title: Saab 29 Tunnan

text:
Saab 29, còn được gọi là Flygande tunnan ("The Flying Barrel"), là một loại máy bay tiêm kích của Thụy Điển, được hãng Saab thiết kế và chế tạo trong thập niên 1950. Đây là loại máy bay chiến đấu phản lực thứ hai của Thụy Điển sau Saab 21R.

Thiết kế và phát triển
Sau Chiến tranh Thế giới II, Thụy Điển cần một công cụ phòng không mạnh được chế tạo từ công nghệ động cơ đẩy phản lực vừa được phát triển. Đề án "JxR" bắt đầu vào tháng 12/1945 với 2 đề xuất từ đội thiết kế của SAAB do Lars Brising đứng đầu. Đề xuất thứ nhất có tên mẫ là ‘’R101’’ là một mẫu máy bay có dạng tương tự như P-80 Shooting Star của Mỹ. Tuy nhiên thiết kế chiến thắng lại là thiết kế kiểu ‘’thùng’’ có tên mã là R1001 được chứng minh là nhanh hơn và cơ động hơn.

R1001 ban đầu được thiết kế theo kiểu cánh thẳng, nhưng sau đó các kỹ sư Thụy Điển đã thu được một số dữ liệu nghiên cứu của Đức về thiết kế cánh xuôi, mẫu thử được thay đổi với cánh xuôi có góc 25 độ, lần đầu tiên được thử nghiệm trên một chiếc Saab Safir sửa đổi (tên định danh là Saab 201). Một thành viên đội kỹ thuật của Saab đã được phép xem các tài liệu hàng không của Đức lưu trữ ở Thụy Sĩ. Những tập tài liệu này đã bị người Mỹ thu giữ năm 1945, nó chỉ ra rằng thiết kế cánh xuôi và cánh tam giác có tác động đến việc ‘’giảm lực cản đáng kể khi máy bay tiếp cận đến vận tốc âm thanh’’. Mẫu thử SAAB 29 bay lần đầu vào ngày 1/9/1948. Nó là một máy bay nhỏ có vẻ ngoài mập với 1 cửa lấy khí ở giữa, một buồng lái kiểu bột và cánh xuôi sau rất mỏng. Phi công thử nghiệm là một người Anh tên là Robert A. "Bob" Moore, sau này ông trở thành giám đốc đầu tiên của Saab GB Ltd, UK thành lập năm 1960.

Moore mô tả máy bay ‘’trên mặt đất nó là một con vịt xấu xí – trên không trung, nó là một con chim én’’. Vì hình dáng mập mạp của nó, Saab J 29 nhanh chóng có tên lóng là "Flygande Tunnan" (‘’Thùng bay’’). Tổng cộng có 661 chiếc Tunnan được chế tạo trong giai đoạn 1950-1956, đây là máy bay có số lượng được chế tạo lớn nhất của SAAB.

Lịch sử hoạt động

J 29 là một trong những máy bay tiêm kích đầu tiên được chế tạo với cánh xuôi sau, đây là một loại máy bay nhanh và cơ động. Tunnan thiết lập kỷ lục tốc độ thế giới khi bay một vòng kín 500 km (310 dặm) vào năm 1954 với vận tốc đạt 977 km/h (607,05 mph). 2 chiếc S 29C (phiên bản trinh sát) sau đó cũng thiết lập kỷ lục tốc độ quốc tế khi bay một vòng kín 1.000 km (621 dặm) với vận tốc 900,6 km/h (559,4 mph) vào năm 1955. Trong thập niên 1950, Không quân Thụy Điển (Flygvapnet) chủ yếu sử dụng J 29, họ có lực lượng không quân mạnh thứ 4 thế giới lúc bây giờ.

Ngoài những kỷ lục đạt được thì J 29 cũng gặp nhiều tai nạn, chủ yếu do thiếu kinh nghiệm vận hành máy bay cánh xuôi và thiếu phiên bản huấn luyện Tunnan hai chỗ, điều này khiến các phi công tiêm kích của SAF chỉ có thể được đào tạo bằng máy bay huấn luyện 2 chỗ của de Havilland Vampire (máy bay phản lực cánh thẳng) trước khi có thể bay trên Tunnan.

Phiên bản tiêm kích của Tunnan ngừng hoạt động vào năm 1965, nhưng một số máy bay vẫn được sử dụng làm bia bay cho đến năm 197. Chuyến bay quân sự chính thức cuối cùng diễn ra vào tháng 8/1976 nhân triển lãm hàng không kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Không quân Thụy Điển (SAF).

Có 30 chiếc Tunnan được bán cho Áo năm 1961, chúng hoạt động cho đến tận năm 1972.

Hoạt động trong chiến tranh
Tunnan là máy bay phản lực đầu tiên của Thụy Điển tham gia chiến đấu. Năm 1961, 5 chiếc J 29B được điều đến đồn trú ở Cộng hòa Dân chủ Congo thuộc lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên hiệp quốc (UN) (ONUC), những chiếc Tunnan này được tổ chức thành Không đoàn F 22 của Không quân Thụy Điển. Sau đó không đoàn này được bổ sung thêm 4 chiếc J 29B và 2 chiếc S 29C (phiên bản trinh sát không ảnh) vào năm 1962. Hầu hết những phi vụ tham gia tấn công các mục tiêu mặt đất với những khẩu pháo cũng như rocket không điều khiển. Không có chiếc nào bị mất dù có khá nhiều pháo phòng không. Các phi công cũng như những nhà quan sát đều nhất trí rằng Tunnan rất tốt. (Lực lượng ly khai sử dụng vài chiếc Fouga Magister và các máy bay khác có khả năng không chiến khá tồi). Chỉ có 1 chiếc bị mất do một sĩ quan cao cấp điều khiển, chiếc máy bay này đang thực hiện chạy thử nghiệm và bị rơi khi đang cất cánh. Khi ONUC kết thúc sức mệnh của mình năm 1964, một số máy bay Thụy Điển đã bị phá hủy ở căn cứ, vì chúng không còn cần thiết ở quê nhà nữa và chi phí để mang chúng về cũng khá lớn.

Các biến thể

J 29
4 mẫu thử được chế tạo trong giai đoạn 1949–1950.
J 29A
Phiên bản tiêm kích, 224 chiếc được chế tạo trong giai đoạn 1951-1954.
J 29B
Phiên bản tiêm kích, 332 chiếc được chế tạo trong giai đoạn 1953–1955; tăng thêm khả năng mang nhiều liệu 50%, có các giá treo dưới cánh để mang bom, rocket và thùng dầu phụ.
A 29B
Phiên bản tiêm kích như J 29B, sử dụng trong mục đích khác.
S 29C
Phiên bản trinh sát ("S" là viết tắt của Spaning; nghĩa là trinh sát trong tiếng Thụy Điển), 76 chiếc được chế tạo trong giai đoạn 1954-1956; có 5 camera ở mũi.
J 29D
Mẫu thử để thử nghiệm động cơ phản lực Ghost RM2A có lực đẩy tăng lực là 27,5 kN (2.800 kgp / 6.175 lbf); đề án bị hủy bỏ năm 1961.
J 29E
Phiên bản tiêm kích, 29 chiếc được chế tạo năm 1955.
J 29F
Phiên bản tiêm kích, 308 chiếc được chuyển đổi từ những chiếc thuộc các phiên bản trước đó; được trang bị động cơ đốt tăng lực Ghost, mang được tên lửa AIM-9B Sidewinder, loại tên lửa này được SAAB chế tạo với tên gọi "Rb 24."

Quốc gia sử dụng

Không quân Áo

Không quân Thụy Điển
F 3 Malmslätt
F 4 Frösön
F 6 Karlsborg
F 7 Såtenäs
F 8 Barkarby
F 9 Säve
F 10 Ängelholm
F 11 Nyköping
F 12 Kalmar
F 13 Norrköping
F 15 Söderhamn
F 16 Uppsala
F 21 Luleå
 ONUC
Không quân Thụy Điển
F 22 Congo

Những chiếc còn sót lại

 J 29A, 29203 ở Svedinos Bil- och Flygmuseum, Ugglarp, Thụy Điển
 J 29B, 29398 ở Bảo tàng Không quân Thụy Điển tại F 3 Malmslätt, ngoại ô Linköping, Thụy Điển
 J 29F, 29670 thuộc đội bay của Bảo tàng Không quân Thụy Điển. Đóng ở Căn cứ không quân Skaraborg của Không đoàn F 7 Såtenäs.
 J 29F, 29575 ở Bảo tàng Không quân Thụy Điển, Không đoàn không quân Scania F 10 Ängelholm cũ
 J 29F, 29640 Bảo tàn Hàng không Midland, Coventry, Vương quốc Anh.
 J 29F, 29657 Bảo tàng Không gian và Hàng không Quốc gia, Hoa Kỳ.
 J 29F, 29543 tại Bảo tàng Không quân Italy ở Vigna di Valle.
 J 29F, 29588 trước ở Bảo tàng Österreichisches Luftfahrt, Graz-Thalerhof, Áo, giờ thuộc Bảo tàng Quân sự Áo, Vienna.

Tính năng kỹ chiến thuật (aab J 29F Tunna)

Dữ liệu lấy từ The Great Book of Fighters

Đặc điểm riêng
Tổ lái: 1
Chiều dài: 11.0 m (36 ft 1 in)
Sải cánh: 10.23 m (33 ft 7 in)
Chiều cao: 3.75 m (12 ft 4 in)
Diện tích cánh: 24.15 m² (260.0 ft²)
Trọng lượng rỗng: 4,845 kg (10,680 lb)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 8,375 kg (18,465 lb)
Động cơ: 1 × Volvo Aero RM2B, lực đẩy 6,070 lbf (27 kN)

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 1,060 km/h (660 mph)
Tầm bay: 1,100 km (685 mi)
Trần bay: 15,500 m (50,850 ft)
Vận tốc lên cao: 32.1 m/s (6,320 ft/min)

Vũ khí
4 pháo Hispano Mark V 20 mm
Rocket 75 mm (3 in)
Tên lửa không đối không Rb 24
Rocket phá giáp 145 mm (5.8 in), rocket lượng nổ mạnh 150 mm (6 in), rocket chống tàu lượng nổ mạnh 180 mm (7.2 in)

Xem thêm

Máy bay có sự phát triển liên quan
Messerschmitt Me P.1101
Focke-Wulf Ta-183
Bell X-5

Máy bay có tính năng tương đương
P-80 Shooting Star
Dassault Ouragan
F-86 Sabre
MiG-15
Pulqui II

Danh sách theo loạt máy bay
18 - 21/21R - 29 - 32 - 35 - 37 - 39

Tham khảo
Ghi chú

Tài liệu

 Berns, Lennart and Robin Lindholm. "Saab J 29 Tunnan". International Air Power Review, Volume 13 / 2004, pp. 152–173.
 Erichs, Rolph et al. The Saab-Scania Story. Stockholm: Streiffert & Co., 1988. ISBN 91-7886-014-8.
 Taylor, John W.R. "Saab J 29." Combat Aircraft of the World from 1909 to the present. New York: G.P. Putnam's Sons, 1969. ISBN 0-425-03633-2.
 This Happens in the Swedish Air Force (brochure). Stockholm: Information Department of the Air Staff, Flygstabens informationsavdelning, Swedish Air Force, 1983.
 Widfeldt, Bo. The Saab J 29. Leatherhead, Surrey, UK: Profile Publications Ltd., 1966.
 Wilson, Stewart. Combat Aircraft since 1945. Fyshwick, Australia: Aerospace Publications, 2000. ISBN 1-875671-50-1.
 Winchester, Jim. "Saab J 29". Military Aircraft of the Cold War (The Aviation Factfile). Rochester, Kent, UK: The Grange plc., 2006. ISBN 1-84013-929-7.

Liên kết ngoài

Military aviation: Swedish and worldwide
SAAB J 29 Tunnan
Me P.1101 similar German aircraft design
The Saab 29 Tunnan on Vectorsite

29
Máy bay tiêm kích Thụy Điển 1940–1949
Máy bay trinh sát quân sự Thụy Điển 1940–1949
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay tiêm kích
Máy bay trinh sát
Máy bay một động cơ
Máy bay phản lực
Máy bay cánh giữa
Máy bay một động cơ phản lực


title: Aegista intonsa

text:
Aegista intonsa là một loài ốc đất liền hô hấp trên cạn, là động vật thân mềm chân bụng có phổi sống trên cạn thuộc họ Bradybaenidae. Nó là loài đặc hữu của Nhật Bản.

Chú thích

Tham khảo

 Mollusc Specialist Group 1996. Aegista intonsa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy nhập 6 tháng 8 năm 2007.

Aegista
Động vật được mô tả năm 1902


title: Quận Perry, Missouri

text:
Quận Perry là một quận thuộc tiểu bang Missouri, Hoa Kỳ. Theo điều tra dân số năm 2010 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số 18971 người . Quận lỵ đóng ở Perryville.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có tổng diện tích 1250 km2, trong đó có 25 km2 là diện tích mặt nước.

Xa lộ

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Missouri
Khu dân cư thành lập năm 1820
Khởi đầu năm 1820 ở Lãnh thổ Missouri
Quận của Missouri trên sông Missouri


title: Oxyagrion haematinum

text:
Oxyagrion haematinum là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Oxyagrion haematinum được Selys miêu tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Oxyagrion


title: Thái Can

text:
Thái Can (1910- 1998), là bác sĩ và là nhà thơ Việt Nam thời tiền chiến.

Cuộc đời
Thái Can sinh ngày 22 tháng 10 năm 1910 tại xã Đức Lâm, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.

Ông lần lượt theo học các trường: trường phủ Đức Thọ (Hà Tĩnh), trường Vinh (Nghệ An), Trường Trung học Bảo Hộ (tức Trường Bưởi, Hà Nội), trường thuốc Hà Nội (tức Trường Y- Dược Đông Dương).

Lúc còn đi học, ông đã làm thơ. Buổi đầu, ông ký bút hiệu Th.C. Thơ ông phần nhiều đăng trên các báo: Phong hoá, Tiểu thuyết thứ bảy, Hà Nội báo, Văn học tạp chí.

Năm 1934, Thái Can cho in tập thơ Những nét đan thanh, do Ngân Sơn tùng thư ở Huế xuất bản. Tập thơ này về sau, được ông bổ sung thêm, tự mình đề tựa rồi cho tái bản năm 1938. Năm 1995, Nhà xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho tái bản lần nữa với tên mới là Thơ Thái Can.

Năm 1940, ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa.

Tháng 8 năm 1941, ông được Hoài Thanh và Hoài Chân chọn để giới thiệu trong quyển Thi nhân Việt Nam (xuất bản năm 1942). Cũng năm này, ông học thêm chữ Hán và làm thơ bằng chữ Hán.

Sau Hiệp định Genève ông di cư vào Nam, mở phòng khám bệnh ở Đà Nẵng rồi sau năm 1975 thì tỵ nạn sang Hoa Kỳ định cư. Ngày 22 tháng 04 năm 1998, Thái Can qua đời tại California, Hoa Kỳ.

Tác phẩm
 Những nét đan thanh (Ngân Sơn tùng thư xuất bản, Huế, 1934)
 Thơ Thái Can (gồm 33 bài thơ. Nhà xuất bản. Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1995)

Sự nghiệp văn chương
Giới thiệu Thái Can, Hoài Thanh và Hoài Chân, viết:

Trong sách Việt Nam thi nhân tiền chiến (Quyển Hạ) có đoạn viết:
{{cquote|Với Thái Can, mùa xuân cũng như mùa thu, đều chất chứa những gì tan tác:
Một ngày là một đóa hoa tươiSớm với bình minh mỉm miệng cười.
Theo bóng tà dương chiều đã tạ,Trong thời gian mãi lửng lo trôi...(Bên hồ)

Một khía cạnh khác của Thái Can, đó là những mảnh đời của những ca nhi, vũ nữ đã chiếm nhiều hồn thơ của thi nhân, làm chuyển hẳn mạch thơ từ chỗ khách quan, thành cái nhìn vạn hữu như hư ảo, cái trò đời như bạc bẽo, đảo điên...Cho nên, nói đến thơ ông, ta không thể tách rời tính xã hội trong nét bút. Nói khác hơn, cuộc sống của những thân phận ấy xuất hiện trong thơ Thái Can như những tiếng uất ức, nghẹn nào…Và nó như muốn đạp đổ những gì bất công trong xã hội...}}

Theo Từ điển Văn học'' (bộ mới), thì

Thơ Thái Can
Giới thiệu hai bài tiêu biểu:

Chú thích

Người Hà Tĩnh
Người Mỹ gốc Việt
Nhà thơ tiền chiến
Nhà thơ Việt Nam


title: Wenzendorf

text:
Wenzendorf là một đô thị thuộc huyện Harburg, bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 21,47 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Harburg


title: Megistocera longipennis

text:
Megistocera longipennis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Nearctic và Neotropic.

