title: Pansori

text:
Ả đào Pansori (, phát âm là p'ansori) là một loại hình âm nhạc diễn xướng bằng âm giai nhạc thính phòng truyền thống rất thịnh hành của Triều Tiên. Đó là một buổi biểu diễn hát ả đào và gõ trống (cũng có khi sử dụng nhạc cụ khác như Đàn tranh kéo bằng vĩ ajaeng, đàn tranh gayageum,...), được thực hiện bởi một ca nương gọi là sorikkun () và một kép trống (nhạc công gõ trống) gọi là gosu (trống được gọi là buk ). Từ "Pansori" được ghép từ "pan" (, có nghĩa là nơi tụ họp của nhiều người) và sori ( nghĩa là âm thanh).

Tổng quan

Là một hình thức hát ả đào phổ biến của Triều Tiên thế kỷ 19, Pansori thường bao gồm các truyện châm biếm hoặc truyện tình. Một truyện hoàn chỉnh, gọi là madang () thường kéo dài cả vài tiếng đồng hồ mới hết. Một ví dụ là "Bài ca nàng Jang Ok Jung" dài đến 8 tiếng biểu diễn không tính thời gian ngừng nghỉ. Một vở madang bao gồm các phiên bản của các aniri (, bài hùng biện) và chang (, bài hát). Hồ sơ đề cử ả đào pansori là di sản văn hóa thế giới với không gian văn hóa pansori trải dài khắp bán đảo Triều Tiên.

Chỉ có 5 trong số 12 madang này còn lại đến ngày nay. Chúng bao gồm: Hưng Phu ca, Người con gái hiếu thảo Trầm Thanh (Trầm Thanh ca), Xuân Hương ca, Xích bích ca (lấy tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa của nhà văn Trung Quốc La Quán Trung làm cốt truyện) và Thủy cung ca.

UNESCO đã công nhận ả đào Pansori là di sản phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và còn là Kiệt tác truyền khẩu và di sản phi vật thể của nhân loại vào ngày 7 tháng 11 năm 2003.

Nguồn gốc lịch sử

Thế kỷ 17
Pansori được cho là có nguồn gốc từ cuối thế kỷ 17 trong triều đại Joseon. Những người biểu diễn pansori sớm nhất rất có thể là pháp sư và người biểu diễn đường phố, và khán giả của họ là những người thuộc tầng lớp thấp hơn. Không rõ pansori trên bán đảo Triều Tiên bắt nguồn từ đâu, nhưng khu vực Honam cuối cùng đã trở thành địa điểm phát triển của nó.

Mở rộng: Thế kỷ 18
Người ta tin rằng ả đào pansori từng là loại ca múa
trong cung đình và được giới quý tộc và trí thức Triều Tiên yêu thích mà chúng ta cũng thường thấy có trong một số bộ phim cổ trang Hàn Quốc. Một bằng chứng ủng hộ niềm tin này là Yu Jin-han, một thành viên của giới thượng lưu yangban, đã ghi lại văn bản của Xuân Hương ca, một bài ả đào pansori nổi tiếng mà ông thấy được biểu diễn ở Honam vào năm 1754, cho thấy giới thượng lưu tham dự các buổi biểu diễn pansori vào thời điểm này.

Thời hoàng kim: Thế kỷ 19

Thời đại hoàng kim của pansori được coi là thế kỷ 19, khi sự phổ biến của thể loại này tăng lên và kỹ thuật âm nhạc của nó trở nên tiên tiến hơn. Trong nửa đầu thế kỷ 19, các ca nương ả đào pansori đã kết hợp các bài hát dân gian vào thể loại này, đồng thời sử dụng các kỹ thuật thanh nhạc và giai điệu nhằm thu hút giới thượng lưu. Pansori hoàn toàn hài hước cũng trở nên ít phổ biến hơn pansori kết hợp các yếu tố hài hước và bi thảm.

Những phát triển chính trong giai đoạn này được thực hiện bởi nhà nghiên cứu ả đào pansori và người bảo trợ Shin Jae-hyo. Ông diễn giải lại và biên soạn các bài hát để phù hợp với thị hiếu của giới thượng lưu và cũng đào tạo những ca nương đáng chú ý đầu tiên, bao gồm Jin Chae-seon, người được coi là nữ bậc thầy đầu tiên của pansori.

Giai đoạn đầu thế kỷ 20
Thời Triều Tiên thuộc Nhật, ả đào pansori phát triển ở các đô thị trong các ca quán bình dân ở Hàn Quốc và là nơi cung cấp rượu và thuốc phiện.

Đầu thế kỷ 20, ả đào pansori đã trải qua một số thay đổi đáng chú ý. Nó được biểu diễn thường xuyên hơn trong nhà và được dàn dựng tương tự như các vở opera phương Tây. Nó đã được ghi lại và bán trên các bản ghi vinyl lần đầu tiên. Số lượng ca nương tăng nhanh, được hỗ trợ bởi các tổ chức của cô đầu Triều Tiên. Và những bài ả đào pansori chứa giai điệu bi thương đã được tăng cường, do ảnh hưởng của sự chiếm đóng của Nhật Bản đối với công chúng và người biểu diễn Hàn Quốc. Trong nỗ lực đàn áp văn hóa Hàn Quốc, chính phủ Nhật Bản thường kiểm duyệt pansori đề cập đến chế độ quân chủ hoặc chủ nghĩa dân tộc Hàn Quốc.

Bảo tồn: cuối thế kỷ 20
Ngoài sự kiểm duyệt của Nhật Bản, sự trỗi dậy của điện ảnh và changgeuk (창극; Hanja:唱劇; Hán Việt: ca huy), và sự hỗn loạn của Chiến tranh Triều Tiên đều góp phần làm giảm mức độ phổ biến của ả đào pansori vào giữa thế kỷ 20. Để giúp bảo tồn truyền thống của pansori, chính phủ Hàn Quốc tuyên bố đây là tài sản văn hóa phi vật thể vào năm 1964. Ngoài ra, những người biểu diễn pansori bắt đầu được chính thức công nhận là " báu vật quốc gia còn sống ". Điều này góp phần làm hồi sinh mối quan tâm đến thể loại này bắt đầu từ cuối những năm 1960.

Thành phần trình diễn
Trong một buổi trình diễn Pansori, ca nương hay kép hát (là nam) đứng hát với cây quạt xếp trên tay. Chiếc quạt được múa theo cảm xúc của ca nương và dấu hiệu gấp quạt lại là để báo đã đến màn chuyển cảnh. Ca nương (hay kép hát nam) khi hát pansori đều vang, khỏe, đanh, sắc như đổ vàng vào tai người nghe với chất giọng đầy uy quyền ở tone cao. Kép trống gosu giữ nhịp không chỉ bằng tiếng trống mà còn bằng các thanh âm chuimsae () khác. Một âm thanh chuimsae có thể đơn giản là một nguyên âm vô nghĩa nhưng là một từ ngắn diễn tả sự khích lệ người hát, nghĩa là đánh trống sau khi ca nương hát hết câu trước khi xòe quạt chuyển cảnh và biểu lộ chỗ đắc ý bằng tiếng trống. Khán giả cũng được khuyến khích tạo ra các tiếng chuimsae trong suốt buổi biểu diễn tương tự như tiếng kakeegoe trong các buổi diễn cổ nhạc Nhật Bản
hoặc các tiếng la ó "Olé" trong buổi diễn flamenco. Đối với lối hát ả đào pansori có sử dụng đàn tranh gayageum được hát và gảy đàn bởi ca nương, nó gọi là hình thức gayageum byeongchang (가야금 병창).
Pansori từng được so sánh với sức ảnh hưởng của dòng nhạc Blues của Mỹ. Có rất nhiều phong cách hát, ví dụ như phong cách nữ tính sopyonje của miền Tây Nam Triều Tiên (được gợi cảm hứng từ bộ phim Sopyonje ) và phong cách nam tính tongp'yonje .

Thư viện hình ảnh

Các nghệ sĩ Pansori nổi tiếng
 Kim So-hee: Kim So-hee (tiếng Hàn: 김소히); sinh ngày 1 tháng 12 năm 1917 - mất ngày 17 tháng 4 năm 1995) là một ca nương nhạc truyền thống Hàn Quốc được thành lập, được chỉ định chính thức là tài sản văn hóa của con người trong chương trình bảo tồn di sản cho thể loại ả đào pansori. Tên thật của bà là Kim Sun-ok (김순옥). Bà là người chuyên về hát Xuân Hương ca (ả đào kể về Xuân Hương).
 Jin Chae-seon (진채산): là một ca nương ả đào pansori của Hàn Quốc, được coi là nữ chủ nhân đầu tiên của thể loại ả đào phục vụ nam giới, mặc dù bà có thể không phải là người phụ nữ đầu tiên biểu diễn ả đào pansori, vì những người tán tỉnh cô đầu (gisaeng) có thể đã biểu diễn nó trước bà. Bà là một bậc thầy biểu diễn Xuân Hương ca và Người con gái hiếu thảo Sim Cheong.
 Park Rokju: (28/2/1905 - 26/5/1979) ông là kép hát của ả đào pansori dành cho nam giới. Ông bắt đầu học thanh nhạc từ năm 12 tuổi và học pansori từ Park Ki Hong, và khi ông 20 tuổi, ông học Song Man Gap, người được biết đến như một bậc thầy ả đào pansori đầu những năm 1900. Từ năm 1928, ông đã nhập hồ sơ và để lại rất nhiều hồ sơ Pansori. Ông giỏi về pansori, kịch ả đào changgeuk, v.v... Sau khi giải phóng, ông tập trung vào giáo dục và bảo tồn ả đào pansori. Ông được chỉ định là người nắm giữ giải trí Pansori của Heungbo và Choonhyangga, và ông đã để lại nhiều đệ tử như một báu vật quốc gia của Dongpyeon trong tài liệu về pansori, nơi có số lượng lớn Seopyeon.
 Song So-hee: ca nương trẻ sinh năm 1997 của loại hình ả đào minyo và pansori. Cô được gọi là "thần đồng quốc nhạc" khi biểu diễn vào năm 2004. Cô trở nên nổi tiếng sau khi chiến thắng cuộc thi hát quốc gia KBS năm 2008 khi mới 11 tuổi, mang lại cho cô danh tiếng như một thần đồng. Chính phủ Hàn Quốc vinh danh Song với danh hiệu "Người Hàn Quốc xuất sắc nhất năm", năm 2010

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Korean Pansori Society
 Ca nương Song So Hee và mối duyên với nhạc dân tộc Hàn Quốc

Âm nhạc Triều Tiên
Phong cách âm nhạc Triều Tiên
Nhạc truyền thống Triều Tiên
Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại
Thể loại âm nhạc Hàn Quốc


title: Mitra latruncularia

text:
Mitra latruncularia là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitra


title: 21527 Horton

text:
21527 Horton (1998 MV27) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 6 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21527 Horton

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Discyphus

text:
Discyphus là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Cranichideae
Thực vật Trinidad và Tobago


title: Aroche

text:
Aroche là một thị trấn và đô thị ở tỉnh Huelva, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2005, đô thị này có dân số 3.319 người.

Dân số

Nguồn: INE (Tây Ban Nha)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Aroche - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía

Đô thị ở Huelva


title: Victory Tour

text:
Victory Tour là chuyến lưu diễn cuối cùng của nhóm The Jacksons tại Hoa Kỳ và Canada năm 1984. Bắt đầu từ ngày 6 tháng 7 tại Kansas City và kết thúc vào ngày 9 tháng 12 tại Los Angeles, chuyến lưu diễn gồm 55 buổi hòa nhạc với xấp xỉ 2 triệu người hâm mộ. Nó được đặt tên theo album mới của Jacksons Victory mặc dù không bài nào trong số chúng có mặt trong danh sách trình diễn. Marlon xác nhận đó là vì Michael không muốn luyện tập hoặc thực hiện tour diễn với họ. Trên thực tế, ông đã miễn cưỡng tham gia với anh em của mình, những người cần thu nhập trong khi ông lại không, và những căng thẳng giữa Michael với các thành viên tăng đến mức ông thông báo rằng đây sẽ là lần cuối cùng họ cùng nhau biểu diễn, kết thúc kế hoạch biểu diễn ở châu Âu.

The Jacksons đã thực hiện tour diễn cùng với nhà quảng bá Don King. Michael đã dành tặng lợi nhuận của mình cho một số tổ chức từ thiện như ông đã tuyên bố trước đó. Nhưng mối hận thù giữa Michael và các anh em của mình đã có một ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài trong đại gia đình Jackson, khiến ông dần xa lánh họ trong suốt quãng đời còn lại. Victory Tour cũng là một thảm họa tài chính cho nhà quảng bá Chuck Sullivan, người cùng với cha của mình là Billy đã buộc phải bán đội bóng New England Patriots mà họ sở hữu, cùng với Sân vận động Foxboro, sân nhà của đội, như là kết quả cho sự mất mát ông phát sinh. Đa số các bài hát trong show là những bài hát trích từ 2 album của Michael Jackson là Off the Wall và album siêu kinh điển Thriller.

