title: Joseph Cook

text:
Sir Joseph Cook (7 tháng 12 năm 1860 - 30 tháng 7 năm 1947) là một nhà chính trị Úc. Ông là thủ tướng thứ sáu Úc từ ngày 24 tháng 6 năm 1913 đến ngày 17 tháng 9 năm 1914, kéo dài 1 năm 2 tháng và 25 ngày. Ông thuộc Đảng Tự do Úc.
For the actor Joe Cook see Joe Cook (diễn viên).

Thời trẻ
Cook sinh ra tại Silverdale, một thị xã nhỏ gần Newcastle-under-Lyme ở Staffordshire, Anh. Ông không được học hành đến nơi đến chốn và đã làm việc ở các mỏ than đá lúc 9 tuổi. Ông đã cưới Mary Turner năm 1885 và ngay sau đó di cư đến New South Wales.

Cook định cư ở Lithgow và làm việc trong các mỏ than, trở thành Tổng thư ký của Hiệp hội thợ mỏ miền Tây năm 1887. Năm 1888, ông đã tham gia vào các cuộc biểu tình chống việc nhập cư của người Hoa. He was also active in the Single Tax League and was a founding member of the Đảng Lao động Úc in 1891.

Tham khảo

Thủ tướng Úc
Sinh năm 1860
Mất năm 1947
Lãnh tụ đối lập Úc
Chính trị gia Úc thế kỷ 20


title: Ceclavín

text:
Ceclavín là một đô thị trong tỉnh Cáceres, Extremadura, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2005 (INE), đô thị này có dân số là 2115 người.

Tham khảo

Đô thị ở Cáceres


title: Homoanartha

text:
Homoanarta là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Noctuidae
Cuculliinae


title: Muricopsis josei

text:
Muricopsis (Muricopsis) josei là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Muricopsis


title: Choisy-la-Victoire

text:
Choisy-la-Victoire là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 103 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Choisylavictoire


title: Parexoletuncus

text:
Parexoletuncus là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Parexoletuncus mundius Razowski, 1997

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Euliini


title: Dẻ Trùng Khánh

text:
Dẻ Trùng Khánh (danh pháp hai phần: Castanea mollissima) là loài thực vật thuộc họ Cử, là loài dẻ bản địa của Trung Quốc. Tại Việt Nam, cây phân bố tập trung tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.

Khóa phân loại
Danh pháp đồng nghĩa: Castanea bungeana Blume; C. duclouxii Dode; C. fargesii Dode; C. formosana (Hayata) Hayata; C. hupehensis Dode; C. mollissima var. pendula X. Y. Zhou & Z. D. Zhou; C. sativa Miller var. formosana Hayata; C. sativa var. mollissima (Blume) Pampanini; C. vulgaris Lamarck var. yunnanensis Franchet.

Trong tiếng Tày, dẻ Trùng Khánh được gọi là mác lịch, được trồng ở huyện Trùng Khánh, Cao Bằng, có chứa 3,3-5,4% glucose, 43,36- 46,47% glucid, 1,16 – 2% lipid, 3,12 – 3,62% protein theo phân tích của Viện Nghiên cứu Rau quả năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

M
Thực vật Việt Nam
Thực vật Trung Quốc
Thực vật Triều Tiên
Thực vật Đài Loan


title: Vũ Viết Ngoạn

text:
Vũ Viết Ngoạn (sinh năm 1958), là chính khách và quan chức nhà nước Chính phủ Việt Nam, ông là cựu sinh viên trường Trường Đại học Ngoại thương, là tiến sĩ tài chính hệ đào tạo từ xa Đại học La Salle, Hoa Kỳ (tuy nhiên Đại học La Salle nơi cấp bằng tiến sĩ cho ông bị nghi ngờ là cơ sở giáo dục lừa đảo bằng cấp). Quê quán: phường Nguyễn Trãi, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội.

Ông nguyên là Tổ trưởng - Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ. Trước đó, ông là Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, quyết định có hiệu lực thi hành từ 22/7/2011.

Tiểu sử
Ông Vũ Viết Ngoạn sinh năm 1958, là tiến sĩ tài chính từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia. Trong những năm đầu thập niên 1990, ông học và lấy bằng Thạc sĩ về quản lý phong trào hòa bình, Đại học Bocconi, Milano, Italia.

Sau đó ông Ngoạn về nước và trở thành Phó giám đốc Sở giao dịch Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank). Năm 1996, ông giữ chức Phó Tổng Giám đốc Vietcombank. Năm 2000 ông giữ chức Tổng giám đốc Vietcombank.

Sau 7 năm làm Tổng giám đốc Vietcombank, ông giữ chức Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội và là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII.

Sau đó, ông đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia.

Ngày 28 tháng 7 năm 2017, Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Nguyễn Xuân Phúc được thành lập theo Quyết định 1120/QĐ-TTg, ông được bổ nhiệm làm Tổ trưởng (tổ gồm 15 thành viên). Tổ có nhiệm vụ tư vấn cho Thủ tướng Chính phủ về các vấn đề phát triển kinh tế.

Ngày 30 tháng 3 năm 2019, Thủ tướng Chính phủ vừa ký Quyết định 334/QĐ-TTg quyết định ông Vũ Viết Ngoạn, Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, nghỉ hưu theo chế độ từ ngày 1/4/2019.

Tóm tắt

Khen thưởng
 Huân chương Lao động hạng 3
 Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ
 Danh hiệu Tổng Giám đốc xuất sắc châu Á - Thái Bình Dương năm 2005

Tham khảo

Sinh năm 1958
Người Hà Nội
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII Khánh Hòa
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XII
Nhân vật còn sống
Thành viên Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc
Thành viên Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng
Tiến sĩ Việt Nam tốt nghiệp tại Hoa Kỳ
Cựu thành viên Ngoại thương (FTU)


title: Hoplitis aristotelis

text:
Hoplitis aristotelis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1990.

Chú thích

Tham khảo

Hoplitis
Động vật được mô tả năm 1990


title: Rehimena

text:
Rehimena là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Các loài
Rehimena auritincta (Butler, 1886)
Rehimena cissophora (Turner, 1908)
Rehimena dichromalis Walker, [1866]
Rehimena hypostictalis Hampson, 1908
Rehimena infundibulalis (Snellen, 1880)
Rehimena leptophaes (Turner, 1913)
Rehimena monomma (Warren, 1896)
Rehimena phrynealis (Walker, 1859)
Rehimena reductalis Caradja, 1932
Rehimena stictalis Hampson, 1908
Rehimena straminealis South in Leech & South, 1901
Rehimena striolalis (Snellen, 1890)
Rehimena surusalis (Walker, 1859)
Rehimena unimaculalis Hampson, 1912
Rehimena variegata Inoue, 1996
Rehimena villalis Swinhoe, 1906

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Spilomelinae


title: Hoạch Gia

text:
Hoạch Gia (chữ Hán giản thể: 获嘉县, Hán Việt: Hoạch Gia huyện) là một huyện của địa cấp thị Tân Hương (新乡市), tỉnh Hà Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Hoạch Gia có diện tích 1339 km2, dân số năm 2002 là 660.000 người, mã số bưu chính 453500, huyện lỵ đóng tại trân Thành Quan.

Huyện Hoạch Gia được chia ra các đơn vị hành chính gồm
3 trấn: Thành Quan, Nguyên Vũ và Sư Trại.
Hương: Cát Phu, Phúc Ninh Tập, Chúc Lâu, Lâu Bắc, Tương Trang, Quan Hán, Đại Tân, Đẩu Môn, Dương A, Lộ Trại, Hàn Đổng Trang, Thái Bình Trấn, Tề Nhai và Cận Đường.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Hà Nam (Trung Quốc)
Tân Hương


title: Mythimna conigera

text:
Mythimna conigera là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở châu Âu.

Sải cánh dài 30–35 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 7 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn nhiều loại cỏ, bao gồm Dactylis glomerata và Elymus repens.

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Brown-line Bright-eye at UKmoths

Chú thích

Mythimnini
Côn trùng châu Âu
Mythimna


title: Bredstedt

text:
Bredstedt (; ; tiếng Bắc Frisia: Braist) là một đô thị thuộc huyện Nordfriesland, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị này có diện tích 9,75 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 5057 người. Bredstedt toạ lạc gần bờ Biển Bắc, khoảng 16 km về phía tây bắc Husum.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Nordfriesland


title: Copelatus stavropolitanus

text:
Copelatus stavropolitanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Riha miêu tả khoa học năm 1974.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Cervià de les Garrigues

text:
Cervià de les Garrigues là một đô thị trong tỉnh Lleida, cộng đồng tự trị Catalonia Tây Ban Nha. Đô thị Cervià de les Garrigues có diện tích là ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là người với mật độ người/km². Đô thị Cervià de les Garrigues có cự ly km so với tỉnh lỵ Lleida.

Tham khảo

Đô thị ở Lérida


title: Ramol

text:
Ramol là một thành phố và khu đô thị của quận Ahmadabad thuộc bang Gujarat, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Ramol có dân số 27.539 người. Phái nam chiếm 55% tổng số dân và phái nữ chiếm 45%. Ramol có tỷ lệ 65% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 71%, và tỷ lệ cho phái nữ là 57%. Tại Ramol, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Gujarat


title: Phyllobrotica humeralis

text:
Phyllobrotica humeralis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kraatz miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Phyllobrotica


title: Vipperow

text:
Vipperow là một đô thị tại huyện Mecklenburgische Seenplatte (trước thuộc huyện Müritz), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Mecklenburgische Seenplatte


title: Santa Cruz, Occidental Mindoro

text:
Santa Cruz là một đô thị hạng 3 ở tỉnh Occidental Mindoro thuộc vùng 4, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 26.887 người trong 5.407 hộ.

Barangay

Santa Cruz được chia thành 11 barangay.

 Alacaak
 Barahan
 Casague
 Dayap
 Lumangbayan
 Mulawin
 Pinagturilan (San Pedro)
 Poblacion I (Barangay 1)
 San Vicente
 Poblacion II (Barangay 2)
 Kurtinganan
 Calamintao

Tham khảo

Đô thị của Occidental Mindoro


title: Leptaulaca longula

text:
Leptaulaca longula là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1912.

Chú thích

Tham khảo

Leptaulaca


title: Perdita crotonis

text:
Perdita crotonis là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1896


title: Panurgus corsicus

text:
Panurgus corsicus là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1972.

Chú thích

Tham khảo

Panurgus
Động vật được mô tả năm 1972


title: Anthophora rudolphae

text:
Anthophora rudolphae là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Romankova mô tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 2003


title: 21964 Kevinhousen

text:
21964 Kevinhousen (tên chỉ định: 1999 VK213) là một tiểu hành tinh nằm ở rìa ngoài của vành đai chính.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 21001–22000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Molophilus longiclavus

text:
Molophilus longiclavus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Australasia


title: (73714) 1992 SW14

text:
{{DISPLAYTITLE:(73714) 1992 SW14}}

(73714) 1992 SW14 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 30 tháng 9 năm 1992.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 73001–74000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1992
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Savogna

text:
Savogna () là một đô thị ở tỉnh Udine trong vùng Friuli-Venezia Giulia thuộc Ý, có cự ly khoảng 60 km về phía tây bắc của Trieste và khoảng 25 km về phía đông bắc của Udine, tại biên giới với Slovenia. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 608 người và diện tích là 22,1 km².

Savogna di Cividale giáp các đô thị: Kobarid (Slovenia), Grimacco, Pulfero, San Leonardo, San Pietro al Natisone.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Udine


title: Nocé

text:
Nocé là một xã thuộc tỉnh Orne trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 127 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Orne


title: Lézat-sur-Lèze

text:
Lézat-sur-Lèze là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Lezatsurleze


title: Xylophanes amadis

text:
Xylophanes amadis là một loài bướm đêm lớn thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Surinam, và westward through Guyana, Venezuela và Bolivia.

sự miêu tả

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Xylophanes amadis amadis  Sphingidae of the Americas

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1782
Xylophanes


title: Lockheed Martin F-22 Raptor

text:
Lockheed Martin F-22 Raptor (Chim săn mồi) là một máy bay tiêm kích thế hệ thứ năm sử dụng kỹ thuật tàng hình đầu tiên trên thế giới. Ban đầu nó được thiết kế để trở thành một máy bay chiến đấu giành ưu thế trên không trước Không quân Xô viết, nhưng cũng được trang bị cho các nhiệm vụ tấn công mặt đất, chiến tranh điện tử và trinh sát tín hiệu. Với giai đoạn phát triển bị kéo dài, nguyên mẫu loại máy bay này được định danh YF-22, sau đó là F/A-22 trong suốt ba năm trước khi chính thức phục vụ Không quân Hoa Kỳ vào tháng 12 năm 2005 với tên chính thức F-22A. Lockheed Martin là nhà thầu chính và chịu trách nhiệm chính về khung, các hệ thống vũ khí, và lắp ráp hoàn thành chiếc F-22. Boeing cung cấp cánh, khung đuôi và các hệ thống điện tử tích hợp.