Tham khảo

Megistocera


title: Haldenwang, Oberallgäu

text:
Haldenwang là một đô thị ở Oberallgäu bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Antocha philippina

text:
Antocha philippina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Antocha
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Manisanda

text:
Manisanda Khin U (, ) là một công chúa người Môn và là hoàng hậu của 3 đời vua nhà Pagan liên tiếp. Người phụ nữ gốc Môn này nổi tiếng trong lịch sử Myanmar vì mối tình tay ba giữa bà với cha con Vua Anawrahta và Kyansittha.

Manisanda là con gái một thủ lĩnh xứ Pegu của người Môn và là thuộc quốc của Myanmar. Khoảng đầu thập niên 1070, cha bà gả bà cho Vua Anawrahta để cảm ơn việc vị vua Miến đã giúp Pegu đẩy lui quân xâm lược từ Chiang Mai. Tướng Kyansittha, con trai của Anawrahta và là người chỉ huy đạo quân Myanmar đến giúp Pegu đã tháp tùng xe của Manisanda về Pagan. Suốt hành trình dài, họ đem lòng yêu nhau. Biết được điều này, Vua Anawrahta đã suýt giết chết Kyansittha, và đuổi ông đi khỏi triều đình. Nàng công chúa người Môn trở thành một trong những hoàng hậu của Anawrahta.

Một thời gian ngắn sau, năm 1077, Anawrahta qua đời. Con ông là Sawlu kế vị và kế tục luôn cả người vợ gốc Môn của cha. Do đất nước có biến loạn, Sawlu phải triệu Kyansittha về chỉ huy quân đội. Nhưng Kyansittha và Manisanda nối lại tình xưa, và Sawlu lại đuổi Kyansittha đi. Năm 1084, Sawlu bị vua mới của Pegu là Yamankan làm phản và giết chết.

Kyansittha đã dẹp được cuộc nổi dậy của Yamakan, và trở thành vua của Myanmar. Lần này, không còn ai ngăn cản được tình yêu giữa ông và Manisanda. Hai người lấy nhau, và Manisanda trở thành hoàng hậu thứ nhất của Kyansittha.

Tham khảo

Triều Pagan
Người Môn


title: Lyria mitraeformis

text:
Lyria mitraeformis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae, họ ốc dừa.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Lyria


title: Bruchidius auratopubens

text:
Bruchidius auratopubens là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Delobel miêu tả khoa học năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

A


title: San Jose, California

text:
San Jose (IPA: , tên chính thức là Thành phố San José) là thành phố lớn thứ 3 ở tiểu bang California, lớn thứ 10 ở Hoa Kỳ. Đây là thủ phủ Quận Santa Clara. San Jose nằm trong Thung lũng Silicon, mũi phía Nam của Vịnh San Francisco. Diện tích của thành phố này vào khoảng 466.11 km², dân số của thành phố được cập nhật năm 2011 là 958.789 người, với mật độ đạt 2,100 người/km², đây là thành phố lớn nhất vùng Bắc California.

San Jose theo tiếng Tây Ban Nha nghĩa là Thánh Giuse, được thành lập năm 1777 như là thị trấn đầu tiên của thuộc địa Tây Ban Nha tại vùng Nueva California (Tân Ca Li) – sau này thành Alta California (Thượng Ca Li). Thành phố là cơ sở trang trại hậu cần phục vụ cho quân đội Tây Ban Nha xây dựng ở San Francisco và Monterey. Sau khi California nhận được quy chế tiểu bang Hoa Kỳ năm 1850, San Jose là thủ phủ đầu tiên của California. Sau 150 năm phát triển nông nghiệp, sự gia tăng nhu cầu nhà ở của binh lính và các cựu chiến binh trở về từ Chiến tranh thế giới thứ 2 đã khiến thành phố nhanh chóng được mở rộng xây dựng. Trong thập niên 70, việc xây dựng Thung lũng Silicon tại đây khiến cho San Jose – nằm trong trung tâm Thung lũng Silicon được đặt nickname là "Thủ đô Thung lũng Silicon". Tháng 4 năm 1979, Hội đồng thành phố đã quy định đặt tên thành phố chính thức là "San José", theo tên gốc trong tiếng Tây Ban Nha, trên con dấu và các văn bản chính thức. Tuy nhiên, người ta thường phát âm và viết tên thành phố theo dạng Anh hóa mà không có dấu sắc.

San Jose và người Việt

Theo cuộc Kiểm kê Dân số Hoa Kỳ năm 2000, số người Mỹ gốc Việt ở San Jose là 82.834 người, là thành phố có đông người Mỹ gốc Việt nhất, chiếm 9.2% dân số toàn thành phố. Theo báo Mercury News vào năm 2015 thì người gốc Việt ở đây lên tới 160 ngàn người. Đối với cộng đồng người Việt, San Jose còn mệnh danh là Thung lũng Hoa Vàng với khu thương mại chính thức do thành phố ấn định năm 2007 mang tên "Saigon Business District". Trong số 10 ghế của hội đồng thành phố, người Việt có 1 đại diện là cô Madison Nguyen, đắc cử năm 2005 với nhiệm kỳ 4 năm. Tháng 11 năm 2007, Hội đồng thành phố San Jose đã bỏ phiếu tán thành quy hoạch khu phố dành cho công đồng người Việt tai một đoạn ở đường Story với tên gọi là "Saigon Business District". Nhưng cộng đồng người Việt tại San Jose đã không tán thành quyết định của hội đồng thành phố. Trải qua một thời gian đấu tranh, Hội đồng thành phố San Jose đã chính thức thông qua tên gọi cho khu phố người Việt tại San Jose là "Little Saigon".

Ngày 21 tháng 5, năm 2011, khánh thành Bia Đá Little Saigon San Jose. Cũng về mặt văn hóa, San Jose có Viet Museum hoạt động từ năm 2007 trong Kelley Historic Park.

Khí hậu

Khí hậu ở San Jose giống như hầu hết các khu vực vùng vịnh, có khí hậu cận nhiệt đới Địa Trung Hải. San Jose có trên 300 ngày nắng hằng năm và nhiệt độ trung bình hằng ngày cao, 73 °F (23 °C). Mặc dù nằm trong nội địa và không đối diện với Thái Bình Dương như San Francisco, nhưng San Jose được bao quanh ba phía bởi các dãy núi. Chính điều này làm hạn chế mưa, tạo cho thành phố cảm giác hơi khô với lượng mưa trung bình hằng năm 14,4 inch (366 mm), bằng 1/3 so với các khu vực vùng vịnh khác.

Vào tháng Giêng, nhiệt độ trung bình cao nhất là 59 °F (15 °C), nhiệt độ trung bình thấp nhất là 42 °F (6 °C). Vào tháng Bảy, nhiệt độ trung bình cao nhất là 84 °F (29 °C), nhiệt độ trung bình thấp nhất là 57 °F (14 °C). Nhiệt độ cao nhất được ghi nhận tại San Jose là 114 °F (46 °C) vào tháng 6 năm 1961; và thấp nhất là 20 °F (-7 °C) vào tháng 12 năm 1990. Chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm thấp, chỉ vào khoảng 10 °F - 12 °F (5.5 °C - 6.6 °C), không biến động nhiều như một số khu vực khác ở California.

Với lượng mưa thấp, San Jose và các vùng ngoại ô có khoảng 300 ngày nắng trong năm. Mưa chủ yếu từ tháng 11 cho đến tháng Tư hoặc tháng Năm. Vào mùa đông và mùa xuân, sườn đồi và các cánh đồng chuyển sang màu xanh với các thảm cỏ và thực vật, mặc dù cây rụng lá ít. Khi thời tiết chuyển sang hè, giai đoạn khô hạn làm thảm thực vật chết khô tạo ra các mảng đồi màu vàng óng, nhưng cũng là điều kiện thuận lợi cho các đám cháy.

Nhân khẩu

Theo điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2010, San Jose có số dân là 945.942 người. Mật độ dân số là 5.256 người trên mỗi dặm vuông (2.029 người / km²).
Cơ cấu chủng tộc của San Jose là:
 404.437 (42,8%) người da trắng,
 303.138 (32,0%) người châu Á (Việt Nam 10,4%, Trung Quốc 6,7%, Philippines 5,6%, Ấn Độ 4,6%, Hàn Quốc 1,2%, Nhật Bản 1,2%, Campuchia 0,3%, Thái Lan 0,2%, Pakistan 0,2%, Lào 0,2%),
 30.242 (3,2%) người Mỹ gốc Phi,
 8.297 (0,9%) người Mỹ bản xứ,
 148.749 (15,7%) từ các chủng tộc khác,
 47.062 (5,0%) người lai.
 313. 636 (33.2%) người nói tiếng Tây Ban Nha hoặc gốc ngôn ngữ La Tinh. Trong số người nói tiếng Tây Ban Nha, 28,2% là México, 0,7% Salvador, Puerto Rico 0,5%, và 0,3% Nicaragua.
 Người da trắng không nói tiếng Tây Ban Nha chiếm 28,7% dân số trong năm 2010.

Có 314.038 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình của 1.745 căn mỗi dặm vuông (673,7/km²), trong đó 176.216 căn do người chủ sở hữu ở (58,5%), và 125.150 căn là nhà cho thuê đã có khách thuê (41,5%).

Kinh tế

Việc các công ty công nghệ cao, máy tính, và bộ vi xử lý tập trung nhiều ở San Jose làm cho khu vực này được biết đến với cái tên "Thung lũng Silicon". Khu vực các trường như Đại học California tại Berkeley, Đại học California tại Santa Cruz, San Jose Đại học Bang, San Francisco Đại học Bang, California Đại học Bang, East Bay, Đại học Santa Clara, và Đại học Stanford hàng năm bơm hàng ngàn sinh viên tốt nghiệp các ngành kỹ thuật và khoa học máy tính vào nền kinh tế địa phương.

Thởi kỳ tăng trưởng cao của bong bóng công nghệ đã tạo ra nhiều việc làm, đẩy giá cả lên cao, ùn tắc giao thông đến đỉnh điểm vào cuối những năm 1990. Khi nền kinh tế chậm lại vào đầu những năm 2000, việc làm và ùn tắc giao thông giảm bớt phần nào. Giữa những năm 2000, giao thông dọc tuyến đường cao tốc chính một lần nữa bắt đầu tồi tệ hơn khi nền kinh tế được cải thiện. San Jose đã có 405.000 việc làm trong năm 2006, tỷ lệ thất nghiệp 4,6%. Vào năm 2000, San Jose có thu nhập hộ gia đình cao nhất so với các thành phố có dân số trên 300.000 người của Mỹ.

Chi phí sinh hoạt ở San Jose và các khu vực lân cận vào hàng cao nhất ở California và toàn quốc. Chi phí nhà ở là lý do chính của việc giá sinh hoạt cao. Bất chấp chi phí sinh hoạt cao ở San Jose, các hộ gia đình vẫn có thu nhập khả dụng cao nhất so với các thành phố trên 500.000 dân.

Phương tiện công cộng

Từ San Jose có thể đón xe lửa Caltrain về phía Bắc đi San Francisco, về phía Nam đi Gilroy. Có thể thanh toán bằng thẻ tín dụng hoặc tiền mặt (tiền giấy hoặc tiền xu). Có thể mua thẻ Clipper để đi xe lửa. Trạm dừng chính ở San Jose là nhà ga San Jose Diridon gần Trung tâm SAP, là hội trường thể thao và hòa nhạc lớn nhất tại San Jose.

Cơ quan Vận chuyển Thung lũng Santa Clara hoạt động một hệ thống tàu điện trên các đường sắt nhẹ. Khách được đi tàu trong thành phố San Jose và vài thành phố khác, ví dụ như Santa Clara, Sunnyvale, và Mountain View. Ở San Jose, nhiều bảng hướng dẫn tại các trạm dừng được ghi bằng ba ngôn ngữ: tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Việt.

Luật pháp và chính phủ

Địa phương

Đứng đầu là Thị trưởng dân cử và Hội đồng Thành phố dân cử.

Hội đồng Thành phố San Jose được cấu thành từ mười Thành viên Hội đồng do các quận bầu ra, và một Thị trưởng được bầu bởi toàn bộ Thành phố. Thị trưởng chủ trì các cuộc họp Hội đồng Thành phố, và tất cả mười một thành viên có thể bỏ phiếu về vấn đề bất kỳ. Thị trưởng không có quyền phủ quyết. Thành viên Hội đồng và Thị trưởng được bầu cho nhiệm kỳ bốn năm.

Thành viên Hội đồng và Thị trưởng được giới hạn hai nhiệm kỳ liên tục. Tuy nhiên, khi một Thành viên Hội đồng hết nhiệm kỳ có thể được bầu để làm Thị trưởng, và ngược lại Thị trưởng hết nhiệm kỳ có thể được bầu làm Thành viên Hội đồng. Hội đồng bầu một phó Thị trưởng từ các thành viên của Hội đồng tại cuộc họp thứ hai của năm. Người này hoạt động như Thị trưởng trong thời gian Thị trưởng vắng mặt tạm thời.

Quản lý Thành phố là người quản lý hành chính của Thành phố, và phải trình ngân sách hàng năm để Hội đồng Thành phố phê duyệt. Khi văn phòng không có người phụ trách, Thị trưởng đề xuất một ứng cử viên để làm Quản lý Thành phố theo sự chuẩn y của Hội đồng. Hội đồng bổ nhiệm người quản lý với nhiệm kỳ không xác định. Có thể loại bỏ người quản lý bất cứ lúc nào thông qua việc bầu lại. Các viên chức khác do Hội đồng chỉ định là Luật Sư Thành phố, Kiểm toán viên Thành phố, Thư ký Thành phố và Kiểm toán Cảnh Sát Ðộc Lập.

Và giống như tất cả các Thành phố và các hạt trong tiểu bang, San Jose có đại diện trong Cơ quan Lập pháp Nhà nước.

San Jose là thủ đô của Hạt Santa Clara. Nhiều cơ sở chính quyền Hạt được đặt tại đây, bao gồm phòng Điều hành Hạt, Ban kiểm soát, Văn phòng Biện lý Hạt, tám Tòa án, Văn phòng Cảnh sát, và Thư ký hạt.

Tội phạm

Tội phạm ở San Jose vẫn luôn thấp hơn so với các Thành phố lớn của Mỹ khác. Giống như hầu hết các Thành phố lớn, mức độ tội phạm đã giảm đáng kể sau khi tăng nhanh trong những năm 1980. Ngày nay, Thành phố được xếp hạng là một trong những Thành phố trên 500.000 dân an toàn nhất nước. Kết quả này dựa trên các số liệu thống kê tội phạm được báo cáo lên Cục Điều tra Liên bang trong sáu loại: giết người, hiếp dâm, cướp tài sản, bạo lực nghiêm trọng, trộm nhập nha, và trộm cắp ô tô. Tính đến năm 2009, Thành phố có tỷ lệ tội phạm thấp thứ nhì so với tất cả các Thành phố trên 500.000 dân, chỉ sau Honolulu. Tuy nhiên trong năm 2011, các vụ giết người đã tăng vượt so với năm 2010. Cụ thể là 39 vụ trong năm 2011 so với 20 vụ trong năm 2010.

Thành phố kết nghĩa

 Okayama, Nhật Bản
 San José, Costa Rica
 Veracruz, México
 Tainan, Đài Loan
 Dublin, Ai-Len
 Yekaterinburg, Nga
 Kanpur, Ấn Độ
 Oeiras, Bồ Đào Nha
 Pune, Ấn Độ
 Pekanbaru, Indonesia

Chú thích

Thành phố của California
Quận Santa Clara, California
Khu vực vịnh San Francisco
Thung lũng Silicon
Quận lỵ California
Cựu thủ phủ tiểu bang Hoa Kỳ


title: Myristica frugifera

text:
Myristica frugifera là một loài thực vật thuộc họ Myristicaceae. Đây là loài đặc hữu của Philippines.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Myristica frugifera. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Philippines
frugifera
Thực vật dễ tổn thương


title: Vriesea sparsiflora

text:
Vriesea sparsiflora là một loài thuộc chi Vriesea. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Chú thích

Tham khảo

BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009

Thực vật Brasil
sparsiflora


title: Austromitra ima

text:
Austromitra ima là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Costellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Austromitra


title: Tây Nguyên

text:
Tây Nguyên hay vùng cao nguyên Nam Trung Bộ là khu vực với địa hình cao nguyên bao gồm các tỉnh xếp theo thứ tự vị trí địa lý từ phía Bắc xuống Nam gồm Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Tây Nguyên là vùng thuộc miền Trung Việt Nam. Tây Nguyên cùng với Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ hợp thành miền Trung Việt Nam.

