title: Nguyễn Phúc Cảnh

text:
Anh Duệ Hoàng thái tử (chữ Hán: 英睿皇太子, 6 tháng 4 năm 1780 - 20 tháng 3 năm 1801), tên thật là Nguyễn Phúc Cảnh (阮福景), tục gọi là Hoàng tử Cảnh (皇子景), Đông cung Cảnh (東宮景) hay Ông Hoàng Cả, là vị hoàng thái tử đầu tiên dưới triều nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam.

Ông là đích trưởng tử của vua Gia Long (Nguyễn Ánh), chào đời vào những năm mà vua cha đang phải lưu lạc ở miền Nam vì sự truy đuổi của nhà Tây Sơn. Từ năm 1783 đến 1789 ông theo Giám mục Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc) sang cầu viện triều đình Bourbon nước Pháp để giúp đỡ cho nhà Nguyễn chống lại Tây Sơn, tuy nhiên không đạt được thỏa thuận chính thức nào. Sau khi về nước, ông được lập làm Đông cung Thế tử năm 1793 và nhiều lần theo vua cha ra chiến trường hoặc đảm nhận vai trò nhiếp chính ở hậu phương.

Đông cung Cảnh qua đời vì bệnh đậu mùa năm 21 tuổi, một năm trước khi Nguyễn Ánh thống nhất đất nước, vì thế ông không bao giờ được bước lên ngôi Hoàng đế. Cái chết của ông dẫn đến cuộc tranh cãi về người kế vị trong triều đình nhà Nguyễn mà kết cục Hoàng tử thứ xuất Nguyễn Phúc Đảm vượt qua 2 vị cháu đích tôn của vua Gia Long để bước lên ngôi Thái tử, cũng chính là vua Minh Mạng sau này.

Tuổi trẻ

Thân thế

Nguyễn Phúc Cảnh chào đời vào ngày Tân Tỵ tháng 3 (âm lịch) năm Canh Tý, tức ngày 6 tháng 4, năm 1780  tại Gia Định. Ông là con trai trưởng trong số những người con sống đến tuổi trưởng thành của vua Gia Long (Nguyễn Ánh), khi đó còn xưng là Nguyễn vương ở thành Gia Định. Mẹ ông là vợ cả của Nguyễn Ánh, Nguyên phi Tống Thị Lan tức Thừa Thiên Cao hoàng hậu. Đúng ra thì trước Hoàng tử Cảnh, Tống hoàng hậu còn hạ sinh một người con trai nữa tên là Chiêu nhưng chết yểu, cho nên Hoàng tử Cảnh được coi là con trai trưởng và cũng là người con đích xuất duy nhất của Nguyễn Ánh.

Bấy giờ tình hình miền nam rối ren, ở đất Quy Nhơn từ năm 1771 có ba anh em Nguyễn Văn Nhạc, Nguyễn Văn Huệ và Nguyễn Văn Lữ phất cờ khởi nghĩa, sử gọi là cuộc Khởi nghĩa Tây Sơn. Chính quyền nhà Nguyễn suy yếu, bị Tây Sơn lấn bức phải lui từ Phú Xuân về Gia Định. Đến năm 1777, Tây Sơn tiến đánh Gia Định, bắt giết Thái Thượng vương Nguyễn Phúc Thuần, Tân Chánh vương Nguyễn Phúc Dương cùng hầu hết tông thất họ Nguyễn. Nguyễn Ánh may mắn trốn thoát được và sau được các tướng tôn lên ngôi Chúa vào năm 1780.

Lênh đênh ở hải ngoại

Tuy nhiên Tây Sơn vẫn liên tục tấn công miền Nam, Nguyễn vương phải liên tục bỏ chạy. Mùa hạ năm 1783, Nguyễn vương bị thua ở đảo Diệp Thạch và tìm đường chạy trốn sang Xiêm La, trước khi đi ông nhờ cậy một Giám mục ủng hộ mình là Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc, tục gọi là Cha Cả) sang cậy nhờ nước Pháp giúp đỡ, đồng thời đưa Hoàng tử Cảnh đi theo để làm con tin. Năm đó Hoàng tử Cảnh mới có 4 tuổi, đến lạy từ biệt, Chúa và bà Nguyên phi gạt nước mắt tiễn đưa. Nhưng vì trái gió trở trời nên thực chất mãi đến năm sau tức 1784 thì đoàn người mới khởi hành. Cùng đi với Hoàng tử Cảnh và Bá Đa Lộc còn có các quan Phạm Văn Nhân và Nguyễn Văn Liêm.

Mùa xuân năm Ất Tỵ (1785), đoàn sứ giả đến Pondichéry, một thuộc địa của Pháp ở Ấn Độ và phải dừng chân ở đây vì nước Pháp có biến. Tháng 7 năm 1786, viên quan trấn giữ Pondichéry mới cho thuyền Aréthuse đón đám người Hoàng tử Cảnh và Bá Đa Lộc đến nước Pháp, còn các quan người Việt trở về Vọng Các với chúa Nguyên. Chỉ còn Hoàng tử Cảnh cùng Bá Đa Lộc đến nước Pháp vào tháng 2 năm sau và họ được Pháp hoàng Louis XVI tiếp đãi theo lễ dành cho Quốc vương. Ngày 5 tháng 5 năm 1787, họ vào triều yết ở cung điện Versailles. Hoàng tử Cảnh dáng vẻ khôi ngô, rất được chú ý. Giám mục thuê Léonard (người hầu chải tóc cho Vương hậu Maria Antonia của Áo) sửa tóc cho Hoàng tử, bỏ khăn nhiễu thay bằng khăn lĩnh (satin) đỏ thắt múi (noeud), do Léonard vẽ kiểu. Lại may cho Hoàng tử một bộ y phục kiểu Pháp pha Á đông, bỏ áo dài, quần lụa, và thuê họa sĩ Maupérin vẽ chân dung Hoàng tử Cảnh mặc áo đỏ, đi hia đỏ, tay phải đặt lên một cái mũ, đầu quấn khăn Léonard. Bức tranh này được trưng bầy ở Académie Royale de Peinture et Sculpture (Hàn lâm viện Hội họa và Điêu khắc) năm 1791, sau do Hội Truyền giáo nước ngoài ở Paris giữ.

Trong một lá thư gửi năm 1885 từ Pondichéry cho Giám đốc Hội Truyền giáo nước ngoài MEP, Bá Đa Lộc đánh giá công việc của mình:
"Tôi cần sự giúp đỡ của quý vị trong việc giáo dục vị Hoàng tử bé nhỏ do tôi phụ trách...Tôi muốn dạy theo truyền thống đạo Thiên Chúa.... Hoàng tử mới lên sáu tuổi mà đã biết đọc kinh và hết lòng mộ đạo...rất mến tôi chứ không nhớ gì đến cha mẹ hay các bà nhũ mẫu....Nếu sau này cha của Hoàng tử có xoay ra thân thiện với người Anh hay người Hòa Lan thì hẳn quý vị cũng thấy việc dạy dỗ, uốn nắn ông Hoàng nhỏ bé này hữu ích biết chừng nào."

Ngày 21 tháng 11 năm 1787, Hiệp ước Versailles được ký bởi Armand Marc, bá tước Montmorin, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và Hải quân, và Bá Đa Lộc, Đặc sứ Nguyễn vương Ánh. Theo 2 điều khoản chính của hiệp ước, thì vua Louis XVI hứa sẽ giúp đỡ Nguyễn Ánh để lấy lại ngôi vị, bằng cách cung cấp 1.650 quân (1.200 lính bộ binh, 200 lính pháo thủ và 250 lính da đen Cafres) và 4 chiến hạm. Đổi lại, Nguyễn vương sẽ nhường hẳn đảo Côn Lôn (người Pháp ghi là Pulo-Condore), đồng thời cho Pháp thuê cảng Đà Nẵng (người Pháp ghi là Tourane) với giá ưu đãi, kèm theo độc quyền kinh doanh.

Thời gian Hoàng tử Cảnh ở Pháp cũng trùng vào giai đoạn mà Thomas Jefferson (1743 - 1826), vị tổng thống Hoa Kỳ tương lai, đang làm đại sứ ở Pháp (1784 - 1789). Jefferson tỏ vẻ quan tâm đến xứ Nam Kỳ và tỏ ý định muốn thu thập những giống lúa của Đàng Trong về trồng ở nước Mỹ, vì thế ông ta đã đích thân tới gặp Hoàng tử Cảnh để ngỏ lời xin. Về sau ông có khẳng định rằng Hoàng tử Cảnh đã đồng ý với đề nghị của mình, nhưng rốt cuộc về sau Hoàng tử mất sớm, việc này không thực hiện được.

Về nước
Mùa năm năm ấy, nước Bồ Đào Nha sai viên tướng An Tôn Lỗi mang quốc thư và phẩm vật đến gặp Nguyễn vương đang lưu vong ở Vọng Các (Bangkok), xin Vương vào ở ở thành Goa, tự nói là đã có 56 chiếc thuyền chiến để đợi đến giúp. Khi ấy người Xiêm không còn mặn mà gì với Nguyễn Ánh sau thất bại ở Rạch Gầm - Xoài Mút. Người Xiêm thấy người Bồ đến liên lạc với chúa Nguyễn, có ý không bằng lòng nên chúa Nguyễn phải từ tạ và tiễn An Tôn Lỗi về nước. Từ đó Nguyễn vương đem lòng ghét người Xiêm và mật báo tướng sĩ định kế trở về nước.

Mùa thu năm 1787, nhân Nguyễn Huệ bận lo việc ở Bắc Hà, Nguyễn Ánh thừa cơ về chiếm lại miền Nam. Khi về nước, vợ chồng chúa rất nhớ Hoàng tử, bèn sai Hộ bộ là Trần Phước Giai, quản Tiểu sai đội là Tống Phước Ngọc đi đón ông về. Đoàn người của Hoàng tử Cảnh rời Pháp quốc tháng 12 năm 1787 trên chuyến tàu Dryade và cập bến Pondicherry vào ngày 18 tháng 5 năm 1788. Việc thi hành hiệp ước Versailles gặp khó khăn vì Conway, toàn quyền Pháp ở Pondichéry, gửi thư về triều đình Pháp tỏ ý ngăn cản. Sau cùng chính vua Louis XVI, theo báo cáo của Conway, đổi ý, lệnh cho Conway không giúp Nguyễn Ánh. Trong suốt thời gian này, Nguyễn Vương viết nhiều thư gửi Hội thừa sai Macao hỏi tin con trai, nhưng hầu như ông không nhận được tin tức gì cả.

Họ ở lại đó hơn 1 năm từ tháng 5 năm 1788 đến tháng 6 năm 1789. Ngày 15 tháng 6 năm 1789, đoàn sứ giả về Việt Nam trên chuyến tàu Méduse. Ngày 24, Nguyễn Phúc Cảnh và Bá Đa Lộc về đến Sài Gòn. Vương an ủi Cảnh rằng
Con ta đi góc biển chân trời đã 6 năm nay, ngày nay được hội họp là sự may trời giúp cho.

Cùng theo về với Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh là một số người Pháp như: Philippe Vannier (tên Việt là Nguyễn Văn Chấn), Jean-Baptiste Chaigneau (tên Việt là Nguyễn Văn Thắng). Những người này theo về với nhà Nguyễn nhằm tránh cuộc cách mạng đang rục rịch ở đất nước họ. Từ năm 1789 đến 1793, Hoàng tử vẫn ở cùng với Bá Đa Lộc tại một ngôi nhà riêng gọi là dinh Tân Xá, hay dinh Giám mục.

Thái tử nhà Nguyễn

Sách lập Đông cung

Sau khi Hoàng tử trở về, các quan khi ấy đều tâu xin cho Hoàng tử lên chính vị Đông cung, nhưng Nguyễn vương cho là Cảnh tuổi còn nhỏ, nên tạm gác việc ấy đi. Mãi đến mùa xuân năm Quý Sửu (1793), Hoàng tử Cảnh đã 14 tuổi, các quan lại dâng biểu xin lập tự. Nguyễn Ánh mới nghe theo, sách lập Hoàng tử Cảnh làm Đông Cung, gia phong Nguyên Súy Quận công (元帥郡公), được dựng phủ Nguyên Súy, được ban ấn Đông cung chi ấn. Sắc phong viết rằng
Cha có con như trời có nguyên khí. Nguyên khí lớn lên, thì đạo trời mới thịnh. Họ có ngành như sông có nhánh, nhánh trên mà sâu, thì dòng sông càng xa. Cho nên thánh đế minh vương, đương lúc thái bình, còn nghĩ lập ngôi thái tử; huống nay đánh đông đánh tây, đương lúc dẹp loạn, há quên dựng người nối ngôi! Nguyễn Phước Cảnh là con cả của nhà, là vua sau của nước. Học thì lo cầu văn chương lễ nhạc, gần theo những bực hiền lương; đạo thì lo tìm tâm pháp thánh hiền, nhờ cậy các quan sư phó. Tuy trạc tuổi hãy còn non trẻ, việc nên chăng chẳng khác mọi người; nhưng gian hiểm đã từng trải quan, lịch số trời tất ở con đó. Nay lập làm Đông cung Cảnh quận công, để thống nhất lòng dân, hợp lời nghị luận. Phải làm cho tâm đức xứng ánh sáng của Tiền tinh; khiến cho người đời thấm ơn sâu của Tiểu hải.

Dựng phủ Nguyên súy, đặt liêu thuộc, lấy văn vũ đại thần (Lễ bộ 1 viên, phó tướng 1 viên) giúp làm việc phủ, việc nhỏ do các đại thần phân xử, việc lớn bẩm Súy phủ quyết định, đó gọi là để cho Đông cung làm quen với việc chánh sự. Vương cho rằng Đông cung còn trẻ tuổi, muốn được Thái phó Thái bảo tốt để giúp, bèn theo lời Tống Phước Đạm mà dựng nhà Thái học, đặt một Đông cung phụ đạo, 2 thị giảng, 8 Hàn lâm thị học, 6 Quốc tử giám thị học, mỗi ngày hai buổi họp các quan đốc học ở nhà thái học để giảng bàn kinh sử. Phàm Đông cung nói gì làm gì, thị học phải ghi hết, mỗi tháng một lần tiến lên vua xem, để xem đức nghiệp tiến ích thế nào. Lấy Hàn lâm viện chế cáo là Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định làm Đông cung thị giảng..

Giao tranh với Tây Sơn

Mùa hạ năm đó, Nguyễn Ánh tấn công thành Quy Nhơn, để Đông cung trấn giữ Gia Định, lấy Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân và Giám quân Trung dinh Tống Phước Đạm giúp việc.. Mùa đông lại cử ông ra trấn giữ thành Diên Khánh, có Phạm Văn Nhân và Tống Phước Đạm theo giúp. Dụ rằng
Đất Diên Khánh bốn mặt đều là chiến trường, dân chúng lầm than lắm rồi. Ta ngày đêm vất vả, nếm đủ đắng cay mới giành được miếng đất ấy. Con nên chuyên tâm, trong giữ yên dân, ngoài lo chống giặc, để đáp tấm lòng mong mỏi của dân và khiến quân giặc phải sợ. Con phải gắng làm như chính ta trông thấy. Vả lại từ xưa các đế vương, không ai là không học, thế cho nên Thái Giáp học mà làm cháu hiền vua Thang, Thành vương học mà làm vua hiền nhà Chu. Con khi lúc việc binh thư rỗi, nên tuân theo lời sư phó, siêng giảng kinh sách, học để nối sáng, ngày không chơi rỗi, thì khi có việc binh nhung đã có thể biết sai tướng điều binh; trong lúc thái bình, cũng biết tề nhà trị nước. Đến như người bên tả bên hữu, nên chọn người ngay thẳng, không thể ở liền với người không đứng đắn. Ra đó thì phải cố gắng đấy.

Tháng 3 năm 1794, vua Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn sai tướng là Trần Quang Diệu đem thủy binh vào cửa biển Nha Trang, Nguyễn Văn Hưng đem bộ binh đến Bình Khang, hợp quân lại tiến sát đến thành Diên Khánh, bổ vây ba mặt. Các gián điệp của nhà Nguyễn báo tin về Gia Định. Nguyễn vương ban chiếu cho Đông cung chỉnh đốn tướng sĩ, phòng bị nghiêm cẩn. Đông cung dâng biểu tâu bày việc quân trong thành thiếu lương thực, số lương còn lại chỉ đủ dùng 1 tháng. Vương liền sai Nguyễn Văn Thành thống lĩnh binh thuyền chở hơn 4 vạn phương gạo lương, nhưng đến Vũng Tàu ngược gió chưa tiến được, lại sắc cho Lưu thủ Bình Thuận Nguyễn Văn Tánh theo đường bộ chở 3.000 phương gạo kho đi suốt ngày đêm, để sẵn mà chi phát.

