title: Chiến tranh Hán – Sở

text:
Chiến tranh Hán-Sở (漢楚爭雄 Hán Sở tranh hùng, 楚漢戰爭 Sở Hán chiến tranh, 楚漢相爭 Sở Hán tương tranh hay 楚漢春秋 Sở Hán Xuân Thu, 206–202 TCN) là thời kỳ sau thời đại nhà Tần ở Trung Hoa. Trong thời kỳ này, các quý tộc chư hầu cũ và các quân phiệt mới nổi lên từ các vùng đất khác nhau ở Trung Hoa sau sự sụp đổ của nhà Tần và tạo nên hai phái kình địch nhau rõ rệt. Một bên do Lưu Bang, vốn có tước phong là Hán vương, lãnh đạo; còn bên kia do Hạng Vũ, tự xưng Tây Sở bá vương, thống lĩnh. Ngoài ra còn có một số đạo quân riêng rẽ do một vài vị vương khác có địa vị thấp hơn, hoặc các đạo nghĩa quân độc lập, cũng có tham chiến trong thời gian này. Cuộc chiến đã kết thúc với thắng lợi hoàn toàn thuộc về Lưu Bang, người sau này đã lên ngôi hoàng đế và thiết lập nên nhà Hán.

Cả Lưu Bang (sinh năm 256 TCN) và Hạng Vũ (sinh năm 232 TCN) đều là những người sinh trưởng trên phần đất thuộc tỉnh Giang Tô ngày nay, vốn thuộc đất Sở (bị nước Tần thôn tính năm 223 TCN) trước thời Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc vào năm 221 TCN. Hạng Vũ và Lưu Bang cũng như tổ tiên của họ vốn là thần dân cũ của nước Sở giai đoạn cuối thời Chiến Quốc. Hai nhân vật này là những người lãnh đạo đi đầu trong việc tiêu diệt nhà Tần nhưng ngay sau đó cũng chính họ khởi đầu cho cuộc tranh hùng nội bộ của người đất Sở thời hậu Tần. Xét cho cùng, dù Lưu Bang hay Hạng Vũ chiến thắng sau cuộc tranh hùng thì đều có thể coi là cuộc phục thù thành công của Sở trước Tần vậy.

Căn nguyên của cuộc chiến
Nhà Tần đã thôn tính các nước chư hầu phía đông để thống nhất một Trung Hoa đầu tiên. Tuy nhiên, sự thống nhất chính trị chưa mang lại kết quả ngay lập tức trong việc hợp nhất những người dân từ những nước khác nhau trên đất Trung Hoa. Ở một vài nước nhỏ cũ, sự mong muốn độc lập của những nước này vẫn còn. Đây không phải là vấn đề lớn làm cho nhà Tần thường xuyên phải củng cố vai trò thống trị của mình trong một thời gian dài ở Trung Hoa. Tuy nhiên, luật pháp hà khắc nhà Tần đã không được phần lớn nhân dân ủng hộ và chấp nhận. Khi Tần Thủy Hoàng còn sống, do uy vũ của ông quá lớn nên những người chống đối dù rất uất hận nhưng cũng chỉ dừng lại ở những hành động ám sát, song đều không thành. Sau khi Thủy Hoàng qua đời, con là Nhị Thế vốn đã không có đủ uy tín lại thi hành chính sách tàn bạo hơn cha. Vì thế ngay lập tức dân nghèo đã nổi dậy và người đầu tiên phất cờ chống Tần là Trần Thắng (năm 209 TCN). Nhiều nơi đã nổi dậy khởi nghĩa hưởng ứng và nhà Tần đã nhanh chóng sụp đổ chỉ sau 15 năm hợp nhất.

Khi nhà Tần sụp đổ, nhiều nhóm nghĩa quân đã tập hợp những người dân địa phương lại để ủng hộ họ dưới ngọn cờ của nước cũ. Kết quả là Trung Hoa khi đó lại bị chia thành nhiều nước nhỏ, nhiều nước vẫn giữ tên từ thời Chiến Quốc với lãnh tụ thường là những người từ các gia đình quý tộc cũ.

Vào thời gian này, tương lai của Trung Hoa vẫn rất mờ mịt. Một vài người, đặc biệt là hậu duệ của những gia đình quyền lực của những nước chư hầu cũ thời Chiến Quốc cho rằng, một Chiến Quốc mới rất có thể lại xuất hiện và Trung Hoa lại có thể bị chia cắt bởi những vương triều khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn người dân đã rất mệt mỏi vì những cuộc chiến liên miên và hy vọng vào một lực lượng mạnh mẽ có thể kết thúc chiến tranh.

Trong số các vị vương này thì người mạnh nhất là Hạng Vũ, người lãnh đạo quân đội nước Sở, và cũng được sự khâm phục của nhiều nhóm quân khác sau trận Cự Lộc (鉅鹿之戰) và trở thành người lãnh đạo các nhóm quân, mặc dù quyền lực của nước Sở trên danh nghĩa vẫn nằm trong tay Sở Nghĩa đế. Năm 206 TCN, định mệnh của Trung Hoa gần như đã nằm trong tay của Hạng Vũ. Tuy nhiên, mặc dù là một nhà lãnh đạo quân sự tài ba, Hạng Vũ vẫn là người thiếu khả năng về chính trị. Khi đã có vị trí trong việc tạo dựng cơ đồ mới sau nhà Tần, Hạng Vũ đã mắc một số sai lầm sau:
 Thứ nhất, sau khi bức hàng số đông quân đội Tần (khoảng 200.000 quân) Hạng Vũ đã nhẫn tâm tàn sát tất cả bọn họ. Phần lớn trong số họ đến từ đất Quan Trung (關中) nước Tần. Với việc làm này, Hạng Vũ đã làm cho dân chúng ở Quan Trung căm ghét, và sau này họ đã quay sang ủng hộ cho Lưu Bang trong cuộc chiến chống lại Hạng Vũ.
 Thứ hai, Hạng Vũ đã giết Sở Nghĩa đế (Sở Hoài vương), người lãnh đạo trên danh nghĩa của cuộc khởi nghĩa chống Tần. Với việc làm này, Hạng Vũ đã bị mắc tội giết vua. Điều này làm cho nhiều người quay sang chống lại ông.
 Thứ ba, Hạng Vũ đã đánh giá thấp sự nguy hiểm của Lưu Bang. Mặc dù đã có cơ hội để trừ bỏ Lưu Bang, quân sư Phạm Tăng cũng thúc giục, nhưng Hạng Vũ đã không làm.
 Thứ tư, Hạng Vũ đã ưu tiên ban thưởng cho những người trực tiếp theo mình đánh Tần; đối xử kém hơn với những người có công đánh Tần nhưng không quy phục mình. Điều này làm nhiều thủ lĩnh nghĩa quân và dòng dõi chư hầu cũ tức giận. Một vài vị vương khác đã sớm bất bình chống lại ông. Những người này về sau cũng quay sang bên Lưu Bang để chống lại ông.

Lý do cuối cùng là lý do trực tiếp gây ra Hán Sở tranh hùng.

Vị thế chính trị khi bắt đầu cuộc chiến
Năm 206 TCN, triều đại nhà Tần chấm dứt. Trong chiến tranh chống Tần, các quốc gia thời Chiến Quốc cũ: Tề, Sở, Yên, Hàn, Triệu, Ngụy được tái lập để làm liên minh đánh Tần hùng mạnh. Tuy nhiên từng quốc gia lại theo đuổi mục đích riêng, giữa các nước này và trong nội bộ một số nước cũng hình thành mâu thuẫn giữa các lực lượng mới thành lập.

Tại nước Tề, khi Trần Thắng nổi dậy thì người trong họ xa của vua Tề trước kia là Điền Đam hưởng ứng, tự lập làm Tề vương. Khi Điền Đam đi cứu Ngụy bị tử trận, người trong nước lập em Tề vương Kiến  là Điền Giả lên ngôi. Em Điền Đam là Điền Vinh mang quân về đánh đuổi Điền Giả, lập con Đam là Thị lên ngôi Tề vương. Giả chạy sang Sở. Hạng Lương kêu gọi Tề hội quân đánh Tần, Vinh ra điều kiện Sở phải giết Giả. Hạng Lương không nghe nên Điền Vinh không chịu ra quân.

Tại Ngụy, sau khi Ngụy vương Cữu chống Tần chết , em là Báo chạy sang Sở, được Hạng Lương giúp quân về lấy lại đất Nguỵ. Nhưng Báo không theo giúp Hạng Vũ đánh quân chủ lực của Tần.

Tại Triệu, sau khi được Hạng Vũ giải vây ở trận Cự Lộc, hai tướng chủ chốt là Trương Nhĩ và Trần Dư mâu thuẫn vì Nhĩ cho rằng Dư không hết sức cứu viện cho thành bị vây ngặt. Mặt khác, các tướng Tư Mã Ngang, Thân Dương cũng theo Trương Nhĩ, tách khỏi quân Triệu vương Yết, tự nhập theo quân tây tiến của Hạng Vũ để tiến thân.

Tại Yên, Hàn Quảng vốn theo lệnh của Triệu vương Vũ Thần là người khởi nghĩa đầu tiên theo Trần Thắng đi lấy Yên, được người Yên tôn lập. Quảng không hưởng ứng Hạng Vũ nhưng tướng Yên là Tang Đồ cũng tự mang quân bản bộ theo Sở.

Chỉ có nước Hàn nhỏ yếu nhất và ít tham vọng nhất, Hàn Thành là dòng dõi nước Hàn được con cháu công thần cũ là Trương Lương tái lập và được nước Sở (Hạng Lương) hỗ trợ quân về đánh Tần lấy lại nước Hàn nhưng gặp nhiều khó khăn. Hàn vương để tướng tài Trương Lương đi giúp Lưu Bang nên Bang vào Quan Trung trước, do đó Hạng Vũ không bằng lòng với vua Hàn.

Nước Sở là lực lượng đánh Tần mạnh nhất, giữa các tướng cũng có sự cạnh tranh. Theo lời giao ước của Sở Hoài vương, người nào trong số các vương dẫn quân vào được Quan Trung trước, thì sẽ được làm vua Quan Trung. Hoài vương nghe theo lời một số bề tôi thân cận, sai Lưu Bang đi thẳng đường phía tây vào Tần, không gặp các cánh quân mạnh, còn Hạng Vũ thì đi đường phía bắc, phải đối phó với quân chủ lực của Tần do Chương Hàm chỉ huy. Mặt khác, Hạng Vũ lại chỉ được làm phó tướng cho Tống Nghĩa, bị Nghĩa ghìm quân 46 ngày bất động nên quân Sở đi càng chậm.

Kết quả Lưu Bang tiến vào Hàm Dương trước. Mọi người ở thành Hàm Dương đều ủng hộ Lưu Bang, vì ông cũng đã đối xử với họ công bằng và nhân từ hơn nhà Tần trước kia. Hơn 1 tháng sau Hạng Vũ dẫn đại quân hùng hậu vào thành Hàm Dương gặp Lưu Bang, Lưu Bang thấy rằng khó có thể chống đối được nên đã nhượng bộ rút lui.

Sự phân phong của Hạng Vũ
Hạng Vũ vào Hàm Dương, giết vua Tần đã hàng là Tử Anh, đốt cung A Phòng còn xây dở. Dòng họ nhà Tần và dân Tần bị giết rất nhiều khiến họ thất vọng. Hạng Vũ phân phong chư hầu như sau:

 Cựu tướng nước Tần Chương Hàm làm Ung vương, cai trị từ Hàm Dương sang phía tây, đóng đô ở Phế Khâu.
 Trưởng sử Tư Mã Hân xưa làm quan coi ngục ở Lịch Dương vốn có ơn với Hạng Lương; nên được lập làm Tắc vương, cai trị từ phía đông Hàm Dương cho đến sông Hoàng Hà, đóng đô ở Lịch Dương.
 Đô úy Đổng Ế trước đã khuyên Chương Hàm đầu hàng nước Sở, cho nên được làm Địch vương, cai trị đất Thượng Quận, đóng đô ở Cáo Nô
 Ngụy vương Báo bị đổi làm Tây Ngụy vương, cai trị đất Hà Đông, đóng đô ở Bình Dương.
 Thân Dương ở Hà Khâu là thủ hạ tin cậy của Trương Nhĩ, đã lấy được quận Hà Nam, và đóng quân Sở trên Hoàng Hà, cho nên được lập làm Hà Nam vương, đóng đô ở Lạc Dương.
 Hàn vương Thành vẫn ở đất cũ, đóng đô ở Dương Định.
 Tướng nước Triệu Tư Mã Ngang đã lấy được Hà Nội và đã có nhiều lần lập công, cho nên được lập làm Ân vương, cai trị đất Hà Nội, đóng đô ở Triều Ca.
 Triệu vương Yết bị đổi làm Đại vương.
 Thừa tướng nước Triệu Trương Nhĩ theo Hạng Vũ vào Quan Trung cho nên được lập làm Thường Sơn vương cai trị đất Triệu đóng đô ở Tương Quốc.
 Đương Dương quân Anh Bố làm tướng nước Sở, thường lập công đầu trong quân đội, cho nên được lập làm Cửu giang vương, đóng đô ở Lục
 Ngô Nhuế làm lệnh ở Bà Dương, thường đốc suất Bách Việt để giúp chư hầu, lại theo Hạng Vũ vào Quan Trung cho nên được lập làm Hành Sơn vương, đóng đô ở đất Trâu.
 Cung Ngao làm trụ quốc nước Sở được phong làm Lâm Giang vương, đóng đô ở Giang Lăng.
 Yên vương Hàn Quảng bị đổi làm Liêu Đông vương.
 Tướng nước Yên là Tạng Đồ đã theo Sở cứu Triệu, sau đó lại theo Hạng Vũ vào Quan Trung cho nên được lập làm Yên vương, đóng đô ở đất Kế.
 Tề vương Thị bị đổi làm Giao Đông vương.
 Tướng nước Tề là Điền Đô đã cùng Hạng Vũ cứu Triệu sau đó lại theo Hạng Vương vào Quan Trung cho nên được lập làm Tề vương, đóng đô ở Lâm Tri.
 Điền An là cháu của Tề vương Kiến trước kia (thời Chiến Quốc). Khi Hạng Vũ vượt qua sông cứu Triệu, Điền An đã lấy lại được mấy thành ở Tế Bắc rồi đem binh đầu hàng Hạng Vũ, cho nên được lập làm Tế Bắc vương, đóng đô ở Bắc Dương.
 Lưu Bang được lập làm Hán vương, cai trị đất Ba, đất Thục và đất Hán Trung, đóng đô ở Nam Trịnh.
 Hạng Vũ tự lập làm Tây Sở Bá Vương, cai trị chín quận, đóng đô ở Bành Thành.

Điền Vinh đã mấy lần không nghe theo Hạng vương lại không chịu đem binh theo Sở đánh Tần cho nên không được phong đất. Thành An quân Trần Dư bỏ tướng ấn mà đi, không theo Hạng Vũ vào Quan Trung, nhưng nghe nói ông là người hiền, có công với nước Triệu, lại nghe tin ông ta lúc bấy giờ ở Nam Bì cho nên phong cho ba huyện ở xung quanh đấy. Tướng của Phiên Quân là Mai Quyên lập được nhiều công, cho nên được phong thập vạn hộ hầu.

Trong nước Sở, Hạng Vũ oán Sở Hoài vương nên tôn lên làm Nghĩa đế (hoàng đế trên danh nghĩa) và gần như là đày ải vua này sống lưu đày tới một nơi xa xôi, rồi sai người giết đi. Nói chung, trong cuộc phân phong Hạng Vũ đã giành lấy mọi thứ tốt nhất cho mình và những người đi theo. Hơn thế nữa, nhiều vị tướng, những người nghĩ rằng họ có thể trở thành vương của một nước nào đó nhưng Hạng Vũ đã không để ý đến họ nên bất mãn với Hạng Vũ.

