệ không được biết đến ở phương Tây cho đến thế kỷ 18, nhưng đã được biết tới ở Trung Quốc tại thời điểm này. Điều này cho thấy một sự trao đổi các loại hợp kim hoặc giữa những người đúc tiền đã xảy ra giữa Trung Quốc và khu vực Bactria.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tiền xu của Pantaleontos

Vua Ấn-Hy Lạp
Năm sinh không rõ
Mất năm 185 TCN
Lịch sử Pakistan
Mất thập niên 180 TCN
Năm 185 TCN
Mất năm 180 TCN


title: Đông Thành, Đông Hoản

text:
Đông Thành (chữ Hán giản thể: 东城区, âm Hán Việt: Đông Thành khu) là một nhai đạo thuộc địa cấp thị Đông Hoản, tỉnh Quảng Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Đông Thành có diện tích 110 km², dân số thường trú 63.000 người, dân số tạm trú là 300.000 người. Nhai đạo Đông Thành được chia ra thành 22 xã khu. Năm 2005, GDP của quận này là 10,8 tỷ nhân dân tệ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Giới thiệu về Đông Thành
Đông Thành trên trang web của Đông Hoản

Đông Hoản
Đơn vị cấp huyện Quảng Đông


title: Leptotarsus niphopodus

text:
Leptotarsus niphopodus là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Leptotarsus


title: Angoulême

text:
Angoulême là tỉnh lỵ của tỉnh Charente, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine của nước Pháp, có dân số là 40.200 người (thời điểm 2005).

Khí hậu

Các thành phố kết nghĩa
  Bury (Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland)
  Chicoutimi (Canada)
  Guelendjik (Nga)
  Hildesheim (Đức)
  Hoffman Estates (Hoa Kỳ)
  Ségou (Mali)
  Turda (România)
  Vitoria-Gasteiz (Tây Ban Nha)

Những người con của thành phố
 Mellin de Saint-Gelais (khoảng 1491-1558), nhà thơ của hoàng gia thời Phục Hưng
 Margarete von Angoulême (1492-1549), hoàng hậu của Navarre, nhà ngoại giao và nhà văn
 Jean-Louis Guez de Balzac (1597-1654), nhà văn Pháp thế kỷ 16
 Charles Augustin de Coulomb (1736-1806), nhà vật lý học
 Marc-René de Montalembert (1714-1800), kĩ sư về kĩ thuật vũ khí và xây dựng pháo đài
 Maurice Duverger (sinh 1917), luật gia, nhà chính trị học, tác giả và chính trị gia
 Michel Montignac (sinh 1944), tác giả

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Official Web site
 Visiting Angoulême
 Picture of the Cathedral
 Circuit des remparts
 Angoulême Cricket club
 Angoulême on Géoportail, National Geographic Institute (IGN) website
 Angoulesme on the 1750 Cassini Map

Xã của Charente


title: Apsilochorema clavigerum

text:
Apsilochorema clavigerum là một loài Trichoptera thuộc họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Chú thích

Apsilochorema


title: Gloeospermum boreale

text:
Gloeospermum boreale là một loài thực vật thuộc họ Violaceae. Đây là loài đặc hữu của Honduras.

Chú thích

Tham khảo

 Nelson, C. 1998. Gloeospermum boreale. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Honduras
b


title: Ceratina viridifrons

text:
Ceratina viridifrons là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 1934


title: Gouesnac'h

text:
Gouesnac'h () là một xã của tỉnh Finistère, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Gouesnac'h được gọi là Gouesnachais.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Finistère

Tham khảo

 Mayors of Finistère Association  ;
 INSEE ;
 IGN

Liên kết ngoài
 Official website
 French Ministry of Culture list for Gouesnac'h

Xã của Finistère


title: Euxoa muldersi

text:
Euxoa muldersi là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó là loài duy nhất được tìm thấy ở phía bắc miền trung Canada with all specimens except two from the vicinity of Arviat, Nunavut. Chúng bị giới hạn ở các đụn cát mở nơi chúng bay gần cát.

The species must use a similar pheromone to Euxoa churchillensis bởi vì con cái
E. churchillensis đã được quan sát thấy chúng bị thu hút bởi tiếng gọi của con đực E. muldersi dù người ta không quan sát thấy chúng cố giao phối.

Liên kết ngoài
A Synopsis of the westermanni Group of the Chi Euxoa Hbn. (Lepidoptera: Noctuidae) With Descriptions of Two New Species

Chú thích

Euxoa


title: 175 (số)

text:
175 (một trăm bảy mươi lăm) là một số tự nhiên ngay sau 174 và ngay trước 176.

Tham khảo


title: Torreano

text:
Torreano (Slovenian Tavorjana) là một đô thị ở tỉnh Udine trong vùng Friuli-Venezia Giulia thuộc Ý, có cự ly khoảng 60 km về phía tây bắc của Trieste và khoảng 15 km về phía đông bắc của Udine, tại biên giới với Slovenia. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.301 người và diện tích là 34,9 km². According to the census 1971 24,5% of the population are Slovenians.

Torreano giáp các đô thị: Kobarid (Slovenia), Cividale del Friuli, Faedis, Moimacco, Pulfero, San Pietro al Natisone.

Biến động dân số

=

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.torreano.net/

Đô thị tỉnh Udine


title: Alexis

text:
Alexis có thể chỉ:

 Alexis de Tocqueville
 Jacques-Édouard Alexis


title: Cophyla phyllodactyla

text:
Cophyla phyllodactyla là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các đồn điền, vườn nông thôn, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Glaw, F. & Vences, M. 2004. Cophyla phyllodactyla. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Cophyla
Động vật lưỡng cư Madagascar


title: Mörschwang

text:
Mörschwang là một đô thị thuộc huyện Ried im Innkreis thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị  có diện tích 11 km², dân số thời điểm năm 2006 là 295 người.

Tham khảo


title: Pleurotomella eurybrocha

text:
Pleurotomella eurybrocha là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Pleurotomella
Động vật được mô tả năm 1896


title: 133 TCN

text:
Năm 133 TCN là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 133 TCN


title: Vật chất suy biến

text:
Vật chất suy biến là các dạng vật chất có mật độ hay tỷ trọng cao một cách bất thường. Áp suất duy trì bởi một khối vật chất suy biến được gọi là áp suất suy biến, phát sinh do nguyên lý loại trừ Pauli ngăn cản việc các hạt cấu tạo của vật chất chiếm những trạng thái lượng tử giống nhau. Mọi nỗ lực buộc chúng lại gần nhau đến mức không còn tách biệt về vị trí một cách rõ ràng phải đưa chúng chúng vào các mức năng lượng khác nhau. Do đó giảm thể tích đồng nghĩa với việc đẩy nhiều hạt lên các trạng thái lượng tử với năng lượng cao hơn. Điều này đòi hỏi một lực nén từ bên ngoài và được biểu thị như là một áp suất chống lại sự suy sụp của vật chất.

Khái niệm

Giả sử một khối plasma được liên tiếp nén và làm lạnh một cách lặp đi lặp lại. Cuối cùng chúng ta không thể nén nó lại thêm nữa bởi vì theo nguyên lý loại trừ, hai hạt không thể chiếm cùng một trạng thái lượng tử.
Các thí dụ về vật chất suy biến bao gồm hydro kim loại, vật chất cấu tạo nên sao lùn trắng, sao neutron, sao quark... Áp suất suy biến góp phần vào áp suất của các chất rắn thông thường, nhưng các chất rắn này thường không được xem là vật chất suy biến bởi vì phần lớn áp suất của chúng là do lực đẩy tĩnh điện giữa các hạt nhân nguyên tử và sự che chắn giữa các hạt nhân bởi các electron. Trong kim loại, chỉ các electron dẫn được xem như là khí electron tự do suy biến trong khi phần lớn các electron chiếm những trạng thái lượng tử liên kết, khác với vật chất suy biến tạo nên các sao lùn trắng trong đó tất cả electron chiếm các trạng thái tự do.

Các chất khí suy biến

Các chất khí suy biến là các chất khí được cấu tạo bởi các fermion có một cấu hình cụ thể thường được hình thành ở mật độ cao. Các fermion là các hạt hạ nguyên tử với số lượng tử spin bán nguyên. Hành trạng của chúng bị chi phối bởi một tập hợp các quy luật của cơ học lượng tử gọi là thống kê Fermi - Dirac. Một trong số đó là nguyên lý loại trừ Pauli phát biểu rằng chỉ có thể có duy nhất một fermion chiếm mỗi trạng thái lượng tử. Điều này không chỉ áp dụng được cho các electron liên kết với hạt nhân trong nguyên tử mà còn đúng cho cả các electron bị giam trong một thể tích không gian cố định, chẳng hạn trong lòng của một ngôi sao. Những hạt như electron, proton, neutron, và neutrino đều là các fermion và tuân theo thống kê Fermi - Dirac.