Bố trí

Ngày biểu diễn
Chú ý: Ngày được viết theo kiểu Mỹ (tháng/ngày/năm)
 07/06/1984  Sân vận động Arrowhead - Thành phố Kansas, Missouri - 45.000
 07/07/1984  Sân vận động Arrowhead - Thành phố Kansas, Missouri - 45.000
 07/08/1984  Sân vận động Arrowhead - Thành phố Kansas, Missouri - 45.000
 07/13/1984  Sân vận động Texas - Dallas, Texas - 40.000
 07/14/1984  Sân vận động Texas - Dallas, Texas - 40.000
 07/15/1984  Sân vận động Texas - Dallas, Texas - 40.000
 07/21/1984  Sân vận động Gator Bowl - Jacksonville, Florida - 45.000
 07/22/1984  Sân vận động Gator Bowl - Jacksonville, Florida - 45.000
 07/23/1984  Sân vận động Gator Bowl - Jacksonville, Florida - 45.000
 07/29/1984  Sân vận động Giants - Thành phố New York/East Rutherford, New Jersey - 44,282
 07/30/1984  Sân vận động Giants - Thành phố New York/East Rutherford, New Jersey - 44,282
 07/31/1984  Sân vận động Giants - Thành phố New York/East Rutherford, New Jersey - 44,282
 08/04/1984  Madison Square Garden - Thành phố New York, New York - 19.000
 08/05/1984  Madison Square Garden - Thành phố New York, New York - 19.000
 08/07/1984  Sân vận động Neyland - Knoxville, Tennessee - 48,783
 08/08/1984  Sân vận động Neyland - Knoxville, Tennessee - 48,783
 08/09/1984  Sân vận động Neyland - Knoxville, Tennessee - 48,783
 08/17/1984  Pontiac Silverdome - Detroit, Michigan - 47,900
 08/18/1984  Pontiac Silverdome - Detroit, Michigan - 47,900
 08/19/1984  Pontiac Silverdome - Detroit, Michigan - 47,900
 08/25/1984  Sân vận động Rich - Buffalo, New York - 47.000
 08/26/1984  Sân vận động Rich - Buffalo, New York - 47.000
 09/01/1984  Sân vận động JFK - Philadelphia, Pennsylvania - 60.000
 09/02/1984  Sân vận động JFK - Philadelphia, Pennsylvania - 60.000
 09/07/1984  Sân vận động Mile High - Denver, Colorado - 54.000
 09/08/1984  Sân vận động Mile High - Denver, Colorado - 51.000
 09/17/1984  Sân vận động Olympic - Montréal, Québec - 58,270
 09/18/1984  Sân vận động Olympic - Montréal, Québec - 58,270
 09/21/1984  Sân vận động RFK - Washington D.C. - 45.000
 09/22/1984  Sân vận động RFK - Washington D.C. - 45.000
 09/28/1984  Sân vận động JFK - Philadelphia, Pennsylvania - 60.000
 09/29/1984  Sân vận động JFK - Philadelphia, Pennsylvania - 60.000
 10/05/1984  Canadian National Exhibition Stadium - Toronto, Ontario - 55.000
 10/06/1984  Canadian National Exhibition Stadium - Toronto, Ontario - 55.000
 10/07/1984  Canadian National Exhibition Stadium - Toronto, Ontario - 55.000
 10/12/1984  Comiskey Park - Chicago, Illinois - 40.000
 10/13/1984  Comiskey Park - Chicago, Illinois - 40.000
 10/14/1984  Comiskey Park - Chicago, Illinois - 40.000
 10/19/1984  Sân vận động Municipal - Cleveland, Ohio - 50.000
 10/20/1984  Sân vận động Municipal - Cleveland, Ohio - 44.000
 10/29/1984  Sân vận động Fulton County - Atlanta, Georgia - 31.000
 10/30/1984  Sân vận động Fulton County - Atlanta, Georgia - 30.000
 11/02/1984  Orange Bowl - Miami, Florida - 68.000
 11/03/1984  Orange Bowl - Miami, Florida - 66.000
 11/09/1984  Astrodome - Houston, Texas - 40.000
 11/10/1984  Astrodome - Houston, Texas - 40.000
 11/16/1984  BC Place - Vancouver, British Columbia - 42.000
 11/17/1984  BC Place - Vancouver, British Columbia - 42.000
 11/18/1984  BC Place - Vancouver, British Columbia - 42.000
 11/30/1984  Sân vận động Dodger - Los Angeles, California - 60.000
 12/01/1984  Sân vận động Dodger - Los Angeles, California - 60.000
 12/02/1984  Sân vận động Dodger - Los Angeles, California - 60.000
 12/07/1984  Sân vận động Dodger - Los Angeles, California - 60.000
 12/08/1984  Sân vận động Dodger - Los Angeles, California - 60.000
 12/09/1984  Sân vận động Dodger - Los Angeles, California - 60.000

Tham khảo

The Jackson 5
Chuyến lưu diễn hòa nhạc của Michael Jackson
Chuyến lưu diễn hòa nhạc năm 1984


title: Osenbach

text:
Osenbach là một xã ở tỉnh Haut-Rhin trong vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 5,6 km², dân số năm 1999 là 911 người. Khu vực này có độ cao 380 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: Limbodessus exilis

text:
Limbodessus exilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Watts & Humphreys miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Limbodessus


title: USS Hornet

text:
Tám tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ từng được đặt tên là USS Hornet, theo tên một loài ong bắp cày.

 USS Hornet (1775) là một tàu xà lúp 10 khẩu pháo hoạt động năm 1775, đã phục vụ trong Chiến tranh Cách mạng Hoa Kỳ
 USS Hornet (xà lúp 1805) cũng là một tàu xà lúp 10 khẩu pháo từng tham gia cuộc Chiến tranh Barbary thứ nhất
 USS Hornet (brigantine 1805) là một tàu xà lúp chiến trận hạ thủy năm 1805 và bị chìm trong một cơn bão năm 1829
 USS Hornet (1813) là một tàu hai buồm 5 khẩu pháo sử dụng như một tàu biệt phái từ năm 1814 đến năm 1820
 USS Hornet (1865), chiếc đầu tiên vận hành bằng hơi nước, là một tàu bọc sắt bánh guồng
 USS Hornet (1898), một tàu buồm cải biến, là một tàu biệt phái trong cuộc Chiến tranh Hoa Kỳ-Tây Ban Nha
 USS Hornet (CV-8) là một tàu sân bay lớp Yorktown, hoạt động năm 1941, bị đánh chìm năm 1942
 USS Hornet (CV-12) là một tàu sân bay lớp Essex, ban đầu mang tên Kearsarge nhưng được đổi tên để tôn vinh chiếc CV-8, hoạt động năm 1943 và hiện là một tàu bảo tàng tại Alameda, California

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoa Kỳ


title: (39591) 1993 LR1

text:
{{DISPLAYTITLE:(39591) 1993 LR1}}

(39591) 1993 LR1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 15 tháng 6 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 39001–40000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Gunungiella dvadachi

text:
Gunungiella dvadachi là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Gunungiella


title: Montfort-sur-Boulzane

text:
Montfort-sur-Boulzane là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Monfortais.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Montfort-sur-Boulzane trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Montfort-sur-Boulzane


title: Rhyacophila pallida

text:
Rhyacophila pallida là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Rhyacophila


title: La Chabanne

text:
La Chabanne là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Allier

Tham khảo

‘‘Dựa trên bài ở Wikipedia tiếng Pháp.’’

Chabanne


title: Andrena urarti

text:
Andrena urarti là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Osytshnjuk mô tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

U
Động vật được mô tả năm 1993


title: Montberthault

text:
Montberthault  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 304 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: Aphelodoris greeni

text:
Aphelodoris greeni là một loài sên biển mang trần thuộc nhánh Doridacea, là động vật thân mềm chân bụng không vỏ sống ở biển trong họ Discodorididae.

Chú thích

Tham khảo

Aphelodoris


title: Estramiac

text:
Estramiac  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 178 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gers


title: Veulettes-sur-Mer

text:
Veulettes-sur-Mer là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Huy hiệu

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Official commune website
Veulettes-sur-Mer on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Bulbophyllum saltatorium

text:
Bulbophyllum saltatorium (tên tiếng Anh là Dancing Bulbophyllum) là một loài phong lan.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

saltatorium]]

S


title: Oberschönegg

text:
Oberschönegg là một đô thị ở huyện Unterallgäu bang Bayern, Đức.

Tham khảo


title: Chloroquine

text:
{{drugbox
| verifiedrevid = 322114069
| IUPAC_name = (±)-''N-(7-chloroquinolin-4-yl)-N,N-diethyl-pentane-1,4-diamine
| image = (±)-Chloroquine Enantiomers Structural Formulae V.1.svg
| InChI = 1/C18H26ClN3/c1-4-22(5-2)12-6-7-14(3)21-17-10-11-20-18-13-15(19)8-9-16(17)18/h8-11,13-14H,4-7,12H2,1-3H3,(H,20,21)
| InChIKey = WHTVZRBIWZFKQO-UHFFFAOYAT
| CAS_number = 54-05-7
| CASNo_Ref =
| ChemSpiderID = 2618
| ATC_prefix = P01
| ATC_suffix = BA01
| PubChem = 2719
| DrugBank = APRD00468
| C = 18 |H = 26 |Cl = 1 |N = 3
| molecular_weight = 319.872 g/mol
| smiles = Clc1cc2nccc(c2cc1)NC(C)CCCN(CC)CC
| bioavailability =
| protein_bound =
| metabolism = Gan
| elimination_half-life = 1-2 tháng
| pregnancy_category =
| legal_status =
| routes_of_administration =
}}Chloroquine''' là một loại thuốc dùng để phòng và điều trị sốt rét ở những khu vực bị sốt rét được biết là nhạy cảm với tác dụng của thuốc. Một số loại sốt rét, các chủng kháng thuốc và các trường hợp phức tạp thường yêu cầu dùng thuốc khác hoặc bổ sung.  Thỉnh thoảng, nó được sử dụng cho bệnh viêm amidan xảy ra bên ngoài ruột, viêm khớp dạng thấp và lupus ban đỏ.  Nó được đưa vào cơ thể bằng cách uống qua miệng.  Nó cũng đang được một nhóm các nhà virus học Trung Quốc tại Viện Hàn lâm Khoa học và Học viện Khoa học Quân y Trung Quốc, trong số những người khác sử dụng thử nghiệm để điều trị COVID-19 vào năm 2020.

Các tác dụng phụ thường gặp bao gồm các vấn đề về cơ, chán ăn, tiêu chảy và phát ban da. Tác dụng phụ nghiêm trọng bao gồm các vấn đề về thị lực, tổn thương cơ, co giật và mất sản xuất tế bào máu.  Nó dường như an toàn để sử dụng trong khi mang thai. Chloroquine là thành viên của nhóm thuốc 4-aminoquinoline.  Nó hoạt động chống lại các dạng sốt rét vô tính bên trong tế bào hồng cầu.

Thuốc chloroquine được Hans Andersag phát hiện vào năm 1934. Nó nằm trong Danh sách các loại thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới, các loại thuốc cần thiết trong hệ thống y tế được coi là an toàn và hiệu quả nhất. Nó có sẵn như là một loại thuốc gốc. Chi phí bán buôn ở các nước đang phát triển là khoảng  0,04. Ở Hoa Kỳ, chi phí khoảng 5,30  mỗi liều.

Lịch sử
Chloroquine (CQ), N'-(7-chloroquinolin-4-yl)-N,N-diethyl-pentane-1,4-diamine được khám phá vào năm 1934 bởi Hans Andersag và các đồng sự tại phòng thí nghiệm Bayer và được đặt tên là "Resochin". Thuốc này bị quên lãng trong một thập kỷ vì bị cho là độc hại đối với cơ thể người. Trong thế chiến II, các cuộc thử nghiệm lâm sàng phát triển thuốc chống sốt rét được bảo trợ bởi chính phủ Hoa Kỳ cho thấy khả năng chữa trị không rõ ràng của Chloroquine chống lại căn bệnh này. Sau đó, thuốc được giới thiệu đưa vào sử dụng trong lâm sàng vào năm 1947 nhằm mục đích phòng ngừa bệnh sốt rét.

Chú thích

Thuốc
RTT


title: Bàn Thạch (định hướng)

text:
Bàn Thạch có thể là tên của:

Thành phố cấp huyện Bàn Thạch, một huyện cấp thị của địa cấp thị Cát Lâm, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc
Xã Bàn Thạch, huyện Giồng Riềng, tỉnh Kiên Giang, Việt Nam

Xem thêm
Sông Bàn Thạch
Thạch Bàn


title: Lambrey

text:
Lambrey là một xã thuộc tỉnh Haute-Saône trong vùng Franche-Comté phía đông nước Pháp. It is also the home of the important plant, the Venus FlyTrap.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Desmopachria volatidisca

text:
Desmopachria volatidisca là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được K.B.Miller miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Desmopachria


title: 7356 Casagrande

text:
7356 Casagrande (1995 SK5) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 7356 Casagrande

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1995


title: Bellona, Campania

text:
Bellona là một đô thị ở tỉnh Caserta trong vùng Campania của Ý, có vị trí cách khoảng 35 km về phía bắc của Napoli và khoảng 14 km về phía tây bắc của Caserta.

Đô thị Bellona có các frazione (đơn vị cấp dưới) Triflisco.

Bellona giáp các đô thị: Camigliano, Capua, Pontelatone, Vitulazio.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Caserta
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: 80 (số)

text:
0(khong)

(tám mươi) là một số tự nhiên ngay sau 79 và ngay trước 81.

Tham khảo

Số chẵn


title: Petershausen

text:
Petershausen là một đô thị ở huyện Dachau bang Bayern nước Đức. Đô thị Petershausen có diện tích 32,82 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 5941 người.

Tham khảo


title: Calophyllum brassii

text:
Calophyllum brassii là một loài thực vật có hoa thuộc họ Clusiaceae.
Loài này có ở Indonesia và Papua New Guinea.

Chú thích

Tham khảo
 Stevens, P.F. 1998. Calophyllum brassii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Thực vật Indonesia
Thực vật Papua New Guinea
B
Thực vật loài thiếu dữ liệu
Thực vật Tây New Guinea


title: Suzannecourt

text:
Suzannecourt là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Haute-Marne

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Haute-Marne


title: Sudoku

text:
, ban đầu có tên gọi là Number Place là một trò chơi câu đố sắp xếp chữ số dựa trên logic theo tổ hợp. Mục tiêu của trò chơi là điền các chữ số vào một lưới 9×9 sao cho mỗi cột, mỗi hàng, và mỗi phần trong số chín lưới con 3×3 cấu tạo nên lưới chính (cũng gọi là "hộp", "khối", hoặc "vùng") đều chứa tất cả các chữ số từ 1 tới 9. Câu đố đã được hoàn thành một phần, người chơi phải giải tiếp bằng việc điền số. Mỗi câu đố được thiết lập tốt có một cách làm duy nhất.

Những bảng trò chơi đã được hoàn chỉnh luôn tạo thành một loại ma trận hình vuông Latinh với một điều kiện hạn chế được bổ sung về nội dung của từng khu vực lưới con. Ví dụ, mỗi số nguyên duy nhất sẽ có thể không xuất hiện hai lần trong cùng một hàng, cột hoặc bất kỳ một trong chín tiểu khu/lưới con 3×3 nào của bảng trò chơi 9x9.