Nguyễn Văn Hưng với 40.000 quân đang xâm phạm địa phận Phú Yên. Lưu thủ Nguyễn Văn Nhân cấp cáo về Diên Khánh. Đông cung ra lệnh cố giữ để chờ viện binh. Ít lâu sau Phú Yên bị mất, Nguyễn Văn Nhơn chạy về Diên Khánh giữa đường hành quân thì gặp truy binh Tây Sơn đuổi theo. Đông cung sai Trần Văn Tín ra tiếp chiến, đánh bại Tây Sơn ở Thanh Khê. Nhưng quân Tây Sơn lại nhanh chóng đến tiếp ứng, Trần Văn Tín lại phải rút lui. Tây Sơn thừa thắng kéo tới vây thành Diên Khánh. Nhân cho rằng quân ít không chống nổi, gọi Võ Văn Lượng vào thành chống giữ, sai Mạc Văn Tô và Nguyễn Đức Thành đóng đồn ở Tam Độc (Ba Ngòi), Nguyễn Văn Nhơn đóng đồn ở Long Cương (Gò Rồng), Nguyễn Long đóng đồn ở Thượng đạo, để ngăn quân giặc và thông đường tiếp viện từ Gia Định.

Sau đó quân tiếp viện của Nguyễn Văn Thành đến, bèn cùng Nhân tiến đóng ở các xứ Phong Lộc và Trường Kiều, hai bên cầm cự với nhau ở cổng thành. Nguyễn Ánh viết thư cho Đông cung rằng
Giặc cậy đông mà kiêu, không đáng lo. Con nên cùng các tướng giữ thành cho vững, không bao ngày nữa đại binh sẽ tới. Nếu bỏ thành ấy thì từ Chánh phó tướng trở xuống đều lấy quân pháp trị tội.

Sau đó thân hành dẫn đại binh đến cứu viện. Quân Tây Sơn nghe thấy Nguyễn vương đến thì giải vây Diên Khánh, chạy về các hướng Quy Nhơn và Phú Yên. Thấy các tướng Tây Sơn Nguyễn Văn Hưng, Nguyễn Văn Chân ở trong cửa biển chẹn chỗ hiểm chống giữ; cùng Nguyễn Văn Huấn giữ chợ Vân Sơn và Trần Viết Kết giữ bảo Hà Nha, Đông cung xin đi đánh các nơi này. Nguyễn vương không theo cách đó mà lệnh cho các tướng tùy địa thế đặt đồn bảo ở khoảng La Thai và Hà Nha, lại đặt thêm trọng binh ở Cù Mông, để giặc lui thì ta tiến chờ khi phá được thủy binh giặc thì sẽ đánh úp lấy thành Quy Nhơn.

Đông cung đốc xuất bộ binh các đạo theo đường thượng đạo đánh úp phá ba đồn Hà Nha, Thị Dã, Chủ Sơn, bắt được hơn 2000 quân giặc, đô đốc giặc là Nguyễn Văn Mân bỏ chạy. Sau đó ông theo lệnh vua cha mà kéo quân về đồn Tân Thị. Tháng 8 năm đó Nguyễn vương thấy ông khó nhọc mãi ở ngoài, mới sai Võ Tánh thay giữ thành Diên Khánh, ra lệnh cho ông đem quân thuộc bộ của ông coi về Gia Định trước.

Mùa xuân năm 1795, Nguyễn vương thân chinh ra thành Diên Khánh, để Đông cung ở lại trấn giữ Gia Định, lấy Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân, Giám thành sứ Tô Văn Đoài, Lễ bộ Nguyễn Đô, Tham mưu Nguyễn Thái Nguyên, Hộ bộ Phan Thiên Phước, Hình bộ Nguyễn Văn Nghị giúp việc. Ông ra sức vỗ yên trăm họ, và vận tải quân nhu, về phương pháp phòng ngự, có đủ điều kiện, làm cho quân dân đều yên cả. Lại hay giải quyết kiện tụng, cấm chỉ gian tà. Các đội Tiểu sai, Tiểu hậu, phần nhiều hay xuống các làng lừa dối, ông xét bắt tên can phạm tâu xin giết đi. Ai nghe thấy cũng khen và thỏa lòng. Sau đó có đội Tiểu hầu xuống dinh Phiên Trấn thu tiền chiếu của xã dân, Hậu quân Võ Tánh nghe biết, nói với Đông cung xin đem việc tâu lên. Đông cung nói rằng đáp rằng việc đó là do có chỉ dụ của vua nên chúng mới làm. Tánh nói:
Súy phủ là ngôi thái tử của nhà nước, bọn Tánh làm bầy tôi thân của nhà nước, việc gì bất tiện thì phải tâu ngay, nếu cứ dạ dạ vâng vâng thì không thể gọi rằng nhà có con biết can, nước có tôi biết can được. Nếu súy phủ không nói thì Tánh cùng Tiền quân Hội cũng phải nói, quyết không dám bưng miệng nín lặng để phụ nhà nước. Huống chi cái tệ riêng của kẻ sai dịch ngày trước súy phủ đã xin trừ, đã được chúa thượng khen nhận và xuống lệnh cấm hẳn. Nay bọn kia lại đem việc ấy mà cầu xin được chỉ, chẳng hóa ra để người ngoài đồn rằng bọn tiểu sai chống lại súy phủ à?

Đông cung liền đem việc ấy tâu. Vương lại ra lệnh cấm.

Tháng 5 năm 1797, vì quân Tây Sơn ở Quy Nhơn quá đông, không đánh được, Nguyễn vương đem chiến thuyền ra cửa bể Đà Nẵng, Quảng Nam, sai Đông Cung đem tướng sĩ dinh Tả quân vào cửa biển Đại Chiêm, đánh lấy chợ Đông An ở Hội An, thẳng tới Chiêm Dinh, chia đặt đồn sở. Tháng 6, đi đánh giặc ở La Qua thắng trận, được thưởng 1000 quan tiền. Khi đã kéo quân về, ông xin làm liệt truyện các bề tôi có lòng trung rõ rệt để khuyến khích lòng người. Vương cho y.

Tháng 10 năm 1798 lại lĩnh mệnh trấn thủ Diên Khánh. Tháng 12, triều đình ban áo rét cho Đông cung Cảnh và các tướng hiệu theo thú ở Diên Khánh là bọn Cai cơ thượng đạo Mai Tiến Vạn, Nguyễn Văn Quế và Nguyễn Văn Nguyện. Hoàng tử và các quan văn võ sai người đem tờ khải đến Diên Khánh tiến lễ mừng tiết Chạp cho Đông cung. Trong tờ khải hoàng tử xưng là bọn em, quần thần xưng là văn võ thần. Mùa xuân năm 1799, Vương lại sai ban những đồ ngự dùng tặng cho Đông cung ở Diên Khánh. Tháng 9 năm đó gặp lúc triều đình thu phục Quy Nhơn và đổi tên là Bình Định, ông lại được triệu về Gia Định.

Tính cách

Thái tử nhân hậu

Đông cung thiên tư thông sáng, học qua kinh sử, thích nghe lời nói thẳng. Năm 1797, Nguyễn vương sai Lễ bộ Ngô Tùng Châu hiệp cùng nguyên Lễ bộ kiêm Đốc học Nguyễn Thái Nguyên phụ đạo Đông cung. Tùng Châu là người Tân Bình dinh Phiên Trấn, người thanh liêm, học hạnh thuần chính, Nguyễn Ánh đặc biệt để ý, nên có mệnh này. Từ đó Ngô Tùng Châu cũng ra sức dạy bảo, sửa chữa cho ông, nói thẳng không giấu giếm, mà ông đối với Tùng Châu cũng tôn kính theo lễ với người thầy. Một hôm giảng thiên Nhạc ký, Tùng Châu nói rằng
Người đời xưa làm nhạc cùng trời đất cùng khí hòa.
Đông cung đáp
Người đời xưa làm nhạc như thế để cảm động đến trời đất, quỷ thần. Nay cúng tế ở miếu theo tục dùng bọn nữ nhạc, chèo hát, là rất vô vị.

Giảng bàn đến đêm khuya, vẫn không biết mỏi. Khi Tùng Châu khen ngợi ông chăm đọc sách, ông đáp
Hán Cao Tổ, Tống Thái Tổ đều là vua giỏi dựng nên cơ nghiệp. Hán Cao Tổ thì nói: Ta vì ngồi trên cật ngựa mà được thiên hạ, dùng thi thư làm gì mà Tống Tổ thì tuy ở trong quân chưa từng bỏ quyển sách, chỉ một việc ấy đủ biết hai vua kia đã cách nhau xa lắm.
Bấy giờ trong nước chiến tranh liên miên, tình trạng trốn lính rất nhiều, nên có lệnh bắt vợ con lính trốn giam lẫn lộn ở trại giam quân, Đông cung thấy thế, tâu rằng:
Con trai con gái có phân biệt, là phép đời cổ. Người đàn bà giam giữ ở chỗ kín một đêm, suốt đời khó nói cho minh bạch được. Nay cho làm sở giam riêng biệt.
Nguyễn vương nghe theo.

Mùa đông năm 1798, Đông cung thay Nguyễn Văn Thành trấn thủ Diên Khánh, Bá Đa Lộc, Tống Viết Phước đều lệ thuộc theo cùng. Viết Phước thường cậy thế bức hiếp Bá Đa Lộc mà Đông cung vẫn làm ngơ cho qua. Nguyễn vương biết được mới bảo rằng
Phàm nhân hậu cũng phải đi chung với quả quyết, mới nên việc. Mày trấn giữ Diên Khánh, việc ở ngoài cửa kinh thành trở ra đều phải trông coi cả thế mà Phước trước đã cậy quyền làm oai sau lại vô lễ với người sư phó mà mày cứ nín nhịn chẳng phải là quá nhu nhước ư. Từ rày về sau từ phó tướng trỏ xuống, ai không theo lệnh thì chém đầu để nghiêm tướng lệnh.

Viết Phước từ đó mới biết sợ sệt. Đông cung ở ngoài thường gửi thư thăm khỏi sức khỏe bà Nguyên phi. Bà đưa thư nghiêm trách nhiều lần thì ông mới thôi.

Tỉnh Gia Định có nhiều kẻ trốn sai dịch vào chùa ở. Có nhà sư tên Cao phạm tội, vua muốn giết và truyền lệnh phàm các sư tăng dưới 50 tuổi đều phải chịu sai dịch như người thường. Các quan có ý ngăn cản, vua còn do dự thì Ngô Tùng Châu, vì trọng đạo Nho, nói với Đông Cung rằng vua bài trừ đạo Phật như thế là việc rất hay, bầy tôi đã không biết tán thành lại còn can ngăn là rườm lời, cái hại về đạo Phật, đạo Lão còn quá hơn đạo họ Dương, họ Mạc. Đông Cung nghe theo, dâng sớ chỉ trích cái bậy của các nhà sư, vua mới quyết định.

Mùa hạ, tháng 4, năm 1800 lấy hàng thần là Nguyễn Gia Cát, tiến sĩ nhà Lê làm Đốc học, hầu Đông cung (lúc này Ngô Tùng Châu đã tự sát sau khi thành Quy Nhơn thất thủ trước Trần Quang Diệu), Thị lang Mai Huy Đường, Lê Đình Kỳ, Nguyễn Danh Xán và Nguyễn Nhu, Cấp sự trung Nguyễn Huy Hàn và Nguyễn Huy Bảo, Hàn lâm Vũ Thế Nho, sung Hàn lâm viện, Thị giảng.

Tháng 7 năm đấy, Trần Quang Diệu của Tây Sơn kéo quân vây thành Bình Định. Nguyễn vương thân hành dẫn quân cứu viện, để Đông cung ở lại trấn thành Gia Định. Gặp khi tỉnh Hà Tiên đói, Cai cơ là Mạc Tử Thiêm sai dân mua thóc ở Kiên Giang, Long Xuyên, quan ở đấy không cho mua, Tử Thiêm xin triều đình, ông nói rằng
Buôn thóc đưa ra biển, tuy có điều cấm, nhưng dân Hà Tiên cũng là con đỏ của triều đình, há nỡ ngồi mà coi dân lặn xuống ngòi lạch chết ư?

Mới cho bán thóc cho người Hà Tiên, nhờ vậy cứu được dân qua cơn đói. Bấy giờ Đông cung Cảnh thấy xa giá đi đánh giặc, binh các dinh Gia Định đều điều đi cả, xin lập thêm chi binh, chiêu mộ những quân trốn và những dân ngoại tịch bổ vào cho đủ canh giữ. Vua y cho. Tuy nhiên các tướng ở dinh Vĩnh Trấn bắt lính bắt cả những người dân chưa đến 18 tuổi, dân phần nhiều không chịu nổi. Đông cung nghe tin quở trách, ra lệnh phải theo ý nguyện của dân, không được làm dân sợ hãi. Năm ấy Gia Định được mùa, Đông cung Cảnh dâng sớ tâu và nói
Nhân nay mùa rỗi, xin bắt 10.000 dân phu và số người đồn điền lấy ba phần mười, ủy cho Công bộ Trần Văn Thái đem đi Quang Hóa lấy gỗ ván chở về, đóng thêm 50 chiếc thuyền đi biển, để sẵn cho quân dùng.
Vương cho lời ấy là đúng.

Hoàng tử Cảnh có ngoại hình đẹp đẽ và sang trọng, sau này Shihõken Seishi, thủy thủ Nhật, khi sang Gia Định, được vào yết kiến chúa Nguyễn, đã viết
Thái tử độ trạc hai mươi tuổi, rất đẹp và sang trọng không ai sánh nổi. Trong tất cả các nước mà tôi ghé qua trên đường trở về [Nhật], chúng tôi chưa thấy ai đẹp như ông.

Thân thiện với đạo Thiên Chúa

Do đi theo Giám mục từ nhỏ nên Đông cung rất có cảm tình với người phương Tây và đạo Thiên Chúa, khi mới về Việt Nam Bá Đa Lộc không thành công trong việc thuyết phục Gia Long cải sang Công giáo nhưng ông ta cũng khiến Hoàng tử Cảnh trở thành 1 người sùng đạo. Lúc đầu Hoàng tử còn không chịu quỳ bái trước bài vị tổ tiên khiến vua cha rất buồn lòng, sau nhờ có bà Nguyên phi dạy dỗ mới cải thiện được. Trong một lá thư đề ngày 11 tháng 4 năm 1801 gửi cho Letondal, L. Barisy viết rằng :Đông Cung là người đã ra mặt che chở cho tất cả những người Âu, đã bảo vệ cho đạo Thiên Chúa... đích thực là một người bạn thành thật.

Hậu sự

Mệnh bạc mất sớm
Mùa xuân năm Tân Dậu (1801), ông bị bệnh đậu mùa và mất vào ngày 7 tháng 2 năm Tân Dậu (tức 20 tháng 3 năm 1801), hưởng dương 22 tuổi. Có khả năng ông đã tiến hành qua lễ rửa tội trước lúc mất và cũng có người nghi ngờ cái chết của ông là do bị đầu độc.

Thái tử Cảnh ở ngôi 8 năm, từng nắm việc quân, trấn thủ đất Gia Định, uy đức lan rộng trong ngoài, được vua cha Nguyễn Ánh đặt rất nhiều kì vọng cho người nối nghiệp tương lai. Ngày ông mất, Nguyễn Ánh rất là đau xót, nhưng vì đang ở ngoài mặt trận nên không thể dự đám tang của con được, chỉ sai Nguyễn Văn Nhân, Nguyễn Tử Châu cùng bộ lễ sửa việc tang. Sắc cho thành Gia Định đình việc tế tự lớn nhỏ cho đến ngày an táng mới thôi. Bình Khang, Bình Thuận thì đình 13 ngày. Về việc giá thú thì thành Gia Định đình 60 ngày, Bình Khang, Bình Thuận đình 30 ngày.

Đông cung Nguyễn Phúc Cảnh được an táng tại huyện Bình Dương thuộc phủ Tân Bình trấn Gia Định. Năm 1802, Nguyễn vương tiêu diệt Tây Sơn, đặt niên hiệu là Gia Long năm 1806 lên ngôi Hoàng đế lập ra Vương triều Nguyễn. Tháng 9 năm 1805, cho thờ Đông cung ở Tả vu nhà Thái miếu, cho tên hiệu là Anh Duệ Hoàng thái tử (英睿皇太子), lập nhà thờ ở xã Vĩ Dã. Năm thứ 8, đưa về táng ở xã Dương Xuân.