Một khí fermion trong đó tất cả các trạng thái năng lượng nằm dưới một giá trị tới hạn, gọi là năng lượng Fermi được lấp đầy được gọi là một khí fermion suy biến hoàn toàn. Khí electron trong các kim loại và trong lòng sao lùn trắng là hai thí dụ điển hình về một khí electron suy biến. Hầu hết các ngôi sao được nâng đỡ chống lại lực hấp dẫn của chính chúng bởi áp suất khí thông thường, trong khi đó các sao lùn trắng được nâng đỡ bởi áp suất suy biến của khí electron trong lòng chúng. Đối với các sao lùn trắng các hạt suy biến là những electron còn đối với các sao neutron, hạt suy biến là những neutron.

Chú thích

Tham khảo

Vật lý thiên văn
Vật lý vật chất ngưng tụ
Trạng thái vật chất
Sao suy thoái
Vật chất kỳ dị


title: Jujubinus guphili

text:
Jujubinus guphili là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Jujubinus


title: Chi Phượng vĩ

text:
Chi Phượng vĩ (danh pháp khoa học: Delonix) tạo thành một phần của phân họ Caesalpinioideae trong họ Fabaceae. Các thành viên của chi này là các loài thực vật có hoa, với nguồn gốc từ Madagascar và miền đông châu Phi. Loài được nhiều người biết đến nhất là phượng vĩ (Delonix regia).

Một trong số các tên gọi trong tiếng Anh của nó là "Poinciana", có nguồn gốc từ tên gọi của chi Poinciana đã lỗi thời, mà trước đây trong đó các thành viên của chi Delonix đã được xếp cùng với các loài thuộc chi Caesalpinia.

Các loài
 Delonix baccal (Chiov.) Baker f., 1930: Ethiopia, Kenya, Somalia.
 Delonix boiviniana (Baill.) Capuron, 1968: Madagascar.
 Delonix brachycarpa (R.Vig.) Capuron, 1968: Madagascar.
 Delonix decaryi (R.Vig.) Capuron, 1968: Madagascar.
 Delonix edule (H.Perrier) Babineau & Bruneau, 2017: Madagascar. Chuyển từ chi đơn loài Lemuropisum.
 Delonix elata (L.) Gamble, 1919: Bản địa Djibouti, Ai Cập, Cộng hòa Dân chủ Congo, Eritrea, Ethiopia, Kenya, Oman, Saudi Arabia, Somalia, Sudan, Tanzania, Uganda, Yemen, Zambia. Du nhập vào Ấn Độ (quần đảo Andaman, Assam), quần đảo Leeward, Maldives, Myanmar, Namibia, Pakistan, Sri Lanka, Tây Himalaya.
 Delonix floribunda (Baill.) Capuron, 1968: Tây và tây nam Madagascar.
 Delonix leucantha (R.Vig.) Du Puy, Phillipson & R.Rabev., 1995: Namoroka (tây Madagascar).
 Delonix pumila Du Puy, Phillipson & R.Rabev., 1995: Đông bắc Toliara ở tây nam Madagascar.
 Delonix regia (Bojer ex Hook.) Raf., 1837 - Phượng vĩ. Loài bản địa Madagascar, nhưng đã du nhập vào nhiều nơi trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới toàn thế giới.
 Delonix tomentosa (R.Vig.) Capuron, 1968: Cao nguyên Ankara ở miền tây Madagascar.
 Delonix velutina (R.Vig.) Capuron, 1968: Miền bắc Madagascar.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cơ sở dữ liệu của ILDIS về các loài họ Đậu


title: Megapenthes pierrei

text:
Megapenthes pierrei là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Leseigneur miêu tả khoa học năm 1955.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Redenção da Serra

text:
Redenção da Serra là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil, trong tiểu vùng Paraibuna/Paraitinga.

Thông tin nhân khẩu

Dữ liệu điều tra de 2000

Tổng dân số: 4.047
Urbana: 1.627
Rural: 2.420
Homens: 2.172
Mulheres: 1.875
Mật độ dân số (người/km²): 13,09
Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi (trên một triệu người): 14,99
Tuổi thọ bình quân (tuổi): 71,69
Tỷ lệ sinh (số trẻ trên mỗi bà mẹ): 2,64
Tỷ lệ biết đọc biết viết: 85,13%
Chỉ số phát triển con người (HDI-M): 0,736
Chỉ số phát triển con người - Thu nhập: 0,629
Chỉ số phát triển con người - Tuổi thọ: 0,778
Chỉ số phát triển con người - Giáo dục: 0,802
(Nguồn: IPEADATA)

Sông ngòi
 Sông Paraitinga
 Rio Una (ou Rio das Almas)
 Ribeirão das Antas
 Ribeirão Taberão
 Ribeirão dos Afonsos
 Ribeirão dos Venâncios
 Ribeirão Turvinho
 Corrego do Fonsecada
 Corrego dos Hilários
 Corrego dos Potes
 Corrego dos Bastos
 Corrego Três Mojolos
 Corrego Santo Antônio

Các xa lộ
 SP-121

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng của đô thị
 Redenção da Serra trên WikiMapia

Redencao da Serra


title: Danh sách virus

text:
Đây là danh sách virus sinh học. Xem thêm Danh sách virus máy tính

Dưới đây là danh sách các virus sinh học, và loại virus.

Danh sách

A
Abelson leukemia virus — Abelson murine leukemia virus — Abelson's virus — acute laryngotracheobronchitis virus — Adelaide River virus — adeno associated virus group — Adenovirus — African horse sickness virus — African swine fever virus — AIDS virus — Aleutian mink disease parvovirus — alfalfa mosaic virus — alpharetrovirus — Alphavirus — ALV related virus — Amapari virus — Andean potato mottle virus — Aphthovirus — Aquareovirus — arbovirus — arbovirus C — arbovirus group A — arbovirus group B — Arenavirus group — Argentine hemorrhagic fever virus — Arterivirus — Astrovirus — Ateline herpesvirus group — Aujezky's disease virus — Aura virus — Ausduk disease virus — Australian bat lyssavirus — Aviadenovirus — avian erythroblastosis virus — avian infectious bronchitis virus — avian leukemia virus — avian leukosis virus — avian lymphomatosis virus — avian myeloblastosis virus — avian paramyxovirus — avian pneumoencephalitis virus — avian reticuloendotheliosis virus — avian sarcoma virus — avian type C retrovirus group — Avihepadnavirus — Avipoxvirus —

B
B virus — B19 virus — Babanki virus — baboon herpesvirus — bacterial virus — baculovirus — Barmah Forest virus — bean pod mottle virus — bean rugose mosaic virus — Bebaru virus — Berrimah virus — betaretrovirus — Birnavirus — Bittner virus — BK virus — Black Creek Canal virus — bluetongue virus — Bolivian hemorrhagic fever virus — Boma disease virus — border disease of sheep virus — borna virus — bovine alphaherpesvirus 1 — bovine alphaherpesvirus 2 — bovine coronavirus — bovine ephemeral fever virus — bovine immunodeficiency virus — bovine leukemia virus — bovine leukosis virus — bovine mammillitis virus — bovine papillomavirus — bovine papular stomatitis virus — bovine parvovirus — bovine syncytial virus — bovine type C oncovirus — bovine viral diarrhea virus — broad bean mottle virus — broad bean stain virus — brome mosaic virus — Bromovirus — Buggy Creek virus — bullet shaped virus group — Bunyamwera virus supergroup — Bunyavirus — Burkitt's lymphoma virus — Bwamba Fever —

C
CA virus — Calicivirus — California encephalitis virus — camelpox virus — canarypox virus — canid herpesvirus — canine coronavirus — canine distemper virus — canine herpesvirus — canine parvovirus — Cano Delgadito virus — Capillovirus — caprine arthritis virus — caprine encephalitis virus — Caprine Herpes Virus - Capripox virus — Cardiovirus — Carlavirus — Carmovirus — carrot mottle virus — Cassia yellow blotch virus — Caulimovirus — Cauliflower mosaic virus - caviid herpesvirus 1 — Cercopithecid herpesvirus 1 — cercopithecine herpesvirus 1 — Cercopithecine herpesvirus 2 — Chandipura virus — Changuinola virus — channel catfish virus — Charleville virus — chickenpox virus — Chikungunya virus — chimpanzee herpesvirus — chub reovirus — chum salmon virus — Closterovirus — Cocal virus — Coho salmon reovirus — coital exanthema virus — Colorado tick fever virus — Coltivirus — Columbia SK virus — Commelina yellow mottle virus — common cold virus — Comovirus — congenital cytomegalovirus — contagious ecthyma virus — contagious pustular dermatitis virus — Coronavirus — Corriparta virus — coryza virus — cowpea chlorotic mottle virus — cowpea mosaic virus — cowpea virus — cowpox virus — coxsackie virus — CPV (cytoplasmic polyhedrosis virus) — cricket paralysis virus — Crimean-Congo hemorrhagic fever virus — croup associated virus — Crypotovirus — Cucumovirus — Cypovirus — cytomegalovirus — cytomegalovirus group — cytoplasmic polyhedrosis virus --