Phản ứng của chư hầu phía đông
Điền Vinh làm phụ chính cho Điền Thị nghe tin Hạng Vũ đã đổi vua Tề là Thị đi Giao Đông, và lập tướng nước Tề là Điền Đô làm Tề vương, liền nổi giận, không cho Tề vương Thị đi Giao Đông, rồi giữ lấy nước Tề và đón đánh Điền Đô. Điền Đô bỏ chạy sang Sở, Tề vương Thị sợ Hạng Vương nên bỏ trốn về nước mình là Giao Đông. Điền Vinh tức giận, đuổi theo, giết Tề vương Thị ở Tức Mặc, tự lập làm Tề vương, đem quân về hướng tây, giết vua Tề Bắc là Điền An, làm vua cả Tam Tề.

Vinh giao ấn tướng quân cho tướng ở Lương là Bành Việt, ra lệnh chống Sở. Trần Dư ngầm sai thủ hạ đến mượn quân Điền Vinh đánh Trương Nhĩ ở Triệu. Tề vương bằng lòng, bèn sai quân đi đến Triệu. Trần Dư đem tất cả quân của ba huyện cùng hợp sức với Tề vương đánh Thường Sơn, phá tan quân của Thường Sơn vương. Trương Nhĩ bỏ chạy theo hàng Hán. Trần Dư đón Yết, trước đấy bị cải phong làm Đại vương, đưa về làm Triệu vương. Yết bèn lập Trần Dư làm vương đất Đại. Dư ở lại Triệu giúp Yết.

Chỉ có Tang Đồ theo Hạng Vũ là người duy nhất thắng thế. Tang Đồ về nước Yên, muốn đuổi Hàn Quảng đi Liêu Đông, nhưng Quảng không nghe, Tang Đồ giết Quảng ở Vô Chung và lấy luôn đất của Quảng để làm vương.

Hàn vương Thành không có quân công, Hạng Vương không cho về nước, đưa về Bành Thành và giáng chức làm hầu, sau đó Hạng Vương lại sai người giết đi

Lưu Bang đông tiến, thất bại ở Bành Thành
Lưu Bang vốn chỉ được phong ở đất Ba, đất Thục xa xôi, nhưng nhờ đút lót cho Hạng Bá là chú Hạng Vũ để xin hộ nên được phong thêm đất Hán Trung giàu có, đông dân hơn, gần Tam Tần hơn. Đó là cơ sở để ông tập hợp lực lượng đánh trở về phía đông.

Để che mắt các nước Tam Tần, khi vào Hán Trung, Lưu Bang cho đốt đường sạn đạo là con đường duy nhất từ Tam Tần vào Hán Trung khiến các nước này không chú ý tới mình. Theo tiến cử của Tiêu Hà và Hạ Hầu Anh, Lưu Bang đưa Hàn Tín, một binh sĩ bất mãn bên Sở sang, làm đại tướng. Hàn Tín giả cách sai người đi sửa đường sạn đạo, vốn mất rất nhiều công sức thời gian, khiến Tam Tần yên trí rằng quân Hán còn lâu mới ra được cửa ải. Nhưng thực ra Hàn Tín dẫn đại quân đi theo đường Trần Thương đánh úp nước Ung. Chương Hàm trở tay không kịp, phải rút về cố thủ ở Phế Khâu. Các nước Địch, Tắc cũng bị đánh bất ngờ, Tư Mã Hân và Đổng Ế đầu hàng. Từ câu chuyện này đời sau có câu thành ngữ minh tu sạn đạo, ám độ Trần thương để nói đến kế dương Đông kích Tây của Hàn Tín.

Sau khi giết Hàn vương Thành, Hạng Vũ phong người của mình là Trịnh Xương làm Hàn vương. Hán vương sai Trương Lương đi đưa thư cho Hạng vương, nói: "Hán vương không được đối xử như lời giao ước cho nên muốn lấy Quan Trung, nay được như lời giao ước cũ thì thôi, không dám đem quân sang hướng đông nữa". Lại nghe tin Điền Vinh đánh các chư hầu do mình phong ở Tề, Hạng Vũ lại nghe theo lời đánh lạc hướng của Trương Lương, mang đại quân lên phía bắc đánh Tề mà không chú ý đến Lưu Bang đang lấn tới ở phía tây.

Lưu Bang, Hàn Tín rảnh tay mang quân sang đông, lần lượt đánh và thu hàng một loạt các chư hầu mà không gặp phải sự phản kháng lớn nào của phía Sở: Hàn (Trịnh Xương), Ân (Tư Mã Ngang), Ngụy (Ngụy Báo), Hà Nam (Thân Dương) và Triệu (Triệu Yết). Ban đầu Trần Dư cầm quyền ở Triệu không chịu theo Hán, ra điều kiện Hán phải giết kẻ tư thù là Trương Nhĩ mới về hàng. Lưu Bang bèn tìm người giống Nhĩ, giết lấy đầu đưa cho Dư. Dư bằng lòng hội quân.

Lưu Bang được tin Sở Nghĩa đế bị Hạng Vũ giết, lại lấy cớ để tang Nghĩa đế để đánh Sở, tập trung các chư hầu được 56 vạn quân, rầm rộ tiến vào kinh đô Tây Sở là Bành Thành. Theo sự tiến cử của Trương Lương, Lưu Bang lập người con cháu nước Hàn khác là Hàn Tín làm Hàn vương.

Năm 205 TCN, Hạng vương đem quân về hướng bắc, đến Thành Dương, Điền Vinh cũng đem binh đến giao chiến. Điền Vinh đánh không lại, chạy đến Bình Nguyên. Dân Bình Nguyên giết Điền Vinh. Hạng Vũ bèn đem quân đi theo phía bắc, san phẳng và đốt thành quách nhà cửa của nước Tề, chôn sống tất cả quân lính của Điền Vinh đầu hàng, tàn sát rất nhiều. Người Tề hợp nhau lại làm phản. Vì vậy, em của Điền Vinh là Điền Hoành thu thập được mấy vạn lính Tề đã đi trốn từ trước, nổi dậy ở Thành Dương, lập con Vinh là Quảng lên ngôi Tề vương. Hạng vương vì vậy phải dừng lại, đánh mấy trận, nhưng không hạ được.

Hạng vương nghe tin quân Hán vào Bành Thành, bèn sai các tướng đánh nước Tề, còn mình thì đem ba vạn tinh binh đi về hướng nam do đất Lỗ qua thành Hồ Lăng. Tháng 4, quân Hán đều đã vào Bành Thành, thu của cải châu báu, gái đẹp, ngày nào cũng đặt tiệc rượu hội họp linh đình. Hạng vương bèn đem quân về hướng tây, sáng sớm đi qua Tiêu huyện, đánh quân Hán, rồi kéo về hướng đông đến Bành Thành. Giữa trưa, Hạng Vũ phá tan quân Hán; quân Hán đều bỏ chạy, xô nhau nhảy xuống sông Cốc và sông Tứ. Hạng vương giết hơn mười vạn quân Hán, quân Hán đều bỏ chạy sang hướng nam về phía núi. Quân Sở lại truy kích đến phía đông Linh Bích trên sông Tuy Thủy. Quân Hán rút lui bị quân Sở đánh ráo riết, giết rất nhiều. Hơn mười vạn quân Hán đều nhảy xuống sông Tuy Thủy. Theo Sử ký: nước sông vì vậy không chảy được.

Lưu Bang bị quân Sở vây chặt, nhờ may mắn trời nổi gió lốc làm rối loạn quân Sở nên chạy thoát cùng hai con nhỏ. Nhưng cha và vợ Hán vương (Lã Trĩ) bị quân Sở bắt.

Hán Sở giằng co
Sau khi quân Sở đại thắng ở Bành Thành, các chư hầu còn sống đều bỏ Hán theo Sở. Tư Mã Hân, Đổng Ế, Ngụy Báo lần lượt về theo Hạng Vũ. Trần Dư phát hiện Trương Nhĩ còn sống, biết mình bị lừa cũng xui vua Triệu theo Sở. Điền Hoành, Điền Quảng nước Tề thấy quân Hán thua to cũng xin bãi binh giảng hòa với nước Sở. Thế bên Sở lại mạnh lên.

Nhưng nội bộ bên Sở vẫn không yên. Trần Bình sợ tội Hạng vương hỏi về chuyện Ân vương Tư Mã Ngang làm phản mà Bình có trách nhiệm nên theo hàng Hán. Cửu Giang vương Anh Bố vốn được Hạng Vũ ra lệnh phối hợp đánh Hán cứu Bành Thành nhưng Bố cáo bệnh không đi, bị Hạng Vũ trách. Lưu Bang bèn sai người đến dụ Bố về Hán. Bố bèn mang đất Cửu Giang theo Hán. Hạng Vũ sai Long Thư mang quân tiến vào Cửu Giang, đánh bại Bố. Bố bỏ chạy về phía Tây theo Lưu Bang. Hạng Vũ phong Chu Ân trấn thủ đất của Anh Bố.

Hạng Vũ nhân đà thắng lợi ở Bành Thành mang quân đánh Lưu Bang. Bang được tiếp viện quân và lương của Tiêu Hà (huy động cả thanh thiếu niên tòng quân để có vài chục vạn người) từ Quan Trung ra, tập hợp lực lượng ở Huỳnh Dương, thanh thế lại mạnh. Hán vương dùng Hàn Tín làm chỉ huy, đón đánh bại quân Sở ở giữa đất Kinh và đất Sách.

Sau đó Hán vương lại dùng kế dẫn nước vào thành Phế Khâu, làm ngập thành. Ung vương Chương Hàm cố thủ lâu ngày, không chống được, bèn tự sát. Tam Tần hoàn toàn thuộc về Hán.

Ngụy Báo mang nước Ngụy theo Sở phản Hán. Hán vương sai Hàn Tín mang quân đi đánh Nguỵ.

Chiến công của Hàn Tín

Diệt Nguỵ
Tháng 8 năm 205 TCN Lưu Bang phong Hàn Tín làm tả thừa tướng để đánh Ngụy. Ngụy vương Báo đem nhiều binh đến Bồ Bản chặn cửa sông Lâm Tấn. Hàn Tín dàn thêm nghi binh, bày thuyền bè như muốn vượt qua sông Lâm Tấn; nhưng kỳ thực dùng phục binh đi đường đất Hạ Dương, dùng thùng gỗ để cho quân vượt qua sông, đánh úp lấy đất An Ấp. Ngụy vương Báo cả sợ vội đem binh quay về An Ấp đón đánh Tín nhưng không lại, bị bại nặng do hai cánh quân An Ấp và Lâm Tấn cùng tiến đánh. Hàn Tín liền bắt Báo cầm tù, bình định đất Ngụy, lập thành quận Hà Đông.

Ngụy Báo bị giải về Huỳnh Dương, chịu thần phục Lưu Bang nhưng bị giữ lại không được về cai trị ở Ngụy nữa.

Bình định Đại, Triệu, thu hàng nước Yên
Hán Vương sai Trương Nhĩ cùng với Hàn Tín đem binh sang Đông đi đánh nước Triệu, nước Đại. Đại vương Trần Dư ở lại Triệu giúp Triệu Yết nên để thủ hạ là Hạ Duyệt làm thừa tướng trông coi.

Tháng 9 nhuận năm 205 TCN, Hàn Tín phá quân nước Đại, bắt được Hạ Duyệt ở đất Ứ Dự. Sau khi Tín lấy được nước Nguỵ phá được nước Đại, Hán vương liền sai người thu lấy tinh binh của Tín đem đến Huỳnh Dương để chống Sở.

Hàn Tín và Trương Nhĩ cầm vài vạn quân mới mộ đi đánh Triệu. Vua Triệu và Trần Dư nghe tin quân Hán sắp tới, bèn tụ tập quân ở Tỉnh Hình. Lý Tả Xa khuyên Trần Dư cố thủ, chia quân đánh chẹn đường vận tải lương của quân Hán và để cứu ứng lẫn nhau, nhưng Dư không nghe.

Hàn Tín sai người sang thám thính, biết mưu của Lý Tả Xa không được dùng, bèn đem quân thẳng xuống. Nửa đêm truyền lệnh xuất phát. Tín chọn 2.000 quân kỵ trang bị nhẹ, đi theo đường tắt lén lút sang nói theo dõi quân Triệu.

Còn đại quân thì Hàn Tín sai một vạn người đi trước bày trận quay lưng ra sông, đó là cách bầy trận tối kỵ. Quân Triệu ở xa nhìn thấy coi thường.

Quân Triệu mở cửa lũy, đánh nhau to. Hàn Tín, Trương Nhĩ vờ bỏ cờ trống chạy đến đạo quân gần sông. Đạo quân gần sông rẽ ra, đón lấy họ, rồi quay lại chiến đấu dữ dội. Quân Triệu quả nhiên bỏ thành ra tranh lấy cờ trống của quân Hán, đuổi theo Hàn Tín, Trương Nhĩ. Sau khi Hàn Tín, Trương Nhĩ đã nhập vào đạo quân ở gần sông thì quân Hán đều liều chết chiến đấu không thể nào đánh bại được. Hai nghìn quân kỵ mà Tín đã cho đi từ trước chờ đến khi quân Triệu bỏ lũy trống để đuổi theo để lấy cờ trống của Hán, liền ruổi nhanh vào trong thành, nhổ tất cả cờ xí của Triệu để dựng hai nghìn lá cờ đỏ của Hán. Quân Triệu đã không thắng không bắt được quân của Tín, muốn quay trở về đồn, nhưng trong thành toàn là cờ đỏ của Hán thì cả sợ, cho rằng quân Hán đã bắt được tướng của Triệu vương rồi. Quân sĩ hỗn loạn bỏ chạy. Tướng Triệu chém cũng không ngăn được. Quân Hán hai bên áp lại, phá tan quân Triệu, chém Trần Dư trên sông Chi Thủy, bắt Triệu Vương Yết và Lý Tả Xa.

Hàn Tín theo lời khuyên của Lý Tả Xa, cho sứ sang dụ hàng nước Yên. Vua Yên Tang Đồ theo hàng Hán. Tín lại sai sứ báo với Hán vương, xin lập Trương Nhĩ làm Triệu Vương để cai trị và vỗ về nước này. Vua Hán ưng thuận, bèn lập Trương Nhĩ làm Triệu vương.

Lưu Bang khốn đốn, cướp quân Hàn Tín
Nước Sở mấy lần sai kỳ binh vượt qua sông Hoàng Hà đánh giành lại Triệu. Triệu vương Trương Nhĩ và Hàn Tín đi đi lại lại vừa chống quân Sở, vừa bình định nốt các thành ấp ở Triệu và điều binh đến giúp Hán Vương.

Trong khi Hàn Tín liên tục thắng trận thì Lưu Bang lại liên tiếp bại trận. Hạng Vũ dồn đại quân vào vây đánh Lưu Bang ở Huỳnh Dương. Hán vương xây đường ống ra đến Hoàng Hà để lấy thóc ở Ngao Thương, chống nhau với Hạng vương hơn một năm. Hạng vương mấy lần đưa quân cướp đường ống của Hán, quân Hán thiếu lương thực. Hạng Vũ vây quân Hán. Hán vương xin giảng hòa và cắt đất từ Huỳnh Dương đến phía tây cho Hán, nhưng Hạng vương không nghe.

Lưu Bang bèn dùng kế của Trần Bình, cho Trần Bình bốn vạn cân vàng để ly gián vua tôi Sở. Sứ giả nước Sở mắc mưu Trần Bình nên đưa tin sai cho Hạng Vũ. Do đó, Hạng Vũ nghi ngờ quân sư Phạm Tăng, người được Hạng Vũ tôn là Á phụ. Phạm Tăng khuyên Hạng Vũ lấy Huỳnh Dương nhưng khi thấy mình bị ngờ vực bèn nổi giận, cáo bệnh, xin về hưu. Khi chưa về đến Bành Thành thì chết. Quân Sở tổn thất một mưu tướng giỏi.

Quân Hán bị cắt đứt đường lương thực, rất nguy cấp, Lưu Bang sai Kỷ Tín đóng giả mình, ngồi xe vàng giả cách ra đầu hàng để lừa quân Sở. Quân Sở cùng nhau chạy đến phía đông thành để xem vua Hán. Nhờ vậy, Lưu Bang thoát ra cửa tây với vài chục quân kỵ và bỏ trốn, nhưng vẫn để Chu Hà, Ngụy Báo, Hàn vương Tín và Tung Công ở giữ Huỳnh Dương. Các tướng và binh sĩ không đi theo được đều ở lại trong thành. Chu Hà và Tung Công giết Ngụy Báo vì Báo từng phản Hán. Lưu Bang chạy thoát, gặp được Anh Bố, cùng vào Thành Cao.