Mùa thu tháng 7 năm 1823, vua Minh Mạng cho sửa nhà thờ của Anh Duệ thái tử. Đến năm 1884, vì kị vào thụy hiệu Dực Tông Anh hoàng đế (Tự Đức) nên cải xưng là Tăng Duệ Hoàng thái tử. Cùng năm đó vì cớ nhà thờ bị nát hỏng, vua Kiến Phúc cho rước thần chủ về đặt thờ phụ ở Hưng miếu.

Vợ con chịu nhục

Nguyễn Phúc Cảnh mất, để lại một vợ là Tống Thị Quỳnh (宋氏瓊), - 27 tháng 6, 1824) và hai người con trai là Nguyễn Phúc Đán (阮福旦), tức Hoàng tôn Mỹ Đường và Nguyễn Phước Kính tức Hoàng tôn Mỹ Thùy. Đáng lẽ Mỹ Đường với thân phận cháu đích tôn sẽ là người kế vị của nhà Nguyễn, nhưng mọi việc lại không diễn ra theo hướng như thế.

Lược thuật theo Đại Nam chính biên liệt truyện (Sơ tập, Quyển 2):
Trước đây, thấy vua ở ngôi mà tuổi đã cao, các quan liền xin lập ngôi trừ vị trong số đó, có người đề nghị thẳng là nên lập Hoàng tôn Đán nhưng vua không nghe.
Năm 1817, Gia Long lập Hoàng tử Đảm, là con của Thứ phi họ Trần, làm Thái tử, phong Mỹ Đường làm Ứng Hòa công, Mỹ Thùy làm Thái Bình công. Năm 1820, Thái tử Đảm lên kế vị tức là vua Minh Mạng. Năm 1823, Minh Mạng ban bài thơ Đế hệ thí và các bài thơ Phiên hệ thí, trong đó Hoàng tôn Đán đổi tên thành Mỹ Đường, là người đứng đầu đệ nhất chính hệ của Anh Duệ hoàng thái tử, được ban cho một bài thơ để đặt tên lót cho con cháu như sau:
Mỹ Lệ Tăng Cường Tráng/Liên Huy Phát Bội Hương/Lệnh Nghi Hàm Tốn Thuận/Vỹ Vọng Biểu Khôn Quang.

Năm Minh Mạng thứ 5 (1824), có người bí mật tố cáo rằng Mỹ Đường tư dâm với mẹ ruột. Không rõ thực hư câu chuyện này ra sao hay chỉ là lời đồn đãi trong cung cấm, cũng không thấy có điều tra nghị định gì cả, mà chỉ thấy vua Minh Mạng sai Lê Văn Duyệt thi hành án dìm chết bà Tống Thị Quỳnh đồng thời tước đoạt toàn bộ danh hiệu của Mỹ Đường, giáng làm thường dân. Người đời sau cho rằng đó là vụ án oan, do vua Minh Mạng bày ra nhằm triệt hạ thế lực dòng trưởng, đảm bảo cho ngôi vị của mình.

Năm 1826, Thái Bình công Mỹ Thùy mắc chứng hoác loạn cấp tính mà chết, thụy là Mẫn Khác, không có con trai nối dòng. Vua cho lấy con trưởng của Mỹ Đường là Lệ Chung (1821 - 1879), tập phong làm Ứng Hòa Hầu để lo việc phụng thờ Anh Duệ Hoàng thái tử. Đến năm thứ tám (1827), đổi phong Lệ Chung làm Thái Bình Hầu. Sau này con nuôi của Lê Văn Duyệt là Lê Văn Khôi khi nổi dậy chống lại triều đình Minh Mạng đã lấy danh nghĩa tôn phò hậu duệ của Đông cung Cảnh.

Năm 1833, vua theo bọn Phan Huy Thực, Tôn Thất Bằng, cho chép tên các con của Mỹ Đường vào sổ tôn thất, đến năm 1837 lại tước bỏ đi. Trừ Lệ Chung được cho miễn nghị vì để giữ việc tế tự cho Đông cung Cảnh, còn những người con khác là Lệ Ngân, Thị Vân, Thị Dao đều bị truất làm Thứ nhân, tước bỏ tên trong sổ tông thất. Năm 1848, Đại học sĩ điện Đông Các là Vũ Xuân Cẩn dâng biểu nói về công lao của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu và Anh Duệ Hoàng thái tử, mà tội của Mỹ Đường chỉ là làm mất luân thường của bản thân mà thôi, và tâu xin tấn phong cho Lệ Chung và cấp lương bổng hằng tháng cho Mỹ Đường. Vua Tự Đức chuẩn theo, sau đó cho tuân theo việc năm 1833, phục lại tên con cháu Mỹ Đường trong sổ tông thất và cấp cho lương bổng hàng tháng cho Mỹ Đường. Năm 1849, Mỹ Đường qua đời, hưởng thọ 52 tuổi, cùng năm tấn Lệ Chung làm Cảm Hóa quận công, vẫn giữ việc tế tự cho Anh Duệ thái tử. Năm 1865, Lệ Chung vì trộm hút thuốc phiện nên bị giáng phong làm Đình hầu.

Sách Việt sử giai thoại có lời bàn:Thời ấy, có hai tội thuộc hàng đại ác không thể tha, ấy là bất trung và thất đức. Bất trung thì con trai trưởng của Hoàng tử Cảnh chẳng có biểu hiện gì, vậy thì Minh Mạng muốn được yên vị trên ngai, ắt phải khép Mỹ Đường vào tột thất đức là thông dâm với mẹ. Ôi, giá mà Mỹ Đường chẳng phải cháu đích tôn của Gia Long thì đời ông sẽ êm thấm biết ngần nào...

Lệ Chung sinh Hàm Hóa Hương công Tăng Nhu, Tăng Nhu sinh Kỳ Ngoại hầu Cường Để, một nhà Cách mạng chống Pháp của Việt Nam đầu thế kỉ XX.

 Đánh giá

GS. Nguyễn Khắc Thuần nhận xét: Mới ba tuổi đầu đã phải bị đưa làm con tin, lênh đênh khắp chân trời góc biển, đó là một bạc phước. Ở ngôi Đông cung chưa được bao lâu, tuổi thanh xuân đang bừng sức sống mà bỗng dưng mắc bệnh đậu mùa rồi mất, đó là hai lần bạc phước. Hành trạng của Hoàng tử Cảnh đúng sai thế nào, hậu thế sẽ bàn sau, nhưng xét phận riêng đắng cay chìm nổi như thế, kể cũng là đáng thương lắm thay! .

Trích tờ tấu của Vũ Xuân Cẩn dâng lên vua Tự Đức năm 1848Thừa Thiên Cao hoàng hậu giúp Thế tổ Cao hoàng đế ta, rừng biển gập ghềnh, trải mùi gian khổ, sinh ra Anh Duệ thái tử, tuổi mới lên 4, đã vâng mệnh đi sang Tây dương, góc biển bên trời, một chuyến đi 6 năm. Ngày trở về tiến phong làm Nguyên soái, chính vị Đông cung, giữ thành Gia Định, trấn đất Diên Khánh, thu lại Bình Thuận, lấy lại Phú Yên. Khi đi theo thì coi quân, khi ở nhà thì coi nước. Ba quân vâng theo mệnh lệnh, trăm họ trông nhờ ơn uy, công nghiệp rỡ ràng, tiếng tăm lừng lẫy. Chẳng may tuổi trẻ chết đi,...Theo Đại Nam liệt truyện của Quốc sử quán triều NguyễnLúc ông tuổi nhỏ gặp khi vận nước gian truân, lặn lội sóng gió, nương thân ở cõi xa, đi về 6 năm. Chính vị Đông cung vừa được 8 năm, khi ở thì coi việc nước, khi đi xa thì coi việc quân, uy đức rõ rệt ở trong ngoài, tới khi chết, xa gần nghe thấy đều đau khóc.Theo cụ Vương Hồng Sển, cho đến ngày nay,  người miền Nam sinh con ra đặt tên con đứa đầu lòng luôn luôn là "thứ hai" rồi "thứ ba", "thứ tư", mà không dùng chữ "Cả" là vì tưởng niệm Đông cung Cảnh (sinh thời gọi là ông Hoàng Cả).

 Xem thêm
 Gia Long
 Thừa Thiên Cao hoàng hậu
 Bá Đa Lộc
 Tống Thị Quỳnh
 Nguyễn Phúc Mỹ Đường
 Hiệp ước Versailles (1787)

Tham khảo
 Ghi chú

Chú thích

 Thư mục

 Viêt Nam Exposé By Gisèle Luce Bousquet, Pierre Brocheux
 Mantienne, Frédéric 1999 Monseigneur Pigneau de Béhaine Eglises d'Asie, Série Histoire, ISSN 12756865 ISBN 2-914402-20-1
 McLeod, Mark W. The Vietnamese response to French Intervention, 1862-1874'' Greenwood Publishing Group, 1990

Liên kết ngoài
 Nguyễn Phúc Cảnh
 Tống Thị Quyên, một bi kịch nơi vương triều Nguyễn.
 Đông cung nhựt trình

Mất năm 1801
Sinh năm 1780
Hoàng tử Gia Long
Người Đàng Trong
Thái tử Việt Nam


title: Gonomyia pratapi

text:
Gonomyia pratapi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Họ Vai

text:
Họ Vai (danh pháp khoa học: Daphniphyllaceae) là một họ thực vật có hoa, chỉ có 1 chi với danh pháp Daphniphyllum Blume, 1827, chứa khoảng 25-30 loài, tất cả đều là cây bụi hay cây thân gỗ thường xanh bản địa khu vực đông và đông nam châu Á. Trong các phân loại cũ, đôi khi chi này được coi là thuộc họ Đại kích (Euphorbiaceae). Trung Quốc có 10 loài, trong đó 3 loài đặc hữu. Tại Việt Nam, hiện tại ghi nhận ít nhất là 1 phân loài (Daphniphyllum glaucescens subsp. atrobadium) tại khu vực Thanh Hóa.

Một số loài
 Daphniphyllum acutifolium - Java
 Daphniphyllum africanum – châu Phi nhiệt đới
 Daphniphyllum amamiense – Nhật Bản
 Daphniphyllum angustifolium – Hồ Bắc, Trung Quốc
 Daphniphyllum bancanum – Java
 Daphniphyllum bengalense – Bán đảo Mã Lai
 Daphniphyllum blumeanum – Java
 Daphniphyllum glaucescens – Đông Dương, Triều Tiên, Java
 Daphniphyllum glaucescens subsp. atrobadium – Hải Nam, Việt Nam
 Daphniphyllum glaucescens subsp. beddomei – Thái Lan, Myanma
 Daphniphyllum macropodum – cây gỗ cao tới 10m; Nhật Bản, Trung Quốc, Triều Tiên

Chú thích

Tham khảo

 Họ Vai trên trang web tiếng Trung
 Họ Vai trên efloras.org

D


title: 1111

text:
Năm 1111  trong lịch Julius và bắt đầu bằng ngày Thứ Hai.

Sinh

Mất
Al-Ghazali

Tham khảo

Năm 1111


title: Ashmeadiella digiticauda

text:
Ashmeadiella digiticauda là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

Ashmeadiella
Động vật được mô tả năm 1924


title: Compsodrillia olssoni

text:
Compsodrillia olssoni là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Compsodrillia


title: Geranomyia obsolescens

text:
Geranomyia obsolescens là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Geranomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Mangelia perattenuata

text:
Mangelia perattenuata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

mô tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

perattenuata
Động vật được mô tả năm 1905


title: Leptis Magna

text:
Leptis Magna, (tiếng Ả Rập: لبدة ]) còn được gọi là Lectis Magna (hoặc Lepcis Magna như đôi khi nó được phát âm), còn gọi là Lpqy, Neapolis, Lebida hoặc Lebda ngày nay bởi cư dân Libya. Nó là một thành phố nổi bật của Đế chế La Mã. Tàn tích của nó nằm tại tại Al Khums, Libya, 130 km về phía đông của Tripoli, trên bờ biển nơi mà sông Lebda Wadi gặp biển. Di chỉ này là một trong những tàn tích La Mã hùng vĩ và hoang sơ còn lại ở Địa Trung Hải.

Thành phố này dường như đã được thành lập bởi di dân Phoenicia vào khoảng năm 1100 trước Công nguyên, người ta đã cho nó tên Lybico-Berber là Lpqy.

Thành phố dường như không có được sự nổi bật cho đến khi Carthage trở thành một cường quốc trong vùng biển Địa Trung Hải vào thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên. Nó vẫn là một phần lãnh thổ của Carthage cho đến khi kết thúc Chiến tranh Punic lần thứ ba trong năm 146 TCN và sau đó trở thành một phần của Cộng hòa La Mã, dường như từ năm 200 TCN trở về sau, thành phố đã đạt được một quyền độc lập đáng kể.

Leptis Magna vẫn như vậy cho đến triều đại của hoàng đế La Mã Tiberius, khi thành phố và các vùng lân cận đã được chính thức sáp nhập vào đế quốc như một phần của tỉnh châu Phi. Nó nhanh chóng trở thành một trong những thành phố hàng đầu của La Mã ở châu Phi và một trung tâm buôn bán chính.

Leptis bắt đầu trở nên nổi tiếng vào năm 193, khi một người con bản xứ, Lucius Septimius Severus, trở thành hoàng đế. Ông yêu mến quê hương của mình lên trên tất cả các thành phố khác thuộc tỉnh, và các tòa nhà và sự giàu có, ông bỏ nhiều tiền bạc làm cho Leptis Magna trở thành phố quan trọng thứ ba ở châu Phi, sánh ngang với Carthage và Alexandria. Năm 205, ông và gia đình hoàng tộc đã đến thăm thành phố và nhận được danh hiệu lớn.

Trong số những thay đổi mà Severus tạo ra là để tạo ra một khu chợ tuyệt vời mới và xây dựng lại các bến cảng.

Leptis tiếp tục mở rộng ở giai đoạn này. Trong cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba, khi thương mại giảm mạnh, tầm quan trọng của Leptis Magna cũng rơi vào suy giảm, vào giữa thế kỷ thứ tư, phần lớn các thành phố đã bị bỏ rơi. Ammianus Marcellinus kể lại rằng cuộc khủng hoảng đã trở nên tồi tệ bởi một thống đốc La Mã tham nhũng có tên Romanus trong một cuộc đột kích các bộ lạc lớn, người đòi hối lộ để bảo vệ thành phố. Thành phố đổ nát không thể trả được khoản cống nạp này và phàn nàn với hoàng đế Valentianian. Romanus sau đó hối lộ người tại triều đình và bố trí cho các phái viên Leptan bị trừng phạt "vì đưa cáo buộc sai lầm". Nó đã có sự phục hồi nhẹ trong thời trị vì của hoàng đế Theodosius I.

Năm 439, Leptis Magna và phần còn lại của các thành phố ở Tripolitania nằm dưới sự kiểm soát của người Vandals khi vua của họ, Gaiseric, chiếm Carthage từ những người La Mã và biến nó thành thủ đô của mình. Thật không may cho tương lai của Leptis Magna, Gaiseric đã ra lệnh phá bỏ bức tường của thành phố để ngăn cản người dân từ nổi loạn chống lại chế độ Vandal. Người dân Leptis và Vandals đã phải trả một giá đắt cho điều này trong năm 523 khi một nhóm người du mục Berber cướp phá thành phố.

Belisarius chiếm lại Leptis Magna 10 năm sau đó, và trong 534, ông tiêu diệt vương quốc của người Vandal. Leptis đã trở thành thủ phủ một tỉnh của đế quốc Đông La Mã nhưng không bao giờ phục hồi lại từ khi nó bị cướp phá bởi người Berber.

Chú thích

Tham khảo

 Richard Talbert, Barrington Atlas of the Greek and Roman World, (ISBN 0-691-03169-X), p. 35.
 .
 Kreikenbom, Detlev, "Leptis Magna vor der arabischen Eroberung," in Detlev Kreikenbom, Franz-Christoph Muth, Joerg Thielmann (hg), Arabische Christen - Christen in Arabien (Frankfurt am Main u.a., Peter Lang, 2007) (Nordostafrikanisch / Westasiatische Studien, 6), 35-54.