Địa lý

Vị trí địa hình
Tây Nguyên là vùng cao nguyên, phía bắc giáp tỉnh Quảng Nam, phía đông giáp các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, phía nam giáp các tỉnh Đồng Nai, Bình Phước, phía tây giáp với các tỉnh Attapeu (Lào), Ratanakiri và Mondulkiri (Campuchia). Trong khi Kon Tum có biên giới phía Tây giáp với cả Lào và Campuchia thì Gia Lai, Đắk Lắk và Đắk Nông chỉ có chung đường biên giới với Campuchia. Còn Lâm Đồng không có đường biên giới quốc tế. Nếu xét diện tích Tây Nguyên bằng tổng diện tích của 5 tỉnh ở đây, thì vùng Tây Nguyên rộng khoảng 54.7 nghìn km².

Thực chất, Tây Nguyên không phải là cao nguyên duy nhất mà là một loạt cao nguyên liền kề. Đó là các cao nguyên Kon Tum cao khoảng 500 mét, Kon Plông, Kon Hà Nừng, Pleiku cao khoảng 800 m, M'Drăk cao khoảng 500 m, Buôn Ma Thuột cao khoảng 500m, Mơ Nông cao khoảng 800–1000m, Lâm Viên cao khoảng 1500m, Bảo Lộc và Di Linh cao khoảng 900–1000m. Tất cả các cao nguyên này đều được bao bọc về phía Đông bởi những dãy núi và khối núi cao chính là Trường Sơn Nam.

Tây Nguyên lại có thể chia thành ba tiểu vùng địa hình đồng thời là ba tiểu vùng khí hậu, gồm Bắc Tây Nguyên (tương ứng với các tỉnh Kon Tum và Gia Lai), Trung Tây Nguyên (tương ứng với các tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông), Nam Tây Nguyên (tương ứng với tỉnh Lâm Đồng). Trung Tây Nguyên có độ cao thấp hơn và nền nhiệt độ cao hơn hai tiểu vùng phía Bắc và Nam.

Với đặc điểm thổ nhưỡng đất đỏ Bazan ở độ cao khoảng 500 m đến 600 m so với mặt biển, Tây Nguyên rất phù hợp với những cây công nghiệp như Cà phê, Ca cao, Hồ tiêu, Dâu tằm. Cây điều và cây Cao su cũng đang được phát triển tại đây. Cà phê là cây công nghiệp quan trọng số một ở Tây Nguyên. Tây Nguyên cũng là vùng trồng cao su lớn thứ hai sau Đông Nam Bộ và đang tiến hành khai thác mỏ quặng Bô xít. Tây Nguyên cũng là khu vực ở Việt Nam còn nhiều diện tích rừng với thảm sinh vật đa dạng, trữ lượng khoáng sản phong phú hầu như chưa khai thác và tiềm năng du lịch lớn, Tây nguyên có thể coi là mái nhà của Miền Trung, có chức năng phòng hộ rất lớn. Tuy nhiên, nạn phá rừng, hủy diệt tài nguyên thiên nhiên và khai thác lâm sản bừa bãi chưa ngăn chặn được tại đây có thể dẫn đến nguy cơ làm nghèo kiệt rừng và thay đổi môi trường, sinh thái.

Khí hậu
Nằm trong vùng Nhiệt đới Xavan, khí hậu ở Tây Nguyên được chia làm hai mùa: mùa mưa từ tháng 5 đến hết tháng 10 và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4, trong đó tháng 3 và tháng 4 là hai tháng nóng và khô nhất. Do ảnh hưởng của độ cao nên trong khi ở các cao nguyên cao 400–500 m khí hậu tương đối mát và mưa nhiều, riêng cao nguyên cao trên 1000 m thì khí hậu lại mát mẻ quanh năm, đặc điểm của khí hậu núi cao.

Lịch sử

Thời nguyên thủy đến trước thế kỷ 19
Vùng đất Tây Nguyên (Đêga) từ xưa vốn là vùng đất tự trị độc lập, địa bàn sinh sống của các bộ tộc thiểu số bản địa, chưa phát triển thành một quốc gia hoàn chỉnh, chỉ có những quốc gia mang tính chất sơ khai của người Êđê, Giarai, Mạ,...

Tháng 2 năm Tân Mão niên hiệu Hồng Đức thứ 2 (1471), vua Lê Thánh Tông thân chinh đi đánh Chiêm Thành, phá được thành Đồ Bàn, bắt sống vua Champa là Trà Toàn, sáp nhập 3 phần 5 lãnh thổ Champa thời đó vào Đại Việt. Hai phần Champa còn lại, được Lê Thánh Tông chia thành các tiểu quốc nhỏ thuần phục Đại Việt. Phần đất Phan Lung (tức Phan Rang ngày nay) do viên tướng Chăm là Bồ Trì trấn giữ, được vua Lê coi là phần kế thừa của vương quốc Chiêm Thành. Một phần đất nay là tỉnh Phú Yên, Lê Thánh Tông phong cho Hoa Anh vương tạo nên nước Nam Hoa. Vùng đất phía Tây núi Thạch Bi, tức miền bắc Tây Nguyên ngày nay được lập thành nước Nam Bàn, vua nước này được phong là Nam Bàn vương.

Sau khi Chúa Nguyễn Hoàng xây dựng vùng cát cứ phía Nam, các Chúa Nguyễn ra sức loại trừ các ảnh hưởng còn lại của Champa và cũng phái một số sứ đoàn để thiết lập quyền lực ở khu vực Đêga Tây Nguyên. Các bộ tộc thiểu số ở đây dễ dàng chuyển sang chịu sự bảo hộ của người Việt. Tuy nhiên, các bộ tộc ở đây vẫn còn manh mún và mục tiêu của các chúa Nguyễn nhắm trước đến các vùng đồng bằng, nên chỉ thiết lập quyền lực rất lỏng lẻo ở đây. Trong một số tài liệu vào thế kỷ 16, thế kỷ 17 đã có những ghi nhận về các bộ tộc Mọi Đá Vách (Hré), Mọi Hời (Hroi, Kor, Bru, Ktu và Pacoh), Mọi Đá Hàm (Djarai), Mọi Bồ Nông (Mnong) và Bồ Van (Rhadé Epan), Mọi Vị (Raglai) và Mọi Bà Rịa (Mạ) để chỉ các bộ tộc thiểu số sinh trú ở vùng Nam Tây Nguyên Đêga ngày nay.

Tuy sự ràng buộc lỏng lẻo, nhưng về danh nghĩa, vùng đất Tây Nguyên vẫn thuộc phạm vi bảo hộ của các chúa Nguyễn. Thời Nhà Tây Sơn, rất nhiều chiến binh thuộc các bộ tộc thiểu số Tây Nguyên gia nhập quân Tây Sơn, đặc biệt với đội tượng binh nổi tiếng trong cuộc hành quân của Quang Trung tiến công ra Bắc xuân Kỷ Dậu (1789). Tây Sơn thượng đạo, vùng đất phía Tây đèo An Khê là một căn cứ chuẩn bị lực lượng cho quân Tây Sơn thuở ban đầu. Người lãnh đạo việc hậu cần này của quân Tây Sơn là người vợ dân tộc Ba Na của Nguyễn Nhạc.

Thời Nhà Nguyễn

Sang đến triều Nhà Nguyễn, quy chế bảo hộ trên danh nghĩa dành cho Tây Nguyên vẫn không thay đổi nhiều, mặc dù vua Minh Mạng có đưa phần lãnh thổ Tây Nguyên vào bản đồ Việt Nam (Đại Nam nhất thống toàn đồ – 1834). Người Việt vẫn chủ yếu khai thác miền đồng bằng nhiều hơn, đặc biệt ở các vùng miền Đông Nam Bộ ngày nay, đã đẩy các bộ tộc thiểu số bán sơn địa lên hẳn vùng Tây Nguyên (như trường hợp của bộ tộc Mạ).

Trong cuốn Đại Việt địa dư toàn biên, Phương Đình Nguyễn Văn Siêu có viết: Thủy Xá, Hỏa Xá ở ngoài cõi Nam Bàn nước Chiêm Thành. Bấy giờ trong Thượng đạo tỉnh Phú An có núi Bà Nam rất cao. Thủy Xá ở phía Đông núi ấy,... Hỏa Xá ở phía Tây núi ấy, phía Tây tiếp giáp với xứ Sơn Bốc sở nam nước Chân Lạp, phía Nam thì là Lạc man (những tộc người du cư). Phía trên là sông Đại Giang, phía dưới là sông Ba Giang làm giới hạn bờ cõi hai nước ấy.....

Năm 1863 vua Tự Đức lập đơn vị sơn phòng để củng cố và bình định vùng sơn cước của ba tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định. Tuy mục đính chính là quân sự nhưng cơ sở sơn phòng sau biến thành mạch giao thương giữa miền xuôi và miền núi qua trung gian các thuộc lái trong khi quan lại kiểm soát việc thu thuế. Việc nhũng nhiễu của lái buôn và lạm thu của giới quan liêu khiến người Thượng vì bị bức bách, đã tràn xuống miền xuôi cướp phá nhiều đợt. Quan quân phải truy đuổi đánh dẹp. Hệ thống sơn phòng tồn tại sang thời Pháp thuộc đến năm 1905 thì Chính quyền Bảo hộ ra lệnh bãi bỏ và người Pháp trực tiếp cai trị vùng Cao nguyên. với tổng cộng gần một triệu dân với 50% dân số tập trung vào hai tỉnh Darlac và Tuyên Đức.

Từ 1976 đến đầu thập niên 1990, Tây Nguyên được chia thành 3 tỉnh là Gia Lai - Kon Tum, Đắk Lắk, Lâm Đồng. Sau đó tỉnh Gia Lai-Kon Tum được chia thành hai tỉnh: Gia Lai và Kon Tum vào năm 1991. Tỉnh Đắk Lắk chia thành hai tỉnh: Đắk Lắk và Đắk Nông vào năm 2004.

Hiện nay, địa bàn Tây Nguyên có 5 tỉnh với diện tích gần 5,5 triệu ha (Tỷ lệ 16,4% so với tổng diện tích cả nước) với gần 5,7 triệu dân (Tỷ lệ 5,9% so với tổng dân số cả nước), bình quân 104 người trên 1 cây số vuông.

Các tỉnh
Mục dân số và diện tích ghi theo số liệu của liệu Tổng cục Thống kê Việt Nam trên trang Wikipedia các tỉnh thành Việt Nam

{|class="wikitable"
|-
!width= "1%" |Stt
!width= "16%" |Tỉnh
!width= "18%" |Thủ phủ
!width= "5%" |Thành phố
!width= "5%" |Thị xã
!width= "5%" |Huyện
!width= "8%" |Diện tích(km²)
!width= "8%" |Dân số(người)
!width= "8%" |Mật độ(km²)
!width= "5%" |Biển số xe
!width= "5%" |Mã vùng ĐT
|-
|<center> 1
|<center> Kon Tum
|<center> Kon Tum
|<center> 1
| <center> 0
|<center> 9
|<center> 9.674,18
|<center> 561.742
|<center> 58
|<center> 82
|<center> 260
|-
|<center> 2
|<center> Gia Lai
|<center> Pleiku
|<center> 1
|<center> 2
|<center> 14
|<center> 15.510,9
|<center> 1.541.829
|<center> 99
|<center> 81
|<center> 269
|-
|<center> 3
|<center> Đắk Lắk
|<center> Buôn Ma Thuột
|<center> 1
|<center> 1
|<center> 13
|<center> 13.030,5
|<center> 1.869.322
|<center> 143
|<center> 47
|<center> 262
|-
|<center> 4
|<center> Đắk Nông
|<center> Gia Nghĩa
|<center> 1
| <center> 0
|<center> 7
|<center> 6.509,27
|<center> 637.907
|<center> 98
|<center> 48
|<center> 261
|-
|<center> 5
|<center> Lâm Đồng
|<center> Đà Lạt
|<center> 2
| <center> 0
|<center> 10
|<center> 9.783,2
|<center> 1.415.500
|<center> 145
|<center> 49
|<center> 263
|-
|colspan="14" style="text-align: center; font-size:90%;"|Nguồn: Dân số ngày 31 tháng 12 năm 2020 (Niên giám tổ chức ngành Thống kê năm 2021)
|}

Hiện nay, hầu hết các đô thị vốn trước đây là thị xã tỉnh lỵ của một tỉnh ở vùng Tây Nguyên đều đã trở thành các thành phố trực thuộc tỉnh. Trong đó, tỉnh Lâm Đồng có hai thành phố là Đà Lạt và Bảo Lộc.

Trong suốt thời kỳ từ đầu năm 1975 cho đến năm 1995, toàn vùng Tây Nguyên chỉ có một thành phố là Đà Lạt. Từ năm 1995 đến nay, lần lượt các thị xã được nâng cấp trở thành các thành phố trực thuộc tỉnh.

Các thành phố lập trước năm 1975:
Thành phố Đà Lạt: lập ngày 31 tháng 10 năm 1920 theo Sắc lệnh của Toàn quyền Đông Dương
Các thành phố lập từ năm 1995 đến nay:
Thành phố Buôn Ma Thuột: lập ngày 21 tháng 1 năm 1995 theo Nghị định số 08-CP
Thành phố Pleiku: lập ngày 24 tháng 4 năm 1999 theo Nghị định số 29/1999/NĐ-CP
Thành phố Kon Tum: lập ngày 10 tháng 4 năm 2009 theo Nghị định số 15/NĐ-CP
Thành phố Bảo Lộc: lập ngày 08 tháng 4 năm 2010 theo Nghị định số 19/NQ-CP
Thành phố Gia Nghĩa: lập ngày 17 tháng 12 năm 2019 theo Nghị định số 835/NQ-UBTVQH14
Hiện nay, ở vùng Tây Nguyên có 3 đô thị loại I: thành phố Pleiku (thuộc tỉnh Gia Lai), thành phố Buôn Ma Thuột (thuộc tỉnh Đắk Lắk), thành phố Đà Lạt (thuộc tỉnh Lâm Đồng). Thành phố  duy nhất là đô thị loại II: thành phố Kon Tum (thuộc tỉnh Kon Tum). Các thành phố còn lại hiện nay đều là các đô thị loại III trực thuộc tỉnh.

 Đô thị

Tính đến ngày 10 tháng 1 năm 2023, vùng Tây Nguyên có:
3 đô thị loại I gồm 3 thành phố trực thuộc tỉnh: Pleiku, Buôn Ma Thuột, Đà Lạt.
1 đô thị loại II gồm 1 thành phố trực thuộc tỉnh: Kon Tum.
2 đô thị loại III gồm 2 thành phố trực thuộc tỉnh: Gia Nghĩa, Bảo Lộc.
14 đô thị loại IV gồm 3 thị xã: An Khê, Ayun Pa, Buôn Hồ và 11 thị trấn: Plei Kần, Chư Sê, Quảng Phú, Ea Kar, Buôn Trấp, Phước An, Ea Drăng, Đắk Mil, Ea T'ling, Kiến Đức, Liên Nghĩa.

Văn hóa

Ba Na là nhóm sắc tộc đầu tiên, sau người Kinh, có chữ viết phiên âm dựa theo bộ ký tự Latin do các giáo sĩ Pháp soạn năm 1861. Đến năm 1923 hình thành chữ viết Ê Đê. Sử thi được biết đến đầu tiên là Đam San được sưu tập và xuất bản bằng tiếng Pháp tại Paris (Le Chanson de DamSan). Đến 1933, tạp chí của học viện Viễn Đông bác cổ tại Hà Nội in lại dưới hình thức song ngữ Êđê - Pháp. Vào tháng 2 năm 1949, phát hiện một bộ đàn đá mang tên Ndút Liêng Krak tại Đắc Lắc và bộ nhạc cụ thời tiền sử vô giá này hiện được lưu giữ tại Viện Bảo tàng Con người - Paris. Vào ngày 25 tháng 11 năm 2005, Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại.