Chỉ có 187 chiếc F-22 được chế tạo và biên chế vào lực lượng không quân Hoa Kỳ dù kế hoạch ban đầu là 750 chiếc. F-22 bị cắt giảm số lượng đặt hàng vì gặp phải nhiều vấn đề và giá quá cao. Năm 2011, dây chuyền sản xuất F-22 đã đóng cửa. Thay vì mua F-22, Mỹ đầu tư chế tạo chiếc Lockheed Martin F-35 Lightning II với dự tính chi phí của F-35 sẽ rẻ hơn.

Bối cảnh

Hợp đồng máy bay chiến đấu chiến thuật hiện đại (ATF) là một chương trình thuyết minh và công nhận giá trị được thực hiện bởi Không lực Hoa Kỳ nhằm phát triển một loại máy bay chiến đấu thế hệ mới giành ưu thế trên không đối phó với những mối đe dọa mới xuất hiện trên thế giới, gồm cả việc phát triển và tăng cường lớp máy bay chiến đấu Su-27 'Flanker' thời Xô viết.

Năm 1981, Không lực Hoa Kỳ đã cảm thấy sự cần thiết phải sở hữu một loại máy bay chiến đấu hiện đại mới nhằm thay thế cho loại F-15 Eagle. Mục đích chương trình yêu cầu loại máy bay chiến đấu chiến thuật phải được tích hợp các kỹ thuật mới ra đời gồm vật liệu hợp kim và composite, hệ thống điều khiển bay điện tử (fly-by-wire), hệ thống động cơ mạnh, khả năng bị phát hiện thấp, hay kỹ thuật tàng hình.

Một yêu cầu đề xuất được đưa ra tháng 7 năm 1986, và hai nhóm nhà thầu, Lockheed/Boeing/General Dynamics và Northrop/McDonnell Douglas được lựa chọn vào tháng 10 năm 1986 nhằm thực hiện giai đoạn thuyết minh/công nhận giá trị dài 50 tháng, đỉnh điểm của chương trình là cuộc thử nghiệm hai nguyên mẫu, chiếc YF-22 và YF-23 Black Widow.

Sau bốn cuộc cạnh tranh trực tiếp, tháng 8 năm 1991, chiếc YF-22 được tuyên bố chiến thắng và Lockheed được trao hợp đồng phát triển và chế tạo loại Máy bay chiến đấu chiến thuật hiện đại mới.

Lịch sử

Được dự định để trở thành loại máy bay chiến đấu chiến thuật hiện đại hàng đầu Hoa Kỳ trong nửa đầu thế kỷ 21, Raptor là loại máy bay tiêm kích đắt nhất thế giới với giá trị khoảng 412 triệu mỗi chiếc nếu tính cả chi phí phát triển (thời giá năm 2011). Tới tháng 4 năm 2005 tổng chi phí cho chương trình phát triển và chế tạo ít nhất là 70 tỷ đô-la Mỹ, và số lượng máy bay chế tạo đã giảm xuống còn 438 chiếc, sau đó là 381, và hiện còn 187 chiếc, so với số lượng dự định ban đầu là 750 chiếc. Một phần nguyên nhân của sự giảm sút nhu cầu là do chiếc F-35 Lightning II đã sử dụng nhiều kỹ thuật áp dụng trên chiếc F-22, nhưng có chi phí rẻ hơn. Ở khía cạnh khác, chi phí cho những kỹ thuật đó chỉ thấp khi áp dụng cho chiếc F-35 bởi chúng đã từng được phát triển cho chiếc F-22. Nếu F-22 không được nghiên cứu, các chi phí cho những kỹ thuật đó để áp dụng cho chiếc F-35 sẽ cao hơn rất nhiều.

Hiện tại F-22 đã bàn giao xong cho Không quân Hoa Kỳ. Tính đến vụ tai nạn vào tháng 11 năm 2012 thì số lượng F-22 mà Không quân Hoa Kỳ thực tế còn là 182 chiếc

YF-22 'Lightning II'

YF-22 là một máy bay phát triển dẫn tới chiếc F-22; tuy nhiên có rất nhiều sự khác biệt giữa YF-22 và F-22. Tái bố trí buồng lái, thay đổi cấu trúc, và nhiều thay đổi nhỏ khác là sự khác biệt giữa hai kiểu. Thỉnh thoảng, trên ảnh chụp hai chiếc này thường bị lẫn với nhau, thường ở những góc chụp khó nhìn thấy một số đặc điểm. Ví dụ, một số chiếc F-22 ống hở một đầu mà mọi người coi là chỉ có trên chiếc YF-22 (như tại bức ảnh phần cuối bài). YF-22 ban đầu được Lockheed đặt cái tên không chính thức là "Lightning II", và tồn tại mãi tới giữa thập kỷ 1990. Trong một thời gian ngắn, chiếc máy bay cũng được gọi bằng những tên "SuperStar" và "Rapier". Chiếc F-35 sau này nhận được cái tên Lightning II ngày 7 tháng 7 năm 2006.

Nguyên mẫu YF-22 đã chiến thắng trong cuộc thi trình diễn bay trước chiếc YF-23 Black Widow của Northrop/McDonnell-Douglas để giành hợp đồng Máy bay chiến đấu chiến thuật hiện đại. Tháng 4 năm 1992, trong cuộc bay thử sau khi đã giành được hợp đồng, mẫu YF-22 đầu tiên đã đâm xuống đất khi hạ cánh tại Căn cứ Không quân Edwards ở California. Phi công thử nghiệm, Tom Morgenfeld, không bị thương và nguyên nhân vụ đâm này được cho là tại lỗi phần mềm kiểm soát bay, cho phép tạo ra một dao động cảm ứng bởi phi công (pilot-induced oscillation).

F-22 Raptor tới F/A-22 và quay trở lại

Mô hình sản xuất được đặt tên chính thức là "F-22 Raptor" khi chiếc máy bay đầu tiên hoàn thành được đưa ra giới thiệu ngày 9 tháng 4 năm 1997 tại Lockheed Martin, Marietta, Georgia. Chuyến bay đầu tiên diễn ra ngày 7 tháng 9 năm 1997.

Tháng 9 năm 2002, các vị chỉ huy không quân đã thay đổi dãy định danh của Raptor thành F/A-22. Dãy định danh mới, bắt chước kiểu chiếc F/A-18 Hornet của Hải quân Hoa Kỳ, với mục đích nhấn mạnh các kế hoạch nhằm tạo cho chiếc Raptor khả năng tấn công mặt đất khi cuộc tranh cãi về sự phù hợp của loại máy bay phản lực đắt tiền này đang diễn ra gay gắt. Sau này nó được đổi lại đơn giản còn F-22 ngày 12 tháng 12 năm 2005. Ngày 15 tháng 12 năm 2005, chiếc F-22A bắt đầu đi vào phục vụ.

Sản xuất

Chiếc F-22 đầu tiên được chuyển giao cho Căn cứ Không quân Nellis, Nevada, ngày 14 tháng 1 năm 2003. Cuộc Thử nghiệm và Đánh giá Ban đầu F-22 thứ nhất diễn ra ngày 27 tháng 10 năm 2004. Tới cuối năm 2004, 51 chiếc Raptor đã được đưa vào sử dụng và 22 chiếc nữa đã được đặt hàng với ngân sách năm 2004. Vụ tai nạn đầu tiên của chiếc F-22 sản xuất hàng loạt diễn ra tại Căn cứ Không quân Nellis ngày 20 tháng 12 năm 2004, khi máy bay đang cất cánh. Phi công đã thoát nạn an toàn chỉ vài giây trước vụ va chạm. Cuộc điều tra tại nạn cho thấy một sự ngắt quãng năng lượng ngắn khi động cơ tắt trước khi bay là nguyên nhân khiến hệ thống kiểm soát bay hoạt động không chính xác. Dữ liệu kỹ thuật của chiếc máy bay này đã được sửa đổi nhằm tránh các tai nạn tương tự trong tương lai. Các quan chức Không lực Hoa Kỳ đang có kế hoạch tái sử dụng những thứ còn sót lại của chiếc máy bay này vào một khung máy bay mới.

Sử dụng

Không lực Hoa Kỳ ban đầu dự định đặt hàng 750 chiếc, và việc sản xuất sẽ bắt đầu vào năm 1994. Cuộc điều tra máy bay chính năm 1990 đã sửa đổi kế hoạch còn 648 chiếc bắt đầu vào năm 1996. Con số này lại một lần nữa thay đổi vào năm 1994, khi chỉ còn 442 chiếc dự định đưa vào phục vụ vào năm 2003 hay 2004. Một báo cáo trong năm 1997 của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ giảm con số mua còn 339. Năm 2003, Không quân nói rằng chi phí hiện tại do Quốc hội cấp khiến con số giảm còn 277 chiếc. Năm 2006, Lầu năm góc nói rằng họ sẽ mua 183 chiếc, để tiết kiệm ngân sách 15 tỷ đô-la nhưng sẽ tăng chi phí cho mỗi chiếc. Kế hoạch này trên thực tế đã được Quốc hội thông qua dưới hình thức một kế hoạch mua bán trong nhiều năm, và vẫn để ngỏ khả năng mua thêm máy bay so với con số trên. Tổng chi phí cho chương trình vào năm 2006 đã là 62 tỷ đô-la. Lockheed Martin đã nói rằng họ cần biết thông tin về số lượng mua chính xác vào năm tài chính 2009 nhằm có kế hoạch đặt hàng những linh kiện cần nhiều thời gian chế tạo.

Tháng 4 năm 2006, chi phí cho mỗi chiếc F-22A được Văn phòng kiểm toán chính phủ ước tính là 361 triệu đô-la mỗi chiếc. Chi phí này phản ánh tổng giá chi cho chương trình F-22A chi cho số lượng những chiếc Không quân Hoa Kỳ dự định mua. Thêm nữa, Không quân Hoa Kỳ đã đầu tư tới 28 tỷ đô-la vào việc nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm chiếc Raptor. Số tiền này được coi là "chi phí không có khả năng bù đắp," đã được tiêu và tách biệt khỏi khoản tiền sẽ được sử dụng cho việc chế tạo trong tương lai, gồm cả việc có được một bản sao của chiếc máy bay phản lực.

Tuy giá thành đã ở mức rất cao, chiếc F-22 không phải là loại máy bay đắt tiền nhất nếu so với mức giá khoảng 2,2 tỷ đô-la mỗi chiếc của loại B-2 Spirit; dù chi phí tiền lãi dưới 1 tỷ đô-la. Dù sao, những đơn đặt hàng loại B-2 đã giảm từ con số hàng trăm xuống vài chục khi Chiến tranh lạnh chấm dứt vì thế đơn giá mỗi chiếc tăng chóng mặt. Chiếc F-22 sử dụng ít vật tư hấp thụ ra-đa so với chiếc B-2 hay F-117 Nighthawk, vì thế mọi người hy vọng chi phí bảo dưỡng cho nó cũng sẽ thấp hơn.

Vào ngày 31 tháng 7-2007, Lockheed Martin nhận được đơn đặt hàng 60 chiếc F-22 trong nhiều năm trị giá tổng cộng 7,3 tỷ đô-la. Hợp đồng này nâng số lượng máy bay F-22 được đặt hàng lên 183 chiếc và kéo dài việc sản xuất đến năm 2011.

Tới lúc tất cả 183 đều đã được mua, khoảng 28 tỷ đô-la đã được chi cho nghiên cứu và phát triển với khoản 34 tỷ đô-la nữa chi để mua loại máy bay này. Điều này khiến chi phí cho mỗi chiếc gồm cả chi phí cho chương trình lên tới 339 triệu đô-la. Giá thành hiện nay để chế tạo mỗi chiếc F-22 nữa trong khoảng 150 triệu đô-la (kể cả tiền lãi). Nếu Không quân Hoa Kỳ đặt hàng thêm hơn 100 chiếc F-22 nữa, mỗi chiếc sẽ có giá khoảng 130 triệu đô-la và sẽ tiếp tục giảm nếu số lượng đặt hàng tăng lên. Tuy nhiên, số lượng sản xuất cuối cùng cho tới cuối 2011 đã dừng ở 187 chiếc, dây chuyền sản xuất đã dừng hoạt động vào cuối năm 2011 và không có dấu hiệu cho thấy Hoa Kỳ sẽ đặt mua thêm F-22. Như vậy, giá sản xuất mỗi chiếc F-22 được neo ở mức 150 triệu USD (thời giá năm 2011), và sẽ lên tới 412 triệu USD/chiếc nếu tính cả chi phí cho quy trình nghiên cứu chế tạo trước đó.

