title: Phyllogomphus selysi

text:
Phyllogomphus selysi là một loài chuồn chuồn ngô trong họ Gomphidae. Loài này có ở Angola, Botswana, Cameroon, Cộng hòa Congo, Cộng hòa Dân chủ Congo, Kenya, Malawi, Mozambique, Namibia, Nam Phi, Tanzania, Uganda, Zambia, Zimbabwe, và có thể Burundi. Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông.

Chú thích

Tham khảo

 Clausnitzer, V. 2005. Phyllogomphus selysi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2007.

S
Động vật được mô tả năm 1933


title: Maxillaria sophronitis

text:
Maxillaria sophronitis, the Sophronitis-like Maxillaria, là một loài lan đặc hữu của Venezuela và đông bắc Colombia.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

S


title: Hạt é

text:
Hạt é hay hột é là một loại hạt của cây hương nhu (danh pháp hai phần: Occimum gratissimum). Có hình dạng bề ngoài trông giống hạt vừng, kích thước nhỏ, màu đen, trương lên khi gặp nước, hạt é thường được sử dụng làm nguyên liệu cho các loại thức uống giải khát. Nước dừa hạt é, chè sương sáo hạt é là một vài trong số cách sử dụng hạt é phổ biến tại Việt Nam.

Đặc điểm
Hạt é là một bộ phận của một loài hương nhu có thân và hoa màu trắng (phân biệt với cây hương nhu tía có thân và hoa ngả màu tía, thường dùng lá, ngọn non để ăn như một loại rau thơm cho các món lòng lợn, bún chả). Hoa hương nhu trắng khi tàn sẽ để lại hạt có màu đen, có kích thước nhỏ trông giống hột vừng, nhưng khi cho vào nước thì nở lớn mềm ra do lớp vỏ hạt ở bên ngoài hút nước và phồng lên  nguyên nhân chính là do tế bào biểu bì của hột é có một hay nhiều lớp mucilage được dự trữ trong vách tiếp tuyến, khi hột gặp nước, các tế bào chứa mucilage ấy trương lên, vỡ ra và mucilage tan trong nước, đó là những biến đổi các thành phần hoá học trong vách tế bào. Trong hạt é có chứa nhiều chất nhầy (là loại chất xơ tan được) và tính mát (hàn).

Công dụng

Theo y học hiện đại thì hạt é có chứa nhiều chất nhầy có tác dụng tốt cho sức khỏe. Hạt é có thể pha với đường để uống, nước hạt é rất mát, chữa được rôm sảy. Hạt é không bị tiêu hóa, phân hủy nên chất béo trong hạt é không thấm vào cơ thể. Chính chất nhày của hạt é giúp giảm lượng cholesterol.

Theo y học cổ truyền thì hạt é có tính hàn, có tác dụng thanh nhiệt, lợi cổ họng, giải nhiệt, thông tiện, thường dùng chữa ho khan, cổ họng sưng đau, nôn ra máu, đi cầu ra máu, chảy máu cam, viêm đường tiết niệu, nhức răng, đau mắt đỏ, mụn nhọt. Dân gian hay dùng để làm mát và nhuận cơ thể.Có thể uống nhiều lần trong ngày, dùng thường xuyên không độc, làm thức uống giải khát để trừ các bệnh nhiệt trong mùa hè. Để tăng tác dụng nhuận trường có thể dùng chung với hạt đười ươi (hay lười ươi).

Phân biệt hạt chia và hạt é
Hạt é nhìn thoáng qua rất dễ nhầm lẫn với hạt chia, một loại hạt rất giàu dưỡng cũng thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) như é. Tuy nhiên, hạt é đen tuyền toàn bộ, kích thước lớn hơn hạt chia một chút, không có độ bóng và sánh như hạt chia. Hạt chia gồm hai màu đen và trắng lẫn lộn, bé bằng nửa hạt vừng, có vằn sọc bên trong và rất bóng và sánh như được áo một lớp dầu.

Khi ngâm nước thì dạng gel của hai loại hạt cũng có dị biệt. Dạng gel của hạt chia dính bết vào nhau còn dạng gel của hạt é là khối nhầy bao quanh từng hạt riêng.

Xem thêm
 Mủ trôm
 Mủ gòn
 Húng quế

Chú thích


title: Kemnitz

text:
Kemnitz là một đô thị trong huyện Vorpommern-Greifswald (trước thuộc huyện Ostvorpommern), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Vorpommern-Greifswald


title: Tài nguyên nước

text:
Tài nguyên nước là các nguồn nước mà con người sử dụng hoặc có thể sử dụng vào những mục đích khác nhau. Nước được dùng trong các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp, dân dụng, giải trí và môi trường. Hầu hết các hoạt động trên đều cần nước ngọt.

97% nước trên Trái Đất là nước muối, chỉ 3% còn lại là nước ngọt nhưng gần hơn 2/3 lượng nước này tồn tại ở dạng sông băng và các mũ băng ở các cực. Phần còn lại không đóng băng được tìm thấy chủ yếu ở dạng nước ngầm, và chỉ một tỷ lệ nhỏ tồn tại trên mặt đất và trong không khí.

Nước ngọt là nguồn tài nguyên tái tạo, tuy vậy mà việc cung cấp nước ngọt và sạch trên thế giới đang từng bước giảm đi. Nhu cầu nước đã vượt cung ở một vài nơi trên thế giới, trong khi dân số thế giới vẫn đang tiếp tục tăng làm cho nhu cầu nước càng tăng. Sự nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ nguồn nước cho nhu cầu hệ sinh thái chỉ mới được lên tiếng gần đây. Trong suốt thế kỷ 20, hơn một nửa các vùng đất ngập nước trên thế giới đã bị biến mất cùng với các môi trường hỗ trợ có giá trị của chúng. Các hệ sinh thái nước ngọt mang đậm tính đa dạng sinh học hiện đang suy giảm nhanh hơn các hệ sinh thái biển và đất liền. Chương trình khung trong việc định vị các nguồn tài nguyên nước cho các đối tượng sử dụng nước được gọi là quyền về nước (water rights).

Các nguồn nước ngọt

Nước mặt

Nước mặt là nước trong sông, hồ hoặc nước ngọt trong vùng đất ngập nước. Nước mặt được bổ sung một cách tự nhiên bởi giáng thủy và chúng mất đi khi chảy vào đại dương, bốc hơi và thấm xuống đất.

Lượng giáng thủy này được thu hồi bởi các lưu vực, tổng lượng nước trong hệ thống này tại một thời điểm cũng tùy thuộc vào một số yếu tố khác. Các yếu tố này như khả năng chứa của các hồ, vùng đất ngập nước và các hồ chứa nhân tạo, độ thấm của đất bên dưới các thể chứa nước này, các đặc điểm của dòng chảy mặn trong lưu vực, thời lượng giáng thủy và tốc độ bốc hơi địa phương. Tất cả các yếu tố này đều ảnh hưởng đến tỷ lệ mất nước.

Các hoạt động của con người có thể tác động lớn hoặc đôi khi phá vỡ các yếu tố này. Con người thường tăng khả năng trữ nước bằng cách xây dựng các bể chứa và giảm trữ nước bằng cách tháo khô các vùng đất ngập nước. Con người cũng làm tăng lưu lượng và vận tốc của dòng chảy mặt ở các khu vực lát đường và dẫn nước bằng các kênh.

Tổng lượng nước tại một thời điểm là vấn đề cần quan tâm. Một số đối tượng sử dụng nước có nhu cầu nước theo vụ. Ví dụ, trong mùa hè cần rất nhiều nước để phục vụ cho nông nghiệp hoặc phát điện nhưng trong mùa mưa thì không cần nước, vì vậy để cung cấp nước tốt cho mùa hè thì cần một hệ thống trữ nước trong suốt năm và xả nước trong một khoảng thời gian ngắn. Các đối tượng sử dụng nước khác có nhu cầu dùng nước thường xuyên như nhà máy điện cần nguồn nước để làm lạnh. Để cung cấp nước cho các nhà máy điện, hệ thống nước mặt chỉ cần đủ trong các bể chứa khi dòng chảy trung bình nhỏ hơn nhu cầu nước của nhà máy.

Nước mặt tự nhiên có thể được tăng cường thông qua việc cung cấp từ các nguồn nước mặt khác bởi các kênh hoặc đường ống dẫn nước. Cũng có thể bổ cấp nhân tạo từ các nguồn khác được liệt kê ở đây, tuy nhiên, số lượng không đáng kể. Con người có thể làm cho nguồn nước cạn kiệt (với nghĩa không thể sử dụng) bởi ô nhiễm.

Brasil được đánh giá là quốc gia có nguồn cung cấp nước ngọt lớn nhất thế giới, sau đó là Nga và Canada.

Dòng chảy ngầm
Trên suốt dòng sông, lượng nước chảy về hạ nguồn thường bao gồm hai dạng là dòng chảy trên mặt và chảy thành dòng ngầm trong các đá bị nứt nẻ (không phải nước ngầm) dưới các con sông. Đối với một số Thung lũng lớn, yếu tố không quan sát được này có thể có lưu lượng lớn hơn rất nhiều so với dòng chảy mặt. Dòng chảy ngầm thường hình thành một bề mặt động lực học giữa nước mặt và nước ngầm thật sự. Nó nhận nước từ nguồn nước ngầm khi tầng ngậm nước đã được bổ cấp đầy đủ và bổ sung nước vào tầng nước ngầm khi nước ngầm cạn kiệt. Dạng dòng chảy này phổ biến ở các khu vực karst do ở đây có rất nhiều hố sụt và dòng sông ngầm.

Nước ngầm

Nước ngầm là một dạng nước dưới đất, là nước ngọt được chứa trong các lỗ rỗng của đất hoặc đá. Nó cũng có thể là nước chứa trong các tầng ngậm nước bên dưới mực nước ngầm. Đôi khi người ta còn phân biệt nước ngầm nông, nước ngầm sâu và nước chôn vùi.

Nước ngầm cũng có những đặc điểm giống như nước mặt như: nguồn vào (bổ cấp), nguồn ra và chứa. Sự khác biệt chủ yếu với nước mặt là do tốc độ luân chuyển chậm (dòng thấm rất chậm so với nước mặt), khả năng giữ nước ngầm nhìn chung lớn hơn nước mặt khi so sánh về lượng nước đầu vào. Sự khác biệt này làm cho con người sử dụng nó một cách vô tội vạ trong một thời gian dài mà không cần dự trữ. Đó là quan niệm sai lầm, khi mà nguồn nước khai thác vượt quá lượng bổ cấp sẽ là cạn kiệt tầng chứa nước và không thể phục hồi.

Nguồn cung cấp nước cho nước ngầm là nước mặt thấm vào tầng chứa. Các nguồn thoát tự nhiên như suối và thấm vào các đại dương.

Nguồn nước ngầm có khả năng bị nhiễm mặn cách tự nhiên hoặc do tác động của con người khi khai thác quá mức các tầng chứa nước gần biên mặn/ngọt. Ở các vùng ven biển, con người sử dụng nguồn nước ngầm có thể làm co nước thấm vào đại dương từ nước dự trữ gây ra hiện tượng muối hóa đất.  Con người cũng có thể làm cạn kiệt nguồn nước bởi các hoạt động làm ô nhiễm nó. Con người có thể bổ cấp cho nguồn nước này bằng cách xây dựng các bể chứa hoặc bổ cấp nhân tạo.

Tham khảo

Tài nguyên
Tài nguyên
Thủy văn
Tưới tiêu
Sinh thái nước
Nước và môi trường
Quản lý nguồn nước
Thủy lợi
Thủy sinh thái học
Thủy văn học
Cung cấp nước


title: Niort

text:
Niort là tỉnh lỵ của tỉnh Deux-Sèvres, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine của nước Pháp, có dân số là 56.663 người (thời điểm 1999).

Các thành phố kết nghĩa
  Wellingborough Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland

Những người con của thành phố
 Françoise d'Aubigné, Madame de Maintenon, người vợ bí mật của Louis XIV
 Mathieu Claude, vận động viên đua xe đạp
 Nicolas Crosbie, vận động viên đua xe đạp
 Jacques De Liniers hay Santiago de Liniers, sĩ quan
 Antonin Proust, nhà báo và chính trị gia

www
Niort là tỉnh lỵ của tỉnh Deux-Sèvres

Tham khảo

Deux-Sèvres


title: Lias, Gers

text:
Lias  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao 172-305 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gers


title: (52533) 1996 TJ10

text:
{{DISPLAYTITLE:(52533) 1996 TJ10}}

(52533) 1996 TJ10 là một tiểu hành tinh nằm ở rìa trong của vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 9 tháng 10 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 52001–53000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Quần đảo Yaeyama

text:
Quần đảo Yaeyama (八重山諸島 Yaeyama-shotō, "(Hán Việt: Bát Trùng Sơn Chư đảo) Yaeyama: Yaima Okinawa: Ēma) là một quần đảo thuộc tỉnh Okinawa, Nhật Bản. Hòn đảo là nơi xa xôi nhất so với các đảo chính Nhật Bản và bao gồm đảo cực tây Yonaguni và đảo cực nam có người cư trú Hateruma của Nhật Bản.

Quần đảo nguyên là phần phía nam của núi lửa quần đảo Ryukyu. Về hành chính, quần đảo thuộc Quận Yaeyama, ngoại trừ Ishigaki và Quần đảo Senkaku.

Văn hóa
Tiếng Yonaguni là ngôn ngữ bản địa của đảo Yonaguni, nơi có những điều thần bí dưới mặt biển của Yonaguni monument. Tiếng Yaeyama là ngôn ngữ bản địa tại phần còn lại của hòn đảo. Tiếng Nhật được sử dụng rộng rãi như là một ngôn ngữ thứ hai.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đảo Okinawa
Quần đảo Thái Bình Dương


title: (11068) 1992 EA

text:
(11068) 1992 EA là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 2 tháng 3 năm 1992.

Xem thêm
 Danh sách các tiểu hành tinh: 11001–12000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1992
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: TNA Women's Knockout Championship

text:
Đai vô địch TNA Women's Knockout Championship là đai vô địch dành cho nữ của tập đoàn TNA Total Nonstop Action Wrestling.

Xem thêm
 Total Nonstop Action Wrestling
 TNA World Heavyweight Championship
 TNA World Tag Team Championship
 TNA Television Championship
 TNA X Division Championship
 TNA Knockouts Tag Team Championship

Tham khảo

Các đai trong TNA Wrestling


title: Lý Thái Tông

text:
Lý Thái Tông (chữ Hán: 李太宗 29 tháng 7 năm 1000 – 3 tháng 11 năm 1054) là vị hoàng đế thứ hai của triều đại nhà Lý trong lịch sử Việt Nam, cai trị trong 26 năm (1028–1054). Ông được đánh giá là một vị hoàng đế tài giỏi, thời đại của ông, con ông là Lý Thánh Tông, cháu ông là Lý Nhân Tông được xem là thời thịnh vượng của nhà Lý, sử gọi thời kỳ này là Bách niên Thịnh thế (百年盛世).

Hoàng đế Thái Tông được mô tả uy dũng hơn người, bách chiến bách thắng, trải qua loạn ba vương mà lên ngôi, công danh rạng rỡ triều Lý. Ông củng cố quyền lực cho nhà Lý, bên trong dùng chính sách hòa thân, gả công chúa cho các quan Châu mục, bên cạnh đó còn dẹp loạn đảng làm phản như Loạn họ Nùng; bên ngoài Đế đánh được Chiêm Thành, công tích đánh dẹp uy nghi, tiền đề cho các đời sau phát triển phồn thịnh.

Đối với quần thần, Thái Tông thường tỏ ra nhân từ, không xử tội các Vương làm loạn trong Loạn tam vương, cho tha tội mà còn phục chức. Đối với kẻ thù như Chiêm Thành còn ra lệnh không tùy tiện sinh sát, lệnh cho binh lính không được làm bậy. Tuy có phần quá tin vào Phật giáo, nhân từ quá độ, song lại có khi đấy chính là đức để truyền lâu dài cho hậu thế, như lời Ngô Sĩ Liên: "Tấm lòng ấy của vua cũng như tấm lòng của Tống Thái Tổ chăng? Truyền ngôi được lâu dài là phải lắm".

Sử gia đánh giá ông như Hán Quang Vũ Đế đánh đâu được đấy, công sức giúp ổn định tình hình biên cương loạn lạc còn vượt hơn cả Đường Thái Tông. Nhưng người quân tử còn lấy việc khoe khoang thái quá để chê trách ông "chưa hiền".

Tiểu sử
Thái Tông Hoàng đế tên thật là Lý Phật Mã (李佛瑪), còn có tên khác là Lý Đức Chính (李德政), là đích trưởng tử của Lý Thái Tổ. Ông sinh vào ngày 29 tháng 7 năm 1000 tại kinh đô Hoa Lư, Ninh Bình, lúc này Lý Thái Tổ vẫn còn làm quan dưới triều nhà Tiền Lê.

Về mẹ của vua, trong chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư viết:

"Mẹ là hoàng hậu họ Lê, sinh vua vào ngày 26 tháng 6 năm Canh Tý, niên hiệu Ứng Thiên năm thứ 7 [1000] thời Lê, ở phủ Trường Yên".

Về sau, các nhà nghiên cứu lịch sử dựa theo các thần tích, thần phả Hán Nôm ở khu vực Cố đô Hoa Lư khẳng định mẹ Lý Phật Mã là Lê Thị Phất Ngân, con gái Lê Đại Hành và Dương Vân Nga.

Như vậy, ông chính là cháu ngoại của Lê Đại Hành và Dương Vân Nga.

Ông sinh ngày 26 tháng 6 âm lịch năm Canh Tý niên hiệu Ứng Thiên thứ 7 thời Tiền Lê (tức 29 tháng 7 năm 1000) ở chùa Duyên Ninh trong kinh đô Hoa Lư. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khi ông mới sinh, ở phủ Trường Yên có con trâu của nhà dân tự nhiên thay sừng khác, người có trâu ấy cho là điềm không lành, lấy làm lo ngại. Có người giỏi chiêm nghiệm đi qua nhà người ấy cười mà nói rằng: "Đó là điềm đổi mới thôi, can dự gì đến nhà anh" thì người ấy mới hết lo. Tương truyền thuở nhỏ ông đã có 7 nốt ruồi sau gáy như chòm sao thất tinh (sao Bắc Đẩu).

Khi còn nhỏ, cùng bọn trẻ con chơi đùa, có thể sai bảo được chúng, bắt chúng đi dàn hầu trước sau và hai bên như nghi vệ các quan theo hầu thiên tử. Thái Tổ thấy thế vui lòng, nhân nói đùa rằng: Con nhà tướng nên bắt chước việc quân, cần gì phải kẻ rước người hầu?, ông tuy còn ít tuổi nhưng trả lời ngay rằng: Kẻ rước người hầu thì có xa lạ gì với con nhà tướng? Nếu xa lạ thì sao ngôi vị không ở mãi họ Đinh mà lại về họ Lê, đều do mệnh trời thôi. Thái Tổ kinh lạ, từ đấy càng yêu quý hơn.

Năm 1010, khi ông lên 10 tuổi thì triều đình nhà Lý dời kinh đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) về Thăng Long (Hà Nội ngày nay).

Thái tử
Năm 13 tuổi (1012), ông được lập làm Đông cung Thái tử, lại được phong hiệu là Khai Thiên vương (開天王), lập phủ ở ngoài nội cung để được làm quen với các quan lại và dân chúng. Trong thời gian làm Thái tử, ông nhiều lần được cử làm tướng cầm quân đi dẹp loạn và đều lập được công.

Năm 1019, ông được trao quyền Nguyên soái, cầm quân vào nam đánh Chiêm Thành. Khi đại quân vượt biển, đến núi Long Tỵ, có rồng vàng hiện ra trên thuyền ngự, ông đi đến đỡ lấy rồng rồi rồng tan biến mất, người đời cho là điềm may.

Năm 1023, ông cầm quân đi đánh Phong châu. Năm 1025, ông đi đánh Diễn châu, lập được công lao hiển hách, Thái Tổ Hoàng đế rất hài lòng.

Năm 1027, ông lên phía bắc đánh châu Thất Nguyên (Lạng Sơn). Cùng năm ấy, ông ban áo ngự cho một đạo sĩ tên Trần Tuệ Long (陳慧隆) ở Nam Đế quán, đêm ngày đó có ánh sáng vàng hiện lên khắp quán, Tuệ Long hoảng hồn dậy thì thấy rồng vàng ở trên mắc áo. Người đời cho rằng đấy là mệnh trời, đến đây đều thấy phù hợp cả.

Thái tử nổi tiếng khắp kinh thành, bản tính nhân từ, sáng suốt đĩnh ngộ, thông hiểu đại lược văn võ, còn như lục nghệ lễ nhạc, ngự xạ, thư số không môn gì là không tinh thông am tường.

Biến loạn Tam vương

Năm 1028, Thái Tổ Hoàng đế băng hà, chưa tế táng xong, thì các hoàng thân Vũ Đức vương, Dực Thánh vương và hoàng tử Đông Chinh vương đã đem quân đến vây thành để tranh ngôi của Thái tử.

Bấy giờ các quan đứng đầu là Lý Nhân Nghĩa xin Thái tử Phật Mã cho đem quân ra thành quyết được thua một trận. Khi quân của Thái tử và quân các vương đối trận, thì quan Vũ vệ tướng quân là Lê Phụng Hiểu rút gươm ra chỉ vào Vũ Đức vương mà bảo rằng:
Các người dòm ngó ngôi cao, khi dễ tự quân, trên quên ơn tiên đế, dưới trái nghĩa tôi con, vậy Phụng Hiểu xin dâng nhát gươm này!

Nói xong tướng quân Lê Phụng Hiểu chạy xông vào chém Vũ Đức vương ở trận tiền. Quân các vương trông thấy sợ hãi bỏ chạy cả. Dực Thánh vương và Đông Chinh vương cũng phải chạy trốn.

Cũng trong năm 1028, nghe tin Vũ Đức vương bị giết trong cuộc chiến ngai vàng, Khai Quốc vương đóng ở phủ Trường Yên (Hoa Lư) lòng càng bất bình, cậy có núi sông hiểm trở bèn đem phủ binh làm phản. Lý Thái Tông thân đi đánh. Ngày đến Trường Yên, Khai Quốc vương đầu hàng. Vua hạ lệnh rằng: Ai cướp bóc của cải của dân thì chém. Quân sĩ nghiêm theo, không mảy may xâm phạm. Đại quân vào thành Hoa Lư, dân trong thành đem dâng biếu trâu rượu đứng đầy đường. Vua sai sứ tuyên chỉ động viên, cả thành vui to. Vua từ phủ Trường Yên về, xuống chiếu tha tội cho Khai Quốc vương, vẫn cho tước như cũ.

Dẹp xong loạn Tam vương, ngày Kỷ Hợi (tức 1 tháng 4 năm 1028), Thái tử Lý Phật Mã lên ngôi, tức là Lý Thái Tông. Ông đổi niên hiệu là Thiên Thành (天成).

Về sau, Dực Thánh vương và Đông Chinh vương xin về chịu tội. Thái Tông nghĩ tình cốt nhục bèn tha tội cho, và lại phục chức cũ cho cả hai người.

Cũng vì sự phản nghịch của Tam vương, Lý Thái Tông mới lập lệ: cứ hàng năm, các quan phải đến đền Đồng Cổ (ở làng Yên Thái, Hà Nội) làm lễ đọc lời thề rằng:
Làm con phải hiếu, làm tôi phải trung, ai bất hiếu bất trung, xin quỷ thần làm tội.

Các quan ai trốn không đến thề phải phạt 50 trượng.

Đánh dẹp
Lý Thái Tông là người có thiên tư đĩnh ngộ, thông lục nghệ, tinh thao lược, gặp lúc trong nước có nhiều giặc giã, nhưng ông đã quen việc dùng binh, cho nên ông thường thân chinh đi đánh đông dẹp bắc.

Thời bấy giờ hoàng đế không đặt quan tiết trấn; phàm việc binh việc dân ở các châu là đều giao cả cho người châu mục. Còn ở mạn thượng du thì có người tù trưởng quản lĩnh. Cũng vì quyền những người ấy to quá, cho nên thường hay có sự phản nghịch. Lại có những nước lân bang như Chiêm Thành và Ai Lao thường hay sang quấy nhiễu, bởi vậy cho nên sự đánh dẹp thời Lý Thái Tông rất nhiều.

Loạn họ Nùng

Châu có những người Nùng thường hay làm loạn. Năm 1038, Nùng Tồn Phúc ở châu Quảng Nguyên (Lạng Sơn) làm phản, tự xưng là "Chiêu Thành Hoàng đế", lập A Nùng làm "Minh Đức Hoàng hậu", đặt quốc hiệu là Trường Sinh rồi đem quân đi đánh phá các nơi.

Nhà Tống phong Lý Thái Tông làm Nam Bình Vương.

Tháng 2 năm 1039, vua thân chinh đi đánh, Nùng Tồn Phúc và con là Nùng Trí Thông bị bắt đem về kinh đô, sau đó bị giết chết. A Nùng và người con khác là Nùng Trí Cao chạy thoát.

Năm 1041, Nùng Trí Cao cùng mẹ là A Nùng về lấy châu Thảng Do (gần châu Quảng Nguyên) lập ra nước Đại Lịch. Thái Tông sai tướng lên đánh bắt được đem về Thăng Long. Nhưng vua nghĩ trước đã giết cha và anh, nay thương tình không giết, tha cho về và lại phong cho làm Quảng Nguyên mục. Sau, Lý Thái Tông lại gia phong cho tước Thái bảo.

Năm 1048, Trí Cao lại làm phản, chiếm giữ động Vật Ác (phía tây Cao Bằng). Lý Thái Tông sai Quách Thịnh Dật đi đánh, Trí Cao lại đầu hàng.

Năm 1052, Nùng Trí Cao lại làm phản, xưng là Nhân Huệ Hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đại Nam. Trí Cao xin phụ thuộc vào Trung Quốc, vua Nhân Tông nhà Tống không cho. Trí Cao bèn đem quân sang đánh đất triều Tống, phá trại Hoàng Sơn, bao vây những châu Ung, Hoành, Quý, Đằng, Ngô, Khang, Đoan, Củng, Tầm sau đó tiến đến vây hãm thành Quảng Châu. Năm tuần sau, Trí Cao không lên được thành này. Sau đó, quân của Trí Cao vào Ung Châu, tướng tá triều Tống bị sát hại hơn 3000 người, hàng vạn dân chúng bị bắt sống. Trước tình cảnh này, triều đình Nhà Tống lo sợ. Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư: "Khu mật sứ Địch Thanh dâng biểu xin đi đánh. Vua Tống sai Thanh làm Tuyên huy sứ Đô đại đề cử, Tổng quyền tiết việt đi đánh."

Lý Thái Tông dâng biểu sang Trung Quốc xin mang quân phối hợp đánh Trí Cao. Khi quân Lý sắp vào biên giới, tướng Nhà Tống là Địch Thanh can vua Tống nên tự đánh dẹp vì sợ quân Lý vào lấn chiếm. Vua Tống bèn sai các tướng Dư Tĩnh và Tôn Miện đi đánh dẹp Nùng Trí Cao và sai sứ nói với Lý Thái Tông rằng không cần quân Lý giúp. Dư Tĩnh đánh mãi không được. Nùng Trí Cao dâng biểu xin lĩnh chức Tiết độ sứ Ung châu và Quý châu, vua Nhà Tống đã toan thuận cho, Địch Thanh can không nên và xin đem quân đi đánh.

Đầu năm 1053, Địch Thanh ra quân đánh bại Nùng Trí Cao. Trí Cao bỏ chạy. Tháng 10 năm 1053, Trí Cao sai Lương Châu đến cầu cứu Đại Việt. Lý Thái Tông sai Chỉ huy sứ Vũ Nhị đi tiếp ứng cho Trí Cao. Nhưng quân Lý chưa tới nơi thì Trí Cao lại bị Địch Thanh đánh bại, Cao phải chạy trốn sang nước Đại Lý. Quân Lý rút về.

Về sau người Đại Lý bắt Nùng Trí Cao chém lấy đầu đem nộp Nhà Tống. Nhà Tống giết luôn gia quyến của Trí Cao. Từ đó họ Nùng tuyệt diệt.

Về chuyện này, sử thần Lê Văn Hưu có lời bàn:

Thu phục Chiêm Thành, Ai Lao

Lý Thái Tông lên làm vua đã hơn 15 năm, mà nước Chiêm Thành láng giềng không chịu thông sứ và lại cứ quấy nhiễu ở mặt bể. Thấy vậy, ông bèn sắp sửa binh thuyền sang đánh Chiêm Thành.

Năm 1044, Hoàng đế Lý Thái Tông đi đánh Chiêm Thành. Quân Chiêm dàn trận ở phía nam sông Ngũ Bồ. Lý Thái tông truyền thúc quân đánh tràn sang, quân Chiêm thua chạy. Quân Lý bắt được hơn 5.000 người và 30 con voi. Tướng Chiêm là Quách Gia Di chém chết vua Sạ Đẩu (Jaya Simhavarman II) đem đầu sang xin hàng.

Bấy giờ quân Chiêm Thành và dân bản xứ bị giết rất nhiều. Vua Thái Tông trông thấy động lòng thương, ra lệnh cấm không được giết người Chiêm, hễ ai trái lệnh thì theo phép quân mà trị tội.

Ông tiến binh đến quốc đô Phật Thệ (nay ở làng Nguyệt Hậu, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên-Huế), vào thành bắt được vương phi Mỵ Ê và các cung nữ đem về. Mỵ Ê giữ tiết không chịu lấy vua, nhảy xuống sông tự tử. Mỵ Ê được ông khen là trinh tiết, phong làm Hiệp Chính Hựu Thiện phu nhân.

Đại Việt Sử ký Toàn thư có ghi nhận:
Vua từ Chiêm Thành về, làm lễ cáo thắng trận ở miếu Thái Tổ, xong về ngự ở điện Thiên An, mở tiệc rượu làm lễ mừng về đến nơi. Ngày hôm ấy, bầy tôi dâng tù binh hơn 5 nghìn tên và các thứ vàng bạc châu báu. Xuống chiếu cho các tù binh đều được nhận người cùng bộ tộc, cho ở từ trấn Vĩnh Khang đến Đăng Châu (nay là Quy Hóa), đặt hương ấp phỏng tên gọi cũ của Chiêm Thành. Vua sai đặt cũi lớn ở Dâm Đàm (tức là Hồ Tây ngày nay), lấy con voi thuần của Chiêm Thành làm mồi nhử voi rừng vào trong cũi, vua thân đến bắt...

Thời gian đầu nhà Lý cầm quyền còn nhiều thủ lĩnh địa phương chưa phục tùng, do đó các vua Lý suốt từ Thái Tổ tới Thái Tông phải nhiều lần ra tay đánh dẹp. Ngoài các cuộc đánh dẹp lớn trên, Lý Thái Tông còn một lần đánh châu Ái năm 1034, đánh Ai Lao năm 1048. Tháng 9 năm Mậu Tý 1048 niên hiệu Thiên Cảm Thánh Vũ thứ năm, tướng quân Phùng Trí Năng nhận lệnh vua đem quân đi đánh Ai Lao. Rất nhiều người và gia súc của Ai Lao bị quân Việt bắt giữ và mang về.

Cai trị

Xây dựng cung điện
Tháng 6 năm 1029, rồng hiện lên ở nền điện Càn Nguyên. Đế nói với tả hữu rằng: "Trẫm phá điện ấy, sang phẳng nền rồi mà rồng thần còn hiện. Có lẽ đó là đất tốt, đức lớn hưng thịnh, ở chỗ chính giữa trời đất chăng?". Bèn sai Hữu ty mở rộng quy mô, nhắm lại phương hướng mà làm lại, đổi tên là điện Thiên An. Bên tả dựng điện Tuyên Đức, bên hữu dựng điện Diên Phúc, thềm trước điện gọi là Long Trì. Phía đông thềm rồng đặt điện Văn Minh, phía tây đặt điện Quang Vũ, hai bên tả hữu thềm rồng đặt lầu chuông đối nhau để dân chúng ai có việc kiện tụng oan uổng thì đánh chuông lên. Bốn xung quanh thềm rồng đều có hành lang để tụ họp các quan và sáu quân túc vệ.

Phía trước làm điện Phụng Thiên, trên điện dựng lầu Chính Dương làm nơi trông coi tính toán giờ khắc, phía sau làm điện Trường Xuân, trên điện dựng gác Long Đồ làm nơi nghỉ ngơi du ngoạn. Bên ngoài đắp một lần thành bao quanh gọi là Long Thành. Năm 1030, Thái Tông lại sai làm điện Thiên Khánh ở trước điện Trường Xuân để làm chỗ nghe chính sự. Điện làm kiểu bát giác, trước sau đều bắc cầu Phượng Hoàng.

Ban sách Hình thư
Thái Tông Hoàng đế còn chủ trương sửa lại luật pháp, định các bậc hình phạt, các cách tra hỏi. Kẻ nào ban đêm vào nhà gian dâm vợ cả, vợ lẽ người ta, người chủ đánh chết ngay lúc bấy giờ thì không bị tội. Những người từ 70 tuổi trở lên, 80 tuổi trở xuống, từ 10 tuổi trở lên, 15 tuổi trở xuống và những người ốm yếu cho đến các thân thuộc Đế từ hạng Đại công trở lên phạm tội thì cho chuộc bằng tiền, nếu phạm tội thập ác thì không được theo lệ này.

Xuống chiếu về việc phú thuế của trăm họ, cho phép người thu, ngoài 10 phần phải nộp quan được lấy thêm một phần nữa, gọi là "hoành đầu". Lấy quá thì xử theo tội ăn trộm, trăm họ có người tố cáo được tha phú dịch cho cả nhà trong 3 năm, người ở kinh thành mà cáo giác thì thưởng cho bằng hiện vật thu được. Nếu quản giáp, chủ đô và người thu thuế thông đồng nhau thu quá lệ, tuy xảy ra đã lâu, nhưng có người tố cáo thì quản giáp, chủ đô và người thu thuế cũng phải tội như nhau.

Năm 1042, Thái Tông Hoàng đế ban Hình thư. Trước kia, việc kiện tụng trong nước phiền nhiễu, quan lại giữ luật pháp câu nệ luật văn, cốt làm cho khắc nghiệt, thậm chí có người bị oan uổng quá đáng. Đế lấy làm thương xót, sai trung thư san định luật lệnh, châm chước cho thích dụng với thời thế, chia ra môn loại, biên thành điều khoản, làm thành sách Hình thư của một triều đại, để cho người xem dễ hiểu. Sách làm xong, xuống chiếu ban hành, dân lấy làm tiện. Đến đây phép xử án được bằng thẳng rõ ràng, cho nên mới đổi niên hiệu là Minh Đạo và đúc tiền Minh Đạo. Bộ Luật Hình thư năm 1042 được xem là bộ luật đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.

Năm 1043, tháng 8, xuống chiếu rằng kẻ nào đem bán hoàng nam trong dân gian làm gia nô cho người ta, đã bán rồi thì đánh 100 trượng, thích vào mặt 20 chữ, chưa bán mà đã làm việc cho người thì cũng đáng trượng như thế, thích vào mặt 10 chữ; người nào biết chuyện mà cũng mua thì xử giảm một bậc. Xuống chiếu rằng quân sĩ bỏ trốn quá 1 năm xử 100 trượng, thích vào mặt 50 chữ, chưa đến 1 năm thì xử theo mức tội nhẹ, kẻ nào quay lại thì cho về chỗ cũ. Quân sĩ không theo xa giá cũng xử trượng như thế và thích vào mặt 10 chữ.

Chăm lo quốc lực
Thái Tông Hoàng đế tuy phải đánh dẹp liên miên, nhưng cũng không bỏ bê việc chính trị trong nước. Đặc biệt, ông tỏ ra là vị hoàng đế có lòng thương dân. Hễ năm nào đói kém hoặc đi đánh giặc về, lại giảm thuế cho dân trong hai ba năm.

Tháng 2 năm 1038, Thái Tông Hoàng đế thân hành ra cửa Bồ Hải để tiến hành lễ cày ruộng Tịch điền. Ông tế Thần Nông, tế xong tự mình cầm cày xuống ruộng. Các quan can rằng:"Đó là việc của nông phu, bệ hạ việc gì phải làm thế?". Thái Tông đáp rằng: "Trẫm không tự cày cấy thì lấy gì mà có xôi cúng, lại lấy gì cho thiên hạ noi theo?" Nói xong Đế đẩy cày ba lần mới thôi.

Năm 1040, Thái Tông Hoàng đế ra lệnh lấy hết gấm vóc hàng nước Tống trong cung ra may áo ban cho các quan, từ ngũ phẩm trở lên thì áo bào gấm, từ cửu phẩm trở lên thì áo bào vóc. Thái Tông phát hết gấm vóc và dạy cho cung nữ dệt được gấm vóc. Từ đó trong cung chuyên dùng hàng tự dệt, không dùng hàng của nước Tống nữa.

Xây dựng chùa Diên Hựu

Năm 1049, tháng 10, Thái Tông Hoàng đế khởi đầu cho việc xây dựng chùa Diên Hựu.

Tương truyền, Hoàng đế nằm mơ thấy Phật bà Quan Âm ngồi trên tòa sen dắt ông lên tòa. Sau đó, Đế kể lại chuyện đó với bầy tôi; và cho dựng cột đá, làm tòa sen đặt lên như đã thấy trong mộng, theo lời khuyên của nhà sư Thiền Tuệ. Cột tòa sen đó trở thành ngôi chùa, khi đó có tên là chùa Diên Hựu (延祐寺), với nghĩa là "phúc lành dài lâu" hay "phước bền dài lâu".

Hằng năm cứ đến ngày 8 tháng 4 âm lịch, Thái Tông Hoàng đế lại tới chùa làm lễ tắm Phật. Các nhà sư và nhân dân khắp kinh thành Thăng Long cùng dự lễ. Sau lễ tắm Phật là lễ phóng sinh, Đế đứng trên một đài cao trước chùa thả một con chim bay đi, rồi nhân dân cùng tung chim bay theo trong tiếng reo vui của một ngày hội lớn.

Qua đời
Tháng 7 năm Giáp Ngọ 1054 niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo năm thứ 6, theo chiếu của Thái Tông, Hoàng thái tử Lý Nhật Tôn được phép coi chầu nghe chính sự.

Tháng 9, ngày Mậu Dần, sức khỏe của Hoàng đế không được tốt. Sang mùa đông, vào tháng 10, ngày mồng một (tức ngày 3 tháng 11 năm 1054), vua băng hà tại điện Trường Xuân, sau 27 năm trị quốc, thọ 54 tuổi. Miếu hiệu là Thái Tông, thụy hiệu không được chép lại trong sách sử.

Trước linh cữu, Hoàng thái tử Lý Nhật Tôn kế thừa hoàng vị, tức là Lý Thánh Tông.

Nhận định
Sách Đại Việt sử ký toàn thư có nhận xét về Lý Thái Tông:

Lý Thái Tông là vị hoàng đế giỏi thời nhà Lý. Hơn 30 năm chinh chiến và trị quốc, ông đã củng cố nền cai trị của nhà Lý, chống lại những nguy cơ chia cắt, bạo loạn, xâm lấn, thu phục lòng dân, khiến cho nước Đại Cồ Việt trở nên vững mạnh.

Khi Lý Thái Tổ sắp mất, nhà Lý đứng trước nguy cơ trượt theo vết xe đổ của các triều đại nhà Ngô, nhà Đinh, nhà Tiền Lê, chỉ truyền được 1 đời thì gặp phải đại loạn và dẫn đến việc bị thoán đoạt. Uy tín của ông và tài năng, sự dũng cảm của Khai Quốc vương, tướng Lê Phụng Hiểu đã khiến cho tình hình nhanh chóng được ổn định trở lại.

Nhiều lần dùng binh từ nam chí bắc nhưng Lý Thái Tông tỏ ra là vị hoàng đế bao dung, nhân hậu. Các nhà sử học cho rằng Lý Thái Tông cũng như nhiều hoàng đế nhà Lý khác có lượng khoan hồng vì ảnh hưởng của quốc giáo là đạo Phật. Trừ người thân Vũ Đức vương làm loạn bị giết, với những vương tôn phản loạn khác ông đều tha tội. Trong cuộc phản loạn của các vương tôn, nhờ người em thứ hai của Thái Tông là Khai Quốc vương đem quân giải vây cho Thăng Long và Trường Yên (kinh đô Hoa Lư) giúp ông chống lại quân nổi loạn và chính Khai Quốc vương vận động quần thần tôn ông lên ngôi. Nùng Trí Cao nhiều lần làm phản nhưng ông vẫn đối đãi khá rộng lượng. Vì vậy nhà sử học Ngô Sĩ Liên theo quan điểm Nho giáo chê ông "mê hoặc theo thuyết từ ái của đạo Phật mà tha tội cho bề tôi phản nghịch".

Tuy nhiên, theo tác giả Lê Văn Siêu trong sách Việt Nam văn minh sử, việc ông hậu đãi Nùng Trí Cao là một thâm ý kiểu "thất cầm Mạnh Hoạch" của Gia Cát Lượng khiến Trí Cao kính phục và cảm kích. Sau này, dù Trí Cao còn ý định xưng hùng, nổi loạn cũng sang Trung Quốc gây họa cho Tống (và kêu gọi cả vua Thái Tông cùng xé đế quốc Tống) chứ không còn gây họa cho Đại Cồ Việt.

Gia đình
 Cha: Lý Thái Tổ.
 Mẹ: Linh Hiển Hoàng hậu họ Lê (靈顯皇后).

Hậu Cung
Linh Cảm Hoàng hậu họ Mai thị (靈感皇后).
 Vương hoàng hậu (王皇后).
 Đinh hoàng hậu (丁皇后).
 Thiên Cảm hoàng hậu họ Dương (天感皇后).
Một số hoàng hậu không rõ tên, tổng cộng 8 người.

Hậu duệ
Lý Thái Tông có hai người con trai trước đó đều yểu mệnh, Nhật Tôn là con trai thứ 3.
 Hoàng thái tử Lý Nhật Tôn (李日尊), mẹ là Linh Cảm Hoàng hậu.
 Phụng Càn vương Lý Nhật Trung (李日中), năm 1035 được sắc phong.
 Bình Dương công chúa (平陽公主), năm 1029 gả cho châu mục Lạng châu là Thân Thiệu Thái.
 Trường Ninh công chúa (长宁公主), tháng 8 năm 1036 gả cho châu mục Thượng Oai là Hà Thiện Lãm (何羡覧).
 Kim Thành công chúa (慶城公主), tháng 3 năm 1036 gả cho châu mục Phong châu là Lê Thuận Tông (黎順宗).

Đền thờ
Lý Thái Tông cùng với các vua triều Lý được thờ ở khu di tích đền Đô, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.

Vùng đất Cố đô Hoa Lư vốn là nơi sinh trưởng và gắn bó với tuổi thơ 10 năm của Lý Thái Tông trước khi kinh đô Đại Cồ Việt được dời về Thăng Long nên tại đây còn nhiều di tích liên quan trực tiếp đến cuộc đời và sự nghiệp của vị vua này. Đó là các di tích chùa Duyên Ninh trong thành Tây Hoa Lư, tương truyền là nơi sinh ra vua; di tích hang Thầy Bói ở gần cầu Đông là nơi ở của người tiên đoán điềm lành khi vua sinh ra. Di tích động Am Tiên thờ chung 2 vua đầu đời Lý cùng với Hoàng hậu Phất Ngân. Di tích chùa Dầu được Lý Thái Tông trực tiếp cho xây dựng để hoàng thân nhà Lý tu hành.

Quanh khu vực cửa Thần Phù (Ninh Bình) có nhiều di tích thờ Lê Đại Hành cùng phối thờ Lý Thái Tông là 2 vị vua đã xây dựng hệ thống phòng tuyến quân sự tại khu vực này, đó là các đình Quảng Công, đình Từ Đường, đền Thượng Ngọc Lâm, đền Vua Lê Đại Hành ở 3 xã Yên Thái, Yên Lâm và Lai Thành. Có ý kiến cho rằng Lý Thái Tông do từng có tuổi thơ 10 năm gắn bó với vùng đất Cố đô Hoa Lư trước khi về với Thăng Long nên sau này xây chùa Một Cột, đền Đồng Cổ, đền thờ Phạm Cự Lượng ở Thăng Long; đào kênh Lẫm, đầm Lẫm ở cửa Thần Phù (Ninh Bình) và thực hiện nghi lễ cày ruộng Tịch điền đều noi theo truyền thống từ thời ông ngoại của mình là vua Lê Đại Hành.

Trong văn hoá đại chúng

Xem thêm
 Nhà Lý
 Lý Thái Tổ
 Nùng Trí Cao
 Lý Thánh Tông
 Lê Thị Phất Ngân
 Cửa biển Thần Phù

Tham khảo
 Đại Việt Sử ký Toàn thư (bản điện tử).
 Việt Nam sử lược (bản điện tử).
 Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nhà Xuất bản Thanh Niên, 2001.
 GS Vũ Ngọc Khánh (2003), Tám vị vua triều Lý, Nhà Xuất bản Văn hóa Thông tin.
 Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử, Nhà Xuất bản Thanh Niên.

Chú thích

Liên kết ngoài

Thái Tông
Người Bắc Ninh
Người Ninh Bình
Vương tước nhà Lý


title: Isotes onira

text:
Isotes onira là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne & Bechyne miêu tả khoa học năm 1961.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Centris flavicans

text:
Centris flavicans là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Centris
Động vật được mô tả năm 2003


title: Cancellaria mangelioides

text:
Cancellaria mangelioides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cancellaria


title: Tipula albifrons

text:
Tipula albifrons là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo
<references>

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Mắm bò hóc

text:
Mắm Bò Hóc, prahok hay pro hoc (, ) là tên một loại mắm làm từ nguyên liệu chính là cá nước ngọt, do người Khmer ở Campuchia cũng như người Khmer ở Nam Bộ Việt Nam thực hiện. Đây là một loại thực phẩm tiêu biểu trong ẩm thực Khmer.

Cách thức làm mắm
Mắm bò hóc được làm từ bằng cá nước ngọt, bỏ ruột, đánh vẩy, rồi giã nát. Cá sau đó để một nắng rồi đem nén trong vại với muối và gia vị. Thành phần gia vị có thể là đường, tiêu, tỏi, ớt, cơm nguội theo một tỷ lệ nhất định. Cá hơi ươn được ủ với các nguyên liệu, dằn cho rỏ nước (nước chảy ra có thể làm nước mắm) và xác cá tiếp tục được sấy tương đối khô, có thể cho thêm thính vào và tiếp tục trộn trước khi cho vào hũ phơi vài tháng là có thể sử dụng.

Ẩm thực Khmer

Mắm bò hóc được người Khmer xem như đặc sản dùng để đãi khách quý đến thăm nhà và là nguyên liệu thích hợp để làm nước lèo trong món bún nước lèo. Ở Campuchia mắm bò hóc có ba dạng chính khi dùng.
Prahok jien tức mắm bò hóc chiên là mắm đem trộn với thịt heo hoặc thịt bò và ớt rồi chiên dùng ăn kèm với dưa leo, cà tím hoặc cơm.
Prahok gop hay prahok ang là mắm trộn thịt, gói lá chuối rồi nướng lửa.
Prahok chow là mắm sống, khi dùng thì giã với sả, cà pháo, ớt vắt thêm nước chanh để làm nước chấm.

Xem thêm
 Bún nước lèo
 Mắm

Tham khảo

Ẩm thực Campuchia
Bò Hóc
Từ gốc Khmer
Sốt cá


title: Jouy-le-Potier

text:
Jouy-le-Potier là một xã trong tỉnh Loiret, vùng Centre-Val de Loire bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 94 - 119 mét trên mực nước biển.

Jouylepotier


title: Cosnac

text:
Cosnac  là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Corrèze

Tham khảo

Xã của Corrèze


title: Koglhof

text:
Koglhof là một đô thị thuộc huyện Weiz thuộc bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 30,29 km², dân số thời điểm cuối năm 2005 là 1137 người.

Tham khảo


title: Cỏ bấc đèn

text:
Cỏ bấc đèn hay Cỏ bấc (Tên khoa học: Juncus effusus; tiếng Anh: Groud grass) là loài thực vật thuộc chi Juncus. Đây là loài bản địa của hầu khắp các châu lục, thường gặp tại các khu vực ẩm ướt. mặt ngoài có màu xanh nhạt và có nhiều rãnh dọc ở thân.thân có lõi xốp và nhẹ Lá tiêu giảm chỉ còn lại bẹ nhỏ ở gốc thân. Hoa mọc vòng, lưỡng tính và bao hoa khô xác, có màu nâu. Quả nang và chứa nhiều hạt nhỏ bên trong.

Miêu tả

Cỏ bấc đèn có thể cao đến 1,5 mét.

Hình ảnh

Tham khảo

Chú thích

Tham khảo chung
Peter F.Zika., The native subspecies of Juncus effusus (Juncaceae) in western North America'', April 2003, Brittonia pages 150–156.
C.Michael Hogan, ed. 2010. Juncus Effusus. Encyclopedia of Life.

Liên kết ngoài

Jepson Manual Treatment
Photo gallery

Juncus effusus
Thực vật Liban
Thực vật Vương quốc Liên hiệp Anh
Thực vật châu Âu
Cây thuốc
Thực vật châu Phi
Thực vật châu Á
Thực vật Bắc Mỹ
Thực vật Nam Mỹ
Thực vật xâm hại
Thực vật được mô tả năm 1753


title: ALMA de México

text:
ALMA de Mexico tên đầy đủ là Aerolíneas Mesoamericanas, S.A. de C.V. (mã IATA = C4, mã ICAO = MSO) là hãng hàng không giá rẻ của México, trụ sở ở Guadalajara. Hãng có các tuyến đường quốc nội tới 18 điểm đến và trong tương lai sẽ mở các tuyến quốc tế tới Hoa Kỳ. Căn cứ chính của hãng ở Sân bay quốc tế Don Miguel Hidalgo y Costilla, (Guadalajara).

Lịch sử

ALMA de Mexico được Guillermo Heredia, cựu giám đốc của hãng Aeromexico thành lập năm 2006. Hãng được cấp giấy phép hoạt động từ tháng 9/2005. Ngày 12.6.2006, hãng mở chuyến bay đầu tiên từ Guadalajara tới Puebla. Hãng ký thỏa thuận thuê máy bay Bombardier CRJ-200 của GE Commercial Aviation Services (GECAS).

Các nơi đến
(Tháng 6/2008):

México
Aguascalientes
Tijuana
La Paz
Ciudad del Carmen
Tuxtla Gutierrez
Chihuahua
Ciudad Juárez
Torreón
León
Toluca
Guadalajara
Puerto Vallarta
Monterrey
Oaxaca
Querétaro
Cancún
Chetumal
San Luis Potosí
Los Mochis
Mazatlán
Villahermosa
Reynosa
Tampico
Poza Rica
Veracruz
Merida

Các nơi đến tương lai

Hoa Kỳ
Las Vegas, Nevada
Ontario, California
San Antonio, Texas

Đội máy bay
(Tháng 12/2007):

20 Bombardier CRJ-200
2 Bombardier CRJ-900 NextGen (đặt mua, sẽ giao trong năm 2008)

Thỏa thuận liên danh

Mexicanam (từ 1/6/2007)

Tham khảo

Liên kết ngoài
ALMA de Mexico

Hãng hàng không México
Hãng hàng không giá rẻ


title: Gibberula mandyi

text:
Gibberula mandyi là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cystiscidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Gibberula


title: Frettecuisse

text:
Frettecuisse là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên đường D29, khoảng 16 dặm Anh về phía nam của Abbeville.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Địa điểm nổi bật
 Giáo đường

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Frettecuisse trên trang mạng của INSEE
 Frettecuisse trên trang mạng của Quid

Xã của Somme


title: Gaurotes virginea

text:
Gaurotes virginea là một loài bọ cánh cứng thuộc phân họ Lepturinae, trong họ Cerambycidae. Loài này phân bố ở châu Âu. Adult beetle feeds on Scots pine, và Norway spruce.

Subtaxa
There are four varietets in species, và four varietets in nominative subspecies:
 Gaurotes virginea aemula Mannerheim, 1852
 Gaurotes virginea kozhevnikovi Plavilstshikov, 1915
 Gaurotes virginea thalassina (Schrank, 1781)
 Gaurotes virginea virginea (Linnaeus, 1758)
 Gaurotes virginea virginea var. notaticollis (Pic)
 Gaurotes virginea virginea var. sanguinaria (Pic)
 Gaurotes virginea virginea var. vidua (Mulsant, 1839)
 Gaurotes virginea virginea var. violacea (DeGeer)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Gaurotes


title: Tam quốc sử ký

text:
Tam quốc sử ký (Hangul: 삼국사기 samguk sagi) là một sử liệu của người Triều Tiên bằng chữ Hán, về Tam Quốc là Cao Câu Ly, Bách Tế và Tân La trong lịch sử Triều Tiên.

Lịch sử
Bộ sử này do một số học giả dẫn đầu là Kim Phú Thức (Kim Bu-sik) biên soạn vào giữa thế kỷ 12 theo lệnh của vua Nhân Tông (trị vì: 1122-1146), vị vua đời thứ 17 của thời đại Cao Ly. Bộ sử được hoàn thành vào năm 1145 và trở thành sử liệu thành văn sớm nhất của Triều Tiên.

Tam quốc sử ký bao gồm 50 cuốn, trong đó 16 cuốn ghi chép về Tân La, 10 cuốn ghi chép về Cao Câu Ly, 6 cuốn về Bách Tế, 3 cuốn là niên biểu, 9 cuốn ghi chép về các vấn đề như âm nhạc, lễ nghi, thể thao, nhà cửa, quan chế, 10 cuốn về các nhân vật.

Việc biên soạn bộ sử này được cho là nhằm ba mục đích:
 Lấp sự thiếu hụt tư liệu lịch sử về thời đại Tam Quốc của Triều Tiên
 Làm tư liệu giáo dục
 Nhằm tuyên bố rằng triều đại Cao Ly được thành lập là một tất yếu lịch sử.

Nội dung

Bản kỷ

Tân La bản kỷ
 Quyển 1: Thủy tổ Hách Cư Thế, Nam Giải, Nho Lý, Thoát Giải, Bà Sa, Kỳ Ma, Dật Thánh
 Quyển 2: A Đạt La, Phạt Hưu, Nại Giải, Trợ Bôn, Triêm Giải, Vị Trâu, Nho Lễ, Cơ Lâm, Ngật Giải
 Quyển 3: Nại Vật, Thực Thánh, Nột Kỳ, Từ Bi, Chiếu Trí
 Quyển 4: Trí Chứng Vương, Pháp Hưng Vương, Chân Hưng Vương, Chân Trí Vương, Chân Bình Vương
 Quyển 5: Thiện Đức Vương, Chân Đức Vương, Thái Tông Vương
 Quyển 6: Văn Vũ Vương (thượng)
 Quyển 7: Văn Vũ Vương (hạ)
 Quyển 8: Thần Văn Vương, Hiếu Chiêu Vương, Thánh Đức Vương
 Quyển 9: Hiếu Thành Vương, Cảnh Đức Vương, Huệ Cung Vương, Tuyên Đức Vương
 Quyển 10: Nguyên Thánh Vương, Chiêu Thánh Vương, Ai Trang Vương, Hiến Đức Vương, Hưng Đức Vương, Hy Khang Vương, Mẫn Ai Vương, Thần Vũ Vương
 Quyển 11: Văn Thánh Vương, Hiến An Vương, Cảnh Văn Vương, Hiến Khang Vương, Định Khang Vương, Chân Thánh Vương
 Quyển 12: Hiếu Cung Vương, Thần Đức Vương, Cảnh Minh Vương, Cảnh Ai Vương, Kính Thuận Vương

Cao Câu Ly bản kỷ
 Quyển 13: Thủy tổ Đông Minh Thánh Vương, Lưu Ly Minh Vương
 Quyển 14: Đại Vũ Thần Vương, Mẫn Trung Vương, Mộ Bản Vương
 Quyển 15: Thái Tổ Vương, Thứ Đại Vương
 Quyển 16: Tân Đại Vương, Cố Quốc Xuyên Vương, Sơn Thượng Vương
 Quyển 17: Đông Xuyên Vương, Trung Xuyên Vương, Tây Xuyên Vương, Phong Thượng Vương, Mỹ Xuyên Vương
 Quyển 18: Cố Quốc Nguyên Vương, Tiểu Thú Lâm Vương, Cố Quốc Nhưỡng Vương, Quảng Khai Thổ Vương, Trường Thọ Vương
 Quyển 19: Văn Tư Minh Vương, An Tạng Vương, An Nguyên Vương, Dương Nguyên Vương, Bình Nguyên Vương
 Quyển 20: Anh Dương Vương, Kiến Vũ Vương
 Quyển 21: Bảo Tạng Vương (thượng)
 Quyển 22: Bảo Tạng Vương (hạ)

Bách Tế bản kỷ
 Quyển 23: Thủy tổ Ôn Tộ Vương, Đa Lâu Vương, Kỷ Lâu Vương, Cái Lâu Vương, Tiếu Cổ Vương
 Quyển 24: Cừu Thủ Vương, Sa Bạn Vương, Cổ Nhĩ Vương, Trách Kê Vương, Phần Tây Vương, Bỉ Lưu Vương, Khiết Vương, Cận Tiếu Cổ Vương, Cận Cừu Thủ Vương, Chẩm Lưu Vương
 Quyển 25: Thần Tư Vương, A Sân Vương, Thiển Chi Vương, Cửu Nhĩ Tân Vương, Bì Hữu Vương, Cái Lỗ Vương
 Quyển 26: Văn Chu Vương, Tam Cân Vương, Đông Thành Vương, Vũ Ninh Vương, Thánh Vương
 Quyển 27: Uy Đức Vương, Huệ Vương, Pháp Vương, Vũ Vương
 Quyển 28: Nghĩa Từ Vương

Niên biểu
 Quyển 29: Niên biểu (thượng)
 Quyển 30: Niên biểu (trung)
 Quyển 31: Niên biểu (hạ)

Tạp chí
 Quyển 32: Tế tự, âm nhạc
 Quyển 33: Sắc phục, xe ngựa, đồ dùng, nhà cửa
 Quyển 34: Địa lý Tân La (nhất)
 Quyển 35: Địa lý Tân La (nhị)
 Quyển 36: Địa lý Tân La (tam)
 Quyển 37: Địa lý Cao Câu Ly, Bách Tế
 Quyển 38: Chức quan (thượng)
 Quyển 39: Chức quan (trung)
 Quyển 40: Chức quan (hạ)

Liệt truyện
 Quyển 41: Kim Dữu Tín (thượng)
 Quyển 42: Kim Dữu Tín (trung)
 Quyển 43: Kim Dữu Tín (hạ)
 Quyển 44: Ất Chi Văn Đức, Cư Thất Phu, Cư Đạo, Dị Tư Phu, Kim Nhân Vấn, Kim Dương, Hắc Xỉ Thường Chi, Trương Bảo Cao, Trịnh Niên, Tư Đa Hàm
 Quyển 45: Ất Ba Tố, Kim Hậu Tắc, Lộc Chân, Mật Hữu, Nữu Do, Minh Lâm Đáp Phu, Tích Vu Lão, Phác Đê Thượng, Quý Sơn, Ôn Đạt
 Quyển 46: Cường Thủ, Thôi Trí Viễn, Tiết Thông
 Quyển 47: Hề Luận, Tố Na, Sậu Đồ, Nột Thôi, Tiết Kế Đầu, Kim Lệnh Dận, Quan Xương, Kim Hâm Vận, Liệt Khởi, Phi Ninh Tử, Trúc Trúc, Thất Phu, Giai Bá
 Quyển 48: Hướng Đức, Thánh Giác, Thực Hề, Vật Kê Tử, Bách Kết tiên sinh, Kiếm Quân, Kim Sinh, Suất Cư, hiếu nữ: Tri Ân, Tiết Thị, Đô Di
 Quyển 49: Thương Trợ Lợi, Uyên Cái Tô Văn
 Quyển 50: Cung Duệ, Chân Huyên

Xem thêm
 Tam quốc di sự
 Tam Quốc (Triều Tiên)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 디지탈한국학 (삼국사기)

Văn học cổ điển Cao Ly
Sách Triều Tiên
Lịch sử Triều Tiên
Cao Ly


title: Agapetus marlo

text:
Agapetus marlo là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Agapetus


title: San Martín de la Vega

text:
San Martín de la Vega là một đô thị trong Cộng đồng Madrid, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 105,9 km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là 18.863 người. Đô thị này nằm ở khu vực có độ cao 515 mét trên mực nước biển. Các đô thị giáp ranh: Pinto, Valdemoro, Ciempozuelos, Chinchón, Morata de Tajuña, Arganda del Rey, Rivas Vaciamadrid và Getafe

Tham khảo

Đô thị ở Cộng đồng Madrid


title: 16529 Dangoldin

text:
16529 Dangoldin (1991 GO1) là một tiểu hành tinh bay qua Sao Hỏa được phát hiện ngày 9 tháng 4 năm 1991 bởi E. F. Helin ở Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 16529 Dangoldin

Được phát hiện bởi Eleanor F. Helin
Thiên thể phát hiện năm 1991


title: Longitarsus hermonensis

text:
Longitarsus hermonensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Furth miêu tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

Longitarsus


title: Parinacota (tỉnh)

text:
Parinacota là một tỉnh ở vùng Arica-Parinacota ở Chile. Thủ phủ là Putre. Tỉnh này được đặt tên theo núi lửa Parinacota.

Ngày 8 tháng 10 năm 2007, vùng Arica-Parinacota mới, mà tỉnh Parinacota này là một phần, bắt đầu có hiệu lực về hành chính.

Các Comuna
 General Lagos
 Putre

Tham khảo

Vùng Arica y Parinacota
Tỉnh của Chile


title: Saint-Pathus

text:
Saint-Pathus là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Pathus được gọi là Saint-Pathusiens.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là .

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
Map of Saint-Pathus on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Epitrichosma

text:
Epitrichosma là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Epitrichosma anisocausta (Turner, 1916)
Epitrichosma argenticola Diakonoff, 1974
Epitrichosma aureola Diakonoff, 1972
Epitrichosma ceramina Common, 1965
Epitrichosma crymodes (Turner, 1916)
Epitrichosma helioconis (Diakonoff, 1948)
Epitrichosma hesperia Common, 1965
Epitrichosma lira Diakonoff, 1972
Epitrichosma luteola Diakonoff, 1974
Epitrichosma mellosa (Diakonoff, 1956)
Epitrichosma metreta Common, 1965
Epitrichosma neurobapta Lower, 1908
Epitrichosma phaulera (Turner, 1916)

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Schoenotenini


title: Mạc phủ Ashikaga

text:
hay còn gọi là , là một thể chế độc tài quân sự phong kiến do các Shogun của gia đình Ashikaga đứng đầu.

Thời kỳ này còn được gọi là thời kỳ Muromachi, danh xưng này rút từ tên con phố Muromachi ở Kyoto nơi Shogun thứ 3 Yoshimitsu xây dựng dinh thự. Dinh thự này có biệt hiệu là "Hana no Gosho" () hay "Hoa Cung" (, xây dựng năm 1379) vì có rất nhiều hoa ở xung quanh.

Khởi nghiệp

Trong suốt thời kỳ Kamakura trước đó (1185-1333), gia tộc Hōjō nắm mọi quyền bính ở Nhật Bản. Sự chuyên quyền này, cùng với việc thiếu phong đất sau khi đánh bại cuộc xâm lăng Nhật Bản của quân Mông Cổ, dẫn đến những oán giận âm ỉ trong lòng các chư hầu của nhà Hōjō. Cuối cùng, năm 1333, Thiên Hoàng Go-Daigo ra lệnh cho các chư hầu thống lĩnh bốn phương chống lại nhà Hōjō, vì sự phục hưng của Hoàng đế, trong cuộc Tân chính Kemmu.

Để chống lại cuộc khởi nghĩa này, Mạc phủ Kamakura ra lệnh cho Ashikaga Takauji đi dẹp loạn. Vì những lý do còn chưa rõ ràng, có lẽ Ashikaga là người đứng đầu thực tế của gia tộc Minamoto đã không còn quyền lực, trong khi gia tộc Hōjō xuất phát từ gia tộc Taira mà nhà Minamoto đã đánh bại trước đó, Ashikaga quay lưng lại với Mạc phủ Kamakura, và chiến đấu thay mặt cho triều đình.

Sau khi lật đổ được Mạc phủ Kamakura năm 1336, Ashikaga Takauji bắt đầu Mạc phủ của chính mình ở Kyoto.

Bắc Nam triều

Sau khi Ashikaga Takauji tự đặt cho mình làm Seii Taishogun, một cuộc bàn cãi nổ ra về việc Thiên Hoàng Go-Daigo có điều hành được quốc gia hay không. Cuộc tranh cãi này dẫn đến việc Takauji đặt Thiên Hoàng Kōmyō lên ngôi. Go-Daigo tháo chạy, và đất nước bị chia thành Bắc Triều (thuộc phe của Kōmyō và Ashikaga), và Nam Triều (về phe Go-Daigo). Thời kỳ Nam Bắc Triều (Nanboku-chō) tiếp diễn trong 56 năm, cho đến năm 1392, khi Nam Triều đầu hàng triều đình của Ashikaga Yoshimitsu.

Cơ cấu chính quyền

Một phần vì Ashikaga Takauji thành lập Mạc phủ của mình bằng cách ủng hộ Thiên Hoàng chống lại Mạc phủ Kamakura trước đó, nhà Ashikaga chia sẻ nhiều quyền lực với Hoàng gia hơn Mạc phủ Kamakura. Do đó, Mạc phủ này cũng yếu hơn so với Mạc phủ Kamakura hay Mạc phủ Tokugawa. Hệ thống kiểm soát tập trung các chư hầu được sử dụng dưới thời Kamakura được thay thế bằng một hệ thống daimyo (lãnh chúa địa phương) phân tán hơn, quyền lực quân sự của nhà Ashikaga dựa chủ yếu vào sự trung thành của các daimyo.

Mạc phủ sụp đổ

Vì các daimyo ngày càng hận thù lẫn nhau vì quyền lực trong cuộc chiến tranh Ōnin, lòng trung thành ngày càng mai một, cho đến khi nổ ra chiến tranh vào cuối thời kỳ Muromachi, hay còn gọi là thời kỳ Sengoku.

Khi Shogun Ashikaga có ảnh hưởng cuối cùng Yoshiteru bị ám sát năm 1565, một daimyo giàu tham vọng, Oda Nobunaga, nắm lấy cơ hội và lập anh trai của Yoshiteru là Ashikaga Yoshiaki làm Shogun Ashikaga thứ 15. Tuy nhiên, Yoshiaki chỉ là một Shogun bù nhìn.

Mạc phủ Ashikaga cuối cùng cũng chấm dứt năm 1573 khi Nobunaga đưa Ashikaga Yoshiaki ra khỏi Kyoto. Ban đầu, Yoshiaki chạy đến Shikoku. Sau đó, Yoshiaki tìm kiếm và nhận được sự bảo trợ của gia tộc Mori ở phía Tây Nhật Bản. Sau đó, Toyotomi Hideyoshi yêu cầu Yoshiaki nhận ông làm con nuôi và Shogun Ashikaga thứ 16 nhưng ông từ chối.

Gia đình Ashikaga đã sống sót được sau thế kỷ 16, và một nhánh của nó trở thành một gia đình daimuo ở lãnh địa Kitsuregawa.

Danh sách Shogun Ashikaga

 Ashikaga Takauji (1305–1358) (r. 1338–1358)
 Ashikaga Yoshiakira (1330–1368) (r. 1359–1368)
 Ashikaga Yoshimitsu (1358–1408) (r. 1368–1394)
 Ashikaga Yoshimochi (1386–1428) (r. 1395–1423)
 Ashikaga Yoshikazu (1407–1425) (r. 1423–1425)
 Ashikaga Yoshinori (1394–1441) (r. 1429–1441)
 Ashikaga Yoshikatsu (1434–1443) (r. 1442–1443)
 Ashikaga Yoshimasa (1436–1490) (r. 1449–1473)
 Ashikaga Yoshihisa (1465–1489) (r. 1474–1489)
 Ashikaga Yoshitane (1466–1523) (r. 1490–1493, 1508–1521)
 Ashikaga Yoshizumi (1480–1511) (r. 1495–1508)
 Ashikaga Yoshiharu (1510–1550) (r. 1522–1547)
 Ashikaga Yoshiteru (1536–1565) (r. 1547–1565)
 Ashikaga Yoshihide (1540–1568) (r. 1568)
 Ashikaga Yoshiaki (1537–1597) (r. 1568–1573)

Chú thích

Tham khảo
 Ashikaga Bakufu from Washington State University website
 Kyoto City Web

Xem thêm
 Shogun
 Lịch sử Nhật Bản
 Thời kỳ Kamakura
 Thời kỳ Muromachi
 Nanboku-chō
 Gia tộc Ashikaga
 Ashikaga Takauji
 Ashikaga Yoshimitsu
 Ashikaga Yoshiteru

Shogun Ashikaga
Phong kiến Nhật Bản
Lịch sử Nhật Bản
Thời kỳ Muromachi
Mạc phủ Ashikaga
Quý tộc Nhật Bản
Chính khách Nhật Bản
Thời kỳ Sengoku
Chấm dứt năm 1573
Chấm dứt năm 1573 ở Nhật Bản


title: Sarcopolia

text:
Sarcopolia là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Ballarat

text:
Ballarat là một thành phố trong bang Victoria, Úc. Thành phố có dân số 105.471 người (năm 2018). Thành phố có cự ly cách thủ phủ bang Melbourne km.

Lịch sử thành phố Ballarat

Ballarat là thành phố lớn nhất của bang Victoria- Úc. Vào những năm 1838, một người di cư tên là William Yuille đã dừng chân bên bờ biển Black Swamp, nay được biết đến là hồ Wendouree, "Balla" "Arat" bắt nguồn từ ý nghĩa nghỉ ngơi hoặc nơi cắm trại.

Năm 1851, vàng được phát hiện tại Poverty Poinnt bởi John Dunlop và James Regan khi họ tìm thấy vài ounce trong khi đang đãi vàng ở nhánh sông Canadian. Đến năm sau, đã có khoảng 20.000 người tới tìm kiếm vàng trong những đường hầm của Goldfields Ballarat. Do sự bùng nổ dân số, Ballarat đã được công bố trở thành thị trấn năm 1852. Đến năm 1855, Ballarat được công nhận là một chính quyền tự trị, 1 thị xã vào năm 1863 và là thành phố vào năm 1870.

Vào đầu những năm 1850, Chính phủ ở Melbourne đã ban hành giấy phép khai thác vàng để cấp phép cho các thợ mỏ tìm kiếm vàng trên một mảnh đất quy định. Khoản phí giấy phép này phải được nộp bất kể người đó có tìm được vàng hay không. Nếu tìm thấy mà không có giấy phép thì người đào đã buộc phải trả tiền phạt tương đương 10 bảng hoặc lưu vào sổ phạt đến khi tiền phạt đã được trả. Những người đào vàng gặp nhiều khó khăn bởi sự tham nhũng, lũng đoạn của cảnh sát Goldfields khi họ kiểm tra giấy phép hành nghề của họ. Do tình trạng thiếu nhân lực, nhiều cảnh sát xuất thân là cựu tù nhân và chính bởi vì thiếu nền tảng về trách nhiệm nghề nghiệp nên đã hành động một cách tàn nhẫn. Bên cạnh đó những người đào vàng cũng không có tiếng nói trong Quốc hội.

Đến năm 1854, cảnh sát đã ra lệnh kiểm tra giấy phép hai lần một tuần do sự thiếu hợp tác từ các thợ mỏ. Điều này gây ra sự bất bình xung quanh các mỏ vàng. Vào ngày 07 Tháng 10 năm 1854, James Scobie đã bị ám sát tại khách sạn Eureka của Bentley. Ngày 12 tháng 10, sau khi một cuộc bạo động của thợ mỏ, khách sạn của Bentley đã bị đốt cháy thành tro để phản đối việc xoá án giết James Scobie của Bentley. Ba thợ mỏ đã bị bắt và đưa vào tù. Một phiên tòa tái thẩm theo sau đó được mở ra và Bentley và hai người khác bị kết tội ngộ sát James Scobie.

Ngày 11 tháng 11, Liên đoàn cải cách Ballarat được thành lập với quan điểm bãi bỏ giấy phép khai thác vàng giải phóng những người thợ mỏ nhưng chính quyền không những không đáp ứng yêu cầu đó mà còn dựng hàng rào quanh Eureka Lead. Những mâu thuẫn giữa chính quyền và những người thợ đào vàng càng căng thẳng hơn khi bất ngờ vào sáng 03 tháng 12 năm 1854 quân đội chính phủ tấn công vào khu hàng rào và những người thợ này, dưới sự lãnh đạo của Peter Lalor đã tức giận đốt giấy phép của họ. Cuộc chiến kéo dài khoảng 15 phút và trong cuộc giao tranh đó đã có ba mươi thợ mỏ và sáu lính Chính phủ đã thiệt mạng. Một trăm mười bốn thợ mỏ đã bị bắt làm tù binh.

Trong vòng sáu tháng, pháp luật đã được thông qua để hình thành một thỏa thuận công bằng hơn cho những người thợ mỏ. Thuế vàng hàng tháng đã được bãi bỏ và thợ mỏ đã được trao quyền bầu cử, ban đầu một thợ mỏ phải giá £2 một năm sau đó giảm đến £1. Tất cả các thợ mỏ bị bắt sau khi cuộc nổi loạn và những người bị kết án vì việc đốt các khách sạn Eureka của Bentley đã được phóng thích. Peter Lalor, người đã lẩn trốn kể từ khi cuộc nổi dậy đã trở lại cuộc sống bình thường. Ông trở thành thành viên đầu tiên đại diện cho Tây Ballarat trong quốc hội lập pháp và sau này trở thành Chủ tịch Hạ viện.

Trong năm 1858, mỏ vàng tự nhiên lớn thứ hai từng được tìm thấy ở Úc, mỏ Welcome Nugget được thành lập tại Bakery Hill, Ballarat. Đến 1860, triển vọng của việc tìm kiếm vàng ở Đông Ballarat đã giảm bớt. Bởi thời gian này, số lượng mỏ phù sa trong khu vực đó đã giảm rõ rệt và các công ty được thành lập để bắt đầu khai thác sâu hơn ở phía Tây và Nam của Ballarat. Để thiết lập các hầm mỏ, thiết bị nặng là rất cần thiết, những lò đúc như Foundry Phoenix đã được chế tạo để đáp ứng cho nhu cầu này. Đến nay, thị trấn đã xây dựng các ngành công nghiệp như nhà máy bột và công ty nông nghiệp liên quan.

Khi đường sắt được xây dựng vào năm 1862, nó đã tạo cơ hội cho các cửa hàng và trung tâm buôn bán phát triển, ngành nghề như thợ rèn đã được thành lập từ nhiều năm trước để mở rộng cả về phía Melbourne và Wimmera. Khi mỏ cuối cùng đóng cửa vào năm 1918, Ballarat đã có đủ cơ sở công nghiệp và dịch vụ để hỗ trợ.

Ngày nay Ballarat là một thành phố công nghiệp lớn với các công ty nổi tiếng như: Bánh kẹo Mars, McCains Foods, Bendix Mintex, Timken và Selkirk Gạch… tất cả đều được thành lập ở Ballarat. Một số ngành công nghiệp chính của khu vực bao gồm: vàng, đất sét, khoai tây, len và thịt.

Chúng ta có thể đến Ballarat một cách dễ dàng bằng đường sắt, đường bộ và máy bay. Ở đây có các điểm du lịch với chất lượng dịch vụ tốt với các điểm tham quan như Ballarat Fine Art Gallery, Sovereign Hill, Montrose Cottage và trại giam Eureka… cho phép người tham quan có thể có trải nghiệm như trở lại trong những ngày vàng những năm 1850.

Nguồn gốc tên gọi Ballarat

BALLARAT HAY BALLAARAT?

Một trong những câu hỏi thường được lặp lại: Bạn thường đánh vần Ballarat với ba hay bốn chữ "a". "Balla" có nghĩa là hoặc ngả trên khuỷu tay và "Arat" chỉ một địa điểm.

Da trắng đầu tiên định cư (1837), người Scotland Archibald Yuille, được gọi là tài sản của mình "Ballarat". Chúng ta không thể biết làm thế nào một người Scotland phát âm một từ thổ dân, nhưng vào năm 1851, một Scot khác đến để chính thức khảo sát khu vực và ông ghi lại tên thị trấn như Ballaarat. 3 năm sau khi tờ báo địa phương đầu tiên có tại đây năm 1854, nó được gọi là "Times Ballarat". Người ta cho nghi hoặc rằng người thợ đánh máy đã bỏ mất một chữ "a".

Trong suốt một thời gian dài, người ta không cố định gọi tên thành phố là Ballaarat hay Ballarat cho tới khi hợp nhất của Hội đồng vào năm 1994, tên Ballarat mới chính thức được chọn. Hội đồng thành phố độc lập đã được đăng công báo dưới tên gọi với chỉ một chữ "a".

Như vậy cả hai cách viết đều hợp pháp tại các thời điểm khác nhau trong lịch sử của thành phố và ngày nay người ta vẫn có thể được nhìn thấy những tên đó trên tòa nhà và trong văn chương lịch sử.

Chú thích

Tham khảo

Bang Victoria
Ballarat
Thành phố của Úc


title: Mark Twain

text:
Samuel Langhorne Clemens (được biết đến với bút hiệu Mark Twain; 30 tháng 11 năm 1835 – 21 tháng 4 năm 1910) là một nhà văn khôi hài, tiểu thuyết gia và là nhà diễn thuyết nổi tiếng của Mỹ. Ông sinh ra vào chính ngày sao chổi Halley xuất hiện năm 1835 và mất đúng vào lần sao chổi xuất hiện lần sau, năm 1910.

Cuộc đời của Mark Twain

Mark Twain là nhà văn khôi hài bậc nhất của Hoa Kỳ, là tiểu thuyết gia rất sáng tạo và hấp dẫn do nơi sinh của ông thuộc về miền đất được coi là trái tim của Hoa Kỳ, gần vùng biên giới và ngay tại bờ sông Mississippi và con sông lớn này đã nối hai miền bắc và nam.

Mark Twain có tên thật là Samuel Langhorne Clemens, chào đời vào ngày 30 tháng 11 năm 1835 tại Florida, thuộc tiểu bang Missouri, và là đứa con thứ 6 trong 7 người con. Cha của Sam là ông John Marshall Clemens là một luật sư, đã rời khỏi tiểu bang Virginia để sang định cư tại Missouri, còn bà mẹ Jane Lampton Clemens là người từ tiểu bang Kentucky. Cha mẹ ông gặp nhau khi cha ông dời đến sống ở Missouri và họ cưới nhau vào năm 1823. Đây là một gia đình không giàu có nhưng cho các con được sống tự do, thoải mái. Vào thời kỳ đó, cả hai tiểu bang Missouri và Kentucky đều là tiểu bang duy trì chế độ nô lệ. Năm 1821, Missouri được nhận vào Liên bang Hoa Kỳ.

Khi lên 4 tuổi tức là vào năm 1839, gia đình của Sam Clemens dọn về Hannibal, Missouri, một thị trấn cảng nằm về phía tây trên bờ sông Mississippi. Hannibal cách thành phố lớn Saint Louis 120 dặm về phía bắc. Dân số của thị xã này vào khoảng 1.000 người, một nửa là nô lệ và những người da đen nào không có đủ giấy tờ đều bị bắt. Nhiều người nô lệ da đen bị bán cho các đồn điền thuộc phía Nam trong các tiểu bang như Louisiana, Georgia… Sam Clemens trải qua tuổi trẻ tại thị xã Hannibal, đã từng bơi lội trên sông, chơi đùa trong các cánh rừng hay trên các hòn đảo của dòng sông và đọc các cuốn truyện phiêu lưu mạo hiểm.

Mississippi là một dòng sông rất lớn, nối miền bắc với các thành phố phía nam như Memphis và New Orleans, và do con sông Ohio hội nhập lại, người dân có thể đi tới Cincinnati và các thành phố khác thuộc miền đông. Từ các phong cảnh, kinh nghiệm và kỷ niệm với dòng sông này, tác giả Mark Twain đã viết ra nhiều tác phẩm danh tiếng.

Năm 1847, người cha qua đời khi ông 11 tuổi, Sam Clemens tới học nghề với người anh tên là Orion, người này có một nhà in và một tờ báo. Vào thời bấy giờ, thợ in không phải là một nghề kiếm nhiều tiền, Sam đã từng đi làm công tại nhiều thành phố như Keokuk hay New York, đã mơ tới xứ Nam Mỹ để đi tìm vàng, mơ tới các cách làm giàu nhanh chóng.

Sam Clemens tới học nghề lái tàu với ông Horace Bixby vào năm 1857 và đã ưa thích nghề mới này hơn tất cả các nghề khác đã từng làm trước kia. Vào thời kỳ đó, thuyền trưởng lái tàu trên sông là một người đứng sau bánh lái và nhiều phong cảnh đẹp của dòng sông đã hiện ra trước mắt, thời gian khác nhau trong ngày lại có các cảnh trí khác nhau, với các khúc sông quanh co chứa nhiều phong cảnh thay đổi từ mùa này sang mùa khác. Các kinh nghiệm và kỷ niệm của quãng đời học nghề lái tàu này đã được tác giả Mark Twain mô tả trong cuốn truyện Đời sống trên dòng sông Mississippi (Life on the Mississippi). Sam Clemens lấy được bằng lái tàu trên sông vào năm 1859 nhưng rồi Nội chiến Hoa Kỳ đã xảy ra, khiến cho việc lưu thông trên sông Mississippi bị chấm dứt.

Các cuộc du hành
Trong thời Nội chiến, Sam Clemens đã tham gia vào Lực lượng Quân sự Miền Nam nhưng sau ba tuần lễ, đã đào ngũ, trốn đi theo nghề đào mỏ bạc tại tiểu bang Nebraska, rồi lang thang từ thị xã này qua thành phố kia và cuối cùng tới tiểu bang Nebraska, định cư tại thị xã Virginia City. Sam Clemens bắt đầu viết bài cho tờ báo Territorial Enterprise của thị xã này.

Vào năm 1863, Sam Clemens dùng bút hiệu "Mark Twain", có nghĩa là "sâu 2 tầm", do từ các kỷ niệm lái tàu trên dòng sông Mississippi. Sau lần cãi nhau với chủ bút tờ báo, Mark Twain rời Nebraska và dọn qua tiểu bang California vào mùa xuân năm 1864. Từ năm 1865, danh tiếng đã tới với Mark Twain sau khi ông cho xuất bản cuốn truyện "Con ếch hay nhảy của quận hạt Calaveras" (the Jumping Frog of Calaveras County). Khi công ty Tàu Thủy Thái Bình Dương (the Pacific Steamboat Company) khánh thành tuyến đường thủy giữa thành phố San Francisco và các hải đảo Hawaii, thời bấy giờ còn được gọi là các đảo Sandwich (the Sandwich Islands), Mark Twain được tờ báo The Sacramento Union phái đi làm phóng sự. Mark Twain đã viết một loại bài châm chọc các du khách. Mark Twain đã đưa lối văn đàm thoại (colloquial speech) vào cách hành văn Mỹ và nhờ các truyện ngắn, ông đã nổi danh là một nhà viết văn khôi hài (humorist), chuyên chế giễu các phong tục, tập quán và các định chế của xã hội đương thời và ông được xếp hạng cùng với các nhà văn như Bret Harte, Artemus Ward và Petroleum V. Nasby. Đây là các nhà văn rất nổi tiếng về các câu chuyện dân gian, viết bằng giọng văn có chứa đựng các thổ ngữ và nhiều chi tiết hài hước.

Năm 1867, Mark Twain thực hiện một chuyến du lịch qua châu Âu và miền Đất Thánh Palestine bằng con tàu thủy Quaker City. Các bức thư kể về chuyến du lịch này, gửi cho tờ báo Alta California tại thành phố San Francisco và tờ báo New York Tribune tại thành phố New York, được gom lại và xuất bản vào năm 1869 thành cuốn truyện Các kẻ ngây thơ ở nước ngoài (The Innocents Abroad). Qua cuốn này, Mark Twain đã chế giễu sự điên khùng của nhiều du khách Mỹ đã phải băng qua đại dương để đi coi các ngôi mộ của những người đã chết trong khi còn rất nhiều thứ đang sống, đáng coi hơn tại Hoa Kỳ. Tác giả Mark Twain cũng viết khôi hài về các cảnh nhìn thấy, về các tập quán nghịch lý của các quốc gia đã đi qua và so sánh Hoa Kỳ là một đất nước sống động, đang phát triển, trái ngược với châu Âu là một miền đất đang thoái hóa, suy tàn. Tác phẩm của ông đã khiến ông nổi tiếng và được nhiều người tôn trọng, đồng thời các nhà văn miền Tây Hoa Kỳ không còn bị coi thường như trước kia.

Kết hôn
Do là một nhà văn nổi tiếng, Mark Twain kết hôn vào năm 1870 với cô Olivia Langdon, thuộc một gia đình giàu có và danh giá. Các kỷ niệm và cách tán tỉnh người đẹp của thời kỳ này được lưu dấu trong các bức thư mà Mark Twain viết cho Olivia và cho các bạn của cô nàng, rồi về sau thể hiện qua lối ve vãn của Tom đối với Becky trong tác phẩm Tom Sawyer. Sau đám cưới 5 năm, Mark Twain rời gia đình về thành phố Elmira, thuộc tiểu bang New York, rồi dọn sang cư ngụ tại thành phố Hartford thuộc tiểu bang Connecticut vào năm 1871. Tại nơi sau này đã ra đời các người con của Mark Twain: con trai Langdon chết non vào năm 1872 do bệnh bạch hầu lúc 19 tháng tuổi, sau đó là ba cô con gái Susy, Clara và Jean, chào đời trong các năm từ 1872 tới 1880. Vào năm 1874, gia đình Mark Twain dọn về một căn nhà sang trọng 19 phòng tại Hartford.

Tại thành phố Hartford, Mark Twain đã làm quen được một số nhân vật trong giới văn học, trong số này có William Dean Howells là một tác giả danh tiếng và chủ nhiệm của tờ nguyệt san "The Atlantic Monthly". Howells đã sớm nhận ra tài năng hài hước của Mark Twain, ông đã khuyến khích nhà văn trẻ phát triển biệt tài đó bằng cách cố vấn và trợ giúp cho tờ nguyệt san Atlantic.

Khó khăn về tài chính
Vào thập niên 1880, Mark Twain đã thành lập và điều hành một công ty xuất bản cho riêng mình cũng như tìm cách đầu tư vào vài phạm vi thương mại khác, đặc biệt là việc chế tạo máy in do người phát minh tên là Paige. Trong các năm từ 1881 tới 1894, Mark Twain đã lỗ vốn gần 200,000 USD đầu tư vào thứ máy in kể trên, vì các thay đổi về kiểu mẫu, đặc tính đã đưa tới thất bại. Tháng 4 năm 1894, công ty ấn loát của Mark Twain phải tuyên bố phá sản rồi từ tháng 1 năm 1895, nhà văn bị ô danh vì không trả được nợ. Nhưng nhà văn đã tìm cách phục hồi tài sản bằng cách đi diễn thuyết, có khi thu được 1,000 USD mỗi lần và ông đã từng thực hiện nhiều chuyến đi được quảng cáo rầm rộ, tới cả các thành phố xa xôi thuộc Ấn Độ, Nam Mỹ và châu Úc. Mark Twain kết bạn với các nhân vật danh tiếng, giàu có như Andrew Carnegie, William Rockfeller và được trao tặng các văn bằng danh dự tại Đại học Yale vào năm 1901, Đại học Missouri vào năm 1902 và Đại học Oxford vào năm 1907. Tác giả Mark Twain là một nhân vật quốc tế, thường mặc bộ âu phục màu trắng mang vẻ phô trương, hút thuốc xì gà, với các bài nói chuyện hàm chứa nhiều chỉ trích xã hội một cách cay đắng và các bài văn này về sau được phổ biến qua các tác phẩm Người ngồi trong bóng tối (The Person sitting in the Darkness, 1901) và Độc thoại của vua Leopold" (King Leopold 's Soliloquy, 1905).

Sau khi đã phục hồi được các vấn đề tài chính vào năm 1898, Mark Twain lại gặp các thảm cảnh trong đời sống gia đình. Người con gái lớn nhất Susy qua đời vào năm 1896 vì bệnh đau màng óc trong khi cha mẹ và em Clara đang ở nước ngoài. Năm 1903, Mark Twain bán đi ngôi nhà thân thương tại Hartford vì những kỷ niệm về Susy. Tới ngày 5 tháng 6 năm 1904, bà vợ Olivia cũng lìa đời vì bệnh tim rồi người con gái út tên là Jean, trước kia mắc bệnh kinh phong, cũng chết vào ngày 24 tháng 12 năm 1909.

Mặc dù các khó khăn tài chính và thảm cảnh gia đình trong các năm cuối đời, Mark Twain vẫn thu xếp để viết văn. Các tác phẩm cuối đời của ông gồm Người Mỹ đòi quyền lợi (The American Claimant, 1892) viết về một nhân vật không thực tế là đại tá Mulberry Sellers. Cuốn tiểu thuyết này được căn cứ vào vở kịch không thành công mà tác giả đã soạn ra cùng với nhà phê bình William Dean Howells vào năm 1883. Một tiểu thuyết trinh thám khác có tên là Bi kịch của Pudd'nhead Wilson (The Tragedy of Pudd'nhead Wilson, 1894) bàn tới thành kiến chủng tộc (racial prejudice), một vấn đề quan trọng của xã hội Mỹ. Nhớ về Joan of Arc (Personal Recollections of Joan of Arc, 1896) là một cuốn tiểu sử (biography) dựa vào các tài liệu lịch sử. Mark Twain cũng kể lại những kinh nghiệm trong các chuyến đi diễn thuyết tại nước ngoài vào năm 1895, 1896 qua cuốn tiểu thuyết Theo đường xích đạo (Following the Equator, 1897) trong khi cuốn truyện ngắn Kẻ tham nhũng tại Hadleburg (The Man that Corrupted Hadleburg, 1899) đã chế giễu các nhà lãnh đạo tự phụ của một thành phố. Các tác phẩm của Mark Twain càng về sau, càng mất dần tính khôi hài của thời tuổi trẻ và bộc lộ cách nhìn bi quan hơn do tác giả nghi ngờ các loại tôn giáo, do tác giả nhận ra các động lực chính của con người là lòng ích kỷ.

Qua đời
Đại văn hào Mark Twain qua đời vì bệnh tim vào ngày 21 tháng 4 năm 1910, để lại nhiều bản thảo kể cả một cuốn tự thuật lớn và dở dang. Bản thảo của một tác phẩm bi quan xuất bản vào năm 1916 có tên là Người xa lạ bí mật (The Mysterious Stranger) đã mô tả cuộc viếng thăm của quỷ Sa Tăng tới một ngôi làng thuộc nước Áo vào thời Trung Cổ.

Dù cho thất vọng trước cuộc đời, Đại văn hào Mark Twain vẫn nổi danh là một nhà văn khôi hài bởi vì ông đã nhìn thấy trong các hình ảnh rực rỡ và lãng mạn của xã hội, các tập quán và định chế giả hiệu, có gian ý, và ông đã dùng cách diễn tả quá đáng một cách hữu hiệu để công kích các thói đạo đức giả, các thái độ tự mãn của người đời, các bất công của xã hội. Ngoài các tác phẩm đặc sắc, một trong các đóng góp lớn lao của Đại văn hào Mark Twain là cách hành văn đặc biệt Mỹ, khác hẳn lối viết văn của các tác giả người Anh. Mark Twain là một trong các nhà văn Mỹ hạng nhất, một bậc thầy về ngôn ngữ theo hình thức tiêu chuẩn, chứa đựng thứ tiếng địa phương của miền Tây Hoa Kỳ. Thể văn buông lỏng (loose rhythm of the language) trong các tác phẩm của Mark Twain đã cho người đọc cảm giác về lời nói thực sự (real speech) và lối hành văn hiện thực này đã ảnh hưởng tới nhiều nhà văn Mỹ khác, khiến cho Đại văn hào Ernest Hemingway đã có lần xác nhận rằng: "Toàn bộ nền văn học hiện đại của Hoa Kỳ bắt nguồn từ một cuốn tiểu thuyết có tên là Huckleberry Finn. Không gì có thể sánh bằng nó cả trước lẫn sau nó".

Sự nghiệp sáng tác
Mark Twain là một nhà văn trào phúng nổi tiếng của Mỹ. Những tác phẩm của ông, với tính chất châm biếm sâu sắc, với những nét miêu tả tâm lý xã hội cực kỳ khéo léo, đã trở thành những vũ khí sắc bén đấu tranh chống sự áp bức thống trị của bọn cầm quyền phong kiến tư bản, nhất là chống cái chính sách dã man phân biệt chủng tộc đối với người da đen ở Mỹ.

Con đường đến với văn học của Twain đến nay vẫn không khỏi khiến người ta ngạc nhiên, khởi đầu bằng một tác phẩm hài hước có tựa đề Con ếch nhảy trứ danh ở Calaveras (The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County). Dù ngày nay đọc lại, tác phẩm đó không thể kiếm nổi của độc giả một nụ cười nhưng lúc bây giờ, Con ếch nhảy trứ danh ở Calaveras đã giúp ông trở nên nổi tiếng chỉ sau một đêm. Tiếp đó là những chuyến ngao du khắp đất nước với những buổi nói chuyện trước những cử tọa chật kín, ông đã khiến khán giả cười vỡ bụng bằng khiếu nói chuyện hài hước và thông minh của mình.

Mark Twain đã đưa lối văn đàm thoại vào cách hành văn Mỹ và nhờ các truyện ngắn, ông đã nổi danh là một nhà viết văn khôi hài, chuyên chế giễu các phong tục, tập quán và các định chế của xã hội đương thời.

Trong 20 năm trường sống tại thành phố Hartford hay tại Quarry Farm gần thành phố Elmira, New York, Mark Twain đã viết rất nhiều và các bài viết được phổ biến qua các tạp chí văn học xuất bản tại hai thành phố Boston và New York.

Sau cuốn Sống thiếu thốn (Roughing It) kể về cuộc đời của một thợ mỏ và một nhà báo, cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Mark Twain là Thời kỳ vàng son (The Gilded Age, 1873). Tác giả đã viết cuốn này chung với Charles Dudley Warner, một người bạn và một nhà văn sống tại Hartford. Cuốn Thời kỳ vàng son nói về các thập niên sau cuộc Nội chiến, qua đó, tác giả châm chọc tính ích kỷ và các cách kiếm tiền phổ thông của thời bấy giờ.

Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer (The Adventures of Tom Sawyer, 1876) được coi là hồi ký của Mark Twain và tác giả mô tả Tom Sawyer, anh bạn Huck Finn và tên gian ác Injun Joe cũng như làng St. Petersburg nhờ các kỷ niệm sống tại Hannibal khi trước.

Đi nước ngoài (A Tramp Abroad, 1880) được viết ra từ chuyến du lịch châu Âu của tác giả vào năm 1878. Cuốn truyện này kể lại các chuyến đi qua Đức, Thụy Sĩ và Ý và qua đó, tác giả đã pha trộn các truyền thuyết, chuyện kể, chuyện khôi hài và các nhân vật địa phương để chế giễu nhẹ nhàng các sách du lịch và nền văn hóa tại châu Âu.

Hoàng tử và kẻ nghèo (The Prince and the Pauper, 1882) dùng khung cảnh nước Anh vào năm 1550, mô tả sự trao đổi nhân dạng giữa Hoàng tử Edward VI của Anh và đứa trẻ nghèo hèn tên là Tom Canty. Cuốn truyện này đã làm vừa lòng một số độc giả thuộc vùng Tân Anh Cát Lợi nhưng một số người khác lại bất mãn vì họ ưa thích loại truyện đã xuất bản trước kia.

Đời sống trên dòng sông Mississippi (Life on the Mississippi, 1883) mô tả về lịch sử, truyền thuyết, khung cảnh, con người của các con tàu thủy, của các thành phố dọc theo sông Mississippi. Tác giả Mark Twain đã kể rõ về những ngày lái tàu của mình khi trước từ chương 4 tới chương 17. Các chương này trước kia đã được phổ biến trên tờ nguyệt san Atlantic vào năm 1875 qua loạt bài Thời xưa trên dòng sông Mississippi (Old Times on the Mississippi).

Các cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn (The Adventures of Huckleberry Finn) được coi là tác phẩm danh tiếng nhất của Mark Twain, được xuất bản tại Anh vào năm 1884 và Hoa Kỳ vào năm 1885, và là phần tiếp của cuốn Tom Sawyer. Cuốn truyện này mô tả các cuộc phiêu lưu của hai đứa trẻ trốn nhà, là Huck Finn và một em nô lệ da đen tên là Jim. Tom Sawyer cũng xuất hiện lại trong một số chương với trò khôi hài cố hữu. Trong truyện, Mark Twain đã dùng thứ ngôn ngữ hiện thực (realistic language) thêm vào là nhiều loại thổ ngữ (dialects) làm cho sống động các nhân vật. Các lối hành xử thiếu đạo đức, lời nói vô hạnh nhất thời của nhân vật Huck Finn và cách dùng văn phạm thiếu thận trọng của tác giả trong tác phẩm, đã làm cho một số độc giả bất mãn. Thư viện công lập Free Public Library đã cấm cuốn truyện này vào năm 1885. Ngoài ra, một số độc giả còn phản đối Mark Twain vì cho rằng ông đã chấp nhận chế độ nô lệ, lời văn mang tính kỳ thị và đã dùng chữ "nigger" (kẻ nô lệ dơ bẩn). Thực ra đối với thời bấy giờ, Mark Twain là một người tiến bộ về vấn đề chủng tộc và các chủ đề sâu xa viết về Huckleberry Finn đã bàn tới sự bình đẳng căn bản và khát vọng toàn cầu của mọi người thuộc mọi chủng tộc.

Cuối cùng, tác phẩm Người Mỹ trong triều đình của vua Arthur (A Connecticut Yankee in King Arthur's Court, 1889) đã trình bày một nhân vật khác nhiều màu sắc. Đây là người đốc công trong xưởng kim loại từ Hartford, Connecticut, tên là Hank Morgan. Nhờ quỷ thuật, Morgan thấy mình được sống tại nước Anh vào khoảng năm 500, nên đã quyết định cải tổ xã hội Anh bằng cách đưa vào đó các lợi ích về kinh tế, tri thức và đạo đức của thập niên 1800. Nhưng trước các cải cách và hoạt động từ thiện, đám đông quần chúng ngu dốt, cố vấn do giới Hiệp sĩ và Tu sĩ mê tín, đã nổi lên lật đổ Nhà vua nước Anh. Qua các sự kiện xảy ra trong truyện, tác giả đã gián tiếp chế nhạo các thái độ tôn kính của một số tác giả đối với các Hiệp sĩ bàn tròn, đồng thời Mark Twain cũng đưa ra một số câu hỏi về giá trị của nền văn hóa đương thời tại Hoa Kỳ.

Đánh giá về Mark Twain
Với những tiểu thuyết đặc sắc và những nhân vật sống động cống hiến cho nền văn học Mỹ, Mark Twain xứng đáng là vì tinh tú đầu tiên của nền văn học hiện đại nước này. Mark Twain tên thật là Samuel Langhorne Clemens. Ông sinh năm 1835 và mất năm 1910. Điều kỳ lạ là vào năm nhà văn ra đời, sao chổi Halley rực sáng trên bầu trời Florida và khi ông mất, năm 1910, sao chổi Halley lại một lần nữa vẫy cái đuôi sáng lòa của mình trên nền trời xanh thẳm. Như một ngôi sao với thứ ánh sáng rực rỡ quệt ngang qua bầu trời, Mark Twain đến nay vẫn được coi là ngôi sao sáng nhất trong giới những người cầm bút trên văn đàn Mỹ. Trong cuốn tiểu sử mới nhất có tựa đề Mark Twain: A life (Mark Twain: một cuộc đời), tác giả Ron Powers viết: "Mark Twain đã làm thay đổi cách nghe nhìn của người Mỹ, ông chính là một Lincoln trong văn học". Ông đã trả lại cho nước Mỹ ngôn ngữ và giọng điệu của con người bản xứ nước này, không phải bằng lối giễu nhại hay châm biếm mà bằng thứ văn học tinh tế và đầy chất hài hước. Bố mẹ Clemens là cư dân bang Virginia nhưng ông được sinh ra tại Florida, trong một gia cảnh khá chật vật, túng thiếu. Năm 1839, gia đình ông chuyển đến sống tại Hannibal, thành phố nhỏ nằm cạnh sông Mississippi. Cha mất sớm, nhà văn tương lai phải bỏ học và theo nghề lái tàu kiếm sống. Khi cuộc nội chiến bùng nổ, nhà văn bỏ tàu, bỏ sông nước trôi dạt theo cuộc sống phiêu lưu ở những dãy núi miền Tây nước Mỹ. Nhưng những ngày tháng lênh đênh trên tàu đã để lại cho ông những ấn tượng sâu sắc, trở thành nguồn cảm hứng để nhà văn viết nên những kiệt tác như Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer (The Adventures of Tom Sawyer – 1876), Cuộc sống trên sông Mississippi (Life on the Mississippi – 1883) và Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn (The Adventures of Huckleberry Finn – 1884). Những mỏ vàng, mỏ bạc ở miền viễn Tây đã quyến rũ giấc mơ làm giàu của Clemens nhưng vận may không mỉm cười với ông. Nhà văn tương lai rách rưới và bụi bặm đến nỗi khi đến nộp đơn xin làm phóng viên ở một tòa soạn báo, Clemens trông giống một tên ma cà bông hơn là một người có khả năng cầm bút. Sau khi đã định hình được một phong cách báo chí cho riêng mình, cái tên cúng cơm Samuel Clemens được đổi thành Mark Twain. Bút danh này xưa nay vẫn gây tranh cãi trong giới học giả nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn. Có hai giả thuyết chính. Giả thuyết thứ nhất cho rằng, Mark Twain có nghĩa là "mark two" – chỉ mực nước khoảng 2 sải (tương đương với 3,7m), một thuật ngữ mà những người dò sông biển thường dùng để báo tin cho nhau, chỉ đường đi an toàn. Giả thuyết thứ hai giải thích, bút danh này bắt nguồn từ những ngày lang bạt kỳ hồ ở miền Tây của nhà văn. Lúc đó, ông thường vào quán, gọi liền hai cút rượu và bảo người phục vụ đánh dấu "Mark twain" vào hóa đơn của mình. Nhưng trong một tài liệu, nhà văn viết: "Người thuyền trưởng già, dù chẳng giỏi giang và hay chữ gì nhiều nhưng ông thường sử dụng ký tự MARK TWAIN để thông tin về tình hình sông nước. Những thông tin này cực kỳ chính xác và có giá trị, nó có nghĩa là an toàn, không nguy hiểm...". Con đường đến với văn học của Twain đến nay vẫn không khỏi khiến người ta ngạc nhiên, khởi đầu bằng một tác phẩm hài hước có tựa đề Con ếch nhảy trứ danh ở Calaveras (The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County). Dù ngày nay đọc lại, tác phẩm đó không thể kiếm nổi của độc giả một nụ cười nhưng lúc bây giờ, Con ếch nhảy trứ danh ở Calaveras đã giúp ông trở nên nổi tiếng chỉ sau một đêm. Tiếp đó là những chuyến ngao du khắp đất nước với những buổi nói chuyện trước những cử tọa chật kín, ông đã khiến khán giả cười vỡ bụng bằng khiếu nói chuyện hài hước và thông minh của mình.

Tác phẩm
 Sống thiếu thốn (Roughing It)
 The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County and Other Sketches (1867)
 Các kẻ ngây thơ ở nước ngoài (Innocents Abroad, 1869)
 Thời kỳ vàng son (The Gilded Age, 1873).
 Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer (The Adventures of Tom Sawyer, 1876)
 Đi nước ngoài (A Tramp Abroad, 1880)
 Đời sống trên dòng sông Mississippi (Life on the Mississippi, 1883)
 Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn (The Adventures of Huckleberry Finn, 1884)
 Tên Yankee từ Connecticut trong triều đình vua Arthur (A Connecticut Yankee in King Arthur's Court, 1889)
 Người ngồi trong bóng tối (The Person sitting in the Darkness, 1901)
 Độc thoại của vua Leopold (King Leopold 's Soliloquy, 1905)
 Người Mỹ đòi quyền lợi (The American Claimant, 1892)
 Bi kịch của Pudd'nhead Wilson (The Tragedy of Pudd'nhead Wilson, 1894) b
 Theo đường xích đạo (Following the Equator, 1897)
 Kẻ tham nhũng tại Hadleburg (The Man that Corrupted Hadleburg, 1899)
 Người xa lạ bí mật (The Mysterious Stranger, 1916)
 Liên quan đến người Do Thái (Concerning the Jews.1934)
...

Xem thêm
 Nhà Mark Twain
 Giải thưởng Mark Twain

Tham khảo

Đọc thêm

 Lucius Beebe. Comstock Commotion: The Story of the Territorial Enterprise and Virginia City News. Stanford University Press, 1954 ISBN 1-122-18798-X
 Louis J. Budd, ed. Mark Twain, Collected Tales, Sketches, Speeches & Essays 1891–1910 (Library of America, 1992) (ISBN 978-0-940450-73-8)
 Ken Burns, Dayton Duncan, and Geoffrey C. Ward, Mark Twain: An Illustrated Biography. New York: Alfred A. Knopf, 2001 (ISBN 0-375-40561-5)
 Gregg Camfield . The Oxford Companion to Mark Twain. New York: Oxford University Press, 2002 (ISBN 0-19-510710-1)
 Guy Cardwell, ed. Mark Twain, Mississippi Writings (Library of America, 1982) (ISBN 978-0-940450-07-3)
 Guy Cardwell, ed. Mark Twain, The Innocents Abroad & Roughing It (Library of America, 1984) ISBN 978-0-940450-25-7
 James M. Cox. Mark Twain: The Fate of Humor. Princeton University Press, 1966 (ISBN 0-8262-1428-2)
 Everett Emerson. Mark Twain: A Literary Life. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2000 (ISBN 0-8122-3516-9)
 Shelley Fisher Fishkin, ed. A Historical Guide to Mark Twain. New York: Oxford University Press, 2002 (ISBN 0-19-513293-9)
 Susan K. Harris , ed. Mark Twain, Historical Romances (Library of America, 1994) (ISBN 978-0-940450-82-0)
 Hamlin L. Hill, ed. Mark Twain, The Gilded Age and Later Novels (Library of America, 2002) ISBN 978-1-931082-10-5
 Jason Gary Horn. Mark Twain: A Descriptive Guide to Biographical Sources. Lanham, Md.: Scarecrow Press, 1999 (ISBN 0-8108-3630-0)
 William Dean Howells. My Mark Twain. Mineloa, New York: Dover Publications, 1997 (ISBN 0-486-29640-7)
 Fred Kaplan. The Singular Mark Twain: A Biography. New York: Doubleday, 2003 (ISBN 0-385-47715-5)
 Justin Kaplan. Mr. Clemens and Mark Twain: A Biography. New York: Simon and Schuster, 1966 (ISBN 0-671-74807-6)
 J. R. LeMaster and James D. Wilson, eds. The Mark Twain Encyclopedia. New York: Garland, 1993 (ISBN 0-8240-7212-X)
 Jerome Loving , Mark Twain: The Adventures of Samuel L. Clemens (University of California Press; 2010) 491 pages, ISBN 978-0-520-25257-8; Draws on newly discovered archival materials in a detailed biography
Bruce Michelson.  Mark Twain on the Loose. Amherst: University of Massachusetts Press, 1995 (ISBN 0-87023-967-8)
K. Patrick Ober. Mark Twain and Medicine: "Any Mummery Will Cure." Columbia: University of Missouri Press, 2003 (ISBN 0-8262-1502-5)
 Albert Bigelow Paine. Mark Twain, A Biography: The Personal and Literary Life of Samuel Langhorne Clemens. Harper & Bros., 1912. ISBN 1-84702-983-3
 Ron Powers. Dangerous Water: A Biography of the Boy Who Became Mark Twain. New York: Da Capo Press, 1999. ISBN 0-306-81086-7
Ron Powers. Mark Twain: A Life. New York: Random House, 2005. (0-7432-4899-6)
R. Kent Rasmussen. Critical Companion to Mark Twain: A Literary Reference to His Life and Work. Facts On File, 2007. Revised edition of Mark Twain A to Z ISBN 0-8160-6225-0
R. Kent Rasmussen, ed. The Quotable Mark Twain: His Essential Aphorisms, Witticisms and Concise Opinions. Contemporary Books, 1997 ISBN 0-8092-2987-0

 Radavich, David. "Twain, Howells, and the Origins of Midwestern Drama." MidAmerica XXXI (2004): 25-42.

Liên kết ngoài

 Mark Twain
 Mark Twain mobile ebooks

Tác giả viết truyện ngắn
Tiểu thuyết gia Mỹ
Nhà diễn thuyết Mỹ
Bài cơ bản dài
Sinh năm 1835
Mất năm 1910
Tiểu thuyết gia Mỹ thế kỷ 20
Người viết hồi ký Mỹ
Người Mỹ gốc Anh
Người viết tự truyện Mỹ
Nhà phê bình tôn giáo
Nhà văn Connecticut
Nam tiểu thuyết gia Mỹ


title: 15752 Eluard

text:
15752 Eluard (1992 BD2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 30 tháng 1 năm 1992 bởi E. W. Elst ở Đài thiên văn Nam Âu.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 15752 Eluard

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1992


title: Glossosoma vaneyam

text:
Glossosoma vaneyam là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Glossosoma


title: Berkeley Software Distribution

text:
Berkeley Software Distribution (BSD) là một hệ điều hành dẫn xuất từ UNIX được phát hành vào thập niên 1970 từ trường Đại học California tại Berkeley. Tên này cũng được sử dụng cho các bản phân phối sau này.

Các phiên bản BSD sau này
Các hệ điều hành tương tự như Unix (Unix-like) hiện hành được phát triển từ BSD bao gồm:
Apple Darwin/Mac OS X
DragonFly BSD
ekkoBSD
FreeBSD
MicroBSD
MirBSD
NetBSD
OpenBSD
PicoBSD

Xem thêm
Giấy phép BSD
Lumina (môi trường desktop)

Tham khảo

Liên kết ngoài
A timeline of BSD and Research UNIX (FreeBSD website — click on the latest revision number for the full tree)
BSD For Linux Users by Matthew D. Fuller — explains significant differences between BSD and Linux
BSD.org
Google BSD search
BSD on Slashdot
Daemon News
BSD Tips and Tricks  (ONlamp.com)
BSD on laptops and notebooks
BSD router projects

Hệ điều hành tự do
BSD
Đại học California tại Berkeley


title: Clathroterebra guphilae

text:
Clathroterebra guphilae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Clathroterebra


title: 5120 Bitias

text:
5120 Bitias (1988 TZ1) là một thiên thể Troia của Sao Mộc, trong nhóm Troia, được phát hiện ngày 13 tháng 10 năm 1988 bởi Shoemaker, C. S. ở Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5120 Bitias

Thiên thể Troia của Sao Mộc (nhóm Troia)
Được phát hiện bởi Carolyn S. Shoemaker
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Pietracamela

text:
Pietracamela là một đô thị và thị xã của Ý. Đô thị này thuộc tỉnh Teramo trong vùng Abruzzo. Pietracamela có diện tích 44 km2, dân số theo ước tính năm 2005 của Viện thống kê quốc gia Ý là 312 người.
Các đơn vị dân cư:
Đô thị Pietracamela giáp với các đô thị:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Teramo


title: Moosseedorf

text:
Moosseedorf là một đô thị trong huyện Bern-Mittelland, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 6,38 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2020 là 4092  người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị của bang Bern


title: Huy chương Liebig

text:
Huy chương Liebig là một giải thưởng của Verein Deutscher Chemiker (Hội các nhà hóa học Đức) được trao hàng năm cho những đóng góp xuất sắc về hóa học.

Huy chương này được lập ra ngày 12.5.1903, nhân kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của nhà hóa học Đức nổi tiếng Justus von Liebig.

Những người đoạt Huy chương

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang web chính thức  (tiếng Đức)

Giải thưởng hóa học
Thành lập 1903
Giải thưởng Đức


title: Megapenthes oblongicollis

text:
Megapenthes oblongicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Miwa miêu tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Heinemannomyces splendidissima

text:
Heinemannomyces là một chi nấm trong họ Agaricaceae. Đây là chi đơn loài, chứa một loài Heinemannomyces splendidissima.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Heinemannomyces at Index Fungorum

Heinemannomyces
Nấm châu Á


title: Aulacophora aruensis

text:
Aulacophora aruensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

Aulacophora


title: Uberlândia

text:
Uberlândia là một thành phố Brasil. Thành phố này thuộc bang Minas Gerais. Dân số theo điều tra năm 2010 của Viện Địa lý và Thống kê Brasil là 634.345 người. Đây là thành phố đông dân thứ 28 của Brasil.

Tham khảo

Uberlândia
Bang Minas Gerais
Thành phố của Brasil
Đô thị bang Minas Gerais


title: (8426) 1997 ST

text:
(8426) 1997 ST là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 16 tháng 9 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 8001–9000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Madhya Pradesh

text:
Madhya Pradesh (MP) (, , nghĩa là "Tỉnh Trung bộ") là một tiểu bang ở miền trung Ấn Độ. Thủ phủ của bang là Bhopal, và các thành phố lớn là Jabalpur, Gwalior, và Indore. Có biệt danh "trái tim Ấn Độ" do vị trí địa lý, Madhya Pradesh là bang lớn thứ nhì Ấn Độ về diện tích. Với hơn 75 triệu dân, đây là bang đông dân thứ năm đất nước. Nó giáp với bang Uttar Pradesh về phía đông bắc, Chhattisgarh về phía đông nam, Maharashtra về phía nam, Gujarat về phía tây và Rajasthan về phía tây bắc. Tổng diện tích bang là 308.252 km². Trước năm 2000, khi Chhattisgarh vẫn còn là một phần Madhya Pradesh, Madhya Pradesh là tiểu bang lớn nhất Ấn Độ và quãng đường giữa hai điểm xa nhau nhất trong bang (Singoli với Konta) lên đến 1500 km.

Khu vực mà ngày nay là Madhya Pradesh từng là lãnh địa của mahajanapada Avanti, thủ phủ khi đó Ujjain (còn gọi là Avantika) phát triển như một thành phố lớn trong thời kỳ lần sóng đô thị hóa thứ hai của Ấn Độ vào thế kỷ 6 TCN. Sau đó, nơi đây được cai trị bởi nhiều triều đại lớn trong lịch sử Ấn Độ. Tới đầu thế kỷ 18, vùng này thuộc về nhiều vương quốc nhỏ để rồi đều bị đô hộ bởi người Anh và bị sáp nhập thành Các Tỉnh Trung bộ và Berar và Central India Agency. Sự khi Ấn Độ độc lập, Madhya Pradesh được lập nên, với Nagpur là thủ phủ: tiểu bang này bao gồm miền nam của Madhya Pradesh hiện nay và phần đông bắc của Maharashtra hiện nay. Năm 1956, bang này được tái tổ chức và được hợp nhất với Madhya Bharat, Vindhya Pradesh và Bhopal để tạo ra bang Madhya Pradesh mới, vùng Vidarbha được hợp nhất với bang Bombay khi đó. Đây là bang lớn nhất cho tới năm 2000, khi Chhattisgarh được tách riêng.

Trong những năm gần đây, tăng trưởng GDP của Madhya Pradesh luôn cao hơn trung bình quốc gia.

Giàu có về tài nguyên khoáng sản, Madhya Pradesh có trữ lượng kim cương và đồng lớn nhất Ấn Độ. Hơn 30% diện tích được rừng che phủ. Nền du lịch tại đây đã phát triển đáng kể, và Madhya Pradesh đã đứng đầu National Tourism Awards năm 2010–11.

Tham khảo

Madhya Pradesh
Bang và lãnh thổ liên bang của Ấn Độ


title: Hứa Chử

text:
Hứa Chử (chữ Hán: 許褚;(169 - 232), tên tự là Trọng Khang, là công thần khai quốc nhà Tào Ngụy thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc. Ông là tướng hầu cận bên Tào Tháo, nổi tiếng không chỉ với sức khỏe phi thường mà còn với sự trung thành, tận tụy, hết lòng vì chúa.

Chống cướp
Hứa Chử chưa rõ năm sinh, người Tiêu huyện, được miêu tả là người mình cao tám thước, lưng to mười bàn tay, tay cầm thanh đao lớn.

Cuối thời Đông Hán thiên hạ loạn lạc, nhiều quân cướp nổi dậy cướp bóc. Hứa Chử tập hợp họ hàng, khách khứa dựng dinh lũy chống lại quân cướp. Hơn 1 vạn quân cướp từ Cát Bì, Nhữ Nam đến đánh vùng quê ông. Hứa Chử cùng các thủ hạ ra sức chiến đấu nhưng lực lượng ít ỏi, bắn hết tên đạn. Ông hạ lệnh cho toàn thể nhân dân, cả già trẻ trai gái cùng xung trận, khuân đá lớn chất đầy 4 góc dinh lũy. Sau đó tự ông vác đá lớn ném địch. Quân cướp nhiều người bị trúng đá chết tan xác nên sợ hãi không dám lại gần.

Lương thực hết, Hứa Chử phải xin giảng hòa, đề nghị đổi trâu lấy lương thực. Khi quân địch giao lương thực rồi đến lấy trâu, Hứa Chử xông ra cầm đuôi trâu lôi ngược lại hơn 100 bước. Quân địch thấy ông hùng dũng đều sợ hãi không dám đến lấy trâu nữa, lũ lượt rút lui. Từ đó danh tiếng Hứa Chử nổi tiếng khắp vùng Nhữ Nam, Trần, Lương.

Phục vụ họ Tào
Khi Tào Tháo làm chủ được Duyện châu, Hứa Chử dẫn quân đến quy phục.
Tam Quốc diễn nghĩa kể rằng Tào Tháo truy kích quân cướp, tướng cướp chạy vào chỗ Hứa Chử. Hứa Chử bắt được, nhưng không nộp cho Điển Vi mà còn đánh nhau với Điển Vi. Tào Tháo phải dùng kế bắt sống ông và dụ hàng, ông mới quy phục.

Từ đó, Hứa Chử bên cạnh Tào Tháo lập được nhiều công lớn và cùng Tào Tháo tham gia nhiều trận chiến lớn, được Tào Tháo so sánh như Phàn Khoái, công thần khai quốc nhà Tây Hán và bổ nhiệm làm Đô úy. Từ đó Hứa Chử trở thành cận vệ cho Tào Tháo.

Sau đó ông theo Tào Tháo đi đánh Trương Tú, lập công nên được phong làm Hiệu úy.

Năm 200, Hứa Chử tham gia trận Quan Độ chống lại Viên Thiệu. Vệ sĩ Từ Tha của Tào Tháo mưu ám sát Tào Tháo, nhưng vì có Hứa Chử luôn bên cạnh Tào Tháo nên Từ Tha chưa dám làm gì. Đến một hôm là phiên nghỉ của Hứa Chử, Từ Tha định giấu dao trong người để hành động, thì Hứa Chử đột nhiên quay lại chỗ Tào Tháo. Trông thấy Từ Tha bộ dạng hoảng hốt, Hứa Chử lập tức khám xét phát giác ý định của Từ Tha. Ông bèn giết chết Từ Tha và những người liên quan. Từ đó ông càng được Tào Tháo tin tưởng, luôn mang theo bên cạnh.
Tam Quốc diễn nghĩa kể rằng Hứa Chử tham gia trận cướp lương thực của Viên Thiệu ở Ô Sào.

Năm 204, ông theo Tào Tháo đánh Nghiệp Thành, vì có công lao, được phong làm Quan Nội hầu.

Năm 211, Mã Siêu và Hàn Toại khởi binh chống Tào Tháo. Tào Tháo dẫn quân đến ải Đồng Quan nghênh địch. Trong trận Vị thủy, Hứa Chử đã cứu Tào Tháo khi Mã Siêu bất ngờ mang 1 vạn quân kỵ bộ tập kích Tào Tháo khi sang sông. Ông đã che chở cho Tào Tháo khỏi trận mưa tên của quân Tây Lương.

Hứa Chử nổi danh có sức mạnh, mà bên ngoài có vẻ si đần nên mọi người gọi ông là "Hổ dại". Trong trận Đồng Quan, Mã Siêu nghe danh tiếng ông nên muốn gặp mặt, gọi ông là "Hổ hầu". Hứa Chử ra trợn mắt nhìn Mã Siêu, hai người nhìn nhau nhưng cuối cùng không đụng độ.
Tam Quốc diễn nghĩa kể rằng Hứa Chử đánh nhau với Mã Siêu những trận dữ dội. Ông đánh lâu không thắng được Mã Siêu, nổi nóng cởi bỏ áo giáp, lưng trần ra trận. Cuối cùng Hứa Chử bị Mã Siêu đâm vào rốn và bị trúng hai mũi tên vào tay.

Mấy ngày sau đó Hứa Chử ra trận giao chiến với quân Tây Lương, giết được nhiều quân địch, được thăng chức Vũ vệ trung lang tướng.

Đến tận khi đã cao tuổi, ông vẫn làm cận vệ cho Tào Tháo. Ông luôn giữ phép tắc, không vì nể ngay cả những người thân thích của Tào Tháo như Tào Nhân, điều đó khiến Tào Tháo càng kính trọng ông.

Năm 220, Tào Tháo bệnh mất, Hứa Chử theo phục vụ con trai Tào Tháo là Tào Phi. Ông được phong là Vạn Tuế đình hầu.

Thời Ngụy Minh Đế Tào Duệ, ông được phong là Mâu Hương hầu, phong ấp 700 hộ, phong cho một con trai làm Quan nội hầu.

Hứa Chử mất năm 230. Ông hoạt động trong khoảng gần 40 năm, được đặt tên thụy là Tráng hầu.

Gia đình
Anh Hứa Chử là Hứa Định có công trong chiến đấu, được phong là Trấn uy tướng quân, Đô đốc Kiểu đạo hổ bôn.

Thời Ngụy Minh Đế, vua Ngụy nhớ công lao của ông, phong cho 2 người con làm Quan nội hầu.

Con trai ông là Hứa Nghi được kế thừa tước vị của ông. Năm 263, Hứa Nghi đi theo Chung Hội đánh Thục Hán, được giao nhiệm vụ làm đường; nhưng Hứa Nghi làm đường không tốt khiến ngựa quân Chung Hội bị tụt móng nên bị Chung Hội xử chém.

Trong Tam quốc diễn nghĩa
Hứa Chử trong tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung được mô tả là một viên mãnh tướng có sức khỏe. Ông được gọi là Hổ hầu. Ông từng đọ sức với các viên tướng nổi tiếng có sức lực khác như Điển Vi, Trương Phi, Triệu Vân, Mã Siêu và đó là những cuộc đấu không phân thắng bại vì ngang sức ngang tài.

Hứa Chử còn được mô tả là một trung thần tận tụy bảo vệ Tào Tháo trong các cuộc chiến như trận Xích Bích (cưỡi ngựa chưa kịp đóng yên ra đánh nhau với Trương Phi), Trận Đồng Quan (211) (vừa chèo thuyền qua sông trốn chạy quân Tây Lương vừa che đỡ cho Tào Tháo) và giết mưu sĩ Hứa Du đã xúc phạm Tào Tháo. Ông luôn hăng hái xung trận đánh địch và được Tào Tháo rất tin cậy.

Xem thêm
 Trận Đồng Quan (211)
 Tào Tháo
 Mã Siêu

Tham khảo
 Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2006), Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 1, Nhà xuất bản Thanh niên.
 Lê Đông Phương (2007), Kể chuyện Tam Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng

Chú thích

Năm sinh thiếu
Năm mất thiếu
Nhân vật quân sự Tào Ngụy
Năm mất không rõ
Năm sinh không rõ
Nhân vật Tam quốc diễn nghĩa


title: Nereisana

text:
Nereisana là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Thyreus somalicus

text:
Thyreus somalicus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Strand mô tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

Thyreus
Động vật được mô tả năm 1911