Liên kết ngoài

Comprehensive website, by an archaeologist working on the site
Livius.org: Lepcis Magna
The Main Site at Leptis Magna - Satellite View on Google Maps
 The circus (top) and amphitheatre at Leptis Magna - Satellite View Google Maps
 Complete photo coverage of Leptis Magna

Di tích La Mã ở Libya
Thuộc địa Phoenicia
Tripolitania
Khu dân cư thành lập thiên niên kỷ 2 TCN
Địa điểm khảo cổ ở Libya
Di sản thế giới tại Libya
Di sản thế giới bị đe dọa
Du lịch Libya
Al Khums


title: 1750

text:
Năm 1750 (số La Mã: MDCCL) là một năm thường bắt đầu vào thứ năm trong lịch Gregory (hoặc một năm thường bắt đầu vào thứ hai [1] của lịch Julius chậm hơn 11 ngày).

Sự kiện

Sinh
 1 tháng 1 - Frederick Muhlenberg, chủ tịch đầu tiên của Hạ viện Hoa Kỳ (mất 1801)
 Tháng 4 - Joanna Southcott, người Anh (mất 1814)
 17 tháng 4 - François de Neufchâteau, chính khách Pháp (mất 1828)
 2 tháng 5 - John André, sĩ quan quân đội Anh của Cách mạng Hoa Kỳ (mất 1780)
 31 tháng 5 - Karl August von Hardenberg, chính trị gia Phổ (mất 1822)
 9 tháng 7 - Louise Marie Thérèse d'Orléans Bathilde, (mất 1822)
 18 tháng 8 - Antonio Salieri, nhà soạn nhạc người Ý (mất 1825)
 26 tháng 8 - Công chúa Marie Zéphyrine của Pháp, em gái của Louis XVI (mất 1755)
 26 tháng 9 - Cuthbert Collingwood, 1st Baron Collingwood, đô đốc người Anh (mất 1810)
 7 tháng 11 - Friedrich Leopold zu Stolberg-Stolberg, nhà thơ Đức (mất 1819)
 10 tháng 12 - Tipu Sultan, Sultan của Mysore (mất 1799)
 23 tháng 12 - Frederick Augustus I của Saxony (mất 1827)
 ''''Không rõ ngày - Adwaita

Mất

Tham khảo

Năm 1750


title: Bảo tàng Solomon R. Guggenheim

text:
Bảo tàng Solomon R. Guggenheim là tác phẩm cuối cùng trong số 600 công trình đã xây dựng của kiến trúc sư Frank Lloyd Wright, được xây từ 1957 đến 1959 tại Thành phố New York (Hoa Kỳ). Tên đầy đủ của công trình này là Bảo tàng Solomon Robert Guggenheim, nhưng thường được gọi vắn tắt là The Guggenheim. Đây là một thành viên trong số các viện bảo tàng thuộc hệ thống bảo tàng quốc tế dưới sự điều hành của Quỹ Solomon Robert Guggenheim. Công trình này nằm trên đại lộ số 5, thuộc phần thượng, cánh phía đông của thành phố New York. Đây là một trong số những bảo tàng nổi tiếng nhất ở khu Manhattan: nằm trên "quãng đường bảo tàng" trên đại lộ số 5.

Kiến trúc
Công trình có khu vực bảo tàng chính là một hình côn dưới nhỏ, trên to. Sau khi theo nút thang máy lên tầng trên, người xem theo một sàn nghiêng thoải dần, xoắn ốc xuống dần tới tầng một. Đó là một không gian bảo tàng kiểu mới, người tham quan đứng ở vị trí nào ở các tầng cũng có thể chiêm ngưỡng cây xanh và trang trí ở tầng một. Ngoài không gian liên tục, việc lấy ánh sáng từ trên cao cũng là một đặc điểm nổi trội.

Liên kết ngoài

 Trang chủ
 Architectural Review

Bảo tàng Hoa Kỳ
Manhattan
Công trình kiến trúc New York
Di sản thế giới tại Hoa Kỳ


title: Clavus viduus

text:
Clavus viduus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Clavus


title: Sân bay Sultan Ismail Petra

text:
Sân bay Sultan Ismail Petra  là một sân bay phục vụ Kota Bharu ở Malaysia.

Được mở cửa tháng 9 năm 2002, sân nhà ga mới rộng 12.000 m² có 3 chỗ đỗ máy bay, 3 ống lồng dẫn khách, có công suất 1,4 triệu khách mỗi năm. Nhà ga này được trang bị các trang thiết bị và dịch vụ phục vụ du khách đến Kelantan. Năm 2005, sân bay này đã phục vụ 635.397 hành khách, với 8.765 lượt chuyến.

Lịch sử
Sân bay này là một căn cứ không quân của Mã Lai và là nơi quân Nhật hạ cánh ở Malaya năm 1941.

Các hãng hàng không và các điểm đến
 AirAsia (Kuala Lumpur)
 Malaysia Airlines (Kuala Lumpur)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Website chính thức

Sultan Ismail Petra


title: Hollingstedt, Dithmarschen

text:
Hollingstedt là một đô thị thuộc huyện Dithmarschen, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị Hollingstedt, Dithmarschen có diện tích 9,72 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 329 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Dithmarschen


title: Giải Francqui

text:
Giải Francqui là một giải thưởng khoa học có uy tín lớn của Bỉ, được Quỹ Francqui trao hàng năm cho các học giả hoặc nhà khoa học Bỉ trẻ (dưới 50 tuổi) có đóng góp đáng kể cho khoa học từ năm 1933. Giải được đặt theo tên Emile Francqui.

Giải gồm một khoản tiền 150.000 €, và được trao luân phiên 3 năm cho 3 ngành chính: khoa học chính xác, khoa học xã hội, và Sinh học hoặc Y học.

Giải này nhằm khuyến khích các nhà khoa học trẻ tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu, hơn là tưởng thưởng cho công trình đoạt giải này.

Các người đoạt giải
Thế kỷ 20

Thế kỷ 21
 2000: Marc Henneaux
 2000: Eric Remacle và Paul Magnette (giải Francqui đặc biệt cho nghiên cứu châu Âu)
 2001: Philippe Van Parijs
 2002: Peter Carmeliet
 2003: Michel Van Den Bergh
 2004: Marie-Claire Foblets
 2005: Dirk Inzé
 2006: Pierre Gaspard
 2007: François de Callataÿ
 2008: Michel Georges
 2009: Eric Lambin
 2010: François Maniquet
 2011: Pierre Vanderhaegen
 2012: Conny Aerts
 2013: Olivier De Schutter
 2014: Bart Lambrecht

Tham khảo

Liên kết ngoài
Francqui foundation
Presentation of the Francqui Prize
Rules of the Francqui Prize
Laureates of the Francqui Prize

Giải thưởng đầu sự nghiệp
Giải thưởng khoa học xã hội
Bỉ năm 1933
Giải thưởng Bỉ
Giải thưởng thành lập năm 1933
Giải thưởng khoa học kỹ thuật


title: Banca, Pyrénées-Atlantiques

text:
Banca () là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Aquitaine ở tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 522 mét trên mực nước biển.

Xã nằm trong tỉnh Lower Navarre.

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
 BANKA in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa) Thông tin bằng Tiếng Tây Ban Nha

Xã của Pyrénées-Atlantiques
Nafarroa Beherea


title: Pseudoides occipitalis

text:
Pseudoides occipitalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1940.

Chú thích

Tham khảo

Pseudoides


title: Son Gohan

text:
là một nhân vật hư cấu trong Dragon Ball. Được tạo ra bởi Akira Toriyama. Là con trai cả của Goku và Chi-Chi, anh trai của Son Goten, và là người Saiya lai Trái Đất đầu tiên. Cậu được đặt tên theo tên của ông nuôi Goku (Đại thánh Son Gohan).

Gohan là một người có trí tuệ của người Trái Đất, nhút nhát và hiếu học, và là một đứa trẻ không có tinh thần chiến đấu của người Saiya. Cậu đã phải sử dụng một nửa người Saiya tiềm năng và sự tức giận để trở nên mạnh hơn (khi đánh với Cell), trở thành một trong những người mạnh nhất trong các chiến binh Z. Là một người có học, Gohan đã từ bỏ nhiệm vụ siêu anh hùng của mình và dùng tâm trí của mình để trở thành một học giả. Sau nhiều biến cố, anh nhận ra mình phải mạnh mẽ hơn để bảo vệ mọi người nên đã quay lại tập luyện với thầy Piccolo của mình.

Bản thân
Gohan lúc nhỏ rất là mít ướt, đụng đâu khóc đó, nhưng sau khi Goku và Raditz chết, Piccolo đã huấn luyện cho Gohan một cách nghiêm khắc và sau đó 1 năm, Gohan đã trở thành một cậu bé nghia

Khi chiến đấu với Cell, Gohan và bố đã vào căn phòng thời gian của thượng đế 3 năm và đã tu thành Siêu Saiya, khi đã trở thành Siêu Saiya, Gohan mới bộc phát được sức mạnh của một người mang 2 dòng máu, mạnh hơn cả một người Saiya thuần chủng.

Lớn lên, cậu đã nhờ Bulma thiết kế cho một bộ đồ để hành hiệp với cái biệt hiệu Great Saiya-man. Nhưng không may cho cậu là Videl, Con gái ông Mr.Satan đầu xù lại biết được bí mật của cậu và bắt cậu tham gia đại hội võ thuật nếu muốn giữ bí mật. Bên cạnh đó,Videl đã nhờ Gohan dạy võ công cho mình và cả hai đã cùng nhau tham gia đại hội võ thuật năm đó.

Mưa dầm thì thấm lâu, trải qua nhiều khó khăn họ ngày càng hiểu nhau hơn, tình cảm giữa đôi bạn trẻ dần nảy nở trở thành tình yêu. Sau khi cưới nhau thì họ đã sinh được 1 bé gái đặt tên là Pan.

Pan là thế hệ thứ ba của người Saiyan lai với người Trái Đất, cô bé là con gái của Videl và Gohan, là cháu nội của Son Goku và cũng là nhân vật được nhắc đến tương đối nhiều trong các thế hệ trẻ sau này. Trong Dragon Ball GT, Pan đã có được rất nhiều cơ hội để thể hiện sức mạnh của mình.

Dù rằng trong số những lần xuất hiện, Pan chưa hề biến hình thành Super Saiyan nhưng họa sĩ Toriyama cũng đã từng úp mở về việc Pan vẫn biết biến hình đó nhé. Và theo lời của họa sĩ này thì Pan còn mạnh hơn hai anh chàng Goten và Trunk nhiều. Sức mạnh của Pan sẽ bộc phát nhiều hơn khi cô nàng trở nên tức giận. Thậm chí Trunk sau khi thấy Pan thi triển sức mạnh còn nhận xét rằng cô bé này sẽ còn vượt xa cả mình.

Sức mạnh chiến đấu
Gohan được mạnh mẽ hơn sau khi tập luyện cho cuộc chiến chống lại những người Saiya với Piccolo: sức mạnh chiến đấu của Gohan cao nhất là 2800 khi đối đầu với Nappa và Vegeta. Sau khi đến hành tinh Namek, mức năng lượng của Gohan tăng lên đến 14.000. Sau khi cuộc chiến chống lại Biệt đội sát thủ Ginyu, sức chiến đấu của Gohan là 200.000, đủ sức để quật ngã Frieza.

Sức mạnh của Gohan phát triển thậm chí còn cao hơn khi Gohan huấn luyện với cha mình và đạt được hình thức Super Saiya 2. Tiềm năng Gohan lớn hơn cha của mình và sức mạnh của mình đã vượt qua Cell khi ông chiến đấu với Cell, nhưng trái tim dịu dàng của mình ngăn cản không cho anh hoàn toàn sử dụng nó.  Gohan cuối cùng đạt Super Saiya 2, lúc này ông trở nên mạnh mẽ hơn bất kỳ các chiến binh Z khác và Super Perfect Cell.

Đến thời điểm ngày 25 thế giới võ thuật giải đấu, do thiếu luyện tập, Gohan không còn mạnh mẽ nhưng Gohan cũng đủ mạnh mẽ để chiến đấu Dabura và cũng tổ chức đấu với Ma Bư trong một thời gian ngắn.Tuy nhiên, sau khi đào tạo với Z Sword, Old Kai tin rằng Gohan sẽ có thể đánh bại Majin Buu. Sau khi Z Sword là bị hỏng Gohan có tiềm năng mở khóa của mình hơn nữa nhờ việc Old Kai giải phóng sức mạnh tiềm năng của Gohan giúp anh đạt được trạng thái Mystic (Ultimate Gohan) , anh vượt Super Saiya 2 và thậm chí Super Saiya 3 (theo Super thú vị Trận Hướng dẫn, Gohan được khẳng định mạnh hơn Gotenks trong thời gian luyện tập.  Gohan có đủ sức mạnh để đánh bại Super Buu trong trạng thái thường xuyên của mình, và cầm cự một lúc trước Super Buu sau khi ông hấp thụ Gotenks và Piccolo, trước khi cuối cùng đã bị đánh bại bởi sức mạnh vượt trội của Super Buu. Dù là bị Buu đánh bại nhưng Gohan cũng không hề từ bỏ.

Trong Dragon Ball Super, Gohan đã yếu đi nhiều do không luyện tập thường xuyên mà chú tâm vào công việc và gia đình, tới mức anh tạm thời mất đi trạng thái Mystic, không thể phát huy hết sức mạnh của Super Saiyan 2 nhưng anh vẫn đủ sức đánh với lính của Freeza khi hắn tấn công địa cầu. Sau khi tận mắt chứng kiến thầy Piccolo đỡ chưởng thay anh từ Freeza mà chết, rồi thêm việc hắn phá nổ Trái Đất, Gohan nhận ra mình phải mạnh mẽ hơn để bảo vệ mọi người, đặc biệt là vợ con, anh đã quyết định quay lại luyện tập với thầy Piccolo của mình và đã lấy lại được trạng thái Mystic.

Các dạng biến hình của Gohan:
Super Saiya-jin: Gohan đã đạt được ssj trong phòng luyện tập thời gian. Trong cell games, cậu còn mạnh hơn bố với trạng thái Super Saiya Full-Power. 7 năm sau do ngừng luyện tập nên Gohan yếu đi. Khi luyện tập cho đại hội võ thuật sức mạnh cậu đã tăng lên.

Super Saiya-jin 2: Gohan cũng đạt trạng thái này trong phòng luyện tập thời gian nhưng không duy trì được lâu. Trong Cell games, do Cell giết số 16 nên cậu đã nổi giận hóa thành ssj2. 7 năm sau do thiếu luyện tập nên ssj2 của cậu đã yếu đi. Cậu sử dụng trạng thái Ssj2 trong đại hội võ thuật, trong Buu saga và nửa đầu bộ Dragon Ball Super.

Mystic/ultimate/Unlocked Potential (Gohan ver): old kaioshin đã đánh thức sức mạnh tiềm ẩn của Gohan và thành quả là cậu đạt trạng thái này. Trạng Thái này mạnh hơn ssj3 Goku và Super Buu ở dạng thông thường (nếu không tính việc hợp thể và hấp thụ thì Gohan Mystic là kẻ mạnh nhất lúc đó) nhưng do buu hấp thụ Gotenks và Piccolo nên Gohan đã bị đánh bại. Trong phần Super, Gohan dùng trạng thái này để đấu với Beerus nhưng không lại do cậu lâu ngày không tập luyện nên đã mất đi trạng thái này. Về sau, trong Dragon Ball Super, cậu được Piccolo giúp đỡ tập luyện và lấy lại trạng thái Ultimate với nguồn sức mạnh hơn cả trước kia, mạnh hơn cả ssj God, đánh ngang SSJ Blue Goku và Goku phải dùng đến Blue Kaioken mới đánh bại được cậu.