D
defective virus — deltaretrovirus — dengue virus — Densovirus — Dependovirus — Dhori virus — Dianthovirus — diplorna virus — DNA virus — Drosophila C virus — duck hepatitis B virus — duck hepatitis virus 1 — duck hepatitis virus 2 — duovirus — Duvenhage virus —

E
eastern equine encephalitis virus — eastern equine encephalomyelitis virus — EB virus — Ebola virus — Ebola-like virus — echo virus — echovirus — echovirus 10 — echovirus 28 — echovirus 9 — ectromelia virus — EEE virus — EIA virus — EMC virus — encephalitis virus — encephalomyocarditis group virus — encephalomyocarditis virus — Enterovirus — enzyme elevating virus — enzyme elevating virus (LDH) — epidemic hemorrhagic fever virus — epizootic hemorrhagic disease virus — Epstein-Barr virus — equid alphaherpesvirus 1 — equid alphaherpesvirus 4 — equid herpesvirus 2 — equine abortion virus — equine arteritis virus — equine encephalosis virus — equine infectious anemia virus — equine morbillivirus — equine rhinopneumonitis virus — equine rhinovirus — Eubenangu virus — European swine fever virus — Everglades virus — Eyach virus —

F
Fabavirus — felid herpesvirus 1 — feline calicivirus — feline fibrosarcoma virus — feline herpesvirus — feline immunodeficiency virus — feline infectious peritonitis virus — feline leukemia /sarcoma virus — feline leukemia virus — feline panleukopenia virus — feline parvovirus — feline sarcoma virus — feline syncytial virus — Fijivirus — Filovirus — Flanders virus — Flavivirus — foot and mouth disease virus —
Fort Morgan virus — Four Corners hantavirus — fowl adenovirus 1 — fowlpox virus — Friend virus — Furovirus —

G
gammaretrovirus — GB hepatitis virus — GB virus — Geminivirus — German measles virus — Getah virus — gibbon ape leukemia virus — glandular fever virus — goatpox virus — golden shinner virus — Gonometa virus — goose parvovirus — granulosis virus — Gross' virus — ground squirrel hepatitis B virus — group A arbovirus — Guanarito virus — guinea pig cytomegalovirus — guinea pig type C virus --

H
Hantaan virus — Hantavirus — hard clam reovirus — hare fibroma virus — HCMV (human cytomegalovirus) — helper virus — hemadsorption virus 2 — hemagglutinating virus of Japan — hemorrhagic fever virus — hendra virus — Henipavirus — Hepadnavirus — hepatitis A virus — hepatitis B virus group — hepatitis C virus — hepatitis D virus — hepatitis delta virus — hepatitis E virus — hepatitis F virus — hepatitis G virus — hepatitis nonA nonB virus — hepatitis virus — hepatitis virus (nonhuman) — hepatoencephalomyelitis reovirus 3 — Hepatovirus — heron hepatitis B virus — herpes B virus — herpes simplex virus — herpes simplex virus 1 — herpes simplex virus 2 — herpesvirus — herpesvirus 7 — Herpesvirus ateles — Herpesvirus hominis — Herpesvirus infection — Herpesvirus saimiri — Herpesvirus suis — Herpesvirus varicellae — Highlands J virus — Hirame rhabdovirus — hog cholera virus — Hordeivirus — human adenovirus 2 — human alphaherpesvirus 1 — human alphaherpesvirus 2 — human alphaherpesvirus 3 — human B lymphotropic virus — human betaherpesvirus 5 — human coronavirus — human cytomegalovirus group — human foamy virus — human gammaherpesvirus 4 — human gammaherpesvirus 6 — human hepatitis A virus — human herpesvirus 1 group — human herpesvirus 2 group — human herpesvirus 3 group — human herpesvirus 4 group — human herpesvirus 6 — human herpesvirus 8 — human immunodeficiency virus — human immunodeficiency virus 1 — human immunodeficiency virus 2 — human papillomavirus — human T cell leukemia virus — human T cell leukemia virus I — human T cell leukemia virus II — human T cell leukemia virus III — human T cell lymphoma virus I — human T cell lymphoma virus II — human T cell lymphotropic virus type 1 — human T cell lymphotropic virus type 2 — human T lymphotropic virus I — human T lymphotropic virus II — human T lymphotropic virus III —

I
Ilarvirus — infantile gastroenteritis virus — infectious bovine rhinotracheitis virus — infectious haematopoietic necrosis virus — infectious pancreatic necrosis virus — influenza A virus — influenza B virus — influenza virus (unspecified)  — influenza virus C — influenza virus D — influenzavirus pr8 — insect virus — interfering virus —

J
Japanese B virus — Japanese encephalitis virus — JC virus — Junin virus --

K
Kaposi's sarcoma-associated herpesvirus — Kemerovo virus — Kilham's rat virus — Klamath virus — Kolongo virus — Korean hemorrhagic fever virus — kumba virus — Kysanur forest disease virus — Kyzylagach virus —

L
La Crosse virus — lactic dehydrogenase elevating virus — lactic dehydrogenase virus — Lagos bat virus — Lambda phage — Langur virus — lapine parvovirus — Lassa fever virus — Lassa virus — latent rat virus — LCM virus — Leaky virus — Lentivirus — Leporipoxvirus — leukemia virus — leukovirus — lumpy skin disease virus — Luteovirus — lymphadenopathy associated virus — Lymphocryptovirus — lymphocytic choriomeningitis virus — lymphoproliferative virus group — Lyssavirus --

M
Machupo virus — mad itch virus — maize chlorotic dwarf virus — maize rough dwarf virus — mammalian type B oncovirus group — mammalian type B retroviruses — mammalian type C retrovirus group — mammalian type D retroviruses — mammary tumor virus — Mapuera virus — Marafivirus — Marburg virus — Marburg-like virus — Mason Pfizer monkey virus — Mastadenovirus — Mayaro virus — ME virus — measles virus — Melandrium yellow fleck virus - Menangle virus — Mengo virus — Mengovirus — Middelburg virus — milkers nodule virus — mink enteritis virus — minute virus of mice — MLV related virus — MM virus — Mokola virus — Molluscipoxvirus — Molluscum contagiosum virus — monkey B virus — monkeypox virus — Mononegavirales — Morbillivirus — Mount Elgon bat virus — mouse cytomegalovirus — mouse encephalomyelitis virus — mouse hepatitis virus — mouse K virus — mouse leukemia virus — mouse mammary tumor virus — mouse minute virus — mouse pneumonia virus — mouse poliomyelitis virus — mouse polyomavirus — mouse sarcoma virus — mousepox virus — Mozambique virus — Mucambo virus — mucosal disease virus — mumps virus — murid betaherpesvirus 1 — murid cytomegalovirus 2 — murine cytomegalovirus group — murine encephalomyelitis virus — murine hepatitis virus — murine leukemia virus — murine nodule inducing virus — murine polyomavirus — murine sarcoma virus — Muromegalovirus — Murray Valley encephalitis virus — myxoma virus — Myxovirus — Myxovirus multiforme — Myxovirus parotitidis —

N
Nairobi sheep disease virus — Nairovirus — Nanirnavirus — Nariva virus — Ndumo virus — Necrovirus — Neethling virus — Nelson Bay virus — Neopvirus — neurotropic virus — New World Arenavirus — newborn pneumonitis virus — Newcastle disease virus — Nipah virus — noncytopathogenic virus — Norwalk virus — nuclear polyhedrosis virus (NPV) --

O
O'nyong'nyong virus — oat sterile dwarf virus — Ockelbo virus — oncogenic virus — oncogenic viruslike particle — oncornavirus — Orbivirus — Orf virus — Oropouche virus — Orthohepadnavirus — orthomyxovirus infection — Orthopoxvirus — Orthoreovirus — Orungo -- ovine catarrhal fever virus — owl monkey herpesvirus --