Kinh tế, tài nguyên, xã hội và môi trường

So với các vùng khác trong cả nước, điều kiện kinh tế - xã hội của Tây Nguyên có nhiều khó khăn, như là thiếu lao động lành nghề, cơ sở hạ tầng kém phát triển, sự chung đụng của nhiều sắc dân trong một vùng đất nhỏ và với mức sống còn thấp. Tuy nhiên, Tây Nguyên có lợi điểm về tài nguyên thiên nhiên. Tây Nguyên có đến 2 triệu hecta đất bazan màu mỡ, tức chiếm đến 60% đất bazan cả nước, rất phù hợp với những cây công nghiệp như cà phê, ca cao, hồ tiêu, dâu tằm, trà. Cà phê là cây công nghiệp quan trọng số một ở Tây Nguyên. Diện tích cà phê ở Tây Nguyên hiện nay là hơn 290 nghìn ha, chiếm 4/5 diện tích cà phê cả nước. Đắk Lắk là tỉnh có diện tích cà phê lớn nhất (170 nghìn ha) và cà phê Buôn Ma Thuột nổi tiếng có chất lượng cao. Tây Nguyên cũng là vùng trồng cao su lớn thứ hai sau Đông Nam Bộ, chủ yếu tại Gia Lai và Đắk Lắk. Tây Nguyên còn là vùng trồng dâu tằm, nuôi tằm tập trung lớn nhất nước ta, nhiều nhất là ở Bảo Lộc Lâm Đồng. Ở đây có liên hiệp các xí nghiệp ươm tơ xuất khẩu lớn nhất Việt Nam.

Việc phân bổ đất đai và tài nguyên không đồng đều cũng gây ra nhiều tranh chấp. Trước đây, chính quyền có chủ trương khai thác Tây Nguyên bằng hệ thống các nông lâm trường quốc doanh (thời kỳ trước năm 1993 là các Liên hiệp xí nghiệp nông lâm công nghiệp lớn, đến sau năm 1993 chuyển thành các nông, lâm trường thuộc trung ương hoặc thuộc tỉnh). Các tổ chức kinh tế này trong thực tế bao chiếm gần hết đất đai Tây Nguyên. Ở Đắk Lắk, đến năm 1985, ba xí nghiệp Liên hiệp nông lâm công nghiệp quản lý 1.058.000 hecta tức một nửa địa bàn toàn tỉnh, cộng với 1.600.000 hecta cao su quốc doanh, tính chung quốc doanh quản lý 90% đất đai toàn tỉnh. Ở Gia Lai-Kon Tum con số đó là 60%. Tính chung, đến năm 1985, quốc doanh đã quản lý 70% diện tích toàn Tây Nguyên. Sau năm 1993, đã có sự chuyển đổi cơ chế quản lý, nhưng con số này cũng chỉ giảm đi được 26% .

Tài nguyên rừng và diện tích đất lâm nghiệp ở Tây Nguyên đang đứng trước nguy cơ ngày càng suy giảm nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau, như là một phần nhỏ diện tích rừng sâu chưa có chủ và dân di cư mới đến lập nghiệp xâm lấn rừng để ở và sản xuất (đất nông nghiệp toàn vùng tăng rất nhanh) cũng như nạn phá rừng, khai thác lâm sản trái phép chưa kiểm soát được. Do sự suy giảm tài nguyên rừng nên sản lượng khai thác gỗ giảm không ngừng, từ 600 – 700 nghìn m³ vào cuối thập kỉ 80 - đầu thập kỉ 90, nay chỉ còn khoảng 200 – 300 nghìn m³/năm. Hiện nay, chính quyền địa phương đang có thử nghiệm giao đất, cho thuê đất lâm nghiệp cho các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định và giao rừng, khoán bảo vệ rừng cho hộ gia đình và cộng đồng trong buôn, làng .

Nhờ địa thế cao nguyên và nhiều thác nước, nên tài nguyên thủy năng của vùng lớn và được sử dụng ngày càng có hiệu quả hơn. Trước đây đã xây dựng các nhà máy thủy điện Đa Nhim (160.000 kW) trên sông Đa Nhim (thượng nguồn sông Đồng Nai), Đray H'inh (12.000 kW) trên sông Serepôk. Mới đây, công trình thủy điện Yaly (700.000 kW) đưa điện lên lưới từ năm 2000 và đang có dự kiến xây dựng các công trình thủy điện khác như Bon Ron - Đại Ninh, Plây Krông. Tây Nguyên không giàu tài nguyên khoáng sản, chỉ có bôxit với trữ lượng hàng tỉ tấn là đáng kể.

Theo tài liệu cũ của Liên Xô để lại, Tây Nguyên có trữ lượng Bô xít khoảng 8 tỉ tấn . Ngày 1 tháng 11 năm 2007, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định 167 phê duyệt quy hoạch phân vùng, thăm dò, khai thác, chế biến, sử dụng quặng bô xít từ giai đoạn 2007-2015, có xét đến năm 2025  và hiện nay, Tập đoàn Than Khoáng sản Việt Nam cũng đã thăm dò, đầu tư một số công trình khai thác bô xít, luyện alumin tại Tây Nguyên. Tuy nhiên, việc làm này đã vấp phải sự phản đối quyết liệt của các nhà khoa học và dân cư bản địa vì nguy cơ hủy hoại môi trường và tác động tiêu cực đến văn hóa - xã hội Tây Nguyên và có thể tổn thương cả một nền văn hóa bản địa .

Ngày 15 tháng 11 năm 2022, Chính phủ ban hành Nghị quyết 152/NQ-CP về việc Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 06/10/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Tây Nguyên đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Danh lam thắng cảnh

Đắk Lắk

Nằm trên cao nguyên Đắk Lắk, một trong 3 cao nguyên lớn của Tây Nguyên, có độ cao trung bình 400 - 800m so với mực nước biển, phía bắc và đông bắc giáp với Gia Lai, phía nam giáp với Lâm Đồng, phía tây giáp với Cam-pu-chia và tỉnh Đắk Nông, phía đông giáp với Phú Yên và Khánh Hòa.

Đắk Lắk có thác Thủy Tiên và những hồ nước thơ mộng như hồ Lắk, hồ Buôn Triết, hồ Ea Kao.

Có các khu rừng nguyên sinh, vườn quốc gia Yok Đôn, khu lâm viên Ea Kao.
Buôn Đôn nổi tiếng với nghề săn bắt và thuần dưỡng voi, các di tích lịch sử như tháp Chàm thế kỷ XIII, biệt điện của cựu hoàng Bảo Đại, nhà tù Buôn Ma Thuột.

Đắk Nông
Tỉnh Đắk Nông nằm ở phía tây nam Trung Bộ, đoạn cuối của dãy Trường Sơn, trên một vùng cao nguyên, độ cao trung bình 500m so với mực nước biển.

Đắk Nông có phong cảnh thác hùng vĩ, có tổ chức những đêm lửa trại với tiếng cồng chiêng và rượu cần.

Dòng Sêrepok tạo nên nhiều thác ghềnh đẹp, lúc hiền hòa, lúc dữ dội, hơn cả là thác Gia Long tựa như nàng sơn nữ ngủ quên với dáng vẻ hoang sơ và thác Dray Nur tựa bức tường thành khổng lồ. Ngoài ra còn có thác Diệu Thanh, Ba Tầng, Dray Sáp hay còn gọi là thác Khói vì nơi đây quanh năm có khói nước bay.

Gia Lai
Là một tỉnh miền núi, Gia Lai nằm ở phía bắc Tây Nguyên trên độ cao 600 – 800m so với mực nước biển. Phía bắc Gia Lai giáp với tỉnh Kon Tum, phía nam giáp tỉnh Đắk Lắk, phía tây giáp với Cam-pu-chia, phía đông giáp với các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên.

Gia Lai là vùng đất có bề dày lịch sử với nền văn hóa cổ xưa mang bản sắc các dân tộc thiểu số, chủ yếu là Gia Rai và Ba Na, thể hiện qua kiến trúc nhà rông, nhà sàn, nhà mồ, qua lễ hội truyền thống, qua y phục và nhạc cụ.

Gia Lai có nhiều suối hồ, ghềnh thác, đèo và những cánh rừng nguyên sinh có cảnh quan thiên nhiên mang đậm nét hoang sơ nguyên thủy của núi rừng Tây Nguyên như rừng nhiệt đới Kon Ka Kinh và Kon Cha Rang.
Thác Xung Khoeng ở huyện Chư Prông, thác Phú Cường ở huyện Chư Sê. Nhiều con suối đẹp như suối Đá Trắng, suối Mơ và các danh thắng khác như bến đò "Mộng" trên sông Pa, Biển Hồ (hồ Tơ Nưng) trên núi mênh mông và phẳng lặng. Núi Hàm Rồng cao 1.092m mà đỉnh là miệng của một núi lửa đã tắt.

Kon Tum
Kon Tum là tỉnh ở phía bắc cao nguyên Gia Lai - Kon Tum, một trong 3 cao nguyên lớn của Tây Nguyên.

Thành phố Kon Tum được xây bên bờ sông Đắk Bla, một nhánh của sông Pơ Kô là Trung tâm Hành chính cũ của Pháp ở Tây Nguyên. Các cố đạo Pháp đã đến đây từ năm 1851.

Có núi Ngoc Linh, khu rừng nguyên sinh Chư Môn Ray, Sa Thầy, khu du lịch Đắk Tre ở huyện Kon Plông, suối nước nóng Đăk Tô. Có nhà tù Kon Tum, ngục Đắk GLei, đường mòn Hồ Chí Minh, chiến trường Đăk Tô - Tân Cảnh.
Có hơn 20 dân tộc sinh sống, nhiều nhất là Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Gia Rai, B' Râu, Rơ Mân... Phần lớn các dân tộc thiểu số sống bằng nghề làm nương rẫy và săn bắn. Có một nền văn hóa đa dạng, nhiều màu sắc của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.

Lâm Đồng
Lâm Đồng là tỉnh ở phía nam Tây Nguyên, 1 trong 3 cao nguyên cao nhất của Tây Nguyên là Lâm Viên - Di Linh - Bảo Lộc.

Lâm Đồng có nhiều thắng cảnh nổi tiếng như các thác nước tại huyện Đức Trọng và những thắng cảnh thiên nhiên tại Đà Lạt như Hồ Than Thở, Hồ Xuân Hương.

Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, do không được quan tâm bảo trì đúng mức, cảnh quan nhiều thắng cảnh đang bị phá hủy. Ngày nay 10 trong số 17 thắng cảnh quốc gia xuống cấp, trong đó có ba ngọn thác ở huyện Đức Trọng đã được xếp hạng quốc gia tại Lâm Đồng đã biến mất gồm: thác Gougah, thác Liên Khương và thác Bảo Đại. Lý do là vì các đơn vị được giao đầu tư thiếu năng lực và chỉ lo khai thác kinh doanh bán vé. Ông Đinh Bá Quang - Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa (Sở VH-TT-DL) Lâm Đồng cho biết: Theo quy định, hằng năm các đơn vị trích từ 3 - 5% lãi suất kinh doanh để tu bổ, tôn tạo và tổ chức các hoạt động văn hóa tại di tích. Thế nhưng thực tế qua kiểm tra thì các điểm này không thực hiện được như vậy.

An ninh - Quốc phòng
Hiện nay Quân khu 5 đảm nhiệm chức năng quản lý nhà nước về mặt quốc phòng trên địa bàn Tây Nguyên.

Quân đoàn 3, còn gọi là Binh đoàn Tây Nguyên, là một trong những quân đội chủ lực cơ động của Quân đội Nhân dân Việt Nam, được thành lập ngày 26 tháng 3 năm 1975 tại Tây Nguyên.Trụ sở: phường Trà Bá, Thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai.

Binh đoàn 15 là một đơn vị kinh tế quốc phòng của Quân đội Nhân dân Việt Nam. thành lập: Ngày 20 tháng 2 năm 1985. Trụ Sở: phường Yên Thế thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

Vấn đề Tây Nguyên

Sự gia tăng dân số nhanh chóng và nạn nghèo đói, kém phát triển và hủy diệt tài nguyên thiên nhiên đang là những vấn nạn tại Tây Nguyên và thường xuyên dẫn đến xung đột.

Theo nhà dân tộc học Nguyễn Từ Chi viết cách đây 25 năm, việc thi hành chính sách dân tộc từ sau thống nhất năm 1975 đã có những mặt tích cực như:
Trường cấp I dần dà mọc lên gần khắp các xã. Ở huyện lỵ nào, cũng có trường cấp II, đôi khi cấp III. Con cháu người bản xứ đã được có nhiều cơ hội học tập hơn.
Sự giao thông được mở rộng, tạo điều kiện tốt cho du lịch, trao đổi hàng hóa. Thị trường cũng được mở rộng.
Đã có mặt người dân tộc trong cơ cấu các cấp ủy, ủy ban, cơ quan. Người dân tộc được góp phần có tiếng nói riêng của mình.
Gia tăng sản xuất, chẳng hạn như việc đưa lúa nước mà năng suất cao hơn để thay thế lúa rẫy, nhưng đồng thời cũng thay đổi phương pháp canh tác từ lâu đời.
Tuy nhiên cũng theo ông Chi, bên cạnh mặt tích cực, cũng có những mặt tiêu cực có thể là mầm mống gây nên những xung đột Kinh-Thượng thường trực nén sâu trong tâm tư người dân tộc:
Nạn phá rừng, khai thác gỗ quý không được kiểm soát chặt chẽ và không quan tâm đến việc trồng mới và bảo vệ rừng. Rừng Tây Nguyên sẽ sớm bị phá trụi.
Sự di dân không được kế hoạch chu đáo. Người Việt lên Tây Nguyên ngày càng đông (78-80%) đã và sẽ chiếm hết những vùng đất thuận lợi của người dân tộc, đẩy họ vào sâu trong rừng thẳm và gây nên hiềm khích kéo dài.
Phá hỏng hoặc thay đổi cơ cấu cổ truyền làng xã và đời sống tâm linh của người dân tộc. Bên cạnh đó, thái độ của những cán bộ và người Kinh đối với phong tục, tập quán cổ truyền của các dân tộc chưa tương xứng..

Đến nay những cảnh báo trên đã có phần thành hiện thực. Trong Hội nghị phát triển kinh tế - xã hội Tây nguyên giai đoạn 2006-2010 tổ chức vào tháng 7 năm 2006, thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đánh giá rằng Tây Nguyên "phát triển chưa tương xứng với tiềm năng". Theo ông Mai Văn Năm, Phó Ban thường trực Ban chỉ đạo Tây Nguyên, nói rằng chính phủ "vẫn chưa xây dựng được chính sách tổng thể nhằm giải quyết toàn diện vùng dân tộc thiểu số" và "Còn thiếu sự chặt chẽ giữa Trung ương và địa phương trong việc giải quyết một số vấn đề cấp bách".

Thêm vào đó, việc khai thác Bô xít được tiến hành vào năm 2009, mặc dù đã vấp phải sự phản đối quyết liệt của các nhà khoa học và dân cư bản địa vì nguy cơ hủy hoại môi trường và tác động tiêu cực đến văn hóa - xã hội Tây Nguyên và có thể tổn thương cả một nền văn hóa bản địa . Trong thư của cựu đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi thủ tướng có viết "Cần nhắc lại rằng, đầu những năm 1980 Chính phủ đã đưa chương trình khảo sát khai thác bô-xít trên Tây Nguyên vào chương trình hợp tác đa biên với khối COMECON... Sau khảo sát đánh giá hiệu quả tổng hợp của các chuyên gia Liên Xô, khối COMECON đã khuyến nghị Chính phủ Việt Nam không nên khai thác bô-xít trên Tây Nguyên do những nguy cơ gây tác hại sinh thái lâu dài rất nghiêm trọng, không thể khắc phục được đối với dân cư chẳng những tại chỗ mà còn cả dân cư và vùng đồng bằng Nam Trung Bộ. Chính phủ khi đó đã quyết định không khai thác bô-xít mà gìn giữ thảm rừng và phát triển cây công nghiệp (cao su, cà phê, chè...) trên Tây Nguyên..." .