Lúc đó, tướng cầm quân ở Lương là Bành Việt đã theo Hán, vượt qua sông Tuy Thủy đánh tan quân Sở, lấy Hạ Bì. Hạng Vũ đang muốn truy kích Lưu Bang lại phải đem binh về hướng đông đánh Bành Việt. Sau khi đánh quân Bành Việt thua chạy, Hạng Vũ lại đem binh về hướng tây phá được thành Huỳnh Dương, bắt sống cả Chu Hà, Tung Công và Hàn vương Tín. Chu Hà và Tung Công không chịu hàng nên bị giết, Hàn vương Tín bị giam.

Hạng vương lại kéo tới bao vây Thành Cao rất gấp. Tháng 6 năm 204 TCN, Lưu Bang không chống nổi, bỏ thành vượt vòng vây ra khỏi Thành Cao, vượt qua sông Hoàng Hà, chỉ có một mình Hạ Hầu Anh cùng đi, tới địa phận do Trương Nhĩ và Hàn Tín cai quản.

Đến nơi, sáng sớm, Lưu Bang trá xưng là sứ thần nhà Hán, phi ngựa vào trong thành Triệu. Trương Nhĩ, Hàn Tín chưa dậy, Lưu Bang vào trong phòng ngủ, cướp ấn tín và binh phù, dùng cờ mao để triệu tập các tướng, thay đổi chức vị các tướng mà Trương, Hàn đã sắp đặt. Tín và Nhĩ thức dậy, mới biết là Hán vương đã đến. Lưu Bang sau khi đoạt quân của hai người liền ra lệnh cho Trương Nhĩ giữ lấy đất Triệu, phong Hàn Tín làm tướng quốc, thu gom quân ở Triệu đi đánh Tề.

Phá Tề, diệt viện binh Sở
Tín đem quân sang đánh Tề, chưa vượt qua bến sông Bình Nguyên thì nghe tin sứ thần của Hán vương là Lịch Tự Cơ đã thuyết phục được nước Tề đầu hàng. Hàn Tín muốn dừng lại. Mưu sĩ Khoái Triệt bàn với Hàn Tín nên đánh úp lấy Tề, không nên để công trạng rơi vào tay của Lịch Tự Cơ. Tín cho là phải, theo kế của Triệt, mang binh vượt qua sông Hoàng Hà.

Nước Tề đã nghe lời Lịch Tự Cơ chấp thuận hàng Hán nên không phòng bị. Tín nhân đó đánh úp quân Tề ở Lịch Hạ và kéo thẳng đến kinh thành Lâm Tri. Vua Tề là Điền Quảng cho rằng Lịch Tự Cơ lừa mình nên nấu Lịch Sinh trong vạc dầu rồi trốn đến đất Cao Mật, sai sứ đến nước Sở để cầu cứu. Sau khi đã bình định Lâm Tri, Hàn Tín đuổi theo Tề vương Quảng đến đất Cao Mật. Hạng vương sai Long Thư làm tướng, đem quân đến cứu Tề. Điền Quảng cùng Long Thư hợp quân để đánh nhau với Tín.

Long Thư không nghe theo lời khuyên nên án binh đi kêu gọi dân Tề phản Hán ở các thành mà nóng vội bày trận hai bên sông Tuy Thủy để đối đầu. Hàn Tín đang đêm sai người làm hơn một vạn bao đổ đầy cát chặn lấy thượng lưu dòng sông. Sau đó Tín đem quân qua nửa chừng đánh Long Thư, giả vờ thua, quay lưng bỏ chạy về. Long Thư mắc mưu đuổi theo qua sông. Hàn Tín cho người phá các bao đựng cát, nước sông chảy ào ào, đại quân của Long Thư quá nửa không qua được. Long Thư và số quân bên này ít ỏi bị cô lập, quân Tín liền xốc tới đánh gấp, giết chết Long Thư. Bộ phận quân của Long Thư bên kia sông thấy tướng chết bỏ chạy toán loạn. Tề vương Quảng chạy trốn. Hàn Tín liền mang quân đuổi theo đến đất Thành Dương, bắt sống tất cả lính Sở.

Thiên hạ về Hán

Hạng vương lưỡng đầu thọ địch
Sau khi đã nắm được quân của Hàn Tín, uy thế Hán vương lại mạnh. Theo lời khuyên của Trịnh Trung, Lưu Bang đắp thành cao, đào hào cho sâu cố thủ không đánh nhau với quân Sở, rồi sai Lư Quán và Lưu Giả đem 2 vạn quân và vài trăm quân kỵ vượt bến Bạch Mã, vào đất Sở cùng với Bành Việt đánh phá quân Sở phía tây đất Yên, đất Quách, rồi lấy lại hơn mười thành đất Lương.

Lúc bấy giờ Bành Việt cầm quân ở đất Lương, qua lại quấy rối hậu phương của Hạng Vũ, cắt đứt đường lương thực của quân Sở. Năm 203 TCN, Hạng Vũ giao cho Tào Cữu, Tư Mã Hân và Đổng Ế giữ Thành Cao, dặn chỉ cần cố thủ trong 15 ngày không giao chiến với quân Hán để mình đi đánh Bành Việt ở đất Lương.

Hạng Vũ bèn lên đường đánh các thành Trần Lưu, Ngoại Hoàng đều lấy được. Quân Hán khiêu chiến mắng nhiếc 6 ngày, Tào Cữu nổi giận cho binh vượt sông Tự Thủy, quân sĩ ra sông liền bị quân Hán đánh úp thua to. Tào Cữu, Tư Mã Hân và Đổng Ế đều tự đâm cổ chết trên sông Tự Thủy.

Hạng Vũ đánh Lương đến Tuy Dương, nghe tin quân Tào Cữu bị thua, bèn đem quân trở về, giải vây được cho tướng Chung Ly Muội ở phía đông Huỳnh Dương. Nghe tin Hàn Tín đánh tan viện binh của Long Thư cứu Tề, Hạng vương lo lắng sai Vũ Thiệp đến làm thuyết khách khuyên Tín phản Hán nhưng Tín không nghe. Mưu sĩ dưới trướng là Khoái Triệt cũng ra sức thuyết phục Tín phản Hán để nắm lấy Tề, Yên, Triệu phía bắc, chia ba thiên hạ với Lưu, Hạng nhưng Hàn Tín không nỡ phản Lưu Bang. Tín sai người về xin phong làm Tề giả vương (vua lâm thời ở đất Tề). Lưu Bang định không cho nhưng nghe theo lời Trần Bình, Trương Lương nên bằng lòng phong chức để lấy lòng Hàn Tín.

Hòa ước Hồng Câu
Lưu Bang và Hạng Vũ tiếp tục cầm cự chưa phân thắng bại. Hai bên gặp nhau ở Quảng Vũ nói chuyện. Hạng Vũ muốn một mình khiêu chiến với Hán vương. Hán vương kể 10 tội Hạng Vũ, Hạng Vũ tức giận bắn trúng Lưu Bang. Bang bị thương vào bụng nhưng giả cách chỉ bị thương ở ngón chân để yên lòng quân sĩ.

Hán vương cố đi ra trước hàng quân bệnh càng nặng thêm, chạy vào Thành Cao. Khi khỏi bệnh lại trở về trong quân, đóng ở Quảng Vũ. Binh sĩ ở Quan Trung lại ra theo rất đông.

Lúc bấy giờ Bành Việt cầm quân ở đất Lương, luôn qua lại làm quân Sở khổ cực, cắt đứt lương thực của quân Sở. Hạng Vũ mấy lần đánh bọn Bành Việt thì Tề vương Hàn Tín lại tiến quân đánh Sở. Hạng Vũ không thể một mình chống lại ba phía, đành cùng Hán vương giao ước chia khoảng giữa thiên hạ, cắt đất từ Hồng Câu về phía tây là của Hán; từ Hồng Câu về phía đông là của Sở. Hạng vương trả lại cha và vợ Hán vương. Sau đó hai bên trở về.

Trận cuối ở Cai Hạ
Lúc đó đất đai trên toàn cõi Trung Hoa, 7 nước chư hầu cũ thì 6 nước đã về Hán. Lực lượng giữa Hán và Sở lúc đó đã rất chênh lệch. Hán vương muốn đem quân về phía tây nhưng theo kế của Trần Bình và Trương Lương, liền bội ước tiến quân đuổi Hạng Vũ đến phía nam thành Dương Hạ. Hán vương hẹn với Hàn Tín và Bành Việt cùng họp nhau để đánh Sở, nhưng khi quân Hán vương đến Cố Lăng thì vẫn không gặp quân của Hàn Tín, Bành Việt. Quân Sở đánh quân Hán thua to. Lưu Bang lại vào thành cố thủ.

Lưu Bang dùng kế của Trương Lương, hứa phong đất cho Hàn Tín và Bành Việt nên hai người mang quân đến.

Trong khi đó tướng Hán là Lưu Giả vào đất Sở vây đất Thọ Xuân. Hán vương sai sứ giả triệu tướng Sở mới hàng là Chu Ân, điều động quân ở Cửu Giang đi theo quân Lưu Giả, Anh Bố làm cỏ dân Thành Phủ.

Năm 202 TCN, Lưu Bang cùng quân của chư hầu đánh quân Sở thắng Hạng Vũ một trận quyết liệt ở Cai Hạ. Hàn Tín cầm 30 vạn quân, Khổng tướng quân ở cánh trái, Phí tướng quân ở cánh phải, Lưu Bang ở phía sau, Chu Bột, Sài Vũ ở sau lưng Lưu Bang. Quân của Hạng Vũ vào khoảng 10 vạn. Hàn Tín đánh đầu tiên không thắng nổi, rút lui. Khổng tướng quân và Phí Tướng quân đem quân đến giúp. Quân Hán quá đông nên quân Sở không thắng nổi. Hàn Tín nhân lúc ấy lại tiến lên đánh quân Sở đại bại ở Cai Hạ phải rút vào thành.

Hạng vương đóng quân ở trong thành Cai Hạ, binh ít, lương hết. Quân Hán và quân chư hầu bổ vây mấy vòng. Đang đêm, Hạng vương nghe quân Hán ở bốn mặt đều hát giọng Sở, Hạng vương tưởng Hán đã lấy được Sở bèn phá vây bỏ chạy, quân Sở thua to. Lưu Bang sai Quán Anh đuổi theo. Hạng Vũ chạy đến Ô Giang đình thì cùng đường. Có người muốn đón sang sông về Giang Đông nhưng Hạng vương không nghe vì xấu hổ với người Giang Đông nên tự vẫn ở trấn Ô Giang. Nước Tây Sở mất.

Lưu Bang lên ngôi hoàng đế, lập ra nhà Hán.

Chú thích

Tham khảo
Sử Ký Tư Mã Thiên, các thiên:
 Hạng Vũ bản kỷ
 Cao Tổ bản kỷ
 Trần Thiệp thế gia
 Lưu hầu thế gia
 Hoài Âm hầu liệt truyện
 Kình Bố liệt truyện
 Trương Nhĩ - Trần Dư liệt truyện

Liên kết ngoài
Sử ký Tư Mã Thiên


title: Đoàn Văn Khâm

text:
Đoàn Văn Khâm (chữ Hán: 段文欽 1020 - 1134) đỗ Thái học sinh thời nhà Lý, là nhà thơ, danh thần, Thượng thư Bộ Công đời vua Lý Nhân Tông (1072-1128).

Gia thế và dòng tộc
Đoàn Văn Khâm quê gốc ở Tô Xuyên (nay là An Mỹ, Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình). Là con của Đoàn Văn Liễn (tướng nhà Đinh và Tiền Lê), cháu của Đoàn Văn Lan (thuộc tướng của sứ quân Trần Lãm và khai quốc công thần nhà Đinh), chắt của Đoàn Huy Lượng (tướng nhà Ngô) và chút của Đoàn Liêm Duy (thuộc tướng của Khúc Thừa Dụ). Họ Đoàn của ông quê gốc ở Sơn Vi, Phú Thọ sau lại di cư sang khu vực quận Từ Liêm, Hà Nội. Sau khi Lê Đại Hành đánh thắng giặc Tống đã tặng cho Đoàn Văn Liễn, người có công trạng lớn trong việc dẹp giặc, câu đối:
      "Bình Tống huân danh tại
        Phù Lê sử sách thùy"
Dịch nghĩa:
 Dẹp giặc Tống, danh tiếng còn đây
 Phò tá nhà Lê, sách sử còn truyền
Khi Lý Thái Tổ lên ngôi hoàng đế, Đoàn Văn Liễn được cấp đất ở Tô Xuyên làm thái ấp do có công ủng hộ và đưa Lý Công Uẩn lên ngai vàng. Năm 1020, phu nhân Lý thị hạ sinh Đoàn Văn Khâm tại thái ấp. Đoàn Văn Khâm còn có một người em trai là Đoàn Duy Hải, sau kế tập cha lãnh thái ấp Tô Xuyên.

Quan nghiệp
Đoàn Văn Khâm đỗ Thái học sinh (tương đương Tiến sĩ) trong khoa thi Nho học đầu tiên của Việt Nam - khoa Minh kinh bác học năm Ất Mão 1075 đời vua Lý Nhân Tông. Tháng 2 năm Ất Mão (1075), vua Lý Nhân Tông cho mở khoa thi Minh kinh bác học và thi Nho học tam trường ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám, năm đó Lê Văn Thịnh đỗ đầu - tương đương Trạng nguyên). Đoàn Văn Khâm đỗ thứ 2 (tương đương Bảng nhãn). Ngay sau khi đỗ đại khoa, ông được vua Lý Nhân Tông bổ nhiệm luôn vào chức Công Bộ Thượng thư năm 1075.

Tại Việt Nam, chức Thượng thư được đặt ra lần đầu tiên vào triều nhà Lý. Đời vua Lý Nhân Tông, có các vị thượng thư: Đoàn Văn Khâm, Mạc Hiển Tích…

Tác phẩm
Tuy làm đến Thượng thư nhưng ông vẫn luôn có ý muốn từ quan. Ông là một cư sĩ mộ đạo Phật, thường quấn khăn vải, mặc áo nâu và hay giao du với khách thiền lâm. Ông thường làm thơ, được người đương thời khen tặng nhưng nay đã thất lạc gần hết (do lịch sử). Đến nay ghi nhận còn lại được 4 bài thơ viết bằng chữ Hán.

Trong đó có 3 bài được chép trong Hoàng Việt thi tuyển do Bùi Huy Bích sưu tập, đó là:

Bài 1. Tặng Quảng Trí Thiền sư (Tặng Thiền sư Quảng Trí).

Bài 2. Vãn Quảng Trí Thiền sư (Viếng Thiền sư Quảng Trí).

Bài 3. Truy điệu Thiền sư Chân Không.

Cũng theo Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích thì Thiền sư Quảng Trí họ Nhan, năm thứ nhất niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh (1059) sư từ bỏ thế tục đến tham vấn Thiền Lão ở Tiên Du. Nhờ một câu nói của Thầy, sư nhận được yếu chỉ, từ đó dốc sức vào thiền học. Về sau sư trụ trì chùa Quán Đỉnh núi Không Lộ, kết bạn với tăng Minh Huệ, người đời cho là Hàn Sơn, Thập Đắc tái thế. Công Bộ Thượng thư Đoàn Văn Khâm làm bài thơ trên thương tiếc khi sư quy tịch (khoảng niên hiệu Quảng Hựu 1085-1091).

Và bài thứ 4 là Gửi Tĩnh-giới Thiền sư ở núi Bí-linh thuộc Nghệ-an được chép trong sách Kiến văn tiểu lục của Bảng nhãn Lê Quý Đôn.

Qua mấy bài thơ còn lại, có thể thấy Đoàn Văn Khâm là người đức hạnh cao, rất hâm mộ đạo Phật và cũng là nhà thơ xuất sắc đời bấy giờ.