P
Palyam virus — Papillomavirus — Papillomavirus sylvilagi — Papovavirus — parainfluenza virus — parainfluenza virus type 1 — parainfluenza virus type 2 — parainfluenza virus type 3 — parainfluenza virus type 4 — Paramyxovirus — Parapoxvirus — paravaccinia virus — parsnip yellow fleck virus — Parvovirus — Parvovirus B19 — parvovirus group — pea enation mosaic virus — Pestivirus — Phlebovirus — phocine distemper virus — Phytoreovirus — Picodnavirus — Picornavirus — pig cytomegalovirus — pigeonpox virus — Piry virus — Pixuna virus — plant rhabdovirus group — plant virus — pneumonia virus of mice — Pneumovirus — poliomyelitis virus — poliovirus — Polydnavirus — polyhedral virus — polyoma virus — Polyomavirus — Polyomavirus bovis — Polyomavirus cercopitheci — Polyomavirus hominis 2 — Polyomavirus maccacae 1 — Polyomavirus muris 1 — Polyomavirus muris 2 — Polyomavirus papionis 1 — Polyomavirus papionis 2 — Polyomavirus sylvilagi — Pongine herpesvirus 1 — porcine epidemic diarrhea virus — porcine hemagglutinating encephalomyelitis virus — porcine parvovirus — porcine transmissible gastroenteritis virus — porcine type C virus — Potato leaf roll virus — Potato mop top virus — Potato virus Y — Potexvirus — Potyvirus — pox virus — poxvirus — poxvirus variolae — Prospect Hill virus — provirus — pseudocowpox virus — pseudorabies virus — psittacinepox virus — Puumala virus --

Q
quailpox virus —

R
rabbit fibroma virus — rabbit kidney vaculolating virus — rabbit papillomavirus — rabies virus — raccoon parvovirus — raccoonpox virus — radish mosaic virus — Ranikhet virus —rat cytomegalovirus — rat parvovirus — rat virus — Rauscher's virus — recombinant vaccinia virus — recombinant virus — reovirus — reovirus 1 — reovirus 2 — reovirus 3 — reptilian type C virus — respiratory infection virus — respiratory syncytial virus — respiratory virus — reticuloendotheliosis virus — Retrovirus — Rhabdovirus — Rhabdovirus carpia — Rhadinovirus — rhinovirus — Rhizidiovirus — rice dwarf virus — rice gall dwarf virus — rice ragged stunt virus — Rift Valley fever virus — Riley's virus — rinderpest virus — RNA tumor virus — RNA virus — Ross River virus — Rotavirus — rougeole virus — Rous sarcoma virus — rubella virus — rubeola virus — Rubivirus — Russian autumn encephalitis virus —

S
SA 11 simian virus — SA2 virus — Sabia virus — Sagiyama virus — Saimirine herpesvirus 1 — salivary gland virus — sandfly fever virus group — Sandjimba virus — SARS virus — satellite virus — SDAV (sialodacryoadenitis virus) — sealpox virus — Semliki Forest Virus — Sendai virus — Seoul virus — sheeppox virus — Shope fibroma virus — Shope papilloma virus — simian foamy virus — simian hepatitis A virus — simian human immunodeficiency virus — simian immunodeficiency virus — simian parainfluenza virus — simian T cell lymphotrophic virus — simian virus — simian virus 40 — Simplexvirus — Sin Nombre virus — Sindbis virus — smallpox virus — Sobemovirus — South American hemorrhagic fever viruses — sparrowpox virus — spring beauty latent virus — Spumavirus — squash mosaic virus — squirrel fibroma virus — squirrel monkey retrovirus — SSV 1 virus group — STLV (simian T lymphotropic virus) type I — STLV (simian T lymphotropic virus) type II — STLV (simian T lymphotropic virus) type III — stomatitis papulosa virus — submaxillary virus — suid alphaherpesvirus 1 — suid herpesvirus 2 — Suipoxvirus — swamp fever virus — swinepox virus — Swiss mouse leukemia virus --

T
T4 phage — T7 phage — TAC virus — Tacaribe complex virus — Tacaribe virus — Tanapox virus — Taterapox virus — Tench reovirus — Tenvivirus — Theiler's encephalomyelitis virus — Theiler's virus — Thogoto virus — Thottapalayam virus — Tick borne encephalitis virus — Tioman virus — tobacco mosaic virus — tobacco rattle virus — Tobamovirus — Tobravirus — Togavirus — tomato bushy stunt virus — Tomato spotted wilt virus — Tombusvirus — Torovirus — Tospovirus — transforming virus — tumor virus — Tupaia virus — turkey rhinotracheitis virus — turkeypox virus — turnip yellow mosaic virus — Tymovirus — type C retroviruses — type D oncovirus — type D retrovirus group --

U
ulcerative disease rhabdovirus — Una virus — Uukuniemi virus group --

V
vaccinia virus — vacuolating virus — varicella zoster virus — Varicellovirus — Varicola virus — variola major virus — variola virus — Vasin Gishu disease virus — VEE virus — Venezuelan equine encephalitis virus — Venezuelan equine encephalomyelitis virus — Venezuelan hemorrhagic fever virus — vesicular stomatitis virus — Vesiculovirus — Vilyuisk virus — viper retrovirus — viral haemorrhagic septicemia virus —
viruslike particle — Visna Maedi virus — Visna virus — volepox virus — VSV (vesicular stomatitis virus) --

W
Wallal virus — Warrego virus — wart virus — WEE virus — West Nile virus — western equine encephalitis virus — western equine encephalomyelitis virus — Whataroa virus — Winter Vomiting Virus — woodchuck hepatitis B virus — woolly monkey sarcoma virus — wound tumor virus — WRSV virus --

Y
Yaba monkey tumor virus — Yaba virus — Yatapoxvirus —yellow fever virus — Yug Bogdanovac virus —

Z
ZYMV (zucchini yellow mosaic virus) — Zika virus

Xem thêm
 Virus
 Virus máy tính

Tham khảo

Virus
Danh sách sinh học
Virus học

bg:Класификация на вирусите


title: Holm, Pinneberg

text:
Holm là một đô thị thuộc huyện Pinneberg, bang Schleswig-Holstein, Đức.

Chú thích

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Pinneberg


title: Paduniella angusta

text:
Paduniella angusta là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Paduniella


title: Elaphandra paucipunctata

text:
Elaphandra paucipunctata là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Elaphandra paucipunctata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Elaphandra
Thực vật Ecuador


title: Villardefrades

text:
Villardefrades là một đô thị trong tỉnh Valladolid, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 219 người.

Tham khảo

Đô thị ở Valladolid


title: (15245) 1989 TP16

text:
{{DISPLAYTITLE:(15245) 1989 TP16}}

(15245) 1989 TP16 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 4 tháng 10 năm 1989.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 15001–16000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1989
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Euskirchen (huyện)

text:
Euskirchen là một huyện (Kreis) ở tây nam Nordrhein-Westfalen, Đức. Các huyện giáp ranh là Aachen, Düren, Rhein-Erft-Kreis, Rhein-Sieg, Ahrweiler, Daun, Bitburg-Prüm, và tỉnh Liège (Bỉ).

Lịch sử
Năm 1827, một huyện đầu tiên quanh thành phố Euskirchen được thành lập nhưng nhỏ hơn huyện ngày nay. Năm 1932, huyện Rheinbach bị giải thể và huyện Euskirchen lấy được phần phía nam huyện giải thể này. Năm 1972, huyện Euskirchen lấy thêm huyện Schleiden.

Địa lý
Huyện này nằm trong dãy đồi Eifel. Đất ở đây cằn cỗi không phù hợp cho canh tác. Ở đây có quặng sắt nhưng ngày nay rừng ở đây thu hút khách du lịch.

Thị xã và đô thị

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức (tiếng Đức)

Huyện của bang Nordrhein-Westfalen
Euskirchen (huyện)


title: Thuật ngữ nhiếp ảnh

text:
- Trong nhiếp ảnh có nhiều thuật ngữ kỹ thuật chuyên ngành thể hiện phương pháp chụp ảnh khác nhau như:

 Độ sâu tiêu cự (Depth of focus);
 Độ sâu trường ảnh (DOF, Depth of field);
 Bokeh;
 High Dynamic Range (HDR);
 Panorama;
 Macro;
 Close up;
 Motion Blur (Kĩ thuật chụp ảnh chuyển động);
 Soi bóng (Reflection);
 Đổ bóng (Shadow);
 Ngược sáng (Silhouette);
 Thiếu sáng, Thừa sáng, Đúng sáng;
 Phơi sáng;
 Cháy sáng;
 Tilt-shift (Tạo hiệu ứng cảnh vật trông như một thế giới đồ chơi thu nhỏ);
 Flare (Tạo vệt sáng mờ đồng dạng, lóe lên bởi tia sáng mạnh);
 Soft focus (Nhờ sử dụng Lensbaby);

v.v.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Group DOF on Flickr
 Group Bokeh on Flickr
 Group HDR on Flickr
 Group Panorama on Flickr
 Group Polar panorama on Flickr
 Group Macro, Close up on Flickr
 Group Motion Bluron Flickr
 Group Reflection on Flickr
 Group Shadow on Flickr
 Group Silhouette on Flickr
 Group Tilt shift on Flickr
 Group Flare on Flickr
 Group Soft focus on Flickr

Thuật ngữ kỹ thuật về Nhiếp ảnh


title: Platylesches moritili

text:
Platylesches moritili là một loài bướm ngày thuộc họ Hesperiidae. Nó được tìm thấy ở KwaZulu-Natal, phía bắc along the coast và hinterland to Maputaland và from Mpumalanga to miền bắc Gauteng và from the central Limpopo Province to Pafuri.