Về lý thuyết, dây chuyền có thể được tái xây dựng để sản xuất tiếp F-22. Tuy nhiên, trong một báo cáo trình lên Quốc hội năm 2017, người ta ước tính rằng việc khởi động lại sản xuất F-22 sẽ khiến Hoa Kỳ tiêu tốn 50 tỷ USD chỉ để mua thêm 194 máy bay chiến đấu, tương đương mức giá 206 - 216 triệu đôla cho mỗi máy bay chiến đấu, còn đắt hơn so với F-22 sản xuất loạt đầu và đắt hơn nhiều so với loại F-35. Điều này cho thấy việc tái khởi động sản xuất F-22 là không thực tế

Những đề nghị xuất khẩu

Giống như nhiều chiếc máy bay chiến đấu chiến thuật khác trong quá khứ, cơ hội xuất khẩu loại máy bay này không hiện hữu vì việc bán loại F-22 bị luật liên bang ngăn cấm. Một lần trong thập niên 1970, khi chiếc F-16 loại mới thời đó cũng gặp phải nhiều điều luật ngăn cấm. Tuy nhiên, không cần đếm xỉa đến chúng, một số ít nước đồng minh đã được xem xét xuất khẩu vì đây là một chương trình nhạy cảm và tốn kém. Đa số những khách hàng hiện tại mua máy bay chiến đấu Hoa Kỳ, hoặc đã mua những thiết kế kiểu cũ như F-15 hay F-16 đang đợi để được mua loại F-35 mới hơn, loại máy bay này được tích hợp đa số các tính năng kỹ thuật của F-22 nhưng được thiết kế với chi phí rẻ hơn và linh hoạt hơn.

Gần đây hơn Nhật Bản đã nhiều lần thể hiện mong muốn được mua những chiếc F-22A trong Chương trình thay thế máy bay chiến đấu cho Không quân Nhật Bản. Nếu một sự kiện như vậy diễn ra, có lẽ đó sẽ là một biến thể xuất khẩu vẫn giữ bí mật hầu như toàn bộ các kỹ thuật điện tử và tính năng tàng hình tiên tiến. Tuy nhiên, một đề xuất như thế vẫn cần sự đồng thuận từ phía Lầu năm góc, Bộ ngoại giao và Quốc hội.

Một số nhà bình luận quốc phòng Australia đã đề xuất việc nước này mua loại F-22 thay vì loại F-35. Đề xuất này đã được Đảng Lao động Australia, đảng đối lập chính tại Australia, ủng hộ trong bối cảnh chiếc F-22 được chứng minh có khả năng rất cao trong khi loại F-35 vẫn đang trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, Chính phủ Australia, đã loại trừ việc tìm cách mua F-22 bởi có lẽ nó sẽ không được phép xuất khẩu và không đáp ứng các yêu cầu của Australia về máy bay chiến đấu. Đánh giá này được Viện chính sách chiến lược Australia, là một cơ quan không đảng phái do chính phủ cấp ngân sách, ủng hộ với lý do rằng chiếc F-22 "không đủ khả năng đa dụng và có giá thành quá cao" đối với Australia.

Cũng trong một cuộc phỏng vấn độc quyền, quan chức Không lực Israel (IAF), Chuẩn tướng Ze'ev Snir nói rằng: "Không lực Israel sẽ vui mừng được trang bị 24 chiếc F-22 nhưng vấn đề lúc này là phía Mỹ từ chối bán kiểu máy bay này, nó được treo giá 200 triệu đô-la."

Quốc hội Mỹ đã duy trì lệnh cấm bán F-22 Raptor ra nước ngoài trong cuộc họp liên tịch ngày 27 tháng 9 2006. Sau những cuộc bàn luận tại Washington vào tháng 12-2006, Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ báo cáo rằng F-22 sẽ không được bán ra nước ngoài.

Miêu tả

Đặc điểm

F-22 được trang bị hai động cơ phản lực cánh quạt đẩy có buồng đốt phụ Pratt & Whitney F119-PW-100 tích hợp bộ phận điều chỉnh hướng phụt. Hướng điều chỉnh luồng khí chỉ theo chiều lên xuống, với tầm thay đổi ±20 độ. Lực đẩy tối đa được bảo mật, dù đa số các nguồn tin cho rằng nó khoảng 35.000 lbf (156 kN) cho mỗi động cơ. Tốc độ tối đa được ước tính là Mach 1.72 khi bay ở chế độ siêu tốc và không mang vũ khí ngoài; khi sử dụng các buồng đốt hai lần, tốc độ "lớn hơn Mach 2.0" (2.120 km/h), theo Lockheed Martin. Raptor có thể dễ dàng vượt quá các hạn chế tốc độ thiết kế, đặc biệt ở tầm thấp; cảnh báo tốc độ tối đa giúp ngăn phi công vượt quá các giới hạn đó. Tướng John P. Jumper, cựu Tham mưu trưởng Không quân Hoa Kỳ, đã lái chiếc Raptor ở tốc độ lớn hơn Mach 1.7 mà không cần dùng tới các buồng đốt hai lần ngày 13 tháng 1 năm 2005. Sự thiếu vắng tấm chắn điều chỉnh cửa khí vào có thể khiến việc đạt tốc độ lớn hơn Mach 2.0 không thể diễn ra, nhưng không hề có bằng chứng nào chứng minh điều này. Những tấm chắn đó có thể được dùng ngăn chặn hiện tượng hoạt động quá mức của động cơ, nhưng chính cửa hút khí cũng có thể được thiết kế cho mục đích này. Cựu phi công thử nghiệm hàng đầu của Lockheed Paul Metz đã bình luận rằng chiếc Raptor có cửa hút khí cố định. Metz cũng nói rằng chiếc F-22 có tốc độ tối đa lớn hơn 1600 mph (Mach 2.42) và tốc độ vọt lên của nó lớn hơn loại F-15 Eagle nhờ những tiến bộ trong kỹ thuật động cơ, dù tỉ lệ lực đẩy trên trọng lượng của chiếc F-15 là khoảng 1.2:1, còn tỷ lệ này của chiếc F-22 gần ở mức 1:1.

Tốc độ tối đa thực sự của chiếc F-22 vẫn chưa được biết, bởi sức mạnh của động cơ chỉ là một yếu tố. Khả năng của khung máy bay chống chịu ứng suất (stress) và nhiệt độ do ma sát là một yếu tố quan trọng, đặc biệt đối với một chiếc máy bay sử dụng nhiều vật liệu polyme như chiếc F-22. Cho dù một số loại máy bay khác có tốc độ cao hơn trên lý thuyết, với khoang chứa vũ khí trong thân, chiếc F-22 có được tính năng hoạt động cao hơn với tải trọng chiến đấu lớn hơn, vì nó không bị lực cản bởi những loại vũ khí treo bên ngoài. Nó là một trong số ít máy bay bay được tốc độ siêu âm mà không cần dùng thêm buồng đốt phụ. Nhiên liệu tiêu tốn khi sử dụng buồng đốt phụ làm giảm khá nhiều tầm hoạt động của máy bay.

Chiếc F-22 có tính năng thao diễn rất tốt, cả ở tốc độ siêu âm và dưới siêu âm. Thiết bị điều chỉnh hướng luồng khí phụt của F-22 cho phép nó quay vòng hẹp, và thao diễn được những đường bay phức tạp như kiểu quay vòng chữ J (J-Turn) (hay thao diễn Herbst), rắn mang bành của Pugachyov, và Kulbit, dù kiểu J-Turn có tính ứng dụng cao hơn trong chiến đấu. F-22 cũng có khả năng duy trì góc tấn công liên tục trên 60°. Độ cao bay siêu tốc cũng là một yếu tố rất quan trọng trong thao diễn. Trong cuộc luyện tập tháng 6 năm 2006 tại Alaska, các phi công F-22 thường tận dụng ưu thế độ cao để đạt mức độ tiêu diệt chưa từng có.

Các hệ thống điện tử gồm hệ thống cảnh báo radar (RWR) AN/ALR-94 của BAE Systems E&IS (trước là Sanders Associates), ra-đa AN/APG-77 Mạng ăngten điện tử quét chủ động (AESA) của Raytheon và Northrop Grumman, có lẽ là loại ra-đa quét tích cực có tính năng tốt nhất hiện nay, bắt được các mục tiêu tầm xa mà tín hiệu ít bị phát hiện bởi máy bay địch.

Tuy nhiên các phi công lái F-22 lại xuất hiện các triệu chứng thiếu dưỡng khí, triệu chứng này trong Không quân Hoa Kỳ bị gọi là "Raptor cough" bởi sau khi gặp trạng thái này các phi công bị ho đây là một phản ứng của cơ thể khi mô phổi bị xẹp vì phế nang không thể đóng lại cũng như bị rơi vào trạng thái lú lẫn, mất trí nhớ hay ngất xỉu. Việc này dẫn đến việc phi công bị mất phương hướng gây tai nạn, giảm khả năng chiến đấu, gây các vấn đề về sức khỏe và thậm chí được tin là nguyên nhân gây tự tử.Không quân Hoa Kỳ đã bỏ nhiều sức lực để tìm ra nguyên nhân gây triệu chứng này, nhiều giả thuyết đã được đặt ra như do đồ bay cho đến vật liệu làm máy bay có độc. Tuy nhiên nguyên nhân vẫn chưa được tìm ra nên Lầu Năm Góc đã nhiều lần ra lệnh giới hạn các chuyến bay của máy bay F-22 sau khi vấn đề thiếu khí oxy trên loại máy bay được cho là tiên tiến nhất thế giới này không được khắc phục, thậm chí tình trạng thiếu dưỡng khí khi lái F-22 khiến các phi công Hoa Kỳ lo sợ và một số muốn từ bỏ việc bay trên các chiến đấu cơ này. Hiện tại thì lực lượng Không quân Hoa Kỳ nói là đã tìm ra nguyên nhân do chiếc van của áo bay bị lỗi và đang khắc phục thay thế. Nhưng kết quả là các phi công vẫn bị triệu chứng này và không lực Hoa Kỳ đã bó tay trong việc khắc phục và nói rằng nó sẽ không bao giờ được khắc phục và phải xem nó như một phần kết quả của việc lái loại máy bay này. Ngoài ra các nhân viên bảo trì của loại máy bay này cũng báo cáo về việc bị các triệu chứng giống như của các phi công nhưng không lực Hoa Kỳ nói rằng họ không tìm thấy bất cứ thứ gì bất thường qua việc khám chữa những nhân viên bảo trì này. Cũng như nói rằng nếu các nhân viên này thật sự bị bệnh thì máy bay có các vấn đề nghiêm trọng hơn là chỉ có hệ thống hỗ trợ sự sống gặp trục trặc.

Những người chỉ trích thì nêu ra hàng loạt nhược điểm trong thiết kế nhất là lớp vỏ tàng hình đặc biệt nhạy cảm với ăn mòn của loại máy bay này khiến chi phí bảo trì đội lên cao. Nhất là khi các chuyên gia không quân Hoa Kỳ không thể khắc phục được lỗi hệ thống tái tạo không khí trên khoang hoạt động không ổn định khiến nhiều chuyên gia đặt nghi ngờ thiết kế của F-22 không hoàn thiện. Vì lớp vỏ có tuổi thọ ngắn một cách đáng ngạc nhiên này mà F-22 đòi hỏi thời gian bảo trì gấp 30 lần thời gian bay và không thể bay trong mưa cũng như các thời tiết cực đoan khác vì lớp vỏ tàng hình có thể bị hỏng, còn lớp vỏ tàng hình này từ khi được dán vào máy bay cho đến khi hoàn toàn khô để có thể sử dụng là mất hơn một ngày và chi phí bảo trì này chiếm một nửa chi phí bay. Các lỗi máy tính cùng lỗi phần mềm luôn phát sinh nên buộc phải kiểm tra hàng triệu dòng lệnh một cách thường xuyên. Cấu trúc của máy bay có vấn đề, động cơ có hiện tượng nuốt lửa và thân máy bay giữ nhiệt thay vì xả ra làm máy bay nóng lên cũng như hệ thống cung cấp nhiên liệu gặp rắc rối. Hệ thống tán xạ hấp thu sóng ra đa triệu đô của máy bay cũng gặp rắc rối, các kỹ sư không thể kéo dài tuổi thọ của bộ phận này quá 18 tháng và trong lúc đó nó dần mất đi sức mạnh của mình và tiêu đời dẫn đến việc phải thay thế. Chất lượng của các máy bay này cũng có vấn đề, các bộ phận của máy bay không thể hoán đổi cho nhau mà phải chế tạo riêng khiến cho việc bảo trì trở nên khó khăn và đắt đỏ. Máy bay bị đánh giá là "Đã thất bại trong các tiêu chí cơ bản nhất là – luôn trong trạng thái sẵn sàng, đáng tin cậy và khả năng bao trì".

Hệ thống điện tử

Ra-đa AN/APG-77 AESA, được thiết kế để chiếm ưu thế trên không và hỗ trợ trong thực thi nhiệm vụ, với các tính năng khả năng bị phát hiện thấp, độ mở chủ động, mạng quét điện tử có thể truy theo nhiều mục tiêu ở mọi điều kiện thời tiết. Ra-đa AN/APG-77 thay đổi tần số hơn 1.000 lần mỗi giây để giảm khả năng bị ngăn chặn. Ra-đa cũng có thể tập trung luồng phát làm quá tải các cảm biến của kẻ địch, khiến máy bay có khả năng tấn công điện tử.