Bài 1: Tặng Quảng Trí Thiền sư
Nguyên văn chữ Hán:
贈廣智禪師
拄錫危峰擺六塵,
默居幻夢問浮雲。
殷勤無計參澄什，
索絆簪纓在鷺群。
Phiên âm:
Tặng Quảng Trí Thiền sư
Trụ tích nguy phong bãi lục trần(1),
Mặc cư huyễn mộng vấn phù vân.
Ân cần vô kế tham Trừng, Thập(2),
Sách bạn trâm anh tại lộ quần(3).
Dịch nghĩa:
Tặng Thiền sư Quảng Trí
Chống gậy Thiền trên núi cao, rũ sạch bụi trần,
Lặng lẽ trong cảnh mộng ảo, chỉ hỏi áng mây trôi.
Rất thiết tha nhưng không cách nào theo học được Trừng, Thập,
Vì đã trót vướng trâm oanh trong bầy cò.
Bản dịch của Đoàn Trọng Hân:

Tặng Thiền sư Quảng Trí
Chống gậy lên non, rũ bụi trần,
Cô sầu mộng ảo, hỏi phù vân.
Bao lần những muốn theo Trừng, Thập,
Trót vướng trâm anh, nợ khách trần.

- Chú thích:

(1) lục trần: Danh từ nhà Phật, tức: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Theo "Pháp giới thứ đệ" thì trần là dơ bẩn, có thể làm cho tâm linh người ta bị hoen ố, nên người tu hành cần phải bỏ hết lục trần.

(2) Trừng, Thập: Trừng, Thập tức là Phật Đổ Trừng và Cưu Ma La Thập, hai vị sư nổi tiếng người Thiên Trúc đến Trung Quốc vào đời Hậu Tấn, thường du hành thuyết pháp, viết rất nhiều kinh Phật.

(3) lộ quần: Nghĩa đen là đàn cò. Giống cò này thường bay từng đàn, có hàng ngũ thứ tự, nên văn ngôn dùng danh từ này để tượng trưng triều thần sắp hàng ngũ đứng chầu vua.

Bài 2: Vãn Quảng Trí Thiền sư
Nguyên văn chữ Hán:
挽廣智禪師
林巒白首遁京城,
拂袖高山遠更馨。
幾願淨巾趨丈席，
忽聞遺履掩禪扃。
齋庭幽鳥空啼月，
墓塔誰人為作銘。
道侶不須傷永別，
院前山水是真形。
Phiên âm:
Vãn Quảng Trí Thiền sư
Lâm loan bạch(1) thủ độn kinh thành,
Phất tụ cao sơn viễn cánh hinh.
Kỷ nguyện tịnh cân xu trượng tịch,
Hốt văn di lý(2) yểm thiền quynh.
Trai đình(3) u điểu không đề nguyệt,
Mộ tháp thuỳ nhân vị tác minh.
Đạo lữ bất tu thương vĩnh biệt,
Viện tiền sơn thủy thị chân hình.
Dịch nghĩa:
Viếng Thiền sư Quảng Trí
Xa lánh kinh thành, vào nơi rừng núi cho đến bạc đầu,
Phất tay áo trên núi cao, càng xa càng ngát thơm.
Đã mấy lần (tôi) những muốn chít khăn tu hành đến hầu bên chiếu,
(Thế mà nay) bỗng nghe nhà sư qua đời, cửa chùa đã khép kín.
Trước sân chùa, tiếng chim khuya khắc khoải kêu dưới bóng trăng.
Có ai vì người mà đề bài minh vào ngọn tháp trên mộ?
Các bạn tu hành chớ nên đau thương về nỗi vĩnh biệt,
Sông núi trước chùa, chính là hình ảnh chân thực của người.
Dựa theo Bản dịch của Nguyễn Tấn Hưng:
Viếng Thiền sư Quảng Trí
Rừng sâu đầu bạc lánh kinh thành,
Rũ áo về non, thơm ngát danh.
Những ước sửa khăn, hầu cửa Phật,
Thoắt nghe tin báo, mộng hồn kinh.
Sân chùa chim tối, kêu vầng nguyệt,
Mộ tháp ai người viết bức minh?
Đạo hữu can chi buồn vĩnh biệt,
Chùa xưa non nước hiện chân hình.
- Chú thích:

(1) bạch: Bản của Lê Quý Đôn chép là chữ "hồi", ở đây chép theo "Hoàng Việt thi tuyển".

(2) di lý: Trút dép, dùng điển trong "Truyền đăng lục": nhà sư Đạt Ma tịch, táng ở chân núi Hùng Nhĩ, khi Tống Vân đi sứ Tây Vực, lại gặp nhà sư cầm một chiếc dép nói là đi sang Tây Trúc. Tống Vân về, sai người đào mộ và mở áo quan ra, thì chỉ thấy có một chiếc dép còn lại trong quan. Ở đây dùng điển này để nói về nhà sư Quảng Trí mất.

(3) đình: Bản trong "Hoàng Việt thi tuyển" chép là chữ đường, ở đây theo bản của Lê Quý Đôn.

Bài 3: Truy điệu Chân Không Thiền sư
Nguyên văn chữ Hán:
追悼真空禪師
行高朝野振清風，
錫拄如雲暮習龍。
仁宇忽驚崩惠棟，
道林常嘆偃冥松。
墳縈碧草添新塔，
水蘸青山認舊容。
寂寂禪關誰更叩？
經過愁聽暮天鐘。
Phiên âm:
Truy điệu Chân Không Thiền sư
Hạnh cao triều dã chấn thanh phong,
Tích trụ như vân mộ tập long (1).
Nhân vũ hốt kinh băng tuệ đống,
Đạo lâm trường thán yển minh tùng (2).
Phần oanh bích thảo thiêm tân tháp,
Thủy trám thanh sơn nhận cựu dung.
Tịch tịch thiền quan thuỳ cánh khấu?
Kinh qua sầu thính mộ thiên chung.
Dựa theo bản dịch của Hòa thượng Thanh Từ:
Truy điệu Thiền sư Chân Không
Trong triều ngoài nội, kính gia phong,
Chống gậy, đường mây quyện bóng rồng.
Nhân, Từ chợt hoảng rường cột đổ,
Rừng đạo bùi ngùi cội thông long.
Cỏ biếc bên mồ, thêm tháp mới,
Non xanh nước thắm, gởi thân trong.
Tịch mịch cửa thiền, ai kẻ gõ,
Chiều buông, văng vẳng tiếng chuông hồn.
- Chú thích:

(1) Tích trụ như vân mộ tập long: Câu này ý nói các đạo hữu kính mến phẩm hạnh đạo đức sư Chân Không, nên mang tích trượng đến núi Phả Lại sum họp đông đúc, không khác gì rồng đi đến đâu mây theo đến đấy.

(2) minh tùng: Có bản chép là trinh tùng 貞松.

Bài 4: Gửi Tĩnh-giới Thiền sư (ở núi Bí-linh thuộc Nghệ-an)
Lâu nay trong nhiều tài liệu viết về thơ văn của Đoàn Văn Khâm thường cho biết có 3 bài: "Tặng Quảng Trí Thiền sư", "Vãn Quảng Trí Thiền sư", "Truy điệu Chân Không Thiền sư" bằng chữ Hán chép trong "Hoàng Việt thi tuyển" do Bùi Huy Bích sưu tập cho thấy Đoàn Văn Khâm rất hâm mộ những vị tu hành, nhưng bản thân không lên núi ở ẩn chỉ vì "chót bị cái dây cân đai buộc chặt vào hàng ngũ chim cò" (hàng ngũ quan lại).

Trong sách Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn có chép một bài thơ nữa của cụ Đoàn Văn Khâm:
Thu lai lương khí sảng hung khâm,
Bát đẩu(*) tài cao đối nguyệt ngâm.
Kham tiếu thiền gia si độn khách,
Vị tương hà ngữ dĩ truyền tâm?
Tạm dịch:
Thu về thoảng mát lòng ai,
Trông trăng ngâm vịnh trổ tài thiên nhiên.
Dám cười si độn khách thiền,
Lấy gì tâm ấn để truyền cho nhau?
- Chú thích:

(*) Bát đẩu nghĩa là tám đấu: Tạ Linh Vận nói: Tất cả tài hoa trong thiên hạ có một thạch (mười đấu) mà riêng Tào Tử-kiến (tức Tào Thực, con Tào Tháo) chiếm được tám đấu. Sau thi gia thường dùng danh từ "bát đẩu" để nói về người tài hoa.

Chú thích

Sách tham khảo
Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992, tr. 183.
Nguyễn Đăng Na, Văn học thế kỷ X-XIV. Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, 2004, Hà Nội, tr. 519-520.

Xem thêm

Nhà Lý

Nhà thơ Việt Nam thời Lý
Quan lại nhà Lý
Minh kinh bác học
Nhà thơ Việt Nam
Người Hải Dương
Người thọ bách niên Việt Nam


title: Luzech

text:
Luzech là một xã thuộc tỉnh Lot trong vùng Occitanie phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Lot

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Lot


title: Sân bay Memanbetsu

text:
Sân bay Memanbetsu (女満別空港)  là một sân bay ở khu vực Memanbetsu của Ōzora, một thị xã ở Hokkaidō, Nhật Bản.

Sân bay này nằm ở thị xã ở Memanbetsu cho đến năm 2006, khi  Memanbetsu và làng Higashimokoto được sáp nhập vào thị xã Ōzora.

Sân bay này gần vườn quốc gia Shiretoko. Sân bay Memanbetsu có lưu lượng khách đạt hơn 1 triệu lượt mỗi năm.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
 All Nippon Airways (Nagoya-Centrair, Osaka-Kansai, Sapporo-Okadama)
 Air Do (Tokyo-Haneda)
 Japan Airlines (Sapporo-Chitose, Tokyo-Haneda)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 hướng dẫn sân bay Memanbetsu từ hãng Japan Airlines

Memanbetsu


title: Sophronitis reginae

text:
Cattleya reginae là một loài lan đặc hữu của the Serra da Caraça mountains in the state of Minas Gerais of Brasil.

Tham khảo

reginae
reginae
reginae


title: Adicella occidentalis

text:
Adicella occidentalis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Adicella


title: Cuacos de Yuste

text:
Cuacos de Yuste là một đô thị trong tỉnh Cáceres, cộng đồng tự trị Extremadura. Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cáceres.

Tham khảo

Đô thị ở Cáceres


title: Perdita trisignata

text:
Perdita trisignata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1896


title: Nemotaulius mutatus

text:
Nemotaulius mutatus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Loài này có ở miền Ấn Độ - Mã Lai và miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Nemotaulius


title: Lim

text:
Lim có thể là tên của:
Tên loài thực vật cho gỗ tốt: Erythrophleum fordii
Gỗ của loài này: gỗ lim
Lim xẹt (lim vang)
Thị trấn thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh: thị trấn Lim
Lễ hội tại thị trấn này: hội Lim
Ký hiệu toán học: lim
Một kiểu phiên latinh cho họ Lâm
sông Lim thuộc vùng Balkans
Mã sân bay của sân bay quốc tế Jorge Chávez (Lima, Peru).


title: (69963) 1998 VP35

text:
{{DISPLAYTITLE:(69963) 1998 VP35}}

(69963) 1998 VP35 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 4 tháng 11 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 69001–70000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Poecilia vetiprovidentiae

text:
Poecilia vetiprovidentiae là một loài cá thuộc họ Poeciliidae là loài đặc hữu của Colombia.

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1996. Poecilia vetiprovidentiae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

vetiprovidentiae
Động vật được mô tả năm 1950
Cá Colombia
Động vật đặc hữu Colombia


title: Servais

text:
Servais là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Tham khảo

Xã của Aisne


title: Roncherolles-sur-le-Vivier

text:
Roncherolles-sur-le-Vivier là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo

INSEE

Liên kết ngoài
Official website of Roncherolles-sur-le-Vivier
Roncherolles-sur-le-Vivier on the Quid website
Le Vivier de Roncherolles Website

Xã của Seine-Maritime


title: Bulbophyllum nervulosum

text:
Bulbophyllum nervulosum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

nervulosum]]

N


title: Quận Hill, Montana

text:
Quận Hill là một quận thuộc tiểu bang Montana, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 16.673 người. Quận lỵ đóng ở Havre.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số  năm 2000, quận này đã có dân số 16.673 người, 6.457 hộ gia đình, và 4.255 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 6 người trên một dặm vuông (2/km ²). Có 7.453 đơn vị nhà ở mật độ trung bình của 3 trên một dặm vuông (1/km ²). T

ông chủng tộc trang điểm của quận là 79,55% người da trắng, 0,09% da đen hay Mỹ gốc Phi, 17,30% người Mỹ bản xứ, 0,37% châu Á, Thái Bình Dương 0,02%, 0,35% từ các chủng tộc khác, và 2,32% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 1,25% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào. 21,1% là người gốc Đức, Na Uy 13,5%, Ailen 8,7%, 6,7% và 6,2% người Mỹ gốc tiếng Anh theo điều tra dân số năm 2000. 93,9% nói tiếng Anh, 3,3% và 2,0% Cree tiếng Đức là ngôn ngữ đầu tiên của họ.

Có 6.457 hộ, trong đó 34,30% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 50,50% là đôi vợ chồng sống với nhau, 10,90% có nữ hộ và không có chồng, và 34,10% là không lập gia đình. 28,60% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 11,40% có người sống một mình65 tuổi hoặc cao hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,53 và cỡ gia đình trung bình là 3,15.

Trong quận cơ cấu độ tuổi dân cư được trải ra với 28,20% dưới độ tuổi 18, 11,60% 18-24, 26,00% 25-44, 21,40% từ 45 đến 64, và 12,80% từ 65 tuổi trở lên người. Độ tuổi trung bình là 34 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 99,30 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 96,40 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đạt mức USD 30.781, và thu nhập trung bình cho một gia đình là USD 38.179. Phái nam có thu nhập trung bình USD 29.908 so với 19.874 USD đối với phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người là 14.935 USD. Có 15,30% gia đình và 18,40% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 23,30% những người dưới 18 tuổi và 9,00% của những người 65 tuổi hoặc cao hơn.

Tham khảo

Quận của Montana


title: Lê Gia Đỉnh

text:
Lê Gia Đỉnh (1920-1946) là một liệt sĩ trong Kháng chiến chống Pháp, người được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân do hành động dũng cảm ôm bom ba càng lao vào xe tăng địch. Hy sinh ngày 20 tháng 12 năm 1946. Khi hy sinh đang là chính trị viên đại đội, thuộc Trung đoàn Thủ Đô

Ông sinh ra tại xã Hoàng Diệu, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương.

Quá trình chiến đấu
Ông tham gia Cách mạng từ năm 1943. Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia quân đội và khi toàn quốc kháng chiến, ông là chính trị viên đại đội, thuộc Trung đoàn Thủ đô.

Ngày 20 tháng 12 năm 1946, quân đội Pháp tập trung 300 lính, được 8 xe tăng, 10 xe thiết giáp, 2 pháo 75 ly và một số xe Jeep có gắn súng đại liên, xuất phát từ trại Đồn Thủy (nay là Bảo tàng Cách mạng), tiến công đánh chiếm Bắc Bộ phủ, định bắt sống một số cán bộ cao cấp của trung ương Việt Minh ở đây.

Với thế áp đảo, xe tăng Pháp húc đổ rào sắt, cho bộ binh tràn vào. Để bảo vệ cơ sở của Trung ương, các chiến sĩ cảm tử của Việt Minh đã đánh trả quyết liệt, tạo điều kiện cho cơ quan rút lui an toàn. Trong điều kiện bất lợi đó, trước sự tấn công mạnh mẽ của quân Pháp, để bảo toàn lực lượng, ông quyết định cho các chiến sĩ khác rút sang hầm bên, còn mình ở lại chiến đấu chặn địch. Khi xe tăng và bộ binh của quân Pháp tiến vào, Lê Gia Đỉnh đã ôm bom 3 càng lao vào xe tăng địch. Quân Pháp hoảng sợ, bộ binh và xe tăng đều tháo chạy, Lê Gia Đỉnh đã hy sinh.

Với chiến công và thành tích trong chiến đấu, ngày 28 tháng 4 năm 2000, Lê Gia Đỉnh đã được Chủ tịch nước Việt Nam truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang nhân dân.

Tên ông được đặt cho một đường phố ở phường Phố Huế, quận Hai bà Trưng, TP Hà Nội.

Chú thích

 Lần tìm cảm tử quân số 1 của Hà Nội

Người Hải Dương
Sinh năm 1920
Mất năm 1946
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Nhân vật trong Chiến tranh Đông Dương


title: Vardanes I của Parthia

text:
Vardanes I của Parthia cai trị Đế quốc Parthia từ khoảng năm 40-45SCN. Ông kế vị người cha Artabanus II của ông, nhưng đã phải liên tục chiến đấu chống lại Gotarzes II, một đối thủ tranh giành ngôi vị.

Tiền xu của ông cho thấy rằng ông đã ngồi trên ngai vàng một cách trọn vẹn từ khoảng năm 40-45 CN. Trong năm 43 ông buộc thành phố Seleucia trên sông Tigris quay trở lại dưới luật lệ của Parthia sau một cuộc nổi loạn bảy năm. Ctesiphon, nơi ở của các vị vua trên bờ trái của sông Tigris, đối diện với Seleucia, tự nhiên được hưởng lợi do cuộc chiến tranh này, và do đó Vardanes được gọi là người sáng lập của Ctesiphon bởi Ammianus Marcellinus. Ông cũng chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh chống lại Đế chế La Mã, với mục tiêu chinh phục lại Armenia.

Trong một cuộc chiến mới với Gotarzes ông đã đạt được một thành công lớn đối với những người du mục phía đông. Theo Tacitus (xi Annales. 8-10), Vardanes bị đánh đuổi tạm thời khỏi ngai vàng bởi Gotarzes em trai của ông, và chạy trốn đến nương náu "ở vùng đồng bằng của Bactria" (có thể là người Nguyệt Chi, người đã chiếm Bactria vào thời điểm đó). Sau khi ông trở lại nắm quyền lực, ông đã dẫn đầu một chiến dịch chiến thắng chống lại quân đội Dahae của Gotarzes, tới tận sông Sindes.

Trong khoảng năm 47 ông đã bị ám sát trong khi đi săn, và Gotarzes trở thành vua một lần nữa.

Tham khảo

 Josephus, Antiquities of the Jews, xx, 3, 4.
 Tacitus, Annals, xi, 9, 10.
 Ammianus Marcellinus, Res Gestae, xxiii, 6, 23.

Vua Parthia
Năm sinh không rõ
Mất năm 45


title: Brion, Ain

text:
Brion là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Ném bom chiến thuật

text:
Ném bom chiến thuật là hình thức không kích sử dụng máy bay tấn công các lực lượng mặt đất và khí tài quân sự của đối phương trong vùng chiến sự. Hình thức này đối lập với ném bom chiến lược – tấn công thành phố, cơ sở công nghiệp của đối phương nhằm làm suy yếu khả năng tiến hành chiến tranh.

Ném bom chiến thuật ra đời từ Thế chiến thứ nhất khi các phi công ném những quả bom nhỏ từ buồng lái xuống đội hình địch phía dưới. Đến Thế chiến thứ hai, đã có các máy bay được chuyên biệt hóa để thực hiện nhiệm vụ tấn công trên chiến trường song chủ yếu vẫn là những máy bay tấn công mặt đất hoặc máy bay ném-bom chiến đấu. Ví dụ, trong Chiến tranh Triều Tiên, các phi vụ chiến thuật được thực hiện bởi các máy bay chiến đấu có từ Thế chiến thứ hai như máy bay F4U Corsair. Trong Chiến tranh Việt Nam, các nhiệm vụ ném bom chiến thuật được định hướng bởi máy bay đi trước xác định mục tiêu (tiếng Anh: forward air controller – FAC). Các máy bay này nhỏ, định vị mục tiêu bằng cách ném vật phát khói xuống vị trí cần tấn công, thường là có sự phối hợp với bộ binh tại chiến trường. Các máy bay ném bom bay phía sau sẽ tới không kích mục tiêu.

Ngày nay, các vũ khí chính xác hay "bom thông minh" có thể tiếp cận mục tiêu với độ chính xác rất cao.

Có hai vai trò cơ bản của nhiệm vụ ném bom chiến thuật:
Không quân yểm trợ các lực lượng mặt đất, hoạt động theo sự dẫn đường, giúp đỡ của các lực lượng mặt đất.
Sử dụng không quân để ngăn chặn tiếp tế; nhiệm vụ này không có sự liên lạc cũng như hiệp đồng với các lực lượng chiến đấu mặt đất.

Tham khảo

Thuật ngữ quân sự
Chiến tranh
Không quân
Hàng không quân sự
Chiến thuật không quân


title: Bad Blankenburg

text:
Bad Blankenburg là một thị xã ở huyện Saalfeld-Rudolstadt, trong bang Thüringen, nước Đức. Đô thị Bad Blankenburg có diện tích 35,56 km². Đô thị này có cự ly 6 km về phía tây nam của Rudolstadt, và 37 km về phía đông nam Erfurt.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Friedrich Fröbel Museum at Bad Blankenburg
Bad Blankenburg


title: Onophas

text:
Onophas là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Moncini


title: Setodes mercurius

text:
Setodes mercurius là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Setodes


title: Sainte-Segrée

text:
Sainte-Segrée là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này có cự ly khoảng 19 dặm Anh về phía tây nam của Amiens, trên đường D98.

Dân số

Tham khảo

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Xã của Somme


title: Bombus atripes

text:
Bombus atripes là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1852.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1852


title: Hóa thân (Phật giáo)

text:
Hoá thân (tiếng Phạn: Nirmāṇa-kāya; tiếng Tây Tạng: Tulku སྤྲུལ་སྐུ་; tiếng Trung Quốc: huàshēn 化身; tiếng Nhật: keshin), còn gọi là Ứng hoá thân (應化身) hoặc Ứng thân (應身), mang nhiều nghĩa và có thể được phân loại gồm:
 Thân nhất thời của Phật. Thân thị hiện. Còn gọi là Biến hoá thân (變化身). Thân thị hiện bằng năng lực thần thông. Một trong Tam thân (三身) của Phật. Thân biến hoá của Phật ứng hợp sắc tướng của chúng sinh để giáo hoá và cứu độ. Còn được gọi là Ứng thân (應身; response body);
 Khi Hoá thân và Ứng thân thuộc dạng siêu việt, thì Ứng thân được xem là biểu hiện của những vị có công hạnh tu tập siêu xuất, trong khi đó Hoá thân là thị hiện của những vị có công hạnh tu tập thấp hơn, hoặc dùng cho loài Phi nhân (không phải loài người);
 Theo giáo lý Tiểu thừa, thì khi một vị Phật nhập Niết-bàn cũng được gọi là "Hoá thân";
 Phật Thích-ca Mâu-ni, thân thể của Phật Thích-ca Mâu-ni.

Tại Tây Tạng
Những người được cho là các hóa thân của các vị Phật, Bồ Tát ở Tây Tạng chỉ là do dân chúng Tây Tạng tự xem như vậy. Tại Tây Tạng, các vị Đại sư dùng từ Châu-cô (珠孤, tiếng Tây Tạng: tulku སྤྲུལ་སྐུ་, cũng được dịch là Chuyển thế giả-轉世者) để dịch thuật ngữ Nirmāṇakāya, và cũng hiểu nó như từ Hoá thân bên trên. Nhưng thêm vào đó, thuật ngữ Châu-cô cũng chỉ một hiện tượng chỉ tồn tại nơi đây và Mông Cổ. Thuật ngữ này cũng có nguồn tiếng Mông Cổ. Người ta sử dụng hai danh từ tương ưng với ý nghĩa gần như nhau là:
 Hô-tất Lặc-hãn (呼畢勒罕, hoblighan, khublighan) với nghĩa "Tự tại chuyển sinh" (自在轉生) và
 Hô-đồ Khắc-đồ (呼圖克圖, khutuktu), nghĩa là "Minh tâm kiến tính, sinh tử tự chủ" (明心見性生死自主).

Tại Tây Tạng, danh từ này chuyên chỉ các dòng tái sinh (tiếng Phạn: jātimālā) và các vị tái sinh, chỉ các vị khi chết không quên bản tính, đầu thai trở lại và tiếp nối chức vị và sự việc hoằng hoá trước. Đó là những người được công nhận là sự tái sinh của một người đã chết, sau khi được thử thách kiểm nghiệm. Quan điểm này phát sinh từ giáo pháp Tam thân và được áp dụng tại Tây Tạng với sự phát hiện Cát-mã-ba thứ 2, Cát-mã Ba-hi (kar ma pa kshi ཀར་མ་པ་ཀཤི་, 1204-1283). Châu-cô là một phương tiện quan trọng nhằm giữ vững sự nối tiếp bất đoạn về tinh thần và lĩnh đạo trong các trường phái Tây Tạng. Tây Tạng có 4 dòng tái sinh lớn mà dòng quan trọng nhất là Đạt-lại Lạt-ma. Ngoài ra có một số lớn các dòng tái sinh khác. Các vị Châu-cô thường được dân chúng tôn là "Phật sống" (Hoạt Phật).

Kinh điển Đại thừa đã nói đến khả năng chủ động trong sự tái sinh. Người bình thường vì chưa đoạn được vọng niệm, còn bị thần thức lôi cuốn, theo Nghiệp (Karma) mà chuyển sinh, không tự tại. Còn các vị đã cắt đứt vọng niệm, đã đoạn ô nhiễm thì chứng ngộ được Pháp tính (法性, tiếng Phạn: dharmatā), không còn bị nghiệp lực lôi cuốn trôi nổi mà ngược lại, có thể tự chủ được sinh tử, tuỳ cơ ứng biến hoằng hoá, trải qua ải tái sinh mà không bị mê hoặc. Đó là khả năng của các vị Bồ Tát đã đạt địa vị thứ tám trong Thập địa. Cùng với quan điểm Tam thân (trikāya), trong đó thân người được xem là hiển hiện của Pháp thân (sa. dharmakāya), quan niệm này là cơ sở của hiện tượng Châu-cô.

Trong phái Cát-mã Ca-nhĩ-cư (bo. karma-kagyu) của Tây Tạng, nguyên lý chủ động tái sinh được tận dụng, nhất là nhằm bảo vệ giáo pháp Đại thủ ấn (Mahāmudrā). Khi một đứa trẻ được khám phá ra là Châu-cô, các vị thầy dốc sức giúp trẻ phát triển để sớm nắm vững toàn bộ giáo pháp và tới thời kì, đứa trẻ đó lại chỉ dạy giáo pháp cho các thầy để chuẩn bị cho việc tái sinh của các vị đó. Quan niệm tái sinh cũng đóng một vai trò quan trọng trong sự lĩnh đạo, mà thí dụ rõ nhất là các vị Đạt-lại Lạt-ma. Các vị tái sinh quan trọng nhất thời nay là Đạt-lại Lạt-ma thứ 14 Đăng-châu Gia-mục-thố (bo. Tenzin gyatso, sinh 1935), giáo chủ dòng Cách-lỗ (bo. gelugpa); Cát-mã-ba Lãng-tuấn Lôi-tỉ Đa-kiệt (bo. rigpe dorje, 1924-1982), giáo chủ dòng Ca-nhĩ-cư (bo. kagyupa); Đôn-châu (bo. dujom, 1904-1987), giáo chủ dòng Ninh-mã (bo. nyingmapa) và Tát-ca-ba Tát-ca Xứ-châu (bo. sakyapa sakya trizin, sinh 1945), giáo chủ phái Tát-ca (bo. saskya).

Hóa thân tiêu biểu

Tham khảo

 Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
 Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren, Bern 1986.

Phật giáo Tây Tạng
Triết lý Phật giáo
Thuật ngữ và khái niệm Phật giáo


title: Lasioglossum cyanorugosum

text:
Lasioglossum cyanorugosum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Engel, Hinojosa-Díaz & Yáñez-Ordóñez mô tả khoa học năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 2007


title: Purpuradusta gracilis

text:
Palmadusta gracilis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cypraeidae, họ ốc sứ

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Purpuradusta


title: Indotipula kinabaluensis

text:
Indotipula kinabaluensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Indotipula


title: Megachile exaltata

text:
Megachile exaltata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

E
Động vật được mô tả năm 1853


title: Sân bay Tokunoshima

text:
là một sân bay ở Tokunoshima, một thành phố ở Tokunoshima (đảo Tokuno) tại tỉnh Kagoshima của Nhật Bản. Sân bay này có 1 đường băng dài 2000 m bề mặt nhựa đường.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
Japan Airlines (Kagoshima)
 Japan Air Commuter (Amami Oshima, Kagoshima [theo mùa])

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tokunoshima Airport Guide from Japan Airlines

Kagoshima
Tokunoshima
Tokunoshima


title: Arctopora trimaculata

text:
Arctopora trimaculata là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae.Loài này được tìm thấy ở miền Cổ bắc và miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Arctopora


title: Đậu hoàng hậu

text:
Đậu hoàng hậu có thể là một trong 3 hoàng hậu cùng mang họ Đậu của nhà Hán trong lịch sử Trung Quốc:
 Đậu Y Phòng, vợ vua Hán Văn Đế
 Đậu thị (không rõ tên), vợ vua Hán Chương Đế
 Đậu Diệu, vợ vua Hán Hoàn Đế


title: Tristaniopsis reticulata

text:
Tristaniopsis reticulata là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của New Caledonia.

Tham khảo

 Jaffré, T. et al. 1998. Tristaniopsis reticulata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Nouvelle-Calédonie
Tristaniopsis
Thực vật dễ tổn thương


title: Limonia stenolabis

text:
Limonia stenolabis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Limonia (Limoniidae)
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: 484 Pittsburghia

text:
484 Pittsburghia

Pittsburghia là một tiểu hành tinh ở vành đai chính, di chuyển theo quỹ đạo quanh Mặt Trời cách Trái Đất 150 triệu dặm.

Tiểu hành tinh này do Max Wolf phát hiện ngày 29.4.1902 ở Heidelbergvà được đặt theo tên thành phố Pittsburgh, tiểu bang Pennsylvania, (Hoa Kỳ), nơi là di sản khoa học và công nghệ, đã sản xuất ra một số trang thiết bị thiên văn học tinh vi nhất thời đó. .

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1902
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: Chiều cao sóng ý nghĩa

text:
Chiều cao sóng ý nghĩa là một giá trị tính toán từ liệt tài liệu quan trắc sóng; và được lấy bằng chiều cao sóng trung bình của nhóm một phần ba các chiều cao sóng lớn nhất trong tài liệu của một đợt đo đạc sóng.

Ký hiệu: Hs
Đơn vị: m (cùng đơn vị với chiều cao sóng)

Về độ lớn, chiều cao sóng ý nghĩa gần bằng chiều cao sóng biểu kiến  (ước lượng bởi người nhìn trực tiếp). Một công thức được (Nordenstrom, 1969) đề nghị là:

Với các giá trị thường gặp của chiều cao sóng trên thực tế Hv < 10 m thì Hs ≈ Hv

Khái niệm chiều cao sóng ý nghĩa được áp dụng phổ biến trong thiết kế các công trình ngoài biển và ven bờ.

Tham khảo

Hải dương học
Kĩ thuật bờ biển
Kĩ thuật biển
Sóng nước

zh:平均海水面


title: Taenala

text:
Taenala là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1978 bởi Silferberg.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Taenala adumbrata Silfverberg, 1978
 Taenala divisa (Gerstaecker, 1855)

Chú thích

Tham khảo

Họ Ánh kim


title: Notocrypta curvifascia

text:
Notocrypta curvifascia là một loài bướm thuộc họ Bướm nhảy. N. curvifascia thường được tìm thấy tại nhiều vùng khí hậu nhiệt đới và ôn hoà Đông Á, Indonesia, và the tiểu lục địa Ấn Độ, nơi có cây chủ mà ấu trùng ưa thích Alpinia speciosa.

Trong số các loài bướm, loài này có kích thước nhỏ, dài cỡ 4 cm (con trưởng thành). Cánh màu nâu đậm đến màu đen.