Sải cánh dài 31–33 mm đối với con đực và 33–35 mm đối với con cái. Con lớn bay quanh năm nhưng thường từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 10 đến tháng 12.

Ấu trùng ăn Parinari curatellifolia.

Chú thích

Tham khảo

Platylesches


title: Nephrotoma hypogyna

text:
Nephrotoma hypogyna là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Nephrotoma


title: Anthophorula snellingi

text:
Anthophorula snellingi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

Anthophorula
Động vật được mô tả năm 1980


title: Neocorynura nuda

text:
Neocorynura nuda là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Neocorynura
Động vật được mô tả năm 1954


title: Acrocercops hedymopa

text:
Acrocercops hedymopa là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Loài này có ở Queensland và Bénin.

Tham khảo

Acrocercops


title: 12614 Hokusai

text:
12614 Hokusai là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1179.1170509 ngày (3.23 năm).

Nó được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: 5730 Yonosuke

text:
5730 Yonosuke là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1815.9165082 ngày (4.97 năm).

Nó được phát hiện ngày 13 tháng 10 năm 1988.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Chụp cộng hưởng từ

text:
Chụp cộng hưởng từ (còn gọi nôm na là chụp em-rai theo viết tắt tiếng Anh MRI của Magnetic Resonance Imaging) là một phương pháp thu hình ảnh của các cơ quan trong cơ thể sống và quan sát lượng nước bên trong các cấu trúc của các cơ quan. Ảnh cộng hưởng từ hạt nhân dựa trên một hiện tượng vật lý là hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân.

Chụp cộng hưởng từ gọi đầy đủ là "chụp cộng hưởng từ hạt nhân" bắt đầu được dùng để chẩn đoán bệnh từ năm 1982. Hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân bắt đầu được 2 tác giả Bloch và Purcell phát hiện năm 1952. Sự khác nhau cơ bản giữa chụp cộng hưởng từ và chụp X quang là năng lượng dùng trong chụp X quang là năng lượng phóng xạ tia X còn trong chụp cộng hưởng từ là năng lượng vô tuyến điện.

Cơ sở vật lý
Gồm 4 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Sắp hàng hạt nhân
 Mỗi hạt nhân trong môi trường vật chất đều có một mômen từ tạo ra bởi spin (sự xoay) nội tại của nó.
 Các hạt nhân đều sắp xếp một cách ngẫu nhiên và từ trường của chúng triệt tiêu lẫn nhau do đó không có từ trường dư ra để ghi nhận được.
 Khi có một từ trường mạnh tác động từ bên ngoài các mômen từ của hạt nhân sẽ sắp hàng song song cùng hướng hoặc ngược hướng của từ trường, ngoài ra chúng còn chuyển động dần chung quanh hướng của từ trường bên ngoài nó.
 Các vec tơ từ hạt nhân sắp hàng song song cùng chiều với hướng từ trường bên ngoài có số lượng lớn hơn các vectơ từ hạt nhân sắp nhân sắp hàng ngược chiều và chúng không thể triệt tiêu cho nhau hết, do đó có mạng lưới từ hoá theo hướng của từ trường bên ngoài.
 Các vectơ tạo ra hiện tượng từ hoá chủ yếu theo hướng của từ trường bên ngoài; đó là trạng thái cân bằng.
 Trong trạng thái cân bằng không có một tín hiệu nào có thể được ghi nhận. Khi trạng thái cân bằng đó bị xáo trộn sẽ có tín hiệu được hình thành.

Giai đoạn 2: Kích thích hạt nhân
Hiện tượng sắp hàng hạt nhân kết thúc thì các hạt nhân hydrogen tức proton sẽ phóng thích năng lượng dùng để sắp hàng chúng để trở về vị trí ban đầu. Tốc độ phóng thích các phôton này dựa vào năng lượng được phóng thích. Thời gian cần thiết cho 63% vectơ khôi phục theo chiều dọc gọi là T1. Thời gian cần thiết để cho 63% vectơ khôi phục theo chiều ngang gọi là T2.

Giai đoạn 3: Ghi nhận tín hiệu
Khi các proton trở lại sắp hàng như cũ do ảnh hưởng từ trường bên ngoài chúng phóng thích năng lượng dưới dạng tín hiệu tần số vô tuyến. Cường độ phát ra từ một đơn vị khối lượng mô được thể hiện trên một thang màu từ trắng đến đen, trên đó màu trắng là cường độ tín hiệu cao, màu đen là không có tín hiệu. Cường độ tín hiệu của một loại mô phụ thuộc vào thời gian khôi phục lại từ tính T1 và T2, mật độ phôton của nó.

Giai đoạn 4: Tạo hình ảnh
T1 tạo ra tín hiệu MRI mạnh và cho thấy hình ảnh các cấu trúc giải phẫu với T1 dịch não tuỷ, lớp vỏ xương, không khí và máu lưu thông với tốc độ cao tạo ra những tín hiệu không đáng kể và thể hiện màu sẫm. Chất trắng và chất xám biểu hiện bằng màu xám khác nhau và chất xám đậm hơn. Với T1 thì mô mỡ có màu sáng đó là lợi thế lớn nhất để ghi hình mô mỡ trong hốc mắt, ngoài màng cứng tuỷ xương và cột sống. Máu tụ mạn tính có hình ảnh tín hiệu cao và thể hiện ảnh màu trắng. Tuy nhiên sự khác biệt giữa hàm lượng nước trong mô không lớn thì độ nhạy hình ảnh T1 không cao. Do đó không thể ghi hình được ở những tổn thương nhỏ không đè đẩy cấu trúc giải phẫu.

Hình ảnh

Xem thêm
Chụp cắt lớp vi tính (CT)
 Chụp cộng hưởng từ Dotarem
 Phương pháp điều trị MRI HIFU
Chụp X-quang

Chú thích

Tham khảo
 James Mattson and Merrill Simon. The Pioneers of NMR and Magnetic Resonance in Medicine: The Story of MRI. Jericho & New York: Bar-Ilan University Press, 1996. ISBN 0-9619243-1-4.

Cộng hưởng từ hạt nhân
Chẩn đoán hình ảnh y khoa
Phát minh của Hoa Kỳ
Giới thiệu năm 1973


title: Leioproctus sigillatus

text:
Leioproctus sigillatus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1914


title: Sulzbach-Laufen

text:
Sulzbach-Laufen là một thị xã ở huyện Schwäbisch Hall trong bang Baden-Württemberg thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Dicronychus submontanus

text:
Dicronychus submontanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Vats miêu tả khoa học năm 1984.

Chú thích

Tham khảo

Dicronychus


title: Polycentropus chelatus

text:
Polycentropus chelatus là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Polycentropus


title: La Buisse

text:
La Buissière là một xã thuộc tỉnh Isère, vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 242-420 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Buissiere


title: Acid acetic

text:
Acid acetic, hay acid ethanoic là một chất lỏng không màu và là acid hợp chất hữu cơ với công thức hóa học CH3COOH (cũng viết là CH3CO2H, C2H4O2, hoặc HC2H3O2). Giấm có tối thiểu 4% acid acetic theo thể tích. Điều đó khiến acid acetic là thành phần chính trong giấm ngoài nước.

Acid acetic là acid carboxylic đơn giản thứ hai (sau acid fomic). Nó là một hóa chất công nghiệp và thuốc thử quan trọng, được sử dụng chủ yếu trong sản xuất cellulose acetat cho phim ảnh, polyvinyl acetat làm keo dán gỗ, sợi tổng hợp và vải. Trong các hộ gia đình, acid acetic pha loãng thường được sử dụng trong chất tẩy cặn. Trong ngành công nghiệp thực phẩm, acid acetic được kiểm soát bởi mã phụ gia thực phẩm E260 như một chất điều chỉnh độ acid và như một loại gia vị. Trong hóa sinh, nhóm acethyl, có nguồn gốc từ acid acetic, là cơ bản của mọi dạng sống. Khi liên kết với coenzymer A, nó là trung tâm của quá trình chuyển hóa carbohydrate và chất béo.

Nhu cầu toàn thế giới về acid acetic là khoảng 6,5 triệu tấn mỗi năm, trong đó khoảng 1,5 triệu tấn được đáp ứng bằng cách tái chế; phần còn lại được sản xuất từ methanol. Giấm chủ yếu là acid acetic loãng, thường được tạo ra bằng quá trình lên men và quá trình oxy hóa ethanol sau đó.