Thông tin của ra-đa được hai Bộ Xử lý tích hợp chung (BXLC) do Raytheon chế tạo xử lý. Mỗi bộ BXLC xử lý 10.5 tỷ lệnh trên giây và có 300 megabyte bộ nhớ. Thông tin có thể được thu thập từ ra-đa và các hệ thống trên máy bay cũng như hệ thống khác ngoài máy bay, được BXLC lọc, và được cung cấp ở dạng phân loại trên nhiều màn hình hiển thị trong buồng lái, cho phép phi công luôn chủ động trong mọi tình huống phức tạp nhất. Phần mềm của chiếc Raptor được viết ra với hơn 1.7 triệu dòng mã, đa số chúng đảm nhiệm việc xử lý thông tin từ ra-đa. Radar có tầm hoạt động 125-150 dặm, và các kế hoạch nâng cấp cho phép tầm 250 dặm hay nhiều hơn với chùm tia hẹp.

Chiếc F-22 có nhiều tính năng duy nhất đối với một chiếc máy bay ở hình dạng và vai trò của nó. Ví dụ, nó có khả năng phát hiện và xác định mối đe dọa tương tự như khả năng của chiếc RC-135 Rivet Joint. Tuy trang bị của chiếc F-22 không tinh vi và mạnh mẽ bằng, bởi tính năng tàng hình của nó, nhưng cự li gần hơn hàng trăm dặm lại là ưu thế lớn trong chiến đấu.

F-22 có khả năng hoạt động như một "Hệ thống Cảnh báo và Kiểm soát trên Không" (AWACS) mini. Dù tính năng có bị giảm bớt để ưu tiên cho bộ phận khung như E-3 Sentry, nhưng đối với tính năng xác định mối đe doạ, sự có mặt phía trước của chiếc F-22 luôn là một ưu thế. Hệ thống cho phép chiếc F-22 xác định rõ các mục tiêu để cùng tham chiến với những chiếc F-15 và F-16, và thậm chí xác định được việc hai máy bay đồng minh đang cùng dự định tấn công một mục tiêu, nhờ thế cho phép cảnh báo chúng lựa chọn một mục tiêu khác.

Khả năng ngăn chặn ra-đa thấp của chiếc F-22, nhờ tính năng truyền tải dữ liệu băng thông rộng, cho phép nó đóng vai trò một "dải băng rộng" có thể truyền dữ liệu tốc độ cao giữa các trạm phát và thu nhận đồng minh trong khu vực. F-22 có thể chuyển dữ liệu sang những chiếc F-22 khác, nhờ vậy làm giảm đáng kể hiệu ứng "nhiễu" sóng vô tuyến.

Hệ thống điện tử của F-22 phát sinh khoảng hơn 15.000 lỗi nhưng hầu hết được xem là không thành vấn đề cho việc hoạt động của máy bay.

Trang bị vũ khí

Chiếc Raptor được thiết kế mang các tên lửa không đối không ở khoang trong nhằm tránh gây ảnh hưởng tới khả năng tàng hình của nó. Việc bắn tên lửa đòi hỏi mở cửa khoang vũ khí trong thời gian chưa tới một giây, bởi vì tên lửa được thả xuống nhờ các cánh tay thủy lực. Máy bay cũng có thể mang các loại bom như Bom tấn công ghép nối trực tiếp và loại Bom bán kính nhỏ mới. Nó có thể mang các loại vũ khí trên bốn mấu cứng bên ngoài, nhưng điều này khiến khả năng thao diễn, tàng hình, tốc độ và tầm hoạt động của nó giảm đáng kể. Raptor được trang bị một pháo quay M61A2 Vulcan 20 mm với cửa lật ở đuôi cánh phải. M61A2 là vũ khí sử dụng cuối cùng, và chỉ có 480 viên đạn, đủ bắn trong khoảng 5 giây liên tục. Dù vậy, F-22 từng sử dụng súng của nó trong những cuộc không chiến tầm gần mà vẫn không bị phát hiện, súng sẽ hữu ích khi máy bay đã bắn hết tên lửa.

Đã có một số cuộc nghiên cứu thiết kế về khả năng lắp đặt một loại vũ khí laser, có thể là loại vũ khí từ chương trình Laser chiến thuật năng lượng cao, bên trong khoang vũ khí.

Các lực lượng không quân khác cũng liên tục cải thiện tính năng các loại vũ khí không đối không và không đối đất của mình, đây là một khía cạnh quan trọng F-22 luôn phải lưu tâm. Khả năng duy trì siêu tốc lâu, độ cao hoạt động (một điều thường bị bỏ qua), làm tăng đáng kể tầm hoạt động hiệu quả của cả các loại vũ khí không đối không và không đối đất. Thực vậy, những yếu tố đó có thể là yếu tố cơ bản giải thích tại sao Không lực Hoa Kỳ không theo đuổi các chương trình tên lửa không đối không tầm xa năng lượng cao như MBDA Meteor. Tuy nhiên, Không lực Hoa Kỳ đã đặt kế hoạch mua loại tên lửa AIM-120D AMRAAM có tầm hoạt động lớn hơn rất nhiều so với loại MBDA AIM-120C. Trong trường hợp này, bệ phóng là một xung lực kết hợp rất lớn cho tên lửa. Các tính năng tốc độ, độ cao giúp cải thiện tầm hoạt động của vũ khí không đối đất. Tuy các đặc tính kỹ thuật còn đang được bảo mật, mọi người cho rằng những quả bom Đạn tấn công ghép nối trực tiếp lắp đặt trên chiếc F-22 có tầm hoạt động hiệu quả lớn gấp hai lần so với khi được phóng ra từ những bệ phóng khác. Trong thử nghiệm, một chiếc Raptor đã ném một quả bom tấn công ghép nối trực tiếp 1000 lb từ độ cao 50.000 feet, trong khi bay với tốc độ Mach 1.5, tiêu diệt một mục tiêu di động ở khoảng cách 24 dặm. Bom bán kính nhỏ, khi được phóng ra từ F-22, có tầm hoạt động hiệu quả lớn hơn nhiều, nhờ tỷ lệ nâng trên lực cản của chúng được cải thiện.

Tuy được thiết kế mang vũ khí ở khoang trong để có được tính năng thao diễn chiến đấu tốt nhất, chiếc F-22 vẫn có thể mang thêm vũ khí ngoài. Hai cánh của nó có nhiều mấu treo cứng. Mỗi mấu cứng trên lý thuyết có thể mang 5.000 lb vũ khí. Tuy nhiên, việc mang vũ khí ngoài làm giảm đáng kể tính năng tàng hình, và gây những hiệu ứng bất lợi với tính năng thao diễn. Hai trong số các mấu đó có thể dùng để mang thùng dầu phụ. Vật treo trên mấu có thể được thả ra trong khi bay cho phép máy bay lấy lại tính năng tàng hình khi đã tách hết chúng. Hiện tại một nghiên cứu đang được tiến hành nhằm phát triển loại vỏ bọc vũ khí tàng hình và các mấu treo cho chúng. Một vỏ bọc như vậy sẽ có hình dáng phù hợp mục đích tàng hình và chứa vũ khí bên trong. Nó sẽ mở ra khi phóng tên lửa hay ném bom. Cả vỏ bọc và mấu cứng có thể được thả ra khi không còn cần thiết nữa. Hệ thống này sẽ cho phép chiếc F-22 mang số lượng vũ khí tối đa với mức ảnh hưởng tối thiểu tới khả năng thao diễn. Tuy nhiên, có ý kiến lo ngại về chương trình này bởi các bình nhiên liệu đặt ngoài phải chịu ứng suất lớn hơn khi đặt trên cánh so với khi đặt ở vị trí định trước theo thiết kế.

Tàng hình
Dù nhiều loại máy bay chiến đấu phương Tây gần đây đã có những biện pháp áp dụng khiến chúng ít khả năng bị thám sát bằng ra-đa hơn, như sử dụng vật liệu hấp thụ ra-đa hình chữ S trên các ống hút khí nhằm che quạt nén khí phản hồi sóng ra-đa, thiết kế chiếc F-22A nhấn mạnh hơn trên mục đích biến chiếc máy bay trở thành khó bị thám trắc hơn so với các bản thiết kế máy bay chiến đấu trước đó.

Máy bay tàng hình trước kia đã gặp phải vấn đề bố trí vật liệu vì các vật liệu hấp thụ ra-đa và các lớp phủ vốn phải bảo dưỡng rất thường xuyên và hay gặp vấn đề với các điều kiện thời tiết. Không giống như chiếc B-2, đòi hỏi phải được đậu trong những nhà chứa có điều hòa nhiệt độ, chiếc F-22 có thể được bảo dưỡng tại các nhà chứa thông thường. Hơn nữa, chiếc F-22 có một hệ thống cảnh báo (được gọi là "Hệ thống đánh giá tín hiệu" (Signature Assessment System)) với những đồng hồ cảnh báo khi sự hư hỏng diễn ra và tín hiệu radar máy bay ở mức yêu cầu được bảo dưỡng kỹ lưỡng hơn.

Khả năng tàng hình của F-22 chủ yếu là nhờ một lớp sơn phủ đặc biệt có tác dụng hấp thụ sóng radar. Tuy nhiên, lớp sơn phủ tàng hình này rất dễ bong tróc khi máy bay được bố trí ở các vùng có khí hậu khắc nghiệt, hoặc khi bay ở vận tốc cao. Khi lớp sơn bị bong, tróc ra thì khả năng tàng hình của F-22 cũng sụt giảm đáng kể. Vì vậy, chi phí bảo dưỡng của F-22 cao hơn nhiều so với máy bay thông thường.

Thử nghiệm

Việc thử nghiệm F-22 đã bị cắt bớt để giảm chi phí chương trình, nhưng những nguy cơ tiềm ẩn đằng sau việc cắt xén này có thể dẫn tới những tai nạn một khi chúng trở nên vượt mức giới hạn. Văn phòng giải trình của chính phủ Hoa Kỳ đã cảnh báo, "Hơn nữa, các vấn đề về động cơ và tàng hình cũng đã được Cơ quan phát triển tìm ra, và những tiềm năng xuất hiện vấn đề về các hệ thống điện tử và phần mềm, càng nhấn mạnh sự cần thiết phải thử nghiệm tính năng hoạt động của các hệ thống vũ khí thông qua các chuyến bay thử nghiệm trước khi chúng được đưa vào sản xuất."

Raptor 4001 đã được cho nghỉ và gửi tới Căn cứ Không quân Wright-Patterson để bị bắn đạn và thử khả năng tồn tại của chiếc máy bay. Những phần còn sử dụng được từ chiếc 4001 sẽ được dùng để chế tạo một chiếc F-22 mới. Một chiếc F-22 cũng được cho nghỉ và dường như sẽ được gửi tới nơi chế tạo lại. Một chiếc máy bay thử nghiệm đã được chuyển đổi thành chiếc máy bay huấn luyện bảo dưỡng tại Căn cứ Không quân Tyndall.

Vì tính năng hoạt động của chiếc F-15 trong cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh lần thứ nhất, những lời chỉ trích F-22A cho rằng loại F-15 đã là loại chiến đấu cơ tuyệt vời nhất trên các bầu trời và F-22A sẽ là không cần thiết. Tuy nhiên, quan điểm này đã bị Không lực Hoa Kỳ bác bỏ.

Ngày 10 tháng 4 năm 2006, một phi công F-22 đã bị nhốt trong chính chiếc máy bay của mình vì kẹt vòm kính. Vì không còn lựa chọn nào khác, vòm kính đã bị những nhân viên cứu hỏa cắt rời khiến Không quân Hoa Kỳ mất 182.205 đô-la chi phí thay thế, chưa tính tới những thiệt hại thêm khác đối với chiếc máy bay.

Ngày 3 tháng 5 năm 2006, một báo cáo được đưa ra chỉ rõ vấn đề chiếc xà titan phía trước của máy bay không được xử lý nhiệt thích đáng. Lỗi này có thể gây ảnh hưởng tới tuổi thọ máy bay. Những người có trách nhiệm vẫn đang điều tra vấn đề. Vấn đề này do thành phần chiếc xà không được xử lý ở nhiệt độ và thời gian thích hợp trong nhà máy. Vì thế xà mềm hơn yêu cầu, làm rút ngắn tuổi đời của 80 hay hơn thế nữa những chiếc F-22. Việc xử lý đang được tiến hành trên những chiếc F-22 đó nhằm giúp chúng có tuổi thọ hoạt động cao nhất.

Phi đội F-22A hiện nay đang được sửa đổi tại Căn cứ Không quân Hill và tại Palmdale, California. 17 lỗi sẽ được sửa trước khi chúng tái trở lại phục vụ.