Cây chủ

Cây chủ của ấu trùng bao gồm các thành viên của Zingiberaceae và Musaceae như Alpinia japonica, Alpinia zerumbet, Curcuma decipiens, Costus speciosus, Curcuma longa, Globba marantina, Musa acuminata × balbisiana, Zingiber casumunar, Zingiber odoriferum, Zingiber officinale. Các loài cây khác bao gồm Hedychium spp. và Zingiber zerumbet.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Động vật Pakistan
Bướm tại Ấn Độ
Notocrypta
Bướm của Bán đảo Đông Dương


title: Santiago Cañizares

text:
José Santiago Cañizares Ruiz (sinh ngày 18 tháng 12 năm 1969 ở Puertollano, Ciudad Real) là một cựu thủ môn bóng đá Tây Ban Nha.

Tiểu sử

Cañizares bắt đầu sự nghiệp tại câu lạc bộ với Real Madrid năm 1988, ban đầu chơi với Real Madrid B. Sau đó anh chơi với Mérida UD và Celta Vigo, trước khi quay lại Real Madrid vào năm 1994. Cañizares đã chuyển đến Valencia năm 1998 để thay thế Andoni Zubizarreta, và ở lại đó từ thời điểm này. Anh đã góp phần giúp câu lạc bộ vào hai trận chung kết liên tục ở Champions League năm 2000 và 2001 và các danh hiệu La Liga năm 2002 và 2004.

Đội tuyển quốc gia

Cañizares nằm trong đội Tây Ban Nha 46 lần kể từ năm 1993. Tuy nhiên, anh luôn là thủ môn lựa chọn số 2 và chỉ chơi 5 trận quốc tế quan trọng: một trong World Cup 1994, 3 trong Euro 2000 (là đợt duy nhất anh là thủ môn lựa chọn thứ nhất) và một ở trong World Cup 2006. Anh là một thành viên tại Euro 96, World Cup 1998, Euro 2004, và World Cup 2006 nhưng đã không chơi phía sau Andoni Zubizarreta trong thập niên 1990 và Iker Casillas trong năm 2004. Cañizares là lựa chọn đầu tiên trong đội tuyển giành huy chương vàng tại giải Thế vận hội 1992 ở Barcelona.

Các giải thưởng

Real Madrid
 La Liga 1994-95, 1996-97
 UEFA Champions League 1997-1998
Spanish Super Cup 1997

Valencia
 La Liga 2001-02, 2003-04
 Spanish Cup 1998-1999
 Spanish Super Cup 1999
 UEFA Cup 2003-2004
 European Super Cup 2004..

Celta Vigo
Zamora

Tham khảo

Liên kết ngoài

 CiberChe

Santiago Canizares EWRC

Sinh năm 1969
Cầu thủ bóng đá Tây Ban Nha
Nhân vật còn sống
Thủ môn bóng đá
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Ban Nha
Cầu thủ bóng đá Real Madrid
Huy chương bóng đá Thế vận hội
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 1992
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1998
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2006
Cầu thủ bóng đá Valencia CF
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1994
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Tây Ban Nha


title: Anchastus tonkinensis

text:
Anchastus tonkinensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1940.

Chú thích

Tham khảo

Anchastus
Côn trùng Việt Nam


title: Boisar

text:
Boisar là một thị trấn thống kê (census town) của quận Thane thuộc bang Maharashtra, Ấn Độ.

Địa lý
Boisar có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 10 mét (32 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Boisar có dân số 14.684 người. Phái nam chiếm 56% tổng số dân và phái nữ chiếm 44%. Boisar có tỷ lệ 77% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 83%, và tỷ lệ cho phái nữ là 69%. Tại Boisar, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Maharashtra
Quận Palghar


title: Chrysolina neglecta

text:
Chrysolina neglecta là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bienkowski miêu tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Thượng Hải (phim 2010)

text:
Thượng Hải (tựa tiếng Anh: Shanghai) là một bộ phim trinh thám - chiến tranh - tâm lý Mỹ của đạo diễn Mikael Håfström thực hiện, phim công chiếu vào năm 2010. Shanghai có sự tham gia của dàn diễn viên John Cusack, Củng Lợi, Châu Nhuận Phát, Ken Watanabe và Jeffrey Dean Morgan.

Nội dung
Vào khoảng thời gian vài tháng trước khi trận Trân Châu Cảng diễn ra, một người Mỹ tên Paul Soames (John Cusack thủ vai) đến Thượng Hải để tìm hiểu về cái chết của một người bạn - Conner (Jeffrey Dean Morgan thủ vai). Paul vốn là điệp viên bí mật của Mỹ, tại Thượng Hải, anh đã gặp Đại úy quân đội Nhật Bản Tanaka (Ken Watanabe thủ vai) cùng với hai vợ chồng ông trùm xã hội đen Anthony Lan Đình (Châu Nhuận Phát thủ vai) và Anna Lan Đình (Củng Lợi thủ vai). Paul kết bạn với Anthony sau khi cứu hắn thoát khỏi một cuộc tấn công của lực lượng kháng chiến Trung Quốc. Trong quá trình điều tra, Paul phát hiện ra một bí mật của tình báo Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc; đồng thời, anh và Anna đã phát sinh tình cảm với nhau.

Diễn viên
John Cusack vai Paul Soames
Củng Lợi vai Anna Lan Đình
Châu Nhuận Phát vai Anthony Lan Đình
Ken Watanabe vai Đại úy Tanaka
Jeffrey Dean Morgan vai Conner
Rinko Kikuchi vai Sumiko
David Morse vai Richard Astor
Franka Potente vai Leni Müller
Christopher Buchholz vai Karl Müller
Ronan Vibert vai Mikey
Nicholas Rowe vai Ralph
Michael Culkin vai Billy
Lý Nhã Kỳ vai Vũ nữ
Vũ Thu Phương vai Vũ nữ
Selina Lo vai Mei Ling

Sản xuất
Theo kế hoạch ban đầu, phim dự kiến sẽ tiến hành cảnh quay tại Thượng Hải. Lúc đầu, chính phủ Trung Quốc đồng ý cho phép quay nhưng sau đó họ lại đổi ý vì cho rằng phim có liên quan đến vấn đề ma túy và mại dâm, chỉ một tuần trước khi bấm máy. Đoàn làm phim đã phải chuyển sang chọn cảnh quay tại Bangkok. Tuy nhiên, nhận xét về trường quay mới, diễn viên Củng Lợi phát biểu:

Các diễn viên người Việt Nam (Lý Nhã Kỳ, Vũ Thu Phương) cũng đã tới Bangkok để bấm máy. Một số cảnh quay khác được thực hiện tại Luân Đôn.

Sự tham gia của diễn viên Việt Nam
Chỉ có 2 giây có Vũ Thu Phương và Lý Nhã Kỳ trong phim. Sau khi bộ phim Shanghai của đạo diễn Mikael Håfström trình chiếu tại Việt Nam, khán giả ngỡ ngàng bởi những chia sẻ trước đó của hai diễn viên được mời tham gia bộ phim này là Vũ Thu Phương và Lý Nhã Kỳ.

Theo thông tin được đăng tải trước đó, cả hai người  này đều đã có những cuộc tiếp xúc và trao đổi với báo chí về vai diễn của mình. Vũ Thu Phương cho biết cô tham gia Shanghai với vai thứ chính và phải diễn một số cảnh hành động, sử dụng từ ánh mắt đến nội tâm. Còn Lý Nhã Kỳ từng họp báo công bố về thời gian tham gia vai diễn (13 ngày, từ 6h sáng tới khuya) và sau khi tham gia với đoàn phim, trở về cô phải điều trị chấn động tâm lý vì tiếng nổ và bị chấn thương do một mảnh pháo bay vào mắt.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Shanghai tại Rotten Tomatoes
Giới thiệu phim trên sina.com.cn
Danh sách súng trong phim.
Trailer phim.

Phim năm 2010
Phim Mỹ
Phim tiếng Anh
Phim trinh thám Mỹ
Phim tâm lý Mỹ
Phim chiến tranh Mỹ
Phim lịch sử
Phim về Thế chiến II
Phim hãng The Weinstein Company
Phim lấy bối cảnh ở thập niên 1940
Phim lấy bối cảnh năm 1941
Thượng Hải
Phim huyền bí Mỹ
Phim giật gân Mỹ
Phim chính kịch thập niên 2010


title: Perdita thelypodii

text:
Perdita thelypodii là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1958


title: Faeto

text:
Faeto là một đô thị thuộc tỉnh Foggia trong vùng Puglia của Ý. Đô thị này có diện tích km², dân số người.
Đô thị này có diện tích 26 km2, dân số 799 người.
Đô thị Faeto giáp với các đô thị sau: Biccari, Castelfranco in Miscano, Celle di San Vito, Greci, Orsara di Puglia, Roseto Valfortore.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Foggia


title: 520

text:
Năm 520 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo 520 còn có nghĩa là Anh/Em yêu em/anh

Năm 520


title: La Chapelle-d'Aligné

text:
La Chapelle-d'Aligné là một xã thuộc tỉnh Sarthe trong vùng Pays-de-la-Loire tây bắc nước Pháp. Xã này có diện tích 33, 04 km2, dân số năm 2006 là 1342 người.
Các đô thị giáp ranh:
Crosmières
Le Bailleul
Durtal
Notre-Dame-du-Pé
Précigné
Louailles

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Phasmahyla guttata

text:
Phasmahyla guttata là một loài ếch thuộc họ Nhái bén.
Đây là loài đặc hữu của Brasil.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Gonçalves da Cruz, C.A. & Telles, A.M. 2004. Phasmahyla guttata . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Phasmahyla
Động vật đặc hữu Brasil
Scaturiginichthys


title: Blanzay

text:
Blanzay là một xã, tọa lạc ở tỉnh Vienne trong vùng Nouvelle-Aquitaine, Pháp. Xã này có diện tích 35,45 kilômét vuông, dân số năm 2006 là 843 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 132 m trên mực nước biển.

Dân địa phương danh xưng tiếng Pháp là Blanzéens.

Biến động dân số

Liên kết ngoài
 Blanzay Trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Tham khảo

Blanzay


title: Gujrat

text:
Gujrat là một thành phố thuộc Punjab, Pakistan. Thành phố có dân số ước tính năm 2010 là 336.727 người. Đây là thành phố lớn thứ 20quốc gia này.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố của Pakistan
Punjab (Pakistan)
Gujrat


title: Trinh Giang

text:
{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" align="right" width="280" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;"
|-----
|+Quận Trinh Giang thuộc Thiều Quan
|-----
|align=center colspan=2|
|-----
|align=center colspan=2|Phong Thái Lầu
|-----
| Quận lỵ || Mạt Tường
Diện tích523kilômét vuông
Dân số36,26 vạn(2004)
Cấp hành chínhthị hạt khu
Mã bưu chính512000
Mã vùng điện thoại0751
|-
|Biển số xe||粤F
|-----
|align=center colspan=2|
|-----
|align=center colspan=2|浈江区在韶关市的位置
</table>
Trinh Giang (tiếng Trung: 浈江区, Hán Việt: Trinh Giang khu) là một quận nội thành của địa cấp thị Thiều Quan (韶关市), tỉnh Quảng Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích, dân số. Quận được chia ra 5 trấn, 7 thành sự biện xứ, 106 ủy ban thôn.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Quảng Đông
Thiều Quan


title: Huebnerius

text:
Huebnerius là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Mourecotelles magallanes

text:
Mourecotelles magallanes là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Toro & Cabezas mô tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Mourecotelles
Động vật được mô tả năm 1978


title: Leptecho scirpi

text:
Leptecho scirpi là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
S


title: Chaetocalyx

text:
Chaetocalyx là một chi thực vật có hoa thuộc họ Fabaceae. Nó thuộc phân họ Faboideae.

Tham khảo


title: Cardiophorus snakensis

text:
Cardiophorus snakensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Lanchester miêu tả khoa học năm 1971.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Isognathus allamandae

text:
Isognathus allamandae là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Brasil tới Venezuela và Argentina.

Sải cánh dài 68 mm đối với con đực và 78 mm đối với con cái. Nó gần giống loài Isognathus australis nhưng cánh hẹp hơn và phía dưới cánh trên màu xám đồng nhất hơn.
Mỗi năm loài này có thể có nhiều thế hệ. Con trưởng thành bay vào tháng 6.

Ấu trùng ăn Allamanda blanchetii và Allamanda cathartica. Pupation takes place in cocoons spun amongst leaf litter.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Isognathus


title: Saint-Pierre-du-Val

text:
Saint-Pierre-du-Val là một xã của tỉnh Eure, thuộc vùng Normandie, miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintpierreduval


title: 1074

text:
Năm 1074  trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1074


title: Bulbophyllum cantagallense

text:
Bulbophyllum cantagallense là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

Liên kết ngoài

C


title: Morsano al Tagliamento

text:
Morsano al Tagliamento là một đô thị ở tỉnh Pordenone trong vùng Friuli-Venezia Giulia, có cự ly khoảng 70 km về phía tây bắc của Trieste và khoảng 25 km về phía đông của Pordenone. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.830 người và diện tích là 32,2 km².

Đô thị Morsano al Tagliamento có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Bando, Mussons, Saletto, và San Paolo al Tagliamento.

Morsano al Tagliamento giáp các đô thị: Camino al Tagliamento, Cordovado, Fossalta di Portogruaro, San Michele al Tagliamento, San Vito al Tagliamento, Sesto al Reghena, Teglio Veneto, Varmo.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Pordenone


title: Tiên Phước

text:
Tiên Phước là một huyện trung du nằm ở phía tây tỉnh Quảng Nam, Việt Nam.

Địa lý
Huyện Tiên Phước nằm ở phía tây tỉnh Quảng Nam, cách thành phố Tam Kỳ khoảng 25 km về phía tây, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Phú Ninh
Phía tây giáp huyện Hiệp Đức
Phía nam giáp huyện Bắc Trà My
Phía bắc giáp huyện Thăng Bình.

Huyện Tiên Phước có diện tích 453,22 km², dân số năm 2019 là 66.238 người, mật độ dân số đạt 146 người/km².

Điều kiện tự nhiên
Là một huyện trung du nên khí hậu trong vùng tương đối khắc nghiệt, nhiều hạn hán, thiên tai. Phần lớn diện tích trong vùng là đất nông nghiệp nhưng kém màu mỡ và tỷ lệ đất thịt rất thấp. Đây là một vùng kinh tế nghèo của tỉnh Quảng Nam. Do đặc điểm cấu tạo địa hình nên sông Tiên - con sông chảy quanh địa bàn huyện được mệnh danh là "con sông chảy ngược", không xuôi về biển Đông mà ngược về hướng tây-nam, đổ ra sông Thu Bồn.

Hành chính

Huyện Tiên Phước có 15 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Tiên Kỳ và 14 xã: Tiên An, Tiên Cẩm, Tiên Cảnh, Tiên Châu, Tiên Hà, Tiên Hiệp, Tiên Lãnh, Tiên Lập, Tiên Lộc, Tiên Mỹ, Tiên Ngọc, Tiên Phong, Tiên Sơn, Tiên Thọ.

Lịch sử
Sau năm 1975, huyện Tiên Phước thuộc tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng, gồm 15 xã: Tiên An, Tiên Cảnh, Tiên Châu, Tiên Hiệp, Tiên Kỳ, Tiên Lãnh, Tiên Lập, Tiên Lộc, Tiên Minh, Tiên Mỹ, Tiên Ngọc, Tiên Phong, Tiên Quang, Tiên Sơn và Tiên Thọ.

Ngày 23 tháng 9 năm 1981, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 79-HĐBT. Theo đó:
Chuyển xã Tiên Kỳ thành thị trấn Tiên Kỳ (thị trấn huyện lỵ huyện Tiên Phước)
Chia xã Tiên Quang thành 2 xã: Tiên Cẩm và Tiên Hà
Chuyển xã Tiên Minh về huyện Trà My quản lý (nay là 2 xã Trà Đông và Trà Dương thuộc huyện Bắc Trà My).

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Huyện Tiên Phước thuộc tỉnh Quảng Nam vừa được tái lập, bao gồm 1 thị trấn và 14 xã như hiện nay.