Các tờ báo của Pháp đã mô tả các biến thể của những câu đố này trong thế kỷ 19, và loại câu đố này đã xuất hiện từ năm 1979 trong sách câu đố dưới cái tên Number Place. Tuy nhiên, Sudoku hiện đại chỉ bắt đầu trở thành xu hướng chủ đạo vào năm 1986 bởi công ty phát hành trò chơi câu đố Nikoli, dưới cái tên Sudoku, nghĩa là "con số độc nhất". Trò chơi này xuất hiện lần đầu tiên trên một tờ báo của Hoa Kỳ, sau đó xuất hiện trên tờ The Times (Vương quốc Anh) vào năm 2004, từ những nỗ lực của Wayne Gould, người đã lập ra một chương trình máy tính để có thể nhanh chóng tạo ra những câu đố khác nhau.

Lịch sử

Khởi đầu
Sudoku (Số Độc) là một danh từ tiếng Nhật, có nghĩa là "con số độc nhất". Mặc dù trò chơi đã có ở Mỹ từ trước với tên Number Place, nghĩa là "đặt con số vào vị trí đúng", cái tên Sudoku do Kaji Maki (鍜治 真起) đặt và trở thành tên phổ biến toàn cầu. ở Anh, trong vòng có vài tháng, từ chỗ không mấy người biết đến, nó đã tạo nên một cơn lốc, khiến cho khách đi tàu phải lỡ ga còn học sinh thì quên làm bài tập.

Người mang trò chơi này đến Anh là một vị thẩm phán về hưu từng làm việc ở Hong Kong tên là Wayne Gould. Ông tìm thấy một tạp chí Sudoku trong chuyến nghỉ hè ở Nhật. Mặc dù không biết tiếng Nhật, song ông rất tò mò về trò chơi. Gould mày mò ra cách chơi khi so sánh câu đố với lời giải được in ở cuối quyển tạp chí. Sau đó, ông say mê nó đến mức dùng khả năng lập trình máy tính để viết chương trình và tạo ra vô số các câu đố khác nhau.

"Tôi có hai mục tiêu. Một là làm cho người ta biết nhiều hơn đến trò chơi này. Thật là đáng kinh ngạc khi Sudoku là loại hình giải trí phổ thông ở Nhật đến thế, trong khi những nước trên thế giới hình như không biết gì đến nó. Hai là tôi muốn chứng minh một ông thẩm phán cũng có khả năng lập nên một chương trình phần mềm và kiếm ra tiền từ việc đó."

Mục tiêu đầu tiên mà Gould nhằm tới là tờ báo nổi tiếng Times của Anh, nhưng ông biết việc này không dễ dàng gì: "Nếu bạn gọi điện cho một ai đó ở tờ Times và nói, này tôi có câu đố cho các anh xem, hẳn bạn sẽ nghe từ bên kia những tiếng thở dài não nuột", ông tâm sự. Nhưng tôi chuẩn bị rất kỹ về chuyện trông câu đố sẽ như thế nào trên mặt báo. Vì vậy vị biên tập viên khi nghe tôi phát biểu hiểu ngay tôi muốn nói gì.

Trào lưu
Tờ Times bắt đầu đăng tải trò chơi trên số báo ngày 12/11/2002. Và cuộc chạy đua bắt đầu. Ba ngày sau, tờ Mail tung ra bản Sudoku của riêng mình, và chả bao lâu sau tất cả các nhật báo phát hành trên toàn nước Anh đã kịp ăn theo, ngoại trừ tờ chuyên về tài chính Financial Times. Ai nấy đều khẳng định câu đố của họ mới là hay nhất. Chẳng hạn, tờ Guardian có lần chạy một câu đố Sudoku trên mỗi trang của phần phụ san và tuyên bố họ là tờ báo duy nhất có các câu đố được viết tay trên núi Phú Sĩ.

Sukodu có sẵn trên Internet và có thể download xuống điện thoại di động. Một số tờ báo còn mở các cuộc thi trên toàn quốc, và mốt chơi Sudoku đang lan từ Anh tới Australia, Nam Phi và Mỹ. Một số báo dùng chương trình của Gould, số khác tự tạo ra các câu đố của riêng mình, thuê các công ty hay mua lại chúng từ các nhà xuất bản Nhật.

Nguồn gốc
Tim Preston, giám đốc Puzzler Media - nhà xuất bản các tạp chí và sách câu đố lớn nhất của Anh, cho rằng Sudoku thực ra là phát minh của nhà toán học thế kỷ 18 Leonhard Euler. Là người gốc Basel (Thuỵ Sĩ), nhưng phần lớn cuộc đời mình, ông phục vụ hoàng gia Nga ở Sankt-Peterburg. Euler có thú vui là đưa ra các câu đố. Trong số các trò chơi ông nghĩ ra có Hình vuông Latinh. Đó là sự sắp xếp các con số sao cho chúng không trùng lặp theo chiều ngang lẫn chiều dọc. Euler thông minh đến mức ông có thể thực hiện những phép tính phức tạp và xây dựng các công thức hoàn toàn bằng trí nhớ, sau khi ông đã bị mù.

Trong nhiều năm, chỉ có giới toán học biết đến Hình vuông Latinh. Đến thập kỷ 1970, nhà xuất bản Dell của Mỹ đưa nó vào những tập sách đố, và đặt tên cho nó là Vị trí con số.

Với một cái tên chán ngắt như thế, chả mấy chốc nó đã rơi vào lãng quên, Preston bình luận. Nhưng may mắn là trò chơi được đưa tới Nhật và một nhà xuất bản có tên là Nikoli đổi tên nó thành Sudoku.

Ở Nhật, tất cả các câu đố Sudoku đều được viết tay. Preston cho đó là một điều lạ lùng: Họ có rất nhiều tác giả. Ai mà có câu đố được đăng trên một trong các tạp chí của Nikoli coi đó một vinh dự lớn. Bạn có thể nghĩ rằng một nước công nghệ cao như Nhật phải nghĩ ra những chương trình máy tính để làm những câu đố này... Nhưng họ khẳng định các câu đố viết tay hay hơn nhiều.

Puzzler Media trước đây từng mua các Sudoku của Nikoli và in chúng trong các quyển sách đố, nhưng chỉ đến khi Gould tung nó lên trên mặt báo, Sudoku mới trở thành trào lưu.

Các biến thể

Kích thước
Ngoài khuôn dạng chuẩn có kích thước 9x9 ô, chia làm 3x3 vùng, còn có rất nhiều biến thể khác. Một số biến thể phổ biến như:

 Kích thước 4x4 ô chia làm 2x2 vùng.
 Kích thước 6x6 ô chia làm 2x3 vùng.
 Kích thước 5x5 ô chia vùng theo Pentomino (được phát hành với tên gọi Logi-5).
 Kích thước 7x7 ô chia vùng theo Heptomino.
 Kích thước 8x8 ô chia vùng theo quy tắc (4x2):(4x2). Đây là cách chia thành 4 vùng chính, mỗi vùng 16 ô. Trong mỗi vùng chính lại chia thành 2 vùng 8x8 dựa vào màu nền của từng ô. Tuy theo cách bố trí các ô khác màu này, sẽ phát sinh thêm một biến thể con khác. Cách bố trí đơn giản nhất là các ô khác màu nằm xen kẽ nhau – trông rất giống bàn cờ quốc tế.

Biến thể với kích thước lớn cũng khá phổ biến:

 Kích thước 16x16 ô (Monster SuDoku).
 Kích thước 12x12 ô chia làm 4x3 vùng (Dodeka Sudoku).
 Kích thước 25x25 ô (Giant Sudoku).
 Biến thể có kích thước lớn nhất được phổ biến là 100x100 ô.

Quy mô
Ngoài dạng bình thường ra, còn có Sudoku với quy mô 5 bảng gọi là Samurai Sudoku. Nó gồm 5 bảng, góc của 4 bảng ngoài cũng là một góc của bảng trung tâm. Luật chơi của phiên bản này cũng áp dụng quy tắc chơi Sudoku như bình thường nhưng đòi hỏi phải nhanh nhạy hơn vì sai từ ngoài sẽ sai hết.

Người đạt thành tích giải Sudoku nhanh nhất
Thomas Snyder người Hoa Kỳ đạt thành tích giải Sudoku nhanh nhất năm 2006, trong vòng 2 phút 8 giây. Nhưng năm 2008 em Lucus Yeo, 11 tuổi ở Castle Hill (NSW) Úc qua mặt, giải bài trong vòng 1 phút 38 giây.

Liên kết ngoài
Eurosudoku  - Free Sudoku Project (en)
SuDoku-Puzzles.mobi - Play Daily SuDoku Puzzles | Mobile SuDoku (en)
Sudoku (en)
4th World Sudoku Championship (en, svk)
Sudoku ball Detective (en, fr, nl, de)
Sudoku.zettahost.bg  (en, bg)

Chú thích

Trò chơi logic
Toán học giải trí
Bài toán NP-đủ
Trò chơi chiến thuật trừu tượng
Lý thuyết trò chơi
Trò chơi đố


title: Tenaturris merita

text:
Tenaturris merita là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

mô tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

merita
Động vật được mô tả năm 1843


title: Plegapteryx

text:
Plegapteryx là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ

text:
Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ (United States Department of War), cũng còn gọi là Phòng Chiến tranh (War Office), từng là một bộ cấp nội các của Chính phủ liên bang Hoa Kỳ. Thoạt đầu bộ chịu trách nhiệm đối với sự hoạt động và duy trì Lục quân Hoa Kỳ. Bộ cũng từng chịu trách nhiệm đối với các vấn đề của hải quân cho đến khi Bộ Hải quân Hoa Kỳ được thành lập vào năm 1798, và chịu trách nhiệm đối với không lực có căn cứ trên bộ cho đến khi Bộ Không quân được thành lập vào năm 1947.

Bộ Chiến tranh tồn tại từ năm 1789 cho đến ngày 18 tháng 9 năm 1947 khi nó được đổi tên thành Bộ Lục quân, và trở thành một bộ phận của Tổ chức Quân sự Quốc gia (National Military Establishment) liên hợp, mới thành lập.  Chẳng bao lâu sau đó vào năm 1949, Tổ chức Quân sự Quốc gia được đổi tên lại thành Bộ Quốc phòng trong đó Bộ Lục quân là một bộ phận cho đến ngày nay.

Lịch sử
Bộ trưởng Chiến tranh Hoa Kỳ đầu tiên là Henry Knox.

Trong những năm đầu, từ giữa 1797 và 1800, Bộ Chiến tranh có tổng hành dinh đặt trong một ngôi nhà nằm ở góc Đường số 5 và Đường Chestnut trong thành phố Philadelphia.  Năm 1820, tổng hành dinh của bộ được di chuyển vào trong một tòa nhà tại Washington, D.C. ở góc Đường 17 và Đại lộ Pennsylvania, khu định hướng Tây Bắc, gần Nhà Trắng. Tòa nhà Bộ Chiến tranh được thay bằng một tòa nhà mới xây vào năm 1888. Nó hiện nay là Tòa nhà Cựu Văn phòng Hành chính (Old Executive Office Building), được xây trên cùng vị trí của tòa nhà trước đó.

Vào thập niên 1930, Bộ Chiến tranh bị giảm chỗ văn phòng cho Bộ Ngoại giao, và Nhà Trắng cũng đang cần thêm chỗ cho văn phòng. Vào tháng 8 năm 1939, Bộ trưởng Chiến tranh Harry H. Woodring cùng với Quyền Tham mưu trưởng Lục quân Hoa Kỳ là George C. Marshall dời văn phòng của mình vào Tòa nhà Munitions. Tòa nhà này là một nơi tạm bợ được xây dựng trên Khu dạo chơi Quốc gia (National Mall) trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Vào cuối thập niên 1930, một tòa nhà của Bộ Chiến tranh được xây dựng ở góc Đường 21 và Đường C trong khu Foggy Bottom, nhưng khi hoàn thành nó vẫn không giải quyết được vấn đề chỗ văn phòng của bộ và rồi sau đó được dành cho Bộ Ngoại giao.

Khi nhận nhiệm sớ ngay lúc Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ ở châu Âu, Bộ trưởng Chiến tranh Henry L. Stimson đối diện với tình hình của bộ bị phân tán trong nhiều tòa nhà khắp Washington, D.C. cũng như Maryland và Virginia, và Tòa nhà Munitions cũng bị chật chỗ. Ngày 29 tháng 7 năm 1941, Quốc hội Hoa Kỳ cho phép chi tiêu ngân quỹ để xây tòa nhà mới cho Bộ Chiến tranh tại Arlington, Virginia. Tòa nhà này sẽ có sức chứa toàn bộ các ban ngành của bộ  Khi Lầu Năm Góc được xây dựng hoàn thành vào năm 1943, Bộ trưởng Chiến tranh rời Tòa nhà Munitions và bộ bắt đầu di chuyển vào trong Ngũ Giác Đài.

Tổ chức
Bộ Chiến tranh do Bộ trưởng Chiến tranh lãnh đạo. Bộ trưởng là thành viên trong nội các của Tổng thống Hoa Kỳ.

Đạo luật An ninh Quốc gia 1947 nhập Bộ Chiến tranh và Bộ Hải quân thành Tổ chức Quân sự Quốc gia (National Military Establishment) mà sau đó trở thành Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ. Cùng ngày đạo luật được ký, Sắc lệnh hành chính số 9877 giao các chức năng và trách nhiệm quân sự chính yếu, đối với các chức năng của cựu Bộ Chiến tranh mà giờ đây đã được chia thành hai, Bộ Lục quân Hoa Kỳ và Bộ Không quân Hoa Kỳ.

Theo sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các chính phủ đã đi đến kết luận rằng việc sử dụng từ "chiến tranh", nếu không thừa nhận, là một thái độ hiếu chiến chớ không phải là một sự sẵn sàng chiến đấu. Vì thế, cuối thập niên 1940 và trong thập niên 1950 nhiều nước trên thế giới đã thay từ "chiến tranh" bằng từ "quốc phòng".

