title: Thác nước Ángel

text:
Thác nước Ángel (tiếng địa phương: Kerepakupai Meru, ; tiếng Pemon: thác nước Angel có nghĩa "thác nước của  nơi sâu nhất", hoặc Parakupá Vená, có nghĩa "thác nước từ đỉnh cao nhất") là một thác nước tại Venezuela. Đây là thác nước không ngắt quãng cao nhất thế giới, có chiều cao  và dòng nước đổ xuống . Thác nước đổ xuống từ trên rìa núi Auyantepui ở công viên quốc gia Canaima (tiếng Tây Ban Nha: Parque Nacional Canaima), một di sản thế giới UNESCO tại vùng Gran Sabana thuộc bang Bolívar. Con số chiều cao  chủ yếu bao gồm dòng nước đổ xuống chính yếu nhưng cũng gồm khoảng  thác dốc ghềnh và ghềnh nước bên dưới đổ nước xuống, cộng thêm  độ cao hạ lưu đổ nước của các ghềnh nghiêng.

Thác nước dọc theo một ngã ba của thác Rio Kerepakupai chảy vào sông Churun, một nhánh của sông Carrao, bản thân thác nước là một nhánh của sông Orinoco.

Lịch sử

Tên gọi
Thác nước được biết đến với tên "thác nước Angel" từ khi giữa thế kỷ XX; được đặt tên dựa theo Jimmie Angel, một phi công người Mỹ, từng là người đầu tiên bay vượt qua thác. Tro cốt của Angel được rải trên thác nước vào ngày 02 tháng 7 năm 1960.

Tên gọi phổ biến Salto Ángel theo tiếng Tây Ban Nha bắt nguồn từ họ của ông. Vào năm 2009, tổng thống Hugo Chávez công bố ý định thay đổi tên thành thật ngữ Pemón gốc bản địa có tiếng ("Kerepakupai Vená", có nghĩa "thác nước của nơi sâu nhất"), với lý do là địa danh nổi tiếng nhất quốc gia nên đáng có một tên gọi bản địa. Lý giải về việc thay đổi tên, Chávez thông cáo rằng, "Thác nước này của chúng ta, rất lâu trước khi Angel đặt chân đến... đây là tài sản bản địa." Tuy nhiên, sau đó ông nói rằng ông sẽ không ra nghị định đổi tên, không những bảo vệ dùng tên Kerepakupai Vená.

Khám phá
Ông Walter Raleigh đã mô tả núi có thể là một tepuy (núi đỉnh bàn), ông được cho là người châu Âu đầu tiên quan sát thác nước Angel, mặc dù tuyên bố được xét là xa vời. Một số nhà sử học cho rằng người châu Âu đầu tiên khám phá thác nước là Fernando de Berrío, một nhà thám hiểm và vị thống đốc Tây Ban Nha từ thế kỷ 16 và 17. Những nguồn tin khác cho rằng người phương Tây đầu tiên khám phá thác nước là thám hiểm người Catalan Fèlix Cardona vào năm 1927.

Dựa theo bản kê khai của nhà thám hiểm người Venezuela Ernesto Sánchez La Cruz, ông phát hiện ra thác nước năm 1912, nhưng ông không công bố phát hiện của mình. Cruz có thể nhìn thấy thác nước Montoya ở vùng Sierra Pacaraima, cao hơn . Thác nước không được thế giới bên ngoài biết đến cho đến khi phi công Mỹ Jimmie Angel, chỉ dẫn theo sau nhà thám hiểm Fèlix Cardona đã phát hiện thác nước sáu năm trước, bay qua thác vào ngày 16 tháng 11 năm 1933 trên một chuyến bay trong khi ông đang thăm dò mỏ quặng có giá trị.

Trở lại ngày 9 tháng 10 năm 1937, Angel đã cố gắng hạ cánh chiếc máy bay Hồng hạc một lớp cánh El Río Caroní trên đỉnh Auyan-tepui, nhưng máy bay bị hỏng khi các bánh xe lún chìm xuống mặt đất sình lầy. Angel và ba người đồng hành của mình, bao gồm cả vợ ông Marie, đã buộc phải hạ xuống núi đỉnh bàn bằng chân. Phải mất 11 ngày để quay trở lại đúng cách với cộng đồng văn minh theo mặt cong dốc dần dần, nhưng tin tức về cuộc phiêu lưu của họ lan truyền và thác nước được đặt tên là thác Angel để vinh danh ông. Tên gọi thác nước—"Salto Angel"—được công bố lần đầu trên bản đồ chính phủ Venezuela vào tháng 12 năm 1939.

Máy bay của Angel vẫn trên đỉnh của đỉnh núi mặt bàn 33 năm trước khi được máy bay trực thăng nhấc mang về. Nó được phục hồi tại Bảo tàng Hàng không ở Maracay và bây giờ ở vị trí ngoài trời phía trước sân bay tại Ciudad Bolívar.

Hậu duệ người châu Âu đầu tiên được ghi nhận chinh phục được đáy thác là nhà thám hiểm người Latvia Aleksandrs Laime, còn được gọi là Alejandro Laime theo tộc người Pemon bản địa. Ông chinh phục thác nước vào năm 1946. Ông là người đầu tiên trên chinh phục mặt trên thác nước vào cuối năm 1950, bằng cách leo trên mặt cong nơi độ dốc không thẳng đứng. Ông cũng bắt gặp máy bay của Angel 18 năm sau khi hạ cánh vỡ nát. Vào ngày 18 tháng 11 năm 1955, ngày độc lập Latvia, ông tuyên bố với tờ báo El Nacional của Venezuela rằng dòng chảy này không có bất kỳ tên địa phương biết đến, nên được gọi theo một con sông Latvia, sông Gauja. Cùng năm đó, tên này được đăng ký tại Viện bản Bản đồ Quốc gia Venezuela. Không có bằng chứng thuyết phục rằng người Pemón bản địa đã đặt tên cho dòng chảy, như Auyán-tepui được xem là một nơi nguy hiểm và không được người bản địa tìm đến. Tuy nhiên, về sau tên gọi Kerep theo tiếng Pemon cũng được sử dụng.

Laime cũng là người đầu tiên để xóa bỏ một đường mòn dẫn từ sông Churun tới chân thác. Trên tuyến đường có một điểm quan sát thường được sử dụng để chụp ảnh thác nước. Nó được đặt tên Mirador Laime ("điểm quan sát của Laime" trong tiếng Tây Ban Nha) để vinh danh ông. Con đường này được sử dụng hiện nay chủ yếu cho khách du lịch, để dẫn họ từ điểm cắm trại Isla Ratón để nơi quang đãng nhỏ.

Độ cao chính thức của thác nước được xác định theo một cuộc khảo sát do một đoàn thám hiểm thực hiện đã được tổ chức và được nhà báo Mỹ Ruth Robertson tài trợ vào ngày 13 tháng 5 năm 1949. Nỗ lực đầu tiên để leo lên bề mặt vách đá đã được tiến hành vào năm 1968 trong mùa mưa. Nó không thành công vì đá trơn trượt. Năm 1969, một nỗ lực thứ hai đã được tiến hành trong mùa khô. Nỗ lực này đã bị cản trở do thiếu nước và phần nhô ra  từ trên đỉnh. Lần leo lên đầu tiên đến đỉnh vách đá hoàn tất vào ngày 13 tháng 1 năm 1971. Các nhà leo núi cần chín và nửa ngày để trèo lên, một và nửa ngày để trèo xuống.

Du lịch
Thác nước Angel là một trong những điểm du lịch hàng đầu của Venezuela, mặc dù một chuyến đi đến thác là một hành trình phức tạp. Thác nước nằm trong một khu rừng hẻo lánh. Một chuyến bay từ Puerto Ordaz hoặc Ciudad Bolívar cần thiết để tiến đến điểm cắm trại Canaima, điểm khởi đầu cho chuyến đi xuôi dòng sông đến chân thác. Chuyến đi xuôi dòng sông thường diễn ra từ tháng sáu đến tháng mười hai, khi sông ngòi đủ sâu để hướng dẫn viên Pemón sử dụng. Trong mùa khô (tháng 12 đến tháng ba) có ít nước hơn các tháng khác.

Trong văn hóa đại chúng
Thác nước Angel cũng được các nhà sản xuất phim hoạt hình Disney lấy cảm hứng cho tác phẩm Up (2009) mặc dù, trong phim địa điểm này được gọi là thác Thiên đường (Paradise Falls) thay vì thác Thiên thần (Angel Falls). Thác nước cũng xuất hiện ngắn trong phim Disney Dinosaur, cũng như phim năm 1990 Arachnophobia. Gần đây nhất, thác nước xuất hiện trong phim năm 2015 Point Break.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Official website of Angel Falls
 Angel Falls at Beautiful World

Angel
Di sản thế giới tại Venezuela


title: Bozeman, Montana

text:
Bozeman là một thành phố và thủ phủ quận của quận Gallatin, bang Montana, Hoa Kỳ, ở phía tây nam của bang. Theo điều tra dân số 2010 dân số thành phố Bozeman là 37.280 người, là thành phố lớn thứ tư trong tiểu bang. Đây là thành phố chính của khu vực tiểu đô thị Bozeman, trong đó bao gồm tất cả quận Gallatin.

Thành phố này được đặt tên theo John M. Bozeman người thiết lập đường mòn Bozeman và là người sáng lập chính của thị trấn vào tháng 8 năm 1864. Thị xã đã được thành lập vào tháng 4 năm 1883 với một hình thức hội đồng thành phố của chính phủ và sau này trong tháng 1 năm 1922 thành phố chuyển sang hình thức chính quyền quản lý thành phố hiện hiện tại của nó. Bozeman tọa lạc tại một trong những quận phát triển nhanh nhất tại Hoa Kỳ. Bozeman được bầu làm một thành phố toàn Mỹ trong năm 2001 theo bầu chọn của National Civic League..

Bozeman có Đại học Công lập Montana - Bozeman. Các tờ báo địa phương là Bozeman Chronicle hàng ngày, và thành phố có sân bay Gallatin.

Tham khảo

Khởi đầu năm 1864 ở Lãnh thổ Montana
Thành phố của Montana
Thành phố ở quận Gallatin, Montana


title: Aristoteles

text:
Aristoteles ( , Aristotélēs; chính tả tiếng Anh: Aristotle, phiên âm tiếng Việt: A-rit-xtốt; 384 – 322 TCN) là một nhà triết học và bác học người Hy Lạp cổ điển. Ông là một trong những môn sinh ưu tú của triết gia Platon, đã có công sáng lập trường phái triết học tiêu dao trong khuôn viên Lyceum cũng như chủ nghĩa Aristoteles rộng lớn hơn. Ông quan tâm đến đa dạng các lĩnh vực học thuật; bao gồm vật lý, sinh học, động vật học, siêu hình học, logic, luân lý, mỹ học, thơ ca, kịch nghệ, âm nhạc, hùng biện, tâm lý học, ngôn ngữ học, kinh tế, chính trị, khí tượng, địa chất và chính phủ. Từ vựng trí thức cũng như các vấn đề và phương pháp truy vấn suy tưởng của phương Tây ngày nay phần lớn bắt nguồn từ những di huấn của Aristoteles. Triết lý của ông, vì vậy, có một tầm ảnh hưởng độc đáo đối với mọi dạng tri thức ở phương Tây và vẫn tiếp tục khẳng định được vị thế đáng kể của nó trong các cuộc đàm luận triết học đương đại.

Ta có rất ít thông tin về cuộc đời Aristoteles ngoại trừ một số manh mối sau: Ông sinh ra và lớn lên tại thị quốc Stagira ở Bắc Hy Lạp. Cha Aristoteles là Nicomachus, người qua đời khi ông còn bé. Năm 17 hoặc 18 tuổi, ông gia nhập Học viện Platon ở Athens và cư trú tại đây cho đến năm 37 tuổi (khoảng năm 347 TCN). Sau khi người thầy Platon tạ thế, ông rời Athens sang xứ Macedonia kèm cặp con trai của Vua Philippos II là Alexandros III kể từ năm 343 TCN. Aristoteles đã thành lập một thư viện tại Lyceum, nơi ông cho ra đời hàng trăm cuốn sách bằng chất liệu giấy cói. Mặc dù Aristoteles viết rất nhiều luận thuyết và đối thoại tao nhã nhằm xuất bản, song chỉ có khoảng một phần ba tác phẩm ban đầu của ông còn sót lại, chưa từng có ý định xuất bản.

Tư tưởng của Aristoteles đã định hình sâu sắc lối tư duy của giới hàn lâm thời trung cổ. Vật lý Aristoteles có ảnh hưởng kéo dài từ Hậu kỳ cổ đại/Sơ kỳ Trung Cổ tới thời Phục hưng, không bị thay thế theo cách hệ thống cho đến tận thời kỳ Khai sáng và sự ra đời của cơ học cổ điển. Một số quan sát về động vật của Aristoteles, chẳng hạn về xúc tu hectocotyl (có chức năng sinh sản) của bạch tuộc, từng bị ngờ vực cho đến thế kỷ 19. Hơn nữa, Aristoteles đã có ảnh hưởng đáng kể đến triết học Hồi giáo Judeo thời Trung cổ, cũng như thần học Kitô giáo, đặc biệt là chủ nghĩa Platon Mới của Giáo hội sơ khai và truyền thống kinh viện của Giáo hội Công giáo. Aristoteles được các học giả Hồi giáo thời trung cổ tôn sùng như "Người thầy Đầu tiên", và được các học giả theo đạo Kitô thời trung cổ như Thomas Aquinas gọi đơn thuần bằng kính ngữ "Nhà triết học". Thi sĩ Dante vinh danh Aristoteles là "bậc thầy của những người hiểu biết". Công trình của Aristoteles bao gồm nghiên cứu hình thức sớm nhất về logic, về sau được phát huy bởi các học giả thời Trung cổ như Peter Abelard và John Buridan.

Ảnh hưởng của Aristoteles đối với logic học kéo dài cho đến tận thế kỷ thứ 19. Hơn nữa, thuyết luân lý của ông, vốn vẫn luôn có tiếng tăm, hiện lại rất được quan tâm trong bối cảnh ngành đạo đức học đức hạnh đang nổi lên. Aristoteles được tôn vinh là cha đẻ của logic học, sinh học, khoa học chính trị, động vật học, phôi học, luật tự nhiên, phương pháp khoa học, tu từ học, tâm lý học, chủ nghĩa duy thực, chủ nghĩa phê phán, chủ nghĩa cá nhân, mục đích luận, và khí tượng học.

Cuộc đời

Nhìn chung, chi tiết về cuộc đời của Aristoteles còn khá mơ hồ. Các tiểu sử thời cổ đại nhiều khi mang tính phỏng đoán và giới sử học hiện nay mới chỉ nhất trí ở một vài chi tiết quan trọng.

Aristoteles chào đời vào năm 384 TCN tại Stagira, Chalcidice, tầm 55 km phía đông thành phố Thessaloniki ngày nay. Cha ông, Nicomachus, là thái y của Vua Amyntas xứ Macedon. Hồi còn trẻ, Aristoteles tìm hiểu về sinh học và y dược dưới sự chỉ bảo của cha. Không may thay, cha mẹ Aristoteles mất khi ông mới 13 tuổi, từ đó trở đi ông được người giám hộ tên là Proxenus xứ Atarneus nuôi nấng. Tuy chỉ một vài mảnh thông tin về tuổi thơ của ông sống sót cho đến tận ngày nay, Aristoteles có lẽ đã từng lui tới cung điện Macedonia một thời gian và tiếp xúc lần đầu với hoàng gia Macedonia.

Khi lên 17 hoặc 18 tuổi, Aristoteles lữ hành tới Athens để tiếp tục nghiệp học tại Học viện Platon. Ông có lẽ đã từng tham dự Lễ bí nghi Eleusinia, một phỏng đoán dựa trên câu cách ngôn "được trải nghiệm là được học" [παθείν μαθεĩν] của ông. Aristoteles sống ở Athens 20 năm ròng và rời đi vào năm 348/47 TCN. Tương truyền rằng sở dĩ là bởi ông bất mãn với chí hướng của Học viện sau khi cháu trai của Platon là Speusippus lên tiếp quản, song cũng có thể ông đã lo sợ thái độ bài Macedonia của người dân Athens lúc bấy giờ nên mới vội rời đi. Aristoteles đồng hành cùng Xenocrates tới thăm triều đình của người bằng hữu Hermias xứ Atarneus ở Tiểu Á. Sau khi Hermias qua đời, Aristoteles ngao du cùng môn đệ Theophrastus tới đảo Lesbos, nơi hai thầy trò cùng nghiên cứu động thực vật địa phương và các đầm phà trên đảo. Tại đây, Aristoteles kết hôn với Pythias, con gái nuôi hoặc cháu gái của Hermias. Bà đã hạ sinh cho ông một người con gái cũng đặt tên là Pythias. Năm 343 TCN, Aristoteles nhận được lời ngỏ của Philip II xứ Macedonia sang kèm cặp cho con trai ông là Alexandros.

Aristoteles được phong làm trưởng học viện tại Macedonia. Trong thời gian phụng sự tại triều đình của xứ này, Aristoteles giảng dạy không chỉ cho mình Alexandros mà còn cho hai vị vua tương lai, đó là Ptolemy và Cassander. Aristoteles thúc giục Alexandros thảo phạt về hướng đông, có lẽ bắt nguồn từ thái độ hoàn toàn vị chủng của ông về Ba Tư. Ông khuyên Alexandros trở thành "lãnh đạo của nhân dân Hy Lạp và bạo chúa của lũ rợ, hãy săn sóc nhân dân Hy Lạp như bè bạn hoặc thân tộc, và hãy đối xử với lũ rợ như thú dữ hoặc cây cỏ". Tới năm 335 TCN, Aristoteles trở về Athens, thành lập trường Lyceum và dạy học tại đó suốt 12 năm. Trong lúc ở Athens, vợ ông qua đời và Aristoteles nảy sinh tình cảm với Herpyllis xứ Stagira. Hai người họ có với nhau một đứa con được đặt tên theo người cha quá cố của Aristoteles là Nicomachus. Nếu tác phẩm Suda – một hợp tuyển sử học thời Trung cổ – chính xác, ông có lẽ cũng từng có mối tình với một erômenos tên là Palaephatus xứ Abydus.

Giai đoạn giữa năm 335 và 323 TCN được tin là khoảng thời gian Aristoteles cho ra đời nhiều tác phẩm nhất. Ông viết rất nhiều đối thoại song hầu hết đều đã thất truyền. Những công trình còn sót lại của ông thì được hậu thế khảo biên thành các chuyên luận. Quan trọng nhất trong số đó bao gồm Vật lý, Siêu hình học, Luân lý học Nikomacheia, Chính trị luận, Về hồn và Thi học. Aristoteles đã nghiên cứu và có nhiều đóng góp lớn lao trong nhiều lĩnh vực như "logic học, siêu hình học, toán học, vật lý, sinh học, thực vật học, luân lý học, chính trị học, nông nghiệp, y dược, nghệ thuật múa, và kịch."

Gần cuối đời, Aristoteles và Alexandros trở nên xa cách do các vấn đề liên quan đến Ba Tư. Thời cổ đại có đồn đoán cho rằng Aristoteles liên can đến cái chết của Alexandros, song điều này chỉ bắt nguồn từ một khẳng định không đáng tin xuất hiện tận 6 năm sau. Ngay sau khi Alexandros băng hà, thái độ bài Macedonia ở Athens lại dấy lên một lần nữa. Năm 322 TCN, Demophilus và Đại tư giáo Eurymedon vu cáo Aristoteles tội bất kính, khiến ông phải tìm nơi nương náu trên mảnh đất tư của thân mẫu tại Chalcis, Euboea. Tương truyền khi đó ông đã cất lên những lời sau: "Ta sẽ không cho phép đám Athens báng bổ triết học tới hai lần" – nhắc về phiên tòa xét xử Socrates ở Athens lúc trước. Aristoteles qua đời tại Euboea cùng năm đó. Ông xướng tên môn đệ Antipatros làm người gìn giữ di sản của mình và để lại tấm di chúc có nhắc đến ý nguyện được an nghỉ bên cạnh người vợ.

Triết học tư biện

Logic học

Aristoteles được coi là nhà nghiên cứu sớm nhất về lĩnh vực logic hình thức thông qua tác phẩm Phân tích Thứ nhất. Quan niệm của ông về vấn đề này đã thống trị logic học phương Tây cho tới tận thế kỷ thứ 19 - khi logic toán học trở nên nổi trội. Kant từng khẳng định trong tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy rằng logic học Aristoteles đã hoàn chỉnh sẵn từ thời cổ đại.

Organon

Thứ mà ngày nay được gọi là logic kiểu Aristoteles cùng các dạng tam đoạn luận (các phương pháp lý luận logic), xưa kia có lẽ được chính bản thân Aristoteles gọi là "thuật phân tích". Ông dành từ "logic" để chỉ phương pháp biện chứng. Hầu hết công trình của Aristoteles dường như không nguyên bản, mà được các môn đệ và các nhà thuyết giảng về sau biên tập lại. Vào khoảng năm 40 TCN, Andronicus xứ Rhodes hoặc một số môn đệ của ông đã tổng hợp công trình logic học của Aristoteles thành một tập sách duy nhất mang nhan đề Organon. Trong đó gồm 6 quyển:
 Phạm trù
 Về Diễn giải
 Phân tích Thứ nhất
 Phân tích Thứ hai
 Chủ đề
 Về Bác bỏ Ngụy biện

Hiện không rõ thứ tự chính xác của từng quyển, song danh sách này được lập dựa trên sự phân tích các tác phẩm của Aristoteles. Nó bắt đầu từ những khái niệm cơ bản nhất – sự phân tích các hạn từ đơn giản trong Phạm trù, các mệnh đề và các quan hệ nguyên tố giữa chúng trong Về Diễn giải – cho tới sự nghiên cứu các dạng thức phức tạp hơn – cụ thể là, những tam đoạn luận trong trong hai cuốn Phân tích và phép biện chứng trong Chủ đề và Về Bác bỏ Ngụy biện. Ba chuyên luận đầu tiên hình thành cái lõi của học thuyết logic theo nghĩa hẹp: ngữ pháp của ngôn ngữ logic và các quy tắc lý luận. Cuốn Tu từ học thường không được gộp vào nhóm này, song nó phụ thuộc rất mật thiết với cuốn Chủ đề.

Siêu hình học

Từ "metaphysics" (siêu hình học) có lẽ được đặt ra bởi một nhà biên tập sống vào thế kỷ thứ nhất CN, người mà tập hợp các luận thuyết của Aristoteles thành cuốn sách Siêu hình học như ta biết ngày nay. Aristoteles gọi đây là "triết học đầu tiên", phân định nó với toán học và khoa học tự nhiên (vật lý) hay triết học chiêm nghiệm (theoretikē), và mang tính "thần học" với đối tượng nghiên cứu là thần thánh. Ông viết trong cuốn Siêu hình học rằng (đoạn trích 1026a16):

Bản thể
Sau khi phân tích hai khái niệm bản thể (ousia) và bản chất (to ti ên einai) trong cuốn Siêu hình học (Chương VII), Aristoteles đi đến kết luận rằng bản thể cá biệt là sự kết hợp của cả vật chất và mô thức – còn gọi là học thuyết hylomorph. Ở Chương VIII, ông phân định vật chất của bản thể như là cơ chất, hay thứ mà bản thể được cấu thành. Chẳng hạn, vật chất của một ngôi nhà là những viên gạch, những hòn đá, những miếng gỗ, v.v, hoặc bất cứ vật liệu nào tạo nên ngôi nhà ấy, trong khi mô thức của bản thể chính là ngôi nhà thực sự, cụ thể là 'chỗ trú của người và tài sản' hoặc bất cứ thứ khu biệt nào giúp ta định nghĩa ngôi nhà là gì. Về cơ bản, công thức bày ra các thành phần là tường thuật về vật chất, còn công thức bày ra các khu biệt là tường thuật về mô thức.

Thuyết duy thực nội tại

Giống người thầy Platon, Aristoteles quan tâm đến vấn đề sự phổ quát trong triết học. Bản thể học Aristoteles đặt sự phổ quát (katholou) trong sự cá biệt (kath' hekaston), tức những thứ tồn tại trong thế giới. Trái lại, theo Platon, phổ quát là mô thức tồn tại biệt lập ngoài thế giới và được mô phỏng bởi các thứ trong thế giới. Theo Aristoteles, "mô thức" vẫn là thứ hiện tượng phỏng theo, tức "phiên bản" hiện thân trong một bản thể cá biệt.

Tiềm năng và hiện thực

Xét về sự thay đổi (kinesis) và nguyên nhân của nó, theo định nghĩa trong hai trước tác Vật lý và Về Tạo sinh và Tan biến của mình (319b–320a), Aristoteles cho rằng sự-trở-thành khác với:
 sự tăng trưởng và sự giảm bớt, tức sự thay đổi về lượng;
 sự vận động, tức sự thay đổi về không gian; và
 sự biến chuyển, tức sự thay đổi về chất.

Sự-trở-thành là một thay đổi mà không gì giữ nguyên dai dẳng, kèm theo thành quả là thuộc tính. Trong sự thay đổi cá biệt ấy, Aristoteles giới thiệu khái niệm tiềm năng (dynamis) và hiện thực (entelecheia) tương quan với vật chất và mô thức. Tiềm năng là điều mà một thứ có khả năng thực hiện được hoặc bị tác động, nếu hoàn cảnh cho phép và không bị ngăn cản bởi thứ nào khác. Ví dụ, hạt giống dưới đất có tiềm năng (dynamei) trở thành cây, và nếu nó không bị cản trở bởi thứ gì khác, nó sẽ lớn lên thành cây. Sự tồn tại tiềm tàng có thể 'tác động' (poiein) hoặc 'bị tác động' (paschein), điều mà có thể là bẩm tính hoặc tính được học. Chẳng hạn, mắt có tiềm năng nhìn ngó (bẩm tính – bị tác động), còn kỹ năng chơi sáo phải được làm chủ thông qua rèn luyện (tính được học – tác động). Hiện thực chính là sự hoàn thiện tiềm năng. Vì mục đích (telos) là nguyên lý của mọi sự thay đổi và tiềm năng tồn tại do mục đích tồn tại, vậy nên hiện thực chính là mục đích. Quay lại ví dụ về cái cây, ta có thể phát biểu rằng hiện thực là khi cái cây thực hiện một trong những hoạt động mà nó có thể làm được.

Nhận thức luận
Đứng trên quan niệm duy thực nội tại, nhận thức luận của Aristoteles nghiên cứu các sự vật tồn tại hoặc xảy ra bên trong thế giới, lấy đó làm gốc rồi nâng lên kiến thức về cái phổ quát. Ngược lại, nhận thức luận của Platon bắt đầu từ kiến thức về mô thức (hoặc ý tưởng) phổ quát, rồi dần hạ xuống kiến thức về những thứ mô phỏng cá biệt. Aristoteles áp dụng cả hai phương pháp quy nạp lẫn diễn dịch, còn Platon chỉ dựa vào diễn dịch từ các nguyên lý tiên nghiệm.

Triết học tự nhiên

Vật lý

Năm nguyên tố
Trong cuốn Về Tạo sinh và Tan biến, Aristoteles kết nối từng nguyên tố được đề xuất bởi Empedocles là đất, nước, khí, và lửa, với hai trong bốn tính chất có thể cảm nhận được là nóng, lạnh, ướt, và khô. Theo mô hình của Empedocles, tất cả vật chất đều được tạo thành từ bốn nguyên tố căn bản nhưng với những tỉ lệ khác nhau. Aristoteles bổ sung nguyên tố aether vào mô hình này, bản thể thần thánh thuộc về thiên cầu, các tinh tú và các hành tinh.

Chuyển động
Aristoteles phân chuyển động thành hai loại là chuyển động "dữ dội" hoặc "phi tự nhiên", kiểu như một hòn đá bị ném đi, trong cuốn Vật lý (254b10), và chuyển động "tự nhiên", kiểu như một vật rơi tự do, trong cuốn Về cõi trời (300a20). Đối với chuyển động dữ dội, ngay khi tác nhân ngừng tác động, chuyển động của vật cũng ngừng theo: nghĩa là, trạng thái tự nhiên của vật là nghỉ, sở dĩ bởi Aristoteles chưa xét tới lực ma sát. Với cách hiểu đó, Aristoteles khẳng định ta cần nhiều lực hơn để khiến vật nặng chuyển động (giả dụ, nó nằm trên mặt đất); và vật bị tác động nhiều lực hơn thì di chuyển nhanh hơn. Điều này ngầm chỉ phương trình
 ,

tất nhiên sai lầm trong khuôn khổ vật lý hiện đại.

Trái lại, chuyển động tự nhiên phụ thuộc vào thành phần nguyên tố: aether chuyển động vòng tròn tự nhiên ở cõi trời, còn 4 nguyên tố Empedocles kia chuyển động lên (chẳng hạn lửa, như theo quan sát) hoặc xuống (chẳng hạn đất) hướng tới nơi nghỉ tự nhiên của chúng.

Trong Vật lý (215a25), Aristoteles phát biểu định luật định lượng của mình về chuyển động, theo đó tốc độ, v, của một vật thể rơi tỉ lệ thuận (giả dụ, với hằng số c) với khối lượng của vật đó, W, và tỉ lệ nghịch với mật độ chất lưu, ρ, mà nó chìm bên trong:

Aristoteles ngụ ý rằng, trong chân không, tốc độ của vật rơi sẽ tiến tới vô cùng, và kết luận sự mơ hồ rõ ràng của khái niệm này khiến chân không là môi trường không thể tồn tại. Có nhiều ý kiến trái chiều xung quanh câu hỏi liệu thuyết của Aristoteles có tính định lượng hay không. Henri Carteron đề xuất "quan điểm cực đoan" cho rằng khái niệm lực của Aristoteles về cơ bản có tính định tính, song các tác giả khác bác bỏ điều này.

Bốn nhân quả

Quang học

Aristoteles đề cập đến thí nghiệm quang học sử dụng camera obscura ở chương 15 của cuốn Các vấn đề. Thiết bị này bao gồm một buồng tối nhỏ được đục một lỗ nhỏ cho ánh sáng lọt qua. Ông thấy rằng, bất kể hình dạng cái lỗ, ảnh mặt trời trong buồng sẽ luôn có hình tròn. Ông cũng ghi chú thêm rằng, nếu tăng khoảng cách giữa lỗ và màn, ảnh trong buồng sẽ phóng to lên.

Cơ may và tự phát

Theo Aristoteles, tính tự phát và cơ may là nguyên cớ của một số vật, có khả năng phân biệt với các loại nguyên nhân khác, chẳng hạn điều cần thiết đơn giản. Cơ may như một nguyên nhân ngẫu nhiên thuộc về lĩnh vực của những tùy thể, "từ những gì tự phát". Ngoài ra còn một loại ngẫu nhiên cụ thể nữa, được Aristoteles gọi là "vận", chỉ áp dụng cho các lựa chọn đạo đức của con người.

Thiên văn học

Trong lĩnh vực thiên văn, Aristoteles bác bỏ khẳng định của Democritus rằng Ngân Hà được tạo nên từ "những vì sao mà bị che khuất khỏi các tia sáng Mặt Trời bởi Trái Đất," chỉ ra rất đúng rằng nếu như "kích cỡ Mặt Trời lớn hơn Trái Đất và khoảng cách từ các ngôi sao tới Trái Đất xa hơn nhiều lần khoảng cách từ Mặt Trời, thì ... Mặt Trời chiếu sáng tất cả các vì sao và Trái Đất chẳng che một vì sao nào cả."

Địa chất học và khoa học tự nhiên

Aristoteles là một trong những người đầu tiên ghi chép lại những quan sát về địa chất. Ông khẳng định sự biến đổi địa chất diễn ra chậm hơn một đời người. Nhà địa chất học Charles Lyell liệt kê một số mô tả địa chất sau đây của Aristoteles, chẳng hạn "những ao hồ cạn nước" và "những hoang mạc được cấp nước bởi sông ngòi", lấy ví dụ sự tăng trưởng của tam giác châu thổ sông Nin kể từ thời Homeros, và "sự trồi lên của một trong số các đảo Aiolos, do một vụ phun trào núi lửa khi trước."' Aristoteles cũng để ý tới chu trình thủy văn và khí tượng học (kết đọng trong tác phẩm "Meteorologica"). Ví dụ quan sát sau đây của ông về quá trình khử muối: ông đã thấy rất sớm – và rất đúng – rằng khi nước biển nóng lên, nước ngọt bốc hơi và các đại dương được bổ sung nước nhờ các chu trình mưa và các dòng sông.

Sinh học

Nghiên cứu thực chứng
Aristoteles là người đầu tiên nghiên cứu sinh học một cách có hệ thống, và đây là lĩnh vực được ông ghi chép lại nhiều nhất. Ông từng dành hai năm trời nghiên cứu quần động vật trên đảo Lesbos và những vùng biển xung quanh, bao gồm khu đầm Pyrrha nằm giữa đảo. Dữ liệu trong Lịch sử động vật, Sự khai sinh của động vật, Sự vận động của động vật, và Các bộ phận của động vật được tổng hợp từ những quan sát của chính ông, từ những khẳng định được đưa ra bởi các chuyên gia như dân nuôi ong và dân chài lưới, và từ những tường thuật ít đáng tin hơn của những người lữ hành biển khơi. Sở dĩ hiện nay có lầm tưởng cho rằng Aristoteles chú trọng mô tả động vật hơn thực vật là bởi lẽ không còn trước tác nào của ông về thực vật còn tồn tại, song ta vẫn còn hai cuốn sách viết về thực vật của môn đệ Theophrastus.

Phong cách khoa học

Phân loại vật sống

Aristoteles phân biệt khoảng 500 loài động vật, sắp xếp chúng theo thang phân bậc hoàn hảo trong tác phẩm Lịch sử Động vật, một phiên bản phi tôn giáo của scala naturae, với con người là loài đứng nhất trong thức bậc tự nhiên. Hệ thống của ông gồm mười một bậc động vật, tính từ tiềm năng cao nhất xuống thấp nhất, điều mà được thể hiện ở dạng hình thức khi chúng mới chào đời: cao nhất là những loài sinh thai sống, nóng và ướt; thấp nhất là những loài đẻ trứng giống-khoáng chất, khô và lạnh. Động vật đứng trên thực vật, và thực vật đứng trên khoáng chất. Ông gộp những loài vật mà ngày nay được gọi là động vật có xương sống vào nhóm "động vật có máu" và có tính chất nóng, còn những động vật không xương sống có tính chất lạnh được ông xếp vào nhóm "động vật không máu" đứng dưới động vật có máu. Nhóm có máu được chia tiếp thành động vật mang thai sống (động vật có vú) và động vật đẻ trứng (chim, bò sát, cá). Nhóm không máu thì bao gồm côn trùng, động vật giáp xác (không vỏ – động vật chân đầu và có vỏ) và động vật thân mềm có vỏ cứng (động vật hai mảnh vỏ và chân bụng). Tuy vậy, Aristoteles cũng ghi nhận rằng một số trường hợp ngoại lệ, không khớp hoàn hảo với mô hình tuyến tính mà ông đề ra; chẳng hạn cá mập có nhau thai như động vật bốn chân. Một nhà sinh vật học hiện đại sẽ giải thích điều này như là kết quả của sự tiến hóa hội tụ, khái niệm mà thời Aristoteles chưa ai biết tới. Hầu hết triết gia khoa học cho rằng Aristoteles không quan tâm đến phân loại học, song giới động vật học nghiên cứu về vấn đề này gần đây lại nghĩ khác. Aristoteles tin rằng tất cả quá trình tự nhiên đều hướng tới một mục đích cuối cùng. Quan điểm ấy biện minh cho dữ liệu biểu kiến của ông như là một diễn trình về thiết kế hình thức.

Tâm lý học

Hồn

Tâm lý học của Aristoteles, trình bày trong chuyên luận Về hồn (peri psychēs), thừa nhận sự tồn tại của ba loại hồn ("psyches"): hồn thực vật, hồn cảm giác và hồn lý trí. Hồn người có nhiều khả năng: giống hồn thực vật, nó có thể phát triển và nuôi dưỡng bản thân; giống hồn cảm giác, nó có thể trải nghiệm cảm giác và di chuyển trong không gian. Tuy vậy, điểm độc đáo nhất của hồn người là lý trí, tức khả năng tiếp nhận mô thức của các vật khác và so sánh chúng thông qua nous (trí tuệ) và logos (lý tính).

Theo Aristoteles, hồn là mô thức của thể sống. Tất cả mọi thực thể được cấu thành từ mô thức và vật chất, và mô thức của thể sống chính là thứ ban cho vật chất điểm cá biệt của vật sống, chẳng hạn khả năng khởi hoạt sự vận động (hoặc trong trường hợp của thực vật, đó là các chuyển đổi hóa học và sự tăng trưởng, mà Aristoteles cũng cho là những vận động). Trái ngược các triết gia đi trước, nhưng phù hợp với các triết gia Ai Cập, ông cho rằng hồn lý trí nằm ở con tim chứ không phải bộ óc. Aristoteles phân biệt giữa cảm giác và tư tưởng, một điểm khá nổi bật khi so với các triết gia thưở xưa, ngoại lệ là Alcmaeon.

Trí nhớ

Mơ mộng

Triết học thực hành
Triết học thực hành của Aristoteles bao trùm các lĩnh vực luân lý học, chính trị học, kinh tế học, và tu từ học.

Luân lý học

Aristoteles coi luân lý học mang tính thực hành hơn lý thuyết, tức là nó tập trung vào mục đích trở thành người tốt và làm điều tốt hơn là hiểu biết suông. Ông đã viết rất nhiều luận thuyết bàn về luân lý, nổi bật nhất với cuốn Luân lý học Nikomacheia.

Chính trị học

Ngoài các công trình luân lý học quan tâm về các cá nhân, Aristoteles cũng bàn về chính trị thị quốc trong Chính trị luận. Aristoteles coi thị quốc là một cộng đồng tự nhiên. Hơn nữa, ông cho rằng thị quốc quan trọng hơn gia đình, và gia đình quan trọng hơn cá nhân, "bởi lẽ cái toàn thể phải quan trọng hơn cái bộ phận". Ông phát biểu rằng "con người về bản chất là loài vật chính trị" và lập luận rằng yếu tố phân định con người khỏi các loài vật khác trong giới động vật đó là lý tính. Aristoteles nhìn nhận chính trị như là một sinh thể chứ không phải một bộ máy, và nó là sự tổng hợp của các bộ phận mà nếu thiếu sẽ không thể tồn tại.

Phụ chú

Tham khảo

Trích dẫn

Nguồn
Tiếng Việt (dịch thuật)

Ngoại ngữ

Đọc thêm
Tài liệu tham khảo thứ cấp về Aristoteles  rất dồi dào. Dưới đây là một số tác phẩm ngoại ngữ.

 Ackrill, J. L. (1997). Essays on Plato and Aristotle, Oxford University Press.

  These translations are available in several places online; see External links.
 Bakalis, Nikolaos. (2005). Handbook of Greek Philosophy: From Thales to the Stoics Analysis and Fragments, Trafford Publishing, .

 Bolotin, David (1998). An Approach to Aristotle's Physics: With Particular Attention to the Role of His Manner of Writing. Albany: SUNY Press. A contribution to our understanding of how to read Aristotle's scientific works.
 Burnyeat, Myles F. et al. (1979). Notes on Book Zeta of Aristotle's Metaphysics. Oxford: Sub-faculty of Philosophy.

 Code, Alan (1995). Potentiality in Aristotle's Science and Metaphysics, Pacific Philosophical Quarterly 76.

 De Groot, Jean (2014). Aristotle's Empiricism: Experience and Mechanics in the 4th century BC, Parmenides Publishing, .
 Frede, Michael (1987). Essays in Ancient Philosophy. Minneapolis: University of Minnesota Press.

 Gendlin, Eugene T. (2012). Line by Line Commentary on Aristotle's De Anima , Volume 1: Books I & II; Volume 2: Book III. The Focusing Institute.
 Gill, Mary Louise (1989). Aristotle on Substance: The Paradox of Unity. Princeton University Press.

 Jori, Alberto (2003). Aristotele, Bruno Mondadori (Prize 2003 of the "International Academy of the History of Science"), .

 Knight, Kelvin (2007). Aristotelian Philosophy: Ethics and Politics from Aristotle to MacIntyre, Polity Press.
 Lewis, Frank A. (1991). Substance and Predication in Aristotle. Cambridge University Press.
 Lord, Carnes (1984). Introduction to The Politics, by Aristotle. Chicago University Press.
 Loux, Michael J. (1991). Primary Ousia: An Essay on Aristotle's Metaphysics Ζ and Η. Ithaca, NY: Cornell University Press.
 Maso, Stefano (Ed.), Natali, Carlo (Ed.), Seel, Gerhard (Ed.) (2012) Reading Aristotle: Physics VII. 3: What is Alteration? Proceedings of the International ESAP-HYELE Conference, Parmenides Publishing. .

  [Reprinted in J. Barnes, M. Schofield, and R.R.K. Sorabji, eds.(1975). Articles on Aristotle Vol 1. Science. London: Duckworth 14–34.]

 Reeve, C. D. C. (2000). Substantial Knowledge: Aristotle's Metaphysics. Hackett.

 Scaltsas, T. (1994). Substances and Universals in Aristotle's Metaphysics. Cornell University Press.
 Strauss, Leo (1964). "On Aristotle's Politics", in The City and Man, Rand McNally.

Liên kết ngoài

  Tại Internet Encyclopedia of Philosophy:

  Tại Internet Classics Archive
  Trên Stanford Encyclopedia of Philosophy:

Tuyển tập tác phẩm
 Tại Học viện Công nghệ Massachusetts

  Perseus Project tại Đại học Tufts
 Tại Đại học Adelaide
  P. Remacle
 Ấn bản Bekker năm 1837 Aristotle's Works 11-tập bằng tiếng Hy Lạp (PDFDJVU)

Nhà triết học Hy Lạp cổ đại
Nhà toán học Hy Lạp cổ đại
Bài cơ bản dài trung bình
Triết gia chính trị
Stagira
Sinh năm 384 TCN
Triết gia chủ nghĩa kinh nghiệm
Mất năm 322 TCN
Nhà động vật học
Mất thập niên 320 TCN
Nhà khí tượng

Nhà vật lý Hy Lạp cổ đại
Nhà triết học ngôn ngữ
Triết học phương Tây
Văn hóa phương Tây
Nhà triết học về tính dục


title: Manbuta

text:
Manbuta là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Loài
 Manbuta pyraliformis Walker, 1858

Chú thích

Tham khảo

 Manbuta at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: 817

text:
Năm 817 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 817


title: Artaise-le-Vivier

text:
Artaise-le-Vivier là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Artaiselevivier


title: Utawarerumono

text:
Utawarerumono (tiếng Nhật: うたわれるもの) là một video game thần thoại mang âm hưởng của thời phong kiến Nhật Bản. Bản truyện tranh được ra đời vào năm 2005 trong tạp chí Dengeki G's. Ngay sau đó bản anime cũng đã được ra đời vào ngày 3 tháng 4 năm 2006. Kể từ đó, ADV Films đã được quyền sản xuất phim Utawarerumono. Phim đã có bản DVD vào tháng 1 năm 2007.

Cốt truyện
Câu chuyện xoay quanh nhân vật chính mang mặt nạ tên Hakuoro, người được tìm thấy bởi 2 chị em (Eruru và Aruru) và bà Tusukuru. Anh ta bị thương nặng và rơi vào trạng thái mất trí nhớ. Cho nên bọn họ đem anh về nhà và cố gắng chữa trị. Sau này anh được dân làng chấp nhận cho sống trong làng, nhưng người trong làng thì đang gặp cảnh khốn khổ vì tên bạo chúa tham lam. Sau này, nhờ số phận đưa đẩy anh trở thành người đứng lên lãnh đạo nhân dân chống lại tên bạo chúa và trở thành vua, anh đặt tên cho đất nước của mình là Tusukuru để nhớ ơn đến người mà anh kính trọng nhất.

Sau khi trở thành vua và mọi việc trở nên yên ổn. Anh nhận ra rằng hòa bình là một việc rất
khó giữ vững, anh như đứng trong biển lửa khi phải đối mặt với việc bảo vệ những người mà anh quan tâm. Trong công cuộc bảo vệ, anh đã giáp mặt với nhiều chiến binh mạnh từ nhiều vùng đất và bộ lạc khác nhau, sau này những chiến binh đó trở thành những thuộc hạ thân tín nhất của anh. Nhiều lúc đối mặt với những tình huống gần như không thể chiến thắng thì mọi người đều cảm thấy an tâm nhờ vào tài chỉ huy của anh.

Câu chuyện mở đầu mang đậm phong cách huyền ảo của người Ainu, nhưng càng về sau thì câu chuyện càng thiên về tính khoa học viễn tưởng. Nói đúng hơn, câu chuyện mở đầu trong một thế giới huyền ảo, đầy phép thuật và những giống người mới nhưng sau đó vén lên bức màn bí mật về một tương lai sau này của Trái Đất.

Backstory
Trong một buổi nọ, 1 nhà khảo cổ đã phát hiện ra 1 hóa thạch kỳ lạ, 1 hóa thạch của một con quái vật bị biến dạng. Nhà khảo cổ ấy không biết rằng đây chính là hiện thân của 1 vị thần đã bị lãng quên, biết đến với cái tên Witsuarunemitea. Một nhà khoa học giỏi tình cờ nhìn thấy, và sau một vài lần đối chiếu, người lạ mặt kỳ bí này giải thích rằng nhân loại chưa thực sự sẵn sàng cho Missing Link này, một khoảng trống trong sự tiến hóa từ vượn để ra thành người. Để tránh bị lộ anh ta bắn nhà khảo cổ học. Khi mà anh đang chuẩn bị chết thì máu của anh chạm vào tảng hóa thạch và vị thần bị lãng quên cũng bị đánh thức.

Witsuarunemitea cảm nhận được một sự hy vọng trong con người nhà khỏa cổ đang chết dần. Người đã cho anh mạng sống với điều kiện người sẽ trở thành một với anh, nhờ vậy mà Witsuarunemitea có thể cuối cùng tìm được giấc ngủ mà ông ta mong muốn. Thời gian trôi qua, anh bị đóng băng.

Witsuarunemitea dưới lớp vỏ bọc là chiếc mặt nạ mà nhà khảo cổ đeo, chẳng lâu sau anh cũng tỉnh giấc sau nhiều năm. Anh ta nhận ra rằng mình đang ở trong một trung tâm khoa học ở dưới lòng đất, nơi mà anh bị nghiên cứu như là một giống người thời xa xưa. Thông qua các nhà nghiên cứu dưới đây anh mới biết rằng thế giới đã trở thành một vùng đất khô cằn không ai sinh sống. Những người sống sót thì sống trong những căn nhà dưới lòng đất.

Mizushima, 1 nhà nghiên cứu, được bổ nhiệm để chăm sóc và nghiên cứu về nhà khảo cổ, nay được đặt tên là Iceman. Phát hiện ra rằng Iceman có khả năng thở được trong điều kiện không khí bên ngoài, các nhà nghiên cứu mong muốn sử dụng khả năng của anh để tái tạo lại bề mặt Trái Đất. Từ hàng ngàn tạo vật, chỉ có một vài được chọn là có thể sống sót, kể cả vật thí nghiệm số 3510 và 63. Vật thí nghiệm số 3510, một phụ nữ xinh đẹp được đặt cho cái tên Mikoto và vật thí nghiệm số 63, một bé gái, được đặt tên là Mutsumi và được tạo ra nhờ vào DNA của Iceman, thường gọi anh là "cha".

Dự án gặp phải một số vấn đề, mặc dù vậy các nhà nghiên cứu quyết định sẽ lại đóng băng Iceman để tiếp tục nghiên cứu sau này. Mizushima, nhận thức thấy tính cách con người trong Iceman, đã kêu anh chạy trốn, và đưa cho anh ta chìa khóa của trung tâm nghiên cứu.

Iceman trốn thoát khỏi trung tâm mang theo Mikoto người mà anh đã mang lòng yêu thương. Sau một vài năm, Mikoto sinh ra 1 đứa bé gái. Tuy nhiên các nhà nghiên cứu đã tìm ra họ và bọn họ lại bị bắt trở về trung tâm nghiên cứu. Mikoto bị giải phẫu để nghiên cứu thêm, Iceman thì đang chuẩn bị đem đi đóng băng, chính cơn giận dữ của anh đã đánh thức Witsuarunemitea.

Bị tổn thương trước cái chết của Mikoto, một tính cách khác của anh dần được tạo nên, một tính cách mang đầy thù hận. Witsuarunemitea hủy diệt hầu hết trung tâm, trước mong ước của con người về sự bất tử. Witsuarunemitea ban cho lời thỉnh cầu của họ thành sự thật, biến bọn họ thành những chất lỏng không hình dạng. Cuối cùng, vị thần tích lũy quá nhiều thù hận cho nên đã biến Iceman ra thành hai nửa cơ thể: một nửa tìm kiếm sự hủy diệt, một nửa kia tìm kiếm chỉ để bị hủy diệt.

Bất ngờ, Mutsumi xuất hiện và mang trong mình dòng máu thần thánh của Witsuarunemitea, làm cho hai cơ thể của Witsuarunemitea này chìm vào giấc ngủ. Trong lúc này, những tạo vật trong trung tâm cũng bắt đầu xây dựng lại Trái Đất. Con người chính gốc thì ngày càng chết dần chết mòn và rơi vào quên lãng. Trung tâm nghiên cứu thì bị đóng vĩnh viễn, sau này người ta truyền tai nhau nơi đây là vùng đất thánh của Witsuarunemitea.

Vài năm sau đó, một sự thay đổi trên thế giới đã làm thức tỉnh cà hai cơ thể của Witsuarunemitea, cả hai lại tiếp tục đấu với nhau. Một bên thì muốn con người trên thế gian này đạt tới đỉnh cao nhờ vào chiến tranh, bên kia thì muốn nhờ vào hợp tác ôn hòa. Vị vua của Kunnekamun tìm kiếm phần cơ thể của sự hủy diệt, người đã ban cho ông sức mạnh tên là Avu-Kamuu.

Cuối cùng, trận đánh của cả hai đã gây nên một trận động đất. Aruru, một cô bé của làng Kenashikourupe đang leo lên cây để lấy cái tổ ong thì bị té vì cơn động đất, cô bị thương nặng. Eruru chị gái của Aruru cầu xin Witsuarunemitea hãy cứu sống Aruru đổi lại là linh hồn và thể xác của chính cô sẽ là của Witsuarunemitea. Witsuarunemitea đồng ý.

Cả hai vị thần đều mệt mỏi sau trân chiến và cả hai đều rơi vào hôn mê. Phần cơ thể muốn hủy diệt thì được tìm thấy bởi Dii, một học giả của xứ Onkamiyamukai, sau này hòa làm một với nhau. Phần cơ thể muốn bị hủy diệt thì giữ lại cơ thể của mình và được tìm thấy trong rừng nhờ Eruru.

Từ đây cốt truyện của Utawarerumono bắt đầu.

Nhân vật

Nhân vật chính

Hakuoro

(ハクオロ, Cáp Khắc Áo La)

Hakuoro là nhân vật mang một mặt nạ mà anh không thể cởi ra được. Anh ta được tìm thấy trong tình trạng bị thương nặng và được cứu chữa bởi Eruru, Aruru và bà Tusukuru. Anh bị mất đi toàn bộ ký ức của mình và không có một khái niệm gì về mình là ai và nơi mà anh đang sống. Anh ta được đặt tên là Hakuoro (cũng là tên cha của Eruru và Aruru). Vũ khí chính của anh là một cây quạt bằng sắt do bà Tusukuru ban cho. Hakuoro (白皇) nghĩa là "Bạch Đế" trong tiếng của người Ainu.

Iceman là hình dạng con người của Witsuarunemitea trên Trái Đất. Anh được các nhà khoa học tìm thấy và thí nghiệm. Tạo vật nhân tạo được tạo ra dựa trên cơ thể của anh để góp phần nghiên cứu và anh cũng có con với một trong những tạo vật này là Mikoto. Sau khi Mikoto chết, anh lên cơn điên và trở thành Witsuarunemitea, gây ra một vụ tai biến địa chất. Sau khi bị phong ấn bởi Mutsumi, anh trở lại sau vài thế kỉ và trở thành Hakuoro sau một trận đánh đã làm anh mất trí nhớ.

Erurūuu

(エルルゥ, Ngải Lộ Lộ)

Eruru là người đầu tiên mà Hakuoro gặp khi anh tỉnh lại. Cô đã chăm sóc anh cho tới khi anh đủ sức để đi lại. Sau này, cô đem lòng yêu Hakuoro. Eruru có tính cách mạnh mẽ, nhưng chu đáo và lịch thiệp. Tên cô được đặt trùng với một loại hoa trong Utawarerumono.

Arurūuu

(アルルゥ, A Lộ Lộ)

Aruru là cô em gái hay mắc cỡ và trầm tính của Eruru, cô còn là bạn của Yuzuha và Kamyu. Giống như Eruru, tên của cô cũng được đặt theo tên của một loài hoa trong Utawarerumono. Tương truyền rằng hoa Eruru và Aruru mọc cùng với nhau. Cô thường gọi Hakuoro là cha. Sau này Mutikapa- con bạch hổ với bộ lông cứng như thép - bị dân làng hợp sức giết, cô đã đem con của nó về nuôi dưỡng, đặt tên là Mukkuru. Sau khi nó lớn (trong một khoảng thời gian ngắn kinh ngạc), cô bắt đầu cưỡi trên lưng nó ra ngoài chiến trường, thường bị Hakuoro phản đối vì nguy hiểm đến tính mạng nhưng nó và cô đã nhiều phen cứu Hakuoro thoát khỏi nguy hiểm...

Tusukuru

Oboro
(オボロ, Lung)

Lần đầu xuất hiện thì anh là một sơn tặc ở gần vùng mà Hakuoro đang sống, mặc dù là một sơn tặc nhưng anh rất thương yêu cô em gái của mình là Yuzuha, anh thường đưa bà Tusukuru sang chữa bệnh cho em gái anh. Khi Hakuoro quyết định nổi dậy khởi nghĩa thì anh đã gia nhập và thề mãi mãi trung thành với Hakuoro, ngoài ra mục đích của anh là muốn trả thù cho bà Tusukuru. Anh coi Hakuoro là anh trai mình. Vũ khí chính của Oboro là 2 thanh kiếm dài của Samurai. Oboro là người đã sát cánh cùng với Hakuoro từ ngày thành lập nước Tusukuru cho đến cuối câu chuyện. Cái tên Oboro (朧) có nghĩa là sự u sầu, sự ảm đạm trong tiếng Nhật.

Doriī & Gurā
(ドリィ & グラァ, Đa Lợi & Cổ Lạp)
Lồng tiếng bởi: Watanabe Akeno (tiếng Nhật), Brittney Karbowski, (Dori) & Nancy Novotny (Gura) (tiếng Anh)
Dori và Gura là hai người lính bắn cung song sinh của Oboro, họ rất trung thành và thường gọi Oboro là "Waka-sama". Có nhiều cách để phân biệt họ như sau: Dori có đôi mắt máu tím trong khi Gura thì có đôi mắt màu xanh, quần của Dori màu xanh trong khi quần của Gura màu đỏ.

Benawi
(ベナウィ, Bối Nạp Uy)

Benawi là một chiến binh của Kenashikourupe. Khi mà cuộc khởi nghĩa của Hakuoro giành được đã giành được vùng Kenashikourupe, Benawi đã thấy rõ thất bại và ra tay giết chết nhà vua. Sau đó anh dự định tự sát nhưng Hakuoro đã ngăn anh lại và khuyên anh gia nhập quân đội của Hakuroro. Benawi là người rất coi trọng gánh nặng trị vì một quốc gia. Anh ta mang tính cách trầm và có sự logic cao nhưng cảm thấy phát cáu khi Hakuoro phớt lờ nhiệm vụ của một người lãnh đạo. Vũ khí chính của anh là một cây kích, rất hiệu quả mỗi khi cưỡi ngựa.

Kurou
(クロウ, Khắc La)

Là một trong những dũng tướng của Benawi và cũng đã từng là samurai cho Kenashikourupe. Anh cũng như Benawi là người trọng nghĩa khí và rất quan tâm đến sự an nguy của quốc gia. Khi nhà vua bị phế truất, anh vẫn giữ sự trung thành của mình với Benawi cũng như với Hakuoro. Kurou có thể xem như là trung tâm của tiếng cười trong anime. Anh thường hay cãi vã với Oboro vì Kurou luôn chế giễu Oboro, giúp ích trong việc luyện tập binh sĩ.

Yuzuha
(ユズハ, Dữu Diệp)

Yuzuha là em gái của Oboro và cũng là bạn của Aruru và Kamyu. Cô bị mắc một chứng bệnh không thể chữa khỏi được và bị mù. Mặc dù luôn bắt gặp nằm trên giường bệnh nhưng khả năng thính giác và khứu giác của cô rất cao, giúp cô có thể cảm nhận được người ở gần cô nhờ vào mùi và tiếng bước chân. Cô rất điềm đạm nhờ vậy mà cô có thể trấn áp người anh của mình và cô từ chối giết động vật quý hiếm để cứu sống mình. Và tiếc là cuối bộ phim, cô đã ra đi mãi mãi.

Touōka
(トウカ, Đằng Hương)

Touka là một chiến binh thuộc dân tộc Evenkuruga phục vụ cho đức vua Orikakan. Sau khi Orikakan bị giết chết bởi Niwe, cô thề phải trả thù và cảm nhận được nhân phẩm cao đẹp của Hakuoro, cô quyết định trở thành người bảo vệ cho Hakuoro. Cô sử dụng một thanh kiếm samurai của Nhật nhưng mỏng hơn thanh kiếm của Oboro và dựa vào tốc độ của mình để triệt hạ đối thủ.

Tōka là một thành viên của dân tộc Evenkuruga, một bộ lạc nhỏ bé sống trên thảo nguyên. Dân tộc Evenkuruga được ban cho một khả năng chiến đấu rất phi thường đến mức nhiều người đã khắc tên họ vào lịch sử. Chủ nghĩa đạo đức của họ là bảo vệ cái tốt, loại trừ cái xấu.

Sau khi Hakuoro ra đi, cô và Karura trở thành bạn bè trên nẻo đường ngao du

Karurauatsuurei (Karura)
(カルラゥアツゥレイ（カルラ）, Khải Lộ Lạp)

Kaura đã từng là công chúa của xứ Nan-Tunku trước khi Shakukoporu từ bỏ cô và đem một tên vua bù nhìn lên trị vì. Cô gia nhập nhóm của Hakuoro sau khi phát hiện ra rằng mình đã sát hại vài tên lính đã cầm tù cô. Mặc dù không lúc nào là không quan tâm đến sự an nguy của đất nước mình nhưng cô đã từ bỏ tất cả vinh hoa phú quý để trở thành một thường dân, được làm một phụ nữ dân dã. Cô là một trong hai Giriyaginas cuối cùng trên Trái Đất, người còn lại là em trai cô Derihourai. Cô rất hay uống rượu Sake, kể cả trên chiến trường (cô có thể uống hết vài thùng rượu chỉ trong một ngày. Vũ khí của Karura là một thanh kiếm màu đen siêu nặng chủ yếu lợi dụng sức khỏe phi thường của mình để đánh văng đối phương.

Tusukuru
(トゥスクル, Đồ Tư Khố Nhĩ)

Tusukuru là bà của Eruru và Aruru và cũng là trưởng làng. Bà là người rộng lượng cho nên rất được mọi người trong làng kính trọng.Đồng thời bà cũng là một thầy thuốc có tài,được nhiều người biết đến.Bà bị trọng thương khi liều mình cứu Aruru. Tusukuru cũng là cái tên mà Hakuoro đặt cho nước của mình sau khi Kenashikourupe sụp đổ.

Teoro
(テオロ, Thiết Áo La)

Teoro là người trong làng của bà Tusukuru và cũng là người bạn của Hakuoro (thường gọi anh là An-chan). Vũ khí của anh là cây rìu. Vợ anh là một phụ nữ tóc vàng tên Sopuko, thường hay phàn nàn về anh mỗi khi anh trốn việc hay rượu chè. Sau khi giúp đỡ Hakuoro lật đổ tên vua tham lam, anh cùng mọi người trở về làng và ở đó cho tới ngày đất nước Shikeripetim sang xâm lược. Mặc dù bị trọng thương nhưng anh vẫn cố đến gặp Hakuoro để cảnh báo anh trước khi chết.

Onkamiyamukai

Urutorī
(ウルトリィ, Ô Lộ Thác Lợi)

Urutori là công chúa của xứ Onkamiyamukai. Cô quyết định trở thành một yomoru (nữ tu sang coi sóc tình hình ngân khố đất nước) cho xứ Tusukuru.

Kamyu
(カミュ, Khải Mậu)

Kamyu là công chúa của xứ Onkamiyamukai, và cũng là em của Urutori. Sau này cô là bạn của Aruru, Yuzuha, và kể cả Mukkuru, và thường xuyên nhìn thấy chơi chung với nhau.

Mutsumi là con gái của Witsuarunemitea. Là người đã phong ấn ông và hiện đang sống trong cơ thể của Kamyu như là một dạng tính cách phân lập. Tên cô được tạo ra từ số 63.

Kunnekamun

Amururineuruka Kūya
(アムルリネウルカ・クーヤ)

Kuuya là vị vua trẻ của xứ Kunnekamun. Cô trở thành bạn của Hakuoro sau nhiều lần gặp nhau một cách bí mật, chủ yếu là vì sự hiếu kì về những gì mà Hakuoro đã làm được.

Genjimaru
(ゲンジマル, Nguyên Thứ Hoàn)

Genjimaru là một chiến binh phục vụ cho Kuuya. Ông cũng là ông của Hien và Sakuya. Vũ khí chính của ông là một thanh kiếm dài.

Sakuya
(サクヤ, Sa Nhã)

Là một trong những người hầu của Kuuya và cô cũng là cháu gái của Genjimaru.

Hien
(ヒエン, Hi Ân)

Hien là anh của Sakuya và cũng là cháu trai của Genjimaru.

Hauenkua
(ハウエンクア)

Hauenkua phục vụ dưới trướng của Kuuya Amururineuruka và cũng gần như cùng một cấp bậc với Hien. Hauenkua thích thú khi tận hưởng cảm giác chiến tranh và gần như mang một tính cách điên dại.

Những vị lãnh chúa khác

Orikakan
(オリカカン)

Orikakan là vị lãnh chúa của Kuccha Keccha, một đất nước nhỏ nổi tiếng với kĩ năng và lòng nhiệt huyết với kị binh, và cũng là những nhà chiến thuật tài ba.

Orikakan bị ám ảnh bởi ý định giết chết Hakuoro, vì nghĩ rằng anh chính là 'Rak Shine', một kẻ phản bội của Kuccha Keccha, người đã giết chết vợ con và hàng trăm người khác. Người vợ mà hắn giết chết lại cũng có họ hàng với Orikakan, vì vậy mà mục đích trả thù đã biến khiến ông mờ mắt. Ông định trả thù bằng việc tiêu diệt xứ Tusukuru. Ông đã lãnh đạo quân đội của mình đánh vùng Yamayura, giết hết những người dân ở đó khiến Hakuoro phải tuyên chiến với Kuccha Keccha. Ông bị giết chết bởi Niwe sau này.

Niwe
(ニウェ)

Niwe là lãnh chúa của vùng Shikeripetim, một đất nước với rộng gấp 3 lần Tusukuru và có quân lực mạnh gấp 10 lần. Niwe tấn công Tusukuru với mục đích là kéo con quái vật trong người Hakuoro ra.

Derihourai
(デリホウライ)

Derihourai là em trai của Karura. Sau này anh trở thành vua của vùng đất mà anh khởi nghĩa. Karurauatsuurei là cái tên mà anh dùng để đặt cho vùng đất đó cũng chính là tên của chị anh.

Nhân vật khác

Dī
(ディー)

Dii đã từng là một học giả của Onkamiya, thường quanh quẩn bên trong ngôi đền giam giữ linh hồn của thần Witsuarunemitea. Nếu như Hakuoro giữ phần tốt của thần Witsuarunemitea thì Dii giữ những tính cách xấu và cũng bị ảnh hưởng bởi tính cách trái ngược với Hakuoro. Dii gây ra chiến tranh ở khắp nơi để con cháu của Witsuarunemitea (được lấy ra từ gien của Iceman, vật chủ của Witsuarunemitea) có thể đạt được tới đỉnh cao nhờ vào chiến tranh.

Nuwangi
(ヌワンギ)

Nuwangi là người bạn từ nhỏ của Eruru. Sau khi lớn, Nuwangi ngày càng ngang tàn và hống hách vì bị quyền lực của cha mình làm mờ mắt. Anh thường hay đi thu thuế của dân làng nhưng chủ yếu để gặp Eruru.

Nuwangi có tính nhát gan, thể hiện rõ nhất khi Hakuoro khởi nghĩa để trả thù cho cái chết của bà Tusukuru, anh đã bỏ trốn sang người bác của mình để được bảo vệ. Nhưng cuối cùng người bác của anh cũng chính là vua trị vì bấy giờ cũng bị giết chết vì lòng tham không đáy của mình. Anh bị Hakuoro bắt giữ và cuối cùng Eruru đã thả anh đi vô điều kiện. Nuwangi bỏ đi trong nỗi hối hận và chẳng bao giờ tái xuất hiện trừ một lần vào tập cuối.

Mikoto
(ミコト)

Mikoto là một tạo vật dựa trên cơ thể của Iceman. Cô là người phụ nữ duy nhất mà Hakuoro yêu. Sau này cô bị các nhà khoa học giải phẫu để nghiên cứu thêm. Tên cô được suy ra từ số 3510.

Tham khảo

Eroge
Anime và manga kỳ ảo
Funimation
Anime và manga harem
Manga năm 2005
Manga dài tập
Trò chơi PlayStation 2
Trò chơi trên Windows
Trò chơi điện tử năm 2002
Visual novel
Manga năm 2007
Trò chơi điện tử năm 2009
Anime và manga phiêu lưu
Trò chơi PlayStation 3
Trò chơi PlayStation Vita
Bishōjo game
Anime dài tập dựa trên trò chơi điện tử
Trò chơi PlayStation 4
Trò chơi điện tử năm 2006
Trò chơi PlayStation Portable


title: Chữ viết Chăm

text:
Chữ viết Chăm là hệ thống chữ viết để thể hiện tiếng Chăm, một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Đảo. Cộng đồng người nói tiếng Chăm phân bố chủ yếu ở Việt Nam và Campuchia với 230.000 người.

Chữ Chăm là một trong những hệ thống chữ viết đầu tiên bắt nguồn từ chữ Brahmi ở Nam Ấn Độ khoảng năm 200. Giống như tất cả các chữ viết thuộc nhóm ngôn ngữ Brahmi, chữ Chăm ghi lại âm tiết (có chữ cái chỉ nguyên âm, nhưng các chữ cái ghi lại phụ âm có nguyên âm đi kèm luôn trong đó). Chữ này viết hàng ngang, từ trái sang phải như chữ Latinh.

Cộng đồng người Chăm ngày nay có hai nhóm cách biệt nhau, người Tây Chăm ở Campuchia và người Đông Chăm ở Việt Nam. Chữ viết Chăm ở hai nơi khác biệt nhau khá xa. Người Tây Chăm phần lớn theo đạo Hồi và ngày nay ưu chuộng dùng chữ Ả Rập. Người Đông Chăm ở Việt Nam chủ yếu theo đạo Hindu và vẫn sử dụng chữ viết riêng của họ. Trong thời gian Đông Dương là thuộc địa của Pháp, cả hai nhóm người Chăm đều bị buộc phải chuyển sang dùng ký tự Latin.

Chữ viết Chăm
nhỏ|Consonants = phụ âm, vowels = nguyên âm, diacritics = dấu phụ, numbers = con số
Chamscript-1a
Tương tự như các loại chữ abugida khác, các phụ âm trong tiếng Chăm có nguyên âm vốn có. Các dấu phụ của nguyên âm phụ thuộc được sử dụng để sửa đổi nguyên âm vốn có. Vì tiếng Chăm không có virama, nên các ký tự đặc biệt (phụ âm cuối) được sử dụng cho các phụ âm đuôi giống như các phụ âm chillu của chữ Malayalam.
Hầu hết các chữ cái phụ âm, chẳng hạn như [b], [t], hoặc [p], bao gồm một nguyên âm vốn có [a] mà không cần phải viết. Các âm ngắc mũi, [m], [n], [ɲ] và [ŋ] (hai chữ cái sau được phiên âm là ny (nh trong tiếng Việt) và ng trong bảng chữ cái Latinh) là những ngoại lệ, và có một nguyên âm vốn có [ɨ] (được phiên âm là â trong bảng chữ cái Latinh (ư trong tiếng Việt)). Một dấu phụ gọi là kai, không xảy ra với các phụ âm khác, được thêm vào bên dưới phụ âm ngắc mũi để viết nguyên âm [a].
Một từ tiếng Chăm có cấu trúc V (nguyên âm) hoặc CV (phụ âm - nguyên âm), ngoài âm cuối, còn có thể là CVC (phụ âm - nguyên âm - phụ âm). Có một số chữ cái phụ âm cuối trong chữ Chăm; các phụ âm khác chỉ kéo dài đuôi dài hơn ở phía bên phải để biểu thị sự vắng mặt của nguyên âm cuối.

Phụ âm

Phụ âm đệm

Phụ âm cuối
Tiếng Chăm không sử dụng các virama để triệt tiêu các nguyên âm vốn có. Phụ âm cuối được biểu thị theo một trong ba cách: một chữ cái phụ âm cuối rõ ràng, một dấu phụ kết hợp hoặc bằng .

Nguyên âm độc lập
Sáu trong số các nguyên âm đứng đầu được ghi bằng các chữ cái duy nhất:

Nguyên âm phụ thuộc
Các nguyên âm đứng đầu khác được biểu diễn bằng cách thêm dấu phụ vào chữ  (a). Các dấu phụ giống nhau được sử dụng với các phụ âm để thay đổi nguyên âm có sẵn của chúng:

Số đếm
Tiếng Chăm có một bộ chữ số đặc biệt:

Unicode

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Chữ viết Chăm (tiếng Anh)

Chữ Brahmic
Chữ viết ISO 15924
Chữ viết được mã hóa trong Unicode


title: Rome, New York

text:
Rome, New York là một thành phố thuộc quận Oneida trong bang New York, Hoa Kỳ. Thành phố có tổng diện tích km², trong đó diện tích đất là km². Theo điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2010, thành phố có dân số 44.797 người.
Vào năm 1758, các lực lượng Anh bắt đầu xây dựng pháo đài Stanwix ở vị trí chiến lược này nhưng nó đã không hoàn thành cho đến khi 1763. Trong năm 1796, thành phố được thành lập xung quanh pháo đài và được đặt tên Lynchville. Một thời gian sau, tên của thành phố đã được thay đổi thành Rome, có lẽ mang tên tiếng Anh của thủ đô Ý (Roma). Rome được liệt kê trong liên bang điều tra dân số 1820 của quận Oneida, nhưng ngày chính xác và lý do cho sự thay đổi là không rõ. Rome là một trong hai thành phố chính ở vùng thống kê đô thị Utica-Rome. Thành phố này là ở phần phía nam trung bộ của quận.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố của New York (tiểu bang)
Rome, New York


title: (79286) 1995 SQ53

text:
{{DISPLAYTITLE:(79286) 1995 SQ53}}

(79286) 1995 SQ53 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 28 tháng 9 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 79001–80000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Nguyễn Mậu Tài

text:
Nguyễn Mậu Tài (chữ Hán: 阮茂才; 1616-1688) là đại thần nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.

Sự nghiệp
Nguyễn Mậu Tài người làng Kim Sơn, nay thuộc xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Năm 31 tuổi (1646), ông đỗ đồng tiến sĩ đời Lê Chân Tông.

Trong niên hiệu Dương Đức (1672-1673) đời Lê Gia Tông, ông làm Đô ngự sử, lĩnh tước An Lĩnh nam. Ông được cử làm Chánh sứ sang Trung Quốc cống nhà Minh, khi về được thăng làm Thượng thư bộ Hình, lên tước tử, sau đó sang làm Thượng thư bộ Binh.

Năm 1676 đời Lê Hy Tông, ông cùng thượng thư bộ Công là Hồ Sĩ Dương vào làm Tham tụng trong phủ chúa. Ít lâu sau ông sang làm Thượng thư bộ Lễ, giữ chức Tể tướng trong 6 năm, được mọi người khen là không có lầm lỗi.

Năm 1682, ông làm tham chính ở Thanh Hoa, bị Nguyễn Văn Đương (là thông gia và cùng cánh với Hồ Sĩ Dương) tố cáo là kết bè cánh nên bị cách chức Tể tướng, giáng làm Tả thị lang bộ Hộ.

Năm 1685, ông lên làm Thượng thư bộ Công, sau đó lại vào phủ chúa làm Tham tụng, giữ chức An Lĩnh bá.

Lúc đó vì tuổi cao, Nguyễn Mậu Tài xin nghỉ hưu. Chúa Trịnh Căn có ban cho ông 5 chữ "Kỳ cựu trấn nhã tục", nghĩa là "tuổi già làm quan lâu, làm gương cho người nhã, kẻ tục" và cố giữ ông lại không cho về.

Năm 1688, ông đã 73 tuổi, lại xin nghỉ hưu, nhưng chưa kịp về thì đã qua đời. Triều đình truy tặng ông là Thượng thư bộ Lễ, hàm Thiếu bảo.

Gia đình
Em ông là Nguyễn Mậu Dị đỗ đồng tiến sĩ khoa Kỷ Hợi 1559 làm đế Phó ngự sử, Bồi tụng.

Con ông là Nguyễn Duy Viên đỗ đồng tiến sĩ khoa Giáp Tuất 1694, làm đến Thiêm đô ngự sử.

Cháu ông là Nguyễn Khiêm Ích làm đến chức Thượng thư, Tham tụng thời Lê Thuần Tông tới Lê Ý Tông.

Nhận định
Sử gia Phan Huy Chú nhận định về ông như sau:
Ông là người trong sạch, nhã nhặn, đứng đắn, chắc chắn; đối với người không bao giờ gây oán. Bấy giờ ai cũng tôn ông là người có đức và độ lượng.

Xem thêm
 Nguyễn Thực
 Nguyễn Khiêm Ích
 Hồ Sĩ Dương

Tham khảo
 Phan Huy Chú (2008), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nhà xuất bản Giáo dục

Chú thích

Nhà ngoại giao Việt Nam thời Lê trung hưng
Quan lại nhà Lê trung hưng
Người Hà Nội
Tiến sĩ nhà Hậu Lê
Bá tước nhà Lê trung hưng


title: Styringomyia acuta

text:
Styringomyia acuta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Styringomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Lý Thư Văn

text:
tuổi)
| death_place = Thiên Tân, Trung Quốc
| death_cause = bị đầu độc
| known =
| occupation = Võ sư
| title = Thần thương Lý
| salary =
| term =
| predecessor = Trương Cảnh TinhHoàng Tứ HảiKim Điện Thăng
| successor = Lý Ngạc ĐườngLý Cảnh LâmHoắc Điện Các Li ChenwuLưu Văn TiềuMã Anh ĐồMã Phượng ĐồLý Tử Phương
| party =
| boards =
| religion =
| spouse =
| partner =
| children =
| relations =
| website =
| footnotes =
| employer =
| height =
| weight =
}}
Lý Thư Văn (phồn thể: 李書文, giản thể: 李书文, Li Shuwen, 1862-1934), tự Đồng Thần (), là một võ sư Bát cực quyền lừng danh của Trung Quốc thời Thanh mạt.

Xuất thân học võ
Ông sinh năm 1862, hoặc 1864, người Trường Sa (hoặc Nam Lương), Thương Châu, Hà Bắc, một trong những cái nôi của võ thuật Trung Hoa. Xuất thân từ một gia đình bần nông, sinh hoạt khó khăn, từ nhỏ ông theo một đoàn hát vừa học vừa kiếm sống. Lý Thư Văn văn tài kém cỏi, nhưng rất siêng năng học võ, dù nhiều lần sơ suất bị thương tích trầm trọng. Trong một lần tập luyện, ông bị trúng mộc đao vào chân trái, bị hoại tử, buộc phải cắt đi một khối thịt, do đó mà trở thành thương tật. Sau khi chữa trị, dáng đi ông bị mất thăng bằng, thể lực không đủ. Ông rời đoàn hát về quê, đến Mạnh Thôn (nay thuộc khu tự trị dân tộc Hồi, cách Thương Châu tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc)) để thụ giáo với quyền sư Trương Cảnh Tinh.

Trương Cảnh Tinh là một danh sư Bát Cực Quyền. Ông là con trai thứ hai của quyền sư Trương Khắc Minh, truyền nhân "Trương gia Bát thức". Ông cũng rất nổi tiếng tuyệt kỹ thương pháp "Lục hợp đại thương", được giới võ thuật tôn xưng "Thần thương Trương". Nhận thấy khả năng võ thuật của Lý Thư Văn, ông giới thiệu đệ tử mình sang thụ giáo môn Phách Quải Chưởng với sư huynh mình là Hoàng Tứ Hải ở thôn La Thoản gần đó. Hoàng Tứ Hải cũng là một cao thủ thương pháp, được giới võ thuật tôn xưng "Thần thương Hoàng". Ngoài ra, ông còn dựa trên "Trương gia Bát thức", sáng tạo nên "Kim cương Bát thức", một thức khác của Bát Cực Quyền do chính ông sáng tạo nên. Ngoài ra, Lý Thư Văn còn thụ giáo thêm với Kim Điện Thăng, cũng là một danh gia Bát Cực Quyền.

Lý Thư Văn được xem là một cao thủ trong giới võ lâm Trung Hoa lúc đó, đặc biệt kỹ năng đánh thương của Lý được tán thưởng nhiệt liệt và mang lại cho ông danh hiệu "Thần thương Lý" (神槍李). Trong các cuộc tỉ thí võ thuật ông chưa bao giờ bị đánh bại, thậm chí bản thân Lý Thư Văn từng nói rằng "Ta chưa từng biết thế nào là đánh trúng đối thủ hai lần".", ngụ ý chưa có đối thủ nào chịu quá một đòn đánh của ông. Lý Thư Văn cũng là người có niềm say mê hiếm thấy đối với môn võ của mình, ông thường xuyên luyện tập với cây thương mỗi khi có điều kiện.

Trước danh tiếng của Lý, nhiều võ sinh - thậm chí là những người có võ công cao cường - đã đến tìm ông tầm sư học đạo. Trong số các học trò của Lý Thư Văn có nhiều người đã trở thành những võ sư nổi tiếng, tỉ như Hoắc Điện Các (霍殿閣, cận vệ của vua Phổ Nghi), Li Chenwu (cận vệ của Mao Trạch Đông), Lưu Văn Tiều (劉雲樵, người huấn luyện võ thuật cho các cận vệ của Tưởng Giới Thạch), Mã Anh Đồ và Mã Phượng Đồ (馬英圖, 馬鳳圖 hai trong số những người giới thiệu Bát cực quyền vào Trung ương Quốc Thuật quán). Tuy nhiên Lý Thư Văn là một con người khó gần, cứng rắn, và rất ngang tàng. Cả đời ông luôn vướng vào những cuộc tỉ võ với những cao thủ khác, ngay cả trong giai đoạn cuối đời. Chính tính cách đó đã mang lại cho ông nhiều kẻ thù, và ông đã bị một trong số đó đầu độc tại một quán nước năm 1934. Lý Thư Văn qua đời trên đường đến nhà thầy thuốc, hưởng thọ 70 tuổi. Ngôi mộ của Lý Thư Văn tọa lạc ở làng Nam Lương thuộc Thương Châu, Hà Bắc.

Chú thích

Xem thêm
Bát cực quyền

Liên kết ngoài
 Li Shu Wen
 八極拳
 八極拳

Võ sư Trung Quốc
Người Hà Bắc
Bát Cực Quyền
Sinh năm 1864
Mất năm 1934


title: Pternidora

text:
Pternidora là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae trong họ Tortricidae.

Các loài
Pternidora phloeotis Meyrick, 1911

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Enarmoniini


title: Khoáng vật

text:
Khoáng vật hoặc khoáng chất, chất khoáng là các hợp chất tự nhiên được hình thành trong quá trình địa chất. Thuật ngữ "khoáng vật" bao hàm cả thành phần hóa học của vật liệu lẫn cấu trúc khoáng vật. Các khoáng vật có thành phần hóa học thay đổi từ dạng các nguyên tố hóa học tinh khiết và các muối đơn giản tới các dạng phức tạp như các silicat với hàng nghìn dạng đã biết. Công việc nghiên cứu khoáng vật được gọi là khoáng vật học.

Có hơn 5.300 loại khoáng vật được biết đến; hơn 5.070 trong số này đã được sự chấp thuận của Hiệp hội Khoáng vật học quốc tế(IMA). Nhóm khoáng vật silicat chiếm hơn 90% vỏ Trái Đất. Sự đa dạng và phong phú của các loại khoáng vật được điều khiển bởi thành phần hóa học của Trái Đất. Silic và oxy chiếm khoảng 75% vỏ Trái Đất, mà chúng chủ yếu nằm trong các cấu trúc của các khoáng vật silicat. Các loại khoáng vật được phân biệt bởi nhiều tính chất vật lý và hóa học. Sự khác biệt về thành phần và cấu trúc tinh thể sẽ tạo ra các loại khoáng vật khác nhau, và các tính chất này đến lượt nó lại bị ảnh hưởng bởi môi trường địa chất mà khoáng vật đó được thành tạo. Những thay đổi về nhiệt độ, áp suất, và thành phần của khối đá có thể là nguyên nhân làm thay đổi đặc điểm khoáng vật học của nó. Tuy nhiên, một loại đá có thể duy trì thành phần của nó, nhưng sự thay đổi về lâu dài về nhiệt độ và áp suất thì tính chất khoáng vật học của nó cũng có thể thay đổi theo.

Định nghĩa và phân loại
Để được phân loại như là khoáng vật "thật sự", một vật chất cần phải tồn tại ở dạng rắn và có cấu trúc kết tinh. Nó cũng cần phải là vật chất có trong tự nhiên, thuần nhất và có thành phần hóa học xác định trước. Các định nghĩa truyền thống như Khoáng vật là chất khoáng vô cơ, tồn tại ở dạng rắn ở nhiệt độ thường và là thành phần cấu tạo nên các loại đá trong lớp vỏ Trái Đất đã loại bỏ các vật liệu có nguồn gốc hữu cơ. Tuy nhiên, Hiệp hội Khoáng vật Quốc tế vào năm 1995 đã chấp nhận một định nghĩa mới:
a mineral is an element or chemical compound that is normally crystalline and that has been formed as a result of geological processes

Tạm dịch:
Một khoáng vật là một nguyên tố hay một hợp chất hóa học thông thường kết tinh và được tạo ra như là kết quả của các quá trình địa chất .

Các phân loại mới cũng bao gồm cả lớp hữu cơ – ví dụ như trong các hệ thống phân loại Dana và Strunz phiên bản mới.

Thành phần hóa học có thể thay đổi giữa các thành viên đầu-cuối của hệ khoáng vật. Ví dụ, các felspat nhóm plagiocla bao gồm một chuỗi liên tục từ dạng giàu natri là albit (NaAlSi3O8) tới dạng giàu calci là anorthit (CaAl2Si2O8) với 4 thành phần trung gian đã được công nhận giữa chúng. Các vật liệu tương tự như khoáng vật nhưng không phù hợp chặt chẽ với định nghĩa về khoáng vật thì đôi khi hay được gọi chung là các á khoáng vật (mineraloid). Các vật chất nguồn gốc tự nhiên khác là các chất phi khoáng vật. Các khoáng vật công nghiệp là thuật ngữ thị trường để chỉ các loại vật liệu đã khai thác được và có giá trị thương mại (xem phần Khoáng vật và đá dưới đây).

Cấu trúc tinh thể
Cấu trúc tinh thể là sự sắp xếp trong không gian hình học có trật tự của các nguyên tử trong cấu trúc nội tại của khoáng vật. Hiện nay tồn tại 14 sắp xếp ô mạng tinh thể cơ bản của các nguyên tử trong không gian ba chiều và chúng được gọi chung là 14 "ô mạng Bravais". Mỗi một ô mạng tinh thể này lại có thể được phân loại vào một trong sáu hệ tinh thể, và tất cả các cấu trúc tinh thể hiện nay được công nhận đều phù hợp với một ô mạng Bravais/một hệ tinh thể. Cấu trúc tinh thể này dựa trên sự sắp xếp thông thường của nguyên tử hay ion bên trong và nó thường được biểu diễn theo dạng hình học mà tinh thể có. Thậm chí ngay cả khi các hạt khoáng vật là quá nhỏ để có thể nhìn hay có hình dạng bất thường thì cấu trúc tinh thể cơ bản của nó vẫn luôn luôn có tính chu kỳ và có thể xác định được nhờ nhiễu xạ tia X.

Thành phần hóa học và cấu trúc tinh thể hợp lại với nhau để xác định khoáng vật. Trên thực tế, hai hay nhiều khoáng vật có thể có cùng một thành phần hóa học, nhưng khác nhau về cấu trúc kết tinh (chúng được gọi là các chất đa hình). Ví dụ, pyrit và marcasit đều có thành phần hóa học là sulfide sắt, nhưng sự sắp xếp các nguyên tử bên trong của chúng là khác nhau. Tương tự, một vài khoáng vật lại có các thành phần hóa học khác nhau, nhưng có cùng một cấu trúc tinh thể: ví dụ, halit (hình thành từ natri và chlor), galen (hình thành từ chì và lưu huỳnh) cùng pericla (hình thành từ magiê và oxy) đều có cùng cấu trúc tinh thể dạng lập phương.

Cấu trúc tinh thể có ảnh hưởng lớn tới các tính chất vật lý của khoáng vật. Ví dụ, mặc dù kim cương và than chì (graphit) đều có cùng thành phần (cả hai đều là carbon tinh khiết) nhưng graphit thì rất mềm còn kim cương thì lại là rắn nhất trong số các khoáng vật đã biết. Sở dĩ có điều này là do các nguyên tử carbon trong than chì được sắp xếp thành các tấm có thể dễ dàng trượt trên nhau trong khi các nguyên tử carbon trong kim cương lại tạo ra một lưới ba chiều cài chặt vào nhau.

Hiện nay, người ta đã biết trên 4.000 khoáng vật, theo như Hiệp hội Khoáng vật Quốc tế - tổ chức chịu trách nhiệm phê chuẩn việc đặt tên cho các loại khoáng vật mới được tìm thấy trong tự nhiên. Trong số này, khoảng 150 khoáng vật có thể được coi là "phổ biến", 50 là "thỉnh thoảng" còn số còn lại là "hiếm" hay "cực hiếm".

Nguồn gốc
Theo điều kiện sinh thành khoáng vật được chia ra thành 2 nhóm lớn:
 Nhóm khoáng vật nội sinh, được hình thành trong các điều kiện liên quan đến các quá trình xảy ra trong lớp vỏ Trái Đất và trong phần trên của quyển manti (còn gọi là lớp phủ) (tức là thạch quyển) như do chịu sự tác động của macma hay do biến chất
 Nhóm khoáng vật ngoại sinh, thành tạo ở phần trên của vỏ Trái Đất và ở trên mặt đất liên quan đến các quá trình ngoại sinh -như tác dụng phong hóa và tích đọng từ dung dịch nước

Phân biệt khoáng vật với đá
Một khoáng vật là chất rắn kết tinh nguồn gốc tự nhiên với thành phần hóa học xác định, trong khi đá là tổ hợp của một hay nhiều khoáng vật. Trong đá có thể có cả các phần còn lại của các chất hữu cơ cũng như các dạng đá khoáng vật. Một số loại đá chủ yếu bao gồm chỉ một loại khoáng vật. Ví dụ, đá vôi là một dạng đá trầm tích bao gồm gần như toàn bộ là khoáng vật calcit. Các loại đá khác có thể bao gồm nhiều khoáng vật và các loại khoáng vật cụ thể trong một loại đá nào đó có thể khác nhau rất nhiều. Một số khoáng vật, như thạch anh, mica hay felspat là phổ biến, trong khi các khoáng vật khác có khi chỉ tìm thấy ở một vài khu vực nhất định. Phần lớn các loại đá của lớp vỏ Trái Đất được tạo ra từ thạch anh, felspat, mica, clorit, cao lanh, calcit, epidot, olivin, ogit, hocblen, magnetit, hematit, limonit và một vài khoáng vật khác. Trên một nửa các loại khoáng vật đã biết là hiếm đến mức chúng chỉ có thể tìm thấy ở dạng một nhúm mẫu vật, và nhiều trong số đó chỉ được biết tới từ 1 hay 2 hạt nhỏ.

Các loại khoáng vật và đá có giá trị thương mại được gọi chung là các khoáng sản. Các loại đá mà từ đó các khoáng vật được khai thác cho mục đích kinh tế được coi là các loại quặng, trong khi các loại đá và khoáng vật còn lại sau khi đã tách rời khoáng vật mong muốn riêng ra từ quặng, được gọi là đá thải và quặng đuôi.

Các khoáng vật tạo đá
Yếu tố xác định chủ yếu trong sự hình thành các khoáng vật trong khối đá là thành phần hóa học của khối đá đó, đối với một khoáng vật cụ thể nào đó thì nó chỉ có thể hình thành khi các nguyên tố cần thiết phải có mặt trong đá. Calcit là phổ biến nhất trong các loại đá vôi, do chúng chủ yếu bao gồm carbonat calci; thạch anh trong các loại sa thạch và trong một số loại đá phún xuất với tỷ lệ phần trăm lớn là silica (dioxide silic).

Các yếu tố khác cũng có tầm quan trọng tương đương trong việc quyết định các khoáng vật tạo đá được hình thành ngay từ đầu một cách tự nhiên hay do phát sinh thứ cấp là (i) cách thức đá được hình thành từ trong dung dịch, nước hay đá gốc và (ii) các giai đoạn mà đá đã trải qua để có được các kết cấu như hiện tại của mình. Hai khối đá có thể có thành phần hóa học khá tương đồng nhưng lại được cấu thành từ các kết hợp khác hẳn nhau của các khoáng vật. Xu hướng chung cho các hợp chất này được hình thành là sự ổn định theo các điều kiện mà khối đá được sinh ra. Granit được hình thành do sự đông đặc của macma nóng chảy ở nhiệt độ cao và áp suất lớn và các khoáng vật thành phần của nó cũng được hình thành trong các điều kiện như vậy. Khi bị sự ẩm ướt, acid carbonic và các tác nhân cận không khí khác tác động ở điều kiện nhiệt độ bình thường trên bề mặt Trái Đất, một số khoáng vật nguyên thủy này, như thạch anh hay mica trắng (muscovit) không bị biến đổi; trong khi các khoáng vật khác bị "phong hóa" hay phân rã và bị thay thế bằng các tổ hợp mới. Felspat chuyển hóa thành cao lanh, muscovit và thạch anh, và nếu mica đen (biotit) cũng có mặt thì nó sinh ra cả clorit, apidot, rutil và các khoáng vật hay các hợp chất khác. Các thay đổi này còn kèm theo sự phân hủy và đá chuyển thành dạng khối đất rời rạc, mềm xốp có thể được coi như là đất hay cát. Các vật liệu được hình thành như vậy có thể bị rửa trôi và trầm lắng hình thành nên sa thạch hay đá mạt. Cấu trúc của đá nguyên thủy bị thay thế bằng cấu trúc mới; thành phần khoáng vật cũng biến đổi rõ nét; nhưng thành phần hóa học của cả khối có thể không có khác biệt lớn. Đá trầm tích có thể một lần nữa lại trải qua những lần biến thái khác. Nếu đá phún xuất thâm nhập vào thì nó lại có thể tái kết tinh hoặc nếu bị đè nén dưới áp suất cao cùng nhiệt và chuyển động, chẳng hạn như có mặt trong kiến tạo các nếp oằn các dãy núi, thì nó có thể chuyển hóa thành gơnai mặc dù không khác biệt gì nhiều trong thành phần khoáng vật nhưng có khác biệt đáng kể về cấu trúc với granit là trạng thái ban đầu của nó.

Tính chất vật lý
Các đặc điểm vật lý của khoáng vật bao gồm: cấu tạo tinh thể, kích thước và độ hạt của tinh thể, song tinh, cát khai, ánh, màu bên ngoài của khoáng vật (màu giả sắc), và màu của bột khoáng vật khi mài ra (màu thực của khoáng vật), độ cứng và trọng lượng riêng v.v.

Phân loại các khoáng vật có thể là rất đơn giản mà cũng có thể là rất khó. Một khoáng vật có thể được nhận biết bằng một vài tính chất vật lý, một vài tính chất đó cũng đủ để nhận biết một cách tổng thể mà không gây hiểu nhầm. Trong các trường hợp khác, các khoáng vật chỉ có thể được phân loại khi thực hiện các phân tích hóa học phức tạp hay nhiễu xạ tia X; tuy nhiên, các phương pháp này là tốn kém và mất nhiều thời gian.

Các tính chất vật lý cơ bản hay được sử dụng là:

Cấu trúc tinh thể
Cấu trúc và hành vi tinh thể (Tinh hệ): Một khoáng vật có thể thể hiện hành vi hay dạng tinh thể rõ nét hay có thể là dạng khối lớn, bột hay khối đặc với các tinh thể chỉ nhìn thấy được ở dạng vi thể.

Các tinh thể được xếp vào 7 nhóm chính dựa trên chiều dài của 3 trục tinh thể học, và các góc giữa các trục này. Bảng bên dưới thể hiện tóm tắt các thông tin, trong d0o1 a, b, và c là các trục, và α, β, γ lần lượt là các góc đối diện trục tinh thể học (ví dụ α là góc đối diện trục a, tức là góc tạo thành bởi trục b và c):

Độ cứng

Độ cứng vật lý của khoáng vật thông thường được đo theo thang độ cứng Mohs.

Màu sắc và màu vết vạch

Màu sắc chỉ ra biểu hiện về màu của khoáng vật trong ánh sáng phản xạ hay truyền qua (đối với các khoáng vật trong mờ hay trong suốt), nghĩa là những gì người ta nhìn thấy bằng mắt trần. Màu gây ra bởi bức xạ điện từ tương tác với các electron (trừ trường hợp dây tóc bòng đèn, không được sử dụng trong khoáng vật). Có hai nhóm rộng các nguyên tố được xác định là tạo ra màu của khoáng vật. Các nguyên tố Idiochromat là cần thiết trong thành phần khoáng vật; chúng góp phần tạo màu của khoáng vật là dấu hiệu chẩn đoán. Ví dụ về các khoáng vật này gồm malachit (lục) và azurit (lam). Ngược lại, các nguyên tố allochromat trong khoáng vật ở dạng vết hay tạp chất, ví dụ như các biến thể của corundum là ruby (đỏ) và sapphire (tất cả các màu còn lại).
Màu của nhóm màu giả sắt tạo ra bởi sự giao thoa của sóng ánh sáng như opan, labradorit, ammolit và bornit.

Màu vết vạch là màu của bột khoáng vật để lại sau khi cọ xát nó vào bề mặt đồ sứ không tráng men hay mảng các sọc. Lưu ý rằng nó không phải luôn luôn giống như màu của khoáng vật nguyên bản.

Các tính chất khác
 Ánh là cách mà bề mặt khoáng vật tương tác với ánh sáng và có thể nằm trong khoảng từ mờ xỉn tới trong như thủy tinh.
 Hệ số phản xạ cao như kim loại: galena và pyrit
 Độ phản xạ gần như kim loại: magnetit
 Ánh phi kim:
 Ánh Adamantin – lấp lánh, ánh của kim cương, cerussit và anglesit
 Ánh thủy tinh vỡ –ánh của thủy tinh vỡ: thạch anh
 Ánh Trân châu – ánh như ngọc trai: tan và apophyllit
 Ánh hổ phách – ánh của nhựa cây: sphalerit và lưu huỳnh
 Ánh Lụa - mềm. mượt của các vật liệu có sợi: thạch cao và chrysotil, Selenide
 Ánh mờ xỉn/đất -các khoáng vật kết tinh mịn: các dạng quặng màu nâu thận của hematit
 Cát khai miêu tả cách thức mà một khoáng vật có thể bị tách ra dọc theo các mặt phẳng khác nhau theo cấu trúc tinh thể của riêng nó. Tính bóc tách được nhìn thấy như là các đường thẳng song song nhỏ dọc theo khoáng vật.
 Mặt gãy miêu tả khoáng vật bị gãy như thế nào khi các khe nứt phát sinh ngược với các mặt cát khai tự nhiên của khoáng vật.
 Mặt gãy concoit là mặt gãy cong và trơn nhẵn với các gợn đồng tâm, như các mặt gãy ở thủy tinh.
 Hackley là mặt gãy lởm chởm với các rìa sắc, nhọn.
 Sợi
 Dị thường
 Tỷ trọng riêng (thể trọng) nói về tỷ lệ giữa khối lượng của khối khoáng vật với một khối lượng tương đương về thể tích của nước. Trong khi phần lớn khoáng vật, bao gồm cả những khoáng vật tạo đá phổ biến nhất, có tỷ trọng riêng trong khoảng 2,5 – 3,5, thì một số ít khoáng vật có thể là nhẹ hơn hay nặng hơn. ví dụ một vài khoáng vật lớp sulfide có tỷ trọng riêng lớn hơn của các khoáng vật tạo đá phổ biến.
 Các tính chất khác: Huỳnh quang (tương tác với tia cực tím), từ tính, tính phóng xạ, độ bám dính (tương tác với các thay đổi cơ học trong thay đổi hình dạng), tính áp điện v.v.

Thành phần hóa học
Các khoáng vật có thể phân loại theo thành phần hóa học. Chúng hay được phân loại theo nhóm anion.

Theo thành phần hóa học, các khoáng vật tồn tại dưới các dạng sau:
 Các nguyên tố
 Các sulfide
 Các oxide và hydroxide
 Các halide
 Các nitrat, carbonat và borat
 Các sulfat, chromat, molybdat và tungstat
 Các phosphat, arsenat và vanadat
 Các silicat

Các tiểu mục dưới đây liệt kê khoáng vật theo trật tự gần đúng về sự phổ biến của chúng trong lớp vỏ Trái Đất theo các lớp khoáng vật. Danh sách này lấy từ hệ thống phân loại Dana

Lớp silicat

Nhóm khoáng vật lớn nhất là nhóm silicat (phần lớn các loại đá chứa trên 95% là các silicat), với thành phần chủ yếu là silic và oxy, cùng các cation như nhôm, magiê, sắt, và calci. Một số loại silicat hình thành đá quan trọng như các loại fenspat, thạch anh, olivin, pyroxen, amphibol, garnet và mica.

Lớp carbonat
Các khoáng vật carbonat bao gồm các khoáng vật chứa anion (CO3)2- và bao gồm calcit cùng aragonit (cả hai đều là carbonat calci), dolomit (carbonat magnesi/calci) hay siderit (carbonat sắt). Các carbonat là các trầm tích phổ biến trong các môi trường đại dương khi vỏ hay mai của các sinh vật đã chết bị tích lũy và trầm lắng xuống đáy biển. Các carbonat cũng được tìm thấy trong các môi trường bốc hơi (ví dụ Great Salt Lake (Hồ Muối Lớn), Utah) và cũng có trong các khu vực karst (hang động đá vôi), tại đó sự hòa tan và trầm lắng của các carbonat dẫn tới sự hình thành các hang động, thạch nhũ và măng đá. Lớp carbonat cũng bao gồm cả các khoáng vật nitrat và borat.

Lớp sulfat
Các khoáng vật sulfat chứa các anion sulfat, SO42-. Các sulfat nói chung tạo thành trong các môi trường bốc hơi trong đó nước chứa nhiều muối chậm bốc hơi, cho phép sự hình thành của cả các sulfat lẫn các halide trong mặt phân giới nước-trầm tích. Các sulfat cũng có mặt trong các hệ thống mạch nhiệt dịch như là các khoáng vật thứ sinh đi kèm theo các khoáng vật quặng sulfide. Một nguồn phổ biến khác là các sản phẩm oxy hóa thứ cấp của các khoáng vật sulfide ban đầu. Các sulfat phổ biến nhất có anhydride (thạch cao khan) (sulfat calci), celestin (sulfat stronti), barit (sulfat bari) và thạch cao (sulfat calci ngậm nước). Lớp sulfat cũng bao gồm cả các khoáng vật gốc chromat, molybdat, selenat, sulfit, telurat và tungstat.

Lớp halide

Các khoáng vật halide là nhóm các khoáng vật tạo ra các loại muối tự nhiên và bao gồm fluorit (calci fluoride), halit (natri chloride), sylvit (kali chloride) và sal amonia (chloride amoni). Các halide, tương tự như các sulfat, được tìm thấy chủ yếu tại các môi trường bốc hơi như các đáy hồ nước mặn đã khô hay các biển kín như biển Chết và Great Salt Lake. Lớp halide bao gồm các khoáng vật fluoride, chloride, iođua.

Lớp oxide
Các khoáng vật oxide là cực kỳ quan trọng trong khai thác mỏ do chúng tạo thành nhiều loại quặng mà từ đó các kim loại có giá trị có thể được tách ra. Chúng cũng chứa đựng các ghi chép tốt nhất về các thay đổi trong từ trường Trái Đất. Chúng có mặt chủ yếu trong các trầm tích gần với bề mặt Trái Đất, các sản phẩm oxy hóa của các khoáng vật khác trong khu vực phong hóa gần bề mặt (thuộc phạm vi đới oxy hóa) và như là các khoáng vật kèm theo trong các loại đá phún xuất của lớp vỏ và lớp manti (phủ). Các khoáng vật oxide phổ biến bao gồm hematit (oxide sắt III), magnetit (oxide sắt từ), chromit (oxide chromi sắt), spinen (oxide nhôm magnesi –thành phần phổ biến của lớp phủ), ilmenit (oxide titani sắt), rutil (dioxide titan), và băng (nước đóng băng). Lớp oxide bao gồm các khoáng vật oxide và hydroxide.

Lớp sulfide
Nhiều khoáng vật sulfide có tầm quan trọng kinh tế như là các quặng kim loại. Các sulfide phổ biến là pyrit (sulfide sắt), chancopyrit (sulfide sắt đồng), pentlandit (sulfide sắt niken) và galena (sulfide chì). Lớp sulfide bao gồm cả các khoáng vật selenide, teluriderua, asenua, antimonua, bismuthhinua và các muối sulfo (bao gồm lưu huỳnh và anion khác như asen).

Lớp phosphat
Nhóm khoáng vật phosphat trên thực tế bao gồm bất kỳ khoáng vật nào với đơn vị tứ diện AO4, trong đó A có thể là phosphor, antimon, asen hay vanadi. Khoáng vật lớp phosphat phổ biến nhất có lẽ là apatit, là một chất khoáng quan trọng về mặt sinh học, được tìm thấy trong răng và xương của nhiều động vật. Lớp phosphat bao gồm các khoáng vật phosphat, asenat, vanadat và antimonat.

Lớp nguyên tố

Nhóm khoáng vật nguyên tố bao gồm các kim loại (vàng, bạc, đồng), á kim và phi kim (antimon, bismuth, than chì, lưu huỳnh). Nhóm này cũng bao gồm các hợp kim tự nhiên, như electrum (hợp kim tự nhiên của vàng và bạc); các phosphide, silicua, nitride và carbide (thông thường chỉ tìm thấy trong tự nhiên trong một vài vẫn thạch hiếm). Carbon tự nhiên có hai dạng thù hình là than chì và kim cương; kim cương được hình thành trong điều kiện nhiệt độ rất cao nên có cấu trúc cứng hơn than chì (và cứng nhất trong các loại khoáng vật tự nhiên).

Lớp hữu cơ
Lớp khoáng vật hữu cơ bao gồm các chất phát sinh từ sinh vật, trong đó các quá trình địa chất là một phần của nguồn gốc hay xuất xứ của các hợp chất đang hiện hữu . Các khoáng vật của lớp hữu cơ bao gồm hàng loạt các loại oxalat, mellitat, citrat, xyanat, axetat, format, hyđrocarbon và các loại linh tinh khác. Ví dụ về khoáng vật lớp hữu cơ là whewellit, moolooit, mellit, fichtelit, carpathit, evenkit và abelsonit.

Xem thêm
 Danh sách khoáng vật
 Khoáng sản đạt giá trị công nghiệp
 Nước khoáng, nước có chứa các khoáng chất hay các chất hòa tan khác làm thay đổi mùi vị của nó và có giá trị trị liệu.
 Vi chất dinh dưỡng
 Len khoáng vật
 Khai thác mỏ
 Mỏ đá

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Minerals.net
 mindat.org Cơ sở dữ liệu của Mindat
 Webmineral.com
 Bản đồ khoáng vật với các tính chất và ảnh

Vật liệu tự nhiên


title: Andrena mongolica

text:
Andrena mongolica là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1880.

Chú thích

Tham khảo

M
Động vật được mô tả năm 1880


title: Vexillum jeciliae

text:
Vexillum jeciliae là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Costellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vexillum
Động vật được mô tả năm 2009


title: HMS Bellona

text:
Tám tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng được đặt cái tên HMS Bellona, được đặt theo tên vị Nữ thần Chiến tranh trong thần thoại La Mã:

 HMS Bellona (1747) là một tàu chiến 30 khẩu pháo, nguyên là chiếc tàu lùng Bellone của Pháp bị chiếm năm 1747 và bị bán năm 1749.
 HMS Bellona (1760) là một tàu chiến tuyến hạng ba 74 khẩu pháo hạ thủy năm 1760 và bị tháo dỡ năm 1814
 HMS Bellona (1794) là một tàu chiến 3 khẩu pháo được mua năm 1794 và bị tháo dỡ năm 1805
 HMS Bellona (1806) là một tàu chiến hạng sáu 28 khẩu pháo, nguyên là chiếc Bellone của Pháp bị chiếm năm 1806, đổi tên thành HMS Blanche năm 1809 và bị tháo dỡ năm 1814
 HMS Bellona là một tàu chiến tuyến hạng ba 74 khẩu pháo hạ thủy năm 1812 như là chiếc HMS Indus, đổi tên thành HMS Bellona năm 1818 và bị tháo dỡ năm 1868.
 HMS Bellona (1890) là một tàu tuần dương hạng ba hạ thủy năm 1890 và bị bán năm 1906
 HMS Bellona (1909) là một tàu tuần dương tuần tiễu lớp Boadicea hạ thủy năm 1909 và bị bán năm 1921
 HMS Bellona (63) là một tàu tuần dương hạng nhẹ lớp Dido hạ thủy năm 1942, cho Hải quân Hoàng gia New Zealand mượn từ năm 1948 đến năm 1956, và bị tháo dỡ năm 1959

Tham khảo

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh


title: Gloggnitz

text:
Gloggnitz là một thị xã thuộc huyện Neunkirchen trong bang Niederösterreich.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Homepage of Gloggnitz - pictures of the sights and buildings of Gloggnitz
Virtual tour through Gloggnitz
Gloggnitz pictures and a visit in a restaurant


title: Callispa lamottei

text:
Callispa lamottei là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Callispa


title: Luperus apicalis

text:
Luperus apicalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Demais miêu tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

Luperus


title: Sông Vuoksi

text:
Sông Vuoksi (tiếng Nga: Вуокса; tiếng Phần Lan: Vuoksi, tiếng Thụy Điển: Vuoksen) là con sông chảy ở phần phía bắc của eo đất Karelia từ hồ Saimaa ở đông nam Phần Lan đến hồ Ladoga ở tây bắc nước Nga. Con sông đổ vào hồ Ladoga trong ba nhánh, nhánh chính phía bắc cũ hơn chính tại Priozersk (Käkisalmi), một nhánh nhỏ hơn vài km. ở phía bắc của nó và kể từ 1857, một nhánh phía nam mới vào năm mươi cây số phía đông nam là sông Burnaya (tiếng Phần Lan: Taipaleenjoki), mà đã trở thành dòng chính về lưu lượng nước. Các nhánh sông cũ phía bắc thoát chỉ đạt chỉ phía hạ lưu của lưu vực Vuoksi sau năm 1857 và không được cấp nước bởi các vùng nước của các hồ Saimaa. Nhánh phía bắc và phía nam thực sự thuộc về hai hệ thống sông riêng biệt, vào những thời điểm được phân lập từ mỗi khác trong mùa khô.

Chênh lệch giữa Hồ Saimaa và hồ Ladoga là 69 mét. Sông có tổng chiều dài 162 km qua các nhánh Priozersk hoặc 150 km qua các nhánh Taipale. Đối với hầu hết chiều dài của nó, sông mở rộng ra một loạt các hồ nước bị ràng buộc với nhau bởi các kết nối như sông ngắn hơn. Một trong số này, hồ Uusijärvi để Priozersk, được Liên Xô đổi tên thành Ozero Vuoksa ("hồ Vuoksa").

Tham khảo

Sông Leningrad Oblast
Sông Phần Lan


title: Enatimene lanceolatus

text:
Enatimene lanceolatus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Enatimene


title: Chalcolampra fulvomontis

text:
Chalcolampra fulvomontis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Reid miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Chalcolampra


title: Epimartyria auricrinella

text:
Epimartyria auricrinella là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được Walsingham, Lord Thomas de Grey, miêu tả năm 1898. Nó được tìm thấy ở phần phía đông của Hoa Kỳ cũng như đông nam Canada.

Ấu trùng ăn the leafy, các loài giống rêu liverwort, bao gồm Bazzania trilobata.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Epimartyria


title: 2215 Sichuan

text:
2215 Sichuan (1964 VX2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 12 tháng 11 năm 1964 ở Đài thiên văn Tử Kim Sơn.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2215 Sichuan

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1964


title: Lantanophaga dubitationis

text:
Lantanophaga dubitationis là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở New Guinea

Chú thích

Tham khảo

Lantanophaga


title: Bông vải

text:
Bông vải (danh pháp hai phần: Gossypium herbaceum) là một loại cây thuộc họ Cẩm quỳ (Malvaceae). Cây cao cỡ 1 m, hoa vàng có 3 lá hoa, sợi dính vào hạt. Vỏ rễ dùng để cho có kinh nguyệt, có thể làm trụy thai, hạt có tính làm sinh sữa.

Sử dụng
Là loại cây lấy sợi quan trọng nhất ở các nước nhiệt đới. Sợi bông là nguyên liệu chủ yếu trong công nghiệp dệt. Xơ bông rất được ưa chuộng trong công nghiệp may mặc vì có những đặc tính tốt như cách nhiệt, mềm mại, co giãn, thoáng khí... Mặc dù trong những năm gần đây sợi bông bị sợi nhân tạo cạnh tranh kịch liệt, nhưng do những tính chất ưu việt của nó, sợi bông vẫn có một vị trí riêng biệt và không thể thay thế được.

Việt Nam
Tại Việt Nam, nghề trồng bông đã xuất hiện trên 2.000 năm. Từ thời kỳ Pháp thuộc, Việt Nam đã sản xuất đủ để may mặc trong nước, đầu thế kỷ 20 đã xuất khẩu bông sang Nhật, Hồng Kông. Trong thời kỳ khôi phục kinh tế sau hoà bình, diện tích bông đã tăng gấp 3 lần so với năm 1939 (6.500 ha) là năm sản xuất ổn định trong thời kỳ Pháp thuộc. Sau khi thống nhất đất nước, Việt Nam đã có nhiều cố gắng phát triển nghề trồng bông để đáp ứng nhu cầu sợi bông nhưng diện tích và năng suất vẫn còn thấp, sản lượng chỉ mới đáp ứng 1/10 yêu cầu của công nghiệp dệt. Hiện nay, hàng năm Việt Nam còn phải nhập từ 60.000 đến 65.000 tấn bông xơ.

Xơ bông có nhiều màu nhưng phổ biến nhất là màu trắng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

H
Bông vải
Bông vải
Thực vật châu Phi
Sợi bông
Cây sợi
Thực vật được mô tả năm 1753


title: Chortodes

text:
Chortodes là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Chortodes dulcis (Oberthür, 1918)
 Chortodes extremus – Concolorous (Hübner, [1809])
 Chortodes fluxus – Mere Wainscot (Hübner, [1809])
 Chortodes morrisii (Dale, 1837)

Cho đến gần đây đặt vào chi này
 Denticucullus mabillei (D. Lucas, 1907) (previously Chortodes mabillei)
 Denticucullus pygmina – Small Wainscot (Haworth, 1809) (previously Chortodes pygmina hoặc Chortodes pygminus)

Tham khảo

 Chortodes at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Godoli

text:
Godoli là một thị trấn thống kê (census town) của quận Satara thuộc bang Maharashtra, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Godoli có dân số 16.751 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Godoli có tỷ lệ 83% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 85%, và tỷ lệ cho phái nữ là 81%. Tại Godoli, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Maharashtra


title: Melecta diligens

text:
Melecta diligens là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Lieftinck mô tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Melecta
Động vật được mô tả năm 1983


title: Định tuyến

text:
Trong ngành mạng máy tính, định tuyến (tiếng Anh: routing hay routeing) là quá trình chọn lựa các đường đi trên một mạng máy tính để gửi dữ liệu qua đó. Việc định tuyến được thực hiện cho nhiều loại mạng, trong đó có mạng điện thoại, liên mạng, Internet, mạng giao thông.

Routing chỉ ra hướng, sự di chuyển của các gói (dữ liệu) được đánh địa chỉ từ mạng nguồn của chúng, hướng đến đích cuối thông qua các node trung gian; thiết bị phần cứng chuyên dùng được gọi là router (bộ định tuyến). Tiến trình định tuyến thường chỉ hướng đi dựa vào bảng định tuyến, đó là bảng chứa những lộ trình tốt nhất đến các đích khác nhau trên mạng. Vì vậy việc xây dựng bảng định tuyến, được tổ chức trong bộ nhớ của router, trở nên vô cùng quan trọng cho việc định tuyến hiệu quả.

Routing khác với bridging (bắc cầu) ở chỗ trong nhiệm vụ của nó thì các cấu trúc địa chỉ gợi nên sự gần gũi của các địa chỉ tương tự trong mạng, qua đó cho phép nhập liệu một bảng định tuyến đơn để mô tả lộ trình đến một nhóm các địa chỉ. Vì thế, routing làm việc tốt hơn bridging trong những mạng lớn, và nó trở thành dạng chiếm ưu thế của việc tìm đường trên mạng Internet.

Các mạng nhỏ có thể có các bảng định tuyến được cấu hình thủ công, còn những mạng lớn hơn có topo mạng phức tạp và thay đổi liên tục thì xây dựng thủ công các bảng định tuyến là vô cùng khó khăn. Tuy nhiên, hầu hết mạng điện thoại chuyển mạch chung (public switched telephone network - PSTN) sử dụng bảng định tuyến được tính toán trước, với những tuyến dự trữ nếu các lộ trình trực tiếp đều bị nghẽn. Định tuyến động (dynamic routing) cố gắng giải quyết vấn đề này bằng việc xây dựng bảng định tuyến một cách tự động, dựa vào những thông tin được giao thức định tuyến cung cấp, và cho phép mạng hành động gần như tự trị trong việc ngăn chặn mạng bị lỗi và nghẽn.

Định tuyến động chiếm ưu thế trên Internet. Tuy nhiên, việc cấu hình các giao thức định tuyến thường đòi hỏi nhiều kinh nghiệm; đừng nên nghĩ rằng kỹ thuật nối mạng đã phát triển đến mức hoàn thành tự động việc định tuyến. Cách tốt nhất là nên kết hợp giữa định tuyến thủ công và tự động.

Những mạng trong đó các gói thông tin được vận chuyển, ví dụ như Internet, chia dữ liệu thành các gói, rồi dán nhãn với các đích đến cụ thể và mỗi gói được lập lộ trình riêng biệt. Các mạng xoay vòng, như mạng điện thoại, cũng thực hiện định tuyến để tìm đường cho các vòng (ví dụ như cuộc gọi điện thoại) để chúng có thể gửi lượng dữ liệu lớn mà không phải tiếp tục lặp lại địa chỉ đích.

Định tuyến IP truyền thống vẫn còn tương đối đơn giản vì nó dùng cách định tuyến bước kế tiếp (next-hop routing), router chỉ xem xét nó sẽ gửi gói thông tin đến đâu, và không quan tâm đường đi sau đó của gói trên những bước truyền còn lại. Tuy nhiên, những chiến lược định tuyến phức tạp hơn có thể được, và thường được dùng trong những hệ thống như MPLS, ATM hay Frame Relay, những hệ thống này đôi khi được sử dụng như công nghệ bên dưới để hỗ trợ cho mạng IP.

Các kiểu định tuyến

Thuật toán vector
(distance-vector routing protocols)

Thuật toán này dùng thuật toán Bellman-Ford. Phương pháp này chỉ định một con số, gọi là chi phí (hay trọng số), cho mỗi một liên kết giữa các node trong mạng. Các node sẽ gửi thông tin từ điểm A đến điểm B qua đường đi mang lại tổng chi phí thấp nhất (là tổng các chi phí của các kết nối giữa các node được dùng).

Thuật toán hoạt động với những hành động rất đơn giản. Khi một node khởi động lần đầu, nó chỉ biết các node kề trực tiếp với nó, và chi phí trực tiếp để đi đến đó (thông tin này, danh sách của các đích, tổng chi phí của từng node, và bước kế tiếp để gửi dữ liệu đến đó tạo nên bảng định tuyến, hay bảng khoảng cách). Mỗi node, trong một tiến trình, gửi đến từng "hàng xóm" tổng chi phí của nó để đi đến các đích mà nó biết. Các node "hàng xóm" phân tích thông tin này, và so sánh với những thông tin mà chúng đang "biết"; bất kỳ điều gì cải thiện được những thông tin chúng đang có sẽ được đưa vào các bảng định tuyến của những "hàng xóm" này. Đến khi kết thúc, tất cả node trên mạng sẽ tìm ra bước truyền kế tiếp tối ưu đến tất cả mọi đích, và tổng chi phí tốt nhất.

Khi một trong các node gặp vấn đề, những node khác có sử dụng node hỏng này trong lộ trình của mình sẽ loại bỏ những lộ trình đó, và tạo nên thông tin mới của bảng định tuyến. Sau đó chúng chuyển thông tin này đến tất cả node gần kề và lặp lại quá trình trên. Cuối cùng, tất cả node trên mạng nhận được thông tin cập nhật, và sau đó sẽ tìm đường đi mới đến tất cả các đích mà chúng còn tới được.

Thuật toán trạng thái kết nối
(Link-state routing protocols)

Khi áp dụng các thuật toán trạng thái kết nối, mỗi node sử dụng dữ liệu cơ sở của nó như là một bản đồ của mạng với dạng một đồ thị. Để làm điều này, mỗi node phát đi tới tổng thể mạng những thông tin về các node khác mà nó có thể kết nối được, và từng node góp thông tin một cách độc lập vào bản đồ. Sử dụng bản đồ này, mỗi router sau đó sẽ quyết định về tuyến đường tốt nhất từ nó đến mọi node khác.

Thuật toán đã làm theo cách này là Dijkstra, bằng cách xây dựng cấu trúc dữ liệu khác, dạng cây, trong đó node hiện tại là gốc, và chứa mọi noded khác trong mạng. Bắt đầu với một cây ban đầu chỉ chứa chính nó. Sau đó lần lượt từ tập các node chưa được thêm vào cây, nó sẽ thêm node có chi phí thấp nhất để đến một node đã có trên cây. Tiếp tục quá trình đến khi mọi node đều được thêm.

Cây này sau đó phục vụ để xây dựng bảng định tuyến, đưa ra bước truyền kế tiếp tốt ưu, … để từ một node đến bất kỳ node khác trên mạng.

So sánh các thuật toán định tuyến

Các giao thức định tuyến với thuật toán vector tỏ ra đơn giản và hiệu quả trong các mạng nhỏ, và đòi hỏi ít (nếu có) sự giám sát. Tuy nhiên, chúng không làm việc tốt, và có tài nguyên tập hợp ít ỏi, dẫn đến sự phát triển của các thuật toán trạng thái kết nối tuy phức tạp hơn nhưng tốt hơn để dùng trong các mạng lớn. Giao thức vector kém hơn với rắc rối về đếm đến vô tận.

Ưu điểm chính của định tuyến bằng trạng thái kết nối là phản ứng nhanh nhạy hơn, và trong một khoảng thời gian có hạn, đối với sự thay đổi kết nối. Ngoài ra, những gói được gửi qua mạng trong định tuyến bằng trạng thái kết nối thì nhỏ hơn những gói dùng trong định tuyến bằng vector. Định tuyến bằng vector đòi hỏi bảng định tuyến đầy đủ phải được truyền đi, trong khi định tuyến bằng trạng thái kết nối thì chỉ có thông tin về "hàng xóm" của node được truyền đi. Vì vậy, các gói này dùng tài nguyên mạng ở mức không đáng kể. Khuyết điểm chính của định tuyến bằng trạng thái kết nối là nó đòi hỏi nhiều sự lưu trữ và tính toán để chạy hơn định tuyến bằng vector.

Giao thức được định tuyến và giao thức định tuyến

Sự nhầm lẫn thường xảy ra giữa "giao thức được định tuyến" và "giao thức định tuyến" ("routed protocols" và "routing protocols").

Giao thức được định tuyến (routed protocols hay routable protocols)

Một giao thức đã được định tuyến là bất kỳ một giao thức mạng nào cung cấp đầy đủ thông tin trong địa chỉ tầng mạng của nó để cho phép một gói tin được truyền đi từ một máy chủ (host) đến máy chủ khác dựa trên sự sắp xếp về địa chỉ, không cần biết đến đường đi tổng thể từ nguồn đến đích. Giao thức đã được định tuyến định nghĩa khuôn dạng và mục đích của các trường có trong một gói. Các gói thông thường được vận chuyển từ hệ thống cuối đến một hệ thống cuối khác. Hầu như tất cả giao thức ở tầng 3 các giao thức khác ở các tầng trên đều có thể được định tuyến, IP là một ví dụ. Nghĩa là gói tin đã được định hướng (có địa chỉ rõ ràng)giống như lá thư đã được ghi địa chỉ rõ chỉ còn chờ routing (tìm đường đi đến địa chỉ đó)

Các giao thức ở tầng 2 như Ethernet là những giao thức không định tuyến được, vì chúng chỉ chứa địa chỉ tầng liên kết, không đủ để định tuyến: một số giao thức ở tầng cao dựa trực tiếp vào đây mà không có thêm địa chỉ tầng mạng, như NetBIOS, cũng không định tuyến được.

Giao thức định tuyến (routing protocols)

Giao thức định tuyến được dùng trong khi thi hành thuật toán định tuyến để thuận tiện cho việc trao đổi thông tin giữa các mạng, cho phép các router xây dựng bảng định tuyến một cách linh hoạt. Trong một số trường hợp, giao thức định tuyến có thể tự chạy đè lên giao thức đã được định tuyến: ví dụ, BGP chạy đè trên TCP: cần chú ý là trong quá trình thi hành hệ thống không tạo ra sự lệ thuộc giữa giao thức định tuyến và đã được định tuyến.

Danh sách các giao thức định tuyến

 Giao thức định tuyến trong
 Router Information Protocol (RIP)
 Open Shortest Path First (OSPF)
 Intermediate System to Intermediate System (IS-IS)
 Hai giao thức sau đây thuộc sở hữu của Cisco, và được hỗ trợ bởi các router Cisco hay những router của những nhà cung cấp mà Cisco đã đăng ký công nghệ:
 Interior Gateway Routing Protocol (IGRP)
 Enhanced IGRP (EIGRP)
 Giao thức định tuyến ngoài
 Exterior Gateway Protocol (EGP)
 Border Gateway Protocol (BGP)
 Constrained Shortest Path First (CSPF)

Thông số định tuyến (Routing metrics)

Một thông số định tuyến bao gồm bất kỳ giá trị nào được dùng bởi thuật toán định tuyến để xác định một lộ trình có tốt hơn lộ trình khác hay không. Các thông số có thể là những thông tin như băng thông (bandwidth), độ trễ (delay), đếm bước truyền, chi phí đường đi, trọng số, kích thước tối đa gói tin (MTU - Maximum transmission unit), độ tin cậy, và chi phí truyền thông. Bảng định tuyến chỉ lưu trữ những tuyến tốt nhất có thể, trong khi cơ sở dữ liệu trạng thái kết nối hay topo có thể lưu trữ tất cả những thông tin khác.

Router dùng tính năng phân loại mức tin cậy (administrative distance -AD) để chọn đường đi tốt nhất khi nó "biết" hai hay nhiều đường để đến cùng một đích theo các giao thức khác nhau. AD định ra độ tin cậy của một giao thức định tuyến. Mỗi giao thức định tuyến được ưu tiên trong thứ tự độ tin cậy từ cao đến thấp nhất có một giá trị AD. Một giao thức có giá trị AD thấp hơn thì được tin cậy hơn, ví dụ: OSPF có AD là 110 sẽ được chọn thay vì RIP có AD là 120.

Bảng sau đây cho biết sự sắp xếp mức tin cậy được dùng trong các router Cisco

Các lớp giao thức định tuyến

Dựa vào quan hệ của các dòng router với các hệ thống tự trị, có nhiều lớp giao thức định tuyến như sau:

 Giao thức định tuyến trong mạng Ad-hoc xuất hiện ở những mạng không có hoặc ít phương tiện truyền dẫn.
 Interior Gateway Protocols (IGPs) trao đổi thông tin định tuyến trong một AS. Các ví dụ thường thấy là:
 IGRP (Interior Gateway Routing Protocol)
 EIGRP (Enhanced Interior Gateway Routing Protocol)
 OSPF (Open Shortest Path First)
 RIP (Routing Information Protocol)
 RSMLT
 IS-IS (Intermediate System to Intermediate System)

Chú ý: theo nhiều tài liệu của Cisco, EIGRP không phân lớp như giao thức trạng thái kết nối.

 Exterior Gateway Protocols (EGPs) định tuyến giữa các AS. EGPs gồm:
 EGP (giao thức cũ để nối mạng Internet trước đây, bây giờ đã lỗi thời)
 BGP (Border Gateway Protocol: phiên bản hiện tại, BGPv4, có từ khoảng năm 1995)

Tham khảo

Kiến trúc Internet
Định tuyến