Lịch sử
Acid acetic được biết đến từ giấm khi cho bia và rượu vang tiếp xúc với không khí, phương pháp sản xuất acid acetic từ vi khuẩn này vẫn được sử dụng trên toàn cầu cho đến ngày nay.

Việc sử dụng acid acetic trong thuật giả kim kéo dài cho đến thế kỷ III TCN, khi nhà triết học Hy Lạp Theophrastus miêu tả cách mà giấm phản ứng với các kim loại tạo ra các chất nhuộm được sử dụng trong nghệ thuật, như chì trắng (chì carbonat) và verdigris (xanh gỉ đồng), một hỗn hợp của các muối đồng màu xanh gồm đồng(II) acetat. Người La Mã cổ đại đun rượu chua trong các chậu chì tạo ra một loại xi-rô rất ngọt gọi là sapa. Sapa chứa nhiều chì acetat, một chất ngọt cũng gọi là đường chì (sugar of lead) hoặc đường của Saturn, đã làm nhiễm độc chì trong giới quý tộc La Mã.

Trong thế kỷ thứ VIII, Jabir Ibn Hayyan (Geber) là người đầu tiên cô đọng acid acetic từ giấm bằng cách chưng cất. Trong thời Phục Hưng, acid acetic băng được điều chế bằng cách chưng cất khô các acetat kim loại nhất định (loại phổ biến nhất là đồng(II) acetat). Nhà giả kim thuật Đức thế kỷ thứ XVI Andreas Libavius đã miêu tả cách chưng cất như thế, và ông đã so sánh acid acetic tạo ra bằng phương pháp này với từ giấm. Sự có mặt của nước trong giấm đã làm ảnh hưởng đến tính chất của acid acetic mà đối với các nhà hóa học trong vài thế kỷ đã cho rằng acid acetic băng và acid acetic trong giấm là hai chất khác nhau. Nhà hóa học Pháp Pierre Adet đã chứng minh rằng chúng là một.

Năm 1847, nhà hóa học Đức Hermann Kolbe lần đầu tiên đã tổng hợp acid acetic từ các vật liệu vô cơ. Chuỗi phản ứng này gồm quá trình chlor hóa carbon disulfide thành carbon tetrachloride, sau đó là quá trình nhiệt phân thành tetrachloroethylen và chlor hóa trong nước tạo thành acid trichloracetic, và cuối cùng là phản ứng oxy hóa khử vô cơ bằng cách điện phân tạo thành acid acetic.

Năm 1910, hầu hết các acid acetic được sản xuất từ việc chưng cất gỗ từ sản phẩm trung gian là rượu chưng cất từ gỗ. Loại rượu này cho tác dụng với calci hydroxide tạo ra calci acetat, sau đó cho calci acetat tác dụng với acid sulfuric thu được acid acetic. Lúc này, Đức sản xuất khoảng 10.000 tấn acid acetic băng, khoảng 30% số này được sản xuất thuốc nhuộm indigo.

 Tính chất hóa học

Nguyên tử hydro (H) trong nhóm carboxyl (−COOH) trong các acid carboxylic như acid acetic có thể cung cấp một ion H+ (proton), làm cho chúng có tính chất acid. Acid acetic là một acid yếu, thuộc nhóm acid monoprotic, có Ka bằng 4,75. Nó tạo ra gốc liên kết là acetat (CH3COO−). Dung dịch 1,0 M (tương đương nồng độ giấm gia đình) có pH là 2,4, cho thấy chỉ 0,44% các phân tử acid acetic bị phân ly.

Cấu trúc tinh thể của acid acetic cho thấy các phân tử nhị trùng liên kết bởi các liên kết hydro. Các chất nhị trùng cũng có thể được phát hiện ở dạng hơi ở 120 °C. Chúng cũng có mặt trong pha lỏng trong các dung dịch loãng trong các dung môi không có liên kết hydro, và một mức độ nhất định trong acid acetic tinh khiết, nhưng bị phá vỡ trong các dung môi có liên kết hydro. Enthalpy phân ly của các chất này ước tính khoảng 65,0–66,0 kJ/mol, và entropy phân ly khoảng 154–157 J mol−1 K−1. Cách thức nhị trùng này cũng có thể hiện ở các acid carboxylyc thấp hơn khác.

Acid acetic lỏng là dung môi protic dính ướt (phân tử phân cực), tương tự như ethanol và nước. Với hằng số điện môi trung bình khoảng 6,2, nó có thể hoà tan không chỉ trong các hợp chất phân cực như các muối vô cơ và các loại đường mà nó còn có khả năng hòa tan trong các hợp chất không phân cực như dầu, và các nguyên tố như lưu huỳnh và iod. Nó cũng có thể hòa trộn với các dung môi phân cực và không phân cực khác như nước, chloroform, và hexan. Đối với các ankan cao phân tử (từ octan trở lên) acid acetic không có khả năng trộn lẫn một cách hoàn toàn, và khả năng trộn lẫn tiếp tục giảm khi số n-ankan càng lớn. Tính chất hòa tan và độ trộn lẫn của acid acetic làm cho nó được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp.

 Các phản ứng hóa học
Acid acetic có thể ăn mòn các kim loại như sắt, mangan và kẽm sinh ra khí hydro và các muối kim loại tương ứng gọi là các acetat. Nhôm khi tiếp xúc với oxy sẽ tạo thành một màng mỏng nhôm oxide trên bề mặt làm cho nó có khả năng chống lại một cách tương đối sự ăn mòn của acid, điều này cho phép các bình chứa bằng nhôm có thể dùng để vận chuyển acid acetic. Các acetat kim loại cũng có thể được điều chế từ acid acetic và một base tương ứng, như phản ứng phổ biến là "natri bicarbonat + giấm". Chỉ trừ chromi(II) acetat, thì hầu hết các acetat còn lại đều có thể hòa tan trong nước.

 Mg(r) + 2 CH3COOH(l) → (CH3COO)2Mg(dd) + H2(k)

 NaHCO3(r) + CH3COOH(dd) → CH3COONa(dd) + CO2(k) + H2O(l)

Acid acetic có thể tạo các phản ứng hóa học đặc trưng của nhóm acid carboxylic như tạo ra nước và ethanoat kim loại khi phản ứng với kiềm; tạo ra ethanoat kim loại khi phản ứng với kim loại; và tạo ra ethanoat kim loại, nước và carbon dioxide khi phản ứng với các carbonat và bicarbonat. Phản ứng đặc trưng nhất là tạo thành ethanol, và tạo thành các dẫn xuất như acethyl chloride bằng cách thay thế nhóm -OH bởi -Cl. Các dẫn xuất thay thế khác như anhydride acetic; anhydride này được tạo ra theo phản ứng trùng ngưng tách phân tử nước từ hai phân tử của acid acetic. Các ester của acid acetic tương tự có thể được tạo ra bởi ester hóa, và các amit. Khi nung trên 440 °C, acid acetic phân hủy tạo ra carbon dioxide và methan, hoặc tạo ra ethenon và nước.

Acid acetic có thể được nhận biết bởi mùi đặc trưng của nó. Phản ứng biến đổi màu đối với các muối của acid acetic là cho tác dụng với dung dịch sắt(III) chloride, phản ứng này tạo ra màu đỏ đậm sau khi acid hóa. Khi nung nóng các acetat với arsen trioxide tạo ra cacodyl oxide, chất này có thể được nhận biết bởi các hơi có mùi hôi.

 Hóa sinh
Nhóm acethyl có gốc từ acid acetic, là thành phần cơ bản đối với sinh hóa học của tất cả các dạng sống. Khi nằm trong coenzymer A, nó là trung tâm của sự trao đổi chất của các carbohydrat và mỡ. Tuy nhiên, nồng độ của các acid acetic tự do trong các tế bào ở mức thấp nhằm tránh phá vỡ pH của các tế bào. Không giống với các acid carboxylic mạch dài, (các acid béo), acid acetic không có mặt trong các triglyceride tự nhiên. Tuy nhiên, các triglyceride nhân tạo như triacetin (glycerin triacetat) là một phụ gia thực phẩm phổ biến, và được tìm thấy trong các loại mỹ phẩm và thuốc đắp.

Acid acetic được sản xuất và chiết tách bằng vi khuẩn acid acetic, các vi khuẩn phổ biến là chi Acetobacter và Clostridium acetobutylicum. Các vi khuẩn này được tìm thấy trên khắp thế giới trong thức ăn, nước và đất, và do đó acid acetic thường được sản xuất từ trái cây và các thực phẩm hư khác. Acid acetic cũng là một thành phần của chất nhờn âm đạo của người và các linh trưởng khác, các chất này có tác dụng kháng khuẩn nhẹ.