Con dấu của bộ
Thời điểm "MDCCLXXVIII" và dòng chữ "War Office" (Phòng Chiến tranh) là dấu hiệu rõ nét về gốc của con dấu. Thời điểm (1778) cho thấy năm con dấu được sử dụng. Thuật ngữ  "War Office" được sử dụng trong thời cách mạng, và nhiều năm sau đó, có liên quan đến Tổng hành dinh của Lục quân.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Reconstruction of War Department Records from 1784-1800
Summary of American Indian Wars 1832-1918
Official Reports of the War of the Rebellion {US Civil War} 1861-1865 {published 1880-1901}
Summary of Reports of Fifth Military District {Texas} 1866-1870
U.S. War Department, Operations Division Diary, 1941-1946, Dwight D. Eisenhower Presidential Library


title: Quân luật

text:
Quân luật là một loại luật pháp sử dụng trong quân đội mà bất cứ quốc gia nào có lực lượng quân sự bảo vệ đều phải có.

Bộ luật này tương đối đơn giản hơn so với luật dân sự; nhưng nó rất nguyên tắc và khép kín, đòi hỏi con người phải thực thi một cách hết sức cứng nhắc, khung hình phạt rất nặng.

Bộ luật được bảo vệ bởi tòa án binh và xem như một phần của luật pháp quốc gia, nhưng chỉ áp dụng trong lực lượng quân sự.

Mục đích
Các luật này được thiết kế để phục vụ các mục đích:
biện pháp hòng duy trì sự ổn định quân đội
thực hiện nguyên tắc kiểm soát an ninh quân đội
giữ  cho lực lượng nguy hiểm này không xâm phạm lẫn nhau và xâm phạm trật tự xã hội
cách ly khỏi xã hội và bảo đảm tính nghiêm minh trong quân ngũ, răn đe quân nhân theo một đường lối cứng nhắc, khắt khe tạo nên kỷ luật quân đội.

Áp dụng
Quân luật được áp dụng chủ yếu trong quân đội.

Trong tình trạng khẩn cấp, người ta dùng nó như một bộ luật dân sự hòng dập tắt nổi loạn hoặc ổn định nhanh chóng các mâu thuẫn, xung đột gay gắt trong xã hội. Tuy nhiên, do tính chất khắt khe và cứng nhắc, bộ luật này dùng trong xã hội có thể như một con dao hai lưỡi, không những không thể ổn định mà còn gây xung đột, bất mãn trong dân, gây trì trệ kinh tế và khả năng nổi loạn kéo dài.

Ngoài ra, khi tầng lớp quân nhân bất mãn chế độ và tự nổi loạn chống chính phủ, quân luật có thể được áp dụng ngay khi tiến hành đảo chính. Đây là hình thức gây áp lực buộc chính phủ nhanh chóng đầu hàng, đồng thời đe dọa các tầng lớp phản kháng và trói buộc nhân dân theo khuôn khổ mới trong thời loạn, tạo tiền đề dễ dàng hơn cho việc xây dựng và duy trì một chế độ mới sau xung đột.

Tham khảo

Quân đội
Luật pháp

en:Military justice


title: Molophilus hystrix

text:
Molophilus hystrix là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Copelatus tinctor

text:
Copelatus tinctor là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Arad, România

text:
Arad (; ;  Arad) là một thành phố România, ở vùng Crişana, bên sông Mureş. Thành phố là thủ phủ hạt Arad. Đây là thành phố lớn thứ 14 quốc gia này. Thành phố Arad. Romania có dân số 172.824 người (theo điều tra dân số năm 2002), diện tích km2. Thành phố có độ cao 107 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Thành phố của România
Hạt Arad


title: Phrynobatrachus batesii

text:
Phrynobatrachus batesii là một loài ếch trong họ Petropedetidae.
Loài này có ở Cameroon, Gabon, Ghana và Nigeria, có thể có ở Guinea Xích Đạo và Togo.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đầm nước ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Amiet, J.-L., Rödel, M.-O. & Fretey, T. 2004.

Liên kết ngoài
Phrynobatrachus batesii at IUCN
2006 IUCN Red List of Threatened Species

Phrynobatrachus


title: Koellensteinia

text:
Koellensteinia là một chi thực vật có hoa trong họ Orchidaceae. Nó được đặt tên theo nhà thực vật học Áo Kellner v. Koellenstein.

Xem thêm
 Danh sách các chi Phong lan

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
 Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
 Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
 Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan


title: Cliousclat

text:
Cliousclat  là một xã thuộc tỉnh Drôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã Cliousclat nằm ở khu vực có độ cao trung bình 213 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Drôme


title: Mario Puzo

text:
Mario Gianluigi Puzo (15 tháng 10 năm 1920 – 2 tháng 7 năm 1999) là một nhà văn, nhà biên kịch người Mỹ, được biết đến với những tiểu thuyết về Mafia, đặc biệt là Bố già (1969), mà sau này ông đồng chuyển thể thành một bộ phim cùng với Francis Ford Coppola. Ông đã giành được Giải Oscar cho kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất vào giữa những năm 1972 và 1974. Dù là một nhà văn được cưng chiều của Hollywood nhưng ông vẫn luôn cảm thấy thất vọng về kinh đô điện ảnh của Mỹ.

Tiểu sử
Puzo sinh ra trong một gia đình nghèo của người xứ Napoli nhập cư sống ở khu phố Hell's Kitchen của thành phố New York. Nhiều cuốn sách của ông viết nhiều đến khu vực này. Sau khi tốt nghiệp từ City College of New York, ông tham gia Không quân Hoa Kỳ trong Chiến tranh thế giới thứ 2. Do thị lực của ông kém, quân đội đã không để cho ông tham gia những nhiệm vụ chiến đấu, nhưng cho ông làm một nhân viên quan hệ công chúng đóng quân tại Đức. Vào năm 1950, truyện ngắn đầu tiên của ông "The Last Christmas" được xuất bản ở American Vanguard. Sau khi chiến tranh kết thúc, ông viết cuốn sách đầu tiên của mình, The Dark Arena, nó đã được xuất bản vào năm 1955.

Tại thời kỳ trong thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, Puzo làm việc như một nhà văn/biên tập cho nhà xuất bản Martin Goodman của Magazine Management Company. Puzo, cùng với các nhà văn khác như Bruce Jay Friedman, làm việc cho công ty của tạp chí dành cho đàn ông, các bút danh trên báo giấy như Male, True Action, và Swank. Dưới bút danh Mario Cleri, Puzo đã viết về cuộc phiêu lưu trong chiến tranh thế giới thứ hai cho True Action.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Puzo, Bố già, được xuất bản lần đầu vào 1969 sau khi ông được nghe những giai thoại về những tổ chức Mafia trong thời gian ông làm việc với những tờ báo giấy. Sau đó ông nói trong một cuộc phỏng vấn với Larry King rằng động lực chính của ông là để kiếm tiền. Sau đó, ông đã viết hai cuốn sách mà đã nhận được đánh giá rất cao, nhưng tổng số tiền kiếm được không nhiều. Là một nhân viên chính phủ với năm đứa con, ông tìm kiếm để viết một cái gì đó có sức ảnh hưởng đến công chúng. Với việc có sách bán chạy trong tháng trên Danh sách sách bán chạy nhất The New York Times, Mario Puzo đã tìm thấy đối tượng mục tiêu của mình. Cuốn sách sau đó được phát triển thành phim Bố già đạo diễn bởi Francis Ford Coppola. Bộ phim nhận được 11 đề cử Giải Oscar, chiến thắng trong ba giải, bao gồm một giải Oscar cho Puzo cho Giải Oscar cho kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất. Coppola và Puzo sau đó phối hợp với nhau để làm phần tiếp theo cho bộ phim gốc, Bố già phần II và Bố già phần III.

Puzo đã viết bản thảo đầu tiên của kịch bản cho bộ phim thảm họa năm 1974 Earthquake, nhưng ông không thể tiếp tục làm việc đó do cam kết của mình để thực hiện Bố già phần II. Puzo cũng đồng sáng tác với Superman: The Movie của Richard Donner và dự thảo ban đầu cho Superman II. Ông cũng hợp tác trên những câu chuyện cho bộ phim năm 1982 A Time to Die và năm bộ phim 1984 The Cotton Club của Francis Ford Coppola.

Puzo chưa bao giờ được thấy việc xuất bản cuốn sách cuối cùng của mình, Omertà, nhưng bản thảo của nó đã được hoàn tất trước khi ông qua đời, cũng như là bản thảo của The Family. Tuy nhiên, trong một đánh giá ban đầu được công bố trên San Francisco Chronicle, Jules Siegel, người đã làm việc gắn bó với Puzo tại Magazine Management Company, cho rằng Omertà có thể đã được hoàn thành bởi "some talentless hack." Siegel cũng thừa nhận sự cám dỗ để "hợp lý hoá việc tránh những gì có lẽ là phân tích chính xác -- rằng [Puzo] đã viết nó và nó là khủng khiếp."

Puzo đã mất vì suy tim vào 2 tháng 7 năm 1999 tại nhà ông ở Bay Shore, Long Island, New York. Gia đình ông hiện đang sống ở East Islip, New York.

Nhận định về Hollywood
"Điều làm mê hoặc tôi ở Hollywood là người ta bịp bợm một cách hoàn toàn hợp pháp. Những bản hợp đồng hết sức khôn khéo. Những con người cực kỳ hấp dẫn, nhưng họ không có lấy một lời, một ý nghĩ danh dự nào...".

Tác phẩm

Những tiểu thuyết
 Đấu trường u ám (1955)
 Đất khách quê người (1965)
 The Runaway Summer of Davie Shaw (1966)
 Six Graves to Munich (1967), với bút danh Mario Cleri
 Bố già (1969)
 Những kẻ điên rồ phải chết (1978)
 Sicilian khúc ca bi tráng (1984) phần tiếp theo tới Bố già
 Đời Tổng thống K. thứ tư (1991)
 Ông Trùm Quyền Lực Cuối Cùng (1996)
 Luật im lặng (2000) phần tiếp theo tới Bố già
 Gia đình Giáo hoàng (2002) (hoàn thành bởi Carol Gino)

Chuyện về người thật việc thật
 The Godfather Papers and Other Confessions (1972)
 Inside Las Vegas (1977)

Truyện ngắn
 "The Last Christmas" (1950)
 "John 'Red' Marston's Island of Delight" (1964)
 "Big Mike's Wild Young Sister-in-law" (1964)
 "The Six Million Killer Sharks That Terrorize Our Shores" (1966)
 "Trapped Girls in the Riviera's Flesh Casino" (1967)
 "The Unkillable Six" (1967)
 "Girls of Pleasure Penthouse" (1968)
 "Order Lucy For Tonight" (1968)
 "12 Barracks of Wild Blondes" (1968)
 "Charlie Reese's Amazing Escape from a Russian Death Camp" (1969)

Màn ảnh
 Bố già (1972)
 Bố già phần II (1974)
 Earthquake (1974)
 Superman: The Movie (1978)
 Superman II (1980)
 Bố già phần III (1990)
 Christopher Columbus: The Discovery (1992)

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài
FreshAir Interview - Audio interview from Fresh Air. Originally broadcast 25 tháng 7 năm 1996
Mario Puzo at the Internet Movie Database
Mario Puzo biography
The Official Mario Puzo Library
"Saying Goodbye to Mario Puzo" , an affectionate recollection of Mario Puzo written by his friend Jules Siegel on being notified of his death.

Sinh năm 1920
Mất năm 1999
Nam biên kịch Mỹ
Tiểu thuyết gia Mỹ thế kỷ 20
Người Mỹ gốc Ý
Quân nhân Hoa Kỳ trong Thế chiến thứ hai
Phim và người giành giải Oscar cho kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất
Người giành giải Quả cầu vàng cho Kịch bản xuất sắc nhất
Nhà văn Thành phố New York
Nam tiểu thuyết gia Mỹ
Nam nhà văn Mỹ thế kỷ 20


title: Etta James

text:
Etta James (tên khai sinh Jamesetta Hawkins, sinh ngày 25 tháng 1 năm 1938 - mất ngày 20 tháng 1 năm 2012) là một ca sĩ nhạc blues, soul, rhythm and blues (R&B), rock and roll, gospel và jazz người Mỹ. Bà nổi tiếng nhờ bài hát "At Last" và "I'd Rather Go Blind". Bà đã nhận được 6 Giải Grammy, trong đó có 1 Giải Grammy Thành tựu trọn đời và 2 giải Grammy Đại sảnh Danh vọng. Ngoài ra còn được vinh danh ở Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll và Đại lộ Danh vọng Hollywood.

James được ca ngợi là đã xóa bỏ đi ranh giới giữa nhạc blues và rock and roll. Tạp chí danh tiếng Rolling Stone đã xếp Etta ở vị trí #22 trong danh sách 100 ca sĩ vĩ đại nhất. Bà là thần tượng có sức ảnh hưởng lớn đến các ca sĩ hiện giờ như Christina Aguilera, Beyoncé, Amy Winehouse và Adele. Tại đám tang của Etta James, Christina Aguilera đã thể hiện thành công bài hát "At Last" để tiễn đưa bà và nhận được nhiều sự tán thưởng của công chúng và báo giới.

Cuộc đời và sự nghiệp

1938-59: Thời thơ ấu và sự nghiệp ban đầu
Jamesetta Hawkins được sinh ra vào ngày 25 tháng 1 năm 1938 tại Los Angeles, California. Mẹ của bà là Dorothy Hawkins, còn cha của bà đến nay vẫn chưa biết tung tích. Etta đã nghĩ rằng cha của bà là một tay chơi bi da tên là Rudolf "Minnesota Fats" Wanderone và đã gặp nhau một thời gian ngắn năm 1987. Do mẹ của bà hay vắng nhà để quan hệ với những người đàn ông khác, Etta đã có nhiều ông bố bà mẹ nuôi, trong đó gồm cặp "Sarge" và "Mama" Lu. Ngoài ra Etta James cũng nói mẹ của bà là "Quý bà Bí ẩn." Sau đó, James đã gây được sự chú ý của nhà thờ khi James Earle Hines, người dẫn đầu của dàn hợp xướng nhà thờ, huấn luyện giọng cho bà. Lúc này bà đã 5 tuổi. Cha nuôi Sarge đã yêu cầu nhà thờ trả tiền để Etta James hát, nhưng họ đã từ chối. Ở nhà, cha Etta thường xuyên đánh thức bà dậy vào đêm để hát cho ông cùng các bạn nghe trong một ván bài xì phé (poker). Do đó, Etta đã bị chứng thiếu ngủ, và điều này cũng giúp Etta nuôi ước mơ làm ca sĩ.