Danh nhân và địa danh lịch sử
Huỳnh Thúc Kháng (1876–1947): Chí sĩ, danh sĩ, nhà yêu nước, Viện trưởng, chủ nhiệm kiêm Chủ bút báo Tiếng Dân, Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Quyền Chủ tịch nước (năm 1946).

Hồ Truyền (1902–1967): Liệt sĩ; Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân; nguyên Bí thư Huyện ủy Nam Tam Kỳ; Bí thư Huyện ủy Nam Tam Kỳ, phụ trách vành đai diệt Mỹ Chu Lai.

Lê Cơ (1870–1918): Nhà thực hành duy tân xuất sắc; chí sĩ yêu nước của phong trào Duy Tân.

Nguyễn Đình Tựu (1828-1888): Nhà giáo triều Nguyễn, Đốc học tỉnh Quảng Nam.

Phan Chu Trinh (1872–1926): Chí sĩ, danh sĩ, nhà yêu nước Việt Nam nổi tiếng.

Lê Vĩnh Khanh: Danh thần triều Nguyễn, ông làm quan trải qua các chức: Hàn lâm viện Kiểm khảo, Tri huyện Phù Cát (Bình Định), Tri phủ Tuy Hòa (Phú Yên).

Trần Ngọc Sương (1940–1972): Liệt sĩ; Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân; Ông là thiếu uý, Huyện đội phó huyện Tiên Phước.

Trần Huỳnh (1858 –1908): Lập trường Tân Xuân dạy chữ Quốc ngữ, trường Dục Thanh dạy võ dân tộc. Trần Huỳnh làm Tổng lãnh binh và Trần Tùy Vân làm Phó lãnh binh.

Lê Vĩnh Huy (1842–1916): Chí sĩ yêu nước.
Cây Cốc là một địa danh thuộc xã Tiên Thọ, huyện Tiên Phước. Tại đây, ngày 01 tháng 10 năm 1954, trước việc chính quyền Mỹ - Diệm vô cớ bắt ông Nguyễn Thông, nguyên Chủ tịch Ủy ban Hành chính - Kháng chiến xã Tiên Thọ, đồng bào đã kéo đến bao vây, buộc bọn lính phải thả ông Thông và yêu cầu chúng phải tôn trọng các điều khoản của Hiệp định Giơ ne vơ.

Đặc sản
Tiêu là loại cây trồng có giá trị kinh tế cao của Tiên Phước, rất phù hợp với loại đất có tỷ lệ màu mỡ thấp. Đặc điểm của cây tiêu: thân dây, được trồng quanh hồ (tự tạo) hoặc cọc (chói) bám vào cây tự nhiên, độ cao từ 3–10 m là có thể cho hạt. Hạt tiêu Tiên Phước có vị cay, nồng nhưng rất thơm và là một loại nông sản được xuất khẩu sang các nước châu Á và châu Âu. Cùng với cây tiêu, Tiên Phước còn có quế, lòn bon, thanh trà cũng là các loại cây nông sản đặc trưng của vùng.

Chú thích

Liên kết ngoài

Trang điện tử về huyện Tiên Phước


title: Troye-d'Ariège

text:
Troye-d'Ariège  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Troyedariege


title: Insuetophrynus acarpicus

text:
Insuetophrynus acarpicus là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Nó là đại diện duy nhất của chi Insuetophrynus. Chúng là loài đặc hữu của Chile.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ôn hòa và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật lưỡng cư Chile
Động vật được mô tả năm 1970
Loài EDGE
Động vật đặc hữu Chile


title: Quý Cảng

text:
Quý Cảng (tiếng tráng: Gveigangj, chữ Hán giản thể: 贵港; bính âm: Guìgǎng) là một địa cấp thị ở Khu tự trị Choang Quảng Tây.

Địa lý và khí hậu
Quý Cảng nằm ở trung tâm tỉnh Quảng Tây, giữa năm thành phố lớn của tỉnh này là: Nam Ninh, Quế Lâm, Liễu Châu, Bắc Hải, và Ngô Châu. Vị trí này đã khiến nó là trung tâm kinh doanh và giao thông vận tải. Quý Châu có một tuyến đường sắt, nhiều đường quốc lộ và một đường cao tốc và một cảng lớn trên Tây Giang, nối trực tiếp với đồng bằng châu thổ Châu Giang. Diện tích Quý Cảng là 10.595 km².

Khí hậu bán nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình 21 °C. Lượng mưa hàng năm là 1.428mm.

Hành chính
Quý Cảng có 1 thành phố cấp huyện, 3 quận nội thành, và 1 huyện.

Thành phố cấp huyện:
 Quế Bình (桂平市)

Các quận nội thành:
 Cảng Bắc (港北区)
 Cảng Nam (港南区)
 Khu quản lý Đàm Đường (覃塘管理区)

Các huyện:
 Bình Nam (平南县)

Dân số
Quý Cảng có dân số 5.033.101 người.

Kinh tế
GDP năm 1998 của Quý Cảng là 10 tỷ nhân dân tệ, tăng 7% so với năm 1997. Các ngành chính: giao thông vận tải, tàu biển, hậu cần là những ngành chính. Hơn 10 triệu tấn hàng qua cảng này mỗi năm. Các ngành công nghiệp: hóa chất, dược, luyện kim, dệt, in, thực phẩm. Nông nghiệp: ngũ cốc, thuốc lá, trà, rau.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang web của Tân Hoa xã về Quý Cảng (bằng chữ Hán)

Quý Cảng
Đơn vị hành chính cấp địa khu Quảng Tây
Thành phố tỉnh Quảng Tây


title: Dicranomyia annulifera

text:
Dicranomyia annulifera là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: (9953) 1991 EB

text:
(9953) 1991 EB là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó bay quanh Mặt Trời theo chu kỳ 4.25 năm.

Được phát hiện ngày 7 tháng 3 năm 1991 bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda, Tên chỉ định của nó là "1991 EB".

Tham khảo

1991 EB
Thiên thể phát hiện năm 1991


title: Allophyes oxyacanthae

text:
Allophyes oxyacanthae là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Loài này có ở châu Âu.

Sải cánh dài 35–45 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 9 đến tháng 11 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn Crataegus, Prunus spinosa, bạch dương và various fruit bearing trees..

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Vlindernet
Lepidoptera of Belgium
Green-brindled Crescent on UKmoths

Chú thích

Động vật được mô tả năm 1758
Allophyes
Cuculliinae
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên


title: Momignies

text:
Momignies là một đô thị của Bỉ, đô thị này nằm ở tỉnh Hainaut. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2006 Momignies có dân số 5.125 người. Tổng diện tích là 85,58 km² với mật độ dân số là 60 người / km².

Momignies bao quanh biển duy nhất ở Bỉ sông không đổ vào Biển Bắc. Sông Oise đổ vào eo biển Anh

Tham khảo

Đô thị của Hainaut


title: Hylaeus hydrophilus

text:
Hylaeus hydrophilus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1906.

Chú thích

Tham khảo

H
Động vật được mô tả năm 1906


title: Cleoporus taynguensis

text:
Cleoporus taynguensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev & Eroshkina miêu tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Cleoporus


title: Conzano

text:
Conzano là một đô thị thuộc tỉnh Alessandria.
Đô thị này có diện tích  km², dân số là người.

Tham khảo

Đô thị tỉnh Alessandria
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Gignac, Vaucluse

text:
Gignac là một xã trong tỉnh Vaucluse thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 450 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Vaucluse


title: Hydronema persica

text:
Hydronema persica là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Loài này có ở miền Ấn Độ - Mã Lai và miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
P


title: Giáo hoàng Victor I

text:
Victor (Latinh: Victor I) là vị giáo hoàng thứ 14 của Giáo hội Công giáo. Năm sinh của ông không được xác định, tại một tỉnh Bắc Phi thuộc đế quốc La Mã. Ông qua đời vào năm 199 tại Rôma. Theo niên giám Tòa Thánh năm 1861 thì ông lên ngôi Giáo hoàng năm 193 và ở ngôi trong 9 năm. Niên giám năm 2003 cho rằng triều đại của ông kéo dài từ năm 189 cho tới năm 199. Niên giám Tòa thánh năm 2008 xác định triều đại của ông bắt đầu vào năm 186 hoặc 189 và kết thúc vào năm 197 hoặc 201. Chính với ông, các Giám mục Rôma bắt đầu tỏ ra ý muốn khẳng định một magister (thầy dạy) tinh thần trên các giáo hội khác.

Tiểu sử
Theo Liber Pontificalis, Victor I là vị Giám mục Rôma đầu tiên sinh tại châu Phi và có cha là Felix. Nhưng thánh Giêrônimô lại nói ông là người Rôma chính cống. Các văn bản Acmêni Chronicon của Eusebius Giám mục Caesarea cho rằng triều đại của Victor bắt đầu vào năm thứ 7 trong thời gian cai trị của hoàng đế Commodus (tức năm 187) và cai quản giáo hội trong vòng 10 năm. Tuy nhiên trong Ecclesiastical History lại cho rằng nó bắt đầu vào năm thứ 9 triều Commodus (189). Chính trong thời kỳ này tiếng Latinh thay thế tiếng Hy Lạp trong phụng vụ. Victor là vị Giáo hoàng đầu tiên thuộc ngôn ngữ Latinh nhưng đến năm 230 thánh lễ mới được cử hành ở Rôma bằng tiếng Latinh chứ không phải bằng tiếng Hy Lạp.

Truyền thống cho rằng, ông cho phép dùng bất cứ thứ nước nào để rửa tội trong trường hợp khẩn cấp. Ông cũng bắt đầu một bước tiến trong việc sử dụng tiếng Latinh vào các nghi thức Phụng vụ. Tuy nhiên cho đến lúc đó các nghi thức phụng vụ và cả kinh thánh đều bằng tiếng Hy Lạp.

Trước việc các chi hội Đông phương vì đã giữ lễ Phục sinh nhằm ngày 14 tháng giêng Do Thái, bất kể ngày đó rơi vào ngày nào trong tuần. Ông thành công trong việc tổ chức nhiều thượng hội đồng Giám mục sắp đạt đến chỗ tỏa thuận với nhau về ngày Lễ Phục sinh sẽ được cử hành vòa một ngày Chủ nhật như ở Rôma. Chỉ có các tỉnh Á châu từ chối theo sự thực hành của Rô ma. Ông hành động như một vị Giám mục khá cố chấp, đặc biệt là với những người từ chối theo các quyết định của Rô ma và tuyệt đối không chấp nhận một sự đa dang tư tưởng nào. Victor đã dọa rút phép thông công các cho hội Đông phương. Tuy vậy Polycarpe, Giám mục thành Ê-phê-sô, đáp rằng ông không sợ lời hăm dọa của Victor, và xác nhận quyền hành độc lập của mình. Irénée ở thành phố Lyon, dù là một Giám mục Tây phương và dù có thiện cảm với quan điểm Tây phương về sự giữ lễ Phục sinh (tức là ngày trong tuần lễ, chớ không phải ngày trong tháng), song cũng quở trách Victor vì đã toan ra lệnh cho các chi hội Đông phương).

Triều đại Giáo hoàng của ông là một giai đoạn bình yên và thuận lợi đối với Kitô giáo nhờ sự bảo vệ của Marcia và Julia Domma, hai người vợ của hoàng đế Commodus và Septimus Severus. Victor, mặc dù đã sống trong thời gian hòa bình của giáo hội nhưng ông đã chịu tử đạo dưới Septimius Severus và được chôn cất bên cạnh Phêrô. Một số di tích đã được lưu giữ bên dưới bàn thờ trong nhà thờ Basilica of St Sylvester và Martin. Ông được giáo hội kính nhớ vào ngày 28 tháng 7.

Chú thích

Tham khảo

 Pope Victor I, Wikipedia Tiếng Anh
 265 Đức Giáo hoàng, Thiên Hựu Nguyễn Thành Thống, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, xuất bản tháng 5 năm 2009.
 Thánh Victor I, Các vị Giáo hoàng của giáo hội toàn cầu, hội đồng Giám mục Việt Nam
 Tóm lược tiểu sử các Đức Giáo hoàng, Đà Nẵng 2003,Jos. TVT chuyển ngữ từ Tiếng Anh.

Victor I
Mất năm 199
Năm sinh không rõ


title: Svastra obliqua

text:
Svastra obliqua là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Say mô tả khoa học năm 1837.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Svastra
Động vật được mô tả năm 1837


title: Peripontius oertzeni

text:
Peripontius oertzeni là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Peripontius


title: Mantophryne louisiadensis

text:
Mantophryne louisiadensis là một loài ếch trong họ Nhái bầu.

Nguồn
 Richards, S. & Zweifel, R. 2004. Mantophryne louisiadensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Mantophryne
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: Lý Thái Tổ (HQ-012)

text:
Lý Thái Tổ (HQ-012), tên được đặt theo vua Lý Thái Tổ – vị vua đầu tiên của nhà Lý – là một tàu frigate của Hải quân Nhân dân Việt Nam, được phía Việt Nam đánh giá là một trong những tàu hộ vệ hiện đại nhất khu vực. Tàu được Công ty Roso Bopone Xport (Nga) sản xuất, với chiều dài 102 mét, rộng 13,7 mét, trọng lượng giãn nước 2.100 tấn, có thể hoạt động trong điều kiện gió cấp 10-12, trên tàu được trang bị các vũ khí tấn công lẫn phòng vệ. Nó được đưa vào biên chế Lữ đoàn 162, Vùng 4 Hải quân Nhân dân Việt Nam nhằm mục đích bảo vệ lãnh thổ, chống ngoại xâm.

Tham khảo

Tàu chiến của Hải quân Nhân dân Việt Nam
Tàu chiến lớp Gepard


title: Chimarra robynsi

text:
Chimarra robynsi là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Chimarra


title: Heteborn

text:
Heteborn là một đô thị thuộc huyện Harz, Sachsen-Anhalt, Đức. Đô thị Heteborn có diện tích 14,94 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 383 người.

Tham khảo


title: Rumbek

text:
Rumbek () là thành phố thủ phủ của bang Lakes ở Nam Sudan. Tiếp theo hòa ước chấm dứt cuộc Nội chiến Sudan lần thứ hai, Phong trào Giải phóng Nhân dân Sudan đã chọn thành phố này làm trung tâm hành chính tạm thời cho Vùng bán tự trị Nam Sudan cho tới khi thành phố Juba trở thành thủ đô thường xuyên từ đầu năm 2006.

Lịch sử
Năm 1857, nhà buôn người Pháp Alphonse de Malzac lập một trạm ở đây để buôn bán ngà voi và nô lệ. Rumbek gắn liền với trại nô lệ đầu tiên (ZARIBA) ở Nam Sudan. Sau khi Malzac chết vào năm 1860 thì Franz Binder lên nắm việc kinh doanh này. Những người nô lệ và ngà voi được chở tới sông Nile rồi chở bằng tàu thuyền tới Khartoum.

Dưới thời thuộc địa của Anh, kéo dài tới năm 1956, Rumkek là nơi có trụ sở của viên chức cai trị hạt Rumbek.

Ngày 01 tháng 5 năm 1997, Quân đội Giải phóng Nhân dân Sudan đã chiếm Rumbek và khoảng 600 binh sĩ của chính phủ miền bắc rút về thành phố Juba và thành phố Bor, sau đó nhiều lần Rumbek đã bị quân đội miền bắc pháo kích.

Sau Hòa ước năm 2005, Rumbek đã trở thành thủ đô tạm thời của Nam Sudan cho tới đầu năm 2006, khi Juba được chọn làm thủ đô thường trực.

Dân số
Thành phố đã chịu nhiều thiệt hại đáng kể trong thời kỳ nội chiến, nhưng sau khi lập lại hòa bình thành phố đã phát triển ồ ạt với các lao động nước ngoài từ các nước láng giềng tràn tới.
Từ khi kết thúc Nội chiến Sudan lần thứ hai vào năm 2005, nhiều thương gia đã tới sống ở thành phố, chủ yếu là người Hồi giáo. Trong năm 2008 họ đã được phép dựng lên một đền thờ Hồi giáo.
Hiện nay Rumbek có số dân ước tính khoảng 300.000 người, chủ yếu là dân thuộc 3 bộ lạc người Dinka: Aliab, Chic và Agar. Cũng có một số dân không phải người Dinka cư ngụ chẳng hạn người Atout và Jurbel. Họ cày cấy, trồng trọt và chăn nuôi gia súc.