 Sản xuất

Acid acetic được sản xuất theo cả hai phương pháp sinh học và tổng hợp. Ngày nay, lượng acid sản xuất theo phương pháp sinh học chỉ chiếm khoảng 10% sản lượng thế giới, nhưng nó vẫn là một phương pháp quan trọng dùng để sản xuất giấm, theo các luật về độ tinh khiết thực phẩm ở một số quốc gia quy định rằng giấm sử dụng trong thực phẩm phải có nguồn gốc từ sinh học. Khoảng 75% acid acetic được sản xuất công nghiệp được dùng để sản xuất theo phương pháp carbonyl hóa methanol. Khoảng 15% còn lại được sản xuất từ các phương pháp thay thế khác. Tổng sản lượng acid acetic giấm ước tính khoảng 5 triệu tấn/năm, khoảng nửa trong số đó được sản xuất ở Hoa Kỳ. Sản lượng ở châu Âu khoảng 1 triệu tấn/năm và đang giảm, trong khi đó Nhật Bản sản xuất khoảng 0,7 triệu tấn/năm. Khoảng 1,5 triệu tấn được tái chế hàng năm, nâng tổng sản lượng trên thị trướng thế giới lên 6,5 triệu tấn/năm. Hai nhà sản xuất acid acetic giấm lớn nhất là Celanese và Công ty hóa BP. Các nhà sản xuất lớn khác như Millennium Chemicals, Sterling Chemicals, Samsung, Eastman, và Svensk Ethanolkemi.

 Carbonyl hóa methanol
Hầu hết acid acetic giấm được sản xuất bằng phương pháp carbonyl hóa methanol. Trong quy trình này, methanol và carbon monoxide phản ứng với nhau tạo ra acid aextic theo phương trình:
 CH3OH + CO → CH3COOH

Quá trình này liên quan đến chất trung gian iodomethan, và diễn ra theo 3 bước. Chất xúc tác, thường là phức chất kim loại, được dùng trong bước 2.
 CH3OH + HI → CH3I + H2O
 CH3I + CO → CH3COI
 CH3COI + H2O → CH3COOH + HI

Bằng cách theo thế các điều kiện phản ứng, anhydride acetic cũng có thể được tạo ra trong từ các vật liệu này. Bởi vì cả methanol và carbon monoxide đều là các hàng hóa nguyên liệu, carbonyl hóa methanol trong một thời gian dài là phương pháp sản xuất acid acetic được ưa chuộng. Henry Drefyus ở British Celanese đã xây dựng một nhà máy sản xuất theo phương pháp này vào năm 1925. Tuy nhiên do thiếu các vật liệu có thể chứa các hợp chất gây ăn mòn ở áp suất cao (khoảng 200 atm hoặc hơn) đã không được khuyến khích thương mại hóa phương pháp này. Phương pháp carbonyl hóa methanol thương mại đầu tiên, sử dụng chất xúc tác cobalt, đã được công ty hóa chất Đức BASF phát triển năm 1963. Năm 1968, chất xúc tác gốc rhodi (cis−[Rh(CO)2I2]−) được phát hiện có thể vận hành một cách hiệu phả ở áp suất thấp mà hầu như không có sản phẩm phụ. Nhà máy đầu tiên cử dụng chất xúc tác này được công ty hóa chất Hoa Kỳ Monsanto xây dựng năm 1970, và carbonyl hóa methanol với xúc tác rhodi trở thành một phương pháp phổ biến dùng để sản xuất (xem công nghệ Monsanto). Vào cuối thập niên 1990, Công ty hóa chất BP thương mại hóa chất xúc tác Cativa ([Ir(CO)2I2]−), được chết từ rutheni. Công nghệ Cativa dùng chất xúc tác iridi này sạch hơn và hiệu quả hơn và đã thay thế phần lớn công nghệ Monsanto, thường dùng trong cùng một nhà máy sản xuất.

 oxy hóa acetaldehyde
Trước khi thương mại hóa công nghệ Monsanto, hầu hết acid acetic được sản xuất bằng cách oxy hóa acetaldehyde. Phương pháp này là phương pháp quan trọng thứ hai vẫn còn được sử dụng mặc dù nó không thể cạnh tranh với phương pháp carbonyl hóa methanol.

Acetaldehyde có thể được sản xuất bằng cách oxy hóa butan hoặc naphtha nhẹ, hoặc hydrat hóa ethylen. Khi butan hoặc naphtha nhẹ được nung nó trong không khí có mặt các ion kim loại khác nhau như mangan, cobalt, và chromi, peroxide và sau đó phân hủy tạo ra acid acetic theo phương trình phản ứng:

 2 C4H10 + 5 O2 → 4 CH3COOH + 2 H2O

Phản ứng đặc trưng là sự kết hợp của nhiệt độ và áp suất được đều chỉnh sau cho đủ nóng để có thể giữ butan ở dạng lỏng. Các điều kiện phản ứng đặc trưng là 150 °C và 55atm. Các sản phẩm phụ cũng có thể được tạo ra, như butanon, ethyl acetat, acid formic, và acid propionic. Các sản phẩm này cũng có giá trị thương mại, và các điều kiện phản ứng có thể được thay thế để tạo ra số lượng sản phẩm nhiều hơn. Tuy nhiên, việc phân tách acid acetic ra khỏi hỗn hợp này làm cho phương pháp này khá tốn kém.

Cùng các điều kiện và sử dụng các chất xúc tác tương tự trong việc oxy hóa butan, acetaldehyde có thể bị oxy hóa bởi oxy trong không khí tạo ra acid acetic:

 2 CH3CHO + O2 → 2 CH3COOH

Sử dụng các chất xúc tác hiện đại, phản ứng này có thể tạo ra acid acetic hơn 95%. Các sản phẩm phụ là ethyl acetat, acid formic, và formaldehyde đều có điểm sôi thấp hơn acid acetic nên sẽ dễ tách chúng ra bằng cách chưng cất.

 oxy hóa ethylen
Acetaldehyde có thể được điều chế từ ethylen theo phản ứng Wacker, và sau đó oxy hóa như nên bên dưới. Trong thời gian gần đây, việc chuyển đổi ethylen thành acid acetic qua theo một bước, chi phí rẻ hơn đã được công ty Showa Denko thương mại hóa, công ty này đã xây dựng một nhà máy oxy hóa ethylen ở Ōita, Nhật Bản năm 1997. Quá trình này sử dụng chất xúc tác là kim loại paladi với sự hỗ trợ của acid heteropoly như acid tungstosilicic. Nó được xem là một phương pháp có thể cạnh tranh với phương pháp carbonyl hóa methanol đối với các nhà máy nhỏ hơn (100–250 ngàn tấn/năm), tùy thuộc vào giá địa phương của ethylen.

 Lên men oxy hóa
Trong lịch sử nhân loại, acid acetic, ở dạng giấm, đã được tạo ra từ các vi khuẩn acid acetic thuộc chi Acetobacter. Khi cung cấp đủ oxy, các vi khuẩn này có thể tạo ra giấm từ các thực phẩm sinh cồn khác nhau. Các loại được sử dụng như rượu táo, rượu vang, và các loại ngũ cốc, gạo, mạch nha hoặc khoai tây lên men. Phản ứng hóa học chung nhất do các vi khuẩn thực hiện là:

 C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O

Dung dịch rượu loãng trộn với Acetobacter và giữ ở nơi thoáng khí, ấm sẽ tạo ra giấm trong vòng vài tháng. Các phương pháp sản xuất giấm công nghiệp, người ta tăng tốc độ phản ứng bằng cách cung cấp nhiều oxy cho vi khuẩn.

Các lô giấm đầu tiên được sản xuất bằng phương pháp lên men có thể là lỗi trong quá trình làm rượu vang. Nếu hèm rượu nho được lên men ở nhiệt độ quá cao, acetobacter sẽ phát triển lấn án nấm men có mặt tự nhiên trong nho. Vì nhu cầu giấm cho mục đích ẩm thực, y tế, và vệ sinh gia tăng, những người bán rượu nho học nhanh chóng cách sử dụng các vật liệu vô cơ khác để sản xuất giấm trong các tháng hè nóng trước khi nho đã chính và sẵn sàng để sản xuất rượu vang. Phương pháp này chậm, tuy nhiên, không phải lúc nào cũng thành công, khi những người bán rượu không hiểu quá trình này.

Một trong những công nghệ thương mại hiện đại đầu tiên là "phương pháp nhanh" hoặc "phương pháp Đức", đã được ứng dụng ở Đức năm 1823. Trong phương pháp này, quá trình lên men diễn ra trong một tháp bọc bằng gỗ bào hoặc than. Các chất cung cấp cồn được cung cấp từ trên đỉnh tháp, và không khí sạch được cung cấp từ dưới lên bằng thông khí tự nhiên hoặc bơn đối lưu. Việc cung cấp không khí được cải thiên trong quá trình này làm giảm bớt thời gian điều chế giấm từ vài tháng còn vài tuần.