Gohan Beast: Trạng thái này là trạng thái mới nhất của Gohan và được cho là sự tiến hoá của dạng Mystic. Trong dạng này Gohan có một làn da nhợt nhạt, mái tóc trắng dựng đứng nhưng dài và nhọn hơn nhiều dạng cơ bản cùng đôi mắt đỏ đầy sự hoang dã và tàn bạo. Dạng này của Gohan cùng dạng Orange của Piccolo đã đưa sức mạnh của họ ngang bằng với Goku UI và Vegeta UE. Lần đầu xuất hiện trong Dragon Ball Super: Super Hero

Diễn viên lồng tiếng
Japanese Dub: Masako Nozawa
Ocean Dub: Saffron Henderson (young through Android Saga) Jillian Michaels (Cell Games Saga) Brad Swaile (teen and adult)
Funimation Dub: Stephanie Nadolny (young and teen) Kyle Hebert (adult) Dameon Clarke (Trunk's timeline adult)
Latin American Dub: Laura Torres (young and teen) Luis Alfonso Mendoza (adult)
German Dub: Sandro Blumel (young) Robin Kahnmeyer (teen and adult)
Brazilian Dub: Fátima Noya (young) Yuri Chesman (teen) Vagner Fagundes (adult)
Italian Dub: Patrizia Scianca (young) Davide Garbolino (teen and adult)
Tagalog, Hiligaynon and Cebuano Dub: Robert Brillantes
Hungarian Dub: Koltai Judit (young) Csőre Gábor (teen and adult)
Lông tiếng Việt: Ái Phương (DB Kai-lúc nhỏ), Hoàng Khuyết (DB Kai-thiếu niên và trưởng thành), Hoàng Sơn (Dragon Ball Super)

Tham khảo

Nhân vật trong Bảy viên ngọc rồng
Siêu nhân nhí
Nhân vật nam trong anime và manga
Nhân vật anime và manga có sức mạnh phi thường

ca:Llista de personatges de Bola de Drac#S
pl:Lista postaci występujących w Dragon Ball#Son Gohan


title: Gemmula hindsiana

text:
Gemmula hindsiana là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Gemmula


title: Cappelle sul Tavo

text:
Cappelle sul Tavo là một đô thị thuộc tỉnh Pescara trong vùng Abruzzo của Ý. Ý. Đô thị này có diện tích 5 km², dân số 3691 người. Các đô thị giáp ranh gồm: Città Sant'Angelo, Collecorvino, Montesilvano, Moscufo, Spoltore.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Pescara


title: Colleville-Montgomery

text:
Colleville-Montgomery, anciennement Colleville-sur-Orne, là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Nguồn

Xem thêm

Xã của tỉnh Calvados

Liên kết ngoài
 Site officiel de la commune
 Site de l'association « Les Amis du Suffolk Régiment »
 Colleville-Montgomery sur le site de l'Institut géographique national

Xã của Calvados


title: Hexatoma batesi

text:
Hexatoma batesi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Mantidactylus asper

text:
Mantidactylus asper là một loài ếch trong họ Mantellidae. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Vences, M. & Raxworthy, C. 2004. Mantidactylus asper. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Mantidactylus
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Danh sách đội tuyển quốc gia tham dự FIFA U-17 World Cup

text:
Bài viết này liệt kê về thành tích của các đội tuyển quốc gia từng tham dự vòng chung kết Giải vô địch bóng đá U-17 thế giới.

Lần tham dự đầu tiên của các đội

Bảng xếp hạng thành tích

Kết quả của các đội chủ nhà

Chú thích


title: Oides apicipennis

text:
Oides apicipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Trachysmatis

text:
Trachysmatis là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Sterculia parviflora

text:
Sterculia parviflora là một loài thực vật thuộc họ Sterculiaceae. Loài này có ở Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, và Singapore.

Tham khảo

 Chua, L.S.L. 1998. Sterculia parviflora. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Chi Trôm


title: Flavocrambus

text:
Flavocrambus là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Chú thích

Tham khảo

Crambini
Crambinae


title: Chrysolina elbursica

text:
Chrysolina elbursica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lopatin miêu tả khoa học năm 1981.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Deilelater ustulatus

text:
Deilelater ustulatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Costa miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Deilelater


title: Aloeides clarki

text:
The Coega Copper (Aloeides clarki) là một bướm ngày thuộc họ Lycaenidae. Loài này có ở Nam Phi, nơi nó được tìm thấy ở low slopes và ridges in coastal Karoo flats in the East Cape và flat rocky land further inland.

Sải cánh từ 25–28 mm đối với con đực và 25–29 mm đối với con cái. Cá thể trưởng thành mọc cánh từ tháng 10 tới tháng 4. Mỗi năm loài này có nhiều thế hệ.

Ấu trùng ăn các loài Aspalathus species.

Chú thích

Tham khảo

Aloeides
Động vật đặc hữu Nam Phi


title: Vihiers

text:
Vihiers là một xã thuộc tỉnh Maine-et-Loire trong vùng Pays de la Loire phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 52 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Maine-et-Loire


title: Nyceryx continua

text:
Nyceryx continua là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Peru, Bolivia, Argentina và Brasil.

Sải cánh khoảng 56–72 mm.
Cá thể trưởng thành có lẽ mọc cánh quanh năm và have been recorded vào tháng 8 in Bolivia và vào tháng 11 in Peru.

Phân loài
Nyceryx continua continua (Brazil)
Nyceryx continua cratera Rothschild & Jordan, 1916 (Peru, Bolivia, Argentina và Brazil)

Chú thích

Tham khảo

Nyceryx


title: Oecetis malighawa

text:
Oecetis malighawa là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Oecetis


title: Argynnis laodice

text:
Pallas' Fritillary (Argynnis laodice) là một loài bướm thuộc họ Nymphalidae. It occurs in damp forested places in Southern Scandinavia, Eastern Europe, Northwestern Kazakhstan và East Asia. Ấu trùng ăn species of Viola. The species produces one generation annually và gặp ở tháng 7-August.

Chú thích

Tham khảo

Argynnis
Động vật được mô tả năm 1771


title: Trận Rotterdam

text:
Trận Rotterdam là một trận đánh thuộc chiến tranh thế giới thứ hai diễn ra từ ngày 10 đến 14 tháng 5 năm 1940, là một phần trong cuộc xâm chiếm Hà Lan của Đức. Đây là một nỗ lực nhằm đánh chiếm thành phố Rotterdam của quân Đức. Nó kết thúc với thắng lợi thuộc về Đức, sau cuộc oanh tạc Rotterdam ngày 14 tháng 5.

Bối cảnh
Rotterdam đã không được chuẩn bị hệ thống phòng ngự và thậm chí không nằm trong kế hoạch phòng thủ chiến lược nào. Nó nằm khá sâu bên trong khu pháo đài Holland và cách biển không xa. Đội quân đóng tại Rotterdam thuộc biên chế các cơ sở huấn luyện và một số các đơn vị hỗn hợp khác nhỏ hơn. Một tiểu đoàn pháo binh hiện đại được bố trí tại Hillegersberg, với 12 khẩu pháo 105 li có tầm bắn trên 16 km, đủ để với tới hầu hết các khu vực xung quanh Rotterdam. Viên chỉ huy lực lượng đồn trú này là một công binh, đại tá P.W. Scharroo. Quân đồn trú có khoảng 7.000 quân; trong đó chỉ 1.000 người là có chức năng chiến đấu (Thủy quân lục chiến, Trung đoàn Bộ binh số 39). Ở khoảng sông Nieuwe Maas có 7 trung đội pháo phòng không hạng nhẹ; được trang bị súng máy hạng nặng cùng với đại bác Oerlikon 20 li và súng Scotti. Một khẩu đội pháo phòng không hạng nặng được triển khai tại phía bắc sông Nieuwe Maas. Ngoài ra còn có thêm 2 khẩu đội và 4 trung đội pháo phòng không hạng nặng tại khu vực Waalhaven.

Kế hoạch ban đầu của Đức đòi hỏi một lực lượng đặc nhiệm sẽ từ Waalhaven tấn công thị trấn và đánh chiếm các cây cầu bắc qua sông Nieuwe Maas nhờ lợi thế bất ngờ. Sau khi xem xét lại và thấy rằng cơ hội để lực lượng đặc nhiệm này thu được thành công là dưới mức chấp nhận được, người Đức liền nghĩ ra một kế hoạch mới. 12 chiếc thủy phi cơ được chế tạo đặc biệt (Heinkel He 59Ds) đã đổ bộ tại Nieuwe Maas 2 trung đội thuộc Đại đội 11, Trung đoàn Không vận số 16, cộng thêm 4 công binh và một nhóm 3 người khác. Đội quân tổng cộng 90 người này sẽ đánh chiếm các cây cầu. Họ được tăng viện bằng 1 trung đội 36 lính không vận. Họ được dự kiến sẽ đổ bộ tại sân bóng đá Feyenoord, gần sông Nieuwe Maas. Sau đó, các đơn vị từ Waalhaven sẽ được gửi đến cùng với vũ khí hỗ trợ tăng cường.

Cuộc đổ bộ

Sáng sớm ngày 10 tháng 5, 12 chiếc thủy phi cơ Heinkel He 59 đã hạ cánh tại khu vực sông Nieuwe Maas. Những chiếc xuồng cao su được thả xuống sông, mỗi xuồng chở được 6 lính cùng với các trang thiết bị. Có khoảng 80 lính Đức đã đổ bộ lên cả hai bờ con sông và một hòn đảo. Quân Đức nhanh chóng chiếm được vài cây cầu không được bảo vệ. Sự kháng cự duy nhất mà họ gặp phải là của một vài cảnh sát Hà Lan.

Trung tá Dietrich von Choltitz, chỉ huy Tiểu đoàn 3 thuộc Trung đoàn Không vận số 16, bắt đầu sắp xếp lại quân của mình sau khi đổ bộ tại Căn cứ Không quân Waalhaven. Ông ta điều họ đi đánh chiếm các cây cầu tại Rotterdam. Người Hà Lan không có nhiều quân ở khu phía nam thành phố. Có một đơn vị bao gồm toàn những người hàng thịt và thợ làm bánh cùng với 90 quân bộ binh, sau đó được tăng viện thêm lính súng trường rút từ sân bay. Các binh sĩ Hà Lan ẩn nấp trong những ngôi nhà nằm trên con đường đến các cây cầu và phục kích các toán lính Đức đang tiến đến. Cả hai bên đều có thương vong. Người Đức đã mang đến được 1 khẩu súng chống tăng PAK, và quân Hà Lan đã phải chịu thua trước áp lực ngày càng tăng từ đối phương. Sau đó quân Đức tiến đến các cây cầu, và tiếp đó phần lớn Đại đội 9 thuộc Trung đoàn Không vận 16 cũng đã nhanh chóng đến nơi.

Đồng thời, bộ tham mưu của Tiểu đoàn 3, Trung đoàn Không vận 16 đã tiến vào khu quảng trường. Sĩ quan phụ tá của von Choltitz chịu trách nhiệm mở một cuộc công kích vào vị trí của quân Hà Lan nhưng đã bị tử thương trong quá trình tấn công. Khi quân Đức tìm một con đường khác đến các cây cầu để vòng qua đồn lũy của Hà Lan, họ tìm được một mũi nhọn thọc sâu mà các đội quân tiên phong đã tạo ra dọc theo bến cảng. Khoảng 9 giờ, phần lớn Tiểu đoàn 3 đã chạm trán với quân phòng thủ tại các cây cầu.

Đại đội Hà Lan ở phía nam thành phố đã giữ vững được trận địa của họ trong chiều ngày 10 tháng 5. Sau đó họ đã bị tấn công có trang bị súng cối của Đại đội 10, Trung đoàn Không vận 16 mới đổ bộ. Quân Hà Lan đã đầu hàng khi họ cạn đạn được.

Trận chiến

Ngày 10 tháng 5
Các toán quân Hà Lan ở phía bắc thị trấn đã được báo động bởi những tiếng động cơ máy bay gầm rú trên trời. Sở chỉ huy quân đồn trú lúc đó tạm thời chỉ có 1 viên Đại úy, ông này đã tiến hành tập hợp quân và phân phối đạn dược. Nhiều phân đội nhỏ đã được điều tới các cây cầu, 3 ga xe lửa gần đó và các khu vực lân cận Nieuwe Maas mà báo cáo là có địch đổ bộ. Quân Đức nhận thấy hoạt động này cả phía Hà Lan và những cuộc trạm chán đầu tiên với quân Hà Lan đã buộc họ phải củng cố lực lượng quanh các cây cầu.

Các biện pháp đối phó của phía Hà Lan đã được thực hiện bởi một lực lượng nhỏ thủy quân lục chiến và một đại đội công binh không đầy đủ. Quân Hà Lan đã chiếm các vị trí bao quanh cụm quân nhỏ của Đức ở phía bắc các cây cầu và bắt đầu bố trí súng máy tại nhiều điểm chiến lược. Ngay sau đó một đọ súng nghiêm trọng đã nổ ra giữa lính Đức và các đơn vị lục quân chính quy. Quân Đức dần dần bị đẩy lui vào một khu vực chật hẹp quanh cây cầu giao thông. Cả hai bên đều bị thiệt hại đáng kể.

Quân Hà Lan từ từ dồn quân Đức tại đầu cầu vào trong vòng vây đang thu hẹp lại một cách nhanh chóng. CÓ nhiều thường dân đã chứng kiến trận đánh này. Quá nửa buổi sáng, hải quân Hà Lan đã điều 2 tàu chiến bao gồm pháo hạm hạng nhẹ Z-5 và tàu phòng ngư lôi có động cơ TM-51 đi hỗ trợ cho quân phòng thủ tại các cây cầu. Chiếc Z-5 đã hai lần tấn công vào quân Đức tại cây cầu giao thông ở bờ bắc đảo Noordereiland trên sông, lần thứ hai có cả tàu TM-51 tham gia. Khoảng 75 quả đạn pháo 7,5 cm đã được bắn ra, nhưng không mấy hiệu quả. Trong lần tấn công thứ hai không quân Đức đã ném bom các tàu này và gây hư hại đáng kể cho chiến TM-51. Cả hai tàu đều đã rút lui sau cuộc oanh tạc, với tổng thiệt hại là 3 người tử trận.

Trong khi đó quân Đức được tăng viện thêm một số súng chống tăng PaK 36 3.7 cm và một ít súng bộ binh. Họ chốt giữ trong những ngôi nhà dọc bờ bắc của đảo với các tổ súng máy hạng nặng và đặt vài khẩu súng cối 8 cm ở trung tâm đảo. Chiến sự liên tục ở bờ bắc con sông đã khiến quân Đức phải rút về tòa nhà lớn của Công ty Bảo hiểm Nhân thọ Quốc gia (National Life Insurance Company) nằm ở đầu cây cầu giao thông. Do góc bắn của quân Hà Lan tại tòa nhà này kém nên người Đức đã giữ được nó không mấy khó khăn. Quân Hà Lan đóng trong những ngôi nhà gần đó đã buộc phải rút lui trước hỏa lực súng cối liên tục và chuẩn xác của đối phương. Tình trạng bế tắc bắt đầu từ chiều 10 tháng 5, và được giữ nguyên cho đến khi Hà Lan đầu hàng ngày 14 tháng 5.

Đại tá Scharroo, nhận thấy rằng đội quân đồn trú nhỏ bé của mình đang phải đối đầu với một cuộc tấn công nghiêm túc của Đức, nên đã yêu cầu các lực lượng tăng viện đáng kể tại Hague. Nhiều quân tiếp viện được gửi đến, tất cả đều thuộc lực lượng dự bị ở phía sau tuyến Grebbe hoặc ở mặt trận phía đông khu Pháo đài Holland.

Ngày 11 tháng 5
Trong đêm ngày 10 và sáng sớm ngày 11 tháng 5, viên chỉ huy lực lượng đồn trú Hà Lan là Scharroo đã nhận được tiếp viện từ quân khu Pháo đài Holland ở phía bắc. Đại tá Scharroo liền tổ chức lại hệ thống phòng thủ của mình. Ông bố trí quân dọc theo toàn bộ con sông và cả về phía tây, bắc và nam Rotterdam do đại tá lo ngại cánh quân Đức đã đổ bộ sẽ tiến công thành phố theo những hướng này. Bộ tham mưu nhỏ bé của ông đã phải vô cùng bận rộn trước rất nhiều báo cáo về những cuộc đổ bộ "ma" và các hành động phản bội có tính dân sự. Những hoạt động này đã chiếm tất cả thì giờ cả bộ tham mưu đến nỗi họ không thể lên kế hoạch cho những biện pháp phản công có tổ chức vào đầu cầu của quân Đức trong ngày hôm đó.