Năm 1950, mẹ nuôi Mama Lu của Etta James qua đời, và mẹ ruột Dorothy đưa Etta định cư tại San Francisco (Los Angeles). Sau hai năm dời về đây, Etta đã có ý tưởng thành lập một nhóm nhạc nữ với tên Creollettes. Sau đó cô gái Etta 14 tuổi đã gặp gỡ Johnny Otis, và Otis đã dìu dắt nhóm nhạc, đồng thời đặt nghệ danh cho cô gái Jamesetta là Etta James. Các bài hát đầu tiên của Etta cùng với nhóm bao gồm "Dance With Me, Harry" cũng như "Roll with Me, Harry" đều có mặt trên bảng xếp hạng Hot R&B/Hip-Hop Songs, và điều này đã giúp nhóm thực hiện một tour lưu diễn. Bản cover của ca khúc của Etta, "The Wallflower" bởi ca sĩ nhạc pop Georgia Gibbs đã đạt vị trí số một trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 của Mỹ. Năm 1960, Etta quyết định ký kết hợp đồng với hãng Chess Records.

1960-88: Những năm hoạt động với Chess Records
Sau khi ký kết với Chess Records, Etta James đã thu âm những bản thu đầu tiên của mình như "If I Can't Have You" và "Spoonful". Hit đầu tiên của bà, "All I Could Do Was Cry", mang thể loại doo-wop và R&B, là một hit #2 trên Hot R&B/Hip-Hop Songs. Leonard Chess đã gây dựng cho Etta một hình ảnh cổ điển để lấn dần qua các bảng xếp hạng nhạc pop và hỗ trợ bà bằng các nhạc cụ là violin cùng các nhạc cụ có dây khác. Ca khúc ballad có sự hỗ trợ của nhạc cụ có dây đầu tiên của Etta là "My Dearest Darling", là một hit top 5 bảng xếp hạng R&B/Hip-hop của tạp chí Billboard.

Album đầu tay của Etta, mang tên At Last! được phát hành vào năm 1960. Album thu được sự chú ý vì âm nhạc mang tiêu chuẩn jazz (jazz standards) và nhạc blues tới doo-wop và R&B (rhythm & blues). Đầu năm 1961, đĩa đơn "At Last" của Etta, được trích từ album, nhanh chóng trở thành hit #2 trên Hot R&B/Hip-Hop Songs. Tuy không đạt được thành công như mong đợi, chỉ đạt vị trí #47 trên Billboard Hot 100, nhưng "At Last" đã đi sâu vào làng âm nhạc, trở thành ca khúc tiêu biểu của Etta James và là phiên bản cover nổi tiếng nhất của ca khúc. Ngoài ra, album cũng chứa đựng các ca khúc cổ điển của Etta, bao gồm "A Sunday Kind of Love" và "I Just Want to Make Love to You". Sau đó năm 1961, Etta tiếp tục phát hành album phòng thu thứ hai, The Second Time Around, với các hit R&B như "The Fool That I Am" (đạt vị trí #14 trên Hot R&B/Hip-hop Songs) và "Don't Cry Baby" (đạt vị trí #6 cũng trên bảng xếp hạng đó).

Etta James bắt đầu thêm một thể loại mới vào các ấn hành nhạc, đó là thể loại Nhạc Phúc âm với bài hát "Something's Got a Hold on Me" lọt vào tốp 4 bảng xếp hạng Hot R&B/Hip-Hop Songs và đồng thời là hit tốp 40 trên Hot 100. Ca khúc tiếp theo, "Stop the Wedding" cũng được bà cho thêm thể loại Phúc âm vào cùng với R&B đã đạt vị trí #6 trên Hot R&B/Hip-Hop Songs. Năm 1963, Etta tiếp tục phát hành một hit cỡ trung mang tên "Pushover". Sau vài năm với những thành công lẻ tẻ, sự nghiệp của Etta bị gián đoạn vào năm 1965. Sau một thời gian bị cô lập, Etta quay trở lại ngành giải trí thu âm vào năm 1967 với thể loại R&B trong hit "Tell Mama" được đồng sáng tác bởi Clarence Carter và Paul C Saenz, đạt vị trí #10 trên bảng xếp hạng Hot R&B/Hip-Hop Songs và đạt vị trí #23 trên Billboard Hot 100. "Tell Mama" đã trở thành bài hát xếp hạng cao nhất của Etta trên bảng xếp hạng Hot 100, trước đó là bài hát "Pushover" (vị trí #25). Mặt B của ca khúc mang tên "I'd Rather Go Blind" trở thành một bản nhạc kinh điển của dòng nhạc blues và đã được cover lại bởi nhiều nghệ sĩ.

Sau những thành công đó, Etta James trở thành một nghệ sĩ được mời biểu diễn tại nhiều buổi hòa nhạc. Trong những năm 70, sự nghiệp của bà bắt đầu lắng xuống. Mặc dù bà vẫn thực hiện hợp đồng với hãng Chess, song điều này đã bị ngưng lại khi người thành lập nên hãng đĩa, Leonard Chess, qua đời năm 1969. Etta bắt đầu dấn thân vào các thể loại rock và funk vàp phát hành album mang tên mình năm 1973. Album này không hề có một hit lớn nào, song vẫn được đề cử sáu giải Grammy. Bà tiếp tục phát hành hai album nữa mang nhãn hiệu Chess Records vào năm 1978 và được làm khách mời cho chuyến lưu diễn cùng năm của nhóm nhạc huyền thoại The Rolling Stones. Sau đó, Etta rời hãng Chess và trong mười năm từ 1978-1988 và bà đã phải đấu tranh với chứng nghiện ma tuý cũng như rượu.

Sự nghiệp sau này: 1988-2012

Sau những cuộc đấu tranh với chứng nghiện ma túy cũng như rượu, năm 1989 bà ký kết hợp đồng với hãng đĩa Island Records và phát hành một album mang tên The Seven Year Itch. Cũng vào năm này bà thu hình lại một buổi hoà nhạc trực tiếp ở Rạp hát Wiltern tại Los Angeles cùng Joe Walsh và Albert Collins mang tên "Jazzvisions: Jump The Blues Away". Năm 1992, Etta James phát hành tiếp album The Right Time qua hãng đĩa thu âm Elektra Records và vào năm 1993, bà được vinh danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock & Roll. Cùng năm đó bà lại ký kết với hãng Private Music Records với những yếu tố nhạc jazz nhiều hơn trong album Mystery Lady: Songs of Billie Holiday. Album mang lại cho bà một giải Grammy đầu tiên ở hạng mục Trình diễn jazz nữ xuất sắc nhất.

Vào giữa thập kỷ 1990, các nhạc phẩm của Etta bắt đầu đón nhận sự chú ý của công chúng, trong đó phải kể đến "I Just Wanna Make Love to You". Năm 1996, bài hát này lọt vào tốp mười bảng xếp hạng UK Singles Chart tại đất nước Anh do sự chú ý lớn của công chúng tới bài hát. Năm 1999, bài hát cổ điển "At Last" được vinh danh ở Đại sảnh Danh vọng Grammy. Năm 2001, Etta James được vinh danh ở Đại sảnh Danh vọng Blues vì những đóng góp to lớn của bà cho nền âm nhạc blues. Năm 2003, bà tiếp tục được vinh danh một Giải Grammy Huyền thoại (Grammy Lifetime Achievement Award). Album cuối cùng mà bà phát hành thông qua hãng Private House Records, Let's Roll đã dành hai giải Grammy cho sự nghiệp của bà, bao gồm một giải "Album Blues đương đại xuất sắc nhất" và một giải "Album Blues truyền thống xuất sắc nhất". Trong thời gian này, bà được mời biểu diễn ở các đại hội nhạc jazz hàng đầu thế giới. Năm 2008, bà lại tiếp tục được vinh danh ở Đại sảnh Danh vọng Grammy khi bài hát năm 1955 của bà "The Wallflower (Dance with Me Henry)" được vinh danh. Tuy nhiên, vào năm 2009, khi tổng thống Barack Obama đăng quang ngôi Tổng thống Mỹ, vào lễ nhậm chức của ông, ông đã mời rất nhiều ca sĩ đến trình bày các bài hát, trong đó có "At Last". Ca khúc "At Last" - vốn được coi là một biểu tượng cho Etta James - lại không được biểu diễn bởi Etta mà lại được biểu diễn bởi Beyoncé. Sau đó Etta đã nói rằng "không thể chịu đựng được thái độ của Beyoncé cùng Obama" và bà cũng nói rằng "muốn quất mông Beyoncé kinh khủng." Sau khi bị báo chí soi mói, James đã chỉnh lại lời của mình, nói rằng dù sao đi nữa thì bà đã bị tổn thương khi không được mời biểu diễn "At Last", một bài hát tượng trưng của Etta James.

Qua đời: 2012
Etta James phải nhập viện hồi tháng 1 năm 2010 do căn bệnh bởi khuẩn da tụ cầu (Methicillin-resistant Staphylococcus aureus - MRSA) gây nên. Trong thời gian nằm viện, con trai Donto của bà bảo rằng bà bị bệnh Alzheimer năm 2008. Năm 2011, bà bị chẩn đoán bệnh ung thư bạch cầu. Năm 2012, bệnh tình ngày càng nặng hơn và bà đã qua đời ngày 20 tháng Giêng, chỉ năm ngày trước khi bà tròn 74 tuổi. Đám tang của bà đã được tổ chức tại Gardena, California, tám ngày sau khi Etta qua đời. Hai nghệ sĩ là Stevie Wonder cùng Christina Aguilera đã biểu diễn những ca khúc của bà để tưởng nhớ tới bà, trong đó có bài "At Last" do Christina thể hiện. Bà được an táng tại Los Angeles, California.

Đời tư
Etta James đã có hàng loạt sự cố bất hợp pháp trong đầu thập niên 1970 khi bà mắc chứng nghiện heroin. Bà đã liên tục phải đi cai nghiện trong các trại cai, trong đó có ở Trung tâm Điều trị Tarzana, Los Angeles, California. Chồng bà, Artis Mills đã phải chịu trách nhiệm khi cả hai bị giải bắt do sở hữu một lượng heroin, và kết cục là đôi vợ chồng lĩnh án 10 năm tù. Sau đó năm 1981 họ được thả và tiếp tục cuộc sống. Tuy nhiên, Etta James sau đó trong thời gian này lại bị bắt do chứng nghiện ma túy, lạm dụng tiền, làm giả và tàng trữ heroin.

Năm 1974, Etta được đưa tới trại cai nghiện thay vì bị vô tù. Bà đã ở lại Trung tâm Tarzana 17 tháng ở tuổi 36, và đã phải chịu đựng nhiều chuyện khi bắt đầu cai nghiện. Trong cuốn tự truyện, Etta nói rằng thời gian điều trị đã làm thay đổi bà ấy. Sau khi ra trại bà lại tiếp tục dính líu đến ma túy khi có mối quan hệ với một gã đàn ông nghiện ma túy. Ở tuổi thứ 50, tức vào năm 1988, bà lại bị đưa tới Trung tâm Betty Ford ở Palm Springs, California để cai nghiện. Năm 2010, bà lại tiếp tục phải nhập viện do sự lạm dụng thuốc giảm đau.

Chống của Etta James là Artis Mills và bà có hai con, là Donto và Sametto.

Phong cách âm nhạc

Etta James có loại giọng thuộc âm vực contralto (giọng nữ trầm). Phong cách âm nhạc của Etta cũng thay đổi theo thời gian. Trong thập niên 1950, thể loại chủ yếu mà bà biểu diễn là R&B và doo-wop. Sau khi ký kết hợp đồng với hãng Chess Records năm 1960, Etta dấn thân vào thể loại pop truyền thống, với những tiêu chuẩn jazz (jazz standards) và pop (pop standards) trong album At Last!. Giọng của Etta trở nên sâu sắc và thô hơn khi bà chuyển sang thể loại jazz và soul trong những năm tiếp theo.

Etta James trở thành một trong những nghệ sĩ kém nổi bật nhất trong nền âm nhạc Mỹ cho tới thập niên 1990, khi bà có được giải Grammy đầu tiên ở hạng mục Trình diễn jazz nữ xuất sắc nhất và được vinh danh bởi Hội sáng lập nhạc Blues (Blues Foundation) và có được sự chú ý lớn. Trong những năm này, bà được ca ngợi là đã xóa bỏ đi ranh giới giữa blues và rock and roll. Etta đã có tầm ảnh hưởng lớn lên các nghệ sĩ đương thời như Beyoncé, Christina Aguilera, Diana Ross, Janis Joplin, Bonnie Raitt, Shemekia Copeland, Hayley Williams, Rod Stewart, Elkie Brooks, Amy Winehouse, Paloma Faith, Joss Stone, Adele và nhóm nhạc Anh The Rolling Stones. Các ca khúc của bà cũng được cover lại nhiều lần, như "At Last" được cover lại bởi Christina Aguilera, Beyoncé Knowles; "A Sunday Kind of Love" được cover lại bởi Christina, cũng như các bài "Something's Got a Hold on Me" và "The Wallflower (Dance With Me Henry)".

Năm 2009, tạp chí danh tiếng Rolling Stones xếp bà ở vị trí thứ 22 trong danh sách "100 ca sĩ vĩ đại nhất" (100 Greatest Singers), vượt mặt cả "Ông hoàng nhạc Pop" Michael Jackson (xếp hạng thứ 25).