Ngày nay, hầu hết giấm được sản xuất trong các thùng để ngầm được Otto Hromatka và Heinrich Ebner sử dụng đầu tiên năm 1949. Trong phương pháp này, rượu được lên men thành giấm trong bồn được đảo liên tục, và oxy được cung cấp bằng cách thổi bọt khí qua dung dịch. Sử dụng các ứng dụng hiện đại của phương pháp này, giấm chứa 15% acid acetic có thể được đều chế trong vòng 24 giờ, thậm chí đạt được độ giấm 20% trong vòng 60 giờ.

 Lên men kỵ khí
Các loài vi khuẩn kỵ khí bao gồm cả thuộc chi Clostridium, có thể chuyển đổi đường thành acid acetic một cách trực tiếp mà không cần phải qua bước trung gian là tạo thành ethanol. Phản ứng chung mà các vi khuẩn thực hiện có thể được biểu diễn:
 C6H12O6 → 3 CH3COOH

Trên quan điểm của một nhà hóa học công nghiệp, một điểm đáng chú ý là các vi khuẩn acetogen có thể tạo ra acid acetic từ các hợp chất chứa 1 carbon như methanol, carbon monoxide, hay hỗn hợp của carbon dioxide và hydro:

 2 CO2 + 4 H2 → CH3COOH + 2 H2O

Khả năng Clostridium chuyển hóa trực tiếp các loại đường hoặc tạo ra acid acetic với chi phí đầu vào thấp, có nghĩa rằng các vi khuẩn này có thể có khả năng tạo ra acid acetic hiệu quả hơn phương pháp oxy hóa ethanol như Acetobacter. Tuy nhiên, vi khuẩn Clostridium íy chịu acid hơn Acetobacter. Ngay cả hầu hết các chủng Clostridium chịu acid nhất có thể tạo ra giấm chỉ đạt vài phần trăm acid acetic, so với các chủng Acetobacter có thể tạo ra giấm với nồng độ acid lên đến hơn 20%. Hiện tại, chi phí để sản xuất giấm bằng Acetobacter vẫn cao hơn dùng Clostridium'' và sau đó tách nó. Kết quả là, mặc dù vi khuẩn acetogenic đã được biết đến rộng rãi từ năm 1940, việc sử dụng ở quy mô công nghiệp của loại vi khuẩn này vẫn còn giới hạn trong một vài ứng dụng.

Ứng dụng

Acid acetic là một chất phản ứng được dùng để sản xuất các hợp chất hóa học. Lượng sử dụng riêng lẻ lớn nhất là để sản xuất monomer vinyl acetat, tiếp theo là sản xuất acetic anhydride và ester. Lượng acid acetic dùng để sản xuất giấm là rất nhỏ so với ở trên.

Monomer vinyl acetat
Ứng dụng chủ yếu của acid acetic là sản xuất monomer vinyl acetate. Ứng dụng này tiêu thụ khoảng 40% đến 45% sản lượng acid acetic trên thế giới. Phản ứng có sự tham gia của ethylen với oxy và chất xúc tác là paladi.
 2 H3C-COOH + 2 C2H4 + O2 → 2 H3C-CO-O-CH=CH2 + 2 H2O

Vinyl acetate có thể được polymer hóa tạo thành polyvinyl acetat hoặc thành các polymer khác ứng dụng trong sơn và chất kết dính.

Sản xuất ester
Các ester chính sản xuất từ acid acetic được sử dụng chủ yếu làm dung môi cho mực, sơn và chất phủ. Các ester như ethyl acetat, n-butyl acetat, isobutyl acetat, và propyl acetat, chúng được sản xuất một cách đặc biệt bằng phản ứng có xúc tác từ acid acetic và rượu tương ứng:

 H3C-COOH + HO-R → H3C-CO-O-R + H2O, (R = nhóm ankyl tổng quát]])

Tuy nhiên, hầu hết ester acetat được sản xuất từ acetaldehyde bằng phản ứng Tishchenko. Thêm vào đó, các ete acetat được sử dụng làm các dung môi để loại bỏ nitrocellulose, sơn acrylic, véc-ni, và chất tẩy gỗ. Đầu tiên, glycol monoete được tạo ra từ ethylene oxide hoặc propylen oxide với rượu, sau đó chúng được ester hóa với acid acetic. Ba sản phẩm chính là ethylen glycol monoethyl ete acetat (EEA), ethylen glycol mono-butyl ete acetat (EBA), và propylen glycol mono-methyl ete acetat (PMA). Ứng dụng này tiêu thụ khoảng 15% đến 20% sản lượng acid acetic thế giới. Các ete acetat, ví dụ như EEA, được cho là có hại đối với sức khỏe sinh sản con người.

Acetic anhydride
Sản phẩm tách phân tử nước từ hai phân tử acid acetic tạo thành một phân tử gọi là acetic anhydride. Sản xuất acetic anhydride trên thế giới là một ứng dụng chính chiếm khoảng 25% đến 30% sản lượng acid acetic toàn cầu. Acetic anhydride có thể được sản xuất trực tiếp bằng carbonyl hóa methanol từ acid, và các nhà máy sản xuất theo công nghệ Cativa có thể được điều chỉnh để sản xuất anhydride.

Acetic anhydride là một chất acethyl hóa mạnh. Vì vậy, ứng dụng chính của nó là tạo cellulose acxtat, một chất dệt tổng hợp cũng được dùng trong phim chụp ảnh. Acetic anhydride cũng là một chất phản ứng dùng để sản xuất aspirin, heroin, và các hợp chất khác.

Giấm

Ở dạng giấm, các dung dịch acid acetic (nồng độ khối lượng của acid 4% đến 18%) được dùng trực tiếp làm gia vị, và cũng làm chất trộn rau và trong các thực phẩm khác. Giấm ăn (table vinegar) thì loãng hơn (4% đến 8%), trong khi loại giấm trộn thương mại thì nồng độ cao hơn. Lượng acid acetic dùng làm giấm không chiếm tỉ lệ lớn trên thế giới, nhưng là một ứng dụng nổi tiếng và được dùng từ rất lâu.

Hiện nay ở Việt Nam, acid acetic được sử dụng chủ yếu làm giấm ăn. Chỉ tính riêng năm 2015, nhu cầu sử dụng acid acetic làm giấm đã là 5000 tấn /năm.

Làm dung môi
Acid acetic băng là một dung môi protic phân cực tốt như đề cập ở trên. Nó thường được dùng làm dung môi tái kết tinh cho các hợp chất hữu cơ tinh khiết. Acid acetic tinh khiết được dùng làm dung môi trong việc sản xuất acid terephthalic (TPA), một nguyên liệu thô để sản xuất polyethylen terephthalat (PET). Năm 2006, khoảng 20% acid acetic được dùng để sản xuất TPA.

Acid acetic thường được dùng làm dung môi cho các phản ứng liên quan đến carbocation, như Friedel-Crafts alkylation. Ví dụ, một giai đoạn trong sản xuất long não tổng hợp thương mại liên quan đến sự tái sắp xếp Wagner-Meerwein của tạo amfen isobornyl acetat; ở đây acid acetic đóng vai trò vừa là dung môi, vừa là chất ái nhân để giữ carbocation tái sắp xếp. Acid acetic là dung môi tự chọn khi giảm một nhóm nitơ aryl tạo anilin bằng cách sử dụng carbon mang palladi.

Acid acetic băng được sử dụng trong hóa phân tích để ước tính các chất có tính kiềm yếu như các amit hữu cơ. Acid acetic băng có tính base yếu hơn nước, vì vậy amit ứng xử như một base mạnh trong dung dịch acid trung bình này. Sau đó nó có thể được chuẩn độ bằng cách sử dụng một dung dịch acid acetic băng của một acid rất mạnh như acid perchloric.

Các ứng dụng khác
Các acid acetic loãng cũng được dùng tạo độ chua nhẹ. Ví dụ như trong quy mô gia đình, nó được dùng làm chất tẩy cặn vôi từ vòi nước và ấm đun nước.

Các dung dịch acid acetic băng loãng có thể được dùng trong các phòng thí nghiệm lâm sàng để dung giải các hồng cầu cũng như đếm bạch cầu. Một ứng dụng lâm sàng khác là dung giải các hồng cầu, mà có thể làm mờ các thành phần quan trọng khác trong nước tiểu khi phân tích dưới kính hiển vi.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Acetic
Dung môi
Khoa rượu nho
Chất tẩy trùng
Hương liệu
Hóa chất gia dụng
Acetat
Thuốc tác động lên tai
Thuốc thiết yếu của WHO
Hóa chất hàng hóa