Đến 4 giờ sáng, chiến sự lại tiếp diễn quanh khu vực đầu cầu. Mũi chọn của quân Đức vẫn là lực lượng khoảng 40-50 người đóng trong tòa nhà Bảo hiểm Nhân thọ Quốc gia ở phía bắc cây cầu giao thông. Tòa nhà này và đội quân chiếm giữ nó đã bị cô lập khỏi các lực lượng còn lại của Đức sau cuộc tiến công của Hà Lan trong ngày 10 tháng 5. Thế nhưng tất cả những nỗ lực nhằm đánh chiếm tòa nhà của quân Hà Lan đều thất bại, đồng thời quân Đức cũng không thành công trong việc tổ chức tiếp tế hay tăng viện cho đám quân chiếm đóng. Quân Đức cố gắng tiếp cận tòa nhà bằng cách vượt qua cầu bằng mô tô hay ô tô nhưng đều bị bắn hạ hoặc đẩy lui trở lại. Cây cầu đã trở thành một khu vực không thể đi lại, được kiểm soát bởi súng máy của cả hai phe.

Không lực Hoàng gia Hà Lan đã yểm trợ cho lực lượng trên bộ theo yêu cầu của Scharroo. Máy bay ném bom Hà Lan bắt đầu oanh tạc các cây cầu, và dù đều đánh trượt nhưng bom lại rơi vào những vị trí của quân Đức ở gần cầu, xóa sổ một số ổ súng máy. Không quân Đức phản ứng lại bằng cách cho 12 máy bay Bf-110 tuần tiễu trên bầu trời. Máy bay ném bom Hà Lan tấn công tiếp tục nhưng ngay lập tức bị tiêm kích Đức chặn đánh. Đức mất 5 máy bay so với 3 chiếc bên phía Hà Lan, nhưng đối với lực lượng không quân nhỏ bé của Hà Lan thì đó là một tổn thất nặng nề.

Quân Đức đã dùng con tàu SS Statendam làm chỗ đặt súng máy. Điều này nhanh chóng thu hút chú ý của phía Hà Lan; họ lập tức nhằm hỏa lực súng cối và súng máy vào các vị trí của Đức trên con tàu này cùng các kho hàng gần đó, gây nhiều vụ hỏa hoạn trên tàu và cả con tàu cũng bốc cháy. Người Đức đã nhanh chóng cho tàu rút lui và nó còn tiếp tục cháy cho tận đến sau khi Hà Lan đầu hàng.

Ngày 12 tháng 5
Ngày 12 tháng 5, chiến sự lại tiếp diễn tại nơi mà nó đã kết thúc ngày hôm trước. Mặc dù quân Hà Lan không giành lại được quyền kiểm soát thị trấn, nhưng quân Đức cũng chịu nhiều thiệt hại trước những đòn tấn công liên tiếp vào những vị trí của họ. Thương vong mỗi lúc một tăng cho cả hai bên và bộ chỉ huy Đức ngày càng lo lắng cho số phận của 500 binh lính của mình tại trung tâm Rotterdam. Von Choltitz đã được tướng Kurt Student cho phép rút quân ra khỏi vòng vây ở phía bắc nếu thấy diễn biến tình hình bắt buộc như vậy.

Về phía tây bắc Rotterdam, tại ngồi làng Overschie, các lực lượng Đức mà trước đó tham gia trong cuộc đổ bộ tại Ockenburg và Ypenburg đã tập hợp lại. Tướng Graf von Sponeck đã dẫn lực lượng còn lại của mình từ Ockenburg đến Overschie và đàm phán với quân Hà Lan trong khu vực này. Tại làng Wateringen, quân Đức đã vô tình gặp phải một đội bảo vệ của trạm gác chỉ huy Hà Lan và khi 2 xe thiết giáp xuất hiện hỗ trợ cho quân phòng thủ Hà Lan thì Đức rút lui và chọn cách đi đường vòng. Phần lớn cụm quân của Von Sponeck đến được làng Overschie, tại đó họ đã tập hợp với số quân Đức sống sót sau cuộc chiến tại Ypenburg.

Ngày 13 tháng 5

Tối ngày 12 tháng 5, đại tá Scharroo đã nhận được mệnh lệnh từ Tổng hành dinh là phải tập trung lực lượng vào việc quét sạch sự kháng cự của quân Đức tại lối đi phía bắc dẫn đến các cây cầu, và cuối cùng là phá hủy chúng. Mệnh lệnh này là hệ quả trực tiếp của việc Sư đoàn Thiết giáp số 9 Đức đã xuất hiện tại các cây cầu Moerdijk, đe dọa đến hệ thống phòng thủ của Hà Lan tại Pháo đài Holland. Tư lệnh lực lượng lính thủy đánh bộ tại địa phương, đại tá Von Frijtag Drabbe đã được lệnh tiêu diệt mọi ổ phòng ngự của Đức tại đầu phía bắc và sau đó chiếm giữ lối phía bắc dẫn đến cầu để bảo đảm an toàn cho cả khu vực và chuẩn bị phá hủy cầu. Ông ta đã thành lập 1 đại đội với hơn 100 người trong số những lính thủy đánh bộ có kinh nghiệm nhất của mình. Một đại đội hải quân phụ trợ khác cũng với quân số khoảng 100 người được dùng làm hậu bị. 2 đại đội này được yểm trợ bằng 2 khẩu đội lựu pháo 105 li và 2 xe thiết giáp. Một đại đội 6 súng cối 81 li cũng được tham gia lực lượng đặc nhiệm này.

Khi lính thủy đánh bộ Hà Lan tiến quân, họ đã bị chặn đứng trước hỏa lực súng máy dữ dội của Đức từ phía nam. Pháo binh vẫn chưa bắn được một viên đạn cho đến thời điểm này, nhưng sau một cuộc liên lạc ngắn với chỉ huy tiểu đoàn pháo binh, một số loạt đạn đã được phóng ra. Toàn bộ đạn đại bác đều rơi quá xa hoặc quá gần, và sau khi hiệu chỉnh để cái thiện tính chính xác không thành công, pháo binh đã ngừng bắn. Trong lúc đó thì 2 xe thiết giáp M39 Pantserwagen đã đến nơi và cố gắng tiếp cận cây cầu. Người Đức chống trả bằng hỏa lực chống tăng dữ dội và bắn hỏng một xe thiết giáp. Mặc dù chiếc xe bị thương vẫn có thể rút lui nhưng không thể tiếp tục tham gia tấn công được nữa. Chiếc thứ hai dừng lại ở khoảng cách an toàn và không thể gây ảnh hưởng đến số quân Đức trong tòa nhà Bảo hiểm Nhân thọ Quốc gia. Do viên chỉ huy đại đội súng cối đã thuyết phục đại tá Scharroo rằng các khẩu súng của ông ta không thể gây thiệt hại có hiệu quả cho tòa nhà, nên cuộc tấn công ở bờ phía đông đầu cầu đã bị hủy bỏ.

Từ phía tây bắc, một trung đội lính thủy đánh bộ hoàn chỉnh đã hành quân dọc theo sông Nieuwe Maas và tiến đến mũi đất phía bắc mà không gặp phải quân Đức. Tuy nhiên, họ lại không biết rằng tòa nhà bảo hiểm đã bị Đức chiếm đóng, và khi trung đội bắt đầu vượt qua cầu thì lính Đức đã nhanh chóng phát hiện và nổ súng từ cả hai phía. Rất nhiều lính thủy Hà Lan bị trúng đạn, hầu hết số đó đều tử vong. Tuy nhiên họ đã ngay lập tức bắn trả bằng cacbin và súng máy hạng nhẹ. Sau khi có thêm một số lính thủy bị hạ, số còn lại liền rút lui. Một số đã bị giết trong lúc đang rút về. Số khác tìm được nơi ẩn nấp bên dưới cầu, nhưng không thể rút đi được nữa. Phần lính thủy còn lại cũng tìm được chỗ nấp dưới cầu ở đoạn cuối phía bắc. Họ ngay lập tức phải đọ súng với một nhóm nhỏ lính Đức vốn đã ẩn náu ở đó từ trước. Quân Đức trong toàn nhà bảo hiểm cũng nổ súng vào nhóm quân này. Họ phải rút lui, để lại sau lưng nhiều xác chết. Sau chiến tranh số quân Đức chiếm giữ tòa nhà đã thừa nhận là họ suýt nữa đã phải đầu hàng khi chỉ còn rất ít đạn được, một nửa quân số đã bị thương và họ đã đến mức kiệt sức hoàn toàn. Nhưng ngay khi họ sắp bỏ cuộc thì số lính thủy đánh bộ Hà Lan đã biến mất.

Rõ ràng là đối với các sĩ quan cao cấp của Hà Lan tại Rotterdam thì sau thất bại trong việc tấn công các cây cầu, mọi hy vọng đều dồn vào việc phòng thủ thắng lợi ở bờ bắc con sông. Để tạo nên một hệ thống phòng ngự vững chắc, 7 đại đội bộ binh đã được lệnh thiết lập tuyến phòng thủ dọc theo con sông. Cả hai cây cầu đều được kiểm soát bằng súng chống tăng, 3 khẩu ở mỗi cầu, và 3 khẩu đội lựu pháo 105 li tại Kralingse Plas đã nhận lệnh chuẩn bị bắn yểm hộ ở cả hai mũi đất.

Trong khi đó, những chiếc xe tăng Đức đầu tiên đã đến khu ngoại ô phía nam Rotterdam. Tướng Đức Rudolf Schmidt, Tư lệnh Quân đoàn Thiết giáp số 39, rất miễn cưỡng trong việc mở một cuộc tấn công toàn diện bằng xe tăng vượt qua các cây cầu để sang bờ phía bắc. Ông đã nhận được báo cáo về sự kiên cường của đối phương cũng như sự hiện diện của cả pháo binh và súng chống tăng Hà Lan. Những thiệt hại về xe tăng tại đảo Dordrecht cũng như trong một nỗ lực vượt cầu tại Barendrecht — ở đó cả bốn chiếc xe tăng đã bị tiêu diệt chỉ bởi 1 khẩu chống tăng duy nhất — đã gây ấn tượng cho người Đức đến mức họ tin rằng chỉ có một cuộc oanh tạc chiến thuật bằng không quân đánh trực tiếp vào vùng lân cận mũi đất mới có thể bẻ gãy sức kháng cự của Hà Lan.

Vào thời điểm này thì Bộ Tư lệnh Tối cao Đức bắt đầu can thiệp. Hermann Goering muốn mở một cuộc oanh tạc toàn diện bằng không quân tại trung tâm thành phố. Tuy nhiên, cả Schmidt lẫn Student đều phản đối ý tưởng này và tin rằng tất cả những gì cần thiết chỉ là một cuộc ném bom chiến thuật. Tướng Georg von Küchler, tổng Tư lệnh toàn bộ mặt trận Hà Lan, đã ra chỉ thị cho Schmidt rằng sáng ngày 14 tháng 5 phải gửi một tối hậu thư cho viên Tư lệnh Hà Lan trong khu vực để đòi thành phố phải đầu hàng vô điều kiện.

Ngày 14 tháng 5
Sáng ngày 14 tháng 5, tướng Schmidt đã chuẩn bị một bản công hàm khẩn dưới hình thức tối hậu thư được viết bằng tiếng Hà Lan để giao cho viên chỉ huy quân đội Hà Lan tại Rotterdam. Ba giao dịch viên Đức đã mang văn bản này đến cầu sông Maas. Những lính Đức này có mang theo cờ trắng tỏ ý muốn đàm phán nhưng vẫn bị người Hà Lan phản ứng rất gay gắt: họ đã bị tước tất cả vũ khí ném xuống sông và bịt mắt. Sau đó họ được dẫn đến đồn chỉ huy của đại tá Scharroo ở trong thành phố.

Scharroo nhận được bức tôi hậu thư, trong đó nói rằng nếu không ngừng kháng cự thì quân Đức sé hủy diệt Rotterdam. Scharroo gọi về Tổng hành dinh và nhận được chỉ thị của tướng Henri Winkelman là phải trả lại thư cho viên chỉ huy Đức cùng câu trả lời rằng tối hậu thư phải chính thức hợp lệ, có ghi rõ tên và cập bậc của viên sĩ quan chỉ huy mới được người Hà Lan tiếp nhận là hợp pháp.

Đại tá Scharroo đã phái sĩ quan phụ tá của mình là, Đại úy J. D. Backer, đến gặp quân Đức để chuyển câu trả lời. Thế nhưng lúc này Göring đã ra lệnh cho không đoàn Kampfgeschwader 54 với 90 máy bay ném bom Heinkel He 111 cất cánh từ các căn cứ ở gần Bremen. Một trong các chỉ huy phi đội, đại tá Walter Lackner đã dẫn 2 phần 3 lực lượng của mình trên đường đến mục tiêu từ phía đông bắc. 27 máy bay ném bom khác do trung tá Friedrich Höhne chỉ huy đã tiếp cận Rotterdam từ phía nam. Thời gian dự kiến tới được mục tiêu là lúc 13h20 giờ HÀ Lan.

Cuộc oanh tạc

Nguười Đức đã chấp nhận câu trả lời từ Scharroo. Tướng Schmidt lệnh cho phiên dịch cấp tốc thảo ra một bức thư mới, gia hạn hơn bức đầu, để cho người Hà Lan đến 16h20 phải thực hiện. Ông ta đã ký tên và ghi rõ cấp bậc của mình dưới bức tối hậu thư mới này. Khi đại úy Backer đang được trung tá von Choltitz hộ tống trở lại cầu, thì các máy bay ném bom Đức đã xuất hiện từ phía nam. Tướng Schmidt, cùng với 2 tướng von Hubicki và Student, đã nhìn thấy các máy bay và kêu lên: "Chúa ơi, đây là sẽ là một thảm họa!"

Các binh lính Đức chiến đấu trên đảo Noordereiland, hầu hết đều không hay biết gì về những sự kiện đang diễn ra giữa cấp chỉ huy hai bên. Họ lo sợ sẽ bị chính máy bay ném bom của quân mình tấn công. Von Choltitz đã ra lệnh bắn pháo sáng đỏ báo hiệu, nhưng khi 3 chiếc máy bay đầu tiên đã thả bom thì pháo sáng đã bị khói che khuất. 24 máy bay tiếp theo thuộc đội bay phía nam đã đóng khoang chứa bom và quay về phía tây.

Đội bay lớn hơn đến từ hướng đông bắc gồm 60 máy bay ném bom do Lackner chỉ huy. Do khói dày đặc, đội bay được lệnh bay thấp hơn so với phương án bay và như vậy góc nhìn so với đảo Noordereiland ở phía nam bị giảm đáng kể. Vậy là cho dù được nhìn thấy thì pháo sáng cũng không thể được phát hiện kịp trước khi bom được thả. Toàn bộ đội hình bay đã thả bom xuống trung tâm Rotterdam. Một trận mưa bom 250 và 50 kg đã rơi khắp thành phố không được bảo vệ.

Có khoảng 800–900 người chết, trên 80.000 người mất nhà cửa và hơn 25.000 tòa nhà bị phá hủy.

Hà Lan đầu hàng
Hệ thống phòng thủ của Hà Lan hầu như không bị ảnh hưởng bởi cuộc oanh tạc và căn bản vẫn còn nguyên vẹn. Nhưng những đám cháy đã bắt đầu đe dọa đến một số vị trí của họ. Quân lính bắt đầu rút lui. Trong khi đó Đại tá Scharroo — bị cô lập hoàn toàn với Hague do tất cả các tuyến liên lạc đã bị phá hủy — phải quyết định số phận của tuyến phòng thủ tại Rotterdam. Viên thị trưởng và ủy viên hội đồng thành phố đã nhất quyết cho rằng thành phố cần phải đầu hàng. Scharroo đã đuổi họ đi. Ông nhận ra rằng quyết định của ông không chỉ định đoạt vận mệnh của Rotterdam, mà có thể của cả đất nước nữa. Sau một thời gian ngắn cân nhắc, Scharroo đã quyết định đầu hàng, và được đại diện trực tiếp của tướng Winkelman, trung tá Wilson, chấp thuận. Wilson sau đó đã truyền đạt lại quyết định của Scharroo, mà ông ta đã đồng ý thay mặt Tổng tư lệnh, đến tướng Winkelman chiều hôm đó, và được Winkelman tán thành.

Đích thân Scharroo cùng viên trợ lý và một viên thượng sĩ đã đến cầu và tuyên bố thành phố đầu hàng. Ông đã gặp tướng Schmidt tại cầu và bày tỏ sự bất bình về việc một sĩ quan cao cấp Đức lại vi phạm lời hứa. Tướng Schmidt, bản thân cũng bị bất ngờ trước hành động của không quân Đức, không thể làm gì khác hơn là trả lời: "Herr Oberst, ich verstehe wann Sie bitter sind" ('Đại tá, tôi hoàn toàn hiểu sự gay gắt của ngài').

Vào khoảng 18h00, những toán lính Đức đầu tiên đã bắt đầu tiến qua thành phố đang bốc cháy. Quân Hà Lan tại Rotterdam không còn chống cự thêm nữa. Họ đã hạ vũ khí theo mệnh lệnh của sĩ quan chỉ huy. Đến tối, quân Đức đã tới làng Overschie, và đụng độ một trận chớp nhoáng với một đơn vị địa phương của Hà Lan không biết có lệnh ngừng bắn, và mất thêm 1 lính SS.

Kết quả
Trong khi đó một cuộc họp diễn ra giữa đại úy Backer (đại diện chính thức của Tư lệnh Hà Lan Scharroo) và người Đức do tướng Student dẫn đầu. Cuộc họp này là để sắp xếp những chi tiết cuối cùng của việc đầu hàng. Scharroo đã từ chối tham dự. Ông đã rất thật vọng về việc người Đức "vi phạm lời hứa danh dự" và không muốn liên hệ với họ thêm vì bất cứ điều gì.

Trong lúc này 1 tiểu đoàn Hà Lan đang tập hợp lại để đầu hàng, theo lệnh của ủy quyền quân sự Đức. Vì những lý do an ninh mà một lá cờ trắng lớn đã được vẫy trước quân SS cũng đang tiến đến. Bất ngờ tiểu đoàn SS Đức, do nhìn thấy nhiều lính Hà Lan có vũ trang tại quảng trường, nên đã nổ súng. Tướng Student, vừa mới khai mạc cuộc họp, đã chạy ra cửa sổ và trúng một phát đạn vào đầu. Ông ngã xuống, vẫn còn ý thức, nhưng đã bị thương nặng. Một bác sĩ phẫu thuật giỏi người Hà Lan mới cứu sống được ông ta. Ông phục hồi nhưng vẫn phải nằm viện cho đến tháng 1 năm 1941. Lính Đức coi việc vị tướng nổi tiếng của họ bị bắn là do hành động trả thù của bọn phản bội Hà Lan. Toàn bộ sĩ quan và binh lính Hà Lan và có cả thường dân đã bị lính SS phẫn nộ bắt đứng xếp hàng để hành quyết tại chỗ. Súng máy đã được đặt, nhưng tướng von Choltitz, cũng có mặt trong buổi họp, đã ngăn cản hành động này. Một cuộc điều tra được tiến hành, sau đó chứng minh được là Student đã bị một viên đạn lạc Đức bắn trúng.

Chú thích

Liên kết ngoài
Trang web Lịch sử Hà Lan

Trận Hà Lan
Trận đánh trong Thế chiến thứ hai
Trận đánh liên quan tới Đức
Trận đánh liên quan tới Hà Lan
Trận chiến nước Pháp


title: Natalie du Toit

text:
Natalie du Toit (sinh ngày 29 tháng 1 năm 1984 tại Cape Town) là một nữ vận động viên bơi lội người Nam Phi, bị cụt chân trái và từng đoạt tổng cộng 13 huy chương vàng về bơi lội tại Thế vận hội Người khuyết tật. Năm 2008, cùng với Natalia Partyka, cả hai là người khuyết tật nữ đầu tiên trên thế giới đủ điều kiện tham gia một Thế vận hội bình thường và cùng lúc thi đấu ở cả hai Thế vận hội Olympic và Paralympic trong cùng một năm.

Du Toit nổi tiếng sau khi đoạt nhiều huy chương vàng tại Thế vận hội người khuyết tật 2004 và Đại hội thể thao Thịnh vượng chung và trở thành một trong những vận động viên khuyết tật thành công nhất mọi thời đại.

Sự nghiệp bơi lội

Natalie du Toit tham dự các cuộc thi bơi lội quốc tế từ năm 14 tuổi và trở thành một tài năng trẻ của Nam Phi. Vào tháng 2 năm 2001, du Toit phải cắt chân trái đến gần đầu gối sau khi bị xe hơi đụng phải khi đi xe máy trở về trường học sau buổi tập bơi. Tuy nhiên, du Toit đã tập bơi trở lại chỉ sau tai nạn đó 3 tháng.

Tại Đại hội thể thao Thịnh vượng chung 2002 ở Manchester, cô Du Toit đã giành 2 huy chương vàng nội dung 50 m và 100 m bơi tự do (trong đó nội dung 100 m là kỷ lục thế giới). Sau đó du Toit giành Giải thưởng David Dixon cho vận động viên nổi bật tại đại hội.

Tại Thế vận hội Người Khuyết tật Mùa hè 2004, cô đoạt 5 huy chương vàng về bơi lội.

Năm 2004, cô được bầu vào vị trí thứ 48 trong danh sách 100 người Nam Phi vĩ đại nhất của Tập đoàn Truyền thông Nam Phi (SABC).

Ngày 3 tháng 5 năm 2008, Du Toit vượt qua vòng loại Thế vận hội Bắc Kinh 2008 sau khi về thứ 4 nội dung bơi 10 km dành cho các vận động viên bình thường tại Giải vô địch thế giới dưới nước diễn ra tại Sevilla, Tây Ban Nha . Với thành tích này, Du Toit cùng với Natalia Partyka trở thành 2 người đầu tiên tham dự cả hai Thế vận hội cho vận động viên bình thường và khuyết tật trong cùng 1 năm. Cô cũng là người được chọn cầm cờ đại diện cho đoàn thể thao Nam Phi tại cả hai Thế vận hội Mùa hè 2008 và Thế vận hội Người khuyết tật Mùa hè 2008, trở thành vận động viên đầu tiên được chọn cầm cờ trong cả Olympic và Paralympic trong cùng một năm.

Mặc dù không có hy vọng đoạt được huy chương tại một Thế vận hội bình thường, nhưng sự kiện cô là người khuyết tật nữ đầu tiên trên thế giới vượt qua bao người bình thường khác để đủ điều kiện tham gia một thế vận hội  cũng là sự kiện được nhiều báo chí quốc tế chú ý và là niềm hy vọng của những người khuyết tật. Ủy ban Thế vận của quốc gia cô (Cộng hòa Nam Phi) đã dành cho cô danh dự cầm cờ đi đầu đoàn vận động viên quốc gia trong buổi khai mạc Thế vận hội Mùa hè 2008 tại Bắc Kinh . Và trong bộ môn bơi marathon 10 km của nữ ngày 20 tháng 8 tại Bắc Kinh, Natalie du Toit cụt chân trái, đã đến đích thứ 16 sau 2:07.87 chậm hơn người về đầu (là Larisa Ilchenko, người Nga, từng ba lần vô địch thế giới) chỉ 1 phút 22 giây và nhanh hơn 8 vận động viên bình thường có đủ 2 chân khác. Tại Thế vận hội Người Khuyết tật Mùa hè 2008, cô đoạt 5 huy chương vàng về bơi lội.

Ngày 27 tháng 8 năm 2012, chỉ ba ngày trước khi bắt đầu Paralympics mùa hè năm 2012, cô thông báo ý định của mình để chấm dứt sự nghiệp bơi lội sau khi kết thúc sự kiện thể thao này. Cô đoạt 3 huy chương vàng trong lần thi Thế vận hội Người khuyết tật này.

Thành tích
 Xem bảng Thành tích huy chương tại Hộp thông tin.

Tổng cộng, Natalie du Toit đã đoạt 13 huy chương vàng 2 huy chương bạc tại các kỳ Thế vận hội Người khuyết tật 2004, 2008, 2012; 12 huy chương vàng Vô địch thế giới IPC (IPC là Ủy ban Thế vận hội Khuyết tật Quốc tế); 8 huy chương vàng Đại hội thể thao Thịnh vượng chung Anh.

Câu nói

Vinh danh
Trong tháng 8 năm 2002, cô đã được trao giải Western Cape Golden Cross, là vinh dự cao nhất được trao bởi chính phủ của Western Cape. Trong lễ trao giải Western Cape, Thủ tướng Marthinus van Schalkwyk cho biết cô đã "vượt quá vàng và bơi theo cách của mình vào trái tim của không chỉ người dân Nam Phi nhưng mà là của cả thế giới".

Năm 2004, cô được bầu vào vị trí thứ 48 trong danh sách 100 người Nam Phi vĩ đại nhất của Tập đoàn Truyền thông Nam Phi (SABC). Cô đã giành giải thưởng Thành tựu Whang Youn Dai Achievement Award, giải thưởng cao quý nhất của thế giới cho vận động viên khuyết tật, vào năm 2008.

Trong tháng 12 năm 2009, cô đã nhận được Huân chương Ikhamanga Vàng của Nam Phi "cho những thành tựu vượt trội của mình trong bơi lội".

Vào ngày 10 tháng 3 năm 2010, cô được trao giải Laureus World Sports Awards của năm với một người khuyết tật vì đã "phá bỏ các rào cản giữa các môn thể thao giữa người khuyết tật và người không khuyết tật".

Chú thích

Liên kết ngoài
 "Du Toit to make history at Games", BBC, ngày 13 tháng 6 năm 2008

Vận động viên bơi lội Nam Phi
Huy chương vàng Paralympic
Người khuyết chi
Nhân vật còn sống
Người da trắng Nam Phi
Nhân vật thể thao từ Cape Town
Nữ vận động viên khuyết tật
Nữ vận động viên bơi lội


title: Heideck

text:
Heideck là một thị xã thuộc quận Roth, bang Bayern, Đức. Đô thị này tọa lạc ở  Vùng đô thị Nürnberg và đồng thời ở Quận Hồ Franconia.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Official site


title: Eleutherodactylus nortoni

text:
Eleutherodactylus nortoni là một loài ếch trong họ Leptodactylidae.
Loài này có ở Cộng hòa Dominica và Haiti.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới hoặc montanes, và hang. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Hedges, B., Inchaustegui, S. & Powell, R. 2004. Eleutherodactylus nortoni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

nortoni


title: Andrena patella

text:
Andrena patella là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Nurse mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1903


title: Pachybrachis heptapotamicus

text:
Pachybrachis heptapotamicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lopatin miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Pachybrachis


title: Helius fasciventris

text:
Helius fasciventris là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Tabernaemontana thurstonii

text:
Tabernaemontana thurstonii là một loài thực vật thuộc họ Apocynaceae. Đây là loài đặc hữu của Fiji.

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Tabernaemontana thurstonii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Fiji
T
Thực vật đặc hữu Fiji


title: Aesiocopa

text:
Aesiocopa là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Aesiocopa vacivana (Zeller, 1877)

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
tortricidae.com

Sparganothini


title: Samba, Jammu

text:
Samba là một thị xã và là nơi đặt ủy ban khu vực quy hoạch (notified area committee) của quận Jammu thuộc bang Jammu và Kashmir, Ấn Độ.

Địa lý
Samba có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 384 mét (1259 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Samba có dân số 19.961 người. Phái nam chiếm 65% tổng số dân và phái nữ chiếm 35%. Samba có tỷ lệ 78% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 84%, và tỷ lệ cho phái nữ là 68%. Tại Samba, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Jammu và Kashmir


title: Anthophora lydia

text:
Anthophora lydia là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Tkalcu mô tả khoa học năm 1994.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 1994


title: Lisse-en-Champagne

text:
Lisse-en-Champagne  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 126 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Lisseenchampagne


title: American Airlines

text:
American Airlines (AA) là hãng hàng không lớn nhất thế giới về lượng khách-dặm vận chuyển  và quy mô đội tàu bay, và lớn thứ hai thế giới (sau Air France-KLM) về doanh số hoạt động. Là một hãng sở hữu 100% thuộc AMR Corporation, hãng AA có trụ sở ở Fort Worth, Texas, gần Sân bay Quốc tế Dallas-Forth Worth. American Airlines có các chuyến bay theo lịch trình khắp Hoa Kỳ cũng như Canada, Châu Mỹ Latinh, vùng Caribbean, Tây Âu, Nhật Bản, Trung Quốc, và Ấn Độ. American Airlines là một trong những thành viên sáng lập Liên minh Oneworld.

Từ tháng 1 năm 2007, American Airlines phục vụ 157 thành phố với một đội bay 672 chiếc. Hãng này chuyên chở nhiều hành khách giữa Hoa Kỳ và Mỹ Latin (12,1 triệu năm 2004) hơn bất kỳ hãng hàng không nào khác. Hãng này có 5 trung tâm hoạt động chính là: Dallas/Fort Worth (DFW), Miami (MIA), San Juan (SJU), Chicago (ORD), và Saint Louis (STL). Dallas/Fort Worth là trung tâm lớn nhất của hãng, với tỷ lệ AA chiếm 84% số chuyến bay tại sân bay này và đến nhiều điểm khác hơn các trung tâm khác của hãng. Sân bay Quốc tế Los Angeles (LAX) và New York City (JFK) là các sân bay quan trọng và các cửa ngõ quốc tế. Hãng này có cơ sở bảo dưỡng ở Tulsa (TUL), Kansas City (MCI), và Fort Worth Alliance (AFW).

American Airlines hoạt động ở mười sân bay tại Dallas, Charlotte, Chicago, Philadelphia, Miami, Phoenix, Washington DC, Los Angeles, New York-JFK, và New York LaGuardia. Sở bảo đưỡng động cơ chính của hãng tại Sân bay Quốc tế Tulsa ngoài các địa điểm bảo dưỡng nằm ở trung tâm của hãng. Sân bay Quốc tế Dallas / Fort Worth ở Dallas là san bay có lượng khách của hãng lớn nhất với 51,1 triệu hành khách mỗi năm với trung bình 140.000 hành khách mỗi ngày. Các công ty vào năm 2015 sử dụng hơn 113.300 người. [5] Thông qua công ty mẹ của hãng hàng không, American Airlines Team, được niêm yết giao dịch dưới NYSE: AAL có giá trị vốn hóa thị trường trên 42,21 tỉ $ năm 2017.

Ngày 20/7/2011, American Airlines thông báo đặt hàng 460 máy bay phản lực thân hẹp, trong đó có 260 chiếc Airbus A320. Đơn đặt hàng đã phá vỡ thế độc quyền của Boeing với hãng hàng không này và buộc Boeing phải tiến hành các kế hoạch cho chiếc Boeing 737 MAX được tái trang bị động cơ. Hợp đồng với American bao gồm Điều khoản Khách hàng được Ưu ái nhất, điều khoản này yêu cầu Airbus hoàn lại cho American bất kỳ khoản chênh lệch nào giữa giá của American và giá của United Airlines hoặc hãng hàng không khác, nếu thấp hơn.

Thỏa thuận liên danh

 Air Tahiti Nui
 Alaska Airlines
 British Airways
 Cape Air
 Cathay Pacific
 China Southern Airlines
 Fiji Airways
 Finnair
 Gol Transportes Aéreos
 Hawaiian Airlines
 Iberia Airlines
 Japan Airlines
 JetBlue
 Jetstar Airways
 Jetstar Japan
 Korean Air
 Malaysia Airlines
 Qantas
 Qatar Airways
 Royal Air Maroc
 Royal Jordanian
 Seaborne Airlines

Đội bay

Đội bay hiện tại
Tính đến tháng 5/2022:

Mối quan tâm và xung đột

Vi phạm về môi trường
Từ tháng 10/1993 đến tháng 7/1998, American Airlines liên tục bị buộc tội sử dụng nhiên liệu có hàm lượng lưu huỳnh cao trong các phương tiện cơ giới tại 10 sân bay lớn trên khắp đất nước, vi phạm Đạo luật Không khí sạch.

Các vụ việc liên quan đến việc có khói trên máy bay

 Năm 1988, chuyến bay AA132 bay đến Nashville, tiếp viên hàng không thông báo với buồng lái rằng có khói trong cabin. Tổ bay đã phớt lờ cảnh báo, vì trong chuyến bay trước, sự cố bốc khói đã xảy ra do sự cố với bộ nguồn phụ. Tuy nhiên, khói trên chuyến bay AA132 là do vật liệu nguy hiểm được đóng gói không đúng cách. Theo điều tra của NTSB, phi hành đoàn buồng lái kiên quyết từ chối thừa nhận rằng có một mối đe dọa nghiêm trọng đối với máy bay hoặc hành khách, ngay cả sau khi họ được thông báo rằng sàn đang trở nên mềm và hành khách phải được xếp lại. Do đó, máy bay không được sơ tán ngay khi hạ cánh, khiến phi hành đoàn và hành khách phải chịu nguy cơ khói và lửa lâu hơn mức cần thiết.
 Ngày 11 tháng 4 năm 2007, khói độc và khói dầu rò rỉ vào khoang máy bay khi chuyến bay AA843 khi đang đi vào khu vực nhà ga. Một tiếp viên hàng không có mặt trong khoang sau đó đã đệ đơn kiện Boeing, nói rằng cô được chẩn đoán mắc chứng rối loạn nhiễm độc thần kinh do tiếp xúc với khói, khiến cô mất trí nhớ, run và đau đầu dữ dội. Cô quyết định rời công ty vào năm 2011.
 2009, Mike Holland, Phó chủ tịch phụ trách các vấn đề về bức xạ và môi trường tại Hiệp hội Phi công Đồng minh và là một phi công của hãng hàng không Mỹ, cho biết rằng liên đoàn phi công đã bắt đầu cảnh báo các phi công về nguy cơ ô nhiễm không khí, bao gồm cả việc liên lạc với các thành viên phi hành đoàn mà liên đoàn cho rằng đã tiếp xúc. ô nhiễm dựa trên hồ sơ bảo trì và nhật ký thí điểm.
 Tháng 1/2017 xảy ra sự cố trên chuyến bay AA1896 khiến 7 tiếp viên phải nhập viện sau khi phát hiện mùi lạ trong cabin. Chiếc máy bay Airbus A330 liên quan sau đó đã trải qua một cuộc "kiểm tra bảo dưỡng kỹ lưỡng", đã từng bị ba sự kiện có khói trong ba tháng.
 Tháng 8/2018, các tiếp viên của American Airlines đã thảo luận trước trụ sở công ty tại Fort Worth, phàn nàn rằng việc tiếp xúc với những hành khách ốm yếu, đồng phục độc hại, không khí trong khoang độc hại, tiếp xúc với bức xạ và các vấn đề khác đã khiến họ bị ốm.
 Tháng 1/2019, hai phi công và ba tiếp viên trên chuyến bay AA1897 từ Philadelphia đến Fort Lauderdale đã phải nhập viện sau khi phàn nàn về một mùi lạ.

Khiếu nại về vấn đề phân biệt đối xử
Ngày 24 tháng 10 năm 2017, NAACP đã ban hành một tư vấn du lịch cho American Airlines kêu gọi người Mỹ gốc Phi "thận trọng" khi đi hãng hàng không này. NAACP đã đưa ra lời khuyên sau bốn sự cố. Trong một lần tình cờ, một phụ nữ da đen được chuyển từ Hạng Nhất sang huấn luyện viên trong khi người bạn đồng hành da trắng của cô ấy được phép ở lại Hạng Nhất. Trong một sự cố khác, một người đàn ông da đen buộc phải nhường ghế sau khi đối đầu với hai hành khách da trắng ngỗ ngược. Theo NAACP, trong khi họ đã nhận được khiếu nại về các hãng hàng không khác, hầu hết các khiếu nại của họ trong năm trước khi cố vấn của họ là về American Airlines. Vào tháng 7/2018, NAACP đã dỡ bỏ tư vấn du lịch của họ nói rằng người Mỹ đã thực hiện các cải tiến để giảm thiểu phân biệt đối xử và đối xử không an toàn với người Mỹ gốc Phi

Hành khách vi phạm quy tắc phòng chống dịch Covid-19 trên chuyến bay
Ngày 19/1/2022, chuyến bay AA38 chở theo 129 hành khách và 14 thành viên phi hành đoàn từ Miami đến London đã phải quay đầu về Miami sau khoảng 1 giờ cất cánh do một hành khách gây rối và từ chối thực hiện quy định về khẩu trang của liên bang. Cảnh sát chờ sẵn tại sân bay và áp giải một người phụ nữ khoảng 40 tuổi rời máy bay, không có thêm sự cố nào xảy ra sau đó.

Khoang hành khách
Flagship First

Đây là khoang chỉ áp dụng trên máy bay Boeing 777-300ER.Các ghế được xếp theo cấu hình xương cá ngược 1-2-1 có thể ngả thành giường phẳng. Cũng như các cabin cao cấp khác của hãng, Flagship First cung cấp nhiều lựa chọn đồ ăn và thức uống hơn, chỗ ngồi lớn hơn và quyền sử dụng phòng chờ tại một số sân bay nhất định.

Flagship Business

Phục vụ trên các máy bay: Boeing 777-200ER, Boeing 777-300ER, Boeing 787-8, Boeing 787-9. Các ghế có thể ngả thành giường phẳng.

Transcontinental

Khoang này chỉ có trên 17 chiếc Airbus A321 để sử dụng cụ thể cho các đường bay xuyên lục địa giữa NewYork và Los Angeles, NewYork và San Francisco, Boston và Los Angeles. Những chiếc máy bay này cung cấp 2 cabin cao cấp: Flagship First và Flagship Business. Ghế ở cả 2 cabin đều có thể ngả thành giường phẳng.

Hạng nhất chuyến bay trong nước

Ghế có chiều rộng từ 19–21 inch (48–53 cm) và độ cao từ 37–42 inch (94–107 cm). Các lựa chọn ăn uống bao gồm đồ uống và rượu trên tất cả các chuyến bay, đồ ăn nhẹ miễn phí trên các chuyến bay trên 900 miles (1,400 km), các bữa ăn nóng có chuyến bay trên 2,200 miles (3,500 km)

Phổ thông đặc biệt

Phục vụ trên tất cả máy bay thân rộng. Khoang được lần đầu giới thiệu vào cuối năm 2016 trên máy bay Boeing 787-9 sau đó khai thác trên các máy bay thân rộng khác. Độ rộng ghế lớn hơn ghế Main Cabin và cung cấp nhiều tiện nghi hơn: Khách hạng phổ thông đặc biệt được miễn phí hai hành lý ký gửi, ưu tiên lên máy bay và dịch vụ ăn uống nâng cao bao gồm rượu miễn phí. Sản phẩm này đã đưa American Airlines trở thành hãng hàng không đầu tiên của Hoa Kỳ khai thác 4 khoang hành khách trên cùng 1 máy bay.

Main Cabin Extra

Phục vụ trên tất cả máy bay thân hẹp. Ghế có khoảng cách lớn hơn mức có sẵn trong khoang Main Cabin, cùng với đồ uống có cồn miễn phí. Hiện hãng vẫn giữ lại Main Cabin Extra sau khi khoang Phổ thông Đặc biệt đi vào hoạt động vào cuối năm 2016.

Phổ thông

Ghế có chiều rộng từ 17–18,5 inch (43–47 cm) và độ cao từ 30–32 inch (76–81 cm). Hãng đang giới thiệu tiện ích tăng khoảng cách duỗi chân với tên gọi "More Room Through Coach", còn được gọi là "MRTC", bắt đầu từ tháng 2/2000. Tuy nhiên do tính hình tài chính gặp lỗ nên hãng đã dừng giới thiệu này vào năm 2004.

Trên một số tuyến bay, hãng cũng cung cấp ghế Basic Economy, loại vé thấp nhất trong khaong phổ thông. Basic Economy nằm trong khoang phổ thông nhưng đi kèm với các hạn chế bao gồm việc chờ đợi cho đến khi đăng ký để được chỉ định chỗ ngồi, không được nâng cấp hoặc hoàn lại tiền và lên máy bay ở nhóm cuối cùng. Ban đầu hành khách hạng Basic Economy chỉ có thể mang theo một vật dụng cá nhân, nhưng sau đó hãng đã sửa đổi chính sách hạng Basic Econimy để cho phép mang theo hành lý xách tay

Tham khảo

Oneworld
Hãng hàng không Hoa Kỳ
Nhãn hiệu Mỹ


title: Longitarsus hittita

text:
Longitarsus hittita là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Biondi miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Longitarsus


title: Melecta canariensis

text:
Melecta canariensis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Lieftinck mô tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Melecta
Động vật được mô tả năm 1958


title: Megalognatha longicollis

text:
Megalognatha longicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Megalognatha


title: Cá bảy màu

text:
Cá bảy màu (danh pháp hai phần: Poecilia reticulata) là một trong những loại cá cảnh nước ngọt phổ biến nhất thế giới. Nó là một thành viên nhỏ của họ Cá khổng tước (Poeciliidae) (con cái dài 2,5–4 cm, con đực dài 2–3 cm) và giống như các thành viên khác của họ cá này, chúng là dạng cá đẻ trứng thai.

Tên gọi
Có 2 loài được gọi là cá bảy màu:
 Cá bảy màu thường, nội, có thân và vây đuôi nhỏ có tên là cá bảy màu Endler, cá công, cá mây chiều
 Cá bảy màu thân và vây đuôi to, ngoại nhập, còn được gọi là cá hồ lan, cá hà lan, cá hòa lan.
Tuy có cùng dòng giống nhưng thật ra mỗi loài có mỗi yếu tố về hình dáng khác nhau:

Nguồn gốc

Cá có nguồn gốc từ Jamaica, sống trong những vũng vịnh cạn, eo biển, mương rãnh và dọc theo bờ biển. Năm 1866, Robert John Lechmere Guppy sống ở đảo Trinidad thuộc British West Indies gửi một vài con cá này đến bảo tàng Anh để nhận dạng. Albert C. L. G. Gunther của bảo tàng này đặt tên khoa học cho nó là Girardinus guppii để ghi công Guppy vào cuối năm đó. Đến năm 1913, đặt tên lại là Lebistes reticulatus, tên khoa học chính thức lúc bấy giờ. Tuy nhiên, loài cá này đã được Wilhelm Peters mô tả trước đó vào năm 1859 trong số sinh vật ông thu thập được từ Nam Mỹ. Mặc dù Girardinus guppii hiện nay được coi là từ đồng nghĩa của Poecilia reticulata, nhưng tên gọi "guppy" vẫn được sử dụng.
Theo thời gian cá bảy màu đã được đặt nhiều tên gọi khoa học khác, nhưng hiện tại Poecilia reticulata là danh pháp được coi là hợp lệ.

Phân bố
Cá bảy màu là cá bản địa của Trinidad và một số khu vực thuộc Nam Mỹ, đặc biệt là Antigua và Barbuda, Barbados, Brasil, Guyana, Netherlands Antilles, Trinidad và Tobago, quần đảo Virgin và Venezuela.

Tuy nhiên, cá bảy màu đã được đưa vào nhiều quốc gia khác nhau tại mọi châu lục, ngoại trừ châu Nam Cực. Đôi khi điều này diễn ra một cách ngẫu nhiên, nhưng chủ yếu thường là trong vai trò của sinh vật kiểm soát muỗi, với hy vọng rằng cá bảy màu sẽ ăn các loại ấu trùng muỗi và làm giảm sự lan truyền của bệnh sốt rét. Trong nhiều trường hợp, những con cá bảy màu này lại trở thành loài xâm hại có ảnh hưởng tiêu cực tới quần xã cá bản địa.

Sinh thái và hành vi
Đây là giống cá dễ nuôi, sinh sản nhanh, đa dạng và phong phú nhất trong số các loài cá cảnh (về màu sắc). Cá bảy màu nhập ngoại vào Việt Nam có hai loại chính: bảy màu đuôi rắn và bảy màu thân xanh đen, đuôi màu xanh biếc, đỏ điểm vạch trắng. Ở các nước khác có cá bảy màu toàn thân đen tuyền đã có tại Việt Nam (full black).

Có một sự đa dạng lớn về màu sắc giữa các quần thể, nhiều quần thể với màu sắc rất khác biệt nhau. Một biện pháp tự bảo vệ trong khi các quần thể với môi trường sống ít kẻ thù thì lại sặc sỡ hơn. Các nghiên cứu gần đây cho thấy những con đực màu sặc sỡ được ưa thích hơn trong quá trình chọn lọc giới tính (nguyên lý handicap) trong khi chọn lọc tự nhiên thông qua lối sống ăn thịt lại ưa chuộng các sắc thái dịu. Kết quả là, các kiểu hình thống lĩnh được ghi nhận trong phạm vi các cộng đồng cô lập về mặt sinh sản là chức năng của tầm quan trọng tương đối mà mỗi yếu tố có trong môi trường cụ thể.

Đôi khi những con đực có thể đối xử với nhau một cách hung hãn, tham gia vào những cuộc chọi đứt vây hay các hành vi ức hiếp khác. Cá bảy màu sống trong một mạng lưới xã hội phức tạp, chúng lựa chọn đối tác và ghi nhớ các đối tác này.

Cá bảy màu là loài cá được các nhà sinh học tiến hóa chọn lựa do lối sống ăn thịt của chúng thông thường hay biến đổi ngay cả khi chỉ trong một khu vực nhỏ. Cả các công trình nghiên cứu trong quá khứ lẫn các nghiên cứu gần đây về cá bảy màu được khái quát hóa trong Evolutionary Ecology: the Trinidadian Guppy  của Anne Magurran.

Sinh sản

Cá bảy màu đẻ nhiều. Thời kỳ mang thai của chúng là 22-30 ngày, trung bình khoảng 28 ngày. Sau khi cá cái được thụ tinh thì một vùng sẫm màu gần hậu môn, gọi là đốm thai, sẽ lớn dần lên và sẫm màu đi.

Cá bảy màu ưa thích nước có nhiệt độ khoảng 28 °C (82 °F) để sinh sản. Cá bảy màu cái sẽ sinh ra từ 2 đến 200 cá con, thông thường trong khoảng 5-30 con. Cá con vừa sinh đã có đầy đủ khả năng bơi, ăn, và tránh nguy hiểm. Chỉ vài giờ sau khi sinh đẻ xong, cá cái lại sẵn sàng cho việc thụ thai. Cá bảy màu có khả năng lưu trữ tinh trùng, nên sau chỉ một lần cặp đôi với cá đực, cá cái có thể sinh nhiều lần. Nếu không nuôi riêng hoặc không có lưới ngăn, cá trưởng thành sẽ ăn cá con.

Cá con cần khoảng một hoặc hai tháng để trưởng thành. Trong bể cá, thức ăn cho cá bảy màu con thường là thức ăn nghiền và ép thành dạng vảy (flake), ấu trùng artemia, hoặc thức ăn của cá trưởng thành. Ngoài ra, cá con còn ăn tảo bám trong bể.

Người ta đã lai thành công cá bảy màu với một số loài khác thuộc chi Poecilia (poecilia latipinna/velifera), ví dụ cá bảy màu đực và Poecilia cái. Tuy nhiên, con lai luôn là cá đực và có vẻ vô sinh.

Trong bể cảnh

Cá bảy màu ưa thích bể cảnh nước cứng và có thể trụ vững trong môi trường với độ mặn cao gấp 1,5 lần độ mặn thông thường của nước biển. Cá bảy màu nói chung là ưa chuộng hòa bình, mặc dù hành vi rỉa vây đôi khi thể hiện ở những con đực hoặc nhằm vào những loài cá bơi nhanh khác như các loài cá đuôi kiếm (Xiphophorus hellerii.) và đôi khi nhằm vào những loài cá khác với các vây dễ thấy như cá thần tiên (Pterophyllum spp.). Đặc trưng đáng chú ý nhất của cá bảy màu là xu hướng sinh sản, và chúng có thể cho sinh đẻ trong cả bể cảnh nước ngọt lẫn bể cảnh nước mặn.

Cá bảy màu do những người nuôi cá cảnh tạo ra có sự biến đổi lớn về bề ngoài, như màu sắc hay hình dáng đuôi (đuôi quạt hay đuôi kiếm nhọn đầu). Sự sinh sản chọn lọc đã tạo ra nhóm các nhà thu thập "cá bảy màu lạ lùng", trong khi cá bảy màu "hoang dã" vẫn duy trì được độ phổ biến của chúng như là một trong những loại cá cảnh dễ nuôi.

Những người nuôi cá cảnh có kinh nghiệm gây giống cá bảy màu cho chính mình đều biết rằng cá trưởng thành sẽ có thể ăn thịt các con non và vì thế nên tạo ra khu vực an toàn cho cá bột. Các bể cho sinh đẻ được thiết kế đặc biệt, có thể treo lơ lửng bên trong bể cảnh. Chúng phục vụ cho hai mục đích, thứ nhất là che chở cho cá cái đang mang thai không bị các con đực để ý tới và tấn công, và thứ hai là cung cấp một khu vực riêng biệt cho cá con mới sinh không để chúng bị mẹ ăn thịt. Cần lưu ý không thả cá mẹ vào nơi đẻ quá sớm vì nó có thể bị sẩy thai.

Xem thêm
Poecilia wingei - cá bảy màu Endler
Micropoecilia picta - cá bảy màu đầm lầy

Chú thích

Tham khảo

R
Bảy màu
Bảy màu
R
R
R
G
R
Cá Venezuela