Các giải Grammy

|-
| style="text-align:center;"| || "All I Could Do Was Cry" || Trình diễn R&B xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||"The Fool That I Am" || Trình diễn R&B xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||"Tell Mama"
|rowspan="4" | Trình diễn giọng R&B nữ xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||"Security" ||
|-
| style="text-align:center;"| ||Etta James ||
|-
| style="text-align:center;"| ||"St. Louis Blues" ||
|-
| style="text-align:center;"| ||"Seven Year Itch"
|rowspan="3"| Thu âm Blues đương đại xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||Stickin' to My Guns ||
|-
| style="text-align:center;"| || The Right Time||
|-
| style="text-align:center;"| ||Mystery Lady: Songs of Billie Holiday || Trình diễn jazz xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;" rowspan="2"| ||"At Last"|| Đại sảnh Danh vọng Grammy ||
|-
| Life, Love & the Blues || Album Blues đương đại xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||Heart of a Woman || Trình diễn jazz xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||Matriarch of the Blues ||Album Blues đương đại xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||Etta James || Giải Grammy Huyền thoại||
|-
| style="text-align:center;"| ||Let's Roll ||Album Blues đương đại xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||Let's Roll || Album Blues truyền thống xuất sắc nhất ||
|-
| style="text-align:center;"| ||"The Wallflower"|| Đại sảnh Danh vọng Grammy ||

Danh sách đĩa nhạc

Trong suốt sự nghiệp, Etta James đã phát hành tổng cộng 30 album phòng thu từ năm 1961 đến năm 2011. Trong đó, không có album nào lọt vào tốp-mười Billboard 200. Bà cũng đã phát hành trên 50 đĩa đơn, không có đĩa nào lọt vào tốp-mười Billboard Hot 100. Song bà đã để lại cho đời nhiều tác phẩm nổi bật trong công chúng như "At Last".

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1938
Nữ ca sĩ Mỹ
Ca sĩ nhạc blues
Ca sĩ nhạc soul
Ca sĩ nhạc R&B
Ca sĩ nhạc rock and roll
Ca sĩ nhạc Gospel
Ca sĩ nhạc jazz
Người Mỹ gốc Phi
Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll
Người đoạt giải Grammy
Mất năm 2012
Người đoạt giải Grammy Thành tựu trọn đời
Người Mỹ gốc Thụy Sĩ
Người viết hồi ký Mỹ
Ca sĩ nhạc rock Mỹ
Nghệ sĩ của Elektra Records
Nữ ca sĩ nhạc rock
Nghệ sĩ của Virgin Records
Chết vì bệnh bạch cầu
Nữ ca sĩ Mỹ gốc Phi
Nhạc sĩ Mỹ gốc Phi
Tử vong vì ung thư ở California
Nghệ sĩ của Island Records
Nữ ca sĩ thế kỷ 21
Ca sĩ Mỹ thế kỷ 20
Ca sĩ Mỹ thế kỷ 21
Ca sĩ-người viết bài hát Mỹ
Nhạc sĩ Los Angeles


title: Myrsine fernseei

text:
Myrsine fernseei là một loài thực vật thuộc họ Myrsinaceae. Đây là loài đặc hữu của quần đảo Hawaii. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Myrsine fernseei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Myrsine
Cây Hawaii
Thực vật đặc hữu Hawaii


title: Hydriomena furcata

text:
Hydriomena furcata (tên tiếng Anh: tháng 7 Highflyer) là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được tìm thấy ở miền Cổ bắc và cũng được tìm thấy ở Bắc Mỹ.

Sải cánh dài 23–30 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 5 đến tháng 8. Có một lứa một năm.

Ấu trùng ăn nhiều loài cây rụng lá, bao gồm Salix và Vaccinium myrtillus.

Phụ loài
Hydriomena furcata furcata
Hydriomena furcata fergusoni

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Vlindernet
Lepidoptera of Belgium
UKmoths

Động vật được mô tả năm 1784
Hydriomena
Côn trùng châu Âu


title: Ophryophryne

text:
Ophryophryne là một chi động vật lưỡng cư trong họ Megophryidae, thuộc bộ Anura. Chi này có 5 loài và không bị đe dọa tuyệt chủng.

Mô tả

Phân loại

Chú thích

Tham khảo

Động vật lưỡng cư châu Á


title: Pignataro Maggiore

text:
Pignataro Maggiore là một đô thị ở tỉnh Caserta trong vùng Campania của Ý, có vị trí cách khoảng 40 km về phía bắc của Napoli và khoảng 20 km về phía tây bắc của Caserta. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 6.572 người và diện tích là 31,7 km².

Pignataro Maggiore giáp các đô thị: Calvi Risorta, Francolise, Giano Vetusto, Grazzanise, Pastorano, Sparanise, Vitulazio.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Caserta
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Elimia gibbera

text:
Elimia gibbera là một loài ốc nước ngọt với một nắp trong họ Pleuroceridae. Đây là loài đặc hữu của Hoa Kỳ. Nó đã tuyệt chủng.

Chú thích

Tham khảo
 Bogan, A.E. 2000. Elimia gibbera. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 07 tháng 8 năm 2007.

gibbera


title: Rhyacophila sakyapa

text:
Rhyacophila sakyapa là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Bulbophyllum asperulum

text:
Bulbophyllum asperulum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

A


title: 19806 Domatthews

text:
19806 Domatthews (2000 SX11) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 9 năm 2000 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 19806 Domatthews

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000
Được phát hiện bởi LINEAR
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Eleutherodactylus lividus

text:
Eleutherodactylus lividus là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Lynch, J., Coloma, L.A. & Ron, S. 2004. Eleutherodactylus lividus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

lividus
Động vật lưỡng cư Ecuador


title: ATI Technologies

text:
ATI Technologies Inc. là một hãng sản xuất và thiết kế lớn chuyên về chipset GPU (Graphics Processing Unit) chuyên dùng cho bo mạch chủ, card đồ hoạ và TV. Có thể nói ATI là đối thủ đáng gờm số một của NVIDIA (nhà sản xuất GPU số một thế giới) về việc sản xuất chipset cho card đồ hoạ chuyên dụng cho gaming và tác vụ đồ họa, nổi tiếng với dòng GPU Radeon và công nghệ CrossFire X.

Phần mềm điều khiển GPU ATI được bến đến dưới tên gọi Catalyst Control Center (hay còn gọi là CCC.exe).

Năm 2006, ATI đã được AMD mua lại và sáp nhập. Dòng GPU Radeon hiện nay mang logo của AMD.

ATI Technologies Inc. gia nhập thị trường sản xuất card đồ họa chính thức vào năm 1986, luôn cạnh tranh với NVIDIA về hiệu năng và tính năng, luôn cố gắng vượt lên ở một chức năng nào đó với giá cả rẻ hơn GPU của NVIDIA kể cả khi đã thuộc về AMD.

Năm 2019, sản phẩm mới nhất của hãng là card đồ họa AMD GPU Radeon VII trên tiến trình 7 nm cùng với Kiến trúc NAVI cạnh tranh với kiến trúc Turing của NVIDIA trong việc hỗ trợ ánh sáng theo thời gian thực (Ray Tracing) và trải nghiệm gaming có độ phân giải cao.

Lịch sử
Các sản phẩm ban đầu của ATI Technologies Inc. khá sơ khai. Mãi đến năm 1994 và 1995 thì GPU của hãng mới có khả năng xử lý đồ họa 3D.

Đến năm 2001, GPU của ATI được sản xuất trên tiến trình 150 nm.

Năm 2002 ATI thể hiện đột phá vượt qua NVIDIA với kiến trúc Radeon 9700 Pro, là card đồ họa đầu tiên hỗ trợ directX 9 của Microsoft. Ngay sau khi NVIDIA tung ra Geforce FX 5800 Ultra để cạnh tranh, ATI đã trả đũa bằng card đồ họa Radeon 9800 Pro, qua đó gia tăng khoảng cách hiệu năng với đối thủ mặc dù vẫn giữ mức giá rẻ hơn,

Năm 2006, ATI được AMD mua lại và hợp nhất.

Năm 2010, các card đồ họa của ATI không còn mang tên ATI Radeon nữa mà được dán nhãn AMD với AMD Radeon HD6970 trên tiến trình 28 nm.

GPU Adreno của Qualcomm đến từ bộ phận di động ATI Radeon (Adreno là đảo chữ cái) của AMD. Nhưng AMD đã quyết định không nghiên cứu sản xuất chip di động và sau đó bán bộ phận này.

Xem thêm

 NVIDIA
AMD
Website: https://www.amd.com/

Tham khảo

Tọa độ không có sẵn trên Wikidata


title: Lasioglossum parvulinum

text:
Lasioglossum parvulinum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1939.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1939


title: Argiolaus

text:
Argiolaus là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Họ Bướm xanh


title: Perlo

text:
Perlo là một đô thị tại tỉnh Cuneo trong vùng Piedmont của Italia, vị trí cách khoảng 90 km về phía đông nam của Torino và khoảng 45 km về phía đông của Cuneo. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 121 người và diện tích 11,6 km².

Perlo giáp các đô thị: Bagnasco, Ceva, Massimino, Murialdo, Nucetto và Priero.

Lịch sử thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cuneo
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Micropholis williamii

text:
Micropholis williamii là một loài thực vật thuộc họ Sapotaceae. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Chú thích

Tham khảo
 Pires O'Brien, J. 1998. Micropholis williamii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Brasil
williamii


title: (5659) 1968 OA1

text:
{{DISPLAYTITLE:(5659) 1968 OA1}}

(5659) 1968 OA1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Carlos Torres và S. Cofré ở Đài thiên văn Cerro El Roble vận hành bởi Đại học Chile ngày 18 tháng 7 năm 1968.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 5001–6000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1968
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)

text:
Hòa Hi Đặng Hoàng hậu (chữ Hán: 和熹鄧皇后; 81 - 121), cũng thường gọi Hòa Hi Đặng Thái hậu (和熹鄧太后), Đông Hán Đặng Thái hậu (東漢鄧太后), là Hoàng hậu thứ hai của Hán Hòa Đế Lưu Triệu nhà Đông Hán.

Xuất thân gia tộc họ Đặng ở Tân Dã, Đặng hậu là cháu gái của Đặng Vũ - khai quốc công thần của triều Đông Hán. Và từ đó, Đặng thị vào cung, và trở thành Hoàng hậu. Vào lúc Hán Hòa Đế băng hà, cục diện “Chủ ấu quốc nguy”, Đặng hậu với tư cách Hoàng thái hậu đã thực hiện nhiếp chính triều đình nhà Hán dưới triều Hán Thương Đế và Hán An Đế, được tán dương là người uyên bác và lễ độ. Trong lịch sử Trung Quốc nói chung và Hán triều nói riêng, bà được đánh giá là một chính trị gia cai trị hiệu quả cuối cùng của thời Đông Hán, vì các Hoàng đế và Thái hậu của các triều đại sau đều bị cuốn vào việc tranh giành quyền lực và hưởng lạc, khiến chính quyền nhà Hán suy vong. Dưới thời đại của bà, có cuộc hạn hán lớn kéo dài 10 năm được gọi là "Thủy hoạn Thập niên", cùng sự nổi dậy của thế lực Hung Nô và người Khương từ phương Bắc dữ dội, Đặng Thái hậu thân là nhiếp chính đã giải quyết ổn thỏa, được sử sách tán dương.

Dẫu có thực hiện lâm triều xưng chế kiêng kỵ của Nho giáo, nhưng Đặng Thái hậu cùng Minh Đức Mã hoàng hậu vẫn được đời sau gọi ["Mã Đặng hiền hậu"], là chuẩn mực một Hoàng hậu hiền huệ tài cán, thực sự hiếm thấy. Thời gian xưng chế của bà cũng là cao nhất trong các Thái hậu triều Hán, với tầm 15 năm. Dẫu vậy dù tiếng hiền minh, thế nhưng Đặng Thái hậu cũng vướng vào khúc mắc chuyên quyền, vì nắm giữ đại cục hơn 10 năm vẫn không chịu hoàn chính cho Hán An Đế, lại còn tự chủ trương một việc rất kiêng kỵ là "Phế trưởng lập Ấu", với phương diện chính trị cũng không ít lời phê bình.

Thân thế
Hòa Hi Đặng hoàng hậu, húy Tuy (綏), sinh năm Kiến Sơ thứ 6 (81) thời Hán Chương Đế. Đặng hậu xuất thân trong gia đình quyền thế, chính là dòng họ Đặng ở Tân Dã, quận Nam Dương (nay là Nam Dương, Hà Nam, Trung Quốc), một thế tộc rất lâu đời và hiển hách, có nhiều mối quan hệ với dòng họ Tân Dã Âm thị cùng vùng, gia tộc của Quang Liệt hoàng hậu Âm Lệ Hoa. Tổ phụ là Thái phó Cao Mật hầu Đặng Vũ, công thần khai quốc Đông Hán, từng hướng Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú trình lên “Đồ thiên hạ sách”, vang danh thiên hạ, cũng là người đứng đầu trong Vân Đài nhị thập bát tướng trứ danh của Đông Hán. Phụ thân Đặng Huấn (鄧訓), được phong làm "Hộ Khương giáo úy" (護羌校尉), mẫu thân Âm phu nhân (阴夫人) là cháu gái trong gia tộc của Quang Liệt Âm hoàng hậu. Trong nhà bà có ba người anh trai là Đặng Chất (鄧騭), Đặng Khôi (鄧悝), Đặng Hoằng (鄧弘); 1 người chị Đặng Yến (鄧燕) và người em trai Đặng Dung (鄧容).

Trong gia đình quyền thế, Đặng Tuy được dạy dỗ chu đáo từ nhỏ. Bà tỏ ra hiểu chuyện và rất thông minh. Khi Đặng Tuy khoảng 5 tuổi, Thái phó phu nhân yêu quý cháu gái, đích thân cắt gọn tóc tai cho cháu mình. Thế nhưng phu nhân do tuổi cao nên mắt không được tốt, tay chân không còn nhanh nhẹn, làm trán của Đặng Tuy bị thương, nhưng Đặng Tuy ráng nín nhịn không hé lời tí nào. Người bên cạnh lấy làm lạ, hỏi Đặng Tuy không cảm thấy đau tại sao lại không khóc, bà nói:"Không phải không đau, nhưng bà nội đã vì cháu mà cắt tóc, nếu cháu khóc thì làm bà buồn lắm!".

Khoảng năm 6 tuổi, Đặng Tuy đã học sách sử, năm 12 tuổi đã thuộc Kinh Thi và Luận Ngữ. Khi nghe các anh đọc sách, bà thường đến gần đặt câu hỏi. Thấy thiên hướng con gái thiên về sách vở, ít chú ý đến việc nữ công, Âm phu nhân nói:"Con không học nữ công, đi học sách vở làm gì? Có thể làm Tiến sĩ được sao?". Do đó để tránh bị Âm phu nhân phàn nàn, Đặng Tuy phải lén đọc sách vào buổi tối, người trong nhà gọi là [Chư Sinh; 諸生]. Cha bà Đặng Huấn lấy thế làm lạ, về sau hễ cứ việc to nhỏ trong nhà đều sẽ hỏi qua Đặng Tuy một chút.

Nhập cung Hán

Đắc sủng mà khiêm nhường
Năm Vĩnh Nguyên thứ 7 (95), Đặng Tuy cùng nữ tử các nhà dòng dõi khác được tuyển vào cung. Bà cao 7 thước 2 tấc, dung mạo thập phần mỹ lệ, tả hữu đều vô cùng kinh ngạc khi trông thấy dáng vẻ của bà. Khi Đặng Tuy vào cung, Hán Hòa Đế đang sủng ái Âm Quý nhân là cháu của Âm Thức (陰識) - anh cả của Quang Liệt Âm hoàng hậu, cũng là người có nhan sắc và học vấn. Theo dòng dõi, bản thân Đặng Tuy và Âm thị cũng có quan hệ họ hàng.

Năm Vĩnh Nguyên thứ 8 (96), Hán Hòa Đế lập Âm Quý nhân làm Hoàng hậu. Từ khi được phong, Âm hoàng hậu tỏ ra kiêu căng. Cũng trong đợt đó, vào mùa đông, Đặng Tuy được phong làm Quý nhân, vị trí chỉ dưới Hoàng hậu, năm đó 16 tuổi.

Đặng Tuy từ khi làm Quý nhân rất hiểu chuyện, khiêm túc mục, tiểu tâm cẩn thận, nhất cử nhất động đều có chừng mực. Bà hầu cận Âm Hoàng hậu tròn với bổn phận, nhưng tâm tư vẫn ngày đêm nơm nớp lo sợ, sợ sẽ làm trái ý Hoàng hậu thì hậu hoạn khó lường. Khi Âm hậu có ý trách cứ, Đặng Tuy vẫn không tỏ thái độ thù địch, luôn tuân theo lễ pháp, do đó Hán Hòa Đế và cung nhân dưới quyền đều tôn trọng bà hơn. Có lần bà bị ốm, theo quy định chỉ có các hoạn quan và những người hầu hạ được ra vào chăm sóc, nhưng Hán Hòa Đế ân chuẩn cho gia đình bà vào thăm để bà mau lành bệnh. Tuy nhiên Đặng Tuy lại từ chối đặc ân này rằng: "Trong cung cấm, hành sự cần cẩn trọng, bây giờ thiếp chỉ là tần phi mà Bệ hạ cho người nhà vào thăm, sẽ tổn hại đến Thánh dự, nói Bệ hạ thiên vị thần thiếp, mà thiếp đối với kẻ dưới cũng thêm phần hỏ thẹn. Cả hai bên cùng chịu thương tổn, không nên chút nào!". Hán Hòa Đế lại nói: "Người khác đều cho rằng có thể thường xuyên ra vào cung cấm là vinh dự, mà nàng lại tự lấy đó làm điều sầu khổ, nguyện chịu thiệt thòi chứ không muốn nhận ân vinh, thật hiếm có a!".

Mỗi khi có yến hội, chúng phi tần đều tranh nhau tô son điểm phấn, kim thoa trâm gắng hai quang thải bắt mắt, Thường y lụa hoa tiên minh chiếu sáng ngời ngời, chỉ riêng Đặng Tuy thích dùng áo trắng, không trang điểm, thuần khiết tự nhiên. Nếu có chiếc áo nào hơi giống áo của Âm hậu, bà luôn lập tức thay áo khác. Mỗi khi cùng lúc được diện kiến Hòa Đế với Âm hậu, Đặng Tuy đều không dám ngồi mà luôn đứng thẳng, khi Âm hậu đi rồi thì vẫn cứ như vậy cung kính lạy chào, hoàn toàn xem Âm hậu ngang với Hòa Đế, hết mực tôn sùng. Mỗi khi hầu chuyện Hòa Đế mà có Âm hậu bên cạnh, bà cũng đều cẩn thận lời nói, hỏi đến mới nói, chứ không hề dám tranh tiếng cùng Âm hậu. Hán Hòa Đế biết Đặng Tuy dụng tâm lương khổ, cảm thán mà nói:“Tu tâm dưỡng tính, lại gian nan như vậy sao?". Về sau Âm hậu cùng Hòa Đế bất hòa, mỗi lúc Hòa Đế triệu hạnh thì Đặng Tuy đều thoái thác ân hạnh, đều nói bị bệnh. Khi ấy Hòa Đế lần lượt mất đi các hoàng tử, Đặng Tuy lo lắng hậu tự không nhiều, thường tự chọn người hiền diệu dâng lên cho Hòa Đế, mong muốn hoàng gia khai chi tán diệp.

Hiền huệ được lập Hậu
Năm Vĩnh Nguyên thứ 13 (101), Hán Hòa Đế lâm bệnh, ở trong Chương Đức cung, có ban lệnh: "Không ai được vào nếu không được gọi".

Âm hậu thấy Hòa Đế bệnh nặng, bèn nói với mọi người rằng sau này Hòa Đế chết, mình được đắc chí trả thù Đặng Quý nhân. Có cung nữ thương Đặng Tuy bèn đi báo. Đặng Tuy ca thán: "Ta dụng tâm đối đãi Hoàng hậu, không những không được lòng cảm thương của người, lại bị xem là tội đồ. Ta tuy thân phận đàn bà, nhưng cũng xin như Chu Công thỉnh mệnh giúp bệnh Chu Vũ vương; Việt Cơ tự sát vì Sở Chiêu vương. Như thế, trên có thể báo đáp thiên ân của Hoàng đế, dưới có thể bảo toàn gia tộc họ Đặng tránh họa diệt môn, tránh cho bản thân ta bị biến thành Nhân trư nhục nhã". Ngay sau đó, bà lệnh cho cung nữ thị tỳ chuẩn bị hương án để làm lễ rồi sẽ tự sát. Nhưng người cung nữ Triệu Ngọc nghĩ ra kế hoãn binh, bèn nói dối rằng bệnh của Hoàng đế đã giảm, vì vậy bà bèn thôi tự vẫn. Ngay sau đó 2 ngày, bệnh của Hòa Đế quả nhiên khỏi hẳn.

Năm Vĩnh Nguyên thứ 14 (102), Âm hậu nhân làm Vu cổ mà bị phế truất. Vì việc bị phế, Âm hậu uất ức qua đời. Đặng Tuy khi đó nhiều lần thỉnh cầu Hán Hòa Đế tha thứ cho Hoàng hậu mà không thành, Hán Hòa Đế càng đối với Đặng Tuy thêm thương xót, nhưng Đặng Tuy viện cớ bệnh thập phần nghiêm trọng, thâm cư bế hộ mà cự tuyệt thị tẩm cùng Hòa Đế. Lúc này quản sự thỉnh trọng lập Hoàng hậu, Hán Hòa Đế nói: "Hoàng hậu tôn sư, cùng Hoàng đế vị của Trẫm là một thể, quý trọng ngang nhau, thừa tự tông miếu xã tắc, vì thiên hạ mẫu, không dễ dàng a! Trong hậu cung chỉ có Đặng Tuy phẩm đứng cao nhất, thực xứng là người làm chủ Hậu vị". Mùa đông năm đó, Đặng Tuy được lập làm Hoàng hậu, bà chối từ rất nhiều lần, còn tự thân viết thư nói bản thân đức mỏng hạnh bạc, không dám nhận vị trí Hoàng hậu.

Khi ấy, các quan lại địa phương cống tiến rất nhiều châu báu để mong Hoàng đế để ý tới. Đặng Tuy từ khi nhập chủ Trung cung, chủ trương tiết kiệm, bèn đề nghị bãi bỏ lệnh tiến cống châu báu mà chỉ yêu cầu các quan cống một ít giấy mực. Hành động đó của bà được Hán Hòa Đế khen là tiết kiệm. Khi Hòa Đế tỏ ý muốn phong cho người nhà Đặng hậu giữ chức vụ lớn trong triều, bà từ chối mà chỉ đề nghị phong anh bà là Đặng Chất giữ chức võ quan hạng trung là Dũng sĩ Trung lang tướng.

Lâm triều xưng chế

Thời Hán Thương Đế
Năm Nguyên Hưng nguyên niên (105), Hán Hòa Đế qua đời khi mới 27 tuổi. Việc lựa chọn người kế vị do Đặng hoàng hậu quyết định. Khi mất, Hòa Đế còn hai con trai. Con lớn là Lưu Thắng và con nhỏ là Lưu Long, đều là con của các cung nhân. Nhưng Lưu Thắng lên 8 tuổi bị tật nguyền, Lưu Long thì mới 100 ngày tuổi đang gửi nuôi ở ngoài. Đặng hậu vội sai người đón Lưu Long về lập lên ngôi, tức là Hán Thương Đế. Bà phong cho Lưu Thắng làm Bình Nguyên vương (平原王), còn mình trở thành Hoàng thái hậu, lâm triều tiến hành nhiếp chính.

Khi ấy, các cung nhân của Hán Hòa Đế là phải ra khỏi cung đến lăng viên cung phụng Tiên Đế. Đặng Thái hậu thương tiếc các phi tần là Chu thị cùng Phùng thị, bèn ban chiếu thư viết:

Đặng Thái hậu giữ quyền chấp chính, ra chiếu thư xưng "Trẫm" (朕), được quần thần xưng "Quyền tá trợ thính chính" (權佐助聽政), thực tế nắm quyền hành tối cao của nhà Hán lúc bấy giờ. Để nắm vững quyền hành, bà bắt đầu dùng ngoại thích, phong cho anh là Đặng Chất làm Xa kỵ tướng quân (車騎將軍), kiêm "Nghi đồng Tam tư" (儀同三司), các em trong họ Đặng cũng được phong Liệt hầu; mẹ Đặng Thái hậu là Âm phu nhân được phong tước Tân Dã quân (新野君), thực ấp 10.000 hộ. Đồng thời, Đặng Thái hậu còn trọng dụng các hoạn quan của Hòa Đế là Thái Luân. Bà còn tin dùng Ban Chiêu, một nữ sử gia uyên bác về học thức và đức độ, cũng là em gái của nhà sử học Ban Cố.

Trong thời gian điều hành triều chính, Đặng Thái hậu chú ý đến việc sử dụng tư hình, đặc biệt là khâu thẩm vấn các bản án của người trong cung. Có người được Hòa Đế sủng ái là Cát Thành bị vu oan, vì thế triều đình hạ lệnh Dịch đình ngục khảo vấn, khẩu cung từ bản tường trình minh bạch không lầm. Thế nhưng Đặng Thái hậu cảm thấy Cát Thành được Hòa Đế sủng ái nhưng hằng ngày đều khiêm nhường biết lễ, bèn đích thân tự điều tra kĩ càng, quả nhiên phát hiện Cát Thành bị oan uổng. Trong cung không có ai không thán phục, suy tôn Đặng Thái hậu thánh minh anh triết.

Về phương diện khác, Đặng Thái hậu không tin quỷ thần, nên hay bãi bỏ những tục lệ tế tự không cần thiết mà lại tốn kém. Bà lại chiếu lệnh đặc xá những người phạm tội vĩnh viễn không được xuất sĩ của hai nhà Mã, Đậu và những người bị vu oan bởi các thuật quỷ thần từ thời Kiến Vũ Hán Quang Vũ Đế. Những chức quan cúng tế, cần quá nhiều tiền cũng bị lược bỏ, trừ đi dần dần đã tiết kiệm hơn mấy nghìn vạn lượng. Quận quốc cống nạp vật phẩm, Đặng Thái hậu cũng lệnh đều giảm đi hơn phân nửa. Nô dịch ở Thượng Lâm uyển đều phóng thích, Họa sư cung đình giảm đi hơn 30 người; các nơi Ngự phủ, Thượng phương, Chức thất cẩm tú, Băng hoàn, Khỉ du, Kim ngân, Châu ngọc, Tê tượng, Vương độc mạo chuyên sản xuất các đồ quý giá phục vụ thú vui trong hoàng cung đều bị đình chỉ không làm. Lại chiếu lệnh các vị Quý nhân, Cung nhân của tiên triều ở tại các lăng viên có thành viên tông tộc tuổi già sức yếu, không thể làm việc được nữa thì lập tức báo danh sách cho Viên giám, tự đến Bắc Cung chờ quan sát, sau đó thực hiện miễn trừ, được hơn 600 người.

Hán Thương Đế chỉ ở ngôi được 8 tháng đã qua đời. Chỉ còn lại Bình Nguyên vương Lưu Thắng là con duy nhất của Hán Hòa Đế, nhưng Đặng Thái hậu e ngại vì trước đây bà đã không lập Thắng, nếu lúc đó lại lập có thể sau này Thắng sẽ trả thù bà, vì vậy bà cùng Đặng Chất quyết định lập người khác trong hoàng tộc là Lưu Hỗ - con của Thanh Hà Hiếu vương Lưu Khánh con trưởng của Hán Chương Đế và là anh ruột của Hán Hòa Đế – lúc đó mới 12 tuổi lên ngôi, tức là Hán An Đế. Bà tiếp tục nắm quyền điều hành. Do liên tiếp Hòa, Thương nhị Đế đại tang, dân mỏi quân mệt, Đặng Thái hậu giảm rất nhiều nghi lễ của Thương Đế, chỉ bằng 1 phần 10 theo thường lệ.

Thời Hán An Đế
Khi Hán An Đế vừa được lập, Đặng Thái hậu lâm triều ban chiếu, việc bà làm đầu tiên là chấn chỉnh ngoại thích họ Đặng. Bà cử với Tư lệ Giáo úy, Hà Nam doãn, Nam Dương Thái thú nhận chỉ rằng:

Từ đây, ngoại thích họ Đặng không có đặc quyền gì được đại xá cả, Đặng Thái hậu nghiêm khắc răng dạy tông thân, không ai dám trái. Anh trai bà là Đặng Chất, được bái "Xa Kỵ tướng quân" đứng đầu triều đình, theo công lao đáng lẽ nên có tước Liệt hầu, Đặng Thái hậu định phong làm Thượng Thái hầu (上蔡侯), thực ấp từ 10.000 hộ lại tăng thêm 3.000 hộ nữa, Đặng Chất khiêm tốn mà chối từ mãi, đến nỗi Đặng Thái hậu giận ông ra mặt. Vì sợ em gái cả giận, Đặng Chất tự mình vào cung trình bày, mãi sau thì Đặng Thái hậu mới chấp nhận không phong tước cho ông nữa. Bên cạnh đó, bà cũng cảm khái Âm hậu bị phế năm xưa, nhân Âm hậu đã qua đời, bèn ban đặc xá cho người họ Âm trở về, trả lại của cải. Đại thần Tư không Chu Chương (周章), vì muốn lập Bình Nguyên vương nên không bằng với việc điều hành của họ Đặng, bèn am mưu làm chính biến, bắt Đặng Chất cùng Trịnh Chúng rồi sẽ bắt Đặng Thái hậu. Nhưng việc đó bị phát hiện, Chương phải tự sát.

Năm Vĩnh Sơ nguyên niên (107), người Khương nổi dậy, dân tộc này vốn bị chính quyền nhà Hán áp bức từ nhiều thập niên. Cuộc nổi dậy có quy mô lớn, lan ra các vùng đất bây giờ là Thiểm Tây, Cam Túc và phía Bắc Tứ Xuyên và quân lính của người Khương cũng bất ngờ tấn cong vào Sơn Tây, áp sát kinh đô Lạc Dương. Đặng Thái hậu lệnh Xa Kỵ tướng quân Đặng Chất đánh dẹp, đích thân cùng Hán An Đế đưa tiễn tại Bình Lạc quan. Cuộc nổi loạn kéo dài đến tận năm 118, khiến cho phía Tây đế quốc trở nên tàn mạt vì chiến tranh, nhưng Đặng Chất đã khải hoàn trở về, dẹp yên sự việc. Cũng trong thời gian này, hạn hán, thiên tai xảy ra khắp nơi. Đặng Thái hậu thân đến Lạc Dương quan xá, xem kỹ ký lục có tình huống oan khuất nào không. Có một tù nhân thật sự không có giết người nhưng bị định tội, Đặng Thái hậu trực tiếp triệu đến xem xét, truy vấn ra được oan tình nên bà đã bắt quan lại ngục Lạc Dương phải đền tội. Kịp khi sự việc kết thúc thì trời đổ mưa. Năm Vĩnh Sơ thứ 3 (109), Nam Hung Nô nhận thấy nhà Đông Hán sau bạo loạn của người Khương sẽ trở nên suy yếu, bèn đem quân đến biên giới quấy nhiễu. Đặng Thái hậu ra lệnh tăng cường binh mã, người ngựa đều hùng dũng khiến Hung Nô khiếp sợ, bèn triều cống như cũ, từ đấy về sau Nam Hung Nô không còn dòm ngó đến biên cương nhà Hán nữa.

Sự ức chế ngoại thích của Đặng Thái hậu được anh trai Đặng Chất kế thừa. Đặng Chất thân là Xa Kỵ tướng quân, quyền khuynh thiên hạ, sau khi bình định người Khương, danh tiếng đã nổi khắp cả nước, thế nhưng ông bản tính thuần hậu và khiêm tốn, rất được em gái Đặng Thái hậu nể trọng. Khi Hán An Đế kế vị, nhiều lần phát sinh đạo tặc cùng phản loạn, Đặng Chất chủ trương chính sách của Đặng Thái hậu, thực hiện tiết kiệm, còn tiến cử những hiền thần như Hà Chiếu (何熙), Lý Hợp (李郃), Dương Chấn (杨震), Trần Thiền (陈禅) để quản lý quốc chính, vì thế thiên hạ lại lần nữa yên ổn, Đặng Chất rất được dân chúng yêu kính.

Năm Vĩnh Sơ thứ 4 (110), Tân Dã quân Âm phu nhân, mẹ của Đặng Thái hậu qua đời, các anh trai của bà tạm thời dừng chức để tang 3 năm. Dưới sự gợi ý của Nữ quan Ban Chiêu, bà tán thành và khi hết hạn mãn tang, bà trao cho họ nhiều chức vụ vô thực để duy trì ngoại thích họ Đặng. Thế nhưng Đặng Chất cùng người họ Đặng kiên quyết từ chối, Đặng Thái hậu khuyên cũng không được, bèn nghĩ cách không phong chức tước cao nhưng vẫn tham dự được chính sự, bà cho họ chức vụ gọi là "Phụng triều thỉnh" (奉朝请), địa vị dưới Tam công mà trên Liệt hầu, mỗi lần có quốc gia đại sự, liền dẫn đầu bá quan, cùng Tam công và Cửu khanh tham nghị chính sự. Trong thời gian nhiếp chính, Đặng Thái hậu rất chú trọng việc học hành, cùng theo học sử sách với Ban Chiêu, xuất thân từ gia tộc có truyền thống chuộng thi sách. Bà coi Ban Chiêu như thầy, học thêm cả thiên văn, số học. Bà còn mời những người tài giỏi vào cung chỉnh lý kinh sách và dạy các cung nữ. Bà được đánh giá là người đã làm hưng thịnh phái Kinh học.

Không hoàn chính
Khi Hán An Đế lên ngôi đã 12 tuổi. Thời gian nhiếp chính của một Hoàng thái hậu thường tối đa là 10 năm, khi Hoàng đế trưởng thành sẽ phải lui về hậu cung, trả lại chính sự cho Hoàng đế. Thế nhưng khi Hán An Đế đến tuổi trưởng thành, Đặng Thái hậu vẫn không có hành động sẽ hoàn chính.

Thời Đặng Thái hậu nhiếp chính có hiệu quả rất lớn đối với chính quyền Đông Hán, điều này ai cũng biết và công nhận, nhưng Hán An Đế vẫn là Hoàng đế chính danh, vào lúc Hoàng đế đã trưởng thành mà Thái hậu vẫn không hoàn chính đã dấy lên nhiều ý kiến bất bình. Có đại thần Lang trung Đỗ Căn, thấy Hán An Đế đã trưởng thành mà Đặng Thái hậu vẫn còn chưa hoàn chính, nên đã cùng một số người đồng suy nghĩ dâng thư khuyên bà trả quyền bính cho Hoàng đế. Đặng Thái hậu giận lắm, bèn ra lệnh trùm đám người Đỗ Căn, sai quân lính đánh cho đến chết trước cửa điện.

Việc Đặng Thái hậu lâm triều nhiều năm mà không hoàn chính, cũng khiến cho bản thân người họ Đặng sợ hãi. Có người trong tộc Thái hậu là Đặng Khang (邓康), vì duyên cớ này mà thường thác bệnh không vào triều. Thái hậu cho quan tỳ đến hỏi rõ chuyện. Lúc ấy trong cung tỳ nữ ra vào, nhiều lời thị phi, trong đó những người từ nhỏ ở trong cung đều được gọi là [Trung đại nhân; 中大人]. Người Đặng Thái hậu phái đến vốn trước kia từng là tỳ nữ trong phủ Đặng Khang, khi đến gặp thì tự gọi là Trung đại nhân, Đặng Khang quát mắng:"Ngươi là từ trong phủ của ta mới vào cung, sao dám tự xưng như vậy?!". Tỳ nữ tức giận, về cung liền đặt điều nói xấu Đặng Khang với Đặng Thái hậu, gặp khi Thái hậu rất nghiêm khắc với người trong tộc, bèn bãi đi chức quan của Đặng Khang, còn loại ông ta ra khỏi tông tịch.

Qua đời

Tuyên bố hoàn chính
Năm Vĩnh Ninh thứ 2 (121), tháng 2, Đặng Thái hậu lâm bệnh, bà vẫn cố lâm triều, và một trong những đại sự cuối cùng bà làm được là lập Hoàng tử Lưu Bảo làm Hoàng thái tử. Khi ấy Thái hậu đã bệnh rất nặng, truyền ngồi kiệu lên trước đại điện, bà chợt thấy Thị trung, Thượng thư và các quan đến hướng Bắc cung nơi vừa tu sửa cung điện của Thái tử.

Sau đó, Đặng Thái hậu quay về tẩm điện, ban chiếu đại xá thiên hạ, thưởng cho các Viên Quý nhân cùng Cung nhân của Tiên Đế, lại ra chiếu chỉ:

Ngày 13 tháng 3 (tức ngày 17 tháng 4 dương lịch) năm đó, Hoàng thái hậu Đặng thị băng hà, tại vị 20 năm, chung niên 41 tuổi, thụy hiệu là Hòa Hi hoàng hậu (和熹皇后). Ngày 26 tháng 3, hợp táng cùng Hán Hòa Đế vào Thuận lăng (顺陵).

Gia tộc bị hại
Đặng Thái hậu mất khi Hán An Đế đã 28 tuổi, chính thức thân chính, phong Xa Kỵ tướng quân Đặng Chất làm Thượng Thái hầu (上蔡侯), thêm Đặc tiến. Các hoạn quan Giang Kinh (江京), Lý Nhuận (李閏) do mâu thuẫn gay gắt với nhà họ Đặng, đã đồng mưu với nhũ mẫu của Hán An Đế là Vương Thánh (王聖) nói xấu Đặng Thái hậu rất nhiều.

Không lâu sau khi Đặng Thái hậu qua đời, bọn họ sai khiến một cung tỳ từng bị Đặng Thái hậu trách phạt tố cáo các em trai của Xa Kỵ tướng quân Đặng Chất là Đặng Khôi, Đặng Hoằng, Đặng Xương cùng Thượng thư Đặng Phóng muốn phế bỏ An Đế mà lập Bình Nguyên vương Lưu Dực (刘翼) lên thay. Hán An Đế cực kỳ giận dữ, bèn ra lệnh hạch tội Đặng Khôi đại nghịch vô đạo, do đó đem Tây Bình hầu Đặng Quảng Đức, Diệp hầu Đặng Quảng Tông, Tây Hoa hầu Đặng Trung, Dương An hầu Đặng Trân cùng Đô Hương hầu Đặng Phủ Đức phế làm thứ dân. Đặng Chất bị miễn bãi Xa Kỵ tướng quân, bị bắt trở về đất phong. Tông tộc họ Đặng đều miễn quan về quê, bị tịch thu hết toàn bộ điền trang và của cải, còn Đặng Phóng cùng người nhà thì bị lưu đày đến biên quận. Bởi vì Thừa chỉ quận huyện ra sức bức bách, Đặng Quảng Tông cùng Đặng Trung sau đó tự vẫn. Riêng Đặng Chất bị giam ở đất phong, Hán An Đế cải phong làm "La hầu" (罗侯), liền tháng 5 thì tuyệt thực mà chết. Đường đệ của Đặng Chất là Hà Nam doãn Đặng Báo, Độ Liêu tướng quân Vũ Dương hầu Đặng Tuân cùng Đặng Sướng cũng theo đó mà tự sát. Riêng Đặng Quảng Đức do là thân thuộc của An Tư Diêm hoàng hậu nên được đặc xá.

Vụ việc xảy ra, Đại tư nông Chu Sủng (朱宠) bất bình cho Đặng Thái hậu cùng Đặng Chất, liền dâng sớ căn ngăn và minh oan, thế rồi bị Thượng thư Trần Trung (陈忠) vốn hiềm khích với họ Đặng buộc tội, Chu Sủng bị bãi miễn. Bá tánh phần lớn đều minh oan cho Đặng Chất, Hán An Đế bị áp lực nên trách phạt toàn bộ quan viên đã hại chết những người nhà họ Đặng, sau đó chấp thuận đem thi thể của Đặng Chất cùng những người đã tự vẫn về an táng tử tế tại Mang Sơn. Sau đó, nhóm huynh đệ trong họ Đặng dần dần được tha về lại Lạc Dương, công khanh đều tham gia lễ tang Đặng Chất do Hán An Đế chủ trì.

Thời Hán Thuận Đế, thương cảm Đặng Thái hậu cùng Đặng Chất, nên tái thiết triều kiến được quy định dưới thời Đặng Thái hậu, lại cấc nhắc những tông thân của Đặng Chất được 12 đều làm Lang trung.

Nhận định
Hoàng thái hậu Đặng Tuy thường được đánh giá là hiền minh - một điều tương đối hiếm thấy trong lịch sử nhà Hán, hơn nữa bà còn là Thái hậu từng nhiếp chính, một việc dễ gây cái nhìn tiêu cực của người đời sau dành cho bà. Danh tiếng của bà sánh được với Minh Đức Mã Hoàng hậu, nên gọi chung là [Mã Đặng hiền hậu].

Trong thời quốc chính, Hoàng đế còn nhỏ, một mình Đặng Tuy tích cực lèo lái chính trị, chuyển nguy thành an, giúp Đông Hán vượt qua 10 năm hạn hán đầy khó khăn, lại có công lao trấn áp người Khương. Có thể nói cục diện nguy hiểm nhất của Đông Hán, nếu không có công lao của Đặng Tuy, thì đã khiến nhà Hán bị chấm dứt ngay từ lúc đó. Cho nên học giả Lưu Nghị (劉毅) từng đánh giá bà là [Hưng diệt quốc, Kế tuyệt thế; 興滅國，繼絕世]. Thế nhưng cũng như các Hoàng thái hậu triều Hán, vấn đề chính trị đã khiến Đặng Tuy phạm phải quốc kị: ["Phế trường lập ấu"], hơn nữa khi Hán An Đế đã có thể thân chính, Đặng Thái hậu vẫn giữ mãi quyền bính không chịu trao trả. Mặc dù vậy, Đặng Tuy cũng không hồ đồ phạm sai lầm quá mức giao quyền cho ngoại thích họ Đặng, đây cũng là điểm đáng khen trong thời gian mà bà nắm quyền.

Học giả đời Thanh là Thái Đông Phiên (蔡东藩) nhìn nhận khá đanh thép về Đặng Tuy:

Xem thêm
 Hán Hòa Đế
 Hán An Đế
 Ban Chiêu
 Thái Luân
 Đặng Chất

Tham khảo
 Nguyễn Tôn Nhan (1997), Hậu phi truyện, Nhà xuất bản Phụ nữ
 Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội

Chú thích

Hoàng hậu nhà Hán
Hoàng thái hậu nhà Hán
Sinh năm 81
Mất năm 121
Nhiếp chính nhà Hán
Người Hà Nam (Trung Quốc)