So sánh

Nhiều nguồn tin tuyên bố chiếc F-22 là loại máy bay chiến đấu hiệu quả nhất thế giới; một ví dụ là vị Tướng Không quân Angus Houston, Bộ trưởng quốc phòng Australia, và cựu chỉ huy Không lực Hoàng gia Australia, người đã tuyên bố trong năm 2004 rằng chiếc "F-22 sẽ trở thành loại máy bay chiến đấu nổi bật nhất từng được chế tạo." Chính sách bảo vệ thông tin của Chính phủ Hoa Kỳ khiến việc so sánh nó với các loại máy bay khác rất khó khăn. Một trong những ưu thế của nó là khả năng duy trì tốc độ và độ cao, điều chỉnh hướng phụt luồng khí, các cảm biến, các tính năng tàng hình, hệ thống điện tử hiện đại, và khả năng nhận dữ liệu từ các hệ thống khác của Hoa Kỳ.

Dù khả năng thao diễn là không cần thiết lắm đối với một chiếc máy bay tàng hình, Lockheed Martin và Không lực Hoa Kỳ đã quyết định rằng chiếc Raptor phải được chuẩn bị trước mọi đe doạ. Đáng chú ý, trong quá khứ, những ý kiến tương tự về sự không cần thiết của tính năng thao diễn đối với chiếc F-4 Phantom II hóa ra lại là sai lầm; hơn nữa những hệ thống chống máy bay như SA-21 Growler, có thể phát hiện ra những chiếc máy bay tàng hình khi có sự trao đổi thông tin với các trạm ra-đa lân cận khác, nhiều trạm cùng quan sát một vùng định trước theo nhiều góc và nhiều hình thức tín hiệu. Tháng 3 năm 2005, Tham mưu trưởng Jumper, khi ấy còn là người duy nhất từng lái cả hai loại Eurofighter Typhoon và Raptor, đã đưa ra một biên bản so sánh hai loại máy bay trên. Ông nói rằng "chiếc Eurofighter vừa nhanh nhẹn, vừa tinh vi, nhưng vẫn khó so sánh nó với chiếc F-22 Raptor." "Chúng là những kiểu máy bay khác nhau để so sánh," vị tướng nói. "Nó giống như việc yêu cầu chúng ta so sánh một chiếc xe đua NASCAR với một chiếc xe F1. Cả hai chiếc đều đáng chú ý theo những cách khác nhau, nhưng chúng được thiết kế ở những mức độ thể hiện khác nhau."

Đầu năm 2006, sau một cuộc diễn tập với chỉ 8 chiếc F-22 tại Nevada vào tháng 11 năm 2005, Trung tá Jim Hecker, chỉ huy Phi đội máy bay chiến đấu số 27 tại Căn cứ Không quân Langley, Virginia, đã bình luận "Chúng tôi đã tiêu diệt 33 chiếc F-15C và không hề chịu một thiệt hại nào. Họ không hề nhìn thấy chúng tôi nữa."

Tháng 6 năm 2006 trong cuộc Tập trận Rìa phương Bắc (cuộc tập trận quân sự chung lớn nhất tại Alaska), chiếc F-22A đã đạt tỷ lệ tiêu diệt 144-trên-0 trước những chiếc F-15, F-16 và F/A-18 đóng giả loại MiG-29, Su-30, và các loại máy bay chiến đấu khác của Nga hiện nay, nhiều lần số máy bay địch đông hơn F-22A tới 4 lần. Một lượng nhỏ 12 chiếc F-22 đạt tỷ lệ tiêu diệt 49% tổng số, và hoạt động với mức độ tin cậy cao tới mức 97%.

Trong cuộc tập trận Red Flag 2012, chiếc máy bay tiêm kích Eurofighter Typhoon lại có thể hạ dễ dàng F-22 trong tầm gần gần vì chính các đặc điểm để F-22 giành thế chủ động trong tầm xa lại khiến máy bay khá to và nặng, khiến việc cận chiến khi bị phát hiện gặp trở ngại. Theo các báo cáo, việc tấn công không đối không tầm xa của F-22 hiệu quả kém hơn đến 90% so với dự tính ban đầu, vì thế nếu như đòn tần công tầm xa đầu thất bại thì F-22 sẽ có nguy cơ dễ dàng bị bắn hạ khi một cuộc không chiến tầm gần diễn ra sau đó.

Biến thể

Dựa trên chiếc F-22, chiếc Máy bay chiến đấu chiến thuật hiện đại đã được Hải quân hoá (Hqh) cánh cụp cánh xòe đã được đề xuất cung cấp cho Hải quân Hoa Kỳ làm biến thể hoạt động trên tàu sân bay của F-22 nhằm thay thế cho loại F-14 Tomcat, dù chương trình này cuối cùng đã bị hủy bỏ năm 1993. Một đề xuất khác gần đây là chiếc FB-22, sẽ được sử dụng như một loại máy bay ném bom tấn công sâu vào lãnh thổ địch của Không lực Hoa Kỳ. Vẫn chưa có thông tin nào về việc liệu Không quân có phát triển thêm nữa chương trình này hay không. Tương tự, chiếc X-44 MANTA, loại máy bay ngắn Đa trục, không đuôi, và là một chiếc máy bay thực nghiệm chính là một phiên bản F-22 với hệ thống kiểm soát hướng phụt được tăng cường và hỗ trợ tính năng khí động học (ví dụ máy bay chỉ được điều khiển bằng bộ phận điều chỉnh hướng phụt động cơ, không có bánh lái đuôi, cánh nhỏ, hay bánh lái độ cao). Theo kế hoạch nó sẽ được thử nghiệm vào năm 2007.

Hạn chế
Việc bảo trì F-22 rất đắt đỏ và phức tạp. Trong số 186 chiếc F-22 được bàn giao, chỉ có khoảng 130 chiếc được vận hành và đến năm 2021, số lượng F-22 sẵn sàng chiến đấu chỉ ở mức vài chục.

Chi phí vận hành của F-22 lên tới 68.362 USD/1 giờ bay (thời giá 2014), đắt nhất trong các loại máy bay tiêm kích và tương đương chi phí vận hành của máy bay ném bom hạng nặng B-52

Theo Kris Osborn, thiết kế của F-22 quá tập trung vào không chiến nên khả năng cường kích rất yếu. F-22 không thể chỉ định mục tiêu cho vũ khí dẫn đường laser, vũ khí không đối đất thì bị giới hạn ở mức khoảng 910 kg. Radar APG-77 lại không có khả năng mở khẩu độ tổng hợp để lập bản đồ mặt đất nên F-22 không có khả năng chỉ định mục tiêu trên mặt đất cho các loại vũ khí có điều khiển. Khả năng tấn công mặt đất cực kỳ hạn chế của F-22 đã khiến nó trở nên vô dụng trong suốt 10 năm đưa vào biên chế. Năm 2018, Lockheed Martin đã tiến hành gói nâng cấp Increment 3.1 để bổ sung chức năng mở khẩu độ tổng hợp cho radar để lập bản đồ mặt đất và cải thiện hệ thống điện tử để dẫn đường cho bom thông minh JDAM và bom hàng không đường kính nhỏ GBU-39. Tuy nhiên nhiệm vụ đối hải thì F-22 vẫn chưa thực hiện được

Trục trặc
 Ngày 31 tháng 7 năm 2012 một chiếc F-22 đã phải hạ cánh khẩn cấp xuống đảo Hawaii do trục trặc kỹ thuật.

Tai nạn
Tháng 4 năm 1992, mẫu thử nghiệm YF-22 đã bị rơi khi đang đáp xuống căn cứ không quân Edwards đo sự cố của máy tính điều khiển, phi công nhảy ra an toàn.
Chiếc F-22 thật sự đầu tiên bị rơi vào ngày 20 tháng 12 năm 2004 khi đang cất cánh tai căn cứ không quân Nellis do nguồn điện trên máy bay đột ngột bị mất khiến tất cả khả năng điều khiển của thiết bị điện tử bị vô hiệu hóa và động cơ bị tắt, phi công nhảy ra ngoài an toàn. Tất cả các chiếc khác đều bị đình chỉ bay để tìm ra nguyên nhân.
Ngày 25 tháng 3 năm 2009, một chiếc F-22 đã bị rơi gần căn cứ không quân Edwards, phi công thiệt mạng dù nhảy được ra ngoài do máy bay bay quá nhanh làm mất cân bằng áp suất và ngộp thở. Không tìm được nguyên nhân gây tai nạn.
Ngày 16 tháng 11 năm 2010, một chiếc F-22 đã bị mất tích tại Alaska và sau đó được tìm thấy đã bị rơi. Phi công tử nạn trong vụ này. Nguyên nhân được tìm ra là một phần của khí trong động cơ vào được buồng lái gây rối hệ thống kiểm soát môi trường trong khoang lái và làm tắt nó cũng như hệ thống tái tạo không khí trên khoang làm phi công mất dưỡng khí và không thể khởi động hệ thống cung cấp dưỡng khí khẩn cấp. Việc khí động cơ vào được buồng lái được cho là do động cơ bị quá tải nhiệt gây ra làm phi công ngất xỉu trước khi bị tắt và rơi.
Ngày 15 tháng 11 năm 2012 một chiếc F-22 đã bị rơi gần căn cứ không quân Tyndall ít lâu sau khi loại máy bay này được phép bay trở lại. Phi công nhảy dù an toàn nhưng nguyên nhân chưa được biết.
Ngày 07 tháng 12 năm 2012 một chiếc F-22 đã gặp nạn khi hạ cánh tại Trân Châu Cảng khiến cả hai cánh thăng bằng đuôi bị hỏng và ước tính thiệt hại khoảng 1,8 triệu USD. Không có thiệt hại về người.

Tính đến tháng 6/2021, đã có 5 chiếc F-22 bị phá hủy, 7 chiếc khác bị hư hại ở các mức độ khác nhau do tai nạn. Có 2 phi công F-22 thiệt mạng do tai nạn

Quốc gia sử dụng
Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất sở hữu và sử dụng chiến đấu cơ F-22 Raptor, với 168 máy bay tính ở thời điểm tháng 5 năm 2010, các đơn vị sau trang bị loại máy bay này:

 Bộ tư lệnh Không quân Huấn luyện và đào tạo:
Không Đoàn tiêm kích 325, căn cứ không quân (CCKQ) Tydall, Florida:
Liên đội tiêm kích 43: là đơn vị đầu tiên được trang bị F-22 và được coi là đơn vị huấn luyện tiêu chuẩn cho loại máy bay này hiện nay.  Biệt hiệu "Ong bắp cày", đội này được tái lập năm 2002.
 Bộ tư lệnh không quân Tác chiến:
Không Đoàn tiêm kích 1, CCKQ Langley, Virginia:
Liên đội tiêm kích 27: là đơn vị F-22 chiến đấu đầu tiên, bắt đầu trang bị tháng 12 năm 2005 và bay những nhiệm vụ đầu tiên (hỗ trợ cho chiến dịch Đại bàng kiêu hãnh (Noble Eagle) tháng 1 năm 2006).
Liên đội tiêm kích 94.
Không Đoàn tiêm kích 49, CCKQ Holloman, New Mexico:
Liên đội tiêm kích 7 và 8.
Không Đoàn 53, CCKQ Eglin, Florida:
Liên đội thực nghiệm và giám định 422: biệt hiệu "Dơi xanh" chuyên kiểm tra, đánh giá và phát triển chiến thuật cho F-22 tại căn cứ Nellis, Nevada.
Không Đoàn 57, CCKQ Nellis, Nevada:
Liên đội vũ khí số 433.
 Bộ tư lệnh Trang thiết bị Không quân:
Không Đoàn thử nghiệm 412, CCKQ Edwards, California:
Liên đội thử nghiệm số 411: là đơn vị trực tiếp thử nghiệm và đánh giá 2 ứng viên YF-22 và YF-23 trong thời gian 1989-1991. Nay tiếp tục thử nghiệm các trang bị vũ khí của F-22 và các nâng cấp nếu có.
 Bộ tư lệnh Không quân Khu vực Thái Bình Dương:
Không Đoàn 3, CCKQ Elmendorf, Alaska:
Liên đội tiêm kích 90: chuyển đổi từ F-15E, chiếc F-22A đầu tiên có mặt 8/8/2007.
Liên đội tiêm kích 525.
Không Đoàn 15, CCKQ Hickham, Hawaii:
Liên Đội tiêm kích 19 là đơn vị liên kết với liên đội 199 thuộc Bộ tư lệnh Không quân Phòng vệ quốc gia.
 Bộ tư lệnh không quân Phòng vệ quốc gia:
Không Đoàn tiêm kích 192, CCKQ Langley, Virginia:
Liên đội tiêm kích 149: Phòng vệ bang Virginia, đơn vị liên kết của Không Đoàn 1 (Bộ tư lệnh Không quân Tác chiến).
Không Đoàn 154, CCKQ Hickham, Hawaii:
Liên đội tiêm kích 199. Phòng vệ bang Hawaii.
 Bộ tư lệnh Không quân Dự bị:
Nhóm tiêm kích 44, CCKQ Hollowman, New Mexico:
Liên đội tiêm kích 301: đơn vị liên kết với liên đội 49 (BTLKQ Tác chiến)
Nhóm tiêm kích 477, CCKQ Elmendorf, Alaska:
Liên đội tiêm kích 302: đơn vị liên kết với Không Đoàn 3 (BTLKQ Thái Bình Dương)

Đặc điểm kỹ thuật (F-22 Raptor)

 Đội bay: 1 người.
 Chiều dài: 62 ft 1 in (18.90 m).
 Sải cánh: 44 ft 6 in (13.60 m).
 Chiều cao: 16 ft 8 in (5.10 m).
 Diện tích cánh: 840 ft² (78.04 m²).
 Cánh: gốc NACA 64A?05.92, mũi NACA 64A?04.29
 Trọng lượng rỗng: 43.340 lb (19.700 kg).
 Trọng lượng toàn tải: 55.352 lb(25.107 kg).
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 83.500 lb (38.000 kg).
 Động cơ (phản lực): Pratt & Whitney F119-PW-100
 Kiểu phản lực: phản lực cánh quạt với ống phản lực có thể đổi hướng.
 Số lượng động cơ: 2
 Lực đẩy: 35.000 lb (160 kN).
 Tốc độ:
 Tối đa: ≈Mach 2,25 (1,550 mph, 2,415 km/h).
 Siêu hành trình (supersonic airspeeds): Mach 1.72+ (1.140 mph, 1.830 km/h).
 Tầm hoạt động tối đa: 1.850 mi (1.600 nm, 2.960 km) (khi không mang vũ khí và chứa tối đa nhiên liệu cùng với 2 thùng nhiên liệu phụ).
 Bán kính chiến đấu: 850 km (khi mang đủ vũ khí và nhiên liệu)
 Trần bay: 65.000 ft (18.000 m).
 Tốc độ lên cao: mật
 Chất tải: 66 lb/ft² (322 kg/m²).
 Tải trọng vũ khí tối đa khoảng 10 tấn, còn tải trọng chiến đấu khoảng 7,5 tấn. Trang bị vũ khí có thể bao gồm:
Pháo: 1 × 20 mm M61A2 súng gatling ở mạn phải cánh, 480 viên.
 Vũ khí khi chiến đấu trên không:
 6 tên lửa rada dẫn đường AIM-120 AMRAAM
 2 tên lửa tầm nhiệt AIM-9 Sidewinder
 Vũ khí oanh kích mặt đất:
 2× 1.000 lb Bom tấn công trực diện phối hợp - Joint Direct Attack Munition hay
 2× Bom chùm tùy chỉnh theo hướng gió - Wind Corrected Munitions Dispensers hay
 8× 250 lb Bom đường kính nhỏ GBU-39 SDB

Ghi chú: Ước tính cho rằng các khoang chứa vũ khí trong có thể mang 2.000 lb (910 kg) bom, và/hay tên lửa. Bốn mấu cứng bên ngoài có thể lắp các loại vũ khí hay thùng nhiên liệu phụ, mỗi mấu có khả năng mang khoảng 5.000 lb (2.268 kg), và ảnh hưởng ở một số mức độ tới khả năng tàng hình của máy bay. Một số loại vũ khí vẫn được xếp hạng tối mật. Máy bay ở mức tầm vóc này kể từ loại Thần sấm F-105 nói chung đạt yêu cầu mang tối đa ở các mấu cứng bên ngoài trong mức 14.000-15.000 lb và trọng lượng vũ khí chiến đấu trong khoảng 4.000-8.000 lb

 Điện tử:
 Ra-đa: AESA AN/APG-77 với tầm phát hiện 125-150 dặm (200–240 km) với các mục tiêu có RCS 1 m² (ước tính)

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Nội dung liên quan

Máy bay liên quan
 FB-22
 X-44 MANTA

Máy bay tương tự
 Eurofighter Typhoon
 Lockheed Martin F-35 Lightning II
 Mikoyan MiG-39
 Shenyang J-XX
 Sukhoi Su-57
 Sukhoi Su-47
 Northrop YF-23

Dãy thiết kế
 F/A-18 - F-20 - F-21 - F-22 - YF-23 - F-35

Các danh sách
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay Lockheed
 Danh sách máy bay quân sự Hoa Kỳ

Xem thêm
 Máy bay Chiến đấu Chiến thuật Hiện đại

F-022
Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1990
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay tiêm kích
Máy bay tàng hình
Máy bay hai động cơ phản lực
Máy bay cánh trên


title: Melo aethiopica

text:
Melo aethiopica, tên tiếng Anh: crowned baler, là một very ốc biển cỡ lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae, họ ốc dừa.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 gastropods.com info

Động vật được mô tả năm 1758
Melo


title: Khâm Nam

text:
Khâm Nam (钦南区, Qīnnán Qū) Khâm Nam (chữ Hán giản thể: 钦北区, bính âm: Qīnnán Qū, âm Hán Việt: Khâm Nam khu) là một quận thuộc địa cấp thị Khâm Châu, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Khâm Nam có diện tích 1972 km², dân số năm 2002 là 560.000 người. Về mặt hành chính, quận Khâm Nam được chia thành 4 nhai đạo và 12 hương.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Quảng Tây


title: Graptodytes sedilloti

text:
Graptodytes sedilloti là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Régimbart miêu tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Graptodytes


title: Exomilus telescopialis

text:
Exomilus telescopialis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Exomilus


title: Định luật Hooke

text:
Định luật Hooke, có thể đọc là Định luật Húc, được đặt tên theo nhà vật lý người Anh thế kỷ 17, Robert Hooke. Ông tuyên bố định luật này lần đầu tiên năm 1676. Trong cơ học và vật lý, định luật đàn hồi Hooke là một định luật gần đúng cho rằng đa số lò xo tuân theo liên hệ tuyến tính giữa lực đàn hồi và biến dạng.

Nhiều vật liệu tuân theo định luật này miễn là các phụ tải không vượt quá giới hạn đàn hồi của vật liệu. Vật liệu mà định luật Hooke có thể áp dụng gần đúng được gọi là vật liệu đàn hồi tuyến tính hoặc "vật liệu Hooke".

Lực của lò xo luôn ngược hướng với chiều biến dạng. Tức là lực lò xo luôn có xu hướng làm vật trở về trạng thái không biến dạng. Do đó, lực lò xo còn gọi là lực hồi phục, giúp vật trở lại vị trí cân bằng, luôn hướng về vị trí cân bằng. Có thể thể hiện hướng của lực lò xo:
F = -kx
Với F hay T là lực (với lò xo kéo/nén) hay mômen lực (với lò xo quay), với x là độ rời khỏi vị trí cân bằng, k là hệ số đàn hồi hay độ cứng của lò xo.

Lực đàn hồi của lò xo xuất hiện ở cả hai đầu của lò xo và tác dụng vào các vật tiếp xúc (hay gắn) với nó làm nó biến dạng. Khi bị dãn, lực đàn hồi của lò xo hướng vào trong, còn khi bị nén, lực đàn hồi của lò xo hướng ra ngoài.

- Đối với dây cao su, dây thép..., khi bị kéo lực đàn hồi được gọi là lực căng.

- Đối với các mặt tiếp xúc bị biến dạng khi ép với nhau, lực đàn hồi có phương vuông góc với mặt tiếp xúc.

Tham khảo

Đ
Khoa học năm 1660
Cơ học vật rắn
Tính đàn hồi
Định nghĩa


title: Rhyacophila marpa

text:
Rhyacophila marpa là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Biure, Catalonia

text:
Biure là một đô thị trong comarca Alt Empordà, Girona, Catalonia, Tây Bna Nha.

Tham khảo

 Panareda Clopés, Josep Maria; Rios Calvet, Jaume; Rabella Vives, Josep Maria (1989). Guia de Catalunya, Barcelona:Caixa de Catalunya. ISBN 84-87135-01-3 (Spanish). ISBN 84-87135-02-1 (Catalan).

Liên kết ngoài
Official website
Information of Biure
Statistical info - Institut d'Estadística de Catalunya

Đô thị ở Girona
Alt Empordà


title: Wentzwiller

text:
Wentzwiller là một xã trong tỉnh Haut-Rhin, vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 4,71 km², dân số năm 1999 là 688 người. Khu vực này có độ cao 335 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
 Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
 INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: Backstreet Boys (album năm 1997)

text:
Backstreet Boys là album mang tên mình thứ hai của ban nhạc nước Mỹ Backstreet Boys. Album mang tên mình trước đó là album 1996 Backstreet Boys, đã được phát hành quốc tế nhưng không được phát hành ở Hoa Kỳ. Album mang tên mình thứ hai này đã được phát hành năm 1997 và là album đầu tiên của họ được phát hành ở quốc gia này. Nó được coi là album đầu tay thành công nhất mọi thời đại, đạt chứng nhận 14× Bạch kim (đĩa Kim cương) bởi Hiệp hội Công nghiệp thu âm Hoa Kỳ (RIAA), đồng thời đạt được vị trí #4 trên các bảng xếp hạng Billboard. Cùng với album Backstreet's Back được phát hành quốc tế cùng thời điểm với album này, nhóm đã tiêu thụ được 32 triệu đĩa trên toàn thế giới.

Album này là một tuyển tập các ca khúc có trong hai album quốc tế của Backstreet Boys, Backstreet Boys (1996) và Backstreet's Back (1997). Nó được phát hành cùng thời điểm với Backstreet's Back và hai album có bìa đĩa tương tự nhau.

Phiên bản
Có hai phiên bản của album này, bản phát hành gốc bao gồm 11 bài hát và thiếu ca khúc "Everybody (Backstreet's Back)". Tuy nhiên, sau khi họ quyết định phát hành "Everybody (Backstreet's Back)" làm đĩa đơn thì bản thứ hai của album đã được phát hành. So với bản gốc, nó có thêm một bản mở rộng của bài hát này và bài hát nằm ở vị trí thứ 4 trong danh sách.

Album phát hành dưới dạng một CD nâng cao, có các tập tin phương tiện chỉ có thể xem được trên máy tính.

Danh sách bài hát

Xếp hạng và chứng nhận

Xếp hạng

Chứng nhận

Chú thích

Xem thêm
Danh sách album bán chạy nhất thế giới
Danh sách album bán chạy nhất tại Mỹ

Album của Backstreet Boys
Album năm 1997
Album sản xuất bởi Max Martin


title: Kinh tế Đại Việt thời Lê sơ

text:
Kinh tế Đại Việt thời Lê sơ phản ánh những vấn đề liên quan tới hoạt động kinh tế nước Đại Việt vào thời Lê sơ (1428-1527) trong lịch sử Việt Nam.

Sau cuộc chiến đánh đuổi quân Minh, nhà Hậu Lê bắt tay xây dựng lại nền kinh tế nước Đại Việt bị tàn phá. Nông nghiệp, thủ công nghiệp được phục hồi, riêng ngoại thương bị chính sách "trọng nông ức thương" làm hạn chế. Hệ thống đơn vị tiền tệ được điều chỉnh và áp dụng ổn định kể từ thời Lê Thái Tông.

Nông nghiệp

Chính sách thúc đẩy
Năm 1428, sau khi quân Minh về nước, Lê Thái Tổ lệnh cho con em các tướng và các đầu mục về quê nhận ruộng đất cày cấy. Năm 1429, ông lại ra lệnh: vườn của các quan ở kinh thành đều phải trồng hoa hoặc rau đậu, nếu bỏ hoang sẽ bị thu hồi.

Vua thứ tư là Lê Thánh Tông cũng tiếp thu tư tưởng của Lê Thái Tổ, quy định trong Luật Hồng Đức: nếu ruộng đất công có chỗ bỏ hoang thì quan trông coi phải tâu lên để chia cho người cày ruộng khai khẩn, nếu không sẽ bị xử tội.

Lập đồn điền
Nhà Lê kế tục các triều đại trước, cho các tù binh người Minh và người Chiêm Thành khi khai phá những vùng đất mới, lập thôn xóm. Các công thần Trịnh Khả, Nguyễn Xí, Lê Thụ, Trần Lạn… được cấp tù binh để đi khai hoang. Những vùng đất mới được thành lập mang tên vệ, sở được hình thành ở ven sông thuộc huyện Hưng Nguyên, Thiên Bảo, Diễn Châu…

Sang thời Lê Thánh Tông, chính sách đồn điền được thực hiện rộng rãi. Vua ban chiếu lập đồn điền, mở rộng quy mô các đồn điền tại các địa phương, tận dụng sức lao động của người lưu vong, tội đồ. Tới năm 1481, trong cả nước có 43 đồn điền. Các đồn điền ở Bắc Bộ thường nhỏ và mang tên xã; trong khi các đồn điền từ Thanh Hóa trở vào rộng lớn hơn và mang tên huyện, do những vùng đất này còn nhiều nơi chưa được khai thác.

Di dân và khẩn hoang
Không chỉ tận dụng sức lao động của tù binh và người phạm tội, nhà Lê còn chú trọng tới lực lượng lao động là nông dân tại các địa phương để mở mang những vùng đất hoang. Thời Lê Thánh Tông hình thành hai loại ruộng mới là "ruộng chiếm xạ" và "ruộng thông cáo":
 Ruộng thông cáo là ruộng bỏ hoang ở các làng xã được triều đình cho phép cày cấy sau khi tâu báo lên. Người khai phá được hưởng lợi trên ruộng cày cấy đó và truyền cho con cháu nhưng không được biến thành ruộng tư hữu
 Ruộng chiếm xạ cũng là ruộng khẩn hoang nộp thuế, làm được trên diện tích bao nhiêu thì được hưởng lợi sau khi nộp thuế và có thể xin làm ruộng tư.

Với chính sách khẩn hoang và cho phép người nông dân được sở hữu ruộng tư, nhà Lê đã khuyến khích được sức sản xuất nông nghiệp tăng đáng kể, giảm bớt mâu thuẫn trong xã hội về ruộng đất

Chế độ ruộng đất
Ruộng đất thời Lê sơ chia hai loại chính là ruộng công và ruộng tư.

Ruộng công gọi là quan điền. Trong số ruộng công, một bộ phận được đem phong thưởng cho các công thần, ban cho các quý tộc và quan lại, gọi là lộc điền. Ruộng đất trên thực tế có không đủ để thực hiện chính sách lộc điền này, do đó chính sách chỉ thực hiện được một phần, do đó trên danh nghĩa giấy tờ các quý tộc và quan lại được hưởng 10 phần song thực tế chỉ được cấp phát khoảng 1/10 – 1/5.

Một bộ phận khác trong ruộng công, đất công và đất hoang được kê khai, đo đạc và chia cho các hạng từ tướng, quân, quan, dân tới cả người già yếu, cô quả ở các địa phương được hưởng. Đó gọi là chế độ quân điền.

Ruộng tư thời Lê sơ chủ yếu nằm trong tay các quý tộc, quan lại và địa chủ chiếm hữu. Một bộ phận nhỏ khác trong tay nông dân có ruộng tự canh tác.

Trị thủy và làm thủy lợi
Đắp đê và làm thủy lợi là yêu cầu cấp bách của sản xuất nông nghiệp. Các đời vua Lê Thái Tông đến Nhân Tông, Thánh Tông, Hiến Tông đều rất quan tâm đến việc này. Các vua Lê cho đào và khơi các kênh ở Trường Yên, Thanh Hóa, Nghệ An; đào sông Bình Lỗ từ Lãnh Canh đến cầu Phù Lỗ, khai các kênh ở Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, khai cừ An Phúc xuống cừ Thượng Phúc.

Thời Lê Thánh Tông, việc đắp đê sông và đê biển được chú trọng hơn các thời trước. Con đê chống nước mặn đắp trong niên hiệu Hồng Đức được gọi là đê Hồng Đức dài gần 25 km, hiện vẫn còn dấu tích tại phía bắc huyện Hải Hậu.

Năm 1475, Lê Thánh Tông ra sắc lệnh về sửa đắp đê điều và đường sá. Cùng năm, ông đặt ra chức quan Hà đê để trông coi đê điều và chức quan Khuyến nông để đôn đốc nhân dân việc cày cấy.

Trình độ sản xuất nông nghiệp thời Lê sơ tuy có được nâng lên so với các đời trước nhưng nhìn chung không có chuyển biến quan trọng. Nông nghiệp vẫn điển hình là trình độ kỹ thuật của nền sản xuất tiểu nông dựa trên sức lao động và kinh nghiệm lâu đời, với những công cụ thô sơ, nhỏ bé.

Thủ công nghiệp

Thủ công nghiệp nhân dân
Khi nông nhàn, người nông dân thường làm những công việc dệt vải, làm nón, đan lát... Sản xuất sản phẩm chủ yếu để giải quyết nhu cầu gia đình, một số khác phục vụ thị trường địa phương.

Các làng nghề thủ công chuyên nghiệp nổi tiếng đương thời có:
 Sơn Tây: huyện Bất Bạt có nghề làm dầu, gai, đay; huyện Tam Nông có nghề làm chè tai mèo, sáp vàng sáp trắng, làng Nguyên Thán dệt vải, huyện Tiên Phong dệt lụa
 Sơn Nam: huyện Thanh Oai dệt lụa, huyện Kim Bảng làm the; xã Hoàng Mai huyện Thanh Trì và xã Bình Vọng huyện Thượng Phúc nấu rượu sen, rượu cúc, xã Đông Thái nấu rượu nếp. Những làng rượu này rất nổi tiếng, để tiến cống triều đình và dùng trong các dịp lễ đón bốn mùa.
 Kinh Bắc: làng Bát Tràng, Gia Lâm làm bát chén; làng Huệ Cầu huyện Văn Giang nung vôi
 Nghệ An: huyện Tương Dương dệt vải thưa, huyện Thạch Hà làm the mỏng
 Quảng Nam: xã Tư Minh huyện Tuy Viễn làm tơ gai, xã Miên Sơn huyện Tuy Viễn dệt lụa màu huyền
 Lạng Sơn: châu Yên Bác có nghề làm gấm thêu, các chất thơm. Sản phẩm dùng làm đồ tiến cống.

Cục Bách công
Cục Bách công là hình thức tổ chức sản xuất thủ công nghiệp của triều đình. Đây là nơi chuyên sản xuất ra các sản phẩm phục vụ cho cung vua như tiền, vũ khí, các đồ nghi trượng, đồ dùng vua quan, đồ trang sức... Hàng năm, triều đình cử người về các địa phương cùng các quan phủ, huyện có nhiệm vụ đề cử những thợ lành nghề lên Cục Bách công.

Công tượng là chế độ lao động cưỡng bức, tổ chức thành đội ngũ như quân lính. Do chế độ công tượng có tính trói buộc người thợ thủ công nên họ không hứng thú với công việc trưng tập của triều đình. Do đó nhiều người đã phản ứng, Luật Hồng Đức đã có những điều khoản trị tội họ.

Các nghề thủ công nghiệp
Nghề gốm: điển hình ở Chu Đậu huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương và làng Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội)
Nghề dệt: Nổi tiếng tại kinh thành Thăng Long có các phường dệt nổi tiếng như Thụy Chương, Nghi Tàm. Tại Hải Dương có 3 ấp nổi tiếng là Mao Điền (huyện Cẩm Giàng), Hộ Am và ấp Bất Bế (huyện Đồng Lai, nay là huyện Vĩnh Lại).
Nghề sơn: dùng trang trí ở hầu hết các đền thờ dinh thự ở đồng bằng Bắc Bộ. Sản phẩm nối tiếng xuất phát từ làng Bình Vọng, huyện Thường Tín (Hà Nội) với ông tổ là Trần Lư.
Nghề chạm khắc đá: Nổi tiếng nhất là làng Kính Chủ thuộc phủ Kinh Môn (Hải Dương). Hầu hết đàn ông tại làng Kính Chủ đều biết nghề chạm đá.
Nghề in mộc bản: Nổi tiếng nhất là 2 làng Hồng Lục và Liễu Tràng (phủ Hạ Hồng, Hải Dương). Sự thăng tiến về trình độ của nghề này có ghi nhận sự du nhập kỹ thuật của Trung Quốc.

Thương mại

Nội thương
Kinh đô Thăng Long là trung tâm buôn bán lớn nhất và sầm uất nhất. Do có ưu thế về vị trí, những người buôn bán muốn đến Thăng Long bằng đường bộ hay đường sông đều thuận tiện.

Trục giao thông chính trong nước là sông Nhĩ Hà (sông Hồng), đoạn chảy qua nội thị dài gần 5 km. Hệ thống sông Tô Lịch – Kim Ngưu, trong nhiều thế kỷ vẫn ăn thông với sông Nhĩ Hà và Hồ Tây, có tác dụng là hệ thống giao thông nội thị hiệu quả cho nội thương.

Ở các địa phương, mỗi xã có một chợ hoặc một vài xã lân cận có một chợ chung. Chợ họp hàng ngày hoặc theo những ngày nhất định trong tháng gọi là ngày phiên chợ. Thời Lê Thánh Tông ra quy định các làng mở chợ sau phải định ra phiên sau ngày phiên chợ của các làng xung quanh để tránh việc tranh chấp ăn chặn mối hàng của các lái buôn. Ngoài ra, Luật Hồng Đức có quy định cấm những hành động sách nhiễu và thu thuế quá cao đối với các chợ.

Ngoại thương
Nhà Hậu Lê cũng như nhiều triều đại phong kiến phương Đông khác có chính sách "trọng nông ức thương", một phần lý do xuất phát từ nhu cầu tự vệ để ngăn ngừa do thám của nước ngoài để bảo vệ lãnh thổ.

Trên cửa ải dọc biên giới miền duyên hải, triều đình lập cơ quan kiểm soát ngoại thương rất khắt khe. Những nhà buôn ngoại quốc đến Đại Việt buôn bán phải vào những nơi quy định như Vân Đồn, Càn Hải, Hội Thống, Hội Triều, Thông Lãnh, Phú Lương, Tam Kỳ, Trúc Hoa, không được tự ý vào các trấn. Nhân dân và quan lại vùng duyên hải tự ý mua hàng hoá của người nước ngoài hoặc đón tiếp các thuyền buôn thì sẽ bị nghiêm trị, phạt tiền rất nặng, từ 50 quan đến 200 quan.

Nhiều quan lại nhà Lê đã tận dụng cơ hội đi sứ để mua hàng hoá về bán trong nước kiếm lời. Để hạn chế việc quan lại mua bán hàng hoá với Trung Quốc, nhà Lê ra quy định: sứ thần nào mau hàng về sẽ bị khám xét, tịch thu và trưng bày trong triều để bêu rồi mới cho mang về. Việc khám xét dù thành thường lệ nhưng việc mua bán của các quan vẫn phổ biến.

Nhiều người Hoa vẫn lén lút qua lại biên giới buôn bán với người dân Việt. Sự ngăn cấm ngặt nghèo của nhà Minh sau đó khiến một bộ phận người Hoa vượt biên giới sang rồi không dám trở về, ở lại sinh sống tại Đại Việt. Do đó sau nhiều năm, hình thành một tầng lớp người Hoa chuyên kinh doanh buôn bán ngày càng đông.

Sự ngăn cấm khắt khe của triều đình khiến ngoại thương phát triển rất kém. Chính sách nghiêm ngặt đó là  trở lực kìm hãm sự phát triển kinh tế hàng hoá, làm cho quá trình tách rời thủ công nghiệp ra khỏi nông nghiệp và quá trình phát triển của các đô thị rất khó khăn.

Tiền tệ

Tiền đầu thời Lê sơ chỉ có mức quan hệ giữa các đơn vị là 50 đồng = 1 mạch (tiền), thấp hơn so với thời Trần (69-70 đồng = 1 tiền) (thời Lý trước đó chưa được sử sách đề cập về hệ thống đơn vị tiền tệ).

Thời Lê Thái Tông, năm 1439 vua ra quy định 1 quan = 10 tiền (mạch) = 600 đồng, tức là 1 tiền (mạch) = 60 đồng. Hệ thống đơn vị này từ đó được dùng ổn định trong các đời vua sau, qua nhà Mạc, thời Lê trung hưng tới khi nhà Nguyễn chấm dứt, nghĩa là trong hơn 500 năm, đến lúc chế độ phong kiến Việt Nam kết thúc.

Các vua nhà Lê sơ đã cho đúc tất cả 14 đồng tiền. Trừ Lê Bảng và Lê Do, tất cả các vị vua còn lại, kể cả Lê Nghi Dân, đã ban hành tiền mang niên hiệu của mình.

Xem thêm
 Nông nghiệp Đại Việt thời Lê sơ
 Thương mại Đại Việt thời Lê sơ
 Thủ công nghiệp Đại Việt thời Lê sơ

Tham khảo
 Đại Việt sử ký toàn thư
 Khâm định Việt sử thông giám cương mục
 Lục Đức Thuận, Võ Quốc Ky (2009), Tiền cổ Việt Nam, Nhà xuất bản Giáo dục
Đỗ Văn Ninh (1992), Tiền cổ Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội
 Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nhà xuất bản Giáo dục

Chú thích

Lịch sử Việt Nam thời Lê sơ
K11


title: Babatngon

text:
Babatngon là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Leyte, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000 của Philipin, đô thị này có dân số 20.946 người trong 4.081 hộ.

Các đơn vị hành chính

Babatngon được chia ra 25 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn của Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Leyte


title: Quận Iron, Wisconsin

text:
Quận Iron một quận thuộc tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở Hurley.. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 6861 người.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 2381 km2, trong đó có 420 km2 là diện tích mặt nước.

Xa lộ

Quận giáp ranh
Quận Vilas - đông, tây nam
Quận Price - tây nam
Quận Ashland - tây
Quận Gogebic, Michigan - đông bắc

Thông tin nhân khẩu

Theo điều tra dân số  năm 2000, quận đã có dân số 6.861 người, 3.083 hộ gia đình, và 1.960 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 9 người trên một dặm vuông (4/km ²). Có 5.706 đơn vị nhà ở mật độ trung bình của 8 trên một dặm vuông (3/km ²). Các trang điểm chủng tộc của quận đã được 98,28% người da trắng, 0,09% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,60% người Mỹ bản xứ, 0,13% châu Á, Thái Bình Dương 0,04%, 0,06% từ các chủng tộc khác, và 0,80% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 0,66% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào. 20,9% là gốc Đức, Ý 18,6%, 15,2% gốc Phần Lan, gốc Ba Lan 9,3% và 6,4% gốc Ailen. 97,1% nói tiếng Anh như ngôn ngữ đầu tiên của họ.

Có 3.083 hộ, trong đó 22,20% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 53,00% là đôi vợ chồng sống với nhau, 7,00% có một chủ hộ nữ và không có chồng, và 36,40% là các gia đình không. 32,00% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 16,30% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn tuổi hơn là người. Cỡ hộ trung bình là 2,19 và cỡ gia đình trung bình là 2,74.

Trong quận, độ tuổi dân số đã được trải ra với 19,40% dưới độ tuổi 18, 5,90% 18-24, 24,70% 25-44, 26,80% từ 45 đến 64, và 23,20% từ 65 tuổi trở lên đã được những người. Độ tuổi trung bình là 45 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 96,10 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 96,80 nam giới.

Tham khảo

Quận của Wisconsin


title: Type 26

text:
Type 26 có thể đề cập đến:
 Peugeot Type 26, một loại xe cơ giới của công ty sản xuất ô tô Pháp Peugeot
 Khinh hạm lớp Type 26, một lớp khinh hạm tương lai của Hải quân Hoàng gia Anh
 Súng ngắn ổ xoay Type 26, một loại súng ngắn ổ xoay của Lục quân Đế quốc Nhật Bản
 Type 26 Pillbox, một cấu trúc phòng thủ của Anh trong Chiến tranh thế giới thứ hai


title: Cognac-la-Forêt

text:
Cognac-la-Forêt () là một xã của tỉnh Haute-Vienne, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Vienne

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Haute-Vienne


title: Litozamia

text:
Litozamia là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Các loài
Các loài thuộc chi Litozamia bao gồm:

 Litozamia brazieri (Tenison Woods, 1876)
 Litozamia latior (Verco, 1909)
 Litozamia rudolphi (Brazier, 1894)
 Litozamia subtropicalis (Iredale, 1913)
 Litozamia tropis Houart, 1995

Chú thích

Tham khảo

Muricidae


title: Becilla de Valderaduey

text:
Becilla de Valderaduey là một đô thị trong tỉnh Valladolid, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 362 người.

Tham khảo

Đô thị ở Valladolid


title: Ctenicera diversicolor

text:
Ctenicera diversicolor là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Eschscholtz miêu tả khoa học năm 1829.

Chú thích

Tham khảo

Ctenicera


title: Soulages, Cantal

text:
Soulages là một xã ở tỉnh Cantal, thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở miền trung nước Pháp.

Dân số

Tham khảo

Xem thêm

Xã của tỉnh Cantal

Liên kết ngoài
 Soulages sur le site de l'Institut géographique national
 Soulages sur le site de l'Insee
 Soulages sur le site du Quid
 Localisation de Soulages sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Soulages sur Mapquest

Soulages


title: Fai della Paganella

text:
Fai della Paganella là một đô thị ở tỉnh Trento ở vùng Trentino-Alto Adige/Südtirol của Ý, tọa lạc cách 14 km về phía tây bắc của Trento. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 904 người và diện tích là 12,1 km².

Fai della Paganella giáp các đô thị: Spormaggiore, Mezzolombardo, Cavedago, Zambana, Andalo và Terlago.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị Trentino


title: Ferdrupt

text:
Ferdrupt là một xã, nằm ở tỉnh Vosges trong vùng Grand Est của Pháp. Xã này có diện tích 14,6 km², dân số năm 1999 là 854 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 454 m trên mực nước biển.

Dân địa phương tiếng Pháp gọi là Ferdruppéens (hay Ferdrupéens).

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ferdrupt trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Vosges


title: Scheiße

text:
Xem thêm: Scheisse

"Scheiße" (Cứt, theo tiếng Đức) là một bài hát của nữ nghệ sĩ thu âm người Mỹ Lady Gaga trích từ album thứ hai của cô ấy, Born This Way (2011). Bài hát được viết và sản xuất bởi Lady Gaga và RedOne, và được thu âm tại châu Âu trên chiếc xe buýt lưu diễn suốt chặng đường Monster Ball Tour. "Scheiße" lần đầu tiên được giới thiệu trong một bản remix được phát tại chương trình biểu diễn thời trang tổ chức vào ngày 19 tháng 1 năm 2011. Sau đó Gaga cũng biểu diễn đoạn đầu và phần điệp khúc của ca khúc trong mùa cuối cùng của chương trình Germany's Next Topmodel năm 2011.

"Scheiße" là một bài hát dance-pop với những âm điệu giàn điện tử tổng hợp âm thanh (synth) nặng. Bài hát cũng có nhịp điệu techno nhanh với ảnh hưởng của nhạc electro và Eurodisco. Gaga đọc đoạn đầu và phần điệp khúc của bài hát bằng tiếng Đức, bởi vì tên của bài hát là tiếng Đức. Bài hát mang xu hướng bênh vực nữ giới, với lời bài hát nói về sức mạnh của phụ nữ. Ca khúc nhận được những nhận xét tích cực từ các nhà phê bình báo chí, họ khen ngợi những nhịp dance và đoạn khúc dễ nghe, mặc dù chỉ trích phần lời tiếng Đức và cách phát âm của Gaga. Các nhà phê bình cũng xem đây là một điểm sáng của album, và tìm thấy ảnh hưởng của Madonna trong đó. Bài hát có mặt trong bảng xếp hạng của Hàn Quốc và các quốc gia châu Mỹ, đồng thời góp mặt tại các bảng xếp hạng ở Canada, Đức và Mỹ.

Bảng xếp hạng

Chú thích

Liên kết ngoài
Lady Gaga: Scheiße: Lyrics Interscope Records

Bài hát năm 2011
Bài hát của Lady Gaga
Bài hát về chủ nghĩa nữ giới
Bài hát được viết bởi Lady Gaga


title: Quốc lộ 2 (Campuchia)

text:
Quốc lộ 2 của Campuchia dài 120 km, nối Phnôm Pênh với tỉnh Kandal và Takéo tới tận biên giới với Việt Nam. Tại Phnôm Pênh, tuyến này giao cắt với quốc lộ 1 gần cầu Monivong. Qua cặp cửa khẩu Phnom Den / Tịnh Biên, quốc lộ 2 Campuchia nối với quốc lộ 91 Việt Nam.

Tham khảo

Đường bộ Campuchia


title: Fays, Haute-Marne

text:
Fays là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Haute-Marne

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Haute-Marne

en:


title: Hiệp hội bóng đá Yemen

text:
Hiệp hội bóng đá Yemen (YFA) () là tổ chức quản lý, điều hành các hoạt động bóng đá ở Yemen. YFA quản lý đội tuyển bóng đá quốc gia Yemen, tổ chức các giải bóng đá như giải vô địch bóng đá Yemen, cúp bóng đá Yemen,.... YFA là thành viên của cả Liên đoàn bóng đá thế giới (FIFA), Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC) và Liên đoàn bóng đá Tây Á (WAFF).

Chủ tịch của Hiệp hội bóng đá Yemen hiện nay là Ahmed Saleh Al-Eissi.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang chủ của Hiệp hội bóng đá Yemen
 Hiệp hội bóng đá Yemen  trên trang chủ của Liên đoàn bóng đá thế giới (FIFA)
 Hiệp hội bóng đá Yemen trên trang chủ của AFC

Yemen
Bóng đá Yemen
Các tổ chức thể thao Yemen


title: Masone

text:
Masone là một đô thị ở tỉnh Genova thuộc vùng Liguria, nằm ở vị trí cách khoảng 20 km về phía tây bắc của Genova. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.020 người và diện tích là 29.8 km².

Masone giáp các đô thị sau: Bosio, Campo Ligure, Genova, Mele, Tiglieto.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị Thành phố đô thị Genova


title: Tháp Bình Lâm

text:
Tháp Bình Lâm là một ngôi tháp cổ Chăm Pa tại thôn Bình Lâm, xã Phước Hoà, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định.

Đây là một ngôi tháp tương đối đặc biệt ở Bình Định, vì khác với các tháp khác nằm trên đồi thì tháp Bình Lâm nằm ngay trên đồng bằng và như hoà mình vào thiên nhiên và khu dân cư bao quanh.

Hiện trạng
Tháp cao đồ sộ, khoảng 20m, tuy đã bị huỷ hoại các chi tiết phía trên khá nhiều bởi thời gian, nhưng tổng thể ngôi tháp vẫn ánh lên qua màu gạch vàng một vẻ đẹp trang nhã và thành kính.

Tháp có 3 tầng, bình đồ vuông, thân tháp không lùn, không nặng nề, cân đối với hai tấng phía trên. Hai tầng phía trên cũng được thu nhỏ dần một cách đều đặn.

Kiến trúc
Như các tháp Champa khác, một trong những yếu tố trang trí kiến trúc đặc biệt nhất và cũng đẹp nhất ở Bình Lâm là các cửa giả nhô ra ở khoảng giữa các mặt tường của thân tháp. Thế nhưng, mặc dầu vẫn làm theo cấu trúc truyền thống, các cửa giả ở Bình Lâm lại hiện ra, dưới một bức tranh điêu khắc, như một ngôi tháp đầy kỳ ảo. Mỗi cửa giả là một cấu trúc ba thân kế tiếp nhau nhỏ dần từ trong ra ngoài. Mỗi thân đều có hai phần: hai cột ốp bên dưới và hòm hình mũi giáo bên trên. Cả ba thân cửa cửa giả đều như mọc lên từ một nền vuông chung phía dưới được trang trí bằng các hình sư tử, hoa lá và các hình áp.

Ngoài các cửa giả như mọi tháp Chăm khác, mặt tường bên ngoài của tháp Bình Lâm cũng được trang trí bằng hệ thống các cột ốp, nhưng có điểm khác biệt là đường rãnh ở cột ốp không tách cột ốp thành một đôi cột đứng song đôi, không còn hoa văn phủ kín bề mặt cột ốp và vòng đai bao quanh khung trang trí nằm giữa các cột ốp. Do đó, về mặt nào đó, nếu đem so với các tháp Chăm thuộc phong cách Mỹ Sơn A1, tháp Bình Lâm không duyên dáng, thanh tú và rực rỡ bằng. Thế nhưng, chính việc mất đi các hoa văn trang trí trên mặt tường lại làm tăng độ khỏe và chắc cho các thành phần kiến trúc và góp phần làm nổi bật nhưng hình tượng điêu khắc chính. Có thể nói Bình Lâm là sự kết hợp hài hòa và thành công giữa kết cấu kiến trúc và yếu tố trang trí kiến trúc.

Lịch sử
Tháp Bình Lâm được xây dựng vào cuối thế kỷ 10 – đầu thế kỷ 11, thuộc phong cách chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định, theo nghiên cứu, tháp Bình Lâm nằm trong khu thành Bình Lâm là kinh đô đầu tiên tạm thời khi các vị vua Chăm dời đô từ Quảng Nam vào Bình Định trước khi xây dựng kinh đô Đồ Bàn, khi thành Đồ Bàn được xây dựng thì Bình Lâm mất vị trí là trung tâm chính trị, hành chính của Chăm Pa.

Chú thích

Tham khảo

Tháp cổ Chăm Pa, huyền thoại và sự thật - Nhà xuất bản Trẻ 1996, Ngô Văn Doanh

Xem thêm
Thành Thị Nại
Phong cách nghệ thuật các tháp Chăm
Danh sách đền tháp Chăm Pa
Tháp Chăm

T
B
Vijaya (Champa)


title: Warner Bros.

text:
Công ty Giải trí Warner Bros. (thường được gọi là Warner Bros. hoặc viết tắt là WB) là một công ty giải trí và điện ảnh của Mỹ có trụ sở chính tại khu phức hợp Warner Bros. Studios ở Burbank , California và là công ty con của Warner Bros. Discovery. Được thành lập vào năm 1923 bởi bốn anh em, Harry, Albert, Sam và Jack Warner, công ty đã tự khẳng định mình là người dẫn đầu trong ngành công nghiệp điện ảnh Mỹ trước khi đa dạng hóa sang hoạt hình, truyền hình, và trò chơi điện tử và là một trong những hãng phim lớn của "Big Five" của Mỹ, đồng thời là thành viên của Hiệp hội Điện ảnh (MPA).

Công ty được biết đến với bộ phận xưởng phim là Warner Bros. Pictures Group, bao gồm Warner Bros. Pictures, New Line Cinema, Warner Animation Group, Castle Rock Entertainment và DC Films. Trong số các tài sản khác của nó bao gồm công ty sản xuất truyền hình Warