title: Quảng Văn, Quảng Xương

text:
Quảng Văn là một xã thuộc huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam.

Địa giới hành chính
Xã Quảng Văn nằm ở phía tây của huyện Quảng Xương.
Phía đông giáp xã Quảng Hợp, huyện Quảng Xương.
Phía nam giáp xã Quảng Ngọc, huyện Quảng Xương và xã Tế Nông, huyện Nông Cống.
Phía tây giáp xã Tế Tân, huyện Nông Cống và xã Quảng Long, huyện Quảng Xương.
Phía bắc giáp các xã Quảng Long và Quảng Hòa, huyện Quảng Xương.

Lịch sử hành chính
Từ xa xưa trên địa bàn xã này có tuyến kênh Nhà Lê nối từ  kinh đô Hoa Lư đến Đèo Ngang đi qua, là tuyến đường thủy đầu tiên trong lịch sử Việt Nam và được coi là tuyến đường Hồ Chí Minh trên sông vì những đóng góp cho các cuộc chiến tranh của người Việt (hiện là một đoạn của sông Yên theo tên gọi địa phương).

Vùng đất thuộc xã Quảng Văn ngày nay, vào đầu thế kỉ 19 thuộc tổng Văn Trinh, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia, nội trấn Thanh Hóa, đến đời Đồng Khánh tổng Văn Trinh tách thành hai tổng là Văn Trinh và Ngọc Đới. Cuối thế kỉ 19 (sau đời vua Đồng Khánh), hai tổng này chuyển về huyện Quảng Xương cùng phủ Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa.

Sau năm 1945, thuộc hai xã Đề Thám và Thái Học. Năm 1948, hai xã này cùng với xã Cao Thắng sáp nhập thành xã Quảng Văn, tên gọi Quảng Văn xuất hiện từ đây.

Năm 1954, tách một phần lãnh thổ xã Quảng Văn để thành lập xã Quảng Long. Xã Quảng Văn lúc này có 5 làng:
 Làng Kim Quýt: đầu thế kỉ 19 là thôn Kim Quất thuộc xã Ngọc Đới, tổng Văn Trinh, đến đời Đồng Khánh thì xã Ngọc Đới thuộc tổng Ngọc Đới mới thành lập. Sau năm 1945, thuộc xã Đề Thám. Năm 1953, chia thành các xóm Văn Đông, Văn Trung và Văn Kim. Năm 1990, chuyển thành 3 thôn tương ứng, trong đó xóm Văn Bình của làng Quang Minh sáp nhập vào thôn Văn Trung.
 Làng Bái Môn: đầu thế kỉ 19 là thôn Bái Môn thuộc xã Văn Khuê, tổng Văn Trinh, đến đời Đồng Khánh thì xã Văn Khuê thuộc tổng Ngọc Đới. Sau năm 1945 thuộc xã Thái Học. Năm 1953, chia thành các xóm Văn Phong, Văn Giang và Văn Môn. Năm 1990, chuyển thành 3 thôn Văn Phong, Văn Giang và Bái Môn, năm 1992 sáp nhập thành một và năm 2007 lại chia thành 3 thôn.
 Làng Văn Nham: đầu thế kỉ 19 là xã Văn Nham, tổng Văn Trinh, đến đời Đồng Khánh thì xã Văn Nham thuộc tổng Ngọc Đới. Sau năm 1945 thuộc xã Thái Học. Năm 1953, chia thành các xóm Văn Sơn, Văn Đình, Văn Trung, Văn Thành, Văn yên và Văn Hưng. Năm 1990, chuyển thành 3 thôn Sơn Đình, Trung Thành và Yên Hưng.
 Làng Lâm Cầu: đời Đồng Khánh là thôn Lam Châu thuộc xã Ngọc Đới, tổng Ngọc Đới. Sau năm 1945 thuộc xã Đề Thám. Năm 1953, chia thành 2 thôn Văn Lâm và Đồng Nhồi. Năm 1990, gọi chung là thôn Văn Lâm.
 Làng Quang Minh: tên nôm là làng Thuyền. Sau năm 1945 thuộc xã Thái Học. Năm 1953, chia thành các xóm Văn Minh, Văn Hưnng, Văn Chính và Văn Bình. Năm 1990, 3 xóm Văn Minh, Văn Hưnng, Văn Chính sáp nhập thành thôn Văn Minh, xóm Văn Bình sáp nhập vào thôn Văn Trung.

Chú thích


title: Chenicourt

text:
Chenicourt  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 191 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle


title: Bulbophyllum phaeoneuron

text:
Bulbophyllum phaeoneuron là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

phaeoneuron]]

P


title: Argiusta-Moriccio

text:
Argiusta-Moriccio  là một xã của tỉnh Corse-du-Sud, thuộc vùng Corse, trên đảo Corse ở Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Corse-du-Sud

Tham khảo

Argiustamoriccio


title: Hydrovatus scholaeus

text:
Hydrovatus scholaeus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrovatus


title: Sortosa pectinifera

text:
Sortosa pectinifera là một loài Trichoptera thuộc họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Sortosa


title: Melanotus martini

text:
Melanotus martini là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Groß Stieten

text:
Groß Stieten là một đô thị tại huyện Nordwestmecklenburg, bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Nordwestmecklenburg


title: Firavitoba

text:
Firavitoba là một thị xã và đô thị ở  Departamento  Boyacá, thuộc tỉnh Sugamuxi một phân vùng của Boyaca.

Tham khảo

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Trác

text:
Trác là một họ của người châu Á. Họ này có mặt ở Trung Quốc (chữ Hán: 卓, Bính âm: Zhuo) và Triều Tiên (Hangul: 탁, Romaja quốc ngữ: Tak) và cả Việt Nam.

Người Trung Quốc họ Trác nổi tiếng
 Trác Văn Quân, nữ thi sĩ thời Tây Hán, bạn tâm giao của Tư Mã Tương Như
 Trác Lâm, phu nhân của Đặng Tiểu Bình
 Trác Vận Chi, nữ nghệ sĩ Hồng Kông
 Trác Vinh Thái, chính trị gia Đài Loan
 Trác Y Đình, nữ nghệ sĩ Đài Loan

Tham khảo

Họ người Trung Quốc
Họ người Triều Tiên
Họ tên


title: Bathybates ferox

text:
Bathybates ferox là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Loài này có ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, và Zambia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là Lake Tanganyika.

Chú thích

Tham khảo

 Bigirimana, C. 2005. Bathybates ferox. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Bathybates


title: Quốc kỳ Iceland

text:
Quốc kỳ Iceland () được chính phủ nước Cộng hòa Iceland quy đinh chính thức ngày 17 tháng 6 năm 1944 khi nước này độc lập khỏi Đan Mạch. Nền cờ màu lam, trên có chữ thập màu trắng và màu đỏ, màu lam biểu thị cho đại dương, màu trắng biểu thị tuyết trắng, hai màu này là quốc sắc của Iceland. Ngoài ra còn được mô tả chính thức trong Luật số 34, quy định vào ngày 17 tháng 6 năm 1944, ngày Iceland trở thành một nước cộng hòa . Luật này có tên là "Luật Quốc kỳ của người Iceland và Quốc kỳ" và mô tả quốc kỳ Iceland như sau:

Quốc kỳ dân sự của người Iceland có màu xanh lam như bầu trời với một cây thánh giá màu trắng như tuyết và một cây thánh giá màu đỏ rực bên trong chữ thập màu trắng. Các cánh của chữ thập kéo dài đến mép của lá cờ và chiều rộng kết hợp của chúng là 2 ⁄ 9 , nhưng chữ thập đỏ bằng 1 ⁄ 9 chiều rộng kết hợp của lá cờ. Các vùng màu xanh lam là các hình chữ nhật vuông góc, các bề mặt thẳng song song và các bề mặt thẳng bên ngoài rộng bằng chúng nhưng dài gấp đôi. Kích thước giữa chiều rộng và chiều dài là 18:25.

Quốc kỳ đầu tiên của Iceland là một chữ thập màu trắng trên nền xanh đậm. Nó được trưng bày lần đầu tiên trong cuộc diễu hành vào năm 1897. Lá cờ hiện đại có từ năm 1915, khi một chữ thập đỏ được lồng vào chữ thập trắng của lá cờ ban đầu. Chữ thập này đại diện cho Cơ đốc giáo .  Nó được thông qua và trở thành quốc kỳ khi Iceland được Đan Mạch trao chủ quyền vào năm 1918. Đối với người dân Iceland, màu sắc của lá cờ tượng trưng cho tầm nhìn về cảnh quan của đất nước họ. Màu sắc đại diện cho ba trong số các yếu tố tạo nên hòn đảo. Màu đỏ là ngọn lửa do núi lửa trên đảo tạo ra, màu trắng gợi nhớ đến băng tuyết bao phủ Iceland và màu xanh lam tượng trưng cho những ngọn núi của hòn đảo.

Lịch Sử
Vào thế kỷ 15, Iceland và Na Uy cùng bị Đan Mạch thống trị, vì vậy chữ thập trên quốc kỳ là từ chữ thập trên quốc kỳ Đan Mạch, phản ánh mối quan hệ giữa ba nước trong lịch sử.

Lá quốc kỳ này ra đời từ năm 1913, ngày 19 tháng 5 năm 1915, chính phủ ra quyết định được sử dụng trên đất liền và các thương thuyền chạy trên sông nội địa Iceland. Năm 1918 Đan Mạch thừa nhận nền độc lập của Iceland trên danh nghĩa, năm 1919 thì quyết định sử dụng lá cờ này làm quốc kỳ. Năm 1944, Iceland hoàn toàn độc lập và được quy định chính thức là quốc kỳ nước Cộng hòa Iceland. Các quan chức chính phủ cao cấp của Iceland như ngoại trưởng khi đi thăm nước ngoài, nơi tổ chức yến tiệc và những nơi diễn ra các hoạt động khác mà nước nhà tổ chức đều treo lá quốc kỳ hình chữ nhật trên, còn xe hơi của quan chức và khách sạn nơi quan chức ở thì phải treo quốc kỳ theo kiểu đuôi én.

Xem thêm
Quốc huy Iceland

Tham khảo

Iceland
Cờ Iceland


title: Dactylispa tuberculata

text:
Dactylispa tuberculata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gressitt miêu tả khoa học năm 1950.

Chú thích

Tham khảo

Dactylispa


title: (20209) 1997 FE5

text:
{{DISPLAYTITLE:(20209) 1997 FE5}}

(20209) 1997 FE5 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 30 tháng 3 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 20001–21000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Sainte-Croix-aux-Mines

text:
Sainte-Croix-aux-Mines là một xã ở tỉnh Haut-Rhin trong vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 27,85 km², dân số năm 1999 là 2079 người. Khu vực này có độ cao 316 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: Nghêu Bến Tre

text:
Nghêu Bến Tre (danh pháp hai phần: Meretrix lyrata), tên thương mại White Hard Clam, là loài nghêu phân bố ở vùng duyên hải Việt Nam, Đài Loan, Philippines và Hoa Nam.

Môi trường sống
Nghêu con có thể tồn tại trong môi trường có nhiệt độ từ 12,2 đến 35,6 độ C, nhiệt độ thích hợp cho chúng sống là 24-30 độ C, và nhiệt độ tăng trưởng tối ưu là 27-30 độ C. Về độ mặn, chúng có thể tồn tại với độ mặn 11-33 phần ngàn, độ mặn tăng trưởng tối ưu là 19-23 phần ngàn.

Phản ứng hóa sinh
Một nghiên cứu năm 2007 chỉ ra rằng, khi loài Meretrix lyrata tiếp xúc với các chất độc là kim loại nặng như As, Cd và Pb, thì các chất này sẽ tích lũy trong nghêu, nhưng sau khi cắt nguồn chất ô nhiễm thì As bị đào thải ra khỏi cơ thể nghêu 100%, trong khi chì và cadmi chỉ từ 50-70%. As bị đào thải hoàn toàn là do cơ thể nghêu tạo ra các chất hợp chất với As ít độc hơn hoặc không độc để thải ra ngoài. Mặc dù Cd trong môi trường ở dạng vết nhưng chúng có khả năng tích tụ và lưu giữ cao trong cơ thể nghêu.

Nghêu rất nhạy cảm với thuốc trừ ốc bươu vàng CLODAN Super 700WP.

Bệnh
Loài nghêu này có khả năng bị nhiễm bệnh do các loài ký sinh trùng trong chi Perkinsus

Sử dụng
Tại Việt Nam, nghêu Bến Tre có thể được ăn tươi hay luộc, hấp, nướng. Đây là nguồn thủy sản xuất khẩu quan trọng của Việt Nam.

Hình ảnh

Chú thích

Đọc thêm
 Reid, Shannon(2003). OBIS Indo-Pacific Molluscan Database, Academy of Natural Sciences.

L
Động vật được mô tả năm 1851


title: Cécile de France

text:
Cécile de France sinh ngày 17 tháng 7 năm 1975 là nữ diễn viên người Bỉ.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Chị sinh tại Namur, Wallonie, Bỉ. Năm 17 tuổi, chị sang Paris học kịch nghệ với Jean Paul Denizon trong 2 năm, sau đó vào học "École Nationale Supérieure des Arts et Techniques du Théâtre" (Trường cao đẳng Nghệ thuật và Kỹ thuật Sân khấu quốc gia). Chị học ngành Kịch 3 năm (từ 1995 tới 1998) ban đầu ở "rue Blanche" (phố Blanche) Paris, sau đó ở Lyon.

Chị được Dominique Besnehard phát hiện và bắt đầu diễn xuất trong các phim Pháp như L'Art (délicat) de la séduction (2001) và Irène (2002).

Sự nghiệp đột phá của chị bắt đầu từ phim giật gân kinh dị Haute Tension (2003) (tên Anh: Switchblade Romance, tên Mỹ: High Tension), thành công khắp thế giới. Chị được các nhà sản xuất phim Hollywood để ý tới và được mời diễn vai chính đầu tiên trong phim Mỹ  Around the World in 80 Days (2004), chung với Jackie Chan.

Chị đã đoạt Giải César cho nữ diễn viên triển vọng cho vai diễn trong phim L'Auberge espagnole (2002), và Giải César cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất trong phim Les Poupées russes (2005).

Danh mục phim và kịch

Phim

 1999: Toutes les nuits của Eugène Green
 2000: Petites joies lointaines của Marco Nicoletti
 2001: L'art (délicat) de la séduction của Richard Berry
 2002: Pot Luck (L'auberge espagnole) của Cédric Klapisch
 2002: A+ Pollux, của Luc Pagès
 2002: Irène, của Ivan Calbérac
 2003: I, Cesar (Moi César, 10 ans ½, 1m39) của Richard Berry
 2003: High Tension (Haute Tension) của Alexandre Aja
 2003: Kaena: The Prophecy (Kaena, la prophétie), phim hoạt hình của Xilam Films (chị cho mượn giọng tiếng Pháp Kaena, giọng gốc là Kirsten Dunst)
 2004: Around the World in 80 Days của Frank Coraci
 2005: The Russian Dolls (Les poupées russes) của Cédric Klapisch
 2006: When I Was a Singer (Quand j'étais chanteur) của Xavier Giannoli
 2006: Bad Faith (Mauvaise foi) của Roschdy Zem
 2006: Orchestra Seats (Fauteuils d'orchestre) của Daniele Thompson
 2007: A Secret (Un secret) của Claude Miller
 2007: Gone for a Dance (J'aurais voulu être un danseur) của Alain Berliner
 2008: Mesrine: L'instinct de Mort (Mesrine: Killer Instinct) của Jean-François Richet
 2009: Soeur Sourire của Stijn Coninx
 2009: Où est la main de l’homme sans tête của Guillaume & Stéphane Malandrin.
 2010: Hereafter của Clint Eastwood

Phim ngắn

1997:  Tous nos vœux de bonheur, của Jean-Pierre Améris
1998:  Bon appétit, của Patrice Bauduinet
1999:  Le dernier rêve, của Emmanuel Jespers
2001:  Le mariage en papier, của Stéphanie Duvivier
2001:  Loup !  của Zoé Galeron
2002:  3 jours, 3 euros của Fernand Berenguer
2002:  Nervous break down, của Emmanuel Jespers
2002:  Il était une femme, của Marc Saubain
2002:  La nuit du 6 au 7, của Patrice Bauduinet
2002:  Les calamars n'écoutent plus la radio, của Patrice Bauduinet
2004:  A tes souhaits, Video nhạc, của Emilie Chedid

Truyền hình

1997: La balle au bond, của William Crépin
1998: Le juge est une femme - tập " L'usine du père Noël", của Pierre Boutron
2001: Nana, của Edouard Molinaro

Kịch

1996: Dormez je le veux của Georges Feydeau, do Benoît Blampain đạo diễn
1996: Une palette rouge sang bủa Valeria Moretti, do Jean Paul Denizon đạo diễn
1996: Le songe d'une nuit d'été của William Shakespeare, do Pierre Pradinas đạo diễn
1997: Variations Strindberg-Feydeau, do Nada Strancar đạo diễn
1998: Pour nous, do Serguei Issayev đạo diễn
1998: Tu serais un ange tombé du ciel exprès pour nous của N. Sadour & A. Vampilov
1999, 2000: Electre, của Sophocle, do Claudia Stavisky đạo diễn
1999: Le baladin du monde occidental của John Millington Synge, do Philippe Delaigue đạo diễn
2001: Mademoiselle Julie của August Strindberg, do Gwenaël Morin đạo diễn
2001: SC35C, của Jean-Michel Frère

Giải thưởng
2000: Giải diễn xuất của Festival du Court Métrage de Bruxelles
2003: Giải Louis Lumière cho nữ diễn viên triển vọng nhất, phim L'auberge espagnole
2003: Ngôi sao vàng của đIện ảnh Pháp cho nữ diễn viên triển vọng nhất
2003: Giải César cho nữ diễn viên triển vọng, phim L'auberge espagnole
2005: Giải Romy Schneider
2006: Giải César cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất, phim The Russian Dolls

Tham khảo

Liên kết ngoài

 website chính thức

Sinh năm 1975
Nhân vật còn sống
Nữ diễn viên Bỉ


title: Dipseudopsis robustior

text:
Dipseudopsis robustior là một loài Trichoptera trong họ Dipseudopsidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Dipseudopsis


title: Itame

text:
Itame là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Macariini


title: Hydroglyphus pendjabensis

text:
Hydroglyphus pendjabensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroglyphus


title: Protoclytra

text:
Protoclytra là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1905 bởi Weise.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Protoclytra angolensis Medvedev, 1987
 Protoclytra damarensis Medvedev, 1987
 Protoclytra kalaharica Medvedev, 1993
 Protoclytra namaquensis Medvedev, 1993
 Protoclytra namibica Medvedev, 1993
 Protoclytra ornatipennis Medvedev, 1993
 Protoclytra pseudorugosa Medvedev, 1987
 Protoclytra somaliensis Medvedev & Regalin, 1998
 Protoclytra subglabrata Medvedev, 1993
 Protoclytra transvaalica Medvedev, 1993
 Protoclytra tuberculata Medvedev, 1993

Chú thích

Tham khảo

Họ Ánh kim


title: Angers

text:
Angers là tỉnh lỵ của tỉnh Maine-et-Loire, thuộc vùng hành chính Pays de la Loire của nước Pháp, có dân số là 152.500 người (thời điểm 2005).
Angers có khoáng cách khoảng 300 km về phía tây nam của Paris, về phía tây nước Pháp. Nó là tỉnh lỵ tỉnh Maine-et-Loire và đã, trước khi cuộc Cách mạng Pháp, thủ phủ của tỉnh Anjou. Những cư dân của cả hai thành phố và tỉnh được gọi là Angevin trong tiếng Pháp. Xã Angers, mà không có khu vực đô thị, là thứ ba đông dân nhất ở tây bắc nước Pháp sau Nantes và Rennes và thứ 17 tại Pháp.

Angers là thủ đô lịch sử của Anjou và đã nhiều thế kỷ một thành trì quan trọng ở tây bắc nước Pháp. Nó là cái nôi của các triều đại Plantagenet và là dưới thời trị vì của René của Anjou một trong những trung tâm trí tuệ của châu Âu. Angers phát triển tại hợp lưu của ba con sông, các Mayenne, các Sarthe, và Loir, tất cả đều đến từ phía bắc và phía nam chảy đến sông Loire. hợp lưu của họ, ngay phía bắc của Angers, tạo ra những Maine, một con sông ngắn nhưng rộng chảy vào sông Loire vài km về phía nam. Các khu vực đô thị Angers là một trung tâm kinh tế lớn ở miền tây nước Pháp, đặc biệt là hoạt động trong ngành, làm vườn, du lịch và kinh doanh công nghiệp.

Nội ô Angers có diện tích 42,70 kilômét vuông và có dân số 147.305 người, trong khi khoảng 394.700 sống ở khu vực đô thị của nó. Angers Loire Métropole được tạo thành từ 33 xã bao gồm 540 cây số vuông (208 dặm vuông) với 287.000 cư dân.

Angers được hưởng một cuộc sống văn hóa phong phú, được thực hiện bởi các trường đại học và viện bảo tàng. Trung tâm thời trung cổ vẫn còn chi phối bởi các lâu đài khổng lồ của Plantagenêts, nhà của Apocalypse Tapestry, tấm thảm bộ quần áo đồng thời Trung cổ lớn nhất trên thế giới. Angers cũng là cả hai cạnh của Val de Loire, một di sản thế giới, và công viên tự nhiên vùng Loire-Anjou-Touraine.

Các thành phố kết nghĩa
  Osnabrück, Đức
  Haarlem, Hà Lan
  Bamako, Mali
  Pisa, Ý
  Wigan, Anh

Những người con của thành phố
 Pierre Jean David d'Angers, nhà điêu khắc
 Hervé Bazin, nhà văn
 René Bazin, nhà văn và là giáo sư
 Antoine-Joseph-Eulalie de Beaumont-Autichamp, tướng
 Jean Thérèse Louis de Beaumont-Autichamp, tướng
 Jean Bodin, triết gia
 Eugène Chevreul, nhà hóa học
 Henri Dutilleux, nhà soạn nhạc
 Daniel Gélin, diễn viên
 Natalis Pinot, linh mục
 Joseph-Louis Proust, nhà hóa học
 René I., vua của Napoli và Jerusalem, công tước của Lothringen và bá tước của Provence
 Jacques Loussier, nghệ sĩ dương cầm và là nhà soạn nhạc

Tham khảo

Maine-et-Loire
Xã của Maine-et-Loire
Thành phố của Pháp


title: Fleutiauxellus amamiensis

text:
Fleutiauxellus amamiensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Ôhira miêu tả khoa học năm 1967.

Chú thích

Tham khảo

Fleutiauxellus


title: Eucosmophora sideroxylonella

text:
Eucosmophora sideroxylonella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Loài này có ở Cuba và Florida.

Chiều dài cánh trước là 3.4 mm đối với con đực và 3.8 mm đối với con cái.

Ấu trùng ăn Lyonia fruticosa, Dipholis salicifolia, Manilkara jaimiqui, Sideroxylon foetidissimum, Sideroxylon celastrinum và Sideroxylon pallidum. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Eucosmophora
Động vật được mô tả năm 1900
Bướm Bắc Mỹ
Động vật Cuba


title: Eresina

text:
Eresina là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Liptenini


title: Pseudopostega mexicana

text:
Pseudopostega mexicana là một loài bướm đêm thuộc họ Opostegidae. Nó được miêu tả bởi Andrius Remeikis và Jonas R. Stonis năm 2009. Nó được tìm thấy ở bờ biển Thái Bình Dương của México.

Sải cánh dài 4–4.3 mm đối với con đực. Con trưởng thành bay vào tháng 11.

Chú thích

Tham khảo

Pseudopostega


title: Épiais-Rhus

text:
Épiais-Rhus là một xã ở tỉnh Val-d’Oise, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Val-d’Oise

Tham khảo

Association of Mayors of the Val d’Oise
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Official website
Mérimée database - Cultural heritage
Land use (IAURIF)

Xã của Val-d'Oise


title: Conoderus tarsalis

text:
Conoderus tarsalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: 11776 Milstein

text:
11776 Milstein (3460 T-3) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 11776 Milstein

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1977


title: Vi sinh vật học

text:
Vi sinh vật học (tiếng Anh: microbiology, ) là ngành khoa học nghiên cứu về vi sinh vật, chúng có thể là đơn bào, đa bào hoặc vô bào. Vi sinh vật học có nhiều phân ngành bao gồm virus học, vi khuẩn học, nguyên sinh vật học, nấm học, miễn dịch học và ký sinh trùng học.

Vi sinh vật nhân thực sở hữu những bào quan có màng, gồm nấm và sinh vật nguyên sinh, trong khi sinh vật nhân sơ —tất cả đều là vi sinh vật—được phân loại theo quy ước là các bào quan không màng, gồm vi khuẩn và cổ khuẩn. Theo truyền thống, các nhà vi sinh vật học dựa vào nuôi cấy, nhuộm và hiển vi học. Tuy nhiên, chưa tới 1% vi sinh vật có trong môi trường thông thường có thể được nuôi cấy phân lập bằng các phương tiện hiện tại. Các nhà vi sinh vật học thường dựa vào những công cụ sinh học phân tử như nhận dạng dựa trên trình tự DNA, ví dụ như trình tự gen 16S rRNA được sử dụng để nhận dạng vi khuẩn.

Virus được phân loại biến dị thành sinh vật, vì chúng được xem là vi sinh vật rất đơn giản hay những phân tử rất phức tạp. Tuy nhiên, prion (vốn chưa bao giờ được xem là vi sinh vật) đã được các nhà virus học nghiên cứu vì tác động lâm sàng bắt nguồn từ chúng, ban đầu được cho là do nhiễm virus mãn tính và các nhà virus học tìm kiếm—phát hiện ra "protein lây nhiễm".

Sự tồn tại của vi sinh vật được dự đoán từ nhiều thế kỷ trước khi chúng được quan sát lần đầu tiên, chẳng hạn như bởi tín đồ Kỳ Na giáo ở Ấn Độ và Marcus Terentius Varro ở La Mã cổ đại. Lần quan sát bằng kính hiển vi đầu tiên được ghi lại là lần quan sát thể quả của nấm mốc của Robert Hooke vào năm 1666, nhưng linh mục Dòng Tên Athanasius Kircher có thể xem là người đầu tiên nhìn thấy vi sinh vật, thứ mà ông nhắc đến khi quan sát trong sữa và đồ hỏng vào năm 1658. Antonie van Leeuwenhoek được xem là cha đẻ của vi sinh vật học khi ông quan sát và thí nghiệm các sinh vật cực nhỏ vào thập niên 1670 nhờ sử dụng kính hiển vi đơn giản do chính ông thiết kế. Ngành vi sinh khoa học được phát triển vào thế kỷ 19 thông qua công trình của Louis Pasteur và trong ngành vi sinh y học của Robert Koch.

Lịch sử

Con người đưa ra giả thuyết về sự tồn tại của vi sinh vật trong nhiều thế kỷ trước khi thực sự phát hiện ra chúng. Các tín đồ Kỳ Na giáo đã mặc nhận sự tồn tại của sự sống vi sinh vô hình dựa trên những lời dạy của Mahavira vào đầu thế kỷ thứ 6 TCN (599 TCN - 527 TCN).  Paul Dundas lưu ý rằng Mahavira khẳng định sự tồn tại của những sinh vật vi sinh vô hình sống trong đất, nước, không khí và lửa.  Kinh thánh Jain mô tả nigoda là những sinh vật siêu nhỏ sống thành cụm lớn và có quãng đời rất ngắn, được cho là có mặt khắp mọi nơi trong vũ trụ, ngay cả trong mô thực vật và thịt của động vật. Học giả người La Mã Marcus Terentius Varro nhắc đến vi sinh vật khi ông cảnh báo không nên đặt nhà gần đầm lầy "vì có loài sinh vật rất nhỏ không thể thấy bằng mắt thường, chúng lơ lửng trong không khí và thâm nhập vào cơ thể qua đường mũi và miệng, gây nên các bệnh nghiêm trọng."

Các nhà khoa học Ba Tư từng đưa ra giả thuyết về sự tồn tại của vi sinh vật, chẳng hạn như Avicenna trong cuốn sách The Canon of Medicine; Ibn Zuhr (còn được gọi là Avenzoar) là người phát hiện ra bệnh ghẻ còn Al-Razi là người đưa ra mô tả sớm nhất về bệnh đậu mùa trong cuốn sách The Virtuity Life (al-Hawi).

Năm 1546, Girolamo Fracastoro đề xuất rằng các bệnh dịch là do những thực thể dạng hạt gây ra, có thể lây nhiễm qua tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp, hay thậm chí không tiếp xúc trong khoảng cách xa.

Năm 1676, Antonie van Leeuwenhoek (sống phần lớn cuộc đời ở Delft, Hà Lan) đã quan sát vi khuẩn và các vi sinh vật khác bằng kính hiển vi một thấu kính do chính ông thiết kế. Ông được xem là cha đẻ của vi sinh vật học khi ông sử dụng kính hiển vi một thấu kính đơn giản do chính ông thiết kế. Trong khi Van Leeuwenhoek thường được xem là người đầu tiên quan sát vi sinh vật, thì Robert Hooke tiến hành quan sát thể quả của nấm mốc bằng kính hiển vi đầu tiên của mình, được ghi chép vào năm 1665. Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng một linh mục Dòng Tên có tên là Athanasius Kircher là người đầu tiên quan sát thấy vi sinh vật.

Kircher là một trong những người đầu tiên thiết kế đèn lồng ảo thuật cho mục đích trình chiếu, vì vậy ông hẳn rất quen thuộc với các đặc tính của thấu kính. Ông ghi lại: "Liên quan đến cấu trúc tuyệt vời của sự vật trong tự nhiên, do Kính hiển vi nghiên cứu" vào năm 1646, cho rằng "liệu có ai tin rằng giấm và sữa chứa vô số giun." Ông còn lưu ý rằng đồ hỏng chứa vô số vi động vật trườn bò. Ông xuất bản tác phẩm Scrutinium Pestis (Quan sát dịch hạch) vào năm 1658, tuyên bố chắc nịch rằng căn bệnh này là do vi sinh vật gây ra, mặc dù những gì ông nhìn thấy rất có thể là các tế bào hồng cầu hoặc bạch cầu chứ không phải chính tác nhân gây bệnh dịch hạch.

Sự ra đời của vi khuẩn học

Chuyên ngành vi khuẩn học (về sau là một phân ngành của vi sinh vật học) được thành lập vào thế kỷ 19 bởi Ferdinand Cohn, một nhà thực vật học chuyên nghiên cứu về tảo và vi khuẩn quang hợp, giúp ông mô tả một số vi khuẩn gồm Bacillus và Beggiatoa. Cohn cũng là người đầu tiên xây dựng sơ đồ phân loại vi khuẩn và phát hiện ra nội bào tử. Louis Pasteur và Robert Koch (nhưng đồng nghiệp cùng thời với Cohn) lần lượt thường được xem là hai vị cha đẻ của vi sinh vật học và vi sinh y học hiện đại. Pasteur nổi tiếng nhất với loạt thí nghiệm được thiết kế để bác bỏ thuyết tự sinh được nhiều người áp dụng lúc bấy giờ, qua đó củng cố bản sắc của vi sinh vật học dưới dạng một ngành khoa học sinh học. Một trong những học trò của ông, Adrien Certes, được xem là người sáng lập ngành vi sinh vật biển. Pasteur còn thiết kế các phương pháp bảo quản thực phẩm (thanh trùng) và vắc-xin phòng một số bệnh như bệnh than, dịch tả gà và bệnh dại. Koch nổi danh nhất với những đóng góp của ông cho thuyết mầm bệnh, chứng minh rằng cụ thể các bệnh là do các vi sinh vật gây bệnh của từng bệnh gây ra. Ông phát triển một loạt tiêu chí được gọi là nguyên tắc Koch. Koch là một trong những nhà khoa học đầu tiên chú trọng phân lập vi khuẩn trong môi trường nuôi cấy thuần túy, kết quả là ông đã mô tả một số vi khuẩn mới, gồm cả Mycobacterium tuberculosis, tác nhân gây bệnh lao.

Trong khi Pasteur và Koch thường được coi là những vị sáng lập vi sinh vật học, công trình của họ lại không phản ánh chính xác tính đa dạng thật sự của thế giới vi sinh vật vì họ chỉ tập trung vào các vi sinh vật có liên quan trực tiếp đến y học. Mãi cho đến cuối thế kỷ 19 và nhờ có công trình của Martinus Beijerinck và Sergei Winogradsky, phạm vi thực sự của vi sinh học mới được tiết lộ. Beijerinck có hai đóng góp lớn cho ngành vi sinh vật học: phát hiện ra virus và phát triển các kỹ thuật nuôi cấy gia phú.  Trong khi nghiên cứu của ông về virus khảm thuốc lá thiết lập nên những nguyên tắc cơ bản của virus học, thì chính sự phát triển nuôi cấy gia phú có tác động trực tiếp nhất đến vi sinh vật học bằng cách cho phép nuôi cấy nhiều loại vi khuẩn với các đặc điểm sinh lý cực kỳ đa dạng. Winogradsky là người đầu tiên phát triển khái niệm hóa vô cơ dưỡng và qua đó tiết lộ vai trò thiết yếu của vi sinh vật trong các quá trình địa hóa. Ông chịu trách nhiệm phân lập và mô tả đầu tiên cả vi khuẩn nitrat hóa và cố định đạm. Nhà vi sinh vật học người Canada-Pháp Felix d'Herelle vừa là người đồng phát hiện thể thực khuẩn vào năm 1917, vừa là một trong những nhà vi sinh vật học được ứng dụng sớm nhất.