Xem thêm
Tây Bắc Bộ
Đông Bắc Bộ
Bắc Trung Bộ
Đông Nam Bộ
Nam Trung Bộ
Người Thượng
Đồng bằng sông Hồng
Đồng bằng sông Cửu Long
Đàn áp người Thượng tại Việt Nam

Chú thích

Tham khảo
Lê Bá Thảo (2001), Việt Nam - Lãnh thổ và Địa lý'', Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội

Liên kết ngoài

Sự hình thành cộng đồng người Thượng trên cao nguyên miền Trung (Nguyễn Văn Huy)
Nguyễn Từ Chi, Những tiêu cực lộ ra qua nếp sống ở Tây Nguyên trên BBC, 2006
Về hai vấn đề văn hóa quan trọng trong phát triển bền vững ở Tây Nguyên , 2005
Lê Minh, Tây Nguyên Dậy Sóng trên Đàn Chim Việt, 2005.
Chiến lược bảo vệ sự đa dạng sinh học ở Tây Nguyên
Khai thác bô-xít Tây Nguyên và bài toán về sự đánh đổi, Tuần Tin Tức 14/2/2008

Tây Nguyên
T
Địa lý Việt Nam


title: 2011

text:
2011 (số La Mã: MMXI) là một năm thường bắt đầu vào ngày thứ Bảy theo lịch Gregory. Trong lịch Gregory, nó sẽ là năm thứ 2011 của Common Era, hay của Công Nguyên; năm thứ 11 của thiên niên kỷ 3 và của thế kỷ 21; và là năm thứ hai của thập niên 2010. Năm 2011 là một năm nhiều biến động, nhiều sự kiện xảy ra từ việc Nam Sudan giành độc lập; Động đất và sóng thần Nhật Bản 2011; Vụ tấn công Na Uy, Osama bin Laden bị ám sát cho đến Mùa xuân Ả Rập.

Liên Hợp Quốc đã chỉ định 2011 là Năm Quốc tế của Rừng và Năm Quốc tế của Hóa học.

Sự kiện

Tháng 1
 1 tháng 1: Estonia sử dụng tiền euro.
 4 tháng 1: Nhật thực một phần, nhìn thấy ở hầu hết Châu Âu, bán đảo Ả Rập, Bắc Mỹ, và Tây Nam Á.
 7 tháng 1: Cúp bóng đá châu Á 2011 sẽ khai mạc tại Doha, Qatar.
 19 tháng 1: Nguyễn Phú Trọng nhậm chức Tổng Bí thư

Tháng 2
 27 tháng 2: Bộ phim The King's Speech đạt Giải Phim hay nhất tại Giải Oscar lần thứ 83

Tháng 3
11 tháng 3: Động đất và sóng thần Tōhoku 2011 làm 15.899 người chết.
12 tháng 3: Lò phản ứng số 1 của nhà máy điện hạt nhân Fukushima I phát nổ.
14 tháng 3: Lò phản ứng số 3 của nhà máy điện hạt nhân Fukushima I phát nổ.
15 tháng 3:
Lò phản ứng số 2 của nhà máy điện hạt nhân Fukushima I phát nổ.
 Ít nhất 52 người bị thương trong trận động đất có cường độ 6,4 độ richter xảy ra ở tỉnh Shizuoka.

Tháng 4
 11 tháng 4: Một trận động đất có cường độ 7.4 độ richter xảy ra ở ngoài khơi tỉnh Miyagi, có kèm theo cảnh báo sóng thần. Đây là trận động đất xảy ra đúng 1 tháng sau đại thảm họa động đất.
 29 tháng 4: Vương tôn William của Anh kết hôn với Kate Middleton sau hơn 10 năm hẹn hò.

Tháng 5
 2 tháng 5: Quân đội Hoa Kỳ đã tiêu diệt trùm khủng bố khét tiếng Osama bin Laden tại Pakistan.

Tháng 6
 Ba Lan và Ukraine chuẩn bị thêm 2 sân vận động để đón chào Euro 2012. Dự kiến trước khi Euro 2012 khởi tranh 2 tuần sẽ sửa sang lại xong.

Tháng 7
 1 tháng 7: Tổ chức Cúp bóng đá Nam Mỹ 2011 tại Argentina.
 5 tháng 7: Christine Lagarde trở thành Tổng Giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế thay ông Dominique Strauss-Kahn.
 9 tháng 7: Nam Sudan tuyên bố độc lập.
 22 tháng 7: Đánh bom và thảm sát đẫm máu tại Na Uy.
 25 tháng 7:
 Trương Tấn Sang nhậm chức Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
 Nhật Bản chính thức tắt sóng truyền hình analog trên toàn quốc, ngoại trừ 3 tỉnh bị thiệt hại nặng nề do đại thảm họa động đất hồi tháng 3 là Iwate, Miyagi và Fukushima.

Tháng 8
 8 tháng 8: Bà Yingluck Shinawatra trở thành Thủ tướng Thái Lan thay thế ông Abhisit Vejjajiva.
 16 tháng 8: Khai mạc Đại hội Giới trẻ Thế giới 2011 tại Madrid, Tây Ban Nha.
 24 tháng 8: Động đất mạnh 5,8 độ richter tại bờ biển phía đông nước Mỹ.
 27 tháng 8: Siêu bão Irene đổ bộ vào bờ biển phía đông nước Mỹ.
 28 tháng 8: Siêu bão Nanmadol đổ bộ vào Đài Loan & CHND Trung Hoa.

Tháng 9

Tháng 10

Tháng 11
 11 tháng 11: Truyền hình AVG chính thức phát sóng toàn quốc sau hơn 1 năm phát sóng thử nghiệm trên 2 hạ tầng phát sóng.
 11 tháng 11: Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2011 được tổ chức tại Indonesia.
 11 tháng 11: Tổ chức New7Wonders Công bố 7 kì quan thiên nhiên thế giới mới. Trong đó có Vịnh Hạ Long của Việt Nam.

Tháng 12
 11 tháng 12: Kênh Truyền hình Công an nhân dân (ANTV) chính thức phát sóng.

Sinh
8 tháng 1: Hoàng tử Vincent và công chúa Josephine của Đan Mạch

Mất

Tháng 1
 16 tháng 1: Kim Ngọc (1943), nghệ sĩ sân khấu cải lương Việt Nam
 27 tháng 1: Tấn Tài (1938), nghệ sĩ sân khấu cải lương Việt Nam

Tháng 2

Tháng 3
 18 tháng 3: Warren Christopher chính khách và nhà ngoại giao Mỹ (Sinh 1925)
 23 tháng 3: Elizabeth Taylor Nữ diễn viên người Anh (Sinh 1932)

Tháng 4
 5 tháng 4: Baruch Samuel Blumberg bác sĩ người Mỹ (Sinh 1925)
 9 tháng 4: Sidney Lumet đạo diễn, nhà sản xuất phim và nhà biên kịch người Mỹ (Sinh 1924)
 19 tháng 4: Grete Waitz vận động viên marathon người Na Uy (Sinh 1953)

Tháng 5
 2 tháng 5: Osama bin Laden trùm khủng bố Ả Rập Xê Út (Sinh  1957)
 7 tháng 5: Seve Ballesteros tay golf người Tây Ban Nha (Sinh 1957)
 7 tháng 5: Willard Boyle nhà vật lý học người Canada (Sinh 1924)
 23 tháng 5: Giuse Nguyễn Tích Đức, nguyên Giám mục chính tòa Giáo phận Ban Mê Thuột, Việt Nam (sinh 1938)
 29 tháng 5: Sergei Bagapsh tổng thống Cộng hòa Abkhazia (Sinh 1949)
 30 tháng 5: Rosalyn Sussman Yalow nhà vật lý y học người Mỹ (Sinh 1921)

Tháng 6
 4 tháng 6: Lawrence Eagleburger chính khách và nhà ngoại giao Mỹ (Sinh 1930)

Tháng 7
 4 tháng 7: Otto von Habsburg thái tử cuối cùng của Đế quốc Áo-Hung (Sinh  1912)
 23 tháng 7: Amy Winehouse ca sĩ người Anh (Sinh 1983)
 23 tháng 7: Nguyễn Cao Kỳ sĩ quan quân đội cao cấp và cựu chính khách Việt Nam Cộng hòa (Sinh 1930)
 28 tháng 7: Abdul Fatah Younis chỉ huy quân sự Libya (Sinh 1944)

Tháng 8
2 tháng 8: Baruj Benacerraf nhà miễn dịch học người Mỹ gốc Venezuela và Do Thái (Sinh 1920)
13 tháng 8: Hồng Sơn diễn viên Việt Nam (Sinh 1957)
31 tháng 8: Nhạc sĩ Văn An (sinh 1929)

Tháng 9
 8 tháng 9 - Võ Chí Công, Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Thường trực Ban Bí thư, nguyên Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, nguyên Cố vấn Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (Sinh 1912)
 11 tháng 9 - Andy Whitfield nam diễn viên người Anh (Sinh 1972)
 14 tháng 9 - Rudolf Mößbauer nhà vật lý học người Đức đã đoạt Giải Nobel Vật lý năm 1961 (Sinh 1929)
 25 tháng 9 - Wangari Muta Maathai nhà hoạt động chính trị, nhà bảo vệ môi trường, chủ nhân giải Nobel hòa bình năm 2004 (Sinh1940)
 30 tháng 9 - Ralph Marvin Steinman nhà miễn dịch học và nhà sinh vật học tế bào Canada (Sinh 1943)

Tháng 10
 3 tháng 10 - Thu An diễn viên Việt Nam (Sinh1922)
 5 tháng 10 - Steve Jobs ông trùm kinh doanh và sáng chế người Mỹ (Sinh 1955)
 20 tháng 10 - Muammar al-Gaddafi - Tổng thống Libya

Tháng 11
8 tháng 11 - Phạm Song (s. 1931), Giáo sư, Viện sĩ y học, nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VII, Giải thưởng Hồ Chí Minh.

Tháng 12
17 tháng 12 - Kim Jong-il Tổng bí thư Đảng Lao động Triều Tiên, tư lệnh Tối cao Quân đội Nhân dân Triều Tiên, chủ tịch Ủy ban Quốc phòng Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên (Bắc Triều Tiên). (Sinh 1942)
18 tháng 12 - Václav Havel nhà văn và nhà viết kịch Séc, tổng thống Tiệp Khắc cuối cùng và tổng thống Séc đầu tiên (Sinh 1936)

Giải Nobel
Hóa học - Dan Shechtman
Hòa bình - Ellen Johnson Sirleaf, Leymah Gbowee và Tawakel Karman
Kinh tế - Thomas Sargent và Christopher Sims
Văn học - Tomas Tranströmer
Vật lý - Saul Perlmutter, Adam G. Riess và Brian P. Schmidt
Y học - Bruce A. Beutler, Jules A. Hoffmann và Ralph M. Steinman

Những ngày lễ truyền thống của Việt Nam
 3 tháng 2 — Tết âm lịch

Chú thích


title: Stigmella letabensis

text:
Stigmella letabensis là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Scoble năm 1978. Nó được tìm thấy ở Nam Phi (Nó đã dược miêu tả ở the Kruger national Park in Transvaal).

Chú thích

Tham khảo

L


title: Agriotes paludum

text:
Agriotes paludum là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kiesenwetter miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Agriotes


title: Cung điện Thủy tinh

text:
Cung điện Thủy tinh hay Cung Pha Lê (tiếng Anh: Crystal Palace) là một tòa nhà bằng thủy tinh và sắt xây dựng ban đầu được dựng lên trong Công viên Hyde ở Luân Đôn, Anh Quốc để làm nhà cho cuộc Triển lãm thế giới năm 1851, còn gọi là Đại Triển lãm. Trên 14.000 người trưng bày triển lãm từ khắp nơi trên thế giới đã tụ tập tại khu triển lãm rộng 990.000 ft² (91.974 mét vuông) của Cung điện để trưng bày mẫu vật kỹ thuật mới nhất được phát triển trong Cách mạng kỹ nghệ. Tòa nhà Đại Triển lãm được Joseph Paxton thiết kế dài 1.850 bộ (560 mét) và cao 110 bộ (33 mét), với một nơi bên trong cao 408 bộ (124 mét).

Sau triển lãm, tòa nhà được dời về nơi mà hiện tại là Upper Norwood. Tại đó nó được mở rộng thêm và đứng ở đó từ năm 1854 đến 1936. Cung điện thu hút hàng ngàn du khách thuộc mọi thành phần xã hội. Cái tên "Cung điện Pha Lê" là do tạp chí trào phúng Punch đặt. Tên sau đó được dùng để chỉ vùng phía nam London và công viên vây quanh chỗ đó - là nhà của Trung tâm Thể thao Quốc gia Crystal Palace.

Tòa nhà Công viên Hyde ban đầu
Công trình kiến trúc bằng sắt và thủy tinh khổng lồ ở trên đỉnh Đồi Sydenham ban đầu được dựng lên trong Công viên Hyde ở Luân Đôn để làm nhà cho Đại Triển lãm năm 1851 trưng bày các sản phẩm của nhiều quốc gia khắp thế giới.

Người tạo ra Cung điện Pha Lê là Joseph Paxton được phong tước Hiệp sĩ để công nhận tác phẩm của ông. Paxton đã là người chỉ huy làm vườn ở Chatsworth tại Derbyshire nơi mà ông làm bạn với người chủ là William Cavendish, Đệ lục Công tước của Devonshire. Chính nơi đây ông đã thí nghiệm thủy tinh và sắt trong việc xây những nhà kính lớn và nhận thấy sức chịu đựng và sự bền bỉ của chúng. Ông áp dụng sự hiểu biết này vào các kế hoạch cho tòa nhà Đại Triển lãm - với kết quả đáng ngạc nhiên. Các nhà kế hoạch đã tìm kiếm sức chịu đựng, bền bỉ, đơn giản, và tốc độ trong xây dựng — và từ đây họ đã có được ý tưởng của Paxton. Theo Encyclopædia Britannica năm 2004, "Paxton một phần bị lôi cuốn bởi cấu tạo hữu cơ của hoa súng Amazon mà ông ươm trồng thành công". Dự án được tiến hành với sự chỉ huy của công trình sư William Cubitt.

Các cây elm sống và cao hết khổ trong công viên bị vây gọn vào trong đại sảnh trưng bày trung tâm gần bồn phun nước bằng thủy tinh cao 27 bộ.

Cung điện Pha Lê được xây dựng bởi khoảng 5.000 người thợ làm việc rất vất vả với thù lao rất ít và hoàn thành công việc của họ nhanh chóng. Phúc lợi của họ trở thành mối quan tâm của Catherine Marsh, người đã nhận ra các điều kiện tồi tệ mà họ đang làm việc và sự đối xử mà họ nhận được. Bà đã không từ bỏ mọi cố gắng để thấy họ được đối xử công bằng và hợp lý. Bà muốn chắc chắn rằng các bữa ăn được cung cấp cho họ.

Những nhà thầu về đồ sắt bao gồm Fox và Henderson. Số lượng 900.000 ft² (84.000 m²) kính thủy tinh được cung cấp bởi công ty đồ kính Chance Brothers tại Smethwick, Birmingham. Đây là công ty đồ kính duy nhất có khả năng cung cấp đủ lượng thủy tinh lớn như vậy và phải đưa người lao động từ Pháp qua để cho kịp thời gian.

Dời chỗ

Đại Triển lãm chỉ kéo dài có sáu tháng, và rồi tòa nhà cần phải có công năng mới. Công trình xây dựng to lớn này được tái dựng lên trên một khu đất có tên là Quảng trường Penge đối ngược lại ý muốn của những chống đối trong Quốc hội Anh. Nó được sửa đổi lại rất nhiều và được nới rộng đến nỗi nó vượt ra khỏi giới hạn của Quảng trường Penge, cũng chính là đường phân giới giữa Hạt Surrey và Hạt Kent. Trong hai năm, Nữ hoàng Victoria của Anh một lần nữa tiến hành làm lễ khánh thành. Chỗ mới có hòa nhạc, các vật trưng bày, và giải trí công chúng.

Một vài địa phương đã tuyên bố chủ quyền khu đất mà tòa nhà được di chuyển đến. Địa chỉ đường phố của Cung điện Pha Lê là Sydenham SE26 nhưng tòa nhà và khu đất công viên thực sự thì ở trong khu đô thị Penge. Vào lúc có sự di chuyển thì đa số các tòa nhà cũng như phần lớn các khu đất đều ở trong thành phố Croydon. Năm 1899 địa giới của hạt được dời đi, chuyển toàn bộ khu đất sang đô thị Penge trong Hạt Kent.

Hai trạm đường sắt được mở để phục vụ triển lãm thường trực. Trạm Tầng Thấp vẫn còn được sử dụng là Ga Cung điện Thủy tinh (Crystal Palace Station). Phần Trạm Tầng Trên mà từ đó một đường xe điện ngầm có tuyến đến khu Diễu hành cũng có thể được trông thấy với mái trạm trổ kiểu Ý. Cổng phía nam được phục vụ bởi Ga Penge West.

Có một câu chuyện tự tạo phổ biến trong giới trẻ học sinh địa phương nói rằng Trạm Tầng Trên bị đóng là vì một chuyến xe lửa đường ngắn bị mắt kẹt trong một đường hầm bị sụp và vẫn còn nằm ở đó cho đến ngày nay. Thực tế, việc đóng cửa là vì sự giảm sút hành khách đi xe lửa trong thập niên 1950.

Công trình nước đặc trưng

Joseph Paxton là người làm vườn đệ nhất và lỗi lạc. Khi ông bố trí các khu vườn, bồn phun nước, hòn non bộ, thác nước thì không ai có thể nghi ngờ gì về khả năng của ông. Ông đã gặp phải những khó khăn với nguồn cấp nước. Sự nhiệt tâm của ông là làm thế nào để có đủ hàng ngàn gallon nước cung cấp cho các thác nước và vô số bồn phun nước trong công viên Cung điện Pha Lê.

Đầu tiên các tháp nước được xây dựng, nhưng sức nặng của nước trong các thùng nước được nâng lên cao làm cho tháp sập xuống. Ông dò thăm ý kiến của Isambard Kingdom Brunel và nảy sinh ra các kế hoạch xây hai tháp nước thật kiên cố. Một tháp ở phía bắc và một tháp ở phía nam ngay góc cuối của tòa nhà. Mỗi tháp chống đỡ một lượng nước khổng lồ được lấy từ ba hồ chứa nằm ở hai đầu và chính giữa của công viên.

Hai năm sau đó, các bồn nước phun và thác nước lớn được mở trước sự chứng kiến một lần nữa của Nữ hoàng. Bà bị ướt sũng khi một cơn gió thổi qua cuốn các tia nước nhỏ như sương và vãy lên cỗ xe hoàng gia.

Những điểm hấp dẫn
Các vật trưng bày gồm gần như mọi thứ kỳ công của thời kỳ Victoria, bao gồm các sản phẩm của nhiều quốc gia khắp thế giới. Có đồ gốm, đồ sứ; đồ sắt và đồ dùng phòng khách (furniture); búa hơi nước và máy nén hơi; dầu thơm và đàn piano; nhà cửa và bộ đồ lặn; vũ khí và áp kế; vải vóc và pháo hoa.

Trong số các điều hấp dẫn là việc trưng bày khủng long lần đầu tiên chưa từng có trước đây. Mô hình khủng long khổ lớn như thật (nhưng về kết cấu thì không chính xác) được Benjamin Waterhouse Hawkins thiết kế và tạo mẫu. Nó được trưng bày bên các hồ Hạ (Lower lakes), gần cổng vào Anerley và vẫn còn ở đó trong năm 2007. Hawkins tổ chức một buổi tiệc ăn tối cho 20 người bên trong thân rỗng của một trong các khủng long Iguanodon. Một dự án 4 triệu bảng Anh đã được thực hiện vào năm 2004 để trùng tu lại các khủng long và được Công tước Edinburgh chính thức làm lễ ra mắt.

Năm 1857 cơ quan đại quốc gia đặc trách Lễ hội Handel dời đến Cung điện Pha Lê. Lễ hội này là một sự kiện kéo dài ba ngày có các đoàn đại hợp ca gồm hàng ngàn người đồng ca cùng nhiều ca sĩ đơn ca hàng đầu, hòa nhạc và người điều khiển ban nhạc trình diễn thể loại nhạc Oratorio của George Frideric Handel như 'The Messiah', 'Israel in Egypt' và 'Judas Maccabaeus' trong nhiều đêm liên tục trước khán giả. Năm 1859 Lễ hội Trăm năm được tổ chức và tiếp sau đó là sự kiện này được tổ chức cứ ba năm một lần. Lần đầu tiên thu âm "sống" một buổi hòa nhạc công cộng tại Vương quốc Anh được thực hiện trên máy thu âm Phonograph cylinder trong lúc trình diễn nhạc phẩm Israel in Egypt tại Cung điện Pha Lê năm 1888. Nữ hoàng Victoria thích nơi này và nói rằng bà thấy nó như có "bùa mê".

Đa số các trận chung kết của giải FA Cup trong những năm đầu tranh tài được tổ chức trong Công viên Cung điện Pha Lê. Lần cuối cùng được tổ chức ở đó là năm 1914 khi vua George V của Anh trở thành vị vương quyền tại vị đầu tiên xem chung kết. Ngay trước khi thành lập Câu lạc bộ Bóng đá Crystal Palace, một đội bóng mang tên Crystal Palace đã chơi trong cuộc tranh tài, các cầu thủ là từ ban nhân sự của Cung điện Thủy tinh.

Trong một vài năm, cricket được Câu lạc bộ Criket Hạt London chơi tại Công viên.

Suy tàn
Vận may của Cung điện Thủy tinh bắt đầu xuống dốc khi tiền không có để bảo trì công trình này. Xét về phạm vi lớn là vì thất bại trong việc kiếm đủ tiền qua việc thu phí tham quan. Phần đông dân chúng thích viếng thăm Cung lại không thể làm vậy vì ngày duy nhất mà họ có thể rảnh khỏi công việc làm là ngày Chủ nhật nhưng Chủ nhật lại là ngày Cung đóng cửa. Hội Lễ Chủ nhật (Lord's Day Observance Society) muốn mọi người không nên làm việc ở Cung và đi lại vào ngày Chủ nhật, và nếu ai muốn viếng thăm Cung điện Thủy tinh thì các ông chủ của họ nên cho họ thời gian nghĩ trong tuần làm việc để đi. Lẽ tự nhiên là không ai muốn làm vậy.

Năm 1911, Lễ hội Đế quốc được tổ chức tại tòa nhà để đánh dấu ngày lên ngôi của vua George V và hoàng hậu Mary. Tòa nhà rơi vào tính trạng xuống cấp nghiêm trọng và 2 năm sau đó, Robert George Windsor-Clive mua lại nó cho quốc gia để cứu nó khỏi các nhà phát triển.

Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, nó được dùng làm cơ sở phương tiện huấn luyện hải quân dưới tên gọi HMS Victory VI, tên không chính thức là HMS Crystal Palace. Khi chiến tranh kết thúc, nó được mở cửa trở lại như là Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia đầu tiên. Sir Henry Buckland nhận trách nhiệm Tổng giám đốc và mọi sự bắt đầu trở lại bình thường bao gồm biểu diễn pháo hoa vào đêm thứ năm.

Bị thiêu cháy
Ngày 30 tháng 11 năm 1936 là ngày thảm họa cuối cùng. Trong hàng giờ, lửa thiêu trụi tất cả những gì tiêu biểu cho sự sáng tạo vô giới hạn và một đế quốc hùng mạnh. Cung điện bị phá hủy, ngọn lửa được nhìn thấy từ xa hàng dặm bừng sáng cả bầu trời đêm. Giống như vào năm 1866 khi cánh ngang phía bắc bị thiêu rụi, tòa nhà không có đủ bảo hiểm để đền bù vào chi phí tái xây dựng.

Tháp Nam được nhà tiên phong truyền hình John Logie Baird dùng thử các thí nghiệm cơ khí về truyền hình của ông và gần như các công trình của ông bị lửa thiêu hủy. Winston Churchill trên đường về nhà từ Hạ viện Anh nói, "Đây là sự kết thúc của một thời đại".

Tất cả những gì còn lại là hai tháp nước, và chúng bị tháo dở xuống trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Lý do được nêu ra là vì Đức có thể dùng chúng làm điểm mốc bay đến London. Tháp phía bắc bị đặt chất nổ trong khi tháp phía nam được tháo xuống vì nó nằm gần các tòa nhà khác. Sau chiến tranh, nơi này được sử dụng cho một số mục đích. Giữa năm 1953 và 1973 một đường đua xe hơi diễn ra tại nơi này với sự hỗ trợ của Hội đồng Đại London.

Quỹ Cung điện Thủy tinh được thành lập năm 1979 để giữ cho ký ức và sự tôn kính sống mãi về giai đoạn này trong lịch sử Vương quốc Anh. Thảo luận về tương lại của nó tiếp tục, các kế hoạch được đưa ra nhưng chưa có kế hoạch nào được đưa vào để thực hiện.

Mô hình mẫu
Cung điện Thủy tinh đã được dùng làm mô hình mẫu cho vài tòa nhà triển lãm khác, bao gồm Cung điện Thủy tinh New York năm 1853, Glaspalast ở München năm 1854 và Palácio de Cristal tại Porto năm 1865.

Kiểu thiết kế của Cung điện Thủy tinh cũng đã gợi cảm hứng nhiều dự án xây dựng sau này như Infomart ở Dallas, Texas và khu mua sắm Eaton Center ở Toronto. Ga xe lửa Rewley Road của Oxford năm 1851 cũng dùng kỹ thuật xây dựng tương tự.

Chú thích

Đọc thêm
 Dickinson's Comprehensive Pictures of the Great Exhibiton of 1851, Dickinson Brothers, London, 1854

Xem thêm
 Nhà kính
 Câu lạc bộ bóng đá Crystal Palace
 Câu lạc bộ Bóng đá Nữ Crystal Palace

Liên kết ngoài

 Cung điện Pha lê - The Crystal Palace
 Early photographs of the Crystal Palace by Philip Henry Delamotte
 Crystal Palace Park  - map of the park as was until recently
 The Crystal Palace, sources from www.victorianlondon.org
 Eddie Richardson's page  on Sir Joseph Paxton - includes photographs
 Russell Potter's Crystal Palace Page, with information on the Baird Television studios
 A 3D computer model of the Crystal Palace with images and animation
 History of The Crystal Palace
 The destruction of The Crystal Palace @ Ward's Book of Days
 1936 Crystal Palace Fire - London Fire Journal

Cung điện tại Anh
Công trình văn hóa và giáo dục Luân Đôn


title: Dicladispa comata

text:
Dicladispa comata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1922.

Chú thích

Tham khảo

Dicladispa


title: Pentispa morio

text:
Pentispa morio là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1801.

Chú thích

Tham khảo

Pentispa


title: Schönewalde

text:
Schönewalde là một thị xã thuộc huyện Elbe-Elster, tây nam bang Brandenburg, Đức. Thị xã này có cự ly 30 km về phía nam Luckenwalde, và 40 km về phía đông Wittenberg. Diện tích là 155,13 km2.

Tham khảo


title: Gynoplistia eluta

text:
Gynoplistia eluta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gynoplistia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Pseudopostega zelopa

text:
Pseudopostega zelopa là một loài bướm đêm thuộc họ Opostegidae. Nó được Edward Meyrick miêu tả năm 1905. Nó được tìm thấy ở Pundalu-oya, Sri Lanka.

Chú thích

Tham khảo

Pseudopostega


title: Kalayaan, Palawan

text:
Kalayaan (nghĩa là "tự do") là một đô thị hạng 5 ở tỉnh Palawan, Philippines. Theo điều tra dân số và nhà ở của Philippines vào năm 2010 thì Kalayaan có 222 cư dân và tất cả đều sinh sống trên đảo Thị Tứ (tiếng Filipino: Pag-asa). Kalayaan chính là đơn vị hành chính của Philippines thiết lập tại một khu vực của quần đảo Trường Sa vốn đang bị tranh chấp bởi sáu bên.

Kalayaan chỉ có một barangay (tương đương với huyện hay xã) là Pag-asa. Năm 1975, Philippines đã xây một đường băng dài 1.260 m với diện tích 5,6 ha được sử dụng chung cho dân sự và quân sự. Dân ở đây chủ yếu là ngư dân di cư đến đây nhờ nỗ lực di dân của chính quyền Philipiness đưa dân lên các đảo thuộc Kalayaan nhằm củng cố các tuyên bố chủ quyền của mình. Mỗi tháng một lần, tàu của hải quân Philipiness chở lương thực và thực phẩm đến đây. Đảo này có nhà máy lọc nước, máy phát điện, trạm thời tiết, tháp thông tin di động,...

Lịch sử
Quần đảo Trường Sa là tập hợp nhiều đảo nhỏ, rạn đá ngầm và bãi ngầm thuộc Biển Đông. Sáu bên gồm Brunei, Đài Loan, Malaysia, Philippines, Trung Quốc và Việt Nam đang tranh chấp quần đảo này ở các mức độ khác nhau. Đài Loan, Trung Quốc và Việt Nam tuyên bố sở hữu toàn bộ quần đảo này: Đài Loan chiếm giữ một đảo lớn nhất và một rạn đá ngầm (có một cồn cát nhỏ nổi trên đó), Trung Quốc chiếm giữ bảy rạn đá ngầm còn Việt Nam chiếm giữ hai mươi mốt đảo và rạn đá ngầm. Philippines tuyên bố chủ quyền hầu hết quần đảo và gọi phần mà họ đòi hỏi chủ quyền là Nhóm đảo Kalayaan. Malaysia chiếm giữ bảy rạn đá ngầm và bãi ngầm. Riêng Brunei chưa duy trì sự hiện diện quân sự trên quần đảo Trường Sa.

Năm 1947, luật sư và doanh nhân người Philippines là Tomás Cloma đã cùng đội ngư dân phát hiện ra nhiều nhóm đảo nhỏ, tức quần đảo Trường Sa, không có người ở trong Biển Đông. Ngày 11 tháng 5 năm 1956, Cloma cùng bốn mươi người khác chính thức chiếm hữu các đảo và đặt tên cả vùng này là Quần đảo Freedomland.

Ngày 6 tháng 7 năm 1956, Cloma tuyên bố với toàn thế giới về việc thành lập chính phủ riêng cho Lãnh thổ Tự do Freedomland với thủ phủ đặt tại đảo Bình Nguyên (tiếng Filipino: Patag). Từ năm 1968, chính quyền Philippines bắt đầu cho quân đội chiếm một số đảo Trường Sa. Năm 1971, nước này chính thức tuyên bố chủ quyền đối với các đảo Kalayaan. Năm 1974, Cloma nhượng lại tuyên bố chủ quyền của mình cho chính phủ Philippines.

Định nghĩa
Ngày 11 tháng 6 năm 1978, tổng thống Philippines Ferdinand Marcos ký Sắc lệnh Tổng thống số 1596 định nghĩa khái niệm Nhóm đảo Kalayaan như sau:

Từ một điểm (trên đường giới hạn lãnh thổ Philippines [theo Hiệp định Paris ký năm 1898]) nằm tại vĩ độ 7°40' Bắc và kinh độ 116°00' Đông, đi về phía tây dọc theo trục 7°40'B đến giao điểm với kinh tuyến 112°11'Đ, đi về phía bắc đến giao điểm với vĩ tuyến 9°00'B, đi về phía đông bắc đến giao điểm của vĩ tuyến 12°00'B và kinh tuyến 114°30'Đ, đi về phía đông dọc theo vĩ tuyến 12°00'B đến giao điểm với kinh tuyến 118°00'B, đi về phía nam dọc theo kinh tuyến 118°00'B đến giao điểm với vĩ tuyến 10°00'B rồi đi về phía tây nam để trở lại điểm ban đầu tại vĩ độ 7°40'B và kinh độ 116°00'Đ.

Vào năm 2009, Philippines thông qua Luật Đường cơ sở Quần đảo và giữ nguyên cách diễn giải khái niệm "Nhóm đảo Kalayaan" theo sắc lệnh trên. Từ đó, có thể thấy Philippines chính thức tuyên bố chủ quyền đối với hầu hết quần đảo Trường Sa, chỉ trừ một số thực thể địa lý rõ ràng nằm ngoài phạm vi này, ví dụ đảo Trường Sa, đá Hoa Lau, đá Lát và đá Sác Lốt; đá Suối Cát ở toạ độ 7°37′30"B 113°48′Đ, tức là nằm rất sát đường giới hạn phía nam (7°40'B).

Địa lý
Phần Kalayaan do Philippines kiểm soát thực tế nằm ở phía tây tỉnh Palawan, bao gồm bảy đảo san hô và cồn cát cùng ba rạn đá san hô ngầm. Danh sách như sau: (1) Pag-asa, (2) Likas, (3) Parola, (4) Lawak, (5) Kota, (6) Patag, (7) Panata, (8) Balagtas, (9) Rizal, (10) Ayungin.

Trong số các thực thể mà Philippines đang kiểm soát thì đảo Thị Tứ (Pag-asa) là đảo lớn nhất với diện tích khoảng 37,2 ha (hoặc 32 ha); đảo này đồng thời cũng là đảo đứng lớn thứ hai về diện tích trong quần đảo Trường Sa. Đảo lớn thứ nhì là đảo Bến Lạc (tiếng Filipino: Likas) với diện tích 18,6 ha (hoặc 15 ha). Đảo này là nơi rùa biển lớn (tiếng Filipino: pawikan) đẻ trứng quanh năm. Độ mặn nước ngầm tại đây rất cao, nên các cây mang từ nơi khác đến đây bị còi cọc. Chỉ có các loại cây đặc hữu ở đây, phần lớn là các loại cây bãi biển, mới có thể phát triển tốt trong điều kiện khí hậu nóng ẩm tại đây. Đảo lớn thứ ba là đảo Song Tử Đông (tiếng Filipino: Parola). Đảo này cũng có độ mặn nước ngầm cao, và cây cối mọc ở đây chủ yếu là loại cây bãi biển. Các bãi san hô quanh đảo phần lớn bị tàn phá bởi việc sử dụng thuốc nổ bừa bãi do các thuyền đánh cá trong quá khứ. Một số đảo có chim di cư dùng làm chỗ nghỉ, và có rùa đẻ trứng. Trên các đảo này có nguồn phosphor phân chim có thể khai thác được với quy mô nhỏ.

Xem thêm
Quần đảo Trường Sa
Tomás Cloma

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn của Philippines

Quần đảo Trường Sa
Đô thị của Palawan

Đô thị đảo Philippines


title: Chlamydogobius squamigenus

text:
Chlamydogobius squamigenus là một loài cá thuộc họ Gobiidae. Nó là loài đặc hữu của Úc.

Nguồn

Tham khảo

Chlamydogobius
Động vật đặc hữu Úc
Cá Úc
Động vật được mô tả năm 1995


title: Glossosoma neffi

text:
Glossosoma neffi là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Glossosoma


title: Saint-Vigor-des-Monts

text:
Saint-Vigor-des-Monts là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 140 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintvigordesmonts


title: Horistonotus apterus

text:
Horistonotus apterus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Champion mô tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Horistonotus


title: Hypanthidioides colombiae

text:
Hypanthidioides colombiae là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Schwarz mô tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Hypanthidioides
Động vật được mô tả năm 1933


title: Quận Cuyahoga, Ohio

text:
Quận Cuyahoga (, hoặc ) là một quận thuộc tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở Cleveland.
Dân số theo điều tra năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là 1.393.979 người.
Đây là quận đông dân nhất Ohio. Cựu Tổng thống Hoa Kỳ James A. Garfield sinh ra ở thị trấn Orange ở quận này.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có diện tích 3230 km2, trong đó có 2040 km2 là diện tích mặt nước.

Các quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Ohio

Ohio 1810
Khởi đầu năm 1810


title: Dryophilus pusillus

text:
Dryophilus pusillus là một loài bọ cánh cứng thuộc chi Dryophilus trong họ Ptinidae.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Dryophilus


title: Kallstadt

text:
Kallstadt là một đô thị nằm bên con đường rượu vang Đức thuộc huyện Bad Dürkheim, bang Rheinland-Pfalz, tây nam Đức. Kallstadt là nơi sinh của bố mẹ Henry J. Heinz - người thành lập H. J. Heinz Company.

Nó là một phần của Vùng đô thị Rhine-Neckar thành phố lớn nhất là Mannheim, thành phố lớn thứ 22 của Đức. Trong phần lớn của thế kỷ 19, nó là một phần của công quốc Bayern. Nó đã thu hút sự chú ý của truyền thông quốc tế như là tổ tiên của các gia đình có liên quan đến Heinz và dòng họ Trump, hai dòng họ kinh doanh và chính trị nổi tiếng ở Hoa Kỳ.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Bad Dürkheim


title: Agapetus bidens

text:
Agapetus bidens là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Agapetus


title: Chrysolina viridiopaca

text:
Chrysolina viridiopaca là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lopatin miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Amblycerus marinonii

text:
Amblycerus marinonii là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Ribeiro-Costa miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Nomada aldrichi

text:
Nomada aldrichi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1910.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1910


title: Mafana

text:
Mafana là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Helius trianguliferus

text:
Helius trianguliferus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: 22625 Kanipe

text:
22625 Kanipe (1998 KB36) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 5 năm 1998 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 22625 Kanipe

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Lasioglossum zunaga

text:
Lasioglossum zunaga là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Sakagami & Tadauchi mô tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1995


title: Chiến tranh Punic

text:
Chiến tranh Punic là 3 cuộc chiến tranh giữa La Mã cổ đại và Carthage. Chúng được biết đến như là các cuộc chiến tranh khang póng bởi vì theo tiếng Latin người Carthage còn được gọi là người Punic, vì họ là con cháu của người Phoenicia.

Nguyên nhân chính của Chiến tranh Punic là đụng độ của các lợi ích giữa đế chế Carthage hiện tại và việc mở rộng Cộng hòa La Mã. Người La Mã đã bước đầu quan tâm đến việc mở rộng thông qua Sicilia, một phần trong số đó nằm dưới sự kiểm soát của Carthage.Vào thời điểm bắt đầu cuộc chiến tranh Punic lần thứ nhất,Carthage là quyền lực chi phối vùng phía Tây Địa Trung Hải, với một đế chế hàng hải rộng lớn, trong khi Roma đã nhanh chóng tăng dần sức mạnh tại Ý, nhưng thiếu sức mạnh hải quân so với Carthage. Vào cuối cuộc chiến thứ ba, sau hơn một trăm năm và cái chết của hàng trăm ngàn binh sĩ của cả hai bên, Roma đã chinh phục đế chế Carthage và san bằng thành phố, trở thành bang mạnh nhất của miền Tây Địa Trung Hải.Với sự kết thúc của Chiến tranh Macedonia -mà xảy ra cùng thời với chiến tranh Punic -và thất bại của nhà vua Seleucos Antiochos III Đại đế trong cuộc chiến tranh La Mã-Syria (Hiệp ước Apamea,năm 188 TCN) ở vùng biển phía Đông, Roma nổi lên như là thế lực thống trị Địa Trung Hải và là một trong những thành bang hùng mạnh nhất thế giới cổ đại.

Hoàn cảnh lịch sử

Lực lượng hải quân hùng mạnh nhất trên Địa Trung Hải trong thế kỷ 3 trước Công nguyên là Carthage, quốc gia phía bắc châu Phi gần Tunisia ngày nay. Người Carthage là người gốc Phoenicia và Carthage là một thuộc địa cũ của Phoenicia từ thế kỷ 9 trước CN. Từ Carthage trong tiếng Phoenicia có nghĩa là "thành phố mới". Đến thế kỷ 6 trước CN, Phoenicia bị chinh phục bởi người Assyria (là những bộ lạc Semitic sống ở phía bắc Mesopotamia) và sau đó là người Ba Tư. Tuy nhiên Carthage lại không bị ảnh hưởng và trở thành một quốc gia độc lập hoàn toàn. Song song với cuộc chinh phục bán đảo Ý của La Mã, Carthage cũng mở rộng lãnh thổ của mình ra khắp Bắc Phi. Khi La Mã hoàn tất cuộc chinh phục Ý của mình thì Carthage cũng đã kiểm soát toàn bộ bờ biển Bắc Phi từ phía Tây Libya đến eo biển Gibraltar (bờ biển phía nam Tây Ban Nha), hầu hết bờ biển phía nam Tây Ban Nha cũng như các đảo Corse và Sardegna ở Châu Âu. Carthage trở thành một cường quốc, họ kiểm soát hầu hết các hoạt động giao thương trên Địa Trung Hải, cung cấp binh lính, nô lệ và hàng hóa, và tích trữ lượng lượng vàng bạc khổng lồ từ các mỏ khai thác ở Tây Ban Nha.

Hai đế chế hùng mạnh này bắt đầu va chạm nhau vào giữa thế kỷ 3 trước Công nguyên, khi quyền lực của La Mã đã vươn tới cực nam của Ý. Thực ra, hai bên đã có những tiếp xúc rời rạc trước đó nhưng chưa bên nào cảm thấy mối đe dọa đến từ bên kia. Người La Mã có hiểu biết kỹ lưỡng về người Carthage. Họ gọi những người này bằng cái tên gốc là người Phoenicia. Trong tiếng Latin, nó được viết là Poeni, đây là nguồn gốc cái tên Punic của cuộc chiến tranh trong bài này. Cuộc chiến bất hạnh cho Carthage này là không thể tránh được. Nằm giữa Carthage và Ý là hòn đảo lớn Sicilia. Carthage kiểm soát nửa phía tây của hòn đảo, nhưng với việc đã kiểm soát cực nam của bán đảo Ý thì La Mã chỉ còn cách Sicilia một tầm tay. La Mã can thiệp vào cuộc nổi dậy của người Messana chống lại Carthage, và chiến tranh Punic lần thứ nhất nổ ra.

Năm 264 TCN, Cộng hòa La Mã đã giành quyền kiểm soát bán đảo Ý phía nam của sông Po. Không giống như Carthage, Roma đã có quân đội thường trực lớn được tuyển dụng từ các công dân La mã. Mặt khác,khi bắt đầu của Chiến tranh Punic lần đầu tiên,người La Mã đã không có hải quân thường trực,dẫu vậy họ đã xây dựng lực lượng hải quân trong suốt cuộc chiến.

Chiến tranh Punic lần thứ nhất (264-241 trước CN)
Bài chi tiết:Chiến tranh Punic lần thứ nhất

Nổ ra năm 264 TCN, chủ yếu diễn ra trên đảo Sicilia. La Mã bao vây nhiều thành phố của Carthage ở Sicilia và khi Carthage đưa hải quân của mình đến giải vây, La Mã hủy diệt hoàn toàn lực lượng hải quân này. Lần đầu tiên kể từ khi thành lập, Đế chế Carthage chuốc lấy thất bại trên biển. Cuộc chiến chấm dứt với chiến thắng không thực sự thuộc về bên nào. Năm 241 TCN, một hiệp ước được ký năm 241 giữa 2 bên với việc Carthage phải rời bỏ Sicilia (dù chưa bị mất vào tay La Mã) và bồi thường một khoản cho chiến tranh. Ngay sau đó, Carthage phải đối mặt với các vụ nổi loạn của lực lượng lính đánh thuê, và La Mã hưởng lợi từ sự lộn xộn này với việc chiếm được đảo Corse. La Mã rất e ngại người Carthage và muốn xây dựng một vùng đệm an toàn càng lớn càng tốt giữa La Mã và Carthage. Sau Sicilia và Corse, La Mã tiếp tục muốn đẩy người Carthage ra khỏi Sardegna, hòn đảo phía tây bán đảo Ý. Carthage phản ứng bằng cách gia tăng sức mạnh ở Châu Âu. Trước tiên, họ đưa tướng Hamilcar và con rể ông ta là Hasdrubal tới Tây Ban Nha thiết lập chế độ thuộc địa và xây dựng quân đội. Ở đây, hai cha con này lập quan hệ đồng minh với các nước vùng Iberia, và quân đội Carthage chiêu mộ từ các quốc gia đồng minh lặng lẽ lớn mạnh và quyền lực cùng ảnh hưởng của Carthage vươn khắp bán đảo Iberia.

Chiến tranh Punic lần thứ hai (218-202 trước CN)
Bài chi tiết:Chiến tranh Punic lần thứ hai

Rất lo lắng trước tình hình này nên khi Saguntum, một thành phố nhỏ ở Tây Ban Nha yêu cầu Roma trở thành đồng minh, La Mã đã không từ chối. Vài năm sau, Hannibal, một tướng trẻ 25 tuổi trở thành tổng chỉ huy quân Carthage ở Tây Ban Nha. Lúc đầu, Hannibal cho phép người Saguntum sử dụng các bến cảng rộng lớn để tránh xung đột với La Mã. Nhưng Saguntum với giúp đỡ của người đồng minh La Mã, bắt đầu chơi trò chính trị với các thành phố Tây Ban Nha khác. Bỏ qua những đe dọa trực tiếp từ La Mã, Hannibal tấn công và chiếm giữ Saguntum. La Mã cố gắng thu xếp vấn đề này bằng con đường ngoại giao. Họ yêu cầu Carthage cách chức Hannibal và đưa ông này đến Roma. Chiến tranh Punic lần 2 nổ ra năm 218 trước CN khi Carthage khước từ yêu cầu này. Nhưng lần này, La Mã phải đối mặt với một địch thủ đáng sợ. Trong thời gian sau cuộc chiến lần 1, Carthage đã tạo ra một đội quân hùng mạnh. Hannibal đã đưa đội quân này đi dọc châu Âu và tháng 9 năm 218, ông đưa quân Carthage vượt dãy Alpes bắt đầu cuộc xâm lược Ý. Dù mệt mỏi vì quãng đường vận động chiến, Hannibal vẫn ngay lập tức đập tan quân La Mã ở phía bắc Ý. Chiến thắng ngoạn mục này đã khiến nhiều chiến binh du mục Gaule gia nhập đoàn quân của Hannibal nâng tổng số quân của ông lên trên 50000. Chiến thắng của Hannibal trước người La Mã được đảm bảo bằng việc thuyết phục các đồng minh của La Mã và sáp nhập nhiều thành phố vào Carthage.

Người La Mã hiểu rằng họ không thể đánh bại Hannibal. Tuyệt vọng, La Mã trao quyền cho nhà độc tài Quintus Fabius Maximuss. Fabius ra lệnh tránh chiến tranh trực diện bằng mọi giá, chỉ đánh du kích cho tới khi quân Carthage suy yếu đủ để tấn công trực diện. Nhưng khi Hannibal hành quân tới Cannae (trận Cannae) năm 216 trước CN, Fabius đưa 1 đội quân 80000 người ra chống lại. Đội quân này ngay lập tức bị Hannibal tiêu diệt hoàn toàn, đây là thất bại lớn nhất Roma từng trải qua. Các đồng minh phía Nam Ý của La Mã chạy sang phía Hannibal, toàn bộ Sicilia trở thành đồng minh của Carthage. Thêm vào đó, vua Philippos V của Macedonia, người kiểm soát hầu hết lãnh địa Hy Lạp cũng ngả theo Hannibal và bắt đầu cuộc chiến tranh chống lại La Mã năm 215 trước CN. Tình hình gần như tuyệt vọng đối với La Mã. Fabius không còn dũng khí đối đầu với Hannibal. Hannibal đưa quân đội vòng quanh Ý mà không còn bất cứ sự chống cự nào. Tuy nhiên, Hannibal không có đủ lực lượng và trang bị để bao vây hay tấn công ồ ạt các thành phố như Roma. Tất cả những gì ông có thể làm là đi khắp các miền nông thôn Ý và tàn phá.

La Mã quyết định tấn công hậu phương của Hannibal. Biết rằng Hannibal phụ thuộc vào nguồn cung cấp nhân lực và vật lực từ Tây Ban Nha, La Mã trao cho Publius Cornelius Scipio (237-183 TCN), một thiên tài về chiến lược chức Thống đốc Tây Ban Nha, một hành động không hợp hiến vì vị tướng trẻ này chưa bao giờ là quan chấp chính. Scipio, sau này được gọi bằng cái tên Scipio Africanus vì chiến thắng của ông trước người Carthage trên đất Châu Phi, đã nhanh chóng chinh phục toàn bộ Tây Ban Nha. Đến lúc này, Hannibal bị mắc cạn trên đất Ý. Sau đó, Scipio đưa quân vào châu Phi và buộc người Carthage phải đề nghị Roma một hiệp ước hòa bình. Một phần của hiệp ước này là Hannibal phải rời khỏi bán đảo Ý. Hannibal là một trong những danh tướng vĩ đại nhất trong lịch sử thế giới. Trong suốt cuộc chiến tranh với La Mã, ông không hề thua một trận nào. Dù vậy ông vẫn buộc phải rút lui. Và dù thắng trong tất cả các trận đánh, Hannibal đã thua trong cuộc chiến tranh này. Khi Hannibal quay trở lại, người Carthage lấy lại tinh thần và thêm một lần nữa nổi dậy chống lại La Mã. Năm 202 TCN, Hannibal và Scipio giao chiến ở At Zama phía bắc châu Phi và tại đây Hannibal nếm chiến bại đầu tiên. Carthage bị đưa xuống thành một bang độc lập. La Mã lúc này kiểm soát toàn bộ miền tây Địa Trung Hải bao gồm cả khu vực Bắc Phi.

Cuộc chiến này mang đến cho La Mã những kinh nghiệm lịch sử. Họ đã phải đối mặt với những thất bại hiển nhiên trước một địch thủ hùng mạnh và cuối cùng đã chiến thắng những kẻ thù vượt trội này. Tính cách La Mã được nhìn nhận từ cuộc chiến tuyệt vọng này đã xuyên suốt phần còn lại của lịch sử đế chế. Chiến tranh Punic lần 2 đưa La Mã từ một quyền lực có tính khu vực trở thành một đế chế trên toàn thế giới. Với việc Philip V của Macedonia bắt tay với Hannibal tiến hành chiến tranh chống lại Roma, La Mã chuyển hướng chiến tranh về phía đông trước tiên xâm chiếm Macedonia và sau đó là các vương quốc Hi Lạp khác. Kết quả cuối cùng của chiến tranh Punic lần thứ hai là sự thống trị thế giới của La Mã.

Chiến tranh Punic lần 3 (149-146 trước CN)

Trong những năm tiếp theo, La Mã tiếp tục chinh phục các quốc gia Hy Lạp ở phía đông. Ở phía tây, họ đàn áp tàn bạo người Iberia và trút thịnh nộ lên đầu người Carthage. Các nhà sử học đã ghi lại lời của một lãnh tụ hàng đầu của La Mã là Cato rằng khi kết thúc một bài phát biểu về bất cứ vấn đề gì, ông này cũng có câu: "tôi cho rằng phải hủy diệt Carthage". Trong nửa đầu thế kỷ thứ 2 trước CN, dù không giành lại được nhiều quyền lực nhưng với các hoạt động thương mại, Carthage cũng đã khôi phục lại nhiều phần sự thịnh vượng trước kia. La Mã càng ngày càng nghi ngờ sự hồi sinh của Carthage và yêu cầu người Carthage từ bỏ thành phố của họ để lùi sâu vào trong lục địa Bắc Phi. Carthage, xứ sở buôn bán phụ thuộc vào giao thương trên biển khước từ yêu cầu này. Viện nguyên lão La Mã tuyên bố chiến tranh. Sau một thời gian bao vây, người La Mã chiếm được thành phố, binh lính La Mã đi từng nhà tàn sát dân cư Carthage. Đây có lẽ là vụ hành quyết có hệ thống đẫm máu nhất trước Chiến tranh thế giới thứ hai. Những người Carthage còn sống bị bắt và bị bán làm nô lệ. Cảng biển và thành phố bị phá hủy.

Tham khảo

Xung đột thế kỷ 3 TCN
Xung đột thế kỷ 2 TCN
Cộng hòa La Mã thế kỷ 3 TCN
Cộng hòa La Mã thế kỷ 2 TCN


title: Castifao

text:
Castifao  là một xã ở tỉnh Haute-Corse trên đảo Corse, Pháp. Xã này có diện tích km², dân số năm 1999 là người. Khu vực này có độ cao trung bình mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Corse

Tham khảo

Xã của Haute-Corse


title: R.C.D. Mallorca

text:
Real Club Deportivo Mallorca() là một câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp Tây Ban Nha, có trụ sở ở thành phố Palma, đảo Mallorca. Được thành lập vào năm 1916, RCD Mallorca đang tham dự giải bóng đá vô địch quốc gia Tây Ban Nha (La Liga). Sân nhà của RCD Mallorca là ONO với sức chứa 23.142 người.

Đội hình

Current squad

Lịch sử

Thành tích
 Vô địch Tây Ban Nha (La Liga): 0
 Thành tích tốt nhất: hạng 3 - mùa bóng 1998-1999
 Cúp Nhà vua (Copa del Rey): 1
 2003
 Siêu cúp bóng đá Tây Ban Nha: 1
 1998
 Cúp C2:
 Chung kết mùa bóng 1998-1999
Champion League
2003–04 UEFA Champions League

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang web chính thức

Câu lạc bộ bóng đá Tây Ban Nha


title: Balot, Côte-d'Or

text:
Balot  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 277 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: 18843 Ningzhou

text:
18843 Ningzhou (1999 RK22) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 7 tháng 9 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 18843 Ningzhou

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Pellworm

text:
Pellworm (; North Frisian Pälweerm) là một đô thị thuộc huyện Nordfriesland, bang Schleswig-Holstein, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Nordfriesland


title: Aulacophora pahangi

text:
Aulacophora pahangi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Mohamedsaid miêu tả khoa học năm 1994.

Chú thích

Tham khảo

Aulacophora


title: Chân trời vũ trụ học

text:
Chân trời vũ trụ học là ranh giới tới hạn trong vũ trụ mà sau nó, về nguyên tắc thì không có bất cứ một thiên thể nào có thể quan sát được, do vận tốc có giới hạn của ánh sáng và sự giãn nở vũ trụ từ điểm kỳ dị ban đầu.

Chân trời vũ trụ nằm ở khoảng cách, mà từ đó ánh sáng cần một khoảng thời gian để đến được người quan sát đúng bằng tuổi của vũ trụ, ứng với thời gian từ lúc vũ trụ bắt đầu giãn nở. Khi đó chuyển dịch đỏ z của vật thể có giá trị vô cùng lớn.

Xem thêm
Chân trời
Chân trời tự nhiên
Chân trời biểu kiến
Chân trời các hạt
Chân trời sự kiện
Vũ trụ quan sát được

Tham khảo

Vũ trụ học
Thuật ngữ thiên văn học
Vụ Nổ Lớn
Vũ trụ học vật lý
Vũ trụ

da:Partikelhorisont
pl:Horyzont cząstek
pt:Horizonte de partículas
sk:Časticový horizont


title: Tượng Phật Ngũ Xã

text:
Tượng Phật Ngũ Xã hay đúng ra tượng Phật chùa làng Ngũ Xã là pho tượng đồng lớn nhất Việt Nam

Tượng được thờ ở chùa Ngũ Xã, tên chữ là Thần Quang Tự hay Phúc Long Tự. Chùa do sư tổ Mật Đắc tu tạo vào đầu thế kỷ 20. Năm 1952 thượng tọa Vĩnh Tượng và tiến sĩ Vũ Văn Quý quyên góp để đúc tượng bài trí ở chính điện; Nguyễn Văn Hiếu vẽ kiểu tượng và Nguyễn Văn Tùy là thợ cả phường đúc trông coi công việc.

Lượng đồng được lấy từ các pho tượng tôn vinh các nhân vật và sự việc thuộc địa do chính phủ Bảo hộ dựng ở các vườn hoa trong thành phố Hà Nội như tượng toàn quyền Paul Bert (ở tòa Đốc lý thành phố), tượng "đầm xòe" (dựng trên Tháp Rùa), và tượng Canh nông (ở gần Cột cờ Hà Nội). Khi chính phủ Trần Trọng Kim lên chấp chính, những pho tượng đó bị rỡ xuống và đem nấu chảy ra, đúc lại làm tượng.

Pho tượng được đúc là tượng Phật A Di Đà theo thế ngồi kiết già trên một đài sen với 96 cánh. Thân tượng cao gần 4 m và cân nặng 12.300 kg.

Điều đáng kể là pho tượng Phật này được đúc hoàn toàn bằng phương pháp thủ công mà vẫn hoàn chỉnh.

Chú thích

Phật giáo Việt Nam


title: Ipsebiosis spicula

text:
Ipsebiosis spicula là một loài Trichoptera trong họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Chú thích

Ipsebiosis


title: Giáo hoàng Giuliô III

text:
Giuliô III (Latinh: Jules III) là vị giáo hoàng thứ 221 của giáo hội công giáo. Theo niên giám tòa thánh năm 1806 thì ông đắc cử Giáo hoàng năm 1550 và ở ngôi Giáo hoàng trong 5 năm 1 tháng 16 ngày. Niên giám tòa thánh năm 2003 xác định ông đắc cử Giáo hoàng ngày 7 tháng 12 năm 1550, ngày khai mạc chức vụ mục tử đoàn chiên chúa là ngày 22 tháng 2 năm 1550 và ngày kết thúc Triều đại của ông là ngày 23 tháng 3 năm 1555.

Đắc cử giáo hoàng
Giáo hoàng Jules III sinh tại Roma ngày 10 tháng 9 năm 1487 với tên thật là Giovanni Maria de Clocchi del Monte.

Sau khi Giáo hoàng Paul III qua đời, các hồng y đã bầu hồng y Del Monte. Ông là một người xứ Toscane theo chủ nghĩa khoái lạc, vị Giáo hoàng cuối cùng của thời kỳ Phục Hưng. Ý tưởng đầu tiên của ông là hưởng thụ đời sống săn bắn, ca kịch và âm nhạc.

Tuy vậy, ông đã bắt tay vào việc cải cách giáo hội bằng việc mở lại Công Đồng Trent. Trong khi đó cuộc Cải Cách Thệ Phản vẫn tiếp tục lan rộng. Giống như các Giáo hoàng thời đó, ông cũng là người có tính gia đình trị.

Chủ tọa công đồng
Vừa lên ngôi Giáo hoàng, Giáo hoàng Jules III đã điều đình với hoàng đế Carlos để tái lập công đồng. Ngày 1.5.1551, Giáo hoàng Jules III tái nhóm họp Công đồng Chung Trent từ 1551-52, ông tiếp tục phi bác giáo thuyết của Luther.

Riêng phiên họp 15 có phái đoàn Tin Lành Đức tham dự. Chiến tranh đã khiến công đồng phải hoãn lại. Vụ ám sát công tước Pierluigi Farnese 10.9.1547 đã tạo nên cuộc chiến tranh gia tộc giữa gia tộc Gonzagua có Carlos đỡ đầu và Ottavio Frarnese được Henri II ủng hộ. Cả miền trung Ý chìm trong khói lửa. Kế đến việc Maurice phản Carlos, đánh chiếm Innsburk và suýt bắt được hoàng đế. Trento bị đe dọa nên trong phiên họp 16 ngày 28.4.1552, đức Jules III ra lệnh đình hoãn công đồng.

Năm thánh 1550
Năm thánh 1550 được Julius III khai mạc vào ngày 08.02.1550, khi được đắc cử Giáo hoàng. Thật ra vị tiền nhiệm là Phaolô III (1534-1549) đã chuẩn bị Năm Thánh 1550 nhưng lại qua đời vào ngày 10.11.1549. Vì Năm Thánh bị khai mạc trễ do cuộc bầu cử người kế vị Phaolô III kéo dài nên Năm Thánh 1550 được bế mạc vào Lễ Hiển linh ngày 05.01.1551.

Năm Thánh lần này mang ý nghĩa đặc biệt bởi vì đây là một cơ hội cụ thể để canh tân đời sống được Công đồng Trentô (1543-1563) đề ra. Do đó, những khách hành hương, đặc biệt người nghèo, được giáo hữu ở Rôma tiếp đón niềm nở.

Phục hưng công giáo ở Anh
Nước Anh tách khỏi Roma dưới triểu Henri VIII, đi theo đạo Calvin dưới triều Edouard VI cho đến khi nữ hoàng Mary Tudor lên ngôi trị vì nước Anh (1553-1558) đã cử một đặc sứ để tái lập đức tin Công giáo.

Tuy nhiên, hoàng đế Carlos Quinto, người anh họ của bà đã xin Tòa thánh đừng bắt chính quyền Anh phải trả lại những tài sản đã bị tịch thu. Giáo hoàng Julius III đồng ý và cử một vị hồng y làm sứ thần Tòa thánh giúp đỡ nữ hoàng trong việc phục hưng đạo Công giáo. Nhưng những sai lầm của Mary Tudor đã khiến cho việc phục hưng thất bại.

Cáo buộc về tình dục đồng tính
Giáo hoàng Julius III đã bị cáo buộc là có một chuyện tình dài với Innocenzo Ciocchi del Monte, một người đàn ông trẻ hơn Giáo hoàng 45 tuổi, xuất thân từ gia đình ăn xin. Đại sứ của Venetian tại thời điểm đó đã báo cáo rằng: Innocenzo đã cùng chung phòng chung giường của Giáo hoàng.

Theo từ điển Oxford về Giáo hoàng thì ông là "tự nhiên vô cảm, ông dâng hiến hết mình cho những cuộc vui thú vào những dịp đặc biệt của hoạt động tôn giáo".

Ông qua đời vào ba năm sau ngày 23 tháng 3 năm 1555.

Chú thích

Tham khảo

 265 Đức Giáo hoàng, Thiên Hựu Nguyễn Thành Thống, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, xuất bản tháng 5 năm 2009.
 Các vị Giáo hoàng của giáo hội toàn cầu, hội đồng giám mục Việt Nam
 Tóm lược tiểu sử các Đức Giáo hoàng, Đà Nẵng 2003,Jos. TVT chuyển ngữ từ Tiếng Anh.
 Lịch sử đạo Thiên Chúa, Jean – Baptiste Duroselle và Jean – Marie Mayeur. Bộ sách giới thiệu những kiến thức thời đại: Que sais-je? Tôi biết gì? Người dịch: Trần Chí Đạo, Nhà xuất bản Thế giới tháng 4/2004.
 Cuộc lữ hành đức tin, lịch sử Giáo hội Công giáo, Lm Phanxicô X. Đào Trung Hiệu OP Hiệu đính tháng 9/2006, Đa Minh Việt Nam, Tỉnh dòng Nữ vương các thánh tử đạo.
 Lịch sử Giáo hội Công giáo, Linh mục O.P Bùi Đức Sinh – giáo sư sử học, Tập I và II, Nhà xuất bản Chân Lý, Giấy phép số: 2386 BTT/PHNT Sài Gòn ngày 28 tháng 7 năm 1972.

Giáo hoàng
Sinh năm 1487
Mất năm 1555
Giáo hoàng người Ý


title: Doanh Giang

text:
Doanh Giang (盈江县) là một huyện thuộc châu tự trị dân tộc Thái, Cảnh Pha Đức Hoành, tỉnh Vân Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 4429 km2, dân số năm 2004 là 27 vạn người. Chính quyền huyện đóng ở trấn Bình Nguyên. Huyện được chia thành 8 trấn và 8 hương.
Trấn: Bình Nguyên, Cựu Thành, Na Bang, Lộng Chương, Trản Tây, Khản Trường, Thái Bình và Tích Mã.
Hương: Thái Bình, Tân Thành, Du Tùng Dục, Mang Chương, Chi Na, Tô Điển, Mãnh Lộng và Đồng Bích Quan.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Vân Nam
Đức Hoành


title: Rhyacophila chimdro

text:
Rhyacophila chimdro là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Sumatrasia unicolor

text:
Sumatrasia unicolor là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1884.

Chú thích

Tham khảo

Sumatrasia


title: Monteleone d'Orvieto

text:
Monteleone d'Orvieto là một đô thị ở tỉnh Terni trong vùng Umbria của Ý, có cự ly khoảng 35 km về phía tây nam của Perugia và khoảng 60 km về phía tây bắc của Terni. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.598 người và diện tích là 23,9 km².

Monteleone d'Orvieto giáp các đô thị: Città della Pieve, Fabro, Montegabbione, Piegaro.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Terni
Thành phố và thị trấn ở Umbria


title: Prasocuris vicina

text:
Prasocuris vicina là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lucas miêu tả khoa học năm 1849.

Chú thích

Tham khảo

Prasocuris


title: 2596 Vainu Bappu

text:
2596 Vainu Bappu (1979 KN) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 19 tháng 5 năm 1979 bởi R. M. West ở La Silla.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2596 Vainu Bappu

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1979


title: 8731 Tejima

text:
8731 Tejima là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1282.7547415 ngày (3.51 năm).

Nó được phát hiện ngày 19 tháng 11 năm 1996 bởi Takao Kobayashi ở Đài thiên văn Oizumi. Nó được đặt theo tên nhà giáo dục Seiichi Tejima.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1996


title: Tetraloniella jaliscoensis

text:
Tetraloniella jaliscoensis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được LaBerge mô tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Tetraloniella
Động vật được mô tả năm 2001