Dân số:

Tôn giáo
Kitô giáo bắt đầu được truyền vào khu vực này ngay sau năm 1900. Từ năm 1974, Rumbek đã có một giáo phận Công giáo La Mã..

Giao thông
Gần thành phố có Sân bay Rumbek, một sân bay nhỏ chỉ có một phi đạo. Đã có một số đường sá được trải nhựa, do công ty Civicon Ltd. thầu thực hiện.

Chú thích

Tham khảo

 South Sudan's unlikely capital, BBC, ngày 21 tháng 1 năm 2005

Thủ phủ bang Nam Sudan
Khu dân cư ở Lakes (bang)


title: Apatania intermedia

text:
Apatania intermedia là một loài Trichoptera trong họ Apataniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Apatania


title: Tiến động

text:
Tiến động hay tuế sai, là hiện tượng trong đó trục của vật thể quay (ví dụ một phần của con quay hồi chuyển) "lắc lư" khi mô men lực tác động lên nó. Hiện tượng này được quan sát phổ biến trong các con quay, tuy nhiên mọi vật thể quay cũng chịu tiến động.

Trong hiện tượng này, khi một vật thể xoay tròn, trục của nó nghiêng và quay theo vòng tròn ngược hướng với hướng quay của vật thể. Nếu như vận tốc góc và mô men lực tác động lên vật thể quay là các hằng số thì trục sẽ tạo ra một hình nón. Trên chuyển động này, vận tốc góc luôn vuông góc với mô men lực.

Ví dụ

Trong trường hợp của con quay trên mặt đất, nếu trục không vuông góc tuyệt đối với mặt đất, mô men xoắn gây ra bởi lực của trọng trường của Trái Đất có xu hướng làm đổ nó. Nhưng con quay không đổ nhờ vào chuyển động tiến động.

Hiện tượng tiến động cũng giữ cho xe đạp hay xe máy không dễ dàng bị đổ khi chuyển động. Chuyển động này cũng là cơ chế hoạt động cơ bản của các la bàn hồi chuyển, giữ cho các con quay luôn chỉ theo một phương, ít bị tác động của mômen lực bên ngoài.

Chuyển động tiến động cũng là một vấn đề được xử lý kỹ, và ứng dụng cho định hướng cho các loại máy bay trực thăng hay máy bay hồi chuyển. Trong máy bay trực thăng, cánh quạt máy bay có mô men quán tính lớn. Nếu cánh quạt được cung cấp một xung mômen lực về bên phải, chuyển động ngược chiều kim đồng hồ của cánh quạt sẽ đẩy máy bay bay về phía trước.

Tiến động làm trục quay của Trái Đất và các hành tinh lắc lư chậm theo thời gian, đồng thời làm quỹ đạo của các hành tinh xoay chậm theo thời gian. Điều này làm cho việc tính toán lịch Mặt Trời phải thay đổi nhỏ từ năm này sang năm khác; hiện tượng tiến động trong  thiên văn học do đó còn được gọi là tuế sai (tuế là năm, sai là sai lệch).

Hiện tượng tiến động cũng là một khái niệm quan trọng trong động lực học nguyên tử và phân tử, do các hạt nhỏ bé này cũng có tính chất tương tự như mômen động lượng cổ điển là spin.

Bản chất vật lý

Khi một mômen lực, , áp dụng lên một vật thể, vật thể sẽ quay với gia tốc góc, , được tính theo công thức rất giống với định luật 2 Newton, ở dạng véctơ:

với  là mômen quán tính của vật thể.

Khi vật thể có sẵn chuyển động quay với vận tốc góc , sự tác động của mômen lực làm thay đổi véctơ vận tốc góc:

Nếu mômen lực là véctơ trùng phương với vận tốc góc, chuyển động quay của vật chỉ đơn giản là nhanh dần đều hay chậm dần đều. Nếu mômen lực vuông góc với vận tốc góc, gia tốc góc cũng vuông góc với vận tốc góc, điều này dẫn đến độ lớn của vận tốc góc không đổi (vật quay đều), nhưng phương của vận tốc góc luôn đổi (theo chiều luôn vuông góc với véctơ vận tốc) và vận tốc góc bị xoay tròn.

Việc véctơ vận tốc góc xoay tròn được thể hiện là sự xoay của trục quay của vật thể.

Gọi vận tốc góc của chuyển động tiến động là . Khi ấy, do v không đổi độ lớn và quay đều trong mặt phẳng chứa  và , ta có phương trình liên hệ sau:

Chu kỳ của tiến động được tính như sau:

Lưu ý rằng , với Ts là chu kỳ quay xung quanh trục quay,  ta thu được:

Trong thực tế, mômen lực có thể có thành phần vuông góc và thành phần cùng phương với vận tốc góc, khiến chuyển động của vật vừa tiến động vừa nhanh dần hay chậm dần, tuân thủ các biến đổi phức tạp hơn nhiều so với giả định này.

Tuế sai của trục Trái Đất

Trục của Trái Đất bị tuế sai vì hành tinh này không phải là hình cầu hoàn hảo (nó là một hình cầu bẹt, lồi hơn ở khu vực gần xích đạo) khiến cho các lực hấp dẫn của Mặt Trăng, Mặt Trời và các thiên thể khác tạo ra mômen lực lên nó (lực thủy triều). Các mômen lực không cùng phương với vận tốc góc của Trái Đất, có xu hướng kéo các chỗ lồi xích đạo vào trong mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất xung quanh Mặt Trời (mặt phẳng hoàng đạo), gây nên hiện tượng tuế sai của trục quay Trái Đất.

Trái Đất thực hiện xong một chu kỳ tuế sai trong khoảng thời gian khoảng 25.800 năm, theo đó vị trí của các ngôi sao được đo theo hệ tọa độ xích đạo sẽ thay đổi một cách chậm chạp; việc thay đổi này thực ra là do sự thay đổi của hệ tọa độ. Theo thời gian của chu kỳ này cực trục bắc của Trái Đất chuyển động từ chỗ hiện nay nó đang ở (trong phạm vi 1°Của Polaris) theo một đường tròn xung quanh cực hoàng đạo, với bán kính góc khoảng 23,5°. Sự dịch chuyển là 1° sau mỗi 180 năm (góc được lấy từ người quan sát chứ không phải từ tâm của vòng tròn này).

Polaris không phải là ngôi sao đặc biệt phù hợp để xác định cực bắc bầu trời, do độ sáng biểu kiến của nó là biến thiên và dao động xung quanh giá trị 2,1 - tương đối thấp trong danh sách các sao sáng nhất của bầu trời. Mặt khác, vào khoảng năm 3000 TCN ngôi sao mờ Thuban trong chòm sao Thiên Long (Draco) đã là sao cực bắc; nó có độ sáng biểu kiến 3,67 hay 5 lần mờ hơn Polaris; ngày nay nó rất khó nhìn thấy ở các khu vực thành phố bị ô nhiễm hay do ánh sáng điện. Ngôi sao sáng nhất được biết đến như là (hay được dự đoán sẽ là) sao Bắc cực là ngôi sao sáng nổi tiếng Sao Chức Nữ (Vega) trong chòm sao Thiên Cầm (Lyra), nó sẽ là sao bắc cực vào khoảng năm 14.000. Khi nhìn xuống Trái Đất từ cực bắc, hướng của tuế sai sẽ là theo chiều kim đồng hồ.  Khi đứng trên Trái Đất nhìn ra bên ngoài, trục này xuất hiện với chuyển động ngược chiều kim đồng hồ ngang trên bầu trời. Ý niệm này của tuế sai, chống lại sự tự quay quanh trục của Trái Đất, là ngược với tuế sai của con quay trên bàn. Lý do là các ngẫu lực tác động lên Trái Đất bởi Mặt Trời và Mặt Trăng cố làm cho trục tự quay của nó trực giao với mặt phẳng quỹ đạo, tức là làm cho Trái Đất đứng thẳng hơn so với mặt phẳng quỹ đạo, trong khi mô men xoắn trên đỉnh con quay trên một bề mặt cứng thì lại cố làm cho nó đổ xuống hơn là làm cho nó đứng thẳng hơn.

Polaris hiện nay không nằm chính xác trên cực bắc; bất kỳ một bức ảnh chụp lâu nào về nó đều chỉ ra rằng nó có một cái đuôi nhỏ, chứng tỏ nó không hoàn toàn "đứng im". Tuế sai của cực nam là ngược hướng với tuế sai trên cực bắc. Cực nam nằm trong khu vực có tương đối ít sao, và ngôi sao được coi là sao Nam cực là Sigma Octantis, nó tương đối gần với cực nam nhưng mờ hơn cả Thuban—độ sáng biểu kiến của nó là 5,5 - nó rất khó thấy kể cả khi người quan sát trong khu vực hoàn toàn tối. Tuế sai của Trái Đất không phải là đều vì Mặt Trời và Mặt Trăng không hoàn toàn nằm trên cùng mặt phẳng với mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất và chúng là chuyển động tương đối đối với nhau, do vậy ngẫu lực tác động lên Trái Đất cũng biến động. Biến thiên của các ngẫu lực này lên Trái Đất tạo ra chuyển động không đều rất nhỏ của các cực gọi là chương động.

Tuế sai của trục Trái Đất là một hiệu ứng diễn ra rất chậm, nhưng ở mức độ chính xác mà các công việc liên quan đến thiên văn cần phải có thì phải tính tới nó. Cũng lưu ý rằng tuế sai của trục Trái Đất không có ảnh hưởng gì tới độ nghiêng của mặt phẳng xích đạo Trái Đất (và vì thế độ nghiêng của trục quay của Trái Đất) trên mặt phẳng quỹ đạo. Độ nghiêng này là 23,45 độ và tuế sai không làm thay đổi điều này. Độ nghiêng của mặt phẳng xích đạo trên mặt phẳng quỹ đạo có bị thay đổi nhưng chu kỳ của nó là hoàn toàn khác (chu kỳ chính vào khoảng 41.000 năm).

Hình dưới đây minh họa các hiệu ứng của tuế sai trục theo các mùa, tương ứng với điểm cận nhật và điểm viễn nhật. Tuế sai của điểm phân có thể sinh ra thay đổi khí hậu có chu kỳ (xem chu kỳ Milankovitch), vì bán cầu có mùa hè ở điểm cận nhật và mùa đông ở điểm viễn nhật (bán cầu nam hiện nay là như vậy) về nguyên lý sẽ có các mùa rõ ràng hơn ở bán cầu kia.

Hipparchus lần đầu tiên đã ước tính tuế sai của Trái Đất vào khoảng năm 130 TCN, bổ sung các quan sát của ông vào trong các tính toán của các nhà thiên văn Babylon và Chaldea trước đó vài thế kỷ. Cụ thể là họ đã tính toán được khoảng cách từ các ngôi sao như sao Giác (Spica) tới Mặt Trăng và Mặt Trời vào các thời điểm diễn ra các nguyệt thực và do ông có thể tính khoảng cách của Mặt Trăng và Mặt Trời từ các điểm phân tại các thời điểm này, ông nhận ra rằng Spica và các ngôi sao khác là có sự dịch chuyển khi quan sát theo thời gian tính theo hàng thế kỷ.

Tuế sai của trục Trái Đất sinh ra hiện tượng là: chu kỳ của các mùa (năm chí tuyến) vào khoảng 20,4 phút ngắn hơn so với chu kỳ để Trái Đất trở lại cùng một vị trí trong mối tương quan với các ngôi sao của năm trước đó (năm thiên văn). Điều này tạo ra sự thay đổi chậm (1 ngày trong khoảng 58 năm) trong vị trí của Mặt Trời trong tương quan với các ngôi sao ở điểm phân. Nó là đáng chú ý đối với các loại lịch và các quy tắc năm nhuận của chúng.

Tiến động của quỹ đạo hành tinh

Chuyển động của một hành tinh trên quỹ đạo của nó xung quanh Mặt Trời cũng là một dạng của chuyển động tự quay. Trong trường hợp này, hệ thống tổ hợp của một hành tinh và Mặt Trời là tự quay, vì thế trục của mặt phẳng quỹ đạo một hành tinh cũng sẽ có tiến động theo thời gian, khi có tác động của mômen lực từ lực hấp dẫn của hành tinh khác.

Điểm cận nhật, hay nói khác đi trục chính của mỗi quỹ đạo hành tinh hình elíp sẽ dao động trong phạm vi mặt phẳng quỹ đạo của nó trong chiều chuyển động của hành tinh, để phản ứng với các nhiễu loạn mômen lực hấp dẫn gây ra bởi các hành tinh còn lại. Hiện tượng này gọi là tiến động điểm cận nhật. Vận tốc tiến động điểm cận nhật có thể xác định bằng các phương pháp cơ học thiên thể.

Tuy thế, nếu cơ học thiên thể chỉ sử dụng cơ học cổ điển thì cho kết quả tính toán về sự tiến động điểm cận nhật cho các hành tinh vòng trong không trùng với các số liệu quan sát. Sai biệt ở tiến động điểm cận nhật Sao Thủy là 43,11" và ở Sao Kim 8,4" mỗi thế kỷ. Điều này được giải thích khá chính xác bằng ứng dụng lý thuyết tương đối rộng trong chuyển động các hành tinh. Tiến động điểm cận nhật thực tế còn được gây ra bởi hiệu ứng của thuyết tương đối rộng, trong đó các hành tinh chuyển động trên quỹ đạo elíp trong một không-thời gian cong quanh Mặt Trời. Điều này giống như khi chúng ta gẩy một viên bi lăn theo quỹ đạo elíp trong một cái chảo đáy cong, quỹ đạo elíp sẽ không giữ cố định mà xoay dần. Qua đó các sai biệt nói trên giảm lần lượt còn 0,7" và 0,2".

Các sai biệt trong tính toán tiến động điểm cận nhật Sao Thủy và các giá trị dự báo theo cơ học cổ điển được chú ý nhất trong số các chứng cứ thực nghiệm đã dẫn tới sự chấp nhận thuyết tương đối rộng của Einstein. Khi thêm hiệu ứng tương đối, các dự báo trở nên chính xác hơn.

Tiến động trong quỹ đạo của Trái Đất là một phần quan trọng trong học thuyết thiên văn về các kỷ băng đá. Nói chung, nó được diễn giải như sau: các lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời sinh ra tiến động của các điểm phân; chúng hoạt động theo chu kỳ 23.000 và 19.000 năm.

Chú ý rằng, thời điểm của điểm cận nhật của Trái Đất tính theo lịch thông thường thay đổi từng năm là do cả hai hiệu ứng: sự thay đổi của điểm cận nhật, và sự điều chỉnh của lịch theo sự thay đổi của mùa (do mùa bị thay đổi cùng với sự lắc lư của trục Trái Đất).

Xem thêm
Chương động
Tiến động Larmor
Tiến động Thomas

Tham khảo

Tiến động
Chiêm tinh học
Cơ học thiên thể
Chuyển động quay
Thuật ngữ thiên văn học
Trái Đất
Động lực học


title: Cosmesus vulneratus

text:
Cosmesus vulneratus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1893.

Chú thích

Tham khảo

Cosmesus


title: Oligophlebia igniflua

text:
Oligophlebia igniflua là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó chỉ hiện diện ở quận Brisbane ở Queensland, nhưng việc phân bố cây chủ loài bướm này cho thấy rằng chung có thể sinh sống ở các khu vực rừng mưa ở Queensland và Lãnh thổ Bắc Úc.

Chiều dài cánh trước khoảng 6 mm đối với con đực và 6-7 đối với con cái.
Ấu trùng khoan và thân cây rừng mưa Elaeocarpus grandis.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory
Moths of Australia
Classification of the Superfamily Sesioidea (Lepidoptera: Ditrysia)

Oligophlebia


title: Rhyacophila complanatula

text:
Rhyacophila complanatula là một loài Trichoptera thuộc họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila