title: Khanom (huyện)

text:
Khanom () là huyện (amphoe) cực bắc của tỉnh Nakhon Si Thammarat, miền nam Thái Lan.

Địa lý
Huyện nằm ở phía bắc tỉnh. Phía tây là tỉnh Surat Thani, còn phía bắc và đông là vịnh Thái Lan. Các huyện giáp ranh (từ phía nam theo chiều kim đồng hồ) là Sichon của Nakhon Si Thammarat và Don Sak của Surat Thani.

Bờ biển của huyện có nhiều bãi biển nằm giữa các khu vực núi đá vôi của dãy núi Nakhon Si Thammarat. Nai Plao Beach là bãi biển nổi tiếng nhất trong các bãi này. Nhiều hang động nằm trong các đồi, nổi tiếng nhất là động Khao Wang Thong.

Lịch sử
Năm 1365, thị xã đầu tiên (mueang) Tranom (ตระนอม) được thành lập thuộc Nakhon Si Thammarat. Trong cuộc cải cách hành chính thesaphiban đầu thế kỷ 20, thị xã này thành  một tambon thuộc Sichon. Ngày 1 tháng 3 năm 1939, đơn vị này đã được lập thành tiểu huyện (King Amphoe), bao gồm 2 tambon Khanom và Thong Nian.. Tiểu huyện được nâng thành huyện ngày 11 tháng 12 năm 1959.

Đơn vị tambon thứ 3 Khuan Thong được lập ngày 25/12/1963 với 3 muban từ Thong Nian và hai muban từ Khanom.

Đơn vị Khanom được thành lập ngày 28 tháng 12 năm 1945, được chính thức đăng công báo ngày 28 tháng 1 năm 1957. Ngày 25 tháng 5 năm 1999, đơn vị này được nâng thành thị trấn (thesaban tambon).

Wat Kradangnga là chùa cổ nhất huyện, có từ thời Ayutthaya.

Hành chính
Huyện này được chia thành 3 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 34 làng (muban). Khanom là đô thị phó huyện (thesaban tambon) và nằm trên một phần tambon Khanom - làng 1 và một phần của làng 3, với diện tích 1,76 km². Toàn bộ tambon Thong Nian tạo thành một đô thị phó huyện khác.

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com
Website of Khanom TAO
Website of Khanom township

Huyện của Nakhon Si Thammarat


title: 3803 Tuchkova

text:
3803 Tuchkova (1981 TP1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 10 năm 1981 bởi L. Zhuravleva ở Nauchnyj.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3803 Tuchkova

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1981


title: Sa giông Sở Hùng

text:
Sa giông Sở Hùng, tên khoa học Cynops cyanurus, là một loài kỳ giông thuộc họ Salamandridae. Chúng là loại đặc hữu của Trung Quốc.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đầm nước ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, và đất có tưới tiêu. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Liu, Hu & Yang, 1962: Preliminary report of Amphibia from western Kweichow. Acta Zoologica Sinica (Dong wu xue bao), Beijing, , .

C
Động thực vật Vân Nam
Động vật đặc hữu Trung Quốc
Động vật lưỡng cư Trung Quốc
C
Động vật được mô tả năm 1962


title: Ceratina nigritula

text:
Ceratina nigritula là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 1954


title: Megachile guayaqui

text:
Megachile guayaqui là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1913.

Chú thích

Tham khảo

G
Động vật được mô tả năm 1913


title: UNIStim

text:
UNIStim (hoặc Unified IP Networks Stimulus) là một viễn thông giao thức được phát triển bởi Nortel (nay được mua lại bởi Avaya) cho IP Phone (thiết bị đầu cuối và điện thoại mềm) và IP PBX truyền thông. UNIStim, là một giao thức độc quyền được sử dụng trong hệ thống truyền thông IP PBX, tương tự các hệ thống AS5300, CS1000 và CS2100.

Nguyên tắc hoạt động
Những giao thức này hoạt động thông qua một chế độ hoạt động "tổng thể " / "nô lệ". Chúng chỉ đơn giản là phản ánh các hành động cơ bản một người sử dụng có thể thực hiện trên thiết bị đầu cuối của mình (ví dụ như một nút bấm) và các lệnh có thể được gửi để hiển thị thông qua mạng để các thiết bị đầu cuối (như chuyển một ánh sáng trên hoặc hiển thị một thông). Các "kích thích" có thể dễ dàng thực hiện bất kỳ điện thoại thiết bị mới nào mà không cần phải sửa đổi phần mềm gắn vào thiết bị đầu cuối, điều đó đơn giản hoá các thủ tục để bảo trì và nâng cấp các cơ sở cài đặt. Trong ý nghĩa này, các giao thức kích thích khác với các giao thức chức năng (như SIP hoặc H.323) là các giao thức áp đặt trên mặt này như vậy dịch vụ này được quy định trong tiêu chuẩn và rằng các tải thiết bị đầu cuối logic cụ thể tương ứng với các dịch vụ trong câu hỏi. Cách tiếp cận này cho phép các nhà sản xuất nhanh chóng cung cấp một loạt các dịch vụ mà không cần phải đợi cho đến khi các dịch vụ này được chuẩn hóa. Avaya đã rất tích cực trong nỗ lực tiêu chuẩn hóa của những giao thức này trong IETF, bản vẽ về công việc của mình với tiền tiêu chuẩn UNIStim và đã phát triển làm việc trên hệ thống Avaya PBX và các nền tảng của hệ thống IP Centrex từ năm 1996.

Giao thức UNIStim được thực hiện trên Avaya IP PBX hệ thống và được cấp phép bởi các nhà cung cấp bên thứ ba như công ty Spectralink. Thông tin chi tiết về việc thực hiện các giao thức UNISTIM có sẵn trong tài liệu "Điện thoại và Dịch vụ Dữ liệu Mạng tại một Điện thoại", được nộp tại Hoa Kỳ Bằng sáng chế số 7068641, ngày 7 Tháng năm 1999.

 4100/udp - Nortel UNIStim (Unified Networks IP Stimulus), i200x
 5000/rudp - Nortel UNIStim (Unified Networks IP Stimulus), i2002/i2004 on ITG Line
 5100/rudp - Nortel UNIStim (Unified Networks IP Stimulus), ITG Line
 5105/udp	 - Nortel UNIStim (Unified Networks IP Stimulus) FTP (UFTP)
 6800/tcp - Nortel Unified Manager
 7000/rudp - Nortel UNIStim (Unified Networks IP Stimulus), BCM FP1 VoIP to/from IP Phones

Xem thêm
 Avaya
 Nortel
 Tổng đài điện thoại nội bộ dùng giao thức Internet

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Avaya

Avaya
Nortel


title: Sena Hideaki

text:
(1968 -) tên thật là Suzuki Hideaki, bút danh Sena, sinh ở tỉnh Shizuoka, hiện sống ở Sendai, thuộc vùng Đông Bắc Nhật Bản, là dược sĩ, tiến sĩ dược học kiêm nhà văn chuyên viết tiểu thuyết khoa học viễn tưởng người Nhật.

Cha của Hideaki là Suzuki Yasuo, một giáo sư giảng dạy tại Đại học Chubu và là nhà nghiên cứu virus cúm.

Tiểu sử
Sena Hideaki sinh ngày 17 tháng 1 năm 1968 ở Shizuoka. Năm 1986 ông tốt nghiệp Trường Trung học Shizuoka. Năm 1990, tốt nghiệp Khoa Dược trường Đại học Tohoku. Năm 1993 là Thạc sĩ Khoa Nghiên cứu Dược học sau Đại học ở trường Đại học Tohoku. Năm 1996, nâng hàm Tiến sĩ Khoa Nghiên cứu Dược học sau Đại học ở trường Đại học Tohoku. Trong thời gian theo học tại Đại học Tohoku, Hideaki tìm đọc các tác phẩm văn học, cực kỳ say mê tiểu thuyết thuộc thể loại khoa học viễn tưởng và kinh dị, để thỏa mãn niềm đam mê đó, ông đã tham gia vào Câu lạc bộ Văn học của Khoa và bắt đầu tập tành viết lách. Kết quả, quyển tiểu thuyết kinh dị đầu tay của Hideaki là Parasite Eve vừa kịp ra mắt bạn đọc được ít lâu thì ngay lập tức đã đoạt Giải thưởng Lớn Tiểu thuyết Kinh dị Nhật Bản khi đang là sinh viên của trường Đại học Tohoku. thông qua nhà xuất bản Kadokawa Horror Bunko vào năm 1995, ngay lập tức cuốn tiểu thuyết trở thành một hiện tượng thật sự, gây chấn động độc giả Nhật Bản.

Tuần báo Asia Week đã phải thốt lên rằng: "Sena Hideaki chính là Stephen King của Nhật Bản". Hai năm sau, 1997, Parasite Eve được lên đưa lên màn ảnh rộng với bộ phim cùng tên kéo dài 120' do Masayuki Ochiai làm đạo diễn, mười năm năm sau vào tháng 12 năm 2005 cuốn tiểu thuyết được dịch ra tiếng Anh và được 1 nhà xuất bản tại Houston – Texas tên là Vertical Inc phát hành tại Mỹ, một phiên bản game ăn theo thuộc thể loại nhập vai kinh dị do Square phát triển và phát hành vào ngày 9 tháng 9 năm 1998 cũng nhận được phản hồi tích cực từ người hâm mộ tiểu thuyết. Đồng thời, ông còn là tác giả của cuốn tiểu thuyết thứ hai giành được Giải thưởng lớn Tiểu thuyết Khoa học Viễn tưởng Nhật Bản là BRAIN VALLEY.

Sau khi tốt nghiệp với kết quả xuất sắc, ông được bổ nhiệm làm giảng viên trường Đại học Miyagi, rồi giữ chức giáo sư giảng dạy Khoa Cơ khí trường Đại học Tohoku. Hideaki thường tổ chức các hoạt động diễn giảng dành cho công chúng và chấp bút viết các tác phẩm có liên quan tới khoa học người máy. Ngoài ra, ông còn thực hiện nhiều bài đối thoại nói về con người và khoa học được đăng trên các báo khoa học và văn nghệ. Theo như trên website của Hideaki cho biết. Vào năm 2009 ông được cấp giấy chứng nhận điều khiển máy bay dân dụng.

Hiện tại Hideaki đang cư ngụ tại Sendai, nơi ông tham gia diễn thuyết về vi trùng học và thể loại tiểu thuyết kiêm luôn vai trò nhà phê bình văn học.

Sơ yếu lý lịch
Năm 1986, tốt nghiệp Trường Trung học Phổ thông Shizuoka tỉnh Shizuoka.
Năm 1990, tốt nghiệp Khoa Dược Trường Đại học Tohoku.
Từ năm 1990 – 1991, là thành viên Câu lạc bộ Văn Học Khoa Dược trường Đại học Tohoku.
Từ năm 1996 – 1997, là nghiên cứu sinh Khoa Dược trường Đại học Tohoku.
Năm 1995, cuốn tiểu thuyết kinh dị đầu tay là Parasite Eve đoạt Giải thưởng Tiểu thuyết Kinh dị Nhật Bản lần thứ hai (Bộ phim cùng tên do diễn viên Hiroshi Mikami đóng vai, ngoài ra hãng Square còn làm một trò chơi dựa theo cuốn tiểu thuyết này, bản dịch tiếng Anh được phát hành vào tháng 9 năm 2005 tại Mỹ).
Năm 1996, kết thúc khóa đào tạo tiến sĩ Khoa Nghiên cứu Dược học chương trình sau Đại học Trường Đại học Tohoku.
Năm 1997, là Giảng viên thường trực Khoa Điều dưỡng Trường Đại học Miyagi.
Năm 1997, cuốn tiểu thuyết thứ hai là BRAIN VALLEY đoạt Giải thưởng lớn Tiểu thuyết Khoa học Viễn tưởng Nhật Bản lần thứ 19.
Năm 2000, từ chức Giảng viên Trường Đại học Miyagi
Năm 2006, nhậm chức Giáo sư phụ trách việc giảng dạy Hệ Cơ giới Khoa Nghiên cứu Kỹ thuật Trường Đại học Tohoku (chịu trách nhiệm kế hoạch kỹ thuật cơ khí khoa học viễn tưởng)
Ngày 31 tháng 3 năm 2009, từ chức Giáo sư giảng dạy Hệ Cơ giới Khoa Nghiên cứu Kỹ thuật Trường Đại học Tohoku.

Đoàn thể trực thuộc
Hội Dược học Nhật Bản
Hội Sinh Hóa học Nhật Bản
Hội Ung thư học Nhật Bản
Hiệp hội Nhà văn Trinh thám Nhật Bản
Hiệp hội Nhà văn Nhật Bản
Câu lạc bộ Nhà văn Khoa học Viễn tưởng Nhật Bản

Tác phẩm

Tác giả duy nhất
Parasite Eve (Ký Sinh Trùng Eve) (Hiệu sách Kadokawa, 1995/Thư viện Shinchou, 2007)
BRAIN VALLEY (Thung Lũng Não) (Hiệu sách Kadokawa, 1997/Thư viện Shinchou, 2005)
Tiểu Thuyết & Khoa Học ― Sự sáng tạo vượt qua ranh giới Khoa Học/Văn Học (Hiệu sách Iwanami, 1993)
Viện Bảo Tàng Tháng Tám (Hiệu sách Kadokawa, 2000/Thư viện Kadokawa, 2003/Thư viện Shinchou, 2006)
Người Máy Thế Kỷ 21 (Bungeishunju Bunshun New Works, 2001)
Cung Thiên Văn Cầu Vồng (Shoudensha, 2001) (Bảo tàng Thiên Văn, Cung Thiên Văn Gotou) đặt tại Viện Bảo tàng Thiên Văn Tounichi Tenmonkan
Menzel Người Đánh Cờ (Koubunsha, 2001)
Người Máy Ngày Mai (Bungeishinju, 2002)
The Heart's Time Machine! (Tâm Hồn Cỗ Máy Thời Gian) tiểu thuyết của Sena Hideaki/Câu lạc bộ Nấu ăn (Hiệu sách Kadokawa, 2002)
Vở Nhạc Kịch Người Máy (Kobunsha, 2004)
Mật Thất của Descartes (Shinchousha, 2005)
The 9th Day - The Tragedy of Joy (Ngày Thứ 9 – Bi Kịch Của Joy) (Koubunsha, 2006)
Khoa Học Xứ Sở Thần Tiên (Shoubunsha, 2006)
Tiểu Luận về Người Máy của Sena Hideaki (Keiso Shobo, 2008)
Every Breath (Từng Hơi Thở) (Nhà xuất bản FM Tokyo, 2008)
Cuộc Hành trình Đất đai và Giấc mơ Bầu trời, Tôi là nhà tiểu thuyết của bầu trời (Kobunsha, 9/2009)
Bệnh Cúm Thế Kỷ 21 do Suzuki Yasuo giám sát việc biên soạn (Bunshunshinsho, 12/2009)
Tiến sĩ Toudai nói về đời sống Khoa Học Tự Nhiên (PHP Cuốn sách Khoa học Thế giới Mới, 2010)
Phiên bản Tiểu thuyết Đorêmôn – Nobita và binh đoàn Robot (Nhà xuất bản Shogakukan, 2011)

Cộng tác
Viết chung với Oota Shigeo trong bài nghiên cứu (Ti Thể và sự sống) (Kadokawa One chủ đề 21 năm 2001, là bản sửa đổi của bài "Khả năng của Ti Thể", Shinchoubunkou)
Ý thức sự tiến hóa, trưởng thành, tiếp cận hình dạng tự nhiên của Tim và Não, sự thông hiểu tính bất tại, cộng tác với Tengai Shirou (Sở Nghiên cứu PHP, 9/2005)
Ranh giới của sự hiểu biết về Thuyết Động lực, cộng tác cùng Hashimoto Takashi, Umeda Satoshi (Iwanamishinsho, 12/2006)
Cái Rốn Người Máy, cộng tác cùng Inemura Tetsuya, Iketani Rue (Thư viện Maruzen, 1/2009)
Để chống lại Đại Dịch, cộng tác với Oshitani Hitoshi (Iwanamishinsho, 11/2009)
Vé Du lịch đi đến Tương lai, cộng tác với Saishou Hazuki (Mishimasha, 2/2010)

Tập đối thoại
Các nhà nghiên cứu đã làm những gì để đứng đầu trong giới Khoa Học? (Tòa soạn báo Kinh tế Nhật Bản, 2004)

Xem thêm
Nhà văn cư trú tại Sendai
Danh sách nhà văn Nhật Bản

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Viện Bảo tàng về Sena Hideaki (website chính thức)
 Tiểu sử sơ lược Sena Hideaki
 Sena Hideaki tiến lên !  (website Đại học Tohoku)
Phỏng vấn Sena Hideaki về Phiên bản Tiểu thuyết Đorêmôn – Nobita và binh đoàn Robot

Sinh năm 1968
Nhân vật đang sống
Nhân vật xuất thân từ Shizuoka
Nhà văn Khoa học Viễn tưởng Nhật Bản
Dược sĩ Nhật Bản
Giảng viên Đại học Miyagi
Giảng viên Đại học Tohoku
Tiểu thuyết gia Nhật
Nhân vật còn sống


title: Guamúchil, Sinaloa

text:
Guamúchil, Sinaloa là thành phố ở bang Sinaloa, México. Thành phố có cự ly 100 km về phía bắc của Culiacan. Thành phố là thủ phủ của khu tự quản Salvador Alvarado. Theo điều tra dân số năm 2005, thành phố có dân số cư dân chính thức 61.862 người. Đó là cộng đồng lớn thứ năm trong bang về dân số (sau Culiacán, Mazatlán, Los Mochis, và Icesave).

Tham khảo

Thành phố của México
Thành phố, thị xã bang Sinaloa


title: Sắc Đạt

text:
Sắc Đạt (色达县)(chữ Hán giản thể: 色达县, tiếng Tạng: gser-thar, Hán Việt: Sắc Đạt huyện) là một huyện thuộc Châu tự trị dân tộc Tạng Cam Tư, tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Sắc Đạt nằm ở đông bắc của Cam Tư. Huyện này có dân số 35.000 người. Đại bộ phận dân cư ở đây là dân sống bằng nghề chăn nuôi gia súc.

Về mặt hành chính, huyện Sắc Đạt được chia ra thành 15 hương.

Tham khảo

Cam Tư
Đơn vị cấp huyện Tứ Xuyên


title: Knipowitschia mermere

text:
Knipowitschia mermere là một loài cá thuộc họ Gobiidae. Nó là loài đặc hữu của Thổ Nhĩ Kỳ. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt. Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn

Tham khảo

Động vật Thổ Nhĩ Kỳ
Knipowitschia
Động vật đặc hữu Thổ Nhĩ Kỳ
Cá nước ngọt
Cá Tây Á


title: Thiên hoàng

text:
còn gọi là  hay  là tước hiệu của người được tôn là Hoàng đế ở Nhật Bản. Nhiều sách báo ở Việt Nam gọi là Nhật Hoàng (日皇), giới truyền thông Anh ngữ gọi người đứng đầu triều đình Nhật Bản là Emperor of Japan (nghĩa là "Hoàng đế của Nhật Bản"). Thiên hoàng là người đứng đầu hoàng thất và là nguyên thủ quốc gia theo truyền thống của Nhật Bản.

Trong thời phong kiến và cận đại Nhật Bản (trước 1945), Thiên Hoàng được người dân Nhật sùng bái, được coi là hậu duệ của thần thánh, nên từ đó mới có danh xưng "Thiên Hoàng" (vua của cõi trời). Từ sau cải cách Minh Trị, Nhật Bản theo chế độ quân chủ lập hiến. Cho tới năm 1945, theo Hiến pháp Nhật Bản, Thiên Hoàng có uy quyền rất lớn: có quyền giải tán nghị viện, tuyên chiến với nước khác, đồng thời là Thống soái tối cao của quân đội Nhật Bản; chiếu chỉ của Thiên Hoàng có giá trị tương đương với luật pháp.

Sau năm 1945, Nhật Bản thất bại tại Thế chiến 2, Thiên hoàng không còn thực quyền mà chỉ là người đứng đầu quốc gia về danh nghĩa và được xem như là biểu tượng của đất nước Nhật Bản. Tuy không còn được sùng bái như trước, song Thiên hoàng vẫn được nhiều người dân Nhật tôn kính. Thiên hoàng còn có vai trò là Giáo chủ của Thần đạo Nhật Bản. Trong lịch sử, chỉ có một trường hợp có một không hai là Dụng Minh Thiên hoàng đi lễ Phật ở chùa năm 585.

Tổ tiên của Thiên hoàng xuất thân là thủ lĩnh bộ lạc Yamato, nên Hoàng gia Nhật Bản còn được gọi là Nhà Yamato. Theo Cổ Sự Ký và Nhật Bản Thư Kỷ, Đế quốc Nhật Bản được Thần Vũ Thiên hoàng sáng lập năm 660 TCN. Tuy nhiên, mốc này được coi là mang tính truyền thuyết hơn là thực tế, vì hiện chưa có chứng cứ khảo cổ khẳng định sự tồn tại của 28 vị Thiên hoàng đầu tiên. Phần chính sử Nhật Bản có thể xác minh được chỉ bắt đầu với Khâm Minh Thiên hoàng (539-571), Thiên hoàng thứ 29 theo Danh sách Thiên hoàng truyền thống. Dù tính theo mốc nào thì Hoàng gia Nhật Bản vẫn là gia tộc quân chủ còn tồn tại lâu dài nhất trên thế giới. Trong suốt lịch sử Nhật Bản, gia tộc Thiên Hoàng chưa từng bị dòng họ khác soán ngôi (có những Thiên hoàng bị phế truất, nhưng ngôi vị sau đó vẫn được giao cho người khác trong hoàng tộc chứ không bị dòng họ khác đoạt mất), vì vậy Thiên Hoàng hiện nay vẫn là con cháu nội tộc của dòng họ nhà Yamato từ hơn 2.000 năm trước.

Hiện tại Thiên hoàng là vị quân chủ duy nhất trên thế giới xưng hiệu Hoàng đế (Emperor), hoàng gia các nước khác chỉ sử dụng danh hiệu Quốc Vương (King). Đương kim Thiên hoàng là Naruhito (徳仁; Đức Nhân), niên hiệu là Lệnh Hoà (令和; Reiwa). Ông lên ngôi vào năm 2019 sau khi cha ông, tức Thiên hoàng Akihito (明仁天皇, Akihito Tennō) thoái vị.

Với truyền thống tôn sùng Hoàng đế, Thiên hoàng được coi là Thiên tử - con của trời. Thiên hoàng bắt đầu xưng  từ đầu thế kỷ thứ VII. Theo huyền thoại Nhật Bản, các vị Thiên hoàng được xem là con cháu của Thái Dương Thần Nữ và do đó cũng được xem là Thần linh trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc năm 1945. Cho đến năm 1945, triều đình Nhật đã luôn luôn là chỉ huy của các lực lượng quân sự. Tuy nhiên, hầu như thời nào, Thiên hoàng cũng bị điều khiển bởi các thế lực chính trị, với mức độ cao hay thấp, tiêu biểu là họ từng bị Mạc phủ chi phối từ thế kỉ XII đến thế kỉ XIX.

Từ giữa thế kỷ XIX, Hoàng cung Nhật Bản được gọi là Kyūjō (宮城; "Cung thành"), sau đó là Kōkyo (皇居; "Hoàng cư"), và tọa lạc trên địa điểm cũ của thành Edo (江戸城; Giang Hộ thành) tại trung tâm Tokyo. Trước đó, kinh đô Nhật Bản đã đặt tại Kyoto trong gần 11 thế kỷ.

Thiên hoàng đản sinh nhật (天皇誕生日; sinh nhật Thiên hoàng) từ năm 2020 được chuyển sang ngày 23 tháng 2 và trở thành ngày nghỉ lễ. Trước đó trong thời kỳ Bình Thành, ngày lễ này được tổ chức ngày 23 tháng 12 - ngày sinh của Thượng hoàng Akihito. Năm 2019 vì Thượng hoàng Akihito thoái vị vào ngày 30 tháng 4 nên năm đó không có ngày lễ này.

Vai trò hiện tại

Giống như hầu hết các chế độ quân chủ lập hiến khác, Thiên hoàng không phải là người đứng đầu chính phủ. Điều 65 của Hiến pháp trao quyền hành pháp cho nội các, trong đó có Thủ tướng Chính phủ là người lãnh đạo. Thiên hoàng cũng không phải là Tổng tư lệnh (nghi thức) của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản. Luật của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản năm 1954 cũng ghi rõ ràng vai trò này là của Thủ tướng Chính phủ.

Quyền hạn của Thiên hoàng bị giới hạn trong việc điều hành những nghi lễ quan trọng. Điều 4 của Hiến pháp khẳng định rằng "Thiên hoàng chỉ có trách nhiệm đại diện quốc gia như đã ghi trong Hiến pháp, Thiên hoàng không có quyền lực trong chính phủ." Nó cũng quy định rằng "Mọi hoạt động của Hoàng đế liên quan đến quốc gia phải tham khảo ý kiến và được Nội các thông qua. Việc này thuộc trách nhiệm của Nội các." (điều 3). Điều 4 cũng nói rằng Thiên hoàng có thể uỷ quyền đại diện quốc gia cho người khác nhưng phải phù hợp với các điều khoản trong Hiến pháp.

Trong khi Thiên hoàng là người chính thức bổ nhiệm chức Thủ tướng Chính phủ, Điều 6 của Hiến pháp đòi ông bổ nhiệm ứng cử viên "theo chỉ định của Quốc hội" mà không có quyền từ chối.

Điều 6 của Hiến pháp chỉ định vai trò của Thiên hoàng trong các nghi lễ sau đây:
Bổ nhiệm Thủ tướng Chính phủ theo chỉ định của Quốc hội.
Bổ nhiệm Chánh án Tòa án tối cao theo chỉ định của Nội các.

Các nhiệm vụ khác của Thiên hoàng được nêu rõ trong Điều 7 của Hiến pháp Hoàng đế thay mặt nhân dân thực hiện các quyền sau:
Ban hành các tu chính án Hiến pháp, đạo luật, sắc lệnh và hiệp ước;
Triệu tập Quốc hội.
Giải tán Hạ nghị viện.
Tuyên bố kết quả cuộc tổng tuyển cử Quốc hội.
Bổ nhiệm hay bãi miễn các Bộ trưởng, các viên chức theo pháp luật hiện hành, có toàn quyền trong việc uỷ nhiệm thư với đại sứ, bộ trưởng.
Thực hiện ân xá, giảm án, hoãn thi hành án, khôi phục quyền công dân.
Trao huân chương.
Xác định việc Quốc hội chuẩn y các hiệp định quốc tế, các văn bản ngoại giao theo pháp luật hiện hành.
Tiếp đón các Bộ trưởng và Đại sứ quốc tế.
Đại diện quốc gia trong các buổi lễ long trọng.

Nghi lễ thường nhật của Thiên hoàng theo cơ sở của hiến pháp là Nhậm chức Hoàng gia (Shinninshiki) ở Hoàng cung Tokyo và nghi lễ phát biểu hoàng gia trong Tham Nghị viện của Tòa nhà quốc hội. Nghi lễ phát biểu hoàng gia mở theo khóa họp thường và bổ sung của Quốc hội. Khoá họp thường được mở theo cách này mỗi tháng một và sau cuộc bầu cử mới vào Hạ viện. Khoá họp bổ sung thường triệu tập vào mùa thu và được mở ra sau đó .

Lịch sử

Nguồn gốc

Mặc dù Thiên hoàng đã là biểu tượng của tính liên tục với quá khứ, mức độ quyền lực được thực hiện bởi các hoàng đế của Nhật Bản được thay đổi đáng kể trong lịch sử Nhật Bản. Vào đầu thế kỷ thứ VII, Thiên hoàng bắt đầu được gọi là  .

Thiên hoàng được ghi lại sớm nhất trong Kojiki và Nihon Shoki là Thiên hoàng Jimmu, người được cho là hậu duệ của cháu nữ thần Amaterasu là Ninigi, người mà theo truyền thuyết đã xuống từ Thiên đường (Tenson kōrin). Theo Nihon Shoki, các Thiên hoàng là một dòng dõi nam giới không bị gián đoạn trong hơn 2600 năm. Tuy có những vị Hoàng hậu hoặc Hoàng nữ lên ngôi, nhưng nhiều ý kiến cho rằng họ chỉ là các nhiếp chính trong một khoảng thời gian nhất định. Chìa khóa để hiểu biết về nguồn gốc của triều đình Nhật Bản có thể nằm trong các ngôi mộ hoàng gia cổ đại được gọi là Kofun (古墳; cổ phần). Tuy nhiên kể từ thời kỳ Minh Trị, Cơ quan nội chính Hoàng gia đã từ chối mở cửa Kofun cho công chúng hoặc các nhà khảo cổ, với lý do là không để làm phiền linh hồn của các vị vua trong quá khứ. Vào tháng 12 năm 2006, Cơ quan nội chính Hoàng gia thay đổi quyết định này và cho phép các nhà nghiên cứu tiến vào một số kofun mà không bị giới hạn.

Theo truyền thống thì Thiên hoàng được giáo dục bởi gia sư. Ví dụ, Thiên hoàng Đại Chính có Nogi Maresuke, Thiên hoàng Chiêu Hòa có Nguyên soái Tōgō Heihachirō, Thiên hoàng Akihito có Elizabeth Gray Vining và Shinzo Koizumi làm gia sư.

Đảng tranh

Từ năm 1192 đến 1867, chủ quyền của nhà nước được thực hiện bởi Shogun hoặc các quan Nhiếp chính (Sesshō và Kampaku). Vào lúc này, Thiên hoàng tuy có danh nghĩa đứng đầu, nhưng người cai trị thực sự lại là các vị này.

Đã có sáu gia đình không thuộc hoàng gia đã kiểm soát Thiên hoàng: Soga (530 - 645), Fujiwara (850 - 1070), Taira (1159 - 1180), Minamoto (và Mạc phủ Kamakura) (1192 - 1333), Ashikaga (1336 - 1565) và Tokugawa (1603 - 1867). Tuy nhiên, mỗi Shogun từ các gia đình Minamoto, Ashikaga và Tokugawa phải được chính thức công nhận bởi Thiên hoàng, người vẫn là nắm chủ quyền, mặc dù không thể thực hiện quyền hạn của mình một cách độc lập khỏi Mạc phủ.

Tầng lớp Samurai từ thế kỷ thứ X có địa vị rất thấp, họ mang nghĩa đúng của lính đánh thuê và bị các đại gia tộc quyền quý khinh nhờn, nhưng sự phát triển lớn mạnh của tầng lớp này dần dần làm suy yếu quyền lực của quý tộc lẫn hoàng gia trên nhiều lĩnh vực, dẫn đến một thời điểm bất ổn. Vào lúc đó, Taira no Kiyomori xuất hiện, ông là người đầu tiên khiến Samurai có địa vị ưu việt, và Minamoto no Yoritomo tiếp tục kế thừa thành quả, tạo nên nền chính trị Shogun đầu tiên, có tên là Mạc phủ Kamakura. Các Thiên hoàng bắt đầu xung đột với các Shogun trị vì. Một số trường hợp, chẳng hạn như cuộc nổi dậy năm 1221 của Thiên hoàng Go-Toba chống lại Mạc phủ Kamakura, và cuộc Tân chính Kemmu năm 1336 dưới thời Thiên hoàng Go-Daigo đã thể hiện một cuộc đấu tranh giành quyền lực giữa hoàng gia và chính phủ quân sự của Nhật Bản.

Khi các nhà thám hiểm Bồ Đào Nha đầu tiên tiếp xúc với người Nhật ở thời kỳ Nanban, họ so sánh Thiên hoàng, người nắm biểu tượng quyền lực tối cao nhưng rất có rất ít quyền lực chính trị với Giáo hoàng, và Shogun với các nhà cai trị thế tục ở châu Âu (ví dụ như Hoàng đế La Mã Thần thánh). Họ thậm chí còn sử dụng thuật ngữ "Hoàng đế" để gọi các Shogun hoặc quan Nhiếp chính, ví dụ: trong trường hợp của Toyotomi Hideyoshi, người được các nhà truyền giáo gọi là "Hoàng đế Taico-sama". Từ "Taiko", là một kính xưng của một quan Kampaku đã nghỉ hưu, và "sama" là một kính ngữ, hán văn là [Dạng; 様; さま].

Vấn đề lãnh thổ
Cho đến những thế kỷ gần đây, lãnh thổ của Nhật Bản chưa bao gồm một số vùng xa xôi của lãnh thổ hiện đại của nó. Cái tên Nippon chỉ được sử dụng trong những thế kỉ sau khi hoàng gia được thành lập. Chính phủ tập trung chỉ bắt đầu xuất hiện ngay trước và trong thời gian của Thái tử Shotoku (572-622). Thiên hoàng về cơ bản là một hiện thân của sự hòa hợp thiêng liêng hơn là người đứng đầu của một chính quyền cai trị thực tế. Tại Nhật Bản, luôn luôn dễ dàng cho các lãnh chúa đầy tham vọng nắm giữ quyền lực thực tế, vì các vị trí như vậy không mâu thuẫn với vị trí của Thiên hoàng. Chính phủ nghị viện ngày nay tiếp tục tồn tại bên cạnh Thiên hoàng như các tướng quân, quan nhiếp chính, lãnh chúa, người giám hộ... trước kia.

Trong lịch sử, danh hiệu "Tennō" ở Nhật Bản chưa bao gồm chỉ định lãnh thổ như là trường hợp với nhiều vị vua châu Âu. Vị trí của Thiên hoàng là một hiện tượng lãnh thổ độc lập - Thiên hoàng là Thiên hoàng, thậm chí nếu ông có thuộc hạ trong một tỉnh.

Minh Trị Duy tân

Sau khi Tàu Đen của Phó Đề đốc Matthew C. Perry của Hải quân Hoa Kỳ dùng vũ lực buộc Nhật Bản mở lại giao dịch thương mại với nước ngoài và việc Mạc phủ không có khả năng cản trở cuộc tấn công của những "kẻ man rợ", Thiên hoàng Kōmei bắt đầu khẳng định quyền lực chính trị của ông. Đến đầu những năm 1860, mối quan hệ giữa triều đình và Mạc phủ đã bị thay đổi một cách triệt để. Các lãnh địa bất mãn và ronin bắt đầu tụ hội dưới khẩu hiệu sonnō jōi ("tôn thờ hoàng đế, trục xuất những kẻ man rợ"). Các lãnh địa của Satsuma và Chōshū, kẻ thù truyền kiếp của Tokugawa đã tận dụng cuộc khủng hoảng này để đoàn kết các lực lượng của họ và giành được một chiến thắng quân sự quan trọng bên ngoài Kyoto chống lại lực lượng của Tokugawa.

Năm 1868, Mạc phủ bị giải tán. Một hiến pháp mới đã mô tả Thiên hoàng là "người đứng đầu đế chế, kết hợp trong chính người là chủ quyền", mà quyền lợi bao gồm xử phạt và ban hành pháp luật, chấp hành và thực hiện "mệnh lệnh tối cao của quân đội và hải quân". Một hội nghị được tạo ra vào năm 1893 cũng tôn Thiên hoàng là nhà lãnh đạo của Sở chỉ huy đế quốc.

Sau Thế chiến thứ hai
Vai trò của Thiên hoàng là người đứng đầu của Thần đạo Quốc gia bị lợi dụng trong thời gian chiến tranh để tạo ra một sự tôn sùng hoàng gia đã dẫn đến chiến thuật tấn công cảm tử thần phong và các hành vi cuồng tín khác. Điều này đã dẫn đến việc Tuyên bố Potsdam yêu cầu việc "phải xác định thời hạn cho việc loại bỏ tất cả các quyền hạn và ảnh hưởng của những người đã lừa dối người dân Nhật Bản bắt tay vào cuộc chinh phục thế giới".

Sau khi Nhật đầu hàng, quân Đồng minh đã ban hành Chỉ thị Thần đạo để chia tách nhà thờ khỏi nhà nước trong phạm vi toàn Nhật Bản, dẫn đến Tuyên ngôn nhân gian của Thiên hoàng đương nhiệm. Sau đó, một hiến pháp mới đã được soạn thảo để xác định vai trò của Thiên hoàng và chính phủ. Hiến pháp quy định về một Thể chế Đại nghị của chính phủ và đảm bảo các quyền cơ bản nhất định. Theo các điều khoản của nó, Thiên hoàng là "biểu tượng của Quốc gia và của sự thống nhất của nhân dân"  và nắm một vai trò hoàn toàn theo nghi lễ mà không có sự sở hữu chủ quyền.

Hiến pháp, hay còn được gọi là ,  hoặc , được lập ra theo sự chiếm đóng của Đồng minh sau Chiến tranh thế giới thứ hai và được dự định là nhằm để thay thế chế độ quân chủ và quân phiệt tuyệt đối trước đó của Nhật Bản với một hình thức dân chủ tự do. Hiện nay, đây là một tài liệu cơ bản và không hề bị sửa đổi kể từ khi nó được thông qua.

Nguồn gốc tên gọi
Ban đầu, người cai trị của Nhật Bản được gọi là Đại Hòa đại vương (大和大王; Yamato-ōkimi; nghĩa là Đại vương của Yamato), Oa vương (倭王; nghĩa là Vua của Oa quốc), hoặc Trị thiên hạ Đại vương (治天下大王; Ame-no-shita shiroshimesu ōkimi hoặc Sumera-no-mikoto; nghĩa là Đại vương cai trị thiên hạ), căn cứ trong nguồn cổ thư của Nhật Bản và Trung Quốc trước thế kỉ thứ VII.

Cụm từ Thiên hoàng (天皇; Tennō hay Sumera mikoto), ảnh hưởng từ cách gọi của Thiên Đế của Đạo giáo, cộng với danh xưng một thời của Đường Cao Tông. Danh xưng này sớm nhất được ghi lại ở Phi Điểu tịnh ngự nguyên lệnh (飛鳥浄御原令; Asuka kiyomi hararyō), được Thiên hoàng Tenmu chế định và công bố vào năm 689. Vì lúc này, Nhật Bản đã hình thành thể chế mô phỏng Trung Hoa, quyền của người đứng đầu đất nước không chỉ gói gọn là Quân hay Đại vương nữa, mà phải dùng "Thiên hoàng" để biểu thị quyền lực. Nguồn gốc của danh xưng này, theo Nhật Bản thư kỷ cho là có từ khi Thiên hoàng Suiko gửi thư ngoại giao với nhà Tùy:「"Đông Thiên Hoàng kính Bạch Tây Hoàng đế" (东天皇敬白西皇帝)」, thế nhưng khi tra trong sách Trung Hoa lại không hề có thông tin này, không loại trừ khả năng đây là một thông tin hư cấu hóa, tương tự cách viết xuất thân của Thiên hoàng là hậu duệ thần linh.

Danh hiệu "Thiên hoàng" được cho là sử dụng bởi các Thiên hoàng cổ đại cho đến thời Trung cổ. Sau một thời gian không được sử dụng, danh hiệu này được sử dụng lại từ thế kỷ 20, tức thời Thiên hoàng Chiêu Hòa. Trong thời kì gián đoạn này, các vị Hoàng đế Nhật Bản đều sử dụng rất nhiều kính xưng khác nhau, có "Ngự sở" (御所; Gosho), "Cấm Lý" (禁裏; Kinri), vân vân... đều được sử dụng rộng rãi trong tiếng Nhật cũ. Đáng kể nhất là có cụm biệt xưng "Mikado" (御門; Ngự môn), theo nghĩa đen có nghĩa là 「"Cánh cửa tôn kính"」, tức là cửa của cung điện hoàng gia, dùng để chỉ ra người đang sống và sở hữu cung điện. Danh xưng Mikado cũng là cách đọc của chữ "Đế" (帝) trong danh vị Hoàng đế của Trung Hoa, do đó cụm biệt xưng này đã từng được sử dụng rất rộng rãi trong một khoảng thời gian dài để chỉ các quân chủ Nhật Bản, như trong The Mikado, một vở operetta của thế kỷ 19. Tuy nhiên ngày nay thì biệt xưng này đã lỗi thời và không còn được sử dụng nữa.

Đến đầu Thời kỳ Minh Trị (1868), Nhật Bản khi phê chuẩn thư tín, phân bố công văn vẫn dùng danh hiệu "Hoàng đế" (皇帝; kōtei). Sang đến năm Chiêu Hòa thứ 11 (1936), khi thi hành thuyết Đại Đông Á, Nhật Bản bắt đầu luôn sử dụng danh hiệu "Thiên hoàng" dành cho các Hoàng đế Nhật Bản.

Theo truyền thống của người Nhật, gọi tên húy của người khác là thiếu tôn trọng, nhất là người có cấp bậc cao quý. Trong trường hợp của Hoàng thất thì vẫn coi việc gọi tên húy là không thích hợp. Kể từ thời Minh Trị, theo lệ mỗi Thiên hoàng chỉ dùng một niên hiệu và thụy hiệu của Thiên hoàng sau khi băng hà gồm có niên hiệu cộng với hai chữ "Thiên hoàng". Trước thời Minh Trị, niên hiệu được thay đổi thường xuyên hơn và miếu hiệu của Thiên hoàng được lựa chọn theo một cách khác. Bên ngoài Nhật Bản, bắt đầu với Thiên hoàng Chiêu Hòa, các Thiên hoàng thường được gọi bằng tên húy của họ, ngay cả khi còn sống và sau khi chết. Ví dụ như, Thiên hoàng Chiêu Hoà trước đây thường được gọi là Hirohito trong tiếng Anh, mặc dù ông không bao giờ được gọi là Hirohito tại Nhật Bản, và được đổi tên thành Chiêu Hòa sau khi chết và là cái tên duy nhất mà người nói tiếng Nhật hiện đang sử dụng khi đề cập đến ông.

Thiên hoàng đương nhiệm thường được gọi bằng danh hiệu Tennō heika (天皇陛下; Thiên hoàng bệ hạ) hoặc Kinjō Heika (今上陛下; Kim thượng bệ hạ). Trước đó, khi cụm từ mikado còn thông dụng, đương kim hoàng đế được gọi là Tōgin no Mikado (当今の帝; đương kim chi đế). Các Thiên hoàng (và hoàng hậu) qua các thời kì, dẫu là trung cổ hay cận đại, đều sử dụng kính ngữ cổ là Bệ hạ (陛下; heika).

Truyền thống kết hôn

Trong suốt lịch sử, Thiên hoàng và quý tộc Nhật Bản bổ nhiệm vị trí của Chính cung, bên cạnh đó còn có hệ thống phi tần và Nữ quan, Cung nữ.

Các triều đại hoàng gia Nhật Bản luôn thực hành chế độ đa thê, một truyền thống chỉ kết thúc vào khoảng Thời kỳ Đại Chính (1912-1926). Bên cạnh Hoàng hậu, Thiên hoàng vẫn có thể và gần như luôn luôn lấy thêm một số thứ cung với nhiều thứ bậc khác nhau. Sau một sắc lệnh của Thiên hoàng Ichijō, một số Thiên hoàng thậm chí đã có đến hai Hoàng hậu, phân biệt là Hoàng hậu (皇后; kōgo) và Trung cung (中宮; chūgū). Với chế độ đa thê, gia tộc hoàng gia có thể có nhiều con cháu hơn. Con của thứ cung thường được công nhận là hoàng tử và do vậy có thể được công nhận là người thừa kế ngai vàng nếu Hoàng hậu không sinh được một người thừa kế. Trong việc ngối nôi, con của Hoàng hậu thường được lựa chọn hơn là con trai của Thứ cung. Vì vậy, việc chọn vợ cho Thái tử, tức là Hoàng hậu tương lai, có tầm quan trọng lớn.

Rõ ràng, truyền thống lâu đời nhất của cuộc hôn nhân chính thức trong các triều đại quân chủ là một cuộc hôn nhân giữa các thành viên trong triều đại, thậm chí giữa anh chị em mang một nửa dòng máu, chú và cháu gái. Hôn nhân như vậy được coi là để bảo tồn tốt hơn dòng máu hoàng gia, hay nhằm vào việc sinh ra một đứa trẻ mang tính biểu tượng của sự hòa giải giữa hai chi nhánh của các triều đại quân chủ. Con gái của người không phải hoàng gia vẫn là thê thiếp, một thực tế kéo dài cho đến khi Thiên hoàng Shōmu (701-706) chọn chính thê cho ông là Hoàng hậu Kōmyō, một người thuộc Gia tộc Fujiwara.

Cũng như nhiều nước khác, hoàng gia Nhật Bản luôn liên minh với những thế lực mạnh. Nhiều liên minh như thế đã được thiết lập thông qua hôn nhân. Những cuộc hôn nhân như vậy đã sớm trở thành một truyền thống điều khiển các cuộc hôn nhân của những thế hệ sau này, mặc dù liên minh thực tế ban đầu đã mất đi ý nghĩa thực sự của nó. Một mô hình được lặp đi lặp lại là người con rể thuộc hoàng gia luôn nằm dưới sự ảnh hưởng của người cha vợ không thuộc hoàng gia. Bắt đầu từ thế kỷ VII và VIII, Thiên hoàng chủ yếu lấy phụ nữ của gia tộc Fujiwara làm chính cung - những người hầu như là mẹ của Thiên hoàng tương lai. Điều này được che giấu bằng truyền thống kết hôn giữa những người thừa kế của các vị thần trong Thần đạo: hậu duệ của Thiên Chiếu Đại Thần với con cháu của một vị thần thuộc gia tộc Fujiwara. Con cái của hoàng gia, những người thừa kế của đất nước, với nguồn gốc đến từ hai vị thần được coi rất phù hợp - hoặc ít nhất là phù hợp với các lãnh chúa Fujiwara hùng mạnh, những người nhận được ưu tiên trong các cuộc hôn nhân của hoàng gia. Thực tế đằng sau những cuộc hôn nhân như vậy là một liên minh giữa một hoàng tử của triều đình và một lãnh chúa Fujiwara (cha vợ hoặc ông ngoại của hoàng tử), người với các nguồn lực của mình sẽ hỗ trợ hoàng tử lên ngôi và thường xuyên nắm quyền kiểm soát chính phủ. Những sắp xếp này tạo ra truyền thống nhiếp chính (Sesshō và Kampaku), với các vị trí này chỉ được giữ bởi một lãnh chúa thuộc Ngũ Nhiếp Gia (五摂家; go sekke) của gia tộc Fujiwara.

Trước đó, các Thiên hoàng thường kết hôn với những phụ nữ từ gia đình của các lãnh chúa Soga và phụ nữ của chính gia tộc hoàng gia, tức là anh em họ và thậm chí là chị em (chị em cùng cha khác mẹ/cùng mẹ khác cha). Một số người của hoàng gia thuộc thế kỷ thứ V và thứ VI như Thánh Đức Thái tử là con của các cặp vợ chồng như vậy. Những cuộc hôn nhân này thường là liên minh hoặc công cụ để lên ngôi: các lãnh chúa Soga đảm bảo sự thống trị của mình khi vị hoàng tử được đặt trên ngai vàng là con rối do chính lãnh chúa đó điều khiển; hay một hoàng tử bảo đảm sự kết hợp của hai gia tộc để tăng cường quyền lên ngôi của chính ông và con cháu. Những cuộc hôn nhân cũng là một phương tiện để đánh dấu một sự hòa giải giữa hai nhánh của triều đình.

Sau vài thế kỷ, Thiên hoàng không thể nào chọn bất cứ ai từ những gia đình bên ngoài để làm chính cung, mặc cho những lợi ít về quyền lực hay sự giàu có do một cuộc hôn nhân như vậy mang lại. Rất hiếm khi một hoàng tử lên ngôi mà người mẹ không có nguồn gốc từ các gia đình đã được phê duyệt. Sự cần thiết trước kia đã biến đổi thành một truyền thống nghiêm ngặt. Phụ nữ từ gia tộc Fujiwara thường làm hoàng hậu trong khi phi tần lại đến từ các gia đình quý tộc ít cao quý. Trong hàng ngàn năm, con trai của một người nam của hoàng gia và một phụ nữ của tộc Fujiwara thường là người được nối ngôi. Năm chi họ của Fujiwara gọi là Ngũ Nhiếp Gia gồm: Ichijō (Nhất Điều gia), Nijō (Nhị Điều gia), Kujō (Cửu Điều gia), Konoe (Cận Vệ gia) và Takatsukasa (Ưng Tư gia) là nguồn cung cấp thái tử phi từ thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ XIX, thậm chí thường xuyên hơn so với con gái của hoàng thân. Con gái của gia tộc Fujiwara do vậy thường là hoàng hậu và là mẹ của Thiên hoàng.

Sự hạn chế về vợ của Thiên hoàng và Thái tử đã được thực hiện rõ ràng hơn trong thời kỳ Minh Trị bởi luật hoàng gia năm 1889. Một điều khoản trong đó quy định rằng con gái của Ngũ Nhiếp Gia và con gái của gia tộc hoàng gia thường là cô dâu được chọn. Luật này được bãi bỏ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Thái Thượng Thiên hoàng Bình Thành, đã trở thành thái tử đầu tiên trong hơn một ngàn năm kết hôn với một phụ nữ từ bên ngoài.

Chôn cất

Trong thời kỳ Kofun, cái gọi là "Tang lễ cổ xưa" đã được tổ chức cho các Thiên hoàng đã chết, nhưng chỉ có những nghi thức tang lễ từ cuối giai đoạn, vốn được các biên niên sử mô tả chi tiết hơn, được biết đến. Chúng tập trung xung quanh các nghi thức mogari, một lưu ký tạm thời giữa cái chết và chôn cất vĩnh viễn .

Hoàng hậu Jitō là nhân vật hoàng gia Nhật đầu tiên được hỏa táng (vào năm 703). Sau đó, trừ một vài ngoại lệ, tất cả các Thiên hoàng đều được hỏa táng đến tận thời kỳ Edo . Trong 350 năm tiếp theo, chôn ở mộ trở thành nghi thức tang lễ được ưa chuộng. Vào năm 2013, Cơ quan nội chính Hoàng gia thông báo rằng Thiên hoàng Akihito và Hoàng hậu Michiko sẽ được hỏa táng sau khi chết .

Cho đến năm 1912, Thiên hoàng thường được chôn ở Kyoto . Từ Thiên hoàng Taishō trở đi, các Thiên hoàng được chôn cất tại Nghĩa trang Hoàng gia Musashi ở Tokyo.

Kế thừa

Hoàng gia Nhật Bản thường tuyên bố họ đã Vạn thế nhất hệ (万世一系; Bansei Ikkei), có nghĩa là "Cai trị từ thời xa xưa". Hàng thiên niên kỷ trước, hoàng gia Nhật Bản đã phát triển một hệ thống truyền ngôi đặc thù riêng. Hiện nay, Nhật Bản sử dụng nghiêm ngặt quyền con trưởng, vốn bắt nguồn từ Nho giáo thời phong kiến, sau đó được du nhập thêm từ hiến pháp nước Phổ, một nước mà Nhật Bản đã chịu ảnh hưởng rất nhiều trong những năm 1870.

Các nguyên tắc kiểm soát và tương tác của hoàng gia dường như rất phức tạp và tinh vi, thậm chí dẫn đến những kết quả mang phong cách riêng. Một số nguyên tắc chính rõ ràng trong việc kế thừa là:
 Phụ nữ được cho phép nối ngôi. Tuy nhiên, việc phụ nữ lên ngôi rõ ràng là rất hiếm so với nam giới, thường chỉ xảy ra khi người nam kế vị đang còn quá nhỏ, hoặc khi có xung đột triều chính nên không quyết định được ngay người kế vị (việc này chỉ từng xảy ra 8 lần trong lịch sử, thường là chị em hoặc con gái Thiên hoàng tiền nhiệm lên ngôi). Cả tám nữ thiên hoàng đó đều không kết hôn hoặc sinh con, sau khi thoái vị thì họ sẽ truyền ngôi cho một người nam khác trong hoàng tộc để ngai vàng không rơi vào dòng họ khác.
 Nhận con nuôi là có thể và là một cách được sử dụng nhiều để tăng số lượng người thừa kế (tuy nhiên, con nuôi phải là đứa trẻ thuộc dòng họ hoàng tộc để ngai vàng không chuyển sang dòng họ khác).
 Thoái vị được sử dụng rất thường xuyên, và trong thực tế đã xảy ra thường xuyên hơn so với việc Thiên hoàng chết khi còn tại vị. Trong những ngày đó, nhiệm vụ chính của Thiên hoàng là tế lễ thần linh, có chứa rất nhiều các nghi lễ lặp đi lặp lại vốn được coi là một dịch vụ mà sau khoảng mười năm, người thoái vị sẽ được tôn làm Thái Thượng Hoàng.
 Quyền con trưởng không được sử dụng từ trước thế kỷ 15, thay vào đó, trong thời kỳ này, hoàng gia thực hành một hệ thống luân chuyển. Thông thường một người em trai (hay em gái) nối tiếp các anh chị em lớn tuổi hơn, thậm chí cả trong trường hợp người tiền nhiệm đã có con nối dõi. "Lượt" của thế hệ tiếp theo đến thường xuyên hơn sau một số cá nhân thuộc thế hệ trưởng bối. Xoay chuyển thường xuyên giữa hai hoặc nhiều chi nhánh của hoàng gia, khiến nhiều khi có tới hai người anh em họ đã kế ngôi lẫn nhau. Thiên hoàng Go-Saga thậm chí ra sắc lệnh thay đổi sự luân phiên chính thức giữa những người thừa kế của hai người con trai của ông, làm cho hệ thống này tiếp diễn trong một vài thế kỷ (cuối cùng dẫn đến việc Shogun gây ra (hoặc sử dụng) xung đột giữa hai nhánh này, Thiên hoàng "miền nam" và Thiên hoàng "miền bắc"). Trong 500 năm gần đây, có lẽ do ảnh hưởng của Nho giáo cũng như để tránh tranh chấp ngôi vua, hầu như luôn là người con trai cả của Thiên hoàng sẽ là người lên nối ngôi.

Trong lịch sử Nhật Bản, quyền lên ngôi luôn được giao cho con cháu thuộc nhánh nam từ dòng dõi hoàng gia. Nói chung, phần lớn Thiên hoàng là nam giới, mặc dù trong số hơn 126 Thiên hoàng đã có 8 người là phụ nữ.

Hơn 1.000 năm trước, theo truyền thống thì một Thiên hoàng lên ngôi khi còn tương đối trẻ. Một hoàng tử vừa trải qua mấy năm đầu đời thì đã được coi là phù hợp và đủ tuổi kế vị. Do vậy, rất nhiều Thiên hoàng lên ngôi khi còn là trẻ con, trẻ nhất là 6 hoặc 8 tuổi. Hàng chục Thiên hoàng đã thoái vị và sống suốt quãng đời còn lại trong nhung lụa, nhưng nhiều người vẫn cai trị đằng sau hậu trường. Một số Thiên hoàng thậm chí còn thoái vị để được nghỉ ngơi an nhàn trong khi vẫn còn ở tuổi thanh niên. Truyền thống này được thể hiện trong dân gian, sân khấu, văn học, và các hình thức khác của văn hóa Nhật Bản, nơi mà Thiên hoàng thường được mô tả hoặc phác họa như là một trẻ vị thành niên.

Trước thời Minh Trị Duy tân, lịch sử Nhật có 8 nữ Thiên hoàng, tất cả đều là công chúa thuộc nội tộc hoàng gia, không một ai kế vị với tư cách là vợ hoặc góa phụ ngoại tộc của Thiên hoàng đã mất. Con gái và cháu gái của Hoàng gia, tuy nhiên, thường lên ngôi như một cách lấp đầy "khoảng trống kế vị" - nếu một người nam phù hợp kế vị đang không có sẵn hoặc một số chi họ của hoàng gia đang kình địch lẫn nhau, vì vậy mà một thỏa hiệp là cần thiết. Hơn một nửa số nữ Thiên hoàng đã tự thoái vị khi một hậu duệ nam phù hợp đã đủ tuổi để cai trị. Bốn nữ Thiên hoàng, Suiko, Kōgyoku và Jitō, cũng như Jingū trong thần thoại, là goá phụ của các Thiên hoàng đã chết và cũng là công chúa mang dòng máu hoàng gia. Một người, Gemmei, là vợ góa của một thái tử và cũng là công chúa của hoàng gia. Bốn người khác, Genshō, Kōken (hay Shōtoku), Meishō và Go-Sakuramachi, là con gái độc thân của các Thiên hoàng trước. Không ai trong số các nữ hoàng này kết hôn hoặc sinh con sau khi kế vị (để tránh ngôi vua rơi vào dòng họ khác).

Điều 2 của Hiến pháp Minh Trị năm 1889 ghi rằng "Ngôi báu sẽ được truyền cho con cháu của hoàng nam, theo quy định của Luật Hoàng gia". Luật Hoàng gia năm 1889 cố định việc chỉ con trai được nối dõi, và loại trừ phụ nữ khỏi việc kế thừa ngôi vị. Trong trường hợp dòng chính không còn ai kế vị, ngai vàng sẽ được truyền cho nhánh phụ gần nhất, vẫn phải là nam giới. Nếu hoàng hậu không sinh ra một người thừa kế, Thiên hoàng có thể lấy thêm một thứ phi và con trai ông với người thứ phi đó sẽ được công nhận là người thừa kế ngai vàng. Luật này được ban hành trong cùng một ngày với Hiến pháp Minh Trị, do đó được hưởng trạng thái cân bằng với hiến pháp.

Điều 2 của Hiến pháp Nhật Bản, vốn ban hành vào năm 1947 do lực lượng chiếm đóng của Mỹ viết ra và vẫn có hiệu lực, quy định rằng "Ngai vàng được kế vị và sự kế vị đó phải phù hợp với Luật Hoàng gia do Quốc hội thông qua." Hoàng Thất Điển Phạm ngày 16 tháng 1 năm 1947 thông qua bởi Đế quốc Nghị Hội cuối cùng vẫn giữ lại điều khoản không cho phụ nữ kế vị của bộ luật năm 1889. Chính phủ của thủ tướng Yoshida Shigeru đã thông qua đạo luật một cách vội vã để tuân theo bản hiến pháp do Hoa Kỳ định ra, vốn có hiệu lực vào tháng 5 năm 1947. Trong một nỗ lực để kiểm soát quy mô của gia đình hoàng gia, luật quy định rằng chỉ có các nam thành viên hợp pháp của hoàng thất có quyền kế vị; công chúa nếu kết hôn với người ngoài hoàng thất thì sẽ bị phế bỏ tước vị của mình và không được xem là thành viên của hoàng thất

Theo Bộ luật năm 1947, chỉ còn duy nhất gia đình Nhật hoàng Hirohito và ba anh em của ông vẫn còn giữ danh hiệu Hoàng gia, hàng trăm thành viên hoàng tộc thuộc các chi họ xa hơn (các Ōke) đều bị mất danh hiệu. Ngoài ra, Thiên hoàng và tất cả các thành viên khác trong Hoàng gia không được quyền nhận con nuôi.

Tình trạng hiện nay

Việc kế vị được quy định bởi luật của Quốc hội. Luật hiện không cho phép phụ nữ kế vị. Một đề xuất nhằm làm thay đổi bộ luật này từng được xem xét cho đến khi công nương Kiko sinh hạ một người con trai.

Trước sự ra đời của Hisahito, con trai của Hoàng tử Akishino vào ngày 6 tháng 9 năm 2006, có nảy sinh một vấn đề về việc kế vị. Hoàng tử Akishino là người con trai duy nhất được sinh ra trong gia đình hoàng gia từ năm 1965. Sau sự ra đời của công chúa Aiko, đã có một cuộc tranh luận công khai về việc sửa đổi Luật Hoàng gia hiện tại để cho phép phụ nữ kế vị, vì thế hệ kế tiếp của Hoàng gia đang không có người con trai nào.

Vào tháng 1 năm 2005, Thủ tướng Koizumi Junichirō bổ nhiệm một ủy ban đặc biệt gồm các thẩm phán, giáo sư đại học và công chức để nghiên cứu sự thay đổi trong Luật Hoàng gia và để kiến nghị với chính phủ. Ủy ban giải quyết vấn đề về quyền kế vị vào ngày 25 tháng 10 năm 2005 đã đề nghị sửa đổi luật để cho phép phụ nữ của dòng nam thuộc hoàng gia được quyền lên kế vị. Ngày 20 tháng 1 năm 2006, Thủ tướng Koizumi Junichirō dành một phần của bài phát biểu hàng năm của ông để nói về cuộc tranh cãi và hứa hẹn sẽ trình lên một dự luật cho phép phụ nữ lên ngôi để đảm bảo rằng việc kế vị vẫn sẽ được tiếp tục trong tương lai một cách ổn định.

Ngay sau khi có công bố rằng công nương Kiko mang thai đứa con thứ ba, Koizumi đã đình chỉ kế hoạch. Con trai của bà, Hoàng tử Hisahito, xếp thứ ba trong dòng kế vị ngai vàng theo luật kế vị hiện hành. Ngày 3 tháng 1 năm 2007, Thủ tướng Abe Shinzō tuyên bố rằng ông sẽ từ bỏ đề nghị thay đổi Luật Hoàng gia .

Trong những năm gần đây, nhiều người đã đề xuất việc khôi phục danh hiệu cho một số Ōke - chi họ của Hoàng gia trước đây (đã bị tước tư cách thành viên Hoàng gia theo Bộ luật năm 1947) hoặc cho phép gia đình hoàng gia nhận nuôi các thành viên nam của các gia đình hoàng tử trước đây, như một giải pháp cho việc kế vị ngai vàng Nhật Bản (trong trường hợp chi họ của Thiên Hoàng Akihito không còn con trai nối ngôi).

Xem thêm
Nhật Bản
Lịch sử Nhật Bản
Danh sách Thiên hoàng

Chú thích

Tham khảo
 Asakawa Kan'ichi (1903). The Early Institutional Life of Japan. Tokyo: Shueisha. ; see online, multi-formatted, full-text book at openlibrary.org
 Screech, Timon (2006). Secret Memoirs of the Shoguns: Isaac Titsingh and Japan, 1779–1822. London: RoutledgeCurzon. ISBN 0-7007-1720-X; ISBN 978-0-7007-1720-0.
 Sakaiya Taichi, Mười hai người lập ra nước Nhật, Chương I: Thái tử Shotoku, Đặng Lương Mô biên dịch, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004.

Liên kết ngoài
Japan opens imperial tombs for research
The Imperial Household Agency
List of the Emperors, accompanied with the regents and shoguns during their reign and a genealogical tree of the imperial family
The Emperor of Japan, explanation of the title of Emperor in the context of western terminology

Hoàng thất Nhật Bản

Lịch sử Nhật Bản
Năm 660 TCN
Nguyên thủ quốc gia nghi lễ
Lịch sử chính trị Nhật Bản


title: Epalxiphora

text:
Epalxiphora là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Epalxiphora axenana Meyrick, 1881

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Archipini


title: Étouars

text:
Étouars (tiếng Occitan là Estoars) là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Dordogne trong vùng Aquitaine của Pháp.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Étouars trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Dordogne


title: Rhyparida katrinae

text:
Rhyparida katrinae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Rhyparida


title: Izvestia

text:
Izvestia là một tờ nhật báo có số lượng phát hành cao ở Nga.

Izvestia trong nền báo chí Liên bang Nga: Izvestia tồn tại như một tờ báo quốc gia của Liên bang Nga nhưng lại thuộc sở hữu của công ty truyền thông Vladimir Polantin và không bị ràng buộc bởi Chính phủ. Vào ngày 3/6/2005, cũng như nhiều cơ quan truyền thông khác ở Nga, Izvestia bị mua lại bởi Công ty Truyền thông Gazprom và trở thành một bộ phận của công ty truyền thông khổng lồ này.

Uỷ ban bảo vệ nhà báo ở Nga đã buộc Tổng biên tập của Izvestia là Raf Shakirov phải từ chức vì lý do những công chức Chính phủ không bằng lòng với những bài bình luận về vụ bắt cóc con tin tại trường Trung học Beslan. Một số nguồn tin còn cho biết Potania đã yêu cầu Shakirov rời khỏi tờ báo vì những bức ảnh gây sốc về vụ thảm sát được đăng trên tờ báo.

Chú thích

Liên kết ngoài

 English translations of Izvestia articles at nonprofit WorldMeets.US

Báo chí Liên Xô
Báo chí Nga


title: Lacourt

text:
Lacourt  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Xã của Ariège


title: Givisiez

text:
Givisiez là một đô thị trong huyện Sarine thuộc bang Fribourg ở Thụy Sĩ. Tên cũ tiếng Đức là Siebenzach, nhưng nay ít được sử dụng.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức

Đô thị của bang Fribourg


title: Châtenay-Malabry

text:
Châtenay-Malabry là một xã trong vùng đô thị Paris, thuộc tỉnh Hauts-de-Seine, vùng hành chính Île-de-France của nước Pháp, có dân số là 30.919 người (thời điểm 1999).

Thông tin nhân khẩu

Các thành phố kết nghĩa
  Bergneustadt, Đức (từ 1967)
  Landsmeer, Hà Lan (từ 1986)
  Wellington, Shropshire Vương quốc Anh (từ 2001)

Những người con của thành phố
 Robert Jonquet, cầu thủ bóng đá, (sinh 1925)
 Paul Ricœur, triết gia, mất năm 2005 tại Châtenay-Malabry
 Jérôme Rothen, cầu thủ bóng đá, (sinh 1978)

Tham khảo

Xã của Hauts-de-Seine


title: Grabowskia

text:
Grabowskia là một chi thực vật thuộc họ Solanaceae. Chi này có các loài sau (tuy nhiên danh sách này có thể chưa đủ):

 Grabowskia ameghinoi, Speg.
 Grabowskia glauca, I.M.Johnst.
 Grabowskia megalosperma, Speg.
 Grabowskia schizocalyx, Dammer
 Grabowskia sodiroi, Bitter
 Grabowskia spegazzinii, Dusén
 Grabowskia duplicata, Arn.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Grabowskia


title: Hệ thống đầu phiếu

text:
Hệ thống bầu cử cho phép cử tri chọn một trong các giải pháp, thường để chọn ứng viên cho việc quản trị công (Tiếng Anh: public administration hay public office) trong một cuộc bầu cử. Ngoài ra, bỏ phiếu còn dùng để chọn người được trao giải, chọn phương án tối ưu, hay tìm giải pháp cho một vấn đề.

Hệ thống bầu cử chứa đựng những luật lệ cho việc bỏ phiếu hợp lệ, và cách để cho các phiếu bầu được tập trung để có kết quả cuối cùng. Nghiên cứu về các hệ thống bầu cử thì được gọi là thuyết bầu cử, một lĩnh vực trong khoa học chính trị, kinh tế học, hay toán học. Thuyết bầu cử bắt đầu chính thức vào thế kỷ 18 và đang được phát triển.

Các phương diện của hệ thống bầu cử

Một hệ thống bầu cử quy định rõ dạng lá phiếu, tập các lá phiếu cho phép, và phương pháp kiểm phiếu (tallying method), một thuật toán quyết định kết quả. Kết quả có thể là một người thắng cử, hay nhiều người như ở bộ phận lập pháp.

Lá phiếu
Các hệ thống bầu cử có những hình thức khác nhau cho phép cử tri thể hiện ước muốn của mình. Ở hệ thống lá phiếu xếp hạng, cử tri đánh số 1 cho ứng viên thích nhất, số 2 cho vị trí tiếp theo và cứ thế... Hoặc ở hệ thống đa số tương đối cử tri chỉ được phép đánh dấu vào một ứng viên mình thích nhất, trong khi đó ở hệ thống đầu phiếu đồng thuận (approval voting), cử tri có thể chọn bao nhiêu tùy thích. Ở hệ thống khác như đa phiếu tích lũy (cumulative voting) lại cho phép một cử tri bỏ nhiều hơn một phiếu cho một ứng viên.

Ở một số hệ thống bầu cử còn kèm theo các lựa chọn phụ vào lá phiếu như dành chỗ cho cử tri ghi tên ứng cử viên không ở trong danh sách vào lá phiếu, hoặc cho phép không chọn ai trong danh sách.

Trọng lượng lá phiếu

Các cuộc bầu cử thường được tổ chức theo ý tưởng "mỗi người, một phiếu", có nghĩa là mỗi cử tri chỉ có một lá phiếu và chúng đều có giá trị quyết định như nhau. Tuy nhiên, ở nhiều trường hợp điều đó không được đúng. Ví dụ như ở các công ty cổ phần, trọng lượng lá phiếu tùy thuộc vào số lượng cổ phiếu mà cử tri hay cổ đông đó nắm giữ, và chuyển thành "mỗi cổ phần, một lá phiếu". Hoặc vì một cử tri nào đó là thành viên cấp cao hơn của một tổ chức thì lá phiếu của người đó cũng có trọng lượng hơn.

Khu vực bầu cử

Mục đích thường thấy của một cuộc bầu cử là để cho bộ phận lập pháp với nhiều thành viên. Việc này được thực hiện bằng cách tổ chức một cuộc bầu cử và chọn các ứng viên thắng cử từ rất nhiều ứng viên, hoặc bằng cách chia cử tri thành nhiều nhóm ở các khu vực bầu cử khác nhau với các lựa chọn và ứng viên khác nhau.

Một số quốc gia, như Israel, thành lập nghị viện bằng cách tổ chức một hạt bầu cử nhiều người thắng, trong khi các quốc gia như Cộng hòa Ireland hay Bỉ, chia các cuộc bầu cử quốc gia thành các hạt bầu cử nhiều người thắng nhỏ hơn, thế nhưng Mỹ hay Vương quốc Anh chỉ tổ chức các cuộc bầu cử một người thắng (ở từng khu vực) mà thôi.

Phương pháp một người thắng

Hệ thống này có thể được phân loại dựa trên hình thức lá phiếu của nó

Phương pháp tuần tự

Phương pháp bỏ phiếu một người thắng phổ biến nhất hiện nay là hệ thống bầu cử đa số tương đối (plurality, first-past-the-post, hay relative majority). Ở hệ thống này, mỗi cử tri chỉ được bầu cho một ứng viên, và người thắng cử là người nhận được nhiều phiếu bầu nhất, ngay cả khi số phiếu đó nhỏ hơn đa số tuyệt đối (50%).

Phương pháp dồn phiếu (runoff) cho phép đảm bảo người thắng cử do đa số cử tri chọn. Việc chọn hai ứng viên có số phiếu cao nhất cho vòng hai của bầu cử hai vòng (runoff election) cũng là một phương pháp phổ biến nữa. Tuy nhiên, nếu một ứng viên nào đó có số phiếu quá bán thì sẽ không có vòng hai.

Phương pháp lá phiếu ngẫu nhiên là phương pháp mỗi cử tri chỉ chọn một lựa chọn, và mỗi lá phiếu được chọn ngẫu nhiên để quyết định người thắng cuộc. Phương pháp này được dùng phổ biến như là cách chọn một trong những ứng viên có số phiếu cân bằng nhau.

Phương pháp xếp hạng

Còn được biết đến với tên phương pháp bỏ phiếu theo thứ tự ưu tiên (preferential voting methods), phương pháp này cho phép mỗi cử tri xếp hạng các ứng viên theo thứ tự mình thích. Thường thì không phải tất cả các ứng viên được xếp hạng, như vậy, những ứng viên không được xếp hạng được xem như được xếp cuối. Một số nơi còn cho phép cử tri xếp hạng nhiều ứng viên cùng một mức.

Phương pháp đánh giá

Phương pháp cho điểm (score voting) dường như còn uyển chuyển hơn phương pháp xếp hạng, nhưng lại ít được dùng. Ở phương pháp này, cử tri cho điểm mỗi ứng viên, chẳng hạn cho theo chữ số (ví dụ từ 0 đến 100) hoặc ký tự A/B/C/D/E... Như vậy, người có tổng số điểm cao nhất sẽ thắng cử.

Ở phương pháp đầu phiếu đồng thuận (approval voting), cử tri lại có thể bầu cho nhiều ứng viên mà họ thích, và như vậy nó được xem là một dạng khác của phương pháp đánh giá mà mỗi người được chọn được 1 điểm và không được chọn được 0 điểm.

Phương pháp nhiều người thắng cử

Phương pháp này thường được dùng cho các cuộc bầu cử cơ quan lập pháp. Các ứng viên tham gia trong loại hình bầu cử này thường được quan tâm một cách tổng thể hơn là từng ứng viên cụ thể. Chính vì lý do này, phương pháp nhiều người thắng cử thường được áp dụng cho đại diện tỷ lệ, có nghĩa là nếu một đảng nào đó chiếm x% số phiếu bầu, thì nó cũng sẽ chiếm khoảng chừng ấy phần trăm ghế trong bộ phận lập pháp, hay cụ thể hơn là quốc hội hay nghị viện.

Các phương pháp không theo tỉ lệ và bán tỉ lệ
Nhiều phương pháp đầu phiếu nhiều người thắng cử chỉ là sự mở rộng của phương pháp một người thắng. Ở bỏ phiếu nhóm (bloc voting), đảng dành được nhiều phiếu bầu nhất sẽ thắng cử và chiếm được toàn bộ ghế. Chính vì có xu hướng thắng toàn diện (landslide victory) của nhóm người thắng cử nên phương pháp bầu cử này không tỉ lệ. Có hai phương pháp khác tương tự cho nhiều người thắng là phương pháp bỏ phiếu không chuyển nhượng đơn (Single Non-Transferable Vote, hay SNTV) – cử tri chỉ được bầu cho một ứng viên, và phương pháp đa phiếu tích lũy như được nói ở trên.

Không giống như bỏ phiếu nhóm, các cuộc bầu cử sử dụng phương pháp bỏ phiếu không chuyển nhượng đơn hay đa phiếu tích lũy có thể đạt tính tỷ lệ nếu cử tri sử dụng đầu phiếu chiến thuật (tactical voting) hay việc đề cử chiến lược (strategic nomination).

Chính vì hai phương pháp trên chỉ khuyến khích kết quả có tỷ lệ chứ không bảo đảm điều đó nên chúng được xem là bán tỉ lệ. Còn một số phương pháp khác cũng thuộc dạng bán tỉ lệ là phương pháp hỗn hợp  như bỏ phiếu song song.

Phương pháp tỉ lệ

Các phương pháp tỉ lệ theo đúng nghĩa sẽ bảo đảm tính tỷ lệ bằng cách mỗi ứng viên thắng cử sẽ đại diện cho số cử tri tương xứng. Số lượng cử tri này được gọi là hạn ngạch (quota). Ví dụ như, hạn ngạch là 1000 cử tri, thì mỗi ứng viên được bầu phản ánh nguyện vọng của 1000 cử tri đó, trong giới hạn sai số. Chúng ta có thể đo được bằng việc dùng Chỉ số Gallagher (Gallagher Index, least squares index – chỉ số bình phương nhỏ nhất).

Các hệ thống tỉ lệ nhất đang được dùng đều dựa trên nguyên tắc đại diện tỉ lệ theo danh sách đảng (party-list proportional representation). Theo nguyên tắc này, cử tri bầu cho các đảng thay vì cho các ứng viên riêng lẻ. Với mỗi hạn ngạch số phiếu mà một đảng nhận được, tương ứng với một trong những ứng viên của họ nhận được một ghế trong hội đồng lập pháp. Tỉ lệ cử tri được làm tròn để tương ứng với số ghế trong hội đồng lập pháp.

Các phương pháp phân phối số ghế có thể được liệt chung vào phương pháp bình quân cao nhất (highest averages method) và phương pháp số dư lớn nhất (largest remainder method). Phương pháp số dư lớn nhất thiết đặt một hạn ngạch cụ thể dựa trên số cử tri, trong khi phương pháp bình quan cao nhất như phương pháp Sainte-Laguë và phương pháp d'Hondt lại quyết định hạn ngạch trực tiếp bằng cách chia số phiếu mà đảng đó nhận được cho một dãy số. Dãy số này tùy thuộc vào mỗi phương pháp cụ thể.

Phương pháp bán tỉ lệ

Một phương pháp điển hình của phương pháp đầu phiếu bán tỉ lệ là đa phiếu tích lũy (cumulative voting – CV). Phương pháp này là một phương pháp thường dùng ở những nơi cử tri có quyền bỏ phiếu khác nhau như ở các công ty cổ phần dùng một cổ phiếu, một phiếu bầu. Đầu phiếu tích lũy còn được dùng ở phương pháp bầu cử nhiều người thắng như ở bỏ phiếu thành lập ban lãnh đạo công ty.

Tiêu chuẩn đánh giá hệ thống một người thắng
Trên thực tế, các quan điểm về các hệ thống bầu cử bị ảnh hưởng nhiều bởi ảnh hưởng của các hệ thống đó lên các nhóm ủng hộ hay phản đối. Điều này có thể tạo sự so sánh các hệ thống bầu cử khác nhau trở nên khó khăn. Vì thế, để so sánh  các hệ thống những ý thức hệ chính trị được độc lập và công bằng, các nhà lý luận bầu cử dùng tiêu chuẩn bầu cử để đánh giá một cách toán học hơn.

Khó có hệ thống đầu phiếu nào thỏa mãn mọi tiêu chuẩn đó. Nhà kinh tế học Kenneth Arrow đã chứng minh "định lý sự bất khả Arrow" (Arrow's impossibility theorem) rằng các đặc điểm tốt của các hệ thống đầu phiếu lại trái ngược nhau. Chính vì lý do này, những người tiến hành bầu cử phải quyết định tiêu chuẩn nào là quan trọng nhất cho các cuộc bầu cử của mình.

 Tiêu chuẩn đa số (Majority criterion) — Có tồn tại bộ phận đa số xếp hạng hay đánh giá một ứng viên nào đó luôn luôn cao hơn các ứng viên khác trong cuộc bầu cử không?
 Tiêu chuẩn đơn nhất (Monotonicity criterion) — Có thể làm cho một ứng viên thắng cử thành bại và biến ứng viên bại thành thắng được hay không?
 Tiêu chuẩn nhất quán (Consistency criterion) — Nếu một khu vực bầu cử được chia làm hai và một ứng viên nào đó đều thắng ở cả hai hạt đó thì người ấy có thắng chung cuộc hay không?
 Tiêu chuẩn tham gia (Participation criterion) — Có phải đi bầu thành thật thì luôn tốt hơn không bầu không?
 Tiêu chuẩn Condorcet hay còn gọi là tiêu chuẩn gà chọi (Condorcet criterion) — Nếu một ứng viên đánh bại từng đối thủ một theo phương pháp Condorcet (đại thể là từng đôi một), thì ứng viên đó có luôn thắng không?
 Tiêu chuẩn chiến bại Condorcet (Condorcet loser criterion) — Nếu một ứng nào đó thua trong tất các ứng viên khác trong cuộc so từng đôi một thì ứng viên đó có luôn thua không?
 Tính độc lập của ứng viên không liên quan (Independence of irrelevant alternatives) — Kết quả có được giữ nguyên sau khi thêm hay bớt các ứng viên không thắng cử hay không?
 Tính độc lập của cùng ứng viên (Strategic nomination, independence of clone candidates) — Kết quả có giống nhau nếu thêm vào chính những ứng viên đã có trong danh sách?
 Tính đối xứng ngược (Reversal symmetry) — Nếu toàn bộ cử tri đảo ngược lựa chọn của mình thì ứng viên thắng lúc đầu có thua không?
Tiêu chuẩn Smith - (Smith criterion hoặc generalized Condorcet criterion) — Nhóm Smith là nhóm ứng cử viên nhỏ nhất đánh bại mọi ứng cử viên không thuộc nhóm trong cuộc bầu cử hai ứng cử viên theo nguyên tắc đa số. Có phải một trong những ứng cử viên Nhóm Smith luôn chiến thắng?

Lịch sử

Tiền dân chủ
Bầu cử đã và dang được dùng như một nhân tố căn bản của một xã hội dân chủ hồi dân chủ Athen từ thế kỷ 6 TCN. Một trong những cuộc bỏ phiếu sớm nhất được ghi lại ở Athen là bỏ phiếu theo nguyên tắc đa số cho chiến thắng không mong đợi vì đấy thật ra là việc tẩy chay để đày người dân mà họ (cử tri) không thích nhất. Hầu hết các cuộc bầu cử trong thời kỳ đầu dân chủ đều dùng thể thức đa số này hoặc chỉ là biến thể của nó. Chỉ có một ngoại lệ, vào thế kỷ 13 bang Venice đã thông qua một cách thức bầu cử mà chúng ta gọi hôm nay là đầu phiếu đồng thuận để bầu Đại hội đồng của họ.

Sự sáng lập lý thuyết bầu cử
Lý thuyết bầu cử trở thành đối tượng của nghiên cứu mang tính học thuật vào khoảng Cách mạng Pháp. Jean-Charles de Borda đề xướng nguyên tắc đếm Bardo vào năm 1770 cho bầu cử các thành viên cho Viện Hàn Lâm Khoa Học Pháp. Phương pháp này bị Marquis de Condorcet bác bỏ và ông này đề nghị phương pháp Condorcet và ông cũng viết về nghịch lý Condorcet.

Sự phát triển hậu 1980
Lý thuyết bầu cử đang tập trung vào các tiêu chuẩn của hệ thống bầu cử ở các hệ thống bầu cử cụ thể. Mọi chi tiết về mặt mạnh hay yếu của một hệ thống bầu cử sẵn sàng được hỗ trợ bởi các tiêu chuẩn đã được định nghĩa trước bằng toán học.

Các nhà khoa học chính trị của thế kỷ 20 đã ấn hành nhiều nghiên cứu về ảnh hưởng của các hệ thống bầu cử đến chọn lựa của cử tri, tới các đảng chính trị, và tới sử ổn định chính trị. Một số ít học giả còn nghiên cứu những hiệu ứng đã làm cho các quốc gia thay đổi hệ thống bầu cử của mình. Nicolaus Tideman và Donald G. Saari là hai trong một số nhà lý luận nổi tiếng đã góp phần vào việc cải thiện và đưa ra một số khái niệm mới về bầu cử.

Máy tính đã giúp cho việc ứng dụng các phương pháp Kemeny-Young, cặp xếp hạng (ranked pairs), và Schulze xếp hạng tất cả các lựa chọn từ phổ biến nhất đến ít phổ biến nhất.

Sự phổ cập của Internet cũng đã làm tăng sự quan tam và bầu cử. Không giống như các lĩnh vực toán học khác, hệ thống bầu cử tương đối dễ hiểu đối với những người không chuyên.

Các nghiên cứu về hệ thống bầu cử đã ảnh hưởng đến việc cải cách bầu cử hiện nay, như những đề xuất thay thế đầu phiếu đa số bằng các phương pháp khác ở bầu cử cấp chính quyền. Các địa phương ở Mỹ đã dùng phương pháp chuyển phiếu từ dưới lên (instant-runoff voting) từ năm 2000. Nhiều nước khác như New Zealand, Canada cũng thay thế cho phù hợp hơn. Ngoài ra, vào tháng Chín năm 2007, Đảng Tân Dân Chủ Thống Nhất của Hàn Quốc bắt đầu dùng Hệ thống Bầu cử Di động đầu tiên trên thế giới trong cuộc bầu cử tổng thống sơ bộ của mình. Ngay cả các tổ chức phi chính phủ hiện nay cũng dùng các hệ thống bầu cử.

Xem thêm
Dân chủ điện tử (e-democracy)
Cải cách bầu cử (electoral reform)
Bảng các hệ thống đầu phiếu theo quốc gia
Hệ thống đếm phiếu
Máy đầu phiếu

Tham khảo

Tham khảo chung
Arrow, Kenneth J. (1951, 2nd ed., 1963), Social Choice and Individual Values. New Haven: Yale University Press. ISBN 0-300-01364-7

Chú thích

Đọc thêm
Boix, Carles 1999. Setting the Rules of the Game: The Choice of Electoral Systems in Advanced Democracies American Political Science Review 93, 609-624.</ref>
Duverger, Maurice. 1954. Political Parties. New York: Wiley.
Hermens, Ferdinand A. 1941. Democracy or Anarchy? A Study of Proportional Representation. Notre Dame: University of Notre Dame.
Lijphart, Arend
1985 The Field of Electoral Systems Research: A Critical Survey, Electoral Studies 4:
1992 Democratization and Constitutional Choices in Czecho-Slovakia, Hungary and Poland, 1989-1991, Journal of Theoretical Politics 4: 207-223.
1994 Electoral Systems and Party Systems: A Study of Twenty-Seven Democracies, 1945-1990. Oxford: Oxford University Press, 1994. ISBN 0-19-828054-8.
Rae, Douglas W. 1971. The Political Consequences of Electoral Laws. New Haven: Yale University Press.
Rogowski, Ronald. 1987. Trade and the Variety of Democratic Institutions, International Organization
41: 203-224.
Rokkan, Stein. 1970. Citizens, Elections, Parties: Approaches to the Comparative Study of the Process of Development. Oslo: Universitetsforlaget.
Taagapera, Rein and Matthew S. Shugart. 1989. Seats and Votes: The Effects and Determinants of Electoral Systems. New Haven: Yale University Press.

Liên kết ngoài

Tổng quát
ACE Electoral Knowledge Network Expert site providing encyclopedia on Electoral Systems and Management, country by country data, a library of electoral materials, latest election news, the opportunity to submit questions to a network of electoral experts, and a forum to discuss all of the above
A handbook of electoral system Design  from International IDEA
Accurate Democracy: electoral and legislative voting rules
Election methods list A mailing list for technical discussions about election methods.
Electowiki A wiki that focuses on voting theory.
National Brainstorming project  Canadian site.
Descriptions of Single-Winner Voting Systems Paper by Warren D. Smith.
Evaluating Voting Methods  by Matt Corks
Open Directory Project  category on voting systems
OpenSTV Software for computing a variety of voting systems including IRV, STV, and Condorcet.
Ranked Ballot Voting Methods : tutorial, evaluation, and calculator
Student's Social Choice by Alex Bogomolny. Illustrates various concepts of choice using Java applets.
Voting, Arbitration, and Fair Division  by Marcus Pivato.
Voting and Election Reform: election calculator and other resources
Voting Systems by Paul E. Johnson. A textbook-style overview of voting methods and their mathematical properties.
U.S. Voting System Analysis
A New Nation Votes: American Elections Returns 1787–1825
Logicracy  Freely available on-line referendum engine, competence vs. opinion scatter plots, competence-weighted voting, analysis tools, and fraud reduction methods.
Criteria by Blake Cretney
Evaluation of ranked ballot voting methods  by Rob LeGrand
Voting Methods : Tutorial and essays by James Green-Armytage
Electoral systems and the protection and participation of minorities, report by Minority Rights Group, 2006
Citizens for Approval Voting
Center for Range Voting CRV simplified entry page
Center for Voting and Democracy Advocates using IRV in the United States.
California LocalParty.Org Advocates proportional elections in local elections.
condorcet.org Advocates Condorcet voting and provides links to vote-tallying software.
 The De Borda Institute A Northern Ireland-based organisation promoting inclusive voting procedures
May the Best Man Lose  A Discover article on Approval voting and the Borda Count, by Dana Mackenzie.
Bầu cử qua mạng xã hội

Tài liệu nghiên cứu
Analysis and Design of Electoral Systems  Proceedings of a seminar at the Mathematical Research Institute at Oberwolfach, Germany.
Analysis of Democratic Institutions: Structure, Conduct and Performance  An article by Roger B. Myerson that analyzes voting systems economically.
 PhD seminar on Choice Theory by Robert Nau.
Common Voting Rules as Maximum Likelihood Estimators by Vincent Conitzer and Tuomas Sandholm.
A New Monotonic and Clone-Independent Single-Winner Election Method  by Markus Schulze (mirror1 , mirror2). Introduces the Schulze method and its use in the Debian project.
Hybrid Voting Protocols and Hardness of Manipulation  by Edith Elkind and Helger Lipmaa.
On the impact of indifferent voters on the likelihood of some voting paradoxes  by Vincent Merlin and Fabrice Valognes.
In Praise of Manipulation  by Martin van Hees and Keith Dowding. Examines strategic voting from an ethical point of view.
Universal voting protocol tweaks to make manipulation hard by Vincent Conitzer and Tuomas Sandholm.
Voting by Adaptive Agents in Multi-candidate Elections  by Scott Moser.
Range Voting  by Warren D. Smith. After the mathematical advocacy of Range Voting, there is a good monte-carlo comparison of voting systems in virtual elections, which, despite a rudimentary approach to strategy and polling, gives interesting best-case (honest) and worst-case (overstrategic) social utilities for various systems.
Safe Votes, Sincere Votes and Strategizing by Rohit Parikh and Eric Pacuit.

Public choice theory
Social choice theory
Psephology
Voting system criteria
Bầu cử
Lựa chọn công cộng


title: Bleggio Superiore

text:
Bleggio Superiore là một đô thị ở tỉnh Trento ở vùng Trentino-Alto Adige/Südtirol của Ý, tọa lạc cách 25 km về phía tây của Trento. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.540 người và diện tích là 32.7 km².

Bleggio Superiore giáp các đô thị: Tione di Trento, Bleggio Inferiore, Bolbeno, Fiavè, Zuclo, và Concei.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị Trentino


title: Cobalt (màu)

text:
Màu lam cobalt là một màu xanh lam chưa bão hòa, tạo cảm giác lạnh, các chất liệu có màu như thế này chủ yếu tìm thấy trong các muối của cobalt. Màu xanh nhìn thấy trên phần lớn các loại kính, thủy tinh là màu cobalt.

Lam cobalt cũng là tên gọi của một bột màu lam được làm ra bằng cách thiêu kết cobalt(II) oxide với nhôm oxide (alumina) ở 1.200 °C. Về mặt hóa học, bột màu lam cobalt là cobalt(II) oxide - nhôm oxide, hay cobalt(II) aluminat, CoAl2O4. Màu lam cobalt là nhạt và ít chói hơn so với bột màu gốc sắt-cyanide là xanh Phổ. Màu này rất ổn định và theo dòng lịch sử đã được sử dụng làm tác nhân tạo màu trong nghề gốm (đặc biệt là trong đồ sứ Trung Hoa), nghề kim hoàn và trong sơn. Thủy tinh trong suốt được nhuộm màu bằng bột màu cobalt gốc silica là bột màu thủy tinh xanh.

Lịch sử sử dụng và sản xuất
Bột màu lam cobalt ở dạng không tinh khiết đã được sử dụng từ lâu trong đồ sứ Trung Quốc. Ghi chép đầu tiên về việc sử dụng cobalt blue (lam cobalt) như là một tên gọi màu trong tiếng Anh là vào năm 1777. Nó được Louis Jacques Thénard phát hiện một cách độc lập như một chất màu nguyên chất dựa trên alumina vào năm 1802. Sản xuất thương mại ở Pháp bắt đầu năm 1807. Nhà sản xuất bột màu lam cobalt hàng đầu thế giới trong thế kỷ 19 là Công ty Na Uy Blaafarveværket (xưởng bột màu lam) của Jacob Benjamin Wegner thời Đan Mạch–Na Uy). Đức cũng nổi tiếng về sản xuất bột màu lam cobalt, đặc biệt là các xưởng bột màu lam cobalt (Blaufarbenwerke) trong dãy núi Quặng ở Saxony.

Trong văn hóa

Nghệ thuật
Bột màu lam cobalt là chất màu lam chính được sử dụng nhiều thế kỷ trong đồ sứ hoa lam Trung Hoa, bắt đầu từ cuối thế kỷ VII hay đầu thế kỷ IX.

Họa sĩ màu nước John Varley (1778-1842) gợi ý rằng lam cobalt là thay thế tốt cho màu lam sẫm để vẽ màu bầu trời, khi viết trong "J Varley's List of Colours'' (Danh sách các màu của J Varley) năm 1818: "Được sử dụng thay thế cho màu lam sẫm vì độ sáng của màu, và vượt trội hơn khi được sử dụng vẽ màu bầu trời và các đồ vật khác đòi hỏi sắc nhạt đều; thỉnh thoảng được sử dụng để lấy lại độ sáng của các sắc nhạt này khi chúng quá đậm và cho các sắc nhạt trên vải, v.v. Nhờ độ sáng và độ tương phản vượt trội của mình, nó có thể làm giảm độ sáng của các màu xanh lam khác."

Màu lam cobalt được sử dụng trong hội họa kể từ khi Thénard phát hiện ra nó, với các họa sĩ như J. M. W. Turner, các họa sĩ theo trường phái ấn tượng như Pierre-Auguste Renoir và Claude Monet cũng như các họa sĩ trường phái hậu ấn tượng như Vincent van Gogh. Nó ổn định và khó bay màu cũng như tương thích với các chất màu khác. Maxfield Parrish, nổi tiếng một phần vì các bức vẽ cảnh bầu trời của ông bằng việc sử dụng màu lam cobalt, và kết quả là màu lam cobalt đôi khi được gọi là lam Parrish.

Thể thao
Hai đội bóng của Major League Soccer có màu lam cobalt là màu thứ hai: Real Salt Lake từ khi thành lập, và Sporting Kansas City trong trang phục thi đấu sân nhà kể từ mùa giải năm 2008.

Video game
Màu logo chính thức của Sega là lam cobalt. Nhím Sonic, con vật lấy khước hiện tại của Sega, cũng được tô màu lam cobalt.

Kỳ học
Một vài quốc gia như Hà Lan và România, và tiểu bang Hoa Kỳ Nevada, có màu lam cobalt như là một trong ba sắc đậm trên cờ.

Sản xuất, xây dựng

Ô tô
Một vài nhà sản xuất xe ô tô như Jeep và Bugatti có màu lam cobalt nhu là các tùy chọn sơn.

Xây dựng
Do độ ổn định hóa học của lam cobalt trong môi trường kiềm, nên nó được sử dụng làm chất màu trong bê tông xanh.

Độc tính
Bột màu lam cobalt có độc khi nuốt hay hít phải. Các thợ gốm không thực hiện các biện pháp phòng ngừa đầy đủ khi sử dụng bột màu lam cobalt có thể bị ngộ độc cobalt.

Thư viện ảnh

Xem thêm
 Danh sách màu

Tham khảo

Màu sắc
Chất màu
Phát minh Pháp

fa:لاجوردی


title: Vạn Kiếp tông bí truyền thư

text:
Vạn Kiếp tông bí truyền thư (), còn gọi là Vạn Kiếp binh thư, là một tác phẩm của Trần Hưng Đạo về nghệ thuật quân sự, có lẽ chủ yếu là bày binh bố trận, nhưng đến nay đã bị thất lạc. Ông sưu tập binh pháp các nhà, làm thành bát quái cửu cung đồ, và đặt tên tác phẩm như vậy. Người ta chỉ còn biết được một ít nội dung tác phẩm này, qua lời đề tựa của Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư vẫn còn lưu giữ được.

Lời tựa của Trần Khánh Dư
Nhân Huệ Vương Khánh Dư viết bài tựa cho sách ấy như sau:

Người giỏi cầm quân thì không cần bày trận, người giỏi bày trận thì không cần phải đánh, người giỏi đánh thì không thua, người khéo thua thì không chết.

Ngày xưa, Cao Dao làm sĩ sư mà không ai dám trái mệnh, đến Vũ Vương nhà Chu làm văn vũ sư, ngầm lo sửa đức, để lật đổ nhà Thương mà dấy nên vương nghiệp, thế là người giỏi cầm quân thì không cần phải bày trận vậy. Vua Thuấn múa mộc và múa lông trĩ mà họ Hữu Miêu đến chầu, Tôn Vũ nước Ngô đem người đẹp trong cung thử tập trận mà phía tây phá nước Sở mạnh, phía bắc uy hiếp nước Tấn, nước Tần, nổi tiếng chư hầu, thế là người khéo bày trận không cần phải đánh vậy. Đến Mã Ngập (Sách Tấn thư chép là Mã Long) nước Tấn theo bát trận đồ, đánh vận động hàng ngàn dặm, phá được Thụ Cơ Năng để thu phục Lương Châu. Thế gọi là người đánh giỏi không bao giờ thua vậy.

Cho nên trận nghĩa là "trần", là bày ra, là khéo léo. Ngày xưa, Hoàng Đế lập phép tỉnh điền để đặt binh chế. Gia Cát xếp đá sông làm bát trận đồ, Vệ Công sửa lại làm thành Lục hoa trận. Hoàn Ôn lập ra Xà thế trận có vẽ các thế trận hay, trình bày thứ tự, rõ ràng, trở thành khuôn phép. Nhưng người đương thời ít ai hiểu được, thấy muôn đầu ngàn mối, cho là rối rắm, chưa từng biến đổi. Như Lý Thuyên có soạn những điều suy diễn của mình (sách Thái bạch âm kinh nói về binh pháp), những người đời sau cũng không hiểu ý nghĩa. Cho nên Quốc công ta mới hiệu đính, biên tập đồ pháp của các nhà, soạn thành một sách, tuy ghi cả những việc nhỏ nhặt, nhưng người dùng thì nên bỏ bớt chỗ rườm rà, tóm lược lấy chất thực.

Sách gồm đủ ngũ hành tương ứng, cửu cung suy nhau, phối hợp cương nhu, tuần hoàn chẵn lẻ. Không lẫn lộn âm với dương, thần với sát, phương với lợi, sao lành, hung thần, ác tướng, tam cát, ngũ hung, đều rất rõ ràng, ngang với Tam Đại, trăm đánh trăm thắng. Cho nên, đương thời có thể phía bắc trấn ngự Hung Nô (ám chỉ nhà Nguyên), phía nam uy hiếp Lâm Ấp (Chiêm Thành).

Bình luận
Qua đây, có thể thấy luận thuyết quân sự của Hưng Đạo Vương là những lý lẽ cao siêu trong chiến trận, nhưng kế hoạch lớn dạy cho binh sĩ. Tuy cuốn sách của ông đã tổng kết kinh nghiệm đưa đến thắng lợi cụ thể trong chiến tranh, song khi vận dụng kinh nghiệm đó, ông đã yêu cầu người học cần phải linh hoạt và sáng tạo:

Trích từ Đại Việt sử ký toàn thư:
Sau này, con cháu và bồi thần của ta, ai học được bí thuật này phải sáng suốt mà thi hành, bày xếp thế trận; không được ngu dốt mà trao chữ truyền lời. Nếu không thế thì mình chịu tai ương mà vạ lây đến con cháu. Thế gọi là tiết lộ thiên cơ đó.

Tham khảo
Dương Xuân Đống (2017), Văn hóa quân sự Việt Nam - văn hóa giữ nước, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội, tr. 718 - 720

Nghệ thuật quân sự
Sách thất truyền
Tác phẩm của Trần Hưng Đạo


title: Idiocera pulchripennis

text:
Idiocera pulchripennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Idiocera
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Sikao (huyện)

text:
Sikao () là một huyện (amphoe) ở vùng tây bắc của tỉnh Trang, Thái Lan.
Huyện Sikao được thành lập năm 1887. Trụ sở huyện hiện nay được chính thức mở cửa ngày 1 tháng 3 năm 1987.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía tây bắc theo chiều kim đồng hồ) là: Khlong Thom của tỉnh Krabi, Wang Wiset, Mueang Trang và Kantang của tỉnh Trang. Về phía tây là biển Andaman.

Hành chính
Huyện này được chia thành 5 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 40 làng (muban). Có hai thị trấn (thesaban tambon) - Sikao nằm trên một phần của tambon Bo Hin, và Khuan Kun nằm trên một phần của Kalase. Có 5 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Huyện của Trang


title: Peristernia taitensis

text:
Peristernia taitensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Peristernia


title: Vione

text:
Vione là một đô thị trong tỉnh tỉnh Brescia thuộc vùng Lombardia, Ý. Đô thị này có diện tích 35,6 km², dân số 758 người. Các đơn vị dân cư trực thuộc là: Canè, Stadolina.
Các đô thị giáp ranh gồm: Edolo, Ponte di Legno, Temù, Vezza d'Oglio

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Brescia
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Quận Decatur, Tennessee

text:
Quận Decatur là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo anh hùng Stephen Decatur. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 11.731 người, ước tính dân số năm 2005 là 11.686 người . Quận lỵ đóng ở Decaturville.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích , trong đó có  là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh
Quận Benton (bắc)
Quận Perry (đông)
Quận Wayne (đông nam)
Quận Hardin (nam)
Quận Henderson (tây)
Quận Carroll (tây bắc)

Thông tin nhân khẩu

Theo điều tra dân số  năm 2000, quận đã có dân số 11.731 người, 4.908 hộ gia đình, và 3.415 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 35 người trên một dặm vuông (14/km ²).

Có 6.448 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình là 19 trên một dặm vuông (7/km ²). Cơ cấu chủng tộc của quận đã được 94,12% người da trắng, 3,47% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,23% người Mỹ bản xứ, 0,20% châu Á, Thái Bình Dương 0,03%, 1,20% từ các chủng tộc khác, và 0,76% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 1,95% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào.

Có 4.908 hộ, trong đó 27,30% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 56,70% là đôi vợ chồng sống với nhau, 9,00% có một chủ hộ nữ và không có chồng, và 30,40% là các gia đình không. 27,60% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 13,40% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn tuổi hơn là người. Cỡ hộ trung bình là 2,34 và cỡ gia đình trung bình là 2,82.

Trong quận, độ tuổi dân số đã được trải ra với 21,70% dưới độ tuổi 18, 7,90% 18-24, 25,90% 25-44, 26,30% từ 45 đến 64, và 18,20% từ 65 tuổi trở lên đã được những người. Độ tuổi trung bình là 41 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 94,50 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 91,90 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đạt 28.741 đô la Mỹ, và thu nhập trung bình cho một gia đình là 34.919 đô la Mỹ. Phái nam có thu nhập trung bình 25.945 USD so với 20.155 USD của phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người là 17.285 $. Có 13,80% gia đình và 16,00% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 18,90% những người dưới 18 tuổi và 22,20% của những người 65 tuổi hoặc hơn.

ListenRead phonetically

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Anchastus unicarinatus

text:
Anchastus unicarinatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1932.

Chú thích

Tham khảo

Anchastus


title: Ambulyx obliterata

text:
Ambulyx obliterata là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Sumatra, bán đảo Mã Lai và Borneo.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Species info
The Moths of Borneo

Ambulyx


title: Thyreus histrio

text:
Thyreus histrio là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Fabricius mô tả khoa học năm 1775.

Chú thích

Tham khảo

Thyreus
Động vật được mô tả năm 1775


title: Helius unicolor

text:
Helius unicolor là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Bọ chét mèo

text:
Bọ chét mèo (tên khoa học Ctenocephalides felis) là một trong những loài bọ chét phân bố rộng rãi và có số lượng quần thể đông đảo nhất trên địa cầu.

Tổng quan
Ký chủ chính của bọ chét mèo là mèo nhà, nhưng loài này cũng lây nhiễm cho phần lớn các loài chó trên thế giới. Bọ chét mèo cũng có thể có chu trình sinh học trên các loài động vật ăn thịt khác và trên loài thú có túi Virginia. Loài người cũng có thể bị bọ chét mèo cắn nhưng không thể bị lây nhiễm vì lý do loài bọ chét này không thích ứng được với môi trường trên ký chủ lạc chỗ là người.

Chu trình sống

Bọ chét cái đẻ trứng trên ký chủ, tuy nhiên thường thì sau đó trứng lại rơi và phát triển trên đất hoặc nơi ký chủ sinh sống và đi qua.  Trứng sau đó nở ra ấu trùng, vốn có tính quang ứng động âm, có nghĩa là các ấu trùng này tránh ánh sáng trong môi trường chất nền. Ấu trùng bọ chét sử dụng nhiều loại mảnh vụn của các sinh vật khác làm thức ăn, nhưng nguồn thức ăn quan trọng nhất là máu khô của ký chủ đã được tiêu hóa và thải ra phân của bọ chét trưởng thành. Do đó quần thể bọ chét trưởng thành ký sinh trên ký chủ có vai trò nuôi sống quần thể ấu trùng sống xung quanh môi trường sống của ký chủ.

Ấu trùng bọ chét biến thái qua 4 bước trước khi cuộn mình vào trong kén và bước vào giai đoạn nhộng. Thời gian của giai đoạn nhộng biến đổi rất lớn; con bọ chét hoàn chỉnh trong nhộng bình thường sẽ không thoát ra ngoài trở thành bọ chét trưởng thành cho đến khi nào xuất hiện dấu hiệu của ký chủ tiềm năng như nhiệt độ cao hay sự rung động. Bọ chét trưởng thành thường được kích thích để xâm nhập ký chủ mới chỉ trong vòng vài giây sau khi rời khỏi kén. Con bọ chét mới này bắt đầu hút máu ký chủ chỉ vài phút sau đó.

Tác nhân truyền bệnh
Bọ chét mèo có thể lây truyền các loài ký sinh khác và lây nhiễm cho chó, mèo cũng như con người. Các vi khuẩn chính và bệnh lây nhiễm qua bọ chét mèo gồm Bartonella, sốt phát ban chuột, và apedermatitis. Sán dải Dipylidium caninum có thể lây nhiễm cho người khi bọ chét bị nuốt bởi người hay vật nuôi trong nhà. Ngoài ra, bọ chét mèo đã được tìm thấy mang Borrelia burgdorferi, tác nhân gây bệnh Lyme, tuy nhiên khả năng lan truyền bệnh này của bọ chét mèo hiện nay vẫn chưa rõ.

Chú thích

Tham khảo

 Integrated Flea Control from University of Nebraska-Lincoln Extension in Lancaster County
 cat flea on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
 About Ctenocephalides felis (cat flea): taxonomy, life cycle, transmitted diseases, eradication at MetaPathogen
 Finding and Eliminating Fleas on Your Cat from the BBC
 Safe Use of Flea and Tick Products in Pets

Bọ chét
F
Động vật được mô tả năm 1835
Ký sinh vật ở mèo


title: Đơn vị tiền tệ có giá trị thấp nhất

text:
Đơn vị tiền tệ có giá trị thấp nhất là loại tiền tệ mà một đơn vị của nó mua được ít tiền ngoại tệ nhất hoặc mua được ít thức ăn nhất. Thông thường, việc tính toán dựa trên những loại tiền tệ dự trữ như đô la Mỹ (USD) hay euro (EUR). Những đơn vị tiền tệ nhỏ hơn sẽ không được xét đến khi người ta so sánh giá trị đồng tiền: ví dụ, người ta sẽ xem xét đồng bảng Anh chứ không xem xét đồng penny của Anh.

Các tiền tệ hiện có giá trị thấp nhất
Vào ngày 20 tháng 03 năm 2020, có 24 loại tiền tệ mà 1 USD ăn được hơn 1.000 đơn vị.

Ngoài ra:
 Somaliland, quốc gia không được đa số thế giới công nhận là quốc gia độc lập, có phát hành tiền tệ riêng có tên Shilling Somaliland. Ngân hàng Trung ương Somaliland hiện không có tỷ giá chính thức. Vào tháng 12 năm 2008, tỷ giá của đồng shilling là 7.500 đồng ăn một đô la Mỹ.
 Đồng Manat Turkmenistan đã được định giá lại với tỷ giá 5000 ăn 1 vào ngày 1 tháng 1 năm 2009. Do đó, tỷ giá chuyển đổi từ 14.250 manat  (tỷ giá song song 24.000 manat) giảm xuống còn 2,85 manat mới (tỷ giá song song 4.8 manat mới).

{| class="wikitable sortable mw-collapsible"
|+
! STT!! Quốc gia!! Tiền tệ!! Mã!! 1 Đô la Mỹ = (18/09/2022)!! 1 Euro = (18/09/2022)!! Xu giá trị cao nhất(nếu có)!! Tiền giấy giá trị cao nhất!! Ghi chú
|-
|1. ||  || rial + || IRR ||42.025
| 42,096 || 500 (5¢) || 50.000 (tiền tệ chính thức; $5.21) 5.000.000 ("séc tiền mặt"; $521,08) ||
|-
|2. ||  || rúp|| BYR || 25.249 || 25,292 || Không sử dụng || 100.000 ($36,22) ||
|-
|3. ||  || dobra|| STD || 24.598 || 24,640 || 2.000 (14¢) || 100.000 ($6,95) ||
|-
|4. ||  || đồng|| VND || 23.650 || 23,690 || 5.000 ($0,22) (đã dừng phát hành năm 2011) || 500.000 ($21,56) || Tỷ giá chính thức: 1USD = 6,41920 MMK
|-
|5. ||  || kip|| LAK || 15.895 || 15,922 || Không sử dụng || 50.000 ($5,94) ||
|-
|6. ||  || kwacha|| ZMK || 15.750 || 15,777 || Không sử dụng || 50.000 ($9,61) ||
|-
|7. ||  || rupiah|| IDR || 14.954 || 14,980 || 1.000 (9¢, không phổ biến)500 (4¢, phổ biến) || 100.000 ($8,62) ||
|-
|8. ||  || leone|| SLL || 14.669 || 14,694 || 500 (16¢, không phổ biến)100 (3¢) || 10.000 ($3,24) ||
|-
|9. ||  || som|| UZS || 10.962 || 10,980 || 100 (7¢) || 1.000 ($0,72) ||
|-
|10. ||  || franc|| GNF || 8.636 || 8,650 || Không sử dụng || 10.000 ($2,07) ||
|-
|11. ||  || guaraní|| PYG || 6.997 ||7,009
| 1.000 (20¢) || 100.000 ($19,91) ||
|-
|12. ||  || peso + || COP || 4.435 || 4,442 || 500 (20¢) || 50.000 ($20,49) ||
|-
|13. ||  || ariary|| MGA || 4.117 || 4,124 || 50 (3¢) || 10.000 ($5,09) ||
|-
|14. ||  || riel|| KHR || 4.112 || 4,119 || Không sử dụng || 100.000 ($24,41) ||
|-
|15. ||  || shilling|| UGX || 3.810 || 3,817 || 500 (26¢) || 50.000 ($25,58) ||
|-
|16. ||  || tögrög|| MNT || 3.254 || 3,260 || 500 (35¢) || 20.000 ($14,08) ||
|-
|17. ||  || shilling|| TZS || 2.330 || 2,334 || 200 (15¢) || 10.000 ($7,51) ||
|-
|18. ||  || franc|| BIF || 2.045 || 2,048 || Không sử dụng || 10.000 ($8,34) ||
|-
|19. ||  || bảng|| LBP || 1.507 || 1,510 || 500 (33¢) || 100.000 ($66,23) ||
|-
|20. ||  || dinar|| IQD || 1.459 || 1,462 || 100 (9¢) || 25.000 ($21,71) ||
|-
|21. ||  || won ‡ || KRW || 1.385 || 1,387 || 500 (37¢) || 50.000 ($32,64) ||
|-
|22. ||  || won|| KPW || 900.0 || 901.5 || 100 (3¢) || 10.000 ($2,60) || Tỷ giá chính thức: 1USD = 142,45 KPW
|-
| colspan="9" | Dữ liệu cho tất cả các tiền tệ khác được lấy từ Xe.com
Dữ liệu cho kyat Myanmar lấy từ The Irrawaddy News Magazine
|}
 Ghi chú + – Đang xem xét đổi tiền.
 ‡ – Tiền tệ có giá trị thấp nhất trong bất kỳ quốc gia thành viên OECD

Tiền tệ có giá trị thấp nhất theo thời điểm

Nhiều loại tiền tệ không được phép trôi nổi trên thị trường tỷ giá nước ngoài, để ngăn chảy máu tư bản hoặc vì lý do chính trị. Kết quả là giá của tiền tệ đó tại thị trường tự do (thị trường đen) có thể chênh lệch rất nhiều so với tỷ giá chính thức.

