title: Half-Life

text:
Half-Life là một trò chơi điện tử chủ đề khoa học viễn tưởng thuộc thể loại bắn súng góc nhìn thứ nhất (FPS) được phát triển bởi Valve Corporation và phát hành bởi Sierra Entertainment vào ngày 19/11/1998, với engine GoldSource được xây dựng dựa trên nền tảng engine Quake. Game đã được nhiều nhà phê bình game máy tính khen ngợi về cốt truyện hấp dẫn và sâu sắc, điều sẽ tác động lớn đến các nhà phát triển game FPS khác trong những năm sau này. Đây là một trong những trò chơi FPS trên PC bán chạy nhất mọi thời đại.

Cốt truyện
: Nội dung sau đây có thể cho bạn biết trước nội dung của game.Những sự kiện trong game xảy ra ở khu nghiên cứu Black Mesa sâu trong hoang mạc thuộc bang New Mexico - một khu phức hợp giả tưởng có nhiều điểm giống với Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos và Area 51 (Mỹ). Nhân vật chính là Gordon Freeman, một tiến sĩ vật lý sống sót sau một thí nghiệm thất bại tạo nên các làn sóng cộng hưởng với nhau làm thủng không gian, gần như phá hủy cả khu nghiên cứu, mở đường cho các sinh vật từ hành tinh Xen - một thế giới khác, xâm nhập vào Black Mesa.

Trong quá trình Freeman tìm đường thoát khỏi khu liên hợp đổ nát và giúp đỡ những người bị thương, anh sớm khám phá ra rằng mình đang bị truy lùng bởi hai thế lực: sinh vật ngoài hành tinh và lính của lực lượng HECU (Hazardous Environment Combat Unit) - một đội đặc nhiệm của chính phủ phái đến với nhiệm vụ tiêu diệt các sinh vật ngoài hành tinh, đồng thời diệt luôn mọi nhân chứng nhằm che giấu sự việc. Khi Gordon lên được mặt đất, nơi đây đã trở thành chiến trường giữa lực lượng HECU và các sinh vật ngoài hành tinh. Trước khi các đợt không kích của quân đội bắt đầu, Gordon trú ẩn tại khu phức hợp Lambda, nơi đầu tiên sử dụng công nghệ dịch chuyển tức thời và được biết có một sinh vật đang giữ cổng không gian cho phép các đơn vị quái vật Xen xâm nhập Black Mesa. Gordon tới hành tinh Xen qua cổng dịch chuyển và tiêu diệt "Nihilanth" - trùm cuối game, kết thúc cuộc xâm lăng của các sinh vật Xen.

Khi chết, Nihilanth gây ra một vụ nổ khiến Freeman bất tỉnh, sau đó anh được cứu bởi G-Man. Người này xuất hiện ít nhất mỗi chương một lần. Ông ta có vẻ như đang theo dõi Gordon và luôn biến mất mỗi khi Gordon tới được vị trí ông ta vừa đứng. Ông ta cho Gordon hai lựa chọn: trở thành nhân viên của ông ta hoặc từ chối và "hối tiếc". Game có hai cái kết dựa trên các lựa chọn này của người chơi.

Cốt truyện của game được viết bởi nhà văn Marc Laidlaw, tác giả của một số tác phẩm văn học kinh dị - khoa học viễn tưởng như The 37th Mandala, Dad's Nuke, Neon Lotus... Ngoài ra, game còn chịu ảnh hưởng từ các game FPS nổi tiếng của id Software như Doom, Quake.

Lối chơi

Khác với đa số game FPS phổ biến thời ấy chỉ tập trung vào yếu tố hành động Run and Gun - chạy và bắn, bên cạnh những cảnh chiến đấu, Half-Life còn bao gồm những đoạn giải đố kết hợp với việc nhảy nhót, leo trèo, tương tác với môi trường xung quanh... Toàn bộ sự kiện diễn ra trong game được người chơi chứng kiến thông qua con mắt của Gordon Freeman, và vì vậy nên game không có những đoạn cắt cảnh. Thay vào đó, người chơi sẽ được thấy những sự kiện được lập trình sẵn và được di chuyển tới gần hay đứng xa quan sát. Nhân vật chính Freeman không bao giờ nói trong game, chính điều này khiến mọi diễn biến trong game gần như được quan sát qua mắt của người chơi. Game không có những nhiệm vụ cụ thể, thay vào đó nó được chia ra thành các "chương". Mỗi khi bắt đầu một chương mới, tên chương sẽ hiện lên màn hình. Tiến trình chơi không gián đoạn, trừ những lúc game phải dừng lại để tải dữ liệu.

Kẻ thù trong game khá phong phú, gồm các sinh vật tới từ Xen như Headcrab, Bullsquid, Houndeye hoặc là con người như lính trong lực lượng HECU, biệt kích... Đa phần đều có thể bị tiêu diệt bằng cách đối đầu trực tiếp, đặc biệt những trùm cuối mỗi chương bắt buộc người chơi phải vận dụng các yếu tố môi trường mới có thể tiêu diệt được. Gần cuối game, người chơi nhận được "module nhảy xa" giúp họ hoàn thành các màn chơi tại hành tinh Xen - nơi có địa hình và trọng lực rất khác so với Trái Đất.

Người chơi thỉnh thoảng được hỗ trợ bởi các NPC. Các nhân vật này cũng thường xuyên được sử dụng để truyền đạt cốt truyện tới người chơi.

Vũ khí tiêu biểu trong game chính là thanh xà beng Freeman kiếm được ở đầu game. Người chơi có thể sử dụng nó để đánh cận chiến hoặc tương tác với môi trường xung quanh như phá các vật cản, mở rương, thùng gỗ....

Quá trình phát triển

Half-Life là sản phẩm đầu tiên của Valve Software, thành lập năm 1996 bởi hai cựu nhân viên Microsoft là Gabe Newell và Mike Harrington. Engine của game là một phiên bản đã qua nhiều sửa đổi của engine Quake. Theo nhà phát triển, họ đã phải viết lại hơn 70% engine này. Những thay đổi lớn nhất bao gồm việc hỗ trợ Direct3D và thêm vào chuyển động khung xương.

Trong quá trình phát triển, tên mã của dự án Half-life là Quiver, dựa theo tên căn cứ quân sự trong truyện The Mist của Stephen King. Theo Gabe Newell, cái tên Half-Life (Bước sóng) được chọn bởi nó nói lên chủ đề của game, không trùng lặp và một ký hiệu liên quan tới nó được sử dụng rất nhiều trong game: λ - Bước sóng (Đọc là Lambda). Half-life bị ảnh hưởng nhiều bởi Doom - một tựa game khác cùng thể loại. Theo Harry Teasley - một thành viên trong nhóm phát triển, thì họ muốn game "Làm bạn sợ như Doom đã làm".

Half-life xuất hiện lần đầu ở hội chợ giải trí điện tử E3 năm 1997. Trong sự kiện này, nhà phát triển chủ yếu biểu diễn hệ thống đồ họa và trí thông minh nhân tạo (AI) của game. Game dự định được cho ra mắt vào năm đó, tuy nhiên qua trình phát hành bị trì hoãn do Valve nhận thấy game cần nhiều sửa đổi. Việc này khiến việc phát hành game nhiều lần bị trì hoãn, phải đến tháng 11 cùng năm, game mới được phát hành. Tại E3 1998, game được trao giải thưởng dành cho "Game máy tính xuất sắc nhất" và "Game hành động xuất sắc nhất".

Có hai bản demo là Half-Life:Day one và sau đó là Half-Life: Uplink. Half-Life: Day one kéo dài khoảng 1/5 bản game chính thức còn Half-Life: Uplink là một phần của các màn chơi mà Valve đã bỏ đi trong quá trình phát triển game.

Tên gọi

Tên gọi của Half-Life và các bản mở rộng của nó đều có liên quan tới các khái niệm vật lý. "Half-Life" có nghĩa là Chu kỳ bán rã. Bản mở rộng đầu tiên của nó: Half-Life: Opposing Force (Phản lực) là một khái niệm được nhắc tới trong định luật 3 Newton. Bản mở rộng này tên là Opposing Force cũng bởi nhân vật chính thuộc lực lượng HECU - kẻ thù trong phần đầu. Bản mở rộng thứ hai Half-Life: Blue Shift được đặt tên theo Chu trình dịch chuyển xanh. Tên của bản Port lên PS2 Half-Life: Decay (Phóng xạ) cũng là một khái niệm vật lý. Khái niệm này liên quan trực tiếp tới biểu tượng của game: λ. Tuy nhiên cũng có ý kiến cho rằng λ được chọn làm biểu tượng của game bởi nó là hình ảnh giản lược của một cánh tay cầm thanh xà beng - vũ khí nổi tiếng của Half-life.

Các bản Port

Bản Port lên PS2 do Gearbox Software thực hiện được phát hành năm 2001. Bản Port này có rất nhiều cải tiến về đồ họa, model nhân vật và vũ khí... cũng như các màn chơi. Bản Port còn thêm vào phần chơi đối đầu và phối hợp được gọi là Half-Life: Decay. Một điểm đặc biệt là phiên bản này cho phép sử dụng chuột và bàn phím USB - điều trước đây không thể thực hiện được trên nền PS2.

Half-Life cũng được dự định port lên Mac OS và Dreamcast, tuy nhiên các phiên bản này chưa bao giờ được phát hành. Vì lý do này mà Half-Life: Blue Shift thay vì được phát hành độc quyền cho Dreamcast, lại được đưa lên Windows.

Các bản mở rộng, sửa đổi và phần sau
Half-life có hai bản mở rộng: Half-Life: Opposing Force và Half-Life: Blue Shift, đều được phát triển bởi Gearbox Software. Cả hai bản mở rộng này đều kể về các sự kiện trong phần đầu tuy nhiên dưới góc nhìn của các nhân vật khác: Adrien Shephard trong Opposing Force và Barney Calhoun trong Blue shift. Opposing Force mang tới cho Half-Life nhiều yếu tố mới, còn Blue Shift cải tiến đồ họa game bằng gói nâng cấp HD (High definition pack).

Half-Life 2 xuất hiện lần đầu tại E3 vào tháng 5 năm 2003. Game được phát hành vào ngày 16/11/2004 kèm theo Counter-Strike: Source và Half-Life: Source - bản remake một phần của Half-Life cho phép game chạy trên Source engine của Valve. Ngày 2/7/2005, Half-Life Deathmatch: Source - phiên bản chơi mạng của Half-Life 2 được phát hành. Ngày 1/6/2006, Valve phát hành Half-Life 2: Episode One - phần đầu tiên trong bộ ba bản nâng cấp tiếp nối Half-life 2. Half-Life 2: Episode Two được phát hành ngày 10/10/2007 cùng với Portal và Team Fortress.

Sau này, Crowbar Collective-một studio trò chơi độc lập từ năm 2005, đã hoàn thành việc phát triển tựa game Black Mesa, là phiên bản làm lại của phần game Half-life 1998 này. Cốt truyện của Black Mesa gần như giống với cốt truyện của Half-Life. Giống như trong trò chơi gốc, người chơi sẽ điều khiển Gordon Freeman, một nhà vật lý lý thuyết làm việc tại cơ sở Nghiên cứu Black Mesa

Từ lúc mới được phát hành năm 1998, Half-Life đã nhận được nhiều hỗ trợ từ phía người chơi và các nhà phát triển game độc lập (modder). Những người này sử dụng bộ công cụ phát triển SDK do Valve phát hành để phát triển game của riêng mình dựa trên nền Half-Life, chủ yếu là các game nhiều người chơi (Chơi mạng) như Counter-Strike, Team Fortress classic, Day of Defeat, Deathmatch classic, Action Half-life,.... Một số mod đặc biệt thành công đã trở thành sản phẩm thương mại độc lập. Nổi bật nhất là Counter-Strike với nhiều phiên bản cho máy tính, một phiên bản cho Xbox. Một số bản mod khác như Team Fortress Classic, Day of Defeat, Gunman Chronicles đã trở thành các sản phẩm thương mại.

Năm 2020, Valve đã phát hành một tựa game thực tế ảo Half-life mang tên Half-life: Alyx, trò chơi này lấy bối cảnh giữa các sự kiện của Half-Life(hoặc Black Mesa).

 Xem thêm Black Mesa (trò chơi)
 Xem thêm Half-life: Alyx

Ý kiến phê bình, thành quả

Half-Life nhận được lời khen từ gần như toàn bộ các nhà phê bình cũng như hơn 50 giải "Game of the Year"(tạm dịch: Trò chơi của năm). Nhà phê bình Jeff Green của Computer Gaming World nhận xét: "Đây là tựa game bạo lực,nó xứng đáng với cái tên gọi của nó. Half-Life đã trở thành một game kinh điển... Game bắn súng hay nhất kể từ khi có Doom. IGN cho rằng Half-Life là một trong số những game có ảnh hưởng nhất. Gamespot bầu Half-Life là "Video hay nhất mọi thời đại". Game cũng nhận được danh hiệu này trong các cuộc bình chọn của tạp chí PC Gamer trong các số tháng 11/1999, tháng 10/2001, tháng 4/2005. GamesRadar cũng đưa Half-Life vào danh sách "100 game hay nhất mọi thời đại".

Nhiều nhà phê bình nhận xét môi trường giàu tính tương tác và sức hấp dẫn của game mang tính cách mạng. Hot Games nhận xét: "Half-Life là một trải nghiệm vô cùng lôi cuốn khiến các game khác cùng thể loại trở nên kém cỏi và khiến họ cố gắng nhiều hơn".

Tuy nhiên cũng có một số ý kiến phê bình như ý kiến của The Electric Playground nhận xét rằng: "Quả thật Half-Life mang tới một trải nghiệm rất hấp dẫn, nhưng rằng đó chỉ là nửa đầu game, trò chơi lên tới cao trào quá sớm."

Tới năm 2008, Half-Life đã bán được 9.3 triệu bản. Năm 2008, game được sách Kỷ lục Guinness công nhận là game bắn súng bán chạy nhất mọi thời đại.

Một bộ phim ngắn: Half-Life: Uplink được Cruise Control - một công ty quảng cáo của Anh phát hành vào 15/3/1999. Tuy nhiên, bộ phim đã bị Sierra khiếu nại do vấn đề bản quyền. Một bộ phim ngắn khác lấy cảm hứng từ series game Half-Life có tên Beyond Black Mesa cũng đã được phát hành trên mạng vào ngày 21/1/2011.

Tham khảo
Trang web chính thức
Half-life: Alyx Wiki
Trang web của studio game Crowbar Collective
Trang chủ tin tức Half-life và nội dung cộng đồng được xây dựng bởi người hâm mộ
Half-life review(IGN)
Black Mesa Wiki

Trò chơi trực tuyến nhiều người cùng chơi
Trò chơi trên Windows
Trò chơi trên macOS
Trò chơi PlayStation 2
Trò chơi điện tử có bản mở rộng
Trò chơi điện tử khoa học viễn tưởng
Trò chơi điện tử năm 1998
Bắn súng góc nhìn người thứ nhất

Trò chơi trên Linux


title: Acalyptris bipinnatellus

text:
Acalyptris bipinnatellus là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Wilkinson năm 1979. Nó được tìm thấy ở Florida.

Tham khảo

Acalyptris


title: Tập hợp đo được

text:
Tập hợp đo được là tập hợp trong không gian Euclide có độ đo ngoài và độ đo trong bằng nhau, và giá trị độ đo chung đó được gọi là độ đo của tập hợp này.

Tính chất
Điều kiện cần và đủ để một tập hợp đo được theo độ đo  nếu nó thuộc miền xác định của hàm số độ đo

Xem thêm
Tính khả ly
Lý thuyết hàm thực
Lý thuyết tích phân

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tập hợp


title: 1083

text:
Năm 1083 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1083


title: Leptodeuterocopus exquisitus

text:
Leptodeuterocopus exquisitus là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở Brasil.

Sải cánh dài khoảng 11 mm. Con trưởng thành bay vào tháng 11.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Review of the Neotropical species trong họ Pterophoridae, part I: Ochyroticinae, Deuterocopinae, Pterophorinae (Platyptiliini, Exelastini, Oxyptilini) (Lepidoptera)

Leptodeuterocopus
Động vật đặc hữu Brasil
Bướm đêm Nam Mỹ


title: Calyptra canadensis

text:
Calyptra canadensis (tên tiếng Anh: Canadian Owlet) là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuoidea. Nó được tìm thấy ở Nova Scotia tới North Carolina in mountains, phía tây đến Texas, phía bắc đến Saskatchewan. Occasionally straying tới Alberta.

Sải cánh dài 33–40 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 9 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn các loài Thalictrum.

Liên kết ngoài
Species info
Bug Guide

Chú thích

Calyptra


title: Novi Velia

text:
Novi Velia là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Novi Velia có diện tích km2, dân số là người (thời điểm ngày).

Tham khảo

Đô thị tỉnh Salerno
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Acrapex carnea

text:
Acrapex carnea  là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Châu Phi, bao gồm Nam Phi.

Sải cánh dài 28–30 mm.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Synonymous Checklist of the South African Lepidoptera
 Lepidoptera fauna of Lesotho

Acrapex


title: Andrena varia

text:
Andrena varia là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

V
Động vật được mô tả năm 1895


title: Massa-Carrara (tỉnh)

text:
Tỉnh Massa-Carrara () là một tỉnh thuộc vùng Toscana của Italia. Tỉnh này được đặt tên theo hai thị xã chính của tỉnh là: Carrara và thủ phủ Massa.

Địa lý và hành chính
Tỉnh có diện tích 1.157 km², dân số 200.695 người (năm 2005). Có 17 đô thị (comuni) (singular: comune) trong tỉnh này. Tại thời điểm ngày 30 tháng 6 năm 2005, các đô thị với dân số như sau:

Kinh tế
Kinh tế tỉnh dựa vào sản xuất đá cẩm thạch trắng Carrara nổi tiếng được tiêu thụ khắp thế giới.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng của tỉnh
 Italian Institute of Statistics

Massa-Carrara


title: Dialectica permixtella

text:
Dialectica permixtella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Cộng hòa Dominica và Grenada.

Chú thích

Tham khảo

Dialectica


title: Gonomyia producta

text:
Gonomyia producta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Nam thiên trúc

text:
Nandina domestica (nam thiên trúc), là một loài cây bụi có thân dạng rễ mút, thuộc họ Hoàng mộc (Berberidaceae); và nó thuộc về chi độc (một) loài có danh pháp Nandina. Nó có nguồn gốc ở miền đông châu Á, từ khu vực Himalaya kéo dài về phía đông tới Nhật Bản. Mặc dù tên gọi có từ trúc, nhưng nó không có quan hệ họ hàng gì với tre, trúc.

Nó là một loại cây bụi mọc thẳng, cao tới 2 m, với hàng loạt các thân, thường không tạo nhánh, mọc lên từ rễ. Lá thường xanh (đôi khi là sớm rụng trong các khu vực lạnh hơn), dài 50–100 cm, là loại lá lông chim phức đôi hay ba, với các lá chét dài khoảng 4–11 cm và rộng 1,5–3 cm. Các lá non về mùa xuân có màu hồng nhạt hay đỏ trước khi chuyển thành màu xanh lục; các lá già chuyển màu thành đỏ hay tía trước khi rụng. Hoa màu trắng, mọc vào đầu mùa hè thành cụm hình nón cao trên tán lá. Quả là loại quả mọng màu đỏ tươi, đường kính 5–10 mm, chín vào cuối mùa thu và thường là tồn tại suốt cả mùa đông.

Nuôi trồng
Nó được trồng khá rộng rãi trong vườn dưới vai trò của một loại cây cảnh; trên 60 giống đã được đặt tên tại Nhật Bản, là khu vực mà loài này rất phổ biến. Nó đã được đưa vào Bắc Mỹ và đã thích nghi với môi trường sinh sống mới tại khu vực miền đông.

Tham khảo

Huxley, A., (1992). New RHS Dictionary of Gardening 3: 284-285. Macmillan.
Thực vật Bắc Mỹ: Nandina domestica

D


title: Free as a Bird

text:
"Free as a Bird" là ca khúc được John Lennon sáng tác vào năm 1977 và thu âm dưới dạng băng thâu cassette. Ca khúc được ba thành viên còn lại của ban nhạc The Beatles là Paul McCartney, George Harrison và Ringo Starr phát hành vào năm 1995, 25 năm sau khi ban nhạc tan rã và 15 năm sau khi Lennon bị ám sát tại thành phố New York.

Ca khúc sau đó trở thành đĩa đơn quảng bá cho bộ phim tài liệu The Beatles Anthology cùng album tuyển tập Anthology 1. Cùng với "Real Love", toàn bộ phần hòa âm, biên tập và chỉnh sửa của "Free as a Bird" do McCartney, Harrison và Starr phụ trách với sự hỗ trợ từ Jeff Lynne từ Electric Light Orchestra. Video âm nhạc của ca khúc được Vincent Joliet sản xuất và Joe Pytka đạo diễn, có hình ảnh chú chim bồ câu bay qua những địa điểm của thành phố Liverpool theo nội dung các ca khúc của The Beatles.

"Free as a Bird" đạt vị trí số 2 tại UK Singles Chart và số 6 tại Billboard Hot 100. Ca khúc cũng lọt vào top 10 tại ít nhất 10 quốc gia khác. Ca khúc sau đó giành "Giải Grammy cho Trình diễn song tấu hoặc nhóm nhạc giọng pop xuất sắc nhất" vào năm 1997, và cũng giúp The Beatles có được đĩa đơn top 10 tại Mỹ trong 4 thập kỷ khác nhau.

Thành phần tham gia sản xuất
Theo Ian MacDonald:
 John Lennon – hát chính, piano.
 Paul McCartney – hát chính và hát bè, bass, guitar acoustic, synthesizer, piano.
 George Harrison – hát chính và hát bè, slide guitar, guitar acoustic, ukulele.
 Ringo Starr – hát bè, trống.
 Jeff Lynne – hát bè, guitar điện.

Phát hành
Tất cả các ca khúc được sáng tác bởi John Lennon, Paul McCartney, George Harrison và Ringo Starr, ngoại lệ được ghi chú bên.
 7" UK: R6422 / USA: NR-58497
 "Free as a Bird" – 2:42
 "Christmas Time (Is Here Again)" – 3:02
 Thu âm ngày 28 tháng 11 năm 1967 tại EMI Studios, London; và buổi hòa nhạc Giáng sinh ngày 6 tháng 12 năm 1967 tại EMI Studios, London
 CD UK: CDR6422 / USA: CDP 58497
 "Free as a Bird" – 4:26
 "I Saw Her Standing There" (Lennon-McCartney) – 2:51
 Thu âm ngày 11 tháng 2 năm 1963 tại EMI Studios, London
 Sản xuất bởi George Martin
 Ấn bản này (take 9) được thu âm sau ấn bản được đưa vào album Please Please Me (take 1). Phần đếm vào nhịp của take 9 được chèn hậu kỳ vào take 1 trong ấn bản album.
 "This Boy" (Lennon-McCartney) – 3:17
 Thu âm ngày 17 tháng 10 năm 1963 tại EMI Studios, London
 Sản xuất bởi George Martin
 Hai ấn bản hoàn chỉnh (takes 12 và 13), bị ngắt quãng bởi tràng cười.
 "Christmas Time (Is Here Again)" – 3:02

Xếp hạng và chứng chỉ

Xếp hạng tuần

Xếp hạng cuối năm

Chứng chỉ

Tham khảo

Thư mục

Liên kết ngoài
 FREE AS A BIRD VIDEO REFERENCES
 Free As A Bird video shots
 Notes on song structure

Bài hát của The Beatles
Bài hát năm 1995
Đĩa đơn năm 1995
Rock ballad
Bài hát của John Lennon
Bài hát viết bởi John Lennon
Bài hát viết bởi Paul McCartney
The Beatles Anthology
Đĩa đơn của Apple Records


title: Alenia (bướm ngày)

text:
Alenia là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Các loài
Alenia namaqua Vári, 1974
Alenia sandaster (Trimen, 1868)

Hình ảnh

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Liên kết ngoài
Alenia at funet

Celaenorrhinini


title: Bulbophyllum gymnopus

text:
Bulbophyllum gymnopus là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

G|gymnopus]]

G


title: Oreopanax impolitus

text:
Oreopanax impolitus là một loài thực vật thuộc họ Araliaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Oreopanax impolitus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Oreopanax
Thực vật đặc hữu Ecuador


title: Leucoptera clerodendrella

text:
Leucoptera clerodendrella là một loài bướm đêm thuộc họ Lyonetiidae. Nó được tìm thấy ở Nam Phi.

Ấu trùng ăn Clerodendrum glabrum.

Chú thích

Tham khảo

Lyonetiidae


title: Franconville, Val-d'Oise

text:
Franconville là một xã trong vùng đô thị Paris, thuộc tỉnh Val-d'Oise, vùng hành chính Île-de-France của nước Pháp, có dân số là 33.665 người (thời điểm 1999).

Các thành phố kết nghĩa
  Viernheim Đức
  Potters Bar Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland

Xem thêm
Xã của tỉnh Val-d’Oise

Tham khảo

Association of Mayors of the Val d'Oise
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Official website
Land use (IAURIF)

Xã của Val-d'Oise


title: Họ Cheo cheo

text:
Cheo cheo (tiếng Anh: Chevrotain) là các loài động vật có vú móng guốc chẵn nhỏ tạo nên Họ Cheo cheo (tên khoa học Tragulidae), và là các thành viên duy nhất còn sinh tồn của thứ bộ Tragulina. Mười loài còn sinh tồn được đặt trong ba chi, nhưng một số loài chỉ được biết đến qua hóa thạch. Các loài còn tồn tại được tìm thấy trong các khu rừng ở Nam Á và Đông Nam Á, với chỉ một loài duy nhất trong các khu rừng mưa nhiệt đới ở Trung Phi và Tây Phi. Chúng sống đơn độc hoặc sống theo cặp, và hầu như chỉ ăn thực vật. Cheo cheo là động vật có vú có móng guốc nhỏ nhất trên thế giới. Các loài cheo cheo châu Á nặng từ 0,7 đến 8,0 kg, trong khi cheo cheo châu Phi lớn đáng kể hơn ở 7 đến 16 kg. Sự sinh tồn của các loài cheo cheo phụ thuộc vào việc duy trì môi trường sinh sống ngày càng bị thu hẹp của chúng, cũng như vào việc ngăn cấm săn bắn và tiêu thụ thịt của chúng.

Vào tháng 11 năm 2019, các nhà khoa học bảo tồn tuyên bố rằng họ đã chụp được ảnh của những con cheo cheo lưng bạc (Tragulus versicolor) trong một khu rừng ở Việt Nam lần đầu tiên, kể từ lần nhìn thấy cuối cùng được xác nhận vào năm 1990.

Sinh học
Họ này từng phổ biến và thành công từ thế Oligocen (khoảng 34 triệu năm trước) tới thế Miocen (khoảng 5 triệu năm trước), nhưng đã gần như không thay đổi theo thời gian và là một ví dụ về dạng động vật nhai lại nguyên thủy. Cheo cheo có dạ dày bốn ngăn để lên men các thức ăn từ thực vật khó tiêu hóa, nhưng dạ lá sách (túi thứ ba) kém phát triển. Giống như các động vật nhai lại khác, chúng không có các răng cửa trên và chỉ đẻ một con chứ không đẻ con thành bầy như lợn. Công thức bộ răng của cheo cheo là như của một số loài hươu nai nhỏ.

Tuy nhiên, ở các khía cạnh khác thì cheo cheo có các đặc trưng nguyên thủy, gần với động vật không nhai lại trong bộ guốc chẵn là các loài lợn. Chúng không có sừng hay gạc, mà cả hai giới đều có các răng nanh trên và to. Các răng nanh của con đực dễ thấy và sắc nhọn, chĩa thẳng về cả hai bên của hàm dưới. Cheo cheo có các chân ngắn, mảnh dẻ làm cho chúng thiếu sự nhanh nhẹn nhưng hỗ trợ để duy trì một cơ thể nhỏ giúp chúng chạy tốt trong các tán lá rậm rạp tại môi trường sống của chúng. Các đặc trưng giống như lợn khác còn bao gồm sự hiện diện của 4 ngón trên mỗi chân, không có các tuyến xạ tại mặt, các răng tiền hàm với chỏm sắc cũng như hình thức trong hành vi tình dục và giao phối của chúng.

Thành viên lớn nhất của họ này là cheo cheo nước ở châu Phi, dài khoảng 80 cm và cân nặng khoảng 10 kg. Nó cũng được coi là giống như lợn nhất và nguyên thủy nhất trong số các loài cheo cheo. Các loài còn lại đều ưa thích các môi trường rừng núi đá. Cheo cheo Nam Dương ở Đông Nam Á là nhỏ nhất trong số các loài móng guốc, với con thuần thục chỉ dài khoảng 45 cm (18 inch) và cân nặng 2 kg (4,4 pao).

Phân loại
Theo truyền thống, chỉ 4 loài còn sinh tồn được công nhận thuộc họ Tragulidae. Năm 2004, T. nigricans và T. versicolor được tách ra khỏi T. napu, còn T. kanchil và T. williamsoni cũng tách khỏi T. javanicus. Năm 2005, M. indica và M. kathygre được tách khỏi M. meminna. Với các thay đổi này thì hiện nay họ này được công nhận là chứa 10 loài còn sinh tồn:

 Phân bộ Ruminantia
 Cận bộ Tragulina
 Họ Tragulidae
 Chi Hyemoschus
 Cheo cheo nước, Hyemoschus aquaticus
 Chi Moschiola
 Cheo cheo đốm Ấn Độ, Moschiola indica
 Cheo cheo đốm Sri Lanka, Moschiola meminna
 Cheo cheo vằn vàng, Moschiola kathygre
 Chi Tragulus
 Cheo cheo Java, Tragulus javanicus
 Cheo cheo Napu hay cheo cheo lớn, Tragulus napu
 Cheo cheo Nam Dương hay cheo cheo Kanchil, Tragulus kanchil
 Hươu chuột Philippines, Tragulus nigricans
 Cheo cheo Việt Nam, Tragulus versicolor
 Cheo cheo Williamson, Tragulus williamsoni
 Họ Moschidae: Hươu xạ
 Họ Cervidae: Hươu, nai thực thụ
 Họ Giraffidae: Hươu cao cổ và hươu đùi vằn
 Họ Antilocapridae: Linh dương sừng nhánh
 Họ Bovidae: Trâu, bò, dê, cừu và linh dương

Cheo cheo cổ đại

Có 6 chi cheo cheo đã tuyệt chủng gồm:
Chi Dorcatherium
Dorcatherium minus ở Pakistan
Dorcatherium majus ở Pakistan
Dorcatherium nani Kaup ở Trung Âu
Chi Dorcabune
Dorcabune anthracotherioides ở Pakistan
Dorcabune nagrii ở Pakistan
Chi Afrotragulus Sánchez, Quiralte, Morales and Pickford, 2010
 Afrotragulus moruorotensis (trước đây thuộc "Dorcatherium", Pickford, 2001) (đầu Miocene) ở Moruorot, Kenya
 Afrotragulus parvus (trước đây thuộc "D.", Withworth 1958) (đầu Miocene) ở Đảo Rusinga, Kenya
Chi Siamotragulus
Siamotragulus sanyathanai Thomas, Ginsburg, Hintong và Suteethorn, 1990 (giữa Miocene) ở Lampang, Thái Lan
Siamotragulus haripounchai Mein and Ginsburg, 1997 (Miocene) ở Lamphun, Thái Lan
Chi Yunnanotherium
Chi Archaeotragulus
Archaeotragulus krabiensis Metais, Chaimanee, Jaeger and Ducrocq, 2001 (cuối Eocene) ở Krabi, Thái Lan
và có thể bao gồm
Chi Krabitherium
Krabitherium waileki Metais, Chaimanee, Jaeger and Ducrocq, 2007 (cuối Eocene) ở Krabi, Thái Lan

Họ Hypertragulidae có quan hệ họ hàng rất gần với họ Tragulidae.

Phân loại
Cheo cheo có tên gọi trong tiếng Anh là chevrotain, nguồn gốc từ tiếng Pháp, nghĩa là "con dê nhỏ" hay mouse deer- tức hươu chuột, không nên nhầm với deer mouse tức chuột hươu, Peromyscus. Trong tiếng Telegu nó được gọi là jarini pandi, có nghĩa là con vật vừa là hươu vừa là chuột.

Loại ô tô Kancil do hãng xe Perodua, Malaysia sản xuất từ năm 1993 lấy theo tên gọi loài động vật này trong tiếng Mã Lai, do nó là loại xe ô tô rất nhỏ.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cheo cheo napu
Cheo cheo Nam Dương
 Hình ảnh cheo cheo tại www.montoutou.com
 Hình ảnh cheo cheo tại www.garden-city.org
 Hình ảnh cheo cheo tại www.mandji.net

Cheo cheo, họ
Động vật có vú Đông Nam Á
Động vật có vú Sri Lanka
Động vật có vú châu Á
Động vật có vú châu Phi


Paralimnophila (Paralimnophila) emarginata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở Chile.

Chú thích

Tham khảo

Paralimnophila
Endemisch dier uit Chile


title: Cytora hirsutissima

text:
Cytora hirsutissima là một loài ốc rất nhỏ có nắp, là động vật thân mềm chân bụng sống trên cạn thuộc họ Pupinidae.

Phân bố
Loài này có ở New Zealand.

Chú thích

Tham khảo

Cytora
Động vật chân bụng New Zealand
Động vật được mô tả năm 1951


title: Athous scissus

text:
Athous scissus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được LeConte miêu tả khoa học năm 1857.

Chú thích

Tham khảo

Athous


title: Mimastra longicornis

text:
Mimastra longicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

Mimastra


title: (7588) 1992 FJ1

text:
{{DISPLAYTITLE:(7588) 1992 FJ1}}

(7588) 1992 FJ1 là một tiểu hành tinh nằm ở rìa ngoài của vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 24 tháng 3 năm 1992.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1992
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Hydropsyche tritiyaha

text:
Hydropsyche tritiyaha là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: Negastrius solox

text:
Negastrius solox là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Wells miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Negastrius


title: Tỉnh Nghiên

text:
Tỉnh Nghiên (chữ Hán giản thể: 井研县, âm Hán Việt: Tỉnh Nghiên huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Lạc Sơn, tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 841 km2, dân số 420.000 người. Mã số bưu chính là 613100. Huyện Tỉnh Nghiên được chia thành 10 trấn và 17 hương.
Trấn: Nghiên Thành, Mã Đạp, Trúc Viên, Vương Thôn, Tam Giang, Thiên Phật, Châu Pha, Nghiên Kinh, Đông Lâm, Ma Trì.
Hương:Tập Ích, Thuần Phục, Tam Giáo, Cao Than, Bảo Ngũ, Tứ Hợp, Hoàng Bát, Thắng Tuyền, Thạch Ngưu, Môn Khảm, Cao Phượng, Kim Phong, Phân Toàn, Trấn Dương, Thiên Vân, Ô Phao, Đại Phật.

Tham khảo

Lạc Sơn, Tứ Xuyên
Đơn vị cấp huyện Tứ Xuyên


title: Bulbophyllum debruynii

text:
Bulbophyllum debruynii là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

D


title: Pont-Hébert

text:
Pont-Hébert là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 49 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Ponthebert


title: Ma pháp thiếu nữ

text:
là một thể loại nhánh của manga và anime.

Những truyện thuộc thể loại mahō shōjo nổi tiếng nhất mô tả về những thiếu nữ, với năng lực siêu nhiên, những người này buộc phải chiến đấu chống lại quỷ dữ và bảo vệ Trái Đất và thường tiến hành một sứ mệnh bí mật, mặc dù nó chỉ đề cập đến những cô gái trẻ theo một âm mưu liên quan đến ma thuật và biến đổi hình dạng (như Full Moon wo Sagashite). Theo tiếng Nhật là majokko (魔女っ子, majokko?), nghĩa là "cô gái phù thủy", "thiếu nữ ma pháp", ... Dù cụm từ này thường không được dùng để chỉ anime về mahō shōjo hiện đại. Hầu hết mọi người đều cho rằng Cô phù thủy Sally (Mahoutsukai Sally) năm 1966 là anime mahō shōjo đầu tiên.

Mahō shōnen, phiên bản "nam giới" của mahō shōjo hiếm hơn nhưng dễ nhận biết hơn vì chúng được thiết kế theo những quy tắc tương tự nhau (như D.N.Angel). Một mahō shōjo không nên bị lẫn với "miêu nữ" nekomimi hay magical girlfriend. Đôi khi các loại nhân vật của mahō shōjo và nekomimi bị lẫn với nhau; một mahō shōjo có thể có tai mèo hay đuôi như là một phần trang phục của cô ta hay một nekomimi cũng có thể có một vài loại năng lực pháp thuật. Ví dụ của loại này là Tokyo Mew Mew và Hyper Police. Một cô gái huyền bí và bạn gái huyền bí thường khác nhau ở chỗ các bạn gái huyền bí không phải là nhân vật chính.

Đọc thêm

Tham khảo

Manga
Anime
Anime và manga mahō shōjo
Thuật ngữ anime và manga


title: Thi Hương

text:
Thi Hương là một khoa thi liên tỉnh, theo lệ 3 năm tổ chức 1 lần về nho học do triều đình phong kiến tổ chức để tuyển chọn người có tài, học rộng và bổ nhiệm làm quan. Sau khi đỗ Cống sĩ thì năm sau mới được dự thi kỳ thi cao cấp hơn là thi Hội, và nếu đậu thi Hội sẽ vào xếp hạng Tiến sĩ khi thi Đình.

Thi Hương được tổ chức tại các trường thi, nhiều tỉnh thi chung 1 trường, chẳng hạn khoa thi năm 1813 tại trường Quảng Đức có 8 tỉnh-chỉ lấy đỗ 9 người. Kỳ thi Hương gồm có 4 kỳ: Sĩ tử nào đậu kỳ Đệ Nhất sẽ được vào thi kỳ Đệ  Nhị, đậu kỳ Đệ Nhị sẽ được vào thi Kỳ  Đệ tam.... cho đến hết kỳ Đệ Tứ. Chấm thi kỳ Đệ Tứ xong, các quan Giám Khảo sẽ xếp  thứ tự từ cao xuống thấp. Sĩ tử đậu kỳ thi Hương (đậu 4 kỳ hay đậu tứ trường) sẽ phân thành 2 hạng: Cử nhân và Tú Tài.

Do con số tốt nghiệp là do Triều Đình quy định hạn chế trước cho mỗi Trường Thi. Thông thường thì: 1 Cử nhân lấy 3 Tú tài. Quan trường chỉ có việc lấy đủ số do Triều Đình ấn định. Vì vậy mới có "danh xưng" "Cử nhân giật số" và người "giáp Tú Tài chót", trượt luôn...Đời Nhà Lê, thì sinh đậu kỳ thi Hương còn gọi là  "Hương Cống". Sĩ tử đậu Tú Tài còn được gọi là "Sinh Đồ" trong thời Nhà Lê, còn sau này thời nhà Nguyễn về sau đều gọi là Cử nhân cả.

Chỉ có những Cử nhân mới được tham dự tiếp thi Hội. Các sĩ tử đi thi Hội ở Kinh đô sẽ được gọi là Cống sinh hay Cống sĩ.

Ý nghĩa của các danh xưng: Cử nhân là tiến cử người tài,dâng người tài. Cống sĩ là kẻ sĩ được tiến cử.

Việt Nam

Thể lệ
Một người thường dân muốn dự thi Hương phải qua hai điều kiện (gọi là Khảo hạch):
Phải có đạo đức tốt và lý lịch trong sạch. Bản khai lý lịch này phải được xã trưởng và quan địa phương xác nhận.
Phải có trình độ học lực: trình độ học lực lúc đầu được kiểm tra bằng một đợt thi liền với khoa thi Hương nhưng không tính vào nội dung thi Hương. Đây là kỳ thi ám tả cổ văn, tức là kỳ thi sát hạch khả năng ghi nhớ bằng cách chép lại Tứ thư và Ngũ kinh; ai đỗ kỳ này mới được vào thi Hương. Vì đây là kỳ thi sát hạch, không phải là khoa thi chính, nên đỗ kỳ này chẳng có học vị gì, cả tỉnh cùng dự thi, ai đỗ kỳ này cũng đã vinh dự lắm, nhất là đỗ đầu. Người đỗ đầu cả xứ được tặng danh hiệu "đầu xứ" (về sau đỗ đầu tỉnh cũng được gọi là đầu xứ) gọi tắt là "ông xứ" như: xứ Nhu (Nguyễn Khắc Nhu), xứ Tố (Ngô Tất Tố). Cả hai ông xứ chỉ đỗ đầu xứ thôi, chẳng có học vị gì, nhưng thật là một nhà Nho uyên thâm.

Dưới thời nhà Nguyễn thì tôn sinh (con cháu trong hoàng tộc), ấm sinh (con các quan), và tú tài thì không phải qua phần khảo hạch. Những người qua được khảo hạch thì gọi là khóa sinh. Khóa sinh sẽ thành thí sinh khi chứng thức đi thi.

Theo quy định từ năm 1434, thi Hương tương tự như thi Hội cũng có 4 kỳ hay còn gọi là 4 trường.
Kỳ I thi kinh nghĩa, thư nghĩa: giải thích ý nghĩa trong câu lấy từ Tứ thư, Ngũ kinh. Bài thi phải viết theo lối biền văn - tức là có đối mà không cần vần, phần thi này nhằm kiểm tra khả năng hiểu biết kinh truyện của sĩ tử;
Kỳ II thi chiếu, chế, biểu: chiếu - lời vua nói, chế - vua phong thưởng cho công thần, biểu - bài văn thần dân tạ ơn vua hoặc chúc mừng vua nhân dịp ngày lễ. Sĩ tử phải biết lựa từng hoàn cảnh, từng đối tượng mà dùng giọng văn cho thích hợp. Đây là bài thi kiểm tra khả năng soạn văn bản làm quan sau này;
Kỳ III thi thơ phú: các bài thi được làm theo thể thất ngôn bát cú, phần thi này kiểm tra khả năng làm thơ của sĩ tử bởi đây là một trong những sinh hoạt quan trọng của tầng lớp trí thức;
Kỳ IV thi văn sách: là bài văn trả lời câu hỏi về một vấn đề của đề bài. Phần thi nằm kiểm tra khả năng biện bác, bàn luận vấn đề lịch sử và hiện tại của sĩ tử.

Tùy từng triều đại mà nội dung thi có thể quy định và sắp xếp thứ tự khác nhau. Dưới triều Hồ, thí sinh phải thi thêm kỳ 5 gồm môn ám tả (chính tả) và môn toán. Năm 1855, nhà Nguyễn quy định thi Hương có 3 kỳ và một kỳ phúc hạch bằng thơ phú. Những ai đỗ ở trường nhất mới được thi trường hai, rồi trường ba, trường bốn.

Cải cách vào thế kỷ 20
Dưới nền Bảo hộ của Pháp thì việc thi Hương có phần thay đổi. Kể từ khoa Kỷ Dậu 1909 thì nội dung là:
Trường nhất: năm đạo văn sách
Trường nhì: thi, phú
Trường ba: hai bài luận chữ Quốc ngữ
Đó là năm đầu tiên chữ Quốc ngữ được dùng trong khoa cử.

Khoa Nhâm Tý 1912 thì lại đổi nữa, bỏ thi, phú. Nội dung là:
Trường nhất: năm đạo văn sách
Trường nhì: hai bài luận chữ Hán
Trường ba: hai bài luận chữ Quốc ngữ
Trường phúc hạch: một bài văn sách, một bài luận Hán văn, và một bài luận Quốc ngữ.

Chấm điểm
Quan trường chấm bài thi thì xếp các thí sinh theo hạng ưu (hạng nhất), bình (hạng nhì), thứ (đủ để đỗ), và liệt (rớt). Đến năm Kỷ Dậu 1909 thì dùng thang 20 điểm. Từ 10 điểm trở lên là đỗ.

Trường thi
Hội đồng thi và chấm thi của khoa thi Hương bao gồm các khoa sau:
Đề Điệu: Chánh chủ khảo;
Giám Thí: Phó chủ khảo;
Đồng khảo thí: Chấm sơ khảo;
Khảo thí: Chấm phúc khảo;
Đằng Lục: Làm nhiệm vụ rọc phách, niêm phong;
Di Phong: Thu nhận quyển thi của thí sinh;
Đối độc: Đọc lại bài của Đằng Lục chép để đối chiếu với bài của thí sinh cho chính xác.

Trường thi Hương một khu đất rộng được chia làm 4 khu vực (hay còn gọi là 4 vi): Giáp, Ất, Tả, Hữu cắt theo hình chữ thập 十. Ở giữa là Thập đạo có chòi canh để quan trường giám sát thí sinh ngồi thi. Ở hai bên trái, phải có hai chòi để quan giám sát cả thí sinh lẫn quan trường. Mỗi cửa đốt hai cây đuốc lớn (gọi là đình liệu) chiếu sáng rực cả trường thi. Xung quanh trường thi được rào hai lần: một phên kín, một phên thưa đắp tường hào, cài chông, có cả đội lính gác canh giữ.

Trình tự thi
Khoảng 20 ngày trước khi thi, thí sinh phải nộp 3 tập giấy bản mới: trang đầu ghi lý lịch, địa chỉ, nghề nghiệp của bản thân và thế hệ trước cho Hội đồng thi (còn gọi là nộp tuyển). Hai ngày trước khi thi thí sinh đến trường xem số báo danh để biết vị trí ngồi và cửa vào. Từ nửa đêm hôm trước ngày thi, mỗi thí sinh vác một bộ lều chõng, cổ đeo ống quyển, dầu (để thắp đèn), nước, vai mang tráp đựng thức ăn, thức uống, đồ dùng trực sẵn ở cửa trường thi. Sau 3 hồi trống, các quan vào vị trí đã định, lại phòng (giám thị) xướng danh nhận quyển cho thí sinh vào trường. Thí sinh tìm chỗ chọn phần đất rồi tự đóng lều, dựng chõng, mài mực đợi đề thi. Khi trời sáng rõ thì đầu bài được phát, đến trưa họ nộp quyển vào nhà Thập đạo lấy dấu nhật trung và đến tối nộp lại quyển cho lại phòng đóng dấu của Hội đồng thi. Làm bài xong thí sinh ra ngoài trường thi bằng cửa trước.

Xếp hạng

Thi Hương gồm hai hạng:
 Qua được 3 kỳ đầu (hay còn gọi là ba trường) thì đỗ cấp Tú tài (tức Sinh đồ, dân gian gọi là ông Đồ, ông Tú).
 Qua được cả bốn kỳ thì đỗ cấp cử nhân (tức Hương cống - ông Cống, ông Cử)

Đỗ tú tài thì không được triều đình bổ dụng nhưng đối với trong làng, trong tổng thì địa vị đương sự thăng từ hạng thường dân lên hạng chức sắc, có chân trong hội đồng kỳ mục, được miễn sưu dịch, và khi có cỗ bàn trong đình thì được ngồi chiếu trên. Đỗ tứ trường (Cống sĩ) thì ngoài việc được phép dự thi Hội, còn được bổ nhiệm làm quan trong những ngạch thuộc cửu phẩm, được vua ban áo mũ và làng xã phải phục dịch đón tiếp vinh quy.

Lệ vinh quy

Từ triều Lê Thánh Tông năm 1481 đã đặt ra lệ xướng danh và vinh quy cho các tân khoa hương cống. Tân khoa ra nhận áo, mũ, và hia hay giày vân hài của nhà vua ban rồi tên thì đem yết ở bảng bằng gỗ vẽ hình hổ. Áo là một loại áo rộng, có hai lớp vải. Lớp trong màu trắng, ngoài là the màu đen. Ngoài ra quan tân khoa cũng được ban hốt. Sau đó họ lần lượt ra lễ tạ vua cùng các quan hàng tỉnh và quan trường. Các tân khoa ở Huế vào đầu thế kỷ 20 thì đến Bộ Học lạy. Hôm sau vào điện Thái Hòa bái mạng, tức là lạy vua, tuy thật ra vua không có mặt nên chỉ là vọng bái. Sau đó thì vào Đại Nội ăn yến, tức cỗ bàn gọi là ơn vua. Các vị sinh đồ (tú tài) thì không có áo mũ, cũng không có xướng danh. Tên thì yết ở tấm bảng tre nhưng vẫn là một vinh dự lớn.

Phần lễ nghi xong thì các vị tân khoa sửa soạn về quê quán nhưng có sức về phủ, huyện, xã để sửa soạn đón rước gọi là đám rước "vinh quy bái tổ". Sinh đồ thì hàng xã đón. Hương cống thì hàng tổng trở lên phải cung phụng linh đình, xem như một vinh dự chung của cả làng. Gia đình quan thì cũng phải bỏ tiền làm cỗ rất tốn kém để tiếp đón thân thuộc cùng các quan chức và ân nhân. Có nơi còn dựng rạp và mướn gánh hát tuồng về diễn mua vui. Khách đến mừng thì tặng câu đối.

Thi hương qua các triều đại

Nhà Nguyễn
Khi vua Nguyễn Thái Tổ thống nhất đất nước, tổ chức lại việc thi cử thì cũng cho mở khoa thi hương. Khoa thi đầu tiên thời nhà Nguyễn tổ chức năm Đinh mão 1807 nhưng chỉ có ở Nghệ An, Thanh Hóa và Bắc Thành. Từ Quảng Bình trở vào nam không có ai ứng thí. Mãi đến năm Quý dậu 1813 mới có khoa thi hương đầu tiên ở Huế và Gia Định.

Khoa cử cáo chung
Sang thời Pháp thuộc, chính quyền Bảo hộ dần loại bỏ việc học chữ Nho. Ở Nam Kỳ ngay từ năm 1878 thì chữ Quốc ngữ đã thành văn tự chính thức. Sang thế kỷ 20 Bắc Kỳ mở khoa thi Hương cuối cùng năm 1915, còn khoa thi Hương cuối cùng ở Trung Kỳ là năm 1918. Kỳ thi Hội cuối cùng là vào năm 1919. Triều đình Huế từ đó không dùng khoa cử làm cách tuyển chọn nhân sự nữa.

Khoa thi Hương năm Quý Mão 1903 có hơn 10.000 sĩ tử dự thí. Đến năm Bính Ngọ triều Thành Thái 1906 thì hơn sáu nghìn khóa sinh dự thí ở Nam Định. Đến năm Nhâm Tý triều Duy Tân 1912 thì chỉ còn 1.330 người đi thi, phản ảnh sự tàn lụi của Nho học ở Việt Nam, và theo đó khoa cử cũng chấm dứt.

Trung Quốc
Thời kỳ Đường-Tống gọi là "hương cống", "giải thí". Đến thời Minh-Thanh cho tổ chức tại các tỉnh. Cứ mỗi chu kỳ 3 năm lại tổ chức một lần, vào tháng 8 âm lịch các năm Tí, Ngọ, Mão, Dậu nên còn gọi là "thu vi", là chính khoa. Gặp khi tân quân (vua mới) lên ngôi, mừng thọ, thì có thể thêm một khoa thi nữa gọi là ân khoa. Đến khi thi, triều đình cử chánh phó chủ khảo quan để chủ trì kỳ thi của các sĩ tử, bao gồm thi Tứ Thư, Ngũ Kinh, hỏi về văn sách v.v. Tuy nhiên, nội dung của các kỳ thi này là không thống nhất giữa các thời kỳ.
Nơi diễn ra thi Hương gọi là cống viện. Kỳ thi này diễn ra 3 lần (tam trường), mỗi lần 3 ngày.

Đối tượng dự thi
Thi Hương do chủ khảo quan chủ trì, tất cả các loại sinh viên, cống sinh, giám sinh đều được phép dự thi. Tuy nhiên, những hạng người sau không được dự thi, bao gồm các quan lại, nghệ nhân đường phố, người làm nghề ca kỹ, người cha mẹ mất chưa được 3 năm.

Xem thêm
 Khoa bảng Việt Nam
 Giải nguyên: đỗ đầu khoa thi Hương

Chú thích
Hà Ngại. Tiếng tiêu đồng, hồi ký một vị quan triều Nguyễn. TP HCM: Nhà xuất bản Trẻ, 2014.

Hương, thi
Giáo dục Việt Nam thời Lê sơ
Giáo dục Việt Nam thời Mạc
Giáo dục Việt Nam thời Lê trung hưng
Giáo dục Việt Nam thời Nguyễn


title: Helicopsyche khemoiensis

text:
Helicopsyche khemoiensis là một loài Trichoptera trong họ Helicopsychidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Helicopsyche


title: Oparanthus coriaceus

text:
Oparanthus coriaceus là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Polynésie thuộc Pháp.

Chú thích

Tham khảo

 Florence, J. 1998. Oparanthus coriaceus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Oparanthus
Thực vật Polynésie thuộc Pháp


title: Sluis

text:
Sluis là một đô thị ở Zeelandic Flanders, ở phần phía tây nam của Hà Lan.
Đô thị này được lập ngày 01 tháng 1 năm 2003, bởi sự hợp nhất của các đô thị cũ của Oostburg và Sluis-Aardenburg.

Các trung tâm dân cư

Ngoài các thị trấn của Sluis chính nó, đô thị này được tạo thành từ các trung tâm dân cư sau đây:

Tham khảo

Đô thị Zeeland


title: Yonezawa, Yamagata

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Yamagata, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Yamagata


title: Heriades angustulus

text:
Heriades angustulus là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Heriades
Động vật được mô tả năm 1937


title: Naarda

text:
Naarda là một chi bướm đêm gồm 31 loài, trong họ Erebidae.

Các loài

Naarda abnormalis
Naarda albopunctalis
Naarda ascensalis
Naarda atrirena
Naarda bisignata
Naarda blepharota
Naarda calliceros
Naarda clitodes
Naarda coelopis
Naarda flavisignata
Naarda fuliginaria

Naarda fuscicosta
Naarda glauculalis
Naarda ineffectalis
Naarda ivelona
Naarda jucundalis
Naarda laufellalis
Naarda leptotypa
Naarda leucopis
Naarda molybdota
Naarda nodariodes

Naarda notata
Naarda ochreistigma
Naarda ochronota
Naarda plenirena
Naarda postpallida
Naarda symethusalis
Naarda tandoana
Naarda umbria
Naarda unipunctata
Naarda xanthonephra

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Erebidae


title: Chrysolina lucidicollis

text:
Chrysolina lucidicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Küster miêu tả khoa học năm 1845.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Nordwestuckermark

text:
Nordwestuckermark là một đô thị ở huyện Uckermark, bang Brandenburg, Đức. Đô thị này có diện tích 253,14 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2013 là 4375 người.

Tham khảo


title: Montmoreau-Saint-Cybard

text:
Montmoreau-Saint-Cybard  là một xã ở tỉnh Charente phía tây nước Pháp. Xã này có diện tích kilômét vuông, dân số năm 1999 là người. Khu vực này có độ cao trung bình mét trên mực nước biển. Xã có một tòa lâu đài từ thời Trung cổ, một nhà nguyện và các khu vu vườn được xếp hạng là di tích lịch sử. Tường tòa lâu đài được xây vào thế kỷ 11 nhưng tòa lâu đài bị phá hủy trong chiến tranh trăm năm. Ngày nay, chỉ còn một phần lớn cổng là phần gốc ban đầu, toà lâu đài hiện hữu được xây vào thế kỷ 15 dưới dạng một thái ấp trong một bức thành cổ. Toà giáo đường Saint-Denis được phục chế thế kỷ 19, công trình gốc từ thế kỷ 12.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Charente

Montmoreausaintcybard


title: Cammy

text:
(đôi khi có họ là White trong một số phương tiện truyền thông khác), tên mật là Killer Bee (キラービー Kiraa Bii-Ong độc) ở Street Fighter Alpha 3, là nhân vật trong loạt trò chơi Street Fighter. Cô xuất hiện lần đầu tiên trong Super Street Fighter II: The New Challengers, được phát hành năm 1993, là một trong bốn nhân vật mới được giới thiệu. Cô là nhân vật nữ thứ hai trong series Street Fighter, sau Chun-Li. Cammy cũng đã xuất hiện trong trò chơi Street Fighter Alpha là một nhân vật ẩn và sau đó là một nhân vật có thể chơi được trong Street Fighter Alpha 2 Gold và Street Fighter Alpha 3, trò chơi đã tiết lộ cô là một trong những sát thủ "búp bê" của M.Bison, sau này bị mất trí nhớ và trở thành đặc vụ MI6 của Anh Quốc.

Cammy đã xuất hiện trong một vài phương tiện truyền thông của Street Fighter như phim điện ảnh, hoạt hình, truyện tranh, cũng như các sản phẩm ăn theo. Ngoài ra cô còn xuất hiện trong các trò chơi chéo như Marvel vs. Capcom và Capcom vs. SNK. Cammy là một trong số những nhân vật được yêu thích nhất trong trò chơi, đồng thời là một Biểu tượng sex của dòng Trò chơi điện tử đối kháng với lối ăn bận mát mẻ hở hang, nhận được nhiều phản hồi tốt từ giới chuyên môn và người chơi.

Lịch sử

Street Fighter series
Cammy là một trong bốn "Challengers" được giới thiệu vào bản Street Fighter II sửa đổi lần thứ tư, Super Street Fighter II. Trong trò chơi này, Cammy là một nhân vật tuổi thiếu niên của lực lượng quân đội hư cấu Delta Red của Anh, MI6. Trong kết thúc của cô ở phiên bản Nhật Bản, cô được biết là một gián điệp làm việc cho M.Bison, nhưng cô bị mất trí nhớ trong lúc làm nhiệm vụ. Trong phiên bản Mỹ cô lại được biết đến là người tình của M. Bison, nhưng sau đó bị mất trí nhớ.

Một phiên bản trẻ bao gồm trong các trò chơi chéo X-Men vs Street Fighter, cho thấy Cammy là một sát thủ cho tổ chức Shadaloo của Bison, với tên mã là "Killer Bee" (và trong trò chơi sau đó được mô tả như là một trong những "Búp bê Shaladoo"). Kết thúc của trò chơi này đề cập đến việc Cammy mất trí nhớ và cuối cùng cô tham gia Delta Red.

Trong Street Fighter Alpha 2 Gold, cô xuất hiện như một nhân vật ẩn ở chế độ 2-Player và Training (tuy nhiên, điều này được sửa chữa trong Street Fighter Alpha Anthology cô hoàn toàn có thể chơi được ở chế độ Arcade với một cốt truyện và kết thúc hoàn chỉnh), và sau đó trong Street Fighter Alpha 3, cô là nhân vật chính thức. Trong Alpha 3, Cammy được tiết lộ là một bản sao được tạo ra từ DNA của M. Bison.

Cammy là nhân vật chính trong các phiên bản console và PC của Street Fighter IV. Cốt truyện xảy ra sau các phiên bản khác nhau của Street Fighter II (nhưng trước Street Fighter III), miêu tả Cammy đến với quá khứ của cô như một người lính bị tẩy não từ Shadaloo và hiện đang bắt tay vào một nhiệm vụ mới với đội Delta Red  (Bao gồm Chỉ huy Watson, Matthew Mcoy, Đại tá Wolfman, Trung sĩ Luwanda, và George Ginzu). Trong trò chơi, cô gặp một trong những chiến binh mới, Crimson Viper. Cammy đối mặt với Viper để tìm hiểu những gì tổ chức đã gửi cho cô ấy, trong khi Viper tìm cách né tránh cô.

Trong đoạn kết thúc của trò chơi, cô phát hiện ra dữ liệu BLECE trên máy tính và định xóa chúng, vì cô nghĩ rằng đây là những gì Bison sử dụng để tẩy não cô trước đó. Crimson Viper xuất hiện và chĩa súng vào đầu Cammy, yêu cầu cô không xóa chúng. Cammy vẫn xoá nó đi và Viper cho rằng có lý do để thông tin biến mất.Đây là lần đầu tiên Cammy đã xuất hiện trong Delta Red trái ngược với mô tả khi cô ở Shadaloo, cũng là lần đầu tiên Cammy nói giọng của người Anh, mặc dù nơi sinh thực tế của cô không rõ ràng vì cô là một bản sao của Bison, cho dù quốc tịch hiện tại của cô đang là Anh, nên vì vậy đây không hoàn toàn chính xác.

Trong bản cập nhật Super Street Fighter IV, Cammy vẫn nhớ thời gian của mình như là một "búp bê" và coi những cô gái "búp bê" khác như chị em của mình, tuyên bố sẽ giải cứu họ từ Shadaloo. Cammy trả thù Juri cho các hành động bệnh hoạn của cô đối với họ, Juri buộc tội Cammy bằng cách nhắc lại quá khứ tội lỗi của Cammy. Trong kết thúc mới của cô, Cammy an ủi một "búp bê" đang hồi phục (Juni từ Street Fighter Alpha 3).

Trò chơi khác
Cammy xuất hiện trong bản Alpha của cô là một nhân vật chơi được trong X-Men vs Street Fighter, Marvel vs Capcom 2, Capcom vs SNK, Capcom vs SNK 2.

Cammy cũng xuất hiện như một nhân vật chơi được trong shoot-em-up Cannon Spike, nơi cô xuất hiện trong bộ trang phục ở Street Fighter II, về hình thức mặc định của mình và trong trang phục bản Alpha như là một sự xuất hiện thay thế (thêm giày trượt con lăn trong cả hai trường hợp). Trong Namco x Capcom, cô xuất hiện như một nhân vật đối phương bị tẩy não sau này tham gia như là một đối tác của Chun- Li.

Cammy cũng xuất hiện như một nhân vật chơi được trong Street Fighter X Tekken, sẽ được phát hành trên toàn thế giới vào năm 2012.

Trong Final Fight: Streetwise, Cammy xuất hiện như là một trong những nhân vật chiến đấu hầm ngầm thách thức người chơi. Cô cũng có thương hiệu riêng, với các áp phích quảng cáo trong hội trường hồ bơi.

Thiết kế nhân vật

Cammy có một cơ thể rất nhỏ nhắn đối với một nhân vật chiến đấu với chiều cao 1m52 và cân nặng 61 kg nhưng có cơ bắp rất vững chắc. Cô có mái tóc vàng dài tết bím hai bên, đôi mắt xanh và một vết sẹo trên má trái của cô.

Cô xuất hiện lần đầu tiên trong Super Street Fighter II, cô mặc một chiếc leotard không tay màu xanh lá cây, mũ beret đỏ, găng tay màu đỏ, và màu đen (đôi khi là màu xanh lá cây). Cô cũng mặc tất chân vệt màu xanh lá cây ngụy trang.Tạo hình này được gọi là "Delta Red" Cammy và xuất hiện trong series Street Fighter II của trò chơi, trong các trò chơi khác như Cannon Spike, trong bộ phim hành động, trong loạt phim hoạt hình Mỹ, trong một số manga và truyện tranh, trong các phiên bản home Street Fighter IV và trong Super Street Fighter IV. Cammy khi ở Delta Red là khoảng 19 tuổi. Trong một cuộc phỏng vấn game, Noritaka Funamizu nói rằng đưa cô trong Super Street Fighter II bắt nguồn từ tình cảm của mình các trò chơi cần một nhân vật nữ khác bên cạnh Chun-Li.

Thiết kế khác của cô đã được giới thiệu trong X-Men vs Street Fighter. Cammy mặc một bộ trang phục màu xanh được bán thông với leotard và áo len cao cổ, đội chiếc mũ nêm xanh da trời, găng tay màu đỏ, đi bốt da nâu, và cà vạt vàng. Tất chân cô được thay thế bằng hình tia chớp xanh da trời. Đây là tạo hình của Shadaloo Cammy và xuất hiện trong series Street Fighter Alpha, trong loạt trò chơi Marvel vs Capcom, trong loạt trò chơi Capcom vs SNK, trong loạt trò chơi Namco X Capcom, và cũng có trong một số manga và truyện tranh.Shadaloo Cammy là khoảng 16 tuổi.

Trong Street Fighter IV, ngoài trang phục Delta Red, Cammy có một bộ thay thế gợi nhớ các phiên bản Shadaloo. Cô ấy mặc một áo lông cừu, một mũ nêm, găng tay màu xanh, và đi tất chân màu xanh. Trong Super Street Fighter IV, cô có thêm một bộ quần áo thay thế dựa trên kiểu mẫu của M. Bison. Tuy nhiên, cô vẫn mặc một leotard và có vằn.

Cammy có một thiết kế khác trong các loạt phim hoạt hình Nhật Bản Street Fighter II V. Cô mặc quần da đen, phù hợp với áo sơ mi, đeo găng tay màu đỏ, đôi giày đỏ, và một vòng cổ màu đen. Cammy không có vết sẹo trên má và cô buộc tóc đuôi ngựa.

Trong Street Fighter V, Cammy vẫn sử dụng bộ leotard xanh lá cây, mũ beret đỏ và găng tay màu đỏ truyền thống, nhưng có bộ ngực được thiết kế lớn hơn hẳn những phiên bản trước đó.

Cách chơi
Cammy là một nhân vật chiến đấu khá nhanh nhẹn ở cự ly gần. Cô không cócác cuộc tấn công rộng, và nhìn ở đối phương dựa vào tốc độ và ưu tiên. Ví dụ, đứng cú đấm mạnh của cô có thể chặn hoàn toàn một cuộc tấn công của đối phương, nếu nó khớp.Cammy trong Super Street Fighter II gặp khó khăn trốn tránh các cuộc tấn công phóng, sau đó đã được sửa lại và di chuyển combo bổ sung như Axle Spin Knuckle/Quick Spin Knuckle tránh đạn một cách dễ dàng.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Cammy's Street Fighter II , Street Fighter Alpha , Marvel vs. Capcom , and Street Fighter IV  entries at StrategyWiki.org
 Cammy's entry at the Street Fighter Wiki
 CammyFan Large Fansite dedicated to Cammy
 Street Fighter RPG Brasil  Cammy em Street Fighter RPG

Nhân vật trong trò chơi Street Fighter


title: Hystiopsis zonata

text:
Hystiopsis zonata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Blake miêu tả khoa học năm 1966.

Chú thích

Tham khảo

Hystiopsis


title: Portoscuso

text:
Portoscuso là một đô thị ở tỉnh Sud Sardegna trong vùng Sardegna, có cự ly khoảng 75 km về phía tây của Cagliari và khoảng 14 km về phía tây bắc của Carbonia.

Portoscuso giáp các đô thị: Carbonia, Gonnesa, San Giovanni Suergiu.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức

Thành phố và thị trấn ở Sardegna


title: Hydroporus incommodus

text:
Hydroporus incommodus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Fery miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroporus


title: Appias paulina

text:
The Common Albatross, Christmas Island White or Ceylon Lesser Albatross (Appias paulina) là một loài bướm thuộc họ Pieridae. Nó được tìm thấy ở Ấn Độ to Samoa, bao gồm Indonesia, Nhật Bản, Malaysia, New Caledonia, Sri Lanka, Thái Lan, Ceylon và Úc.

Sải cánh dài khoảng 50 mm.

Ấu trùng ăn Drypetes australasica, Drypetes deplanchei and Alchornea ilicifolia.

Phụ loài
Appias paulina galene (Ceylon)
Appias paulina distanti
Appias paulina griseoides (southern Vietnam)
Appias paulina grisea
Appias paulina galathea (Andamans, Nicobars)
Appias paulina minato (Japan, Taiwan)
Appias paulina ega (Northern Territory to Cape York)
Appias paulina paula (Wetar)
Appias paulina eurosundana (Timor)
Appias paulina zoe (Moluccas)
Appias paulina falcidia (Biak)
Appias paulina saina (West Irian to Papua)
Appias paulina cynisca (Buru)
Appias paulina micromalayana (eastern Java, Bawean, Tenimber)

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Butterflies of PIERIDAE in Australia
Malaysian Butterflies

Appias


title: Quark đỉnh

text:
Quark đỉnh thuộc gia đình fermion, nhóm quark, thế hệ thứ 3. Lý thuyết của hạt được đưa ra vào năm 1973 bởi Makoto Kobayashi và Toshihide Maskawa, đến năm 1995 được thực nghiệm bởi sự hơp tác của CDF và D∅.

Tham khảo
Quark đỉnh – sau 20 năm khám phá

Quark
Mô hình Chuẩn


title: Baliosus longicornis

text:
Baliosus longicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1932.

Chú thích

Tham khảo

Baliosus


title: Bullata matthewsi

text:
Bullata matthewsi, tên tiếng Anh: Matthew's marginella, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 40 mm và 53 mm

Phân bố
Chúng phân bố ở Đại Tây Dương dọc theo miền bắc Brasil.

Chú thích

Tham khảo
 Cossignani T. (2006). Marginellidae & Cystiscidae of the World. L'Informatore Piceno. 408pp

Liên kết ngoài
 Gastropods.com: Bullata matthewsi; truy cập: 4 tháng 12 năm 2010

Bullata


title: Phyllocnistis diplomochla

text:
Phyllocnistis diplomochla là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Queensland.

Chú thích

Tham khảo

Phyllocnistis
Động vật đặc hữu Úc


title: Tàu con thoi

text:
Tàu con thoi, là một hệ thống tàu vũ trụ quỹ đạo thấp có thể tái sử dụng, được vận hành bởi Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA). Tên chính thức của chương trình là Space Transportation System (STS), được lấy từ một kế hoạch năm 1969 cho một hệ thống tàu vũ trụ có khả năng tái sử dụng khi mà nó là kế hoạch duy nhất nhận được tài trợ để phát triển. Những chuyến bay quỹ đạo thử nghiệm đầu tiên là vào năm 1981, và chuyến bay nhiệm vụ hoạt động đầu tiên bắt đầu vào năm 1982. Tàu con thoi được phóng tổng cộng 135 lần từ năm 1981 đến năm 2011, và phóng từ Trung tâm vũ trụ Kennedy (KSC) ở Florida, Hoa Kỳ. Các nhiệm vụ của tàu con thoi đã phóng vệ tinh, tàu thăm dò, và Kính viễn vọng không gian Hubble; thực hiện các thí nghiệm khoa học vũ trụ; và tham gia vào nhiệm vụ xây dựng và bảo dưỡng Trạm vũ trụ Quốc tế. Tổng cộng thời gian bay của đội tàu con thoi là 1322 ngày, 19 giờ, 21 phút và 23 giây.

Tàu con thoi thực ra có 3 thành phần bao gồm tàu vũ trụ / trạm quỹ đạo (OV - Orbiter Vehicle), bộ đôi tên lửa đẩy nhiên liệu rắn có thể thu hồi (SRBs - Solid Rocket Boosters), và bình nhiên liệu ngoài (ET - External Tank) có chứa khí hi-dro lỏng và oxy lỏng. Tàu con thoi được phóng thẳng đứng, như một tên lửa thường, với hai tên lửa được phóng song song với 3 động cơ chính của tàu vũ trụ, được bình nhiên liệu ngoài cung cấp nhiên liệu. Bộ đôi tên lửa được thả ra trước khi tàu vũ trụ đạt tới quỹ đạo, và bình nhiên liệu ngoài được vứt bỏ trước khi tàu bắt đầu quá trình đạt tới quỹ đạo, lúc ấy tàu sẽ sử dụng đến 2 động cơ điều khiển quỹ đạo (OMS - Orbital Manuevering System). Khi kết thúc nhiệm vụ, tàu sẽ sử dụng tiếp 2 động cơ điều khiển quỹ đạo để rời quỹ đạo và tái nhập vào bầu khí quyển. Tàu sẽ lượn tới một đường băng hạ cánh trên Hồ khô Rogers ở Căn cứ Không Quân Edwards ở California, hoặc tại Khu hạ cánh Tàu con thoi ở Trung tâm vũ Trụ Kennedy. Nếu tàu hạ cánh ở Edwards, tàu sẽ được bay trở lại Trung tâm vũ trụ Kennedy trên Máy bay chở Tàu con thoi, một chiếc Boeing 747 đã được sửa đổi.

Tàu vũ trụ đầu tiên, Enterprise, được chế tạo cho những chuyến bay thử nghiệm hạ cánh và tiếp cận và hoàn toàn không đủ khả năng cho một chuyến bay trên quỹ đạo ngoài vũ trụ. 4 tàu vũ trụ đầu tiên được chế tạo cho chuyến bay vũ trụ là: Columbia, Challenger, Discovery, và Atlantis. Trong số này, Challenger và Columbia đã bị phá hủy trong tai nạn năm 1986 và 2003 theo thứ tự, và tổng cộng 14 phi hành gia đã thiệt mạng. Tàu vũ trụ thứ 5, Endeavour, được chế tạo vào năm 1991 để thay thế tàu Challenger. Tàu con thoi chính thức kết thúc và về hưu ở nhiệm vụ cuối cùng của tàu Atlantis vào ngày 21 tháng 7 năm 2011.

Miêu tả

Trạm quỹ đạo giống như là một máy bay với hai cánh delta, quét một góc 81° ở rìa cánh trong và 45° ở rìa ngoài cùng của cánh. Cánh ổn định thẳng đứng có cạnh ngoài cùng quét một góc 45° về phía sau. Có bốn cánh tà, gắn vào rìa ngoài cùng của hai cánh, một thắng cản, gắn vào rìa của cánh ổn định, với các cánh thân, điều khiển trạm quỹ đạo trong quá trình hạ cánh và đáp xuống.

Khoang chứa phi hành đoàn của trạm quỹ đạo bao gồm 3 tầng: tầng bay, tầng giữa và tầng sử dụng tiện ích. Tầng trên cùng là tầng điều khiển bay với những chỗ ngồi cho chỉ huy trưởng, phi công, hai chuyên gia của chuyến bay ngồi đằng sau. Tầng giữa, ở phía dưới tầng bay, có thêm 3 chỗ ngồi cho các thành viên còn lại của phi hành đoàn. Bếp, phòng vệ sinh, chỗ ngủ, tủ chứa quần áo và cửa sập bên hông cho việc vào ra tàu cũng ở tầng này, cũng như là cửa với khóa không khí (airlock). Khóa không khí cũng có thêm một cửa vào khoang chứa hàng hóa. Nó cho phép hai phi hành gia, mang bộ áo phi hành với đơn vị di động ngoài không gian (Extravehicular Mobility Unit - EMU), giảm áp suất trước khi bước ra không gian.

Trạm quỹ đạo có một khoang chứa hàng hóa, kích thước 60 ft × 15 ft (18 m × 4,6 m) chiếm hầu hết phần thân. Các cửa vào khoang hàng hóa có bộ tỏa nhiệt ở các bề mặt bên trong, và được mở cho việc điều khiển nhiệt độ khi tàu con thoi đang ở trên quỹ đạo. Điều khiển nhiệt độ bằng cách định hướng tàu tương đối so với Trái Đất và Mặt Trời. Bên trong khoang chứa hàng là hệ thống cần cẩu điều khiển từ xa, cũng được biết đến như là Canadarm, một cánh tay máy được sử dụng để vận chuyển và đưa các thiết bị ra không gian.

Ba động cơ chính của tàu con thoi (Space Shuttle Main Engines - SSME) được gắn vào đuôi của trạm quỹ đạo dưới dạng tam giác. Ba động cơ này có thể nghiêng lên 10,5 độ và nghiêng xuống 8,5 độ từ bên này sang bên kia trong quá trình phóng để thay đổi hướng đẩy của chúng và lái tàu con thoi trong lúc đẩy.

Hệ thống điều khiển quỹ đạo (Orbital Maneuvering System - OMS) cung cấp các điều khiển trên quỹ đạo, bao gồm vào quỹ đạo, kết nối, bay vòng quanh, chuyển đổi, gặp gỡ, rời bỏ quỹ đạo.

Hệ thống điều khiển các phản ứng (Reaction Control System - RCS) cung cấp các điều khiển về độ cao và chuyển dịch theo 3 trục theo độ dốc, cuốn, trệch trong các giai đoạn bay vào quỹ đạo, vòng quanh quỹ đạo, và tái nhập
khí quyển.

Hệ thống bảo vệ nhiệt độ (Thermal Protection System - TPS) bao phủ bên ngoài trạm quỹ đạo, bảo vệ nó từ độ lạnh cóng -121 °C (-250 °F) trong không gian đến 1649 °C (3000 °F), nhiệt độ lúc vào lại khí quyển.

Cấu trúc của trạm quỹ đạo chủ yếu được làm từ hợp kim nhôm mặc dù cấu trúc động cơ đẩy được làm từ hợp kim titani.

Bình nhiên liệu chứa ngoài (External Tank - ET) cung cấp 2,025 triệu lít (535.000 gallon) hiđrô lỏng và oxy lỏng để làm nhiên liệu cho động cơ chính của tàu con thoi (SSME). Nó được bỏ đi 8,5 phút sau khi phóng lên ở độ cao khoảng 60 nautical miles (111 km), rồi bị đốt cháy khi vào lại khí quyển. Bình chứa dày 1/8 inch chủ yếu làm bằng hợp kim nhôm-lithi.

Hai tên lửa đẩy nhiên liệu rắn (Solid Rocket Boosters - SRB) cung cấp khoảng 83% sức đẩy của tàu vào lúc phóng và giai đoạn 1 của quá trình phóng. Chúng được vứt bỏ 2 phút sau khi phóng tại độ cao vào khoảng 150.000 feet (45,7 km), rồi bung dù và hạ xuống trên đại dương để được thu nhặt lại. Vỏ của tên lửa SRB làm bằng thép dày khoảng 1/2 inch (1,27 cm).

Tàu con thoi là một trong những phi thuyền đầu tiên sử dụng hệ thống điều khiển bay tự động bằng máy tính fly-by-wire. Điều này có nghĩa là không có một kết nối cơ học hay thủy lực nào giữa cần điều khiển của phi công đến bề mặt điều khiển hay hệ thống điều khiển phản ứng của các động cơ đẩy.

Vào năm 1990 những máy tính nguyên thủy được thay thế với một kiểu nâng cao AP-101S, với dung lượng khoảng 1 megabyte và tốc độ 1,2 MHz. Bộ nhớ được thay từ các vòng từ tính sang bán dẫn với pin dự phòng.

Các thông số kỹ thuật
Các thông số của trạm quỹ đạo (cho Endeavour, OV-105)
 Dài: 122,17 ft (37,24 m)
 Sải cánh: 78,06 ft (23,79 m)
 Cao: 58,58 ft (17,25 m)
 Trọng lượng trống: 151.205 lb (68.586,6 kg)
 Tổng trọng lượng lúc cất cánh: 240.000 lb (109.000 kg)
 Trọng lượng tối đa lúc hạ cánh: 230.000 lb (104.000 kg)
 Các động cơ chính: 3 Rocketdyne Block 2 A SSME, mỗi cái với sức đẩy tại mặt biển là 393.800 lbf (178.624 kgf/1,75 MN)
 Khối lượng chuyên chở tối đa: 55.250 lb (25.061,4 kg)
 Kích thước sàn chuyên chở: 15 ft × 60 ft (4,6 m × 18,3 m)
 Độ cao vận hành: 100 - 520 nmi (185 - 1.000 km)
 Tốc độ: 25.404 ft/s (7.743 m/s, 27.875 km/h, 17.321 mi/h)
 Sải ngang Crossrange: 1.085 nautical mile (2.009,4 km)
 Phi hành đoàn: 7 (chỉ huy, phi công, 2 chuyên gia cho chuyến bay và 3 chuyên gia về hàng hóa mang theo), 2 là tối thiểu.

Các thông số cho bình nhiên liệu ngoài (cho SLWT)
 Dài: 153,8 ft (46,9 m)
 Đường kính: 27,6 ft (8,4 m)
 Thể tích nhiên liệu: 535.000 gallon (2.030.000 L)
 Trọng lượng trống: 58.500 lb (26.559 kg)
 Trọng lượng tổng lúc cất cánh: 1,667 triệu lb (757.000 kg)

Các thông số của tên lửa đẩy nhiên liệu rắn
 Dài: 149,6 ft (45,6 m)
 Cao: 12,17 ft (3,71 m)
 Trọng lượng trống: 139.490 lb (63.272,7 kg)
 Tổng trọng lượng lúc cất cánh: 1,3 triệu lb (590.000 kg)
 Sức đẩy (tại mặt biển, cất cánh): 2,8 triệu lbf (1.270.058 kgf/12,46 MN)

Thông số hệ thống khay chồng (Stack System)
 Cao: 184,2 ft (56,14 m)
 Tổng trọng lượng cất cánh: 4,5 triệu lb (2,04 triệu kg)
 Tổng sức đẩy lúc cất cánh: 6,781 triệu lbf (3,076 triệu kgf/30,18 MN)

Phóng

Tàu con thoi sẽ không được phóng trong điều kiện có thể bị sét đánh trúng. Máy bay thường bị sét đánh nhưng không gây ra tác hại nào bởi dòng điện sẽ bị tiêu tán đi bởi lớp vỏ dẫn điện và máy bay không được nối đất. Như phần lớn các loại máy bay, tàu con thoi được chế tạo bằng lớp nhôm dẫn điện, vốn bảo vệ và che đậy cho các hệ thống bên trong. Tuy nhiên, trong quá trình tàu con thoi được phóng đi nó thải ra một luồng khí nóng khi bay lên, và luồng khí này có thể dẫn sét vì cung cấp một đường dẫn cho dòng điện xuống đất. Trong khi tàu con thoi có thể chịu được một cú sét đánh, một cú sét đã xảy ra với tàu Apollo 12 và vì sự an toàn NASA đã chọn không phóng tàu con thoi khi sấm sét có thể xảy ra.

Vào ngày phóng đi, sau khi đã xong việc đếm ngược trước 9 phút, tàu con thoi sẽ trải qua sự chuẩn bị cuối cùng cho phóng, và hệ thống đếm ngược được điều khiển bằng một chương trình máy tính đặc biệt ở Launch Control Center gọi là Ground Launch Sequencer (GLS). Hệ thống này sẽ dừng việc đếm ngược nếu có bất kỳ vấn đề quan trọng nào xảy ra với hệ thống trên tàu. Trước khi phóng 31 giây GLS sẽ để việc đếm ngược cho hệ thống máy tính trên tàu thực hiện.

Hạ cánh
Hầu hết quá trình sau khi tàu con thoi rời khỏi quỹ đạo và tái nhập khí quyển, trừ quá trình hạ càng, thường được điều khiển dưới sự điều hành của máy tính. Tuy nhiên, quá trình tái nhập khí quyển có thể được điều khiển hoàn toàn bằng tay nếu có trường hợp khẩn cấp. Sau khi tái nhập bầu khí quyển, quá trình hạ độ cao và hạ cánh có thể điều khiển tự động, nhưng quá trình này thường được bay thủ công.

Rời quỹ đạo

Tàu bắt đầu tái nhập khí quyển bằng cách rời bỏ quỹ đạo bằng cách sử dụng các động cơ điều khiển quỹ đạo, trong khi đang bay lộn ngược, và ngược chiều với hướng quỹ đạo trong vòng 3 phút, lúc ấy sẽ giảm tốc độ của tàu khoảng 200 dặm/h (322 km/h). Kết quả là sẽ làm chậm tàu và giảm độ cao quỹ đạo của tàu xuống và vào tầng khí quyển. Sau 3 phút sử dụng xong các động cơ, tàu sẽ quay ngược trở lại, đẩy phần đầu của tàu xuống (thực ra là "ngóc lên" so với trái Đất). Việc giảm độ cao quỹ đạo này xảy ra một nửa quãng đường quanh trái Đất từ tàu đến khu hạ cánh.

Tái nhập khí quyển
Tàu sẽ bắt đầu gặp mật độ không khí dày trong tầng nhiệt thấp ở độ cao khoảng 120 km, với vận tốc khoảng 25 Mach, 8,200 m/s (30,000 km/h). Tàu được điều khiển bằng sự kết hợp giữa hệ thống RCS (Hệ thống điều khiển ở môi trường chân không) và các bề mặt điều khiển, để bay hạ độ cao tại một góc 40 độ với mũi tàu trên đường chân trời, tạo ra lực cản, không chỉ để giảm tốc độ đến tốc độ hạ cánh, mà còn làm giảm sức nóng của bầu khí quyển. Tàu càng lúc sẽ gặp nhiều mật độ khí, và chuyển từ một con tàu vũ trụ thành một chiếc máy bay thường. Trên một đường thẳng, góc 40 độ của tàu sẽ từ từ giảm xuống hoặc thậm chí cao thêm. Lúc ấy sẽ buộc tàu phải thực hiện 4 lần nghiêng qua nghiêng lại tạo thành hình chữ S, mỗi lần nghiêng sẽ nghiêng khoảng vài phút, nhiều lúc tàu có thể nghiêng tới 70 độ, nhưng bù lại vẫn giữ nguyên góc 40 độ. Cách này sẽ khiến tốc độ tàu có thể giữ nguyên. Những lần nghiêng này được thực hiện khi mà tàu đang ở nhiệt độ cao nhất của quá trình tái nhập khí quyển, khi ấy lớp bảo vệ nhiệt độ của tàu sẽ có màu đỏ rực và lực G ở mức cao nhất. Sau khi kết thúc quá trình nghiêng này, tàu lúc ấy sẽ hoàn tất chuyển thành một chiếc máy bay. Lúc ấy tàu sẽ giảm độ ngóc, và chúi mũi xuống và bắt đầu quá trình hạ độ cao và hạ cánh.

Tại phần thấp nhất của khí quyển, tàu sẽ bay giống như một tàu lượn thường, ngoại trừ hạ độ cao nhanh hơn, với độ hạ độ cao hơn 50 m/s (180 km/). Ở vận tốc khoảng 3 Mach, hai đầu dò không khí, nằm ở hai bên thấp của phần thân tàu, được triển khai để đo áp suất của không khí so với tàu khi di chuyển ở khí quyển.

Quá trình hạ độ cao và hạ cánh
Khi quá trình hạ độ cao và hạ cánh bắt đầu, tàu con thoi khi ấy đang ở độ cao 3.000 m, 12 km đến đường băng. Phi công khi ấy sẽ sử dụng phanh khí động để giúp giảm tốc của tàu. Tốc độ của tàu giảm từ khoảng 682 xuống còn 346 km/h, vận tốc chạm xuống đường băng (so với 260 km/h của máy bay thương mại). Càng bánh xe của tàu được thả ra khi đang bay với tốc độ 430 km/h. Nhằm hỗ trợ thắng cho tàu, một cái dù giảm tốc khoảng 12 m được thả ra sau khi toàn bộ 3 càng bánh của tàu đã chạm đường băng ở vận tốc khoảng 343 km/h. Dù sẽ được thả ra một khi tàu đã giảm tốc xuống còn 110 km/h.

Sau khi hạ cánh

Sau khi hạ cánh, tàu con thoi sẽ ở lại trên đường băng khoảng vài tiếng để giảm nhiệt độ con tàu. Một nhóm nhân viên ở trước và sau tàu sẽ kiểm tra các phần nhiên liệu của hệ thống RCS và 3 động cơ phụ của tàu con thoi. Nếu hiđrô được phát hiện, một trường hợp khẩn cấp sẽ được thông báo, nhân viên sẽ ngắt năng lượng của tàu và nhóm nhân viên sẽ di tản khỏi khu vực. Một nhóm khác gồm 25 xe đặc biệt và 150 kỹ sư và kỹ thuật viên sẽ tiếp cận con tàu và xóa bỏ các khí độc từ nguyên nhiên liệu và khu hàng hóa của tàu khoảng 45-60 phút sau khi hạ cánh. Một viên bác sĩ sẽ lên tàu kiểm tra y tế cho phi hành đoàn trước khi họ có thể rời phi thuyền. Một khi phi hành đoàn đã rời khỏi tàu, trách nhiệm sẽ được giao lại từ Trung tâm vũ trụ Johnson ở Houston, Texas cho Trung tâm vũ trụ Kennedy.

Nếu tàu hạ cánh tại Căn cứ Không quân Edwards ở California, hoặc các đường băng khẩn cấp. thì tàu sẽ được bay trở lại Trung tâm vũ trụ Kennedy trên một chiếc 747 được phục chế và hạ cánh tại Khu hạ cánh Tàu con thoi. Một khi đến tới Khu hạ cánh, tàu sẽ được kéo tiếp quãng đường 3.2 km trên đường kéo hoặc đường thường dùng bởi chuyến xe buýt tham quan hoặc nhân viên của Trung tâm vũ trụ Kennedy đến Khu vực Xử lý Tàu con thoi, nơi mà nó sẽ bắt đầu quá trình dài tháng chuẩn bị cho nhiệm vụ tiếp theo.

Địa điểm
NASA thường hạ cánh các chuyến tàu con thoi ở Trung tâm vũ trụ Kennedy. Nếu thời tiết khiến việc hạ cánh gặp khó khăn, việc hạ cánh có thể trì hoãn đến lúc điều kiện thời tiết tốt; hạ cánh ở Căn cứ Không quân Edwards ở California; hoặc sử dụng một số đường băng dự phòng khắp thế giới. Các việc hạ cánh nào ngoài Trung tâm vũ trụ Kennedy sẽ phải chuyển về lại Mũi Canaveral. Nhiệm vụ STS-3 của tàu con thoi Columbia năm 1982 đã một lần hạ cánh tại Sân bay Vũ trụ White Sands, New Mexico; đây là sự lựa chọn cuối cùng bởi vì các nhà khoa học NASA tin rằng các hạt cát có thể gây thiệt hại ngoại thất của con tàu.

Có rất nhiều khu hạ cánh dự phòng khác nhưng không bao giờ dùng đến. Cho đến lúc kết thúc chương trình, tàu con thoi chỉ duy nhất hạ cánh tại 3 địa điểm.

Các tàu con thoi

nhỏ|Phi hành gia Bruce McCandless II, lơ lửng ngoài không gian
trong một hoạt động ngoài phi thuyền (EVA), cách cabin của tàu con thoi Challenger vài mét (năm 1984). Ông đang sử dụng Đơn vị điều động có người lái (MMU), mà không cần một nối kết vào tàu con thoi
Pathfinder : 1975 - 1977
 Enterprise : 1977
Columbia, tàu đầu tiên trong phi đội tàu con thoi của NASA có khả năng bay lên vũ trụ: 28 chuyến bay 1981 - 2003
Challenger : 10 chuyến bay 1983 - 1986
Discovery : 39 chuyến bay 1984 - 2011
Atlantis : 33 chuyến bay 1985 - 2011
Endeavour : 25 chuyến bay 1992 - 2011
Independence (tên cũ Explorer, đổi tên năm 2013): Mô hình bản sao quy mô đầy đủ, độ trung thực cao của Tàu con thoi, trưng bày tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy từ năm 1993 và từ năm 2012 trưng bày tại Trung tâm vũ trụ Johnson ở Houston

Đọc thêm

NSTS 1988 Reference manual
How The Space Shuttle Works
NASA Space Shuttle News Reference - 1981 (PDF document)
Orbiter Vehicles
Lecture Series on the space shuttle  from MIT OpenCourseWare
Cronological list of Space Shuttle Missions

Tham khảo

Liên kết ngoài

NASA Human Spaceflight - Shuttle : Current status of shuttle missions
Video of current and historical missions (STS-1 thru Current)
Space Shuttle Newsgroup – sci.space.shuttle
List of all Shuttle Landing Sites
Map of Landing Sites
Official NASA Human Space Flight Orbital Tracking  system
Weather criteria for shuttle launch
NASA Shuttle Gallery: Newer images, audio, and video of the space shuttle program
Atlantis photo essay From Boston.com.
Older images of the space shuttle program
The maiden launch of the space shuttle (Google Video)
Different details and perspectives from the orbiter (Gallery drafts.de)  (ger.)
NASA Further Updates Launch Schedule.
GRiD Compass History at Hrothgar's Cool Old Junk Page
NASA History Series Publications (many of which are on-line)

time lapse of orbiter flow from processing, to stacking, to launch
They Write the Right Stuff: Software development for the Space Shuttle

Phát minh của Hoa Kỳ
Hàng không vũ trụ
Tên lửa đẩy


title: Comunanza

text:
Comunanza là một đô thị ở tỉnh Ascoli Piceno ở vùng Marche, cách khoảng 70 km về phía nam của Ancona và khoảng 20 km về phía tây bắc của Ascoli Piceno. Đến thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số là 3.176 người và diện tích là 54,0 km².

Comunanza giáp các đô thị: Amandola, Force, Montefalcone Appennino, Montefortino, Montegallo, Montemonaco, Palmiano, Roccafluvione.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Ascoli Piceno


title: Lumbier

text:
Lumbier là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 57,4 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là người với mật độ 24,34 người/km². Đô thị này có cự ly 38 km so với tỉnh lỵ Pamplona.

Tham khảo

Đô thị ở Navarre


title: Capoclytra braunsi

text:
Capoclytra braunsi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Capoclytra


title: Liên mạng

text:
Liên mạng (tiếng Anh: internetwork hoặc viết gọn thành internet) là hai hay nhiều mạng máy tính nối với nhau bằng các thiết bị Gateway cung cấp một phương thức phổ thông để định tuyến các gói thông tin giữa các mạng. Các thiết bị định tuyến có nhiệm vụ hướng dẫn giao thông dữ liệu theo đường đúng (trong số một số các đường có thể) đi qua liên mạng để tới đích. Kết quả của hệ thống các mạng kết nối với nhau được gọi là liên mạng, hoặc chỉ đơn giản là internet,

(Một số người đã nhầm lẫn khi gọi việc liên kết các mạng với nhau bằng các cầu (bridge) là liên mạng. Thực ra hệ thống đó chỉ là kết nối của các mạng con và việc gửi dữ liệu qua nó không đòi hỏi các giao thức liên mạng, chẳng hạn giao thức IP).

Ban đầu, liên mạng là một cách để kết nối các kiểu công nghệ mạng khác nhau. Nhưng rồi nó đã trở nên phổ biến rộng rãi qua sự phát triển của nhu cầu kết nối hai hoặc nhiều mạng cục bộ với nhau thành một dạng mạng diện rộng. Hiện nay, định nghĩa của liên mạng bao hàm cả việc kết nối các mạng máy tính thuộc các kiểu khác, chẳng hạn các mạng cá nhân PAN.

Internet chính là ví dụ thực tế nổi tiếng nhất của liên mạng. Đó là một mạng gồm các mạng chạy nhiều giao thức bậc thấp khác nhau, được thống nhất bởi một giao thức liên mạng - giao thức IP.

Giao thức IP chỉ cung cấp một dịch vụ chuyển gói tin không đáng tin cậy qua một liên mạng. Để gửi dữ liệu một cách đáng tin cậy, các ứng dụng phải sử dụng một giao thức tầng Giao vận, chẳng hạn giao thức TCP, giao thức này cung cấp một dòng đáng tin cậy (reliable stream). (Thuật ngữ không đáng tin cậy ở đây không có nghĩa là IP không đáng tin cậy, mà là nó gửi các gói tin mà không liên lạc và thiết lập một kết nối với máy đích từ trước. Dịch vụ đáng tin cậy thì làm ngược lại). Do TCP là giao thức giao vận được sử dụng rộng rãi nhất, người ta thường gọi TCP và IP liền nhau là "TCP/IP". Một số ứng dụng thường sử dụng một giao thức giao vận đơn giản hơn (giao thức UDP) cho các nhiệm vụ không đòi hỏi việc gửi dữ liệu một cách tuyệt đối đáng tin cậy, chẳng hạn như video streaming.

Xem thêm
 Lịch sử Internet

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Máy tính - Mạng
 E-book  (định dạng pdf) - Cơ bản về các kiến trúc liên mạng chính (từ chương 4 đến chương 9).

Mạng máy tính
Kiến trúc mạng


title: Anisynta tillyardi

text:
The Chequered Grass-skipper or Tillyard's Skipper (Anisynta tillyardi) là một loài bướm ngày thuộc họ Hesperiidae. Nó được tìm thấy ở Dividing Range, at heights of over 1,000 meters in miền nam Queensland và miền bắc New South Wales.

Sải cánh dài khoảng 30 mm.

Ấu trùng ăn Poa labillardieri.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Australian Caterpillars

Anisynta


title: Sư đoàn 18, Lục quân Đế quốc Nhật Bản

text:
của Lục quân Đế quốc Nhật Bản, thường được gọi là .

Lịch sử
Là một sư đoàn bộ binh được thành lập tại Kurume, Kyushu vào ngày 13 tháng 11 năm 1907 trong chương trình phát triển lực lượng quân đội trực chiến của Nhật Bản sau cuộc Chiến tranh Nga-Nhật. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, sư đoàn đã được tăng cường thêm một trung đoàn bộ binh và được trao quyền tự chủ chỉ huy trong cuộc vây hãm Thanh Đảo - thuộc địa của Đức ở bán đảo Sơn Đông, Trung Quốc. Nó bị giải tán khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, nhưng được tái lập để tham gia cuộc chiến Sibir.

Tuy nhiên năm 1925, sư đoàn một lần nữa bị giải thể cùng với 3 sư đoàn khác tiết kiệm ngân sách.

Sư đoàn 18 lại được tái lập vào tháng 9 năm 1937 khi Chiến tranh Trung-Nhật bùng nổ, và đưa vào biên chế của Quân đoàn 10. Sư đoàn 18 đã tham gia Trận Thượng Hải (1937). Là một phần của Chi Na phái khiển quân, sư đoàn 18 tham gia trận Nam Kinh (và sau đó là thảm sát Nam Kinh), và các chiến dịch khác nhau trên toàn Trung Quốc.

Năm 1941, sư đoàn được đặt dưới sự chỉ huy của Trung tướng Renya Mutaguchi. Một lần nữa lại nhập vào Tập đoàn quân 25 (được đặt sự chỉ huy của Đại tướng Yamashita Tomoyuki). Tham gia vào cuộc xâm lược Malaysia và Singapore. Sau đó sư đoàn được gởi tới Miến Điện để hỗ trợ cho Tập đoàn quân số 15 Nhật Bản, nơi này làm mất 3000 người vì ngộ độc thực phẩm và bệnh sốt rét.

Cuối năm 1943, Mutaguchi được thay thế, Trung tướng Shinichi Tanaka đến chỉ huy sư đoàn. Và được phái tới hỗ trợ cho Tập đoàn quân số 30 Nhật Bản trong các hoạt động ở miền bắc Miến Điện. Sư đoàn 18 đã chiến đấu chống lại các đơn vị của Mỹ, Trung Quốc để tiến vào Mogaung và Myitkyina.

Cuộc tấn công vào Ấn Độ vào năm 1944 là một thảm họa, Trung tướng Tanaka trao đổi với Trung tướng Eitaro Naka, trước đây là Tham mưu trưởng Quân đội tại Miến Điện. Trong một đợt tổng tiến công vào năm 1945, nhiều người đã ngã xuống trong trận cố đô Miến Điện, đặc biệt là trận Meiktila phía nam của Mandalay. Chính điều này đã làm kết thúc cuộc chiến ở miền nam Miến Điện.

Tổng số 31.444 lính được gửi đến Miến Điện, hơn 20.000 người đã không thể trở về nhà.

Tham khảo

 Madej, W. Victor, Japanese Armed Forces Order of Battle, 1937-1945 [2 vols], Allentown, PA: 1981
 Jon Latimer, Burma: The Forgotten War, London: John Murray, 2004 ISBN 0-7195-6576-6
Tsingtao Campaign by Colin Denis

Nhật Bản năm 1907
Nhật Bản năm 1945
Sư đoàn của Lục quân Đế quốc Nhật Bản
Sư đoàn bộ binh của Nhật Bản


title: 8262 Carcich

text:
8262 Carcich là một tiểu hành tinh vành đai chính với cận điểm quỹ đạo là 1.9123369 AU. Nó có độ lệch tâm là 0.2083963 và chu kỳ quỹ đạo là 1373.4961934 ngày (3.76 năm).

Carchich có vận tốc quỹ đạo trung bình là 19.15063214 km/s và độ nghiêng quỹ đạo là 0.99287°.

Tiểu hành tinh này được phát hiện ngày 14 tháng 9 năm 1985 bởi Edward Bowell.

Nó được đặt theo tên Brian T. Carcich, developer of computer software.

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1985
Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Edward Bowell


title: 10352 Kawamura

text:
10352 Kawamura () là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 10 năm 1992 bởi K. Endate và K. Watanabe ở Kitami.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1992


title: Hữu Ước

text:
Hữu Ước (sinh năm 1953) là một Anh hùng Lao động, tướng lĩnh Công an nhân dân Việt Nam, cấp bậc Trung tướng. Ông nguyên là Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân (2003-2013), Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Chính trị, Bộ Công an (Việt Nam). Ông còn là một nhà văn, nhà thơ. Ông hiện là Chủ tịch Chi hội nhà văn Công an, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.

Tiểu sử

Ông tên thật là Nguyễn Hữu Ước, sinh ngày 20 tháng 5 năm 1953 tại xã Tiên Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên.

Năm 1970, ông nhập ngũ, tham gia lực lượng Bộ đội Biên phòng Việt Nam. Sau khi xuất ngũ, ông theo học Đại học báo chí, sau đó trở thành phóng viên Báo Công an nhân dân và trở thành sĩ quan Công an nhân dân.

Tuy nhiên vào tháng 9 năm 1985 ông bị bắt vì viết về một người công an "xấu". Trong lệnh chỉ ghi vì "vi phạm pháp luật" mà không có tội danh nào cụ thể. Khi ấy, ông là Đại úy, Trưởng phòng Thời sự Báo Công an nhân dân. Sau 3 năm bị giam và trải qua 4 phiên tòa ông được xử trắng án.

Khi quay trở lại Báo Công an nhân dân thì ông bị xếp vào diện giảm biên chế, phải quay sang làm nhiều việc để kiếm tiền.

Hoạn lộ của ông trở lại sau đó 8 năm. Năm 1997, ông được bổ nhiệm làm Tổng biên tập Báo An ninh thế giới và Tạp chí Văn hóa – Văn nghệ Công an. Năm 2003, làm Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân. Ông được thăng hàm Thiếu tướng Công an nhân dân năm 2006.

Ngày 29 tháng 7 năm 2008, ông được Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký Quyết định số 975/QĐ-CTN phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Ngày 2 tháng 12 năm 2009, ông được bổ nhiệm chức vụ Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng Lực lượng Công an nhân dân và vẫn kiêm nhiệm chức vụ Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân.

Ngày 16 tháng 7 năm 2010, được Thủ tướng Chính phủ quyết định thăng cấp bậc hàm từ Thiếu tướng lên Trung tướng.

Từ năm 2011, ông kiêm Tổng Biên tập kênh Truyền hình Công an nhân dân (ANTV).

Ông cũng đồng thời là Ủy viên Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.

Ngày ngày 19 tháng 7 năm 2013, Bộ Công an đã công bố quyết định bổ nhiệm đại tá Phạm Văn Miên giữ chức vụ Tổng Biên tập báo Công an nhân dân thay trung tướng Nguyễn Hữu Ước. Quyết định có hiệu lực từ ngày 19 tháng 7 năm 2013.

Anh hùng, Trung tướng Nguyễn Hữu Ước hiện đã nghỉ hưu.

Lịch sử thụ phong quân hàm

Một số tác phẩm
Văn xuôi
"Vòng vây cô đơn" (truyện ngắn, 1994)
"Đêm giông" (truyện ngắn, 1995)
"Một con người" (truyện ngắn và ký, 2000).
"Ký sự chọn lọc" (2002)
"Thế sự" (các tác phẩm văn, thơ, kịch, chọn lọc, 2006)
"Suối Cọp" (2021)
Điện ảnh
"Tình thương và pháp luật" (1984)
"Đêm giông" (1995)
"Chuyện tình thời Sida" (1990)
"Người con gái Đất Đỏ" (1995)
"Tình ca màu lá"
Sân khấu
"Quả báo" (1988)
"Khoảnh khắc mong manh" (1989)
"Vòng đời" (2000)
"Sếp rởm" (2000)
"Vòng vây cô đơn" (2002)
"Vòng xoáy" (2003)
"Người đàn bà uống rượu" (2004)
"Tiếng chuông chùa" (2005)
"Giấc mơ quan" (2007)
Tiểu thuyết

 Kiếp người - Sống - Quyển 1
 Kiếp người - Lửa - Quyển 2
 Kiếp người - Lạnh - Quyển 3

Hội họa:

Họa sỹ Hữu Ước có hơn 100 bức tranh bằng chất liệu sơn dầu, acrylic trên toan với nhiều thông điệp khác nhau. Tác phầm hội họa của Họa sỹ còn giới thiệu một tác phẩm điêu khắc đầu tay về chân dung người lính. Tất cả các tác phẩm  kể chuyện thế sự bằng tranh mang mang tính thời đại.

Âm nhạc:

 Lời của Bác Lời của nước non

 Mẹ tôi

 Một câu hò sông Hương

Các giải thưởng văn học – Báo chí – Sân khấu
 Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ (1995): Truyện ngắn "Ước vọng của anh tôi"
 Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác phẩm mới (1996): Truyện ngắn "Đám ma hủi"
 Giải báo chí toàn quốc (1998): Ký sự "Một chặng đường nước Mỹ"
 Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (1999): Vở kịch "Khoảnh khắc mong manh"
 Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (2002): Vở kịch "Vòng vây cô đơn"
 Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (2003): Vở kịch "Vòng xoáy"

Gia đình
Anh hùng, Trung tướng Hữu Ước lập gia đình với Đại tá Công an nhân dân Việt Nam Nguyễn Thị Lý. Bà mất ngày 1 tháng 7 năm 2012 vì tai nạn giao thông.

Thông tin tiêu cực
Ngày 12/5, trên trang Facebook cá nhân, Luật sư Trần Đình Triển – Trưởng Văn phòng luật sư Vì Dân xuất hiện những thông tin tiêu cực liên quan đến Trung tướng Hữu Ước và diện tích đất do UBND thành phố Hà Nội cấp cho cán bộ, nhân viên báo CAND từ năm 2002. Trung tướng Hữu Ước đã tự ý "sang tên" lô đất cho công ty khác, sau đó lại làm văn bản (không xin ý kiến lãnh đạo Bộ và Tổng cục XDLL Bộ Công an) xin trả lại lô đất cho UBND thành phố Hà Nội vì không có nhu cầu. Trung tướng Hữu Ước cho biết sẽ khởi kiện luật sư Trần Đình Triển vì hành vi vu khống, làm tổn hại danh dự của cá nhân ông . Luật sư Triển đáp lại trên Facebook:
"với bản thân tôi khi được thân chủ đồng ý và tài liệu thu thập được phải có cơ sở tôi mới đưa thông tin." và cho biết, văn phòng luật sư Vì Dân đã gửi lãnh đạo Bộ Công an văn bản về vụ việc.
Trung tướng Hữu Ước ngày 17/5 đã chính thức đề nghị Bộ Công an và Công an thành phố Hà Nội điều tra các cáo buộc liên quan tới đất đai của luật sư Trần Đình Triển đối với ông. Ông Trần Đình Triển là luật sư đại diện cho Thượng tá Lê Kim Chi, Phó trưởng Ban báo Công an nhân dân - người đang bị điều tra liên quan tới dự án làm nhà cho cán bộ báo.

Chú thích và tham khảo

Nhà văn Việt Nam thời kỳ từ 1976
Nhà báo Việt Nam
Trung tướng Công an nhân dân Việt Nam thụ phong năm 2010
Người được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động
Thiếu tướng Công an nhân dân Việt Nam thụ phong năm 2006
Tướng lĩnh Công an nhân dân Việt Nam người Hưng Yên
Trung tướng Công an nhân dân Việt Nam đã nghỉ hưu
Tổng biên tập báo Công an nhân dân
Tiến sĩ Việt Nam
Cựu sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền


title: Liên đoàn bóng đá Burundi

text:
Liên đoàn bóng đá Burundi () là tổ chức quản lý, điều hành các hoạt động bóng đá ở Burundi. Liên đoàn quản lý đội tuyển bóng đá quốc gia Burundi, tổ chức các giải bóng đá như vô địch quốc gia và cúp quốc gia. Liên đoàn bóng đá Burundi gia nhập FIFA và CAF cùng năm 1972.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Liên đoàn bóng đá Burundi  trên trang chủ của FIFA.

Burundi
Bóng đá Burundi


title: Sài Gòn giải phóng

text:
Thuật ngữ Sài Gòn giải phóng có thể:
được ám chỉ đến Sự kiện 30 tháng 4 năm 1975
hoặc chỉ đến Báo Sài Gòn Giải Phóng


title: Pseudomacronema vittatum

text:
Pseudomacronema vittatum là một loài Trichoptera thuộc họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
V


title: Bembicium vittatum

text:
Bembicium vittatum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Bembicium


title: Văn hóa Sa Huỳnh

text:
Văn hóa Sa Huỳnh là một nền văn hóa khảo cổ được xác định ở vào khoảng năm 1000 TCN đến cuối thế kỷ thứ 2. Nền văn hóa Sa Huỳnh là một trong ba cái nôi cổ xưa về văn minh trên lãnh thổ Việt Nam, cùng với Văn hóa Đông Sơn và Văn hóa Đồng Nai tạo thành tam giác văn hóa của Việt Nam thời kỳ đồ sắt

Lịch sử khám phá
Sa Huỳnh được nhà khảo cổ người Pháp M. Vinet phát hiện lần đầu tiên vào năm 1909 khi ông tìm thấy bên đầm An Khê (một đầm nước ngọt ở Sa Huỳnh, Đức Phổ, Quảng Ngãi) một số lượng lớn quan tài bằng chum (khoảng 200 chiếc). Người ta gọi Di tích khảo cổ đó là Kho Chum Sa Huỳnh (Dépot à Jarres Sa Huỳnh). Các cuộc khai quật vào nhiều năm khác nhau tại di tích gò Ma Vương hay còn gọi là Long Thạnh Đức Phổ nơi được xem là có niên đại sớm nhất của nền văn hóa Sa Huỳnh, đã đem lại những đánh giá xác đáng và quan trọng về nguồn gốc và quá trình hình thành, phát triển văn hóa Sa Huỳnh. Nền văn hóa Sa Huỳnh đã được các nhà khảo cổ trên thế giới nghiên cứu từ đó đến nay và ngày càng sáng tỏ nhiều điều về đời sống của các tộc người thời tiền sơ sử ở miền Trung Việt Nam.

Xuất hiện cách nay khoảng 3.000 năm và kết thúc vào thế kỷ thứ 1, văn hóa Sa Huỳnh có lẽ đã tồn tại hơn 5.000 năm kéo dài từ hậu kỳ thời đại đồ đá mới đến đầu thời đại đồ sắt trên địa bàn các tỉnh từ Quảng Bình đến các tỉnh Nam Trung bộ và Tây Nguyên. Với một sức sáng tạo mạnh mẽ và phong phú, Văn hóa Sa Huỳnh càng ngày càng thấy có sự ảnh hưởng và giao lưu với nhiều vùng Đông Nam Á cũng như Trung Hoa cổ xưa và Ấn Độ cổ xưa khi gần đây, Viện Khảo cổ học Quốc gia Đức hợp tác với các nhà khảo cổ học thuộc khoa Lịch sử của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tiến hành khảo cứu trong các năm 2004-2005 tại một số vùng thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Bước đầu đã xác định được diện mạo một nền văn hóa đặc sắc ở miền Trung, Việt Nam.

Thành tựu

Trồng trọt
Dân cư cổ thuộc văn hóa Sa Huỳnh đã định cư chủ yếu dọc hai bên vùng đất thấp thuộc các con sông dọc bờ biển miền Trung Việt Nam, trải dài từ Quảng Bình cho đến Phú Yên. Họ thuộc một nguồn gốc văn minh lúa nước Đông Nam Á. Những dụng cụ bằng sắt như cuốc, dao, kiếm, lao, đục, xà beng... đã được tìm thấy ở đây. Đồ gốm lớn với hoa văn đẹp, cùng với kỹ thuật dùng bàn xoay đã làm lạc hướng các nhà khảo cổ về nguồn gốc của Vương quốc Chăm Pa, những đồ gốm dùng để đựng các vật dụng và sản phẩm nông nghiệp, đánh cá và cả mai táng người chết.

Phần đất miền Trung bao gồm xứ Quảng là nơi tụ hội và giao tiếp văn hóa Tây Đông, giữa miền núi với miền biển và đồng bằng xứ Quảng đã từng là nơi hội tụ văn hóa, kết tinh văn minh, dựng lên nền văn minh lúa nước và dâu tằm nổi tiếng. Lúa hai mùa, tằm tám lứa, tơ mỗi năm được sử sách chép đến sớm nhất là đồng bằng xứ Quảng, trung tâm của nền văn hoá Sa Huỳnh. Sách sử có nói đến người Chăm trồng hai vụ lúa và để thích ứng với thời tiết, người Chăm đã tìm ra giống lúa chịu hạn gieo trồng vào đầu mùa khô, để đầu mùa mưa thì lúa chín. Sử sách gọi là mùa Chiêm. Cũng do hoàn cảnh thiên nhiên khắc nghiệt khô hạn nên cư dân cổ Sa Huỳnh và Chămpa đã đào cả một hệ thống giếng lấy nước tưới cho cây trồng nên giới nghiên cứu ghi nhận một nền văn hóa gọi là "văn hóa Giếng Chăm cổ"

Đánh cá và đi biển

Trước năm 1975, các nhà khảo cổ trên thế giới mới chỉ biết đến Văn hóa Sa Huỳnh qua hoạt động của cư dân đi biển. Họ chỉ lên đất liền đặt mai táng người chết trong những mộ chum. Những mộ chum được tìm thấy ở Palavan (Philippines), Bondontaphet (Thái Lan), Sa Huỳnh (Việt Nam). Sau năm 1975 các nhà khảo cổ Việt Nam đã bỏ nhiều công sức tim hiểu, nghiên cứu nền văn hóa này và bước đầu đã có những đóng góp quan trọng giúp chúng ta có cái nhìn chính xác và toàn diện hơn về nền văn hóa Sa Huỳnh. Đặc biệt trong những năm gần đây, tại Hội An, các nhà nghiên cứu khảo cổ đã phát hiện nhiều di chỉ cư trú của người Sa Huỳnh với nhiều hiện vật phong phú và đa dạng.

Các phát hiện cho thấy người Sa Huỳnh cổ là những cư dân nông nghiệp, và đi biển chỉ là một trong những sinh hoạt của họ. Các đồng tiền Ngũ Thủ và Vương Mãng (đầu thế kỷ thứ 1 TCN), các gương đồng của nhà Tây Hán, đỉnh đồng nhà Đông Hán có trong các mộ chum chứng tỏ họ đã có một nền sản xuất hàng hóa cùng với sự giao thương khá phát triển. Người Chăm đã biết khai thác trầm hương, quế, ngà voi, sừng tê, dầu rái, ngọc, vàng trên núi, hồ tiêu trên đồi, biết làm ruộng hai mùa ở đồng bằng hẹp Minh Kinh và Ô Chân. Họ đã trồng cau, dừa và trồng dâu nuôi tằm "một năm tám lứa" từ trước sau kỷ nguyên Dương lịch. Họ biết làm thuyền to gọi là nốôc (bàu) và thuyền nhỏ (tròong ghe). Hai cảng Cửa Việt, Cửa Tùng đã từng là hải cảng quốc tế từ lâu trước khi Lâm Ấp thành lập nhưng phồn thịnh nhất là thời quốc vương Chămpa cùng thời với triều Đường (Trung Quốc). Người Chăm biết đánh cá biển và buôn bán đường biển trên vùng Đông Nam Á, từ ven biển Trung Quốc xuống tới Ấn Độ Dương.

Đồ trang sức và kỹ thuật làm thủy tinh

Các nhà khảo cổ đã tìm thấy, ở những khu mộ táng của Văn hóa Sa Huỳnh, các bộ hạt chuỗi giá trị ở Lai Nghi. Trong khi rây bằng sàng phát hiện được hơn 8.600 hạt cườm bằng thủy tinh màu xanh, vàng hoặc nâu có đường kính 1-3 mm. Ngoài bộ hạt chuỗi gồm khoảng 1.500 hạt bằng đá mã não, achat, crystal, amethyst, nephrite và bằng vàng - còn có 4 khuyên tai bằng vàng. Người văn hóa Sa Huỳnh ở Lai Nghi nhiều nhất thích sử dụng loại đá ngọc mã não làm đồ trang sức. Hơn 15 hình dạng hạt chuỗi khác nhau được chế tác - có lẽ bằng đá mã não đến từ khu vực Myanmar hoặc Ấn Độ. Trong tổng số 1.136 hạt chuỗi bằng đá mã não tìm thấy ở Lai Nghi có 3 chiếc rất đặc biệt: chiếc thứ nhất có hình con chim nước, chiếc thứ hai có hình con hổ hoặc sư tử và chiếc thứ ba là hạt chuỗi khắc. Cả ba hạt chuỗi này được phát hiện trong 3 mộ chum khác nhau cùng với nhiều đồ tùy táng quý khác có niên đại vào thế kỷ 1-2 TCN. Những di vật hiếm thấy khác ở miền Trung Việt Nam được kể đến là hai cái gương bằng đồng của thời kỳ Tây Hán.

Thủy tinh nhân tạo là một thành tựu rực rỡ của văn hóa Sa Huỳnh. Các cư dân dùng cát trắng để nấu thủy tinh làm bát lọ và đặc biệt những chuỗi hạt trang sức bằng thủy tinh (mà sử sách Trung Quốc gọi là "lưu ly" gốc từ chữ Phạn là verulia) từ đầu Công nguyên. Đây là một trong những nơi làm ra thủy tinh nhân tạo sớm trên thế giới. Chúng không những đa dạng về kiểu dáng mà còn phong phú về màu sắc như xanh lơ, xanh đen, xanh lá mạ, xám, tím, đỏ và nâu. Sử Trung Hoa đã từng ghi chép về một chén thủy tinh xuất phát từ vùng đất này mà họ gọi là chén lưu ly với một sự trân trọng và khâm phục.

Nổi bật trong những vật trang sức của người Sa Huỳnh là khuyên tai ba mấu dành cho phụ nữ và khuyên tai hai đầu thú của nam giới. Nếu khuyên tai ba mấu dịu dàng, tinh tế và khá duyên dáng thì khuyên tai hai đầu thú lại thể hiện chất dũng mãnh, kiêu hãnh và cường tráng của nam giới. Những vật trang sức chế tác từ đá, mã não và thủy tinh có thể nói là những tinh hoa đặc sắc nhất mà nền văn minh này sáng tạo ra và được phổ biến khắp vùng Đông Nam Á. Người ta đã tìm thấy khuyên tai ba mấu và khuyên tai hai đầu thú ở Thái Lan, Malaysia, Philippines và Đài Loan.

Đồ gốm

Người Sa Huỳnh cổ rất khéo tay và có mỹ cảm tuyệt vời. Các đồ gốm gia dụng đều được tạo dáng thanh nhã, cân đối, hoa văn phong phú, sinh động thể hiện một tâm hồn tinh tế và giàu xúc cảm.

Trong gốm Sa Huỳnh, các đồ đựng như bát, bình có chân đế, có thân gãy ở vai hay đáy, chiếm tỷ lệ lớn. Mẫu gốm thường gặp là vàng đỏ, nhiều khi có vệt đen bóng, có hoa văn chữ S có đệm tam giác, những đường chấm hay đường in dấu răng vỏ sò. Trong các di chỉ mộ táng, phổ biến là mộ chum, trong chum chứa nhiều đồ trang sức bằng đồng, đá quý, thủy tinh, đặc biệt là loại khuyên tai ba mấu nhọn và khuyên tai hai đầu thú. Các đặc trưng đó của Văn hóa Sa Huỳnh cũng đã tìm được ở các di chỉ trong lưu vực sông Đồng Nai. Có nơi còn có những đặc trưng xưa hơn, mà khảo cổ học gọi là văn hóa thời tiền Sa Huỳnh.

Xã hội Sa Huỳnh

Đã xác nhận được rằng cách đây gần 3000 năm, trên lưu vực sông Đồng Nai mà lãnh thổ Lâm Đồng là thượng nguồn, có những bộ lạc sinh sống với một nền văn hóa đồng - sắt đã phát triển và có đặc trưng riêng. Có thể nói, các bộ lạc này là tiền thân của các dân tộc bản địa. Sách Lịch sử Việt Nam (Phan Huy Lê chủ biên) cho biết, bấy giờ trên địa bàn của văn hóa Sa Huỳnh có hai bộ lạc sinh sống: Bộ lạc Cau (chữ Phạn là Kramuka vam'sa) cư trú vùng Phú Yên, Khánh Hòa - Ninh Thuận - Bình Thuận trở vào và bộ lạc Dừa (chữ Phạn là Narikela vam'sa) ở vùng Bình Định, Quảng Nam ngày nay.

Bộ lạc Dừa từ thế kỷ đầu trước Công nguyên bị nhà Hán đô hộ (cùng thời kỳ với nước Âu Lạc) và đặt tên là huyện Tượng Lâm. Năm 190 - 193, nhân dân Tượng Lâm nổi dậy đánh đuổi người Hán, lập nên nước Lâm Ấp (theo tên gọi của thư tịch cổ Trung Hoa). Bộ lạc Cau, khoảng đầu công nguyên, đã hình thành một tiểu vương quốc riêng có tên là Panduranga (tên Phạn) hay Pan-Rãn (tiếng Chăm cổ), về sau gọi là Chăm Pa, có địa bàn từ Nha Trang - Phan Rang, Phan Thiết ngày nay. Sự ra đời nói trên của dân tộc Chăm, và nhà nước của họ, cho thấy ở Nam Trung bộ Việt Nam thời ấy đã có hai cộng đồng lớn: cộng đồng người Chăm với ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Malay-Polynesia cư trú vùng ven biển và cộng đồng với ngữ hệ Môn - Khơme (Mạ, Cơ Ho, M'Nông), cư trú vùng núi và Tây Nguyên.

Tập tục tín ngưỡng

Tập tục độc đáo của cư dân Sa Huỳnh chính là tập tục chôn người quá cố trong các chum lớn, có những chiếc chum cao đến 1,2 m. Chum được làm từ vật liệu đất đen hay đất có màu đỏ và được nung khá tốt. Người chết được táng trong chum với tư thế ngồi bó gối - như một hiện tượng được sống tiếp với thế giới cõi âm. Đồ tùy táng theo người chết tùy thuộc vào sự giàu có hay nghèo khó của người chết mà có nhiều hay ít hiện vật được chôn theo. Người Sa Huỳnh cổ rất "sành điệu" và khá duyên dáng trong các đồ trang sức làm bằng đá quý và đá bán quý cũng như pha lê nhiều màu sắc.

Người Sa Huỳnh cổ theo tín ngưỡng thờ mẫu (mẹ, bà) và còn tồn tại cho đến ngày nay ở các dân tộc Chăm, các cư dân bản địa Tây Nguyên. Tuy theo đạo Hồi nhưng đã biến cải thành đạo Bani mang bản sắc văn hóa truyền thống Chămpa thờ thần linh và ông bà tiên tổ. Đồng bào Chăm ăn Tết đầu năm vào ngày 19 tháng 4 Dương lịch. Hai lễ hội lớn hàng năm là Lễ hội Katê (tháng 7 lịch Chăm Pa) để nhớ ơn trời đất, tổ tiên phù hộ độ trì cho con cháu và tưởng nhớ các vị vua tài đức của họ; và Lễ hội Chabur (tháng 9 âm lịch) để dâng cúng các nữ Thần như nữ thần Pô Inư Nagar, còn gọi là Thiên Y A Na, là bà chúa xứ của đồng bào Chăm. Đặc biệt là sự đối lập giữa Nam thần qua lễ hội Katê và Nữ thần với lễ hội Chabur cùng những ý niệm trời đất, cha mẹ, đực cái… thể hiện triết thuyết âm dương dịch biến luận của người Việt cổ còn lưu giữ mãi tới ngày nay. Đồng bào Chăm còn lưu lại một nền văn hóa cổ với những vần thơ dân gian, những bia ký sử thi văn học, những giai thoại truyền kỳ lịch sử cùng với nghệ thuật điêu khắc, tạc tượng tinh vi, sống động của truyền thống của người Môn-Việt thời cổ đại.

Nhận xét

Tiến sĩ Mỹ Dung nhận xét như sau về những đồ trang sức độc đáo này:
Theo như biểu tượng của thế giới, con chim nước tượng trưng cho mặt trời. Chẳng hạn hiện vật hình con chim ở khu vực mộ chum hậu kỳ thời đại đồ đồng vùng sông Danube ở châu Âu. Hạt chuỗi mã não duy nhất ở Đông Nam Á tìm thấy ở Thái Lan có hình con sư tử. Từ trước đến nay, trong các mộ táng khai quật được, chúng tôi chỉ phát hiện những hạt mã não hình chuỗi bình thường. Mã não mang hình dạng con vật thì chưa bao giờ tìm thấy.

Từ xưa đến nay người ta vẫn cho rằng nghề thủy tinh rất phát triển trong thời kỳ văn hóa Sa Huỳnh. Nhưng phát triển ở mức độ cao như vậy thì thật đáng kinh ngạc.

Di tích quốc gia đặc biệt
Ngày 29 tháng 12 năm 2022, Di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh được Thủ tướng Chính phủ Việt Nam công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.

Xem thêm
 Khu di chỉ văn hóa Sa Huỳnh
 Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh
Cánh đồng chum

Tham khảo
 Neue Entdeckungen zur Sa Huynh- Kultur, Lindensoft, ISBN 3-929290-27-8, 2002.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Chứng cứ mới về văn minh Việt

Văn hóa Sa Huỳnh
Quảng Ngãi
Lịch sử Chăm Pa
Việt Nam cổ đại
Thiên niên kỷ 1 TCN
Thời đại đồ sắt


title: 10484 Hecht

text:
10484 Hecht (1983 WM) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 28 tháng 11 năm 1983 bởi E. Bowell ở trạm Anderson Mesa thuộc đài thiên văn Lowell.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 10484 Hecht

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1983


title: Rana vaillanti

text:
Rana vaillanti, còn được gọi là Ếch Vaillant trong tiếng Anh, là một loài ếch trong họ Ranidae. Chúng được tìm thấy ở Belize, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Guatemala, Honduras, México, Nicaragua, và Panama.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đầm nước nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông, đầm lầy, hồ nước ngọt, hồ nước ngọt có nước theo mùa, đầm nước ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, vườn nông thôn, các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề, khu vực trữ nước, ao, và kênh đào và mương rãnh.

Chú thích

Tham khảo

  (1984): Phylogeny and taxonomy of the Rana palmipes species group (Salientia: Ranidae). Herpetological Monographs 2: 1-26.
  (2005): Phylogeny of the New World true frogs (Rana). Mol. Phylogenet. Evol. 34(2): 299–314. PDF fulltext .
  (2007) Constraints in naming parts of the Tree of Life. Mol. Phylogenet. Evol. 42: 331–338.
  (2009): Taxonomic freedom and the role of official lists of species names. Herpetologica 65: 115-128.</small> PDF fulltext
 Santos-Barrera, G., Solís, F., Ibáñez, R., Chaves, G., Wilson, L.D., Castro, F., Coloma, L.A., Ron, S., Acosta-Galvis, A. & Morales, M. 2004. Rana vaillanti. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Rana
Động vật được mô tả năm 1877


title: Paratonfania coeruleipennis

text:
Paratonfania coeruleipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Paratonfania


title: Polycentropus mexicanus

text:
Polycentropus mexicanus là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Polycentropus


title: Quốc lộ 46 (định hướng)

text:
Quốc lộ 46 có thể là:
 Quốc lộ 46A;
 Quốc lộ 46B.