Joseph Lister là người đầu tiên sử dụng chất khử trùng phenol trên vết thương hở của bệnh nhân.

Phân ngành

Các phân ngành của vi sinh vật học có thể được phân loại thành khoa học ứng dụng, hoặc phân chia theo dạng phân loại, như trường hợp của vi khuẩn học, nấm học, nguyên sinh động vật học, virus học, tảo học và sinh thái vi sinh. Có sự chồng chéo đáng kể giữa phân ngành cụ thể của vi sinh vật học với nhau và với các phân ngành khác, những khía cạnh nhất định của các phân ngành này có thể vượt ra ngoài phạm vi truyền thống của vi sinh vật học. Một phân ngành vi sinh vật học nghiên cứu thuần túy được gọi là vi sinh tế bào.

Ứng dụng
Trong khi một số người sợ vi sinh vật do một số vi sinh vật liên quan đến nhiều bệnh ở người, thì nhiều vi sinh vật còn chịu trách nhiệm cho nhiều quá trình có lợi như lên men công nghiệp (ví dụ: sản xuất rượu, giấm và chế phẩm sữa), sản xuất kháng sinh và làm phương tiện phân tử để vận chuyển DNA đến các sinh vật phức tạp như thực vật và động vật. Các nhà khoa học cũng khai thác kiến thức của họ về vi sinh để tạo ra những enzym quan trọng về mặt công nghệ sinh học như Taq polymerase,  gen chỉ thị để sử dụng trong những hệ thống di truyền khác và các kỹ thuật sinh học phân tử mới như hệ thống lai hai loại men.

Vi khuẩn có thể được sử dụng để sản xuất amino acid trong công nghiệp. Corynebacterium glutamicum là một trong những loài vi khuẩn quan trọng nhất với sản lượng hàng năm hơn hai triệu tấn amino acid, chủ yếu là L-glutamate và L-lysine. Vì một số vi khuẩn có thể tổng hợp kháng sinh nên chúng được sử dụng cho mục đích y học, chẳng hạn như Streptomyces để tạo ra kháng sinh aminoglycoside.

Một loạt polyme sinh học chẳng hạn như polysaccharide, polyester và polyamide do vi sinh vật chế ra. Vi sinh vật được sử dụng để sản xuất polyme sinh học theo công nghệ sinh học với những đặc tính hạn chế phù hợp với ứng dụng y tế có giá trị cao như kỹ thuật mô và vận chuyển thuốc. Ví dụ, vi sinh vật được sử dụng để tổng hợp xanthan, alginate, cellulose, cyanophycin, poly (axit gamma-glutamic), levan, acid hyaluronic, acid hữu cơ, polysaccharide, oligosaccharide và polyhydroxyalkanoate.

Vi sinh vật có lợi cho phân hủy sinh học hoặc xử lý sinh học đối với chất thải sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và ô nhiễm dưới bề mặt trong đất, trầm tích và môi trường biển. Khả năng phân hủy chất thải độc hại của mỗi vi sinh vật phụ thuộc vào bản chất của từng loại ô nhiễm. Vì các nơi thường có nhiều loại chất gây ô nhiễm, nên cách tiếp cận hiệu quả nhất để phân hủy sinh học bằng vi sinh vật là sử dụng hỗn hợp các loài vi khuẩn và chủng nấm, mỗi loại dùng riêng để phân hủy sinh học một hoặc nhiều loại chất gây ô nhiễm.

Quần xã vi sinh vật cộng sinh mang lại lợi ích cho sức khỏe của con người và động vật, gồm có hỗ trợ tiêu hóa, sản xuất các vitamin và amino acid có lợi, đồng thời ngăn chặn vi sinh gây bệnh. Một số lợi ích có thể đem lại bằng cách ăn thực phẩm lên men, men vi sinh (vi khuẩn có khả năng có lợi cho hệ tiêu hóa) hoặc tiền sinh (các chất được tiêu thụ để kích thích vi sinh vật phát triển). Cách mà hệ vi sinh vật ảnh hưởng đến sức khỏe con người và động vật, cũng như những phương pháp tác động đến hệ vi sinh vật là những lĩnh vực nghiên cứu thiết thực.

Nghiên cứu đã đề xuất rằng vi sinh vật có thể hữu ích trong điều trị ung thư. Nhiều chủng clostridia không gây bệnh có thể xâm nhập và nhân lên trong các khối u rắn. Những vector clostridia có thể được sử dụng một cách an toàn và có thể cung cấp protein điều trị, đã được chứng minh trong nhiều mô hình tiền lâm sàng.

Một vài vi khuẩn được sử dụng để nghiên cứu các cơ chế cơ bản. Một ví dụ về vi khuẩn mô hình được sử dụng để nghiên cứu tế bào di động hoặc quá trình sản xuất và phát triển polysaccharide là Myxococcus xanthus.

Xem thêm

 An toàn sinh học
 Microbes and Man

 Tổ chức chuyên môn
 American Society for Microbiology
 Federation of European Microbiological Societies
 Society for Applied Microbiology
 Society for General Microbiology

 Tạp chí chuyên môn
 Critical Reviews in Microbiology
 International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology
 Journal of Bacteriology
 Nature Reviews Microbiology

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Microbes.info là một cổng thông tin vi sinh vật học chứa tuyển tập lớn các bài báo, tin tức, những câu hỏi thường gặp và liên kết liên quan đến chuyên ngành vi sinh vật học

Nhánh sinh học
Vi sinh vật học
Hiển vi học


title: 6918 Manaslu

text:
6918 Manaslu (1993 FV3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 3 năm 1993 bởi M. Hirasawa và S. Suzuki ở Nyukasa.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6918 Manaslu

Thiên thể phát hiện năm 1993
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Liotrichus crestonensis

text:
Liotrichus crestonensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Brown miêu tả khoa học năm 1935.

Chú thích

Tham khảo

Liotrichus


title: Kumho, Hamgyong Nam

text:
Kumho (Hán Việt: Cầm Hồ) là một địa khu của tỉnh Hamgyong Nam tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Kumho từng là một phần của thành phố Sinpo lân cận cho đến năm 1995, khi nó trở thành một đặc khu nằm dưới quyền điều hành trực tiếp của tỉnh. Tổng cộng, 1 ri và 1 khu lao động được hợp nhất để tạo nên một thực thể mới.

Tại Kumho gần Sinpo vào năm 1987 tòa nhà nhà máy hạt nhân quốc gia đầu tiên đã được Liên Xô xây dựng song việc xây dựng đã chấm dứt vào năm 1991 vì lý do tài chính và 1993 vì lý do chính trị.

Về sau nơi đây trở thành điểm được lên kế hoạch phát triển hai lò phản ứng do Cơ quan Phát triển Năng lượng Bán đảo Triều Tiên (KEDO) xây dựng với sự hỗ trợ của quốc tế. Việc chuẩn bị và xây dựng được tiến hành vào các năm 1994 và 1997, nhưng các lò phản ứng đã không bao giờ hoàn thành. Người lao động quốc tế cuối cùng đã rời khỏi khu vực này vào tháng 1 năm 2006.

Năm 2008, dân số toàn địa khu Kumho là 37.430 người (17.349 nam và 20 081 nữ), trong đó, dân cư đô thị là 13.316 người (35,6%) còn dân cư nông thôn là 24.114 người (64,2%).

Xem thêm
Phân cấp hành chính Bắc Triều Tiên

Tham khảo

Hamgyong Nam


title: Danh sách tập phim Phineas và Ferb

text:
Dưới đây là danh sách các tập phim của Phineas and Ferb:

Tổng quát
{| class="wikitable"
! style="padding:0 8px;" rowspan="2" colspan="2"| Mùa
! style="padding:0 8px;" rowspan="2"| Tập
! style="padding:0 80px;" colspan="2"| Ngày công chiếu
|-
! Tập đầu mùa
! Tập kết mùa
|-
| style="background:#2E98FF;"|
| style="text-align:center;"| 1
| style="text-align:center;"| 47
| style="text-align:center;"| 17 tháng 8 năm 2007
| style="text-align:center;"| 20 tháng 3 năm 2009
|-
| style="background:gold;"|
| style="text-align:center;"| 2
| style="text-align:center;"| 65
| style="text-align:center;"| 19 tháng 2 năm 2009
| style="text-align:center;"| 11 tháng 2 năm 2011
|-
| style="background:#3cb371;"|
| style="text-align:center;"| 3
| style="text-align:center;"| 62
| style="text-align:center;"| 4 tháng 3 năm 2011
| style="text-align:center;"| 30 tháng 11 năm 2012
|-
| style="background:#9600B8;"|
| style="text-align:center;"| 4
| style="text-align:center;"| 48
| style="text-align:center;"| 7 tháng 12 năm 2012
| style="text-align:center;"| 12 tháng 6 năm 2015
|-
| style="background:#fe4c4c;"|
| colspan="2" style="text-align:center;" | Phim
| style="text-align:center;" colspan="3"| 5 tháng 8 năm 2011
|-
| style="background:#FF8C00;"|
| colspan="2" style="text-align:center;" | Đặc biệt
| style="text-align:center;" colspan="3"| 9 tháng 11 năm 2015
|}

Danh sách tập phim

Mùa 1 (2007–09)

Mùa 2 (2009–11)

Mùa 3 (2011–12)

{| class="wikitable plainrowheaders" style="margin: auto; width: 100%"
|-
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Số tập theo phim
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Số tập theo mùa
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Tựa đề
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Đạo diễn
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Biên kịch
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Người xem Mỹ(triệu người)
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Ngày công chiếu
!! style="background-color: #3cb371; color:#000; text-align: center;"|Mãsản xuất
|-

|}

Mùa 4 (2012–15)

{| class="wikitable plainrowheaders" style="margin: auto; width: 100%"
|-
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Số tập theo phim
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Số tập theo mùa
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Tựa đề
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Đạo diễn
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Biên kịch
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Người xem Mỹ(triệu người)
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Ngày công chiếu
!! style="background-color: #9600B8; color:#fff; text-align: center;"|Mãsản xuất
|-

|}

O.W.C.A. Files

Phim

Tham khảo

Tham khảo chung

Liên kết ngoài

Tập phim Phineas và Ferb


title: Trận Chaldiran

text:
Trận Chaldiran (còn gọi là Chaldoran hay Çaldıran) nổ ra ngày 23 tháng 8 năm 1514, là chiến thắng quyết định của Đế quốc Ottoman trước Safavid. Với kết quả này, quân đội Ottoman đã tiến vào chiếm các tỉnh phía tây Iran. Đạo quân Ottoman đông hơn, có 60.000-200.000 quân, trong khi đạo quân Iran có 50.000-80.000 quân. Shah Ismail I bị thương và trong trận chiến.

Sau chiến thắng này Ottoman chiếm Tabriz, mà người Safavid không thể chiếm lại trong gần một thế kỷ. Trận đánh cũng đặt dấu chấm hết cho cuộc khởi nghĩa Alevi chống triều đình Ottoman.

Chỉ huy

Chú thích

Trận đánh liên quan tới Đế quốc Ottoman
Trận đánh liên quan tới Đế quốc Safavid
Selim I
Xung đột năm 1514
Lịch sử Iraq


title: Białołęka

text:
Białołęka là một quận của Warsaw, thủ đô Ba Lan, nằm ở phía bắc thành phố.

Làng Białołęka được thiết lập năm 1425 và thuộc dòng họ Gołyński. Năm 1938 Białołęka có dân số 900 và thuộc đô thị Bródno. Năm 1994, Białołęka được đổi tên thành đô thị Warszawa-Białołęka và năm 2002 đã chuyển thành quận của Warsaw.

Tham khảo

Quận của Warszawa


title: Pyrrhalta fuscipennis

text:
Pyrrhalta fuscipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Pyrrhalta


title: Planotortrix excessana

text:
Planotortrix excessana là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó là loài bản địa của New Zealand và là mộtn loài di thực ở Hawaii.

Sải cánh dài 16–30 mm. Mỗi năm loài này có vài thế hệ.

Ấu trùng ăn many forest, orchard và garden shrubs và trees. It prefers trees with broad leaves hoặc needles và its hosts include Eucalyptus species, Sequoia sempervirens, Pinus species (bao gồm Pinus radiata) và Pseudotsuga menziesii. Đây là một major pest of cây táos. They feed on leaves, buds, và soft stems under a webbing of silk và foliage.

The pupa is 6.5–7 mm long.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Image
Detailed species info

Planotortrix


title: Plectrocnemia babel

text:
Plectrocnemia babel là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Plectrocnemia


title: Từ Dụ

text:
Nghi Thiên Chương Hoàng hậu (chữ Hán: 儀天章皇后; 20 tháng 6 năm 1810 - 22 tháng 5 năm 1901) là thuỵ hiệu (được truy tôn sau khi qua đời) của một mệnh phụ nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam, vốn là Quý phi của Hoàng đế Thiệu Trị, mẹ ruột của Hoàng đế Tự Đức. Khi còn sống, bà chưa từng lên ngôi hoàng hậu nhưng lần lượt được tôn làm hoàng thái hậu rồi thái hoàng thái hậu, khi qua đời bà được truy tôn làm hoàng hậu. Bà thường được biết đến với tôn hiệu là Từ Dụ thái hậu (慈裕太后).

Bà được xem là đức thánh cô của kinh thành Huế từ lúc trở thành Hoàng thái hậu dưới triều vua Tự Đức năm 1847 cho đến khi băng thệ vào năm 1901 dưới thời Thành Thái.

Danh hiệu của bà được đặt cho bệnh viện phụ sản lớn nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh là Bệnh viện Từ Dũ.

Tiểu sử
Từ Dụ có tên húy là Hằng (姮), tên tự là Nguyệt (月),Thường (嫦) hoặc Hào (浩), sinh vào ngày 19 tháng 5 năm Canh Ngọ (tức ngày 20 tháng 6 năm 1810), xuất thân từ dòng họ Phạm Đăng thị (范登氏) tại giồng Sơn Quy (Gò Rùa), huyện Tân Hòa, tỉnh Gia Định, về sau thuộc khu vực ngoại thành thị xã tỉnh lỵ Gò Công thuộc tỉnh Gò Công, ngày nay là thị xã Gò Công thuộc tỉnh Tiền Giang. Bà là con gái lớn của Lễ bộ thượng thư Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng, mẹ là Đức Quốc phu nhân Phạm thị.

Theo Đại Nam liệt truyện, các đời trước của bà được truy phong:
 Cao tổ là Phạm Đăng Tiên (范登僊) truy tặng làm Trung Thuận đại phu Hàn Lâm viện Thị độc Học sĩ, tước Mỹ Khánh tử (美慶子), thụy là Đoan Xác (端慤). Chính thất là Bùi thị làm Đoan Cung Cung nhân (端恭恭人).
 Tằng tổ là Phạm Đăng Doanh (范登瀛) truy tặng làm Gia Nghị đại phu Hàn Lâm viện Chưởng viện Học sĩ, tước Bình Thạnh bá (平盛伯), thụy là Cẩn Lượng (謹亮). Chính thất là Trương thị làm Đoan Hoà Thục nhân (端和淑人).
 Tổ phụ là Phạm Đăng Long (范登龍) truy tặng làm Từ Thiện đại phu Lại bộ Thượng thư, tước Phúc An hầu (福安侯), thụy là Trang Nghị (莊毅). Chính thất là Phan thị làm Đoan Khiết phu nhân (端潔夫人).
 Thân phụ là Phạm Đăng Hưng phong làm Đặc Tiến Vinh Lộc đại phu, Thái bảo, Cần Chính điện Đại học sĩ, tước Đức Quốc công (德國公). Chính thất là Phạm thị được phong Đoan Từ Đức Quốc nhất phẩm phu nhân (端慈德國一品夫人).

Lúc nhỏ bà được ghi nhận là thích đọc sách, thông kinh sử, có đức hiền. Đến năm 12 tuổi, khi mẹ bà là Phạm Phu nhân lâm bệnh nặng, chỉ thích nằm một mình, tất cả người nhà không ai được gần gũi hầu hạ, bà ngày đêm hầu hạ cơm thuốc, không rời bên cạnh. Đến khi Phu nhân chết, bà ngày đêm kêu khóc, giữ tang thương xót chẳng nghĩ gì thêm, như người đã trưởng thành, xa gần nghe biết đều khen là lạ. Năm 14 tuổi, Bà Nhân Tuyên thái hậu nghe tiếng hiền, tuyển bà làm Phủ thiếp (府妾) cho Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Miên Tông, con trưởng của Minh Mạng. Bà rất được Hoàng thái hậu và vua Minh Mạng yêu mến.

Năm 15 tuổi, bà sinh con gái đầu lòng là Diên Phúc Công chúa Nguyễn Phúc Tĩnh Hảo (延福公主阮福靜好). Năm sau, bà lại sinh Hoàng nữ thứ hai là Nguyễn Phúc Uyên Ý (阮福淵懿). Công chúa Uyên Ý sinh ra năm Minh Mạng thứ 7, nhưng 3 tuổi lại chết non.

Ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (tức 22 tháng 9 năm 1829), bà sinh người con thứ ba là trai, đặt tên là Nguyễn Phúc Thì, sau đổi tên thành Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (阮福洪任), tức Tự Đức Hoàng đế sau này.

Quý phi

Năm 1841, Thiệu Trị Hoàng đế lên ngôi, thứ bậc nội cung chưa định, bà và những thị thiếp khác chỉ được gọi chung là Cung tần (宮嬪). Tới năm Thiệu Trị thứ 2 (1842), nhân có việc bang giao, Hoàng đế ngự giá Bắc tuần, bà được sung theo hầu. Khi ấy Cung tần theo hầu rất ít, bà ngày đêm hầu hạ bên cạnh, những ấn báu, vật làm tin, đều giao cho bà giữ cả. Theo sử nhà Nguyễn, bà là người đoan trang, nhàn nhã, nghiêm túc, cử chỉ độ lượng, lại thường khuyên răn các cung nhân chăm công việc nên được sung chức Thượng nghi (尚服), đồng thời nhiếp quản coi sóc Lục thượng.

Năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) tháng 4, bà được phong Nhị giai Thành phi (二階誠妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhị giai. Sách văn rằng:
.

Tháng 1 năm Thiệu Trị thứ 6 (1846), bà được phong làm Nhất giai Quý phi (一階貴妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhất giai. Vì Thiệu Trị không lập hậu, nên chức Quý phi của bà là cao nhất trong các bà vợ. Vua sai các đại thần Vũ Xuân Cẩn, Tạ Quang Cự dâng kim sách đến tuyên phong. Sách văn rằng:
{{Cquote|Trẫm nghĩ nguồn gốc cây nên phong hóa, trị nước cốt ở nghiêm sửa trong nhà, triều đình ban xuống ân vinh, trước người nhà sau mới đến người khác. Ngày tốt đã hợp, sắc phong ban ra. Nghĩ nay Thành phi Phạm thị, nghi lễ nhà dòng, đoan trang nết tốt, như ngọc trong sáng, nên khuôn hòa kính, cung giai 9 bậc đứng đầu, đông nhiều con cháu, đầm ấm khí hòa, phong hóa nhị nam gây mới. Phụng dưỡng giữ đạo trong khuê khổn, hòa vui hả dạ cung Từ Ninh, tuổi hoa bốn chục xanh tươi, phần hưởng thụ còn nhiều phúc lớn đức tốt sáu cung tiêu biểu, điển bao phong xứng vẽ áo thêu. Đã xét điển thường, ban cho danh tốt. Nay tấn phong nàng làm Quý phi. Nàng nên kính vâng ân mệnh, giữ đạo cung vi; để dạ chớ quên, đức hòa nhu dùng làm khuôn mẫu; hưởng phúc không chán, ơn bao vinh rộng mãi lâu dài|||Đại Nam liệt truyện}}.

Bấy giờ, khi có quan lại gì tâu lên vua Thiệu Trị, bà đều ghi nhớ, đến khi ông hỏi đến bà đều y thế mà thuật lại, không sai một chữ. Bà được Thiệu Trị yêu quý, không gọi tên của bà mà chỉ gọi là Phi. Khi Hoàng đế ngự ở Khâm Văn điện nghe chính sự cùng các cơ mật đại thần, Quý phi được lệnh ở sau rèm nghe những lời tâu của các quan. Khi rảnh rỗi, Thiệu Trị cũng thường hay nghe lời bà khuyên giải mà đưa ra quyết định.

Trong Hậu cung, Quý phi chăm lo cho tất cả các Hoàng tử, Hoàng nữ, không phân biệt con ai, tất cả đều xem bà là mẹ đích. Ở trong cung, bà đều nhớ hết ngày sinh tháng đẻ của tất cả các Hoàng tử Công chúa. Tiếng hiền trong cung đồn xa, ai nấy đều nể phục bà.

Đầu năm 1847, Thiệu Trị bệnh nặng và mất. Trong thời gian vừa bệnh, bà ngày đêm hầu thuốc thang không nghỉ. Khi ông gần mất, mọi việc về sau đều bí mật phó thác cho bà, ông lại dụ các quan rằng: "Quý phi là nguyên phối của trẫm, là người phúc đức hiển minh, giúp ta coi công việc trong cung cấm đã 7 năm. Nay ý trẫm muốn lập làm Hoàng hậu chính ngôi trong cung, tiếc vì việc không làm kịp mà thôi".

 Thái hậu Nhà Nguyễn

Năm 1847, Thiệu Trị mất, con bà là Hoàng tử thứ 2 Hồng Nhậm được chọn nối nghiệp, tức Tự Đức. Lên ngôi, Tự Đức nhiều lần ngỏ ý định tấn tôn cho mẹ, nhưng bà chối từ mấy lượt. Mãi đến ngày 15 tháng 4 năm Tự Đức thứ 2 (tức 7 tháng 5 năm 1849), nhân dịp khánh thành Gia Thọ cung, bà mới thuận nhận Kim bảo (kim sách & kim ấn) và tôn hiệu là Hoàng thái hậu, giúp Hoàng đế Tự Đức việc chính sự.

Sau này vì quá thương nhớ chồng là vua Thiệu Trị, vì khóc nhiều khiến bà bị bệnh ở mắt.

 Thái hoàng Thái hậu nhà Nguyễn
 Sự kiện Tứ nguyệt Tam vương

Tháng 6 năm Quý Mùi (1883), Tự Đức qua đời, để di chiếu tôn bà làm Từ Dụ Thái hoàng thái hậu (慈裕太皇太后). Nhưng vì việc nước lắm rối ren, qua các đời Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc, các vị vua này đều bị phế truất liên tiếp nên đều không kịp tôn phong.

Người nối ngôi được Tự Đức chỉ định là Hoàng tử Ưng Chân, người con nuôi lớn tuổi nhất, tức là vua Dục Đức. Tuy nhiên vua Dục Đức không được lòng 2 viên phụ chính là Nguyễn Văn Tường cùng Tôn Thất Thuyết. Nhân trong di chiếu của Tự Đức có đoạn chê bai tính cách của tự quân, mà Dục Đức và Phụ chính Trần Tiễn Thành đọc đoạn ấy nhỏ đi không ai nghe rõ, hai ông Tường, Thuyết chớp cơ hội kể tội nhà vua rồi xin lập vua khác. Trần Tiễn Thành và các hoàng thân đều khiếp sợ, không dám làm trái và cùng ký tên vào tờ hạch tội, tâu xin ý chỉ của bà Từ Dụ (lúc này đã là Thái hoàng Thái hậu) truất để truất phế Tự quân. Được sự chuẩn y của bà, vua Dục Đức đã bị phế chỉ 3 ngày sau khi lên ngôi.

Các quan lại tranh nhau việc lập Tân đế. Ông Tường muốn lập Hoàng tử thứ 3 Ưng Đăng mới 14 tuổi, còn ông Thuyết muốn lập em vua Tự Đức là Lãng quốc công Hồng Dật. Văn Tường tranh không nổi, đành phải dâng biểu lên Thái hoàng Thái hậu xin lập vua lớn tuổi. Bà truyền rằng

Cuối cùng Lãng quốc công được chọn, đó là vua Hiệp Hòa. Bốn tháng sau, đến lượt Hiệp Hòa bị phế vì mâu thuẫn với 2 viên Phụ chính, và Hoàng tử thứ 3 lại được lên ngôi thành vua Kiến Phúc, việc này về mặt danh nghĩa vẫn theo ý chỉ của bà Thái hoàng Thái hậu.

 Xuất bôn

Năm 1885, vua Hàm Nghi kế vị vua Kiến Phúc, ông mới có thể làm lễ tấn tôn Thái hoàng Thái hậu cho bà theo di chiếu (có nghĩa là trước đó bà vẫn được gọi là Thái hoàng Thái hậu, có điều chưa làm nghi thức mà thôi). Cũng ngay năm đó, sau lễ tấn tôn trên, phe chủ chiến trong triều đình tấn công quân Pháp ở đồn Mang Cá, rồi người Pháp phản công, quân nhà Nguyễn đại bại. Đó là Trận Kinh thành Huế 1885. Cả triều đình, đứng đầu là Thái hoàng thái hậu cùng với hai bà vợ của Tự Đức là Thái hậu họ Vũ và Thái phi Nguyễn Văn Thị Hương (tức Học phi của Tự Đức), được gọi là Tam cung (三宮), đã bỏ chạy ra Khiêm cung để lánh nạn, để Nguyễn Văn Tường đi hòa giải với người Pháp, còn Tôn Thất Thuyết ép bà đi đến Trường Thi, theo hầu là bà Hoàng thái hậu (tức Hoàng quý phi Vũ thị của Tự Đức vừa được tấn tôn) cùng Lễ tân họ Nguyễn Nhược, rồi lại đến Quảng Trị, trú tất tại hành cung.

 Bỏ Hàm Nghi lập Đồng Khánh

Ngày 3 tháng 6 âm lịch, Thái hoàng thái hậu vì không muốn theo triều đình Hàm Nghi ra Quảng Trị chống Pháp, bèn dời trở về Khiêm cung. Lúc đấy Hàm Nghi vẫn còn chống quân Pháp ở bên ngoài, bà đã đem việc nội chính giao cho Thọ Xuân Vương Nguyễn Phúc Miên Định quản lý, gọi là Nhiếp chính vương, nhưng căn bản đều phải thông qua ý chỉ của Tam cung bên trong.

Ngày 27 tháng 6 âm lịch, chính quyền Pháp trao trả kinh thành Huế lại cho triều đình, và mời Tam cũng trở lại Huế. Bấy giờ, Thọ Xuân Vương cùng Phan Đình Bình, Nguyễn Hữu Độ bàn luận với các quan Pháp đưa Kiên Giang quận công Chánh Mông, con nuôi vua Tự Đức đồng thời là anh của Hàm Nghi  lên ngôi thay vua Hàm Nghi, tức Đồng Khánh. Điều này cũng được sự chuẩn y của bà.

Sau khi được người Pháp mời về cung, bà đã xuống dụ bố cáo toàn dân trong nước về đại ân của người Pháp và kêu gọi mọi người về với triều đình (dưới sự bảo hộ của Pháp), phế vua Hàm Nghi xuống làm công tước. Lời bố cáo như sau

Theo Nguyễn Liên Phong, dù đã có chỉ dụ này, nhưng các thân hào dựng cờ khởi nghĩa, không chịu bảo hộ, chỉ biết đức Hàm Nghi chẳng biết đức Đồng Khánh, người Pháp phải vừa chiêu dụ vừa đàn áp mới dập tắt hết được, đó chính là phong trào Cần vương.

 Những năm cuối đời

Năm 1887, hoàng đế tấn tôn mỹ hiệu cho bà là Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng Thái hậu (慈裕博惠太皇太后). Năm 1889, vua Thành Thái nói ngôi, nhân dịp mừng bà thọ 80 tuổi, bà được Thành Thái dâng tôn hiệu là Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu (慈裕博惠康壽太太皇太后).

Năm Thành Thái thứ 11 (1900), bà thọ khánh 90 tuổi, cũng vừa năm ấy vua có Hoàng tử thứ 3 là Vĩnh Trân, theo thứ bậc là cháu chít của bà (dù không cùng huyết thống). Vua bèn đích thân ẵm Hoàng tử đến cung của bà làm lễ mừng "ngũ đại đồng đường". Bà được mô tả là vui mừng hợp ý, ban thưởng cho vua rất nhiều.

 Qua đời và an táng

Năm 1901, mùng 5 tháng 4 (tức 22 tháng 5 năm 1901), Thái thái hoàng thái hậu chết, thọ 91 tuổi

Vua truyền đem tin quốc hiếu bố cáo cho trong ngoài, nói:

Ngày Tân sửu (ngày 6), đặt án cúng ở cung Gia Thọ, mỗi ngày tế điện ba lần. Hôm ấy tế điện buổi sáng, vua đích thân tới làm lễ, trở đi sai tôn tước luân phiên làm lễ.

Ngày Nhâm tuất (ngày 27) xây dựng sơn lăng. Trước là trong niên hiệu Tự Đức đã cho xây thạch thất huyền cung và thành gạch ba mặt trong Vạn niên đại cát cục bên trái Xương lăng (ở sơn phận xã Cư Chính huyện Hương Trà), đều đã xây xong, đến lúc ấy vua cử Thống chưởng Nhất vệ kinh binh Nguyễn Phúc Hồng Đơn đi chỉnh lý đôn đá giường đá và tường thành, tuân chiểu quy thức lăng Hiếu Đông mà làm.

Tháng 5, đem ngày ninh lăng bố cáo cho trong ngoài. Ngày Giáp tuất (ngày 10) tháng 05 âm lịch, triều đình Huế dâng tôn thụy cho Thái Thái Hoàng thái hậu là Nghi thiên Tán thánh Từ dũ Bác huệ Trai túc Tuệ đạt Thọ đức Nhân công Chương hoàng hậu (儀天贊聖慈裕博惠齋肅慧達壽德仁功章皇后). Đến ngày Bính tuất (ngày 22) tháng 05 âm lịch, tức ngày 07 tháng 07 năm 1901 Dương lịch, triều đình cử hành đại lễ Ninh lăng cho bà. Ngày 19 đề thần vị ở thái điện tôn cung, hôm ấy khải cáo trước án cúng. Hôm sau hữu ty phóng bảy tiếng pháo, quan tài của bà được chuyển ra cung Gia Thọ, vua Thành Thái cùng Hoàng thái hậu đến đưa tiễn, rồi đưa quan tài về chôn ở huyền cung bên trái Xương lăng (lăng Thiệu Trị), đặt tên lăng là Xương Thọ, đặt bài vị của bà ở điện Lương Khiêm trong Khiêm lăng.

Hiện toàn thể khu lăng này tọa lạc tại chân một dãy núi thấp (núi Thuận Đạo), thuộc làng Cư Chánh, xã Thủy Bằng, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên (nay thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế), cách Kinh thành Huế chừng 8 km. Lễ xong, bài vị của bà được thờ ở Biểu Đức điện trong Xương Lăng, được thờ ở Thế Miếu trong Hoàng thành Huế.

Thông tin liên quan: Học giả Vương Hồng Sển cho biết khi cao tuổi, Thái hậu Từ Dụ bị mù lòa... Đến năm 1983, lăng mộ của bà bị 6 người trộm mộ đào phá, và đã lấy đi 18 (hay 19) báu vật. Sau khi bắt được người ăn trộm, thu hồi được số báu vật; thì người ta lại đem số các vật ấy đi "hóa nghiệm" theo quyết định của tòa án ngày 26 tháng 12 năm 1988, để sung vào công quỹ. Xem chi tiết trong bài "Khóc cho tuổi già vô dụng" của Vương Hồng Sển (Nửa đời còn lại. Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2013), hay trong bài "Đâu rồi những báu vật của Nguyễn Đắc Xuân (báo Lao động số 15/90 đề ngày 29 tháng 4 năm 1990).

 Giai thoại
 Tha tội cho con gái nuôi

Đối với các con riêng của Thiệu Trị, bà cũng bỏ qua lỗi lầm của họ, như chuyện của Đồng Xuân Công chúa Gia Phúc, người con của bà Cung nhân họ Hồ nhưng nuôi được bà nuôi dưỡng trong cung từ bé. Sau này công chúa lấy chồng, bà sắm cho các đồ nữ trang y như con đẻ của mình vậy. Sau này Công chúa phạm tội tư dâm với anh trai là Gia Hưng công Hồng Hưu nên bị loại bỏ khỏi hoàng tộc và bị đổi tên là Hồ Thị Đốc theo họ mẹ đẻ. Sau này khi công chúa sắp mất, Hoàng thái hậu vẫn cho khôi phục danh dự.

Sử nhà Nguyễn chép lại, bà Từ Dụ có dáng điệu khoan thai, nghiêm túc và đoan trang, nếu chưa từng tiếp xúc nhiều người cảm thấy đáng sợ, có người lại cho là kiêu căng. Một trong những người đó đêm nằm mộng được thần nhân mách rằng: "Người ở chính giữa nhà trước, tức là Hoàng hậu, bọn ngươi rất ngu, chớ có khinh thường".

 Quan hệ với bà Lệnh phi

Nghi Thiên Chương Hoàng hậu vào cung cùng với Lệnh phi Nguyễn Thị Nhậm, con gái của Kinh Môn quận công Nguyễn Văn Nhơn. Lúc đó địa vị các phủ thiếp bị ảnh hưởng bởi chức tước của cha, và tước của ông Nhơn cao hơn ông Phạm Đăng Hưng nên bà Nhậm ở ngôi trên. Nhưng theo sử nhà Nguyễn, hai bà vẫn
tình cảm như hai chị em, muôn phần yêu mến nhau.

Một hôm vua Minh Mạng ban cho hai người vợ đầu của Thiệu Trị (khi đó còn là Hoàng tử) là bà và bà Nhậm mỗi người một cái áo sa cổ thường thêu hoa vàng. Khi yết bái Nhân Tuyên Hoàng thái hậu, mỗi người được Thái hậu ban một chiếc cúc áo vàng, một cái chạm hình phượng, một cái chạm hình cành hoa, nhưng đều được bọc kín bằng bao đỏ, và Thái hậu hậu khấn rằng: "Ai được cúc áo chạm hình phượng, thì có con trước".

Rồi Thái hậu sai thị nữ đưa cho bà Hằng cùng bà Nhậm chọn bao, nhưng không được mở ra, để thế mà dâng lên, bà Hằng nhường bà Nhậm chọn trước. Khi mở ra, bà Nhậm được cúc chạm hoa, còn bà Hằng được cúc chạm phượng.

 Quan hệ với mẹ con Hồng Bảo

Khi Thiệu Trị chưa lên ngôi, một hôm, bà Hằng mộng thấy một thần nhân áo rộng đai to, đầu tóc bạc, lông mày trắng, mang một tờ giấy vàng viết chữ son có đóng dấu và một chuỗi minh châu trao cho, bảo là: "Xem đây để nghiệm về sau". Bà nhận lấy, rồi có thai.

Ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (tức 22 tháng 9 năm 1829), bà Hằng sinh ra hoàng tử Nguyễn Phúc Thì, sau đổi là Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, tức Tự Đức. Theo sử nhà Nguyễn thì hoàng đế Tự Đức là thần nhân phái xuống làm con bà vậy .

Trước khi bà sinh Tự Đức thì vua Thiệu Trị đã có người con lớn là Hồng Bảo. Trước kia Hồng Bảo còn bé, được ghi nhận là "hay làm chuyện bậy bạ trái phép", bà khi đó lấy tư cách vợ cả của Thiệu Trị mà hay gọi Hồng Bảo vào dạy dỗ như con của mình vậy. Nhưng Hồng Bảo tuy bên ngoài vâng dạ, song vẫn không làm theo lời dạy của bà.

Sau khi Tự Đức lên ngôi, Hồng Bảo căm giận vì mình là con trưởng mà không được lập, nên có mưu đồ lật đổ Tự Đức. Vua Tự Đức hay băn khoăn về việc này, và nhân một buổi đọc sách cho Thái hậu nghe, đến đoạn Hoài Nam vương Lưu Trường của nhà Hán oán hận vì bị vua anh là Hán Văn Đế kết tội, vua tự liên hệ với trường hợp của mình và Hồng Bảo. Thái hậu đã khuyên vua bỏ qua tình anh em, để trọng phép nước.

Mẹ của Hồng Bảo là Quý tân Đinh Thị Hạnh, vì cớ Hồng Bảo mắc tội mà bị liên lụy. Nhưng Thái hậu luôn nhớ tình thân thuở trước nên thường sai nữ quan đi đến mộ bà Tân để cúng tế, đầy đủ nghi lễ.

 Sửa kịch bản vở tuồng

Một năm vào ngày sinh nhật của bà, có mời đoàn hát bội đến cung hát cho bà nghe. Tuồng hát khi đó là truyện Đuờng chinh tây, lớp Lê Ba tru huynh sát phụ, bà nói rằng

 Xin miễn thuế cho dân

Trong bài Tượng đài sông Hương: Thái hậu Từ Dũ, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường viết:Bà là người con gái đất Gò Công, lúc ban đầu vào Huế làm cung nữ hầu vua Thiệu Trị. Nhà vua ngự giá Bắc tuần, nàng theo giúp việc hàn mặc, nổi tiếng thông minh và linh hoạt... Nghe nói bà Từ Dũ còn là người đưa giống cá thát lát từ quê nhà ở Nam Bộ ra gây giống ở thành phố Huế; cá sinh sôi đến ngày nay đầy hồ đầy sông. Ở Huế bà nổi tiếng là một bà thái hậu rất thương dân. Hằng năm đến lễ mừng thăng cấp, mừng thọ của bà, bà đều tìm cách thoái thác hoặc trì hoãn, thực chất là sợ khổ dân...Hồi ấy người Pháp cho bắc lại cây cầu Trường Tiền bằng sắt và bắt dân phải nộp thêm thuế, nói là lấy kinh phí làm cầu. Bà Từ Dũ tự nguyện thay mặt cho dân viết một lá đơn xin quan Tây miễn thuế...Trước đây, dân Huế có lưu hành bài vè "Bà Từ Dũ xin thuế cho dân". Nhân đức của bà đã đi vào lòng người là vậy...

Chủ trương tiết kiệm

GS. Trịnh Vân Thanh, trong Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển, cho biết:
Nhân lễ ngũ tuần, vua Tự Đức cùng đình thần dâng sớ khẩn thỉnh tấn tôn mỹ hiệu, bà dụ rằng:"Ta đã được thiên hạ phụng sự, thì nên lo những việc thiên hạ đương lo. Năm nay chưa đặng mùa, nhân dân đều chưa được vui sướng, chính lúc Hoàng đế phải chăm lo, lòng ta nào nỡ thản nhiên."Vả lại tánh ta vốn kiệm ước chẳng chuộng phù hoa, không ngờ ngày nay hưởng được tôn vinh, ta thường e sợ, tu tỉnh chẳng rồi, huống chi còn gia thêm cho hư danh để ta còn nặng cái lỗi thất đức hay sao? Vậy thì sớ thỉnh ấy nên bãi đi, chỉ nguyện chư công và quần thần lo giúp chính trị, giáo dục thế nào cho ta được thấy thạnh trị thái bình, thì không chi vui bằng".Lo lắng đến cuộc sống nhân dân, bà thường hỏi vua Tự Đức về việc đắt thất và dạy bảo những điều thiết thực về chính trị. Năm 1874, khi hay tin Pháp xâm chiếm toàn cõi Nam Kỳ và buộc triều đình Huế ký hòa ước nhượng địa, bà bỏ cả ăn uống, mặt ủ mày chau theo vận nước khuynh nguy...Và trong bài viết "Hoàng Thái Hậu Từ Dũ: Một tấm gương sáng", đăng trên website tỉnh Tiền Giang:Tính tình Hoàng Thái hậu Từ Dũ đoan chính, nhàn nhã, cử chỉ khiêm cung lễ độ, ở trong cung ai cũng cảm mến và quý trọng đức độ. Khi vua Thiệu Trị rảnh việc, đọc sách đến nửa đêm chưa ngủ, Bà vẫn thức hầu không biết mỏi mệt. Mỗi lần vua Tự Đức vào hầu, bà thường khuyên dạy và nhà vua ghi lại những lời nói ấy trong sách "Từ Huấn Lục".Trong cuộc sống hằng ngày, bà rất tiết kiệm tiêu dùng và nghiêm khắc đối với sự lãng phí, xa hoa. Bà thẳng thắn phê phán tệ tham ô chức quyền trong triều chính và các địa hạt. Bà nói: "Từ xưa đến nay, quan lại chỉ một chữ tham mà chưa trừ được. Mọt nước hại dân cũng từ đó mà ra. Làm quan mấy năm vị nào cũng giàu có gấp bội. Của ấy không lấy của dân thì lấy ở đâu? Nên phải quyết trừ.".Bà khuyên triều thần: "một sợi tơ, một hột gạo cũng đều là máu mỡ của dân, cho nên lãng phí đã không ích gì, mà lại đáng tiếc lắm vậy, chi bằng cất vào kho để dùng vào việc nước". Bà phê phán gắt gao kẻ dựa vào quyền thế gia tộc của bà để cầu vinh, hoặc che chở kẻ phạm pháp. Bà cũng bảo vua Tự Đức rằng: "người trong dòng họ chớ lo việc không được làm quan, phải chuyên cần học hỏi, thi đậu vẻ vang gia tộc; chỉ lo là bất tài mà thôi. Ngoài ra, kẻ làm điều trái phép, Hoàng đế nên triệu về kinh, nghiêm trị để làm gương cho người ta biết".Song song đó, bà rất trân trọng các quan trung thần, muốn có nhiều người như Võ Trọng Bình thanh liêm, Phạm Phú Thứ thẳng thắn và Nguyễn Tri Phương công trung cần cán không từ việc mệt nhọc. Bà nói: "nếu được nhiều người như vậy, đặt ra mỗi tỉnh một người thì việc nước, việc dân được bổ ích rất nhiều, mà vua cũng khỏi lo nhọc ngày đêm, ngặt vì còn có những tham quan bóc lột của dân không chán, mà lại không biết hối cải. Những của bất nghĩa không được tồn tại, được vài đời đã khánh tận, sau con cháu cùng khổ, thiên hạ chê cười, chi bằng làm điều nhân nghĩa, lưu truyền phước trạch lâu dài"...

 Ảnh hưởng lên vua Tự Đức

Theo sách Từ Dụ Hoàng thái hậu truyện, đích thân vua Tự Đức kể lại rằng khi bé ông có một bà vú nuôi, đến năm 3 tuổi nhân một dịp vua bị bệnh tả; bà đã tranh cãi với bà vú ấy và cuối cùng đuổi đi không cho làm vú nửa. Từ sau dạo ấy bà đích thân chăm sóc cho con trai. Mãi về sau khi Tự Đức đã trưởng thành, bà vẫn còn cấm người vú ấy tới thăm nhà vua. Về sau vua xin phép cho bà vú một chức nữ quan, khuyên mãi bà Thái hậu mới bằng lòng cho. Về việc này, một nhà nghiên cứu cho rằng đó là do bản tính độc chiếm của bà, và rằng bà ghen với người vú nuôi ấy, không muốn con trai mình san sẽ tình cảm cho bất cứ ai khác ngoài bản thân.

Bà quản giáo con trai rất nghiêm khắc, khi Tự Đức còn nhỏ mà mỗi khi lười học hoặc ăn nói không đúng phép tắt, bà đều đánh đòn rất nặng, sau đó lại vào trong mùng ngồi khóc một mình.

Theo sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim ghi nhận, bà Từ Dụ thuộc nhiều sử sách mà biết việc đời cũng rộng. Vua Tự Đức hay vào chầu thăm bà, khi bà nói câu chi hay, thì ngài biên ngay vào một quyển giấy gọi là "Từ Huấn Lục". Theo Đại Nam thực lục, khi mỗi vua đến cung của bà thì sửa mình nín hơi, rồi quỳ xuống hỏi thăm sức khỏe, rồi lại bàn luận sách vở, cùng phân tích những nhân vật xưa nay, trò chuyện đến 4 - 5 khắc chưa từng trễ nãi.

Trần Trọng Kim cũng kể lại một câu chuyện mà về sau trở thành điển tích Tự Đức dâng roi khá nổi tiêng
Một hôm rảnh việc nước, ngài ngự bắn tại rừng Thuận Trực, gặp phải khi nước lụt. Còn hai ngày nữa thì có kị đức Hiến Tổ, mà ngài chưa ngự về. Đức Từ Dụ nóng ruột, sai quan đại thần là Nguyễn Tri Phương đi rước. Nguyễn Tri Phương đi được nửa đường, vừa gặp thuyền ngự đương chèo lên, mà nước thì chảy mạnh, thuyền không đi mau được. Gần tối thuyền ngự mới tới bến. Khi ấy trời đang mưa, mà ngài vội vàng lên kiệu trần đi thẳng sang cung, lạy xin chịu tội. Đức Từ Dụ ngồi xoay mặt vào màn, chẳng nói chẳng rằng chi cả. Ngài lấy một cây roi mây, dâng lên để trên ghế trát kỷ rồi ngài nằm xuống xin chịu đòn. Cách một hồi lâu, đức Từ Dụ xoay mặt ra lấy tay hất cái roi mà ban rằng: "Thôi, tha cho! Đi chơi để cho quan quân cực khổ thì phải ban thưởng cho người ta, rồi sớm mai đi hầu kị".
Ngài lạy tạ lui về, nội đêm đó ngài phê thưởng cho các quan quân đi hầu ngự...

Ảnh hưởng của bà lên vua Tự Đức rất lớn. Qua các tác phẩm của Tự Ðức, nhà vua hết sức tán tụng mẹ, coi mẹ là trời, là thầy như trong bài thơ chúc thọ

Đặt tên bệnh viện và đường phố

Bởi những đức tính tốt đẹp vừa dẫn trên, người ta đã chọn tên bà để đặt cho một bệnh viện phụ sản, Bệnh viện Từ Dũ, tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Trước năm 1975, tại thị xã Gò Công thuộc tỉnh Gò Công cũ (nay là tỉnh Tiền Giang), tên bà được đặt cho một đại lộ lớn ở ngay khu vực trung tâm thị xã: đại lộ Từ Dũ. Sau năm 1975, đại lộ này đã bị đổi tên thành đường Lý Tự Trọng cho đến ngày nay. Tuy nhiên, hiện nay tại đây cũng có đường Từ Dũ là một phần Quốc lộ 50 chạy qua vùng ngoại ô ở phía bắc thị xã theo hướng về Thành phố Hồ Chí Minh.

Đánh giá

Tích cực

Học giả Vương Hồng Sển có lời tán dương Thái hậu Từ Dụ và so sánh bà hơn hẳn các vị nữ chúa thời cận địa ở phương Tây như Elizabeth I của Anh, Yekaterina II của Nga hay Từ Hy thái hậu của Trung Quốc

Ở Gò Công hiện còn lưu truyền mấy câu thơ ca ngợi bà:
Trời xanh quốc mẫu nết na hiền,Thuở tuổi mười hai đã tự nhiên.
Giồng lệ thủy tượng trưng thánh chúa,Gò Sơn Qui triệu ứng thiên duyên .
Và:
Lệ thủy trình trường thụy,Quy khâu trúc phúc cơ.
Tạm dịch:
Nước đẹp dâng điềm lành,Gò Rùa xây nền phúc. Tiêu cực

Phan Bội Châu, một nhân vật sống cách thời Tự Ðức không xa đã ghi nhận được nguồn dư luận đương thời đối với Từ Dụ Hoàng thái hậu và ông đã công phẫn trình bày trong cuốn "Việt Nam vong quốc sử" như sau:Nguyên văn: 國中有太后范氏愚而貪, 爲嗣德翼宗之生母, 干預朝政, 翼宗事事稟求太后乃行, 阮文詳即以法人所餌之重賂, 結母后心, 昏婆姦賊, 表裏弄權, 癲倒國政, 陷害正人君子, 或則橫被刀斧, 或則黜削歸里

Phan Bội Châu cũng quy trách nhiệm cho mẹ con bà và vua Tự Đức, kết tội họ là giặc của nước

Nhà nghiên cứu Hồ Bạch Thảo bình luận về chủ dụ tôn phong vua Đồng Khánh, phủi bỏ vua Hàm Nghi và "tỏ lòng biết ơn công lao tái tạo hoàng triều của người Pháp" của bà là "không có tâm hồn yêu nước"

Nhà nghiên cứu này cũng cho rằng, quan điểm chính trị của bà Từ Dụ rất cạn hẹp, chỉ cầu sự an toàn cho hai mẹ con và triều đình Huế, hơn là nền độc lập của nước Việt Nam. Nên việc vua Tự Ðức đã lầm vào chữ "hoà" của người Pháp, phần lớn do bà ảnh hưởng.

 Cách gọi Từ Dũ
Sách Đại Nam Thực lục Chính biên, trong Thực lục về Tự Đức đã ghi rõ: Con thứ hai vua Hiến Tổ Chương hoàng đế...mẹ là Từ Dụ, Bác huệ Khang thọ Thái hoàng Thái hậu....

Trên website Việt Nam gia phả ghi:Đúng ra tên hiệu của bà là Từ Dụ, theo nghĩa chữ Hán là "nhân từ" và "độ lượng". Nhưng về sau, không hiểu do một sự lầm lẫn nào đó, người ta viết chữ "Dụ" thành "Dũ" và trở thành thói quen không thay đổi...Trong Sài Gòn vang bóng cũng đã nói rõ sự lầm lẫn này, cuối cùng tác giả đề nghị: Dù sai một dấu, hai chữ khác nhau cả chữ lẫn nghĩa, vì chữ Hán viết "dụ" và "dũ" khác nhau. Khi phát âm, có thể sao cũng được, nhưng khi viết chúng ta phải viết cho đúng.

Các tài liệu dẫn trên đều quy kết cách đọc dũ ắt hẳn phải đề cập tới một Hán tự khác. Tuy nhiên, theo hai cuốn Từ điển Việt - Pháp của Jean Bonet và J.F.M. Génibrel soạn, dủ hoặc dũ là cách viết chữ quốc ngữ khác của 裕. Việc dùng dũ hoặc dụ lẫn lộn là điều cũng xảy ra ở chữ 誘, phiên âm phục dựng trong tiếng Hán Trung Cổ là /jɨuX/, cách đọc Hán - Việt mong đợi là dũ nhưng lại được viết là dụ''.

Trong văn hóa đại chúng
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|- style="background:gold; color:black; text-align:center;"
|Năm||Tác Phẩm||Diễn Viên||Nhân Vật|-
| style="text-align:center;"|2020 || style="text-align:center;"|《Phượng khấu》|| style="text-align:center;"| Hồng Đào || style="text-align:center;"| Phạm Hiệu Nguyệt
|}
Trong trích đoạn cải lương "Tự Đức dâng roi", hình tượng thái hậu Từ Dụ được nhiều nghệ sĩ thể hiện như NSƯT Thoại Mỹ, NSƯT Phượng Hằng, NSƯT Tú Sương, Ngọc Đáng...

Trong cuốn Paris By Night 129 - DYNASTY do Trung tâm Thúy Nga thực hiện trong hai ngày 29 và 30 tháng 6 năm 2019, nữ Ca sĩ Như Quỳnh đã trình diễn nhạc phẩm "Cung Sầu Gia Thọ", một sáng tác của nhạc sỹ Thái Thịnh viết về cuộc đời của Đức Từ Dụ Thái hậu.

Chú thích

Sách tham khảo
 Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nhà xuất bản KHXH, 1992, tr. 762.
 Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển, Nhà xuất bản Hồn Thiêng, Sài Gòn, tập 2, tr. 1262.
 Huỳnh Minh, Gò Công xưa, Nhà xuất bản Thanh Niên, 2001, tr. 102-110.
 Phan Thứ Lang, Sài Gòn vang bóng, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2001, tr. 178-186.
 Génibrel, J.F.M. (1898). Dictionnaire Annamite-Français (大越國音漢字法釋集成). Saigon (Ho Chi Minh City): Imprimerie de La Mission à Tân Định.
 Bonet, Jean (1899). Dictionnaire Annamite-Français: Langue officielle et langue vulgaire (大南國音字彙合解大法國音). Paris: Imprimerie nationale.
 LN Lưu. Văn bia chùa Thiên Mụ. Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, 2017, số 9 (143).
 Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục chính biên tập 8, Nhà Xuất bản Giáo dục, bản điện tử.
 Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên (quyển 13). Nhà Xuất bản Văn Hóa - Văn Nghệ, 2012.
 Nguyễn Liên Phong (1913), Từ Dủ Hoàng Thái Hậu Truyện, Nhà xuất bản Sài Gòn.
 Phan Bội Châu (1969), Việt Nam vong quốc sử, Nhà xuất bản Tao Đàn
 Chương Thâu, Trần Văn Giàu (2001), Phan Bội Châu toàn tập''', tập 1, Nhà xuất bản Thuận Hoá

Liên kết ngoài
Nhan sắc Gò Công
Đại Nam Thực Lục Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên
Thương dân - phong cách đặc trưng của Thái hậu Từ Dũ

Sinh năm 1810
Mất năm 1902
Phi tần Thiệu Trị
Phi tần nhà Nguyễn
Nữ quan nhà Nguyễn
Người Gò Công
Hoàng thái hậu nhà Nguyễn


title: Hacqueville

text:
Hacqueville  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Chimarra pondoensis

text:
Chimarra pondoensis là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Chimarra


title: Pauridiantha divaricata

text:
Pauridiantha divaricata là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Đây là loài đặc hữu của Cameroon. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Cheek. M. 2004. Pauridiantha divaricata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Cameroon
Pauridiantha
Thực vật dễ tổn thương


title: Đội tuyển cricket quốc gia Úc

text:
Đội tuyển cricket quốc gia Úc là đội đại diện nước Úc trong môn thể thao cricket.

Úc và Anh là hai quốc gia tham gia trận Test cricket lần đầu tiên, năm 1877.

Từ cuối tháng 9 năm 1999 đến tháng 3 năm 2001, Úc thắng 16 trận Test liên tiếp, nhiều nhất trong lịch sử cricket. Trước đó, Đội tuyển cricket quốc gia West Indies thắng 9 trận liên tiếp.

Úc đoạt giải Giải vô địch cricket thế giới nhiều nhất, trong năm 1987, 1999, 2003 và 2007.

Tham khảo

Cricket tại Úc
Úc
Thể thao Úc


title: Perdita albiventris

text:
Perdita albiventris là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1964.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1964


title: Thyreus truncatus

text:
Thyreus truncatus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1883.

Chú thích

Tham khảo

Thyreus
Động vật được mô tả năm 1883


title: Puiseaux

text:
Puiseaux là một xã trong tỉnh Loiret, thuộc vùng hành chính Centre-Val de Loire của nước Pháp, có dân số là 3045 người (thời điểm 1999).

Các thành phố kết nghĩa
  Nieder-Roden, Đức

Tham khảo

Xã của Loiret


title: Hemiops crassa

text:
Hemiops crassa là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Gyllenhal miêu tả khoa học năm 1817.

Chú thích

Tham khảo

Hemiops