Chú thích

Xem thêm
 Đơn vị tiền tệ có giá trị cao nhất
Phá giá đồng tiền
Lạm phát
Lạm phát phi mã

Liên kết ngoài
Các thống kê về tiền tệ

Tiền tệ


title: Nomada dreisbachorum

text:
Nomada dreisbachorum là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Moalif mô tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1988


title: Lý Nhân (định hướng)

text:
Lý Nhân có thể là tên gọi của:

Địa danh
 Huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam
 Xã Lý Nhân, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc
 Phủ Lý Nhân thời nhà Nguyễn
 Đình Lý Nhân ở xã Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội

Tên người
 Lý Nhân là quan viên nhà Minh trong lịch sử Trung Quốc
 Lý Nhân là danh kỹ cuối Minh đầu Thanh trong lịch sử Trung Quốc
 Lý Nhân là quan viên nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc
 Ân Ngạn quân Lý Nhân là hoàng thân nhà Triều Tiên, ông nội của Triều Tiên Triết Tông trong lịch sử Triều Tiên

Xem thêm
Lý Nhơn


title: Bulbophyllum fuscatum

text:
Bulbophyllum fuscatum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

fuscatum]]

F


title: (58629) 1997 VL8

text:
{{DISPLAYTITLE:(58629) 1997 VL8}}

(58629) 1997 VL8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 1 tháng 11 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 58001–59000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Cabanas, Galicia

text:
Cabanas  là một đô thị của Ferrolterra phía tây bắc Tây Ban Nha ở tỉnh A Coruña tại Galicia. Đây là một khu vực rộng 30.2 km², có dân số 3.368 (đánh giá năm 2004) và mật độ dân số là 111.52 người/km². Ferrolterra có dân cư tập trung lớn thứ ba ở Galicia, và dân số rải rác trên 211.000 (2005).

Tham khảo

Đô thị ở A Coruña


title: Vương triều Caroling

text:
Vương triều Caroling (, , ) là một vương triều gốc Frank có nguồn gốc từ gia tộc Carolus, được hình thành kể từ năm 751 khi Pepin Lùn lên làm vua, đã trở thành hoàng tộc của Đế quốc Frank. Tên dòng họ đặt theo ông tổ là Charles Martel (Carolus Martellus). Nổi tiếng nhất trong dòng họ này là Charlemagne, người đã được đăng quang Hoàng đế bởi Giáo hoàng Leo III tại Roma vào năm 800. Đế chế của ông, trên danh nghĩa là một sự tiếp nối của Đế chế La Mã, được gọi là Đế quốc Caroling.

Sau khi đế quốc này bị phân chia vào năm 843 theo hiệp ước Verdun, dòng họ Caroling cai trị ở đế quốc Đông Frank cho tới khi không còn có người nối dõi vào năm 911. Tại Tây Frank, với 2 gián đoạn họ cai trị cho tới năm 987, khi dòng họ nhà Capetus lên nắm quyền. Tại công quốc Niederlothringen dòng họ Caroling ở Tây Frank còn cai trị cho tới đầu thế kỷ thứ 11.

Tham khảo

Đế quốc La Mã Thần thánh
Vương triều Caroling
Carol
Dòng tộc Frank
Gia đình quý tộc Đức
Lịch sử German
Sơ kỳ Trung Cổ


title: Trung Nam Trung Quốc

text:
Trung Nam (tiếng Trung: 中南; bính âm: Zhōngnán) là một vùng của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa được xác định bởi quốc vụ viện bao gồm các tỉnh Quảng Đông, Hải Nam, Hà Nam, Hồ Bắc và Hồ Nam, và Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây. Tuy nhiên không bao gồm đặc khu hành chính: Hồng Kông và Ma Cao.

Các tỉnh

Tham khảo

Hoa Trung
Khu vực địa lý của Trung Quốc
Hoa Nam


title: Panicum rigidum

text:
Panicum rigidum là một loài cỏ thuộc họ Poaceae.
Loài này chỉ có ở Yemen.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng cây bụi khô khu vực nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới and vùng nhiều đá.

Chú thích

Tham khảo

 Miller, A. 2004. Panicum rigidum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Panicum
Thực vật Yemen


title: Rossiteria pseudonucleolus

text:
Rossiteria pseudonucleolus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Rossiteria


title: Tipula katmaiensis

text:
Tipula katmaiensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic và Nearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Nguyễn Đề

text:
Nguyễn Đề (阮提, 1761-1805), húy là Nễ, tự Nhất Quế, hiệu Quế Hiên (桂軒, Gia phả ghi là Quế Hiên công); sau đổi tên là Đề, tự Tiến Phủ, hiệu Tỉnh Kiên, biệt hiệu Văn Thôn Cư Sĩ, là nhà thơ Việt Nam ở cuối thế kỷ 18-đầu thế kỷ 19.

Thân thế
Nguyễn Đề sinh ngày 13 tháng 2 năm Tân Tỵ (1761) tại làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, trấn Nghệ An, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.

Cha là Nguyễn Nghiễm (1708 - 1775), sinh ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, tên tự Hy Tư, hiệu Nghị Hiên, có biệt hiệu là Hồng Ngự cư sĩ đậu Nhị giáp tiến sĩ, làm quan đến chức Đại tư đồ (Tể tướng), tước Xuân Quận công.

Mẹ là bà Trần Thị Tần  (24 tháng 8 năm 1740 - 27 tháng 8 năm 1778), con gái một người làm chức câu kế. Bà Tần quê ở làng Hoa Thiều, xã Minh Đạo, huyện Tiên Du (Đông Ngàn), xứ Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Bà Tần là vợ thứ ba của Nguyễn Nghiễm (kém chồng 32 tuổi sinh được năm con, bốn trai và một gái). Và là anh cùng mẹ với Nguyễn Du.

Nhờ cha làm quan lớn (Tể tướng), nên những năm tháng thiếu thời, ông sống khá yên vui cùng các anh em trong một cơ ngơi bề thế ở phường Bích Câu, trong kinh thành Thăng Long.

Tổ tiên của ông có nguồn gốc từ làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay thuộc Hà Nội), sau di cư vào Hà Tĩnh, có truyền thống khoa hoạn nổi danh ở làng Tiên Điền về thời Lê mạt. Trước ông, sáu bảy thế hệ viễn tổ đã từng đỗ đạt làm quan. Bốn nghề chơi: cầm, thư, thi, hoạ bốn nghề đều thông thạo.

Sự nghiệp
Năm Đinh Hợi (1767), Nguyễn Nghiễm được thăng Thái tử Thái bảo, hàm tòng nhất phẩm, tước Xuân Quận công nên anh em ông thời đó sống trong giàu sang phú quý.

Năm 1768, mới 7 tuổi, ông đã được tập ấm: Hoằng tín đại phu, Trung thành môn vệ úy, Khuê Nhạc bá.

Năm Giáp Ngọ (1774), cha ông sung chức tể tướng, cùng Hoàng Ngũ Phúc đi đánh chúa Nguyễn ở Đàng Trong.

Năm Ất Mùi 1775, anh trai Nguyễn Trụ (sinh năm 1757 qua đời).

Năm Bính Thân 1776, thân phụ ông Nguyễn Nghiễm mất.

Năm Mậu Tuất 1778 thân mẫu là bà Trần Thị Tần cũng tạ thế.

Năm 1780, nhờ thông minh và chăm chỉ, ông đỗ đầu kỳ khảo khóa ở Quốc tử giám.

Năm 1783, ông đỗ đầu kỳ thi ở huyện Thọ Xương và ở huyện Đông Ngàn.

Tháng 10 cùng năm, ông đỗ Giải nguyên lúc 23 tuổi khoa thi Hương ở điện Phụng Thiên.

Năm 1786, ông được vua Lê Hiển Tông bổ làm Thị nội văn chức, giữ việc thường trực tại nhà học của con chúa Trịnh; rồi kiêm Phó Tri Thị nội Thư tả Lại phiên ở phủ chúa. Sau nữa, ông thăng Xu mật viện sự Đức Phái hầu.

Cùng năm, quân Tây Sơn ra Bắc, ông được vua Lê Chiêu Thống giao giữ chức Hiệp tán quân cơ đạo quân Sơn Tây.

Năm Kỷ Dậu (1789), vua Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc, ông theo không kịp phải lánh về quê mẹ ở Bắc Ninh.

Năm Quang Trung thứ 3 (1790), nhờ người quen đề cử, ông được nhà Tây Sơn mời ra giúp việc từ hàn, tiếp đến là Hàn lâm viện thị thư, rồi được cử làm Phó sứ (do Nguyễn Quang Hiển dẫn đầu) đi đến Yên Kinh tuế cống triều Thanh.

Về nước, ông được thăng Đông các đại học sĩ, gia tăng Thái sử, Thự Tả thị lang Nghi Thành hầu.

Tháng mười, năm Tân Hợi (1791), anh thứ tư cùng cha khác mẹ với ông là Nguyễn Quýnh do chống Tây Sơn nên bị bắt và bị giết. Dinh cơ, từ đường họ Nguyễn ở Tiên Điền, Hà Tĩnh bị tướng Tây Sơn Lê Văn Dụ đốt cháy, phá hủy, làng Tiên Điền bị làm cỏ vì cuộc khởi nghĩa Nguyễn Quýnh.

Năm Quý Sửu (1793), Nguyễn Du về thăm quê Tiên Điền và đến cuối năm ông vào kinh đô Phú Xuân thăm Nguyễn Đề đang làm thái sử ở Viện cơ mật.

Năm Giáp Dần (1794), thời Cảnh Thịnh, ông được thăng Tả phụng nghi bộ Binh, vào Quy Nhơn giữ chức Hiệp tán nhung vụ, cai quản tinh binh. Nguyễn Du và Nguyễn Ức được ông giao cho việc về Hồng Lĩnh xây dựng lại từ đường và làng Tiên Điền mà ông bận việc quan không thể trực tiếp trông coi.

Năm 1795, ông được cử sang Trung Quốc lần hai, để chúc mừng vua Thanh là Càn Long làm lễ nhường ngôi cho con là Gia Khánh.

Tháng 2 năm 1796, ông về nước, được phong chức Tả đồng nghị Trung thư sảnh.

Năm 1797, ông thu xếp cùng Đoàn Nguyễn Tuấn cưới cô em út Đoàn Nguyễn Thị Huệ cho Nguyễn Du.

Năm 1802, nhà Tây Sơn sụp đổ, ông trốn tránh tại Phú Xuân được Gia Long gọi ra. Nguyễn Đề dâng sớ, vua Gia Long tha chết, mến tài và kính trọng dòng dõi con Xuân Quân Công Nguyễn Nghiễm nên cho đi theo ra Bắc Thành làm việc dưới quyền Tổng Trấn Nguyễn Văn Thành. Nguyễn Đề cố vấn chỉ dẫn các kinh nghiệm nghi lễ đi sứ, tiếp sứ sang phong vương cho vua Gia Long. Nguyễn Đề hộ giá Gia Long ra Bắc, ngang qua Nghi Xuân, tiến cử Nguyễn Du. Nguyễn Du đón xa giá, theo vua, ra làm quan.

Năm 1805, trong lần về chịu tang người thiếp, ông bị một viên Tri phủ truy bức nhân có một vụ việc tại làng. Rồi vì quá uất ức, ông đã qua đời lúc 54 tuổi.

Gia quyến
Ông có hai người vợ:
 Vợ chính thất họ Trịnh, không có con;
 Vợ thứ sinh ba con trai là Giai, Lịch và Vĩ.

Tác phẩm
Nguyễn Đề đã để lại 2 tập thơ chữ Hán, đó là:
Quế Hiên giáp, ất tập (Tập thơ Quế Hiên, I và II).
Hoa trình tiêu khiển tập (Tập thơ tiêu khiển trên đường đi sứ).

Ngoài ra, khi Gia Long chiếm thành Phú Xuân, ông có soạn một bài quốc âm và làm biểu dâng lên, được Gia Long khen ngợi.

Hiện nay ở Thư viện Hán Nôm (Hà Nội) đang lưu giữ tập thơ mang tên Hoa Trình tiêu khiển hứng tiền hậu tập, mang ký hiệu A. 1361 và VHv.149. Ở Thư viện Viện văn học (Hà Nội) có bản mang tên Hoa trình thi tập, mang ký hiệu HN.360. Đây là những bản sao của Quế Hiên giáp, ất tập và Hoa trình tiêu khiển tập.

Nhận xét
Có thể nói, Nguyễn Đề làm quan với Tây Sơn và nhà Nguyễn khá tự nguyện và hăm hở, không mặc cảm, ít vướng bận nghĩa "trung quân", thậm chí có lúc ông còn chỉ trích những người bảo thủ, lánh đời. Vì chuyện này, ông phải chịu không ít lời gièm pha.
Trên ba trăm bài thơ của ông đều là những bài thơ vịnh cảnh, ngụ hứng, cảm hoài, thù tạc...Trong số đó có gần chục bài thơ viết cho em trai là Tố Như (tức Nguyễn Du)...Tuy viết bằng chữ Hán, nhưng thơ ông có giọng điệu bình dị, ít triết lý và được thể hiện bằng thứ ngôn ngữ tinh tế mà không cầu kỳ và kiểu cách.

Nguyễn Đề là nhà thơ có tấm lòng nhân nghĩa, vị tha; có tâm hồn sâu lắng và nhiều trăn trở...Ngòi bút của ông bình dị, nhưng có nhiều bài hay, câu hay. Đặc biệt, ông có hàng chục bài thơ viết cho Nguyễn Du với tất cả tình cảm yêu thương của một người anh dành cho một đứa em trai có số phận khá vất vả, long đong.
Lần Nguyễn Du nuôi chí chống Tây sơn, việc bại lộ bị bắt giam. Nhờ ông có thân quen với viên tướng Tây Sơn là Nguyễn Thận mà người em (Nguyễn Du) được thả. Tuy hai anh em sống cách xa nhau, và mỗi người một số phận; song họ luôn nhớ nhau, đặc biệt là tình cảm của ông đối với Nguyễn Du (và ngược lại) vô cùng sâu sắc. Đây thật là một thứ tình anh em hiếm thấy trong lịch sử Văn học Việt Nam.

Thơ

Phụ chép một bài thơ của Nguyễn Du gửi cho anh là Nguyễn Đề:

Trong văn hoá đại chúng

Chú thích

Tham khảo
Nhiều người soạn, Từ điển Văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
Tạ Ngọc Liễn, Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Thanh Niên, 2008.
Lê Thước và Trương Chính, Thơ chữ Hán Nguyễn Du. Nhà xuất bản Văn học, 1978.
Đỗ Ngọc Toại, Thơ văn dịch. Nhà xuất bản Hội nhà văn, 2006.
Nguyễn Thị Phượng, Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1995.

Nhà thơ Việt Nam
Người Hà Tĩnh
Quan lại nhà Tây Sơn
Hầu tước nhà Lê trung hưng


title: Oecetis laodike

text:
Oecetis laodike là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Oecetis


title: Ziro (tỉnh)

text:
Ziro là một tỉnh Burkina Faso,  tọa lạc ở Vùng Centre-Ouest. Diện tích là 5.139 km² với dân số ước khoảng (2004) of 124.600 người. Tỉnh lỵ là Ziro.

Ziro được chia thành 6 tổng:
Bougnounou
Cassou
Sapouy
Gao
Dalo
Bakata

Tham khảo

Tỉnh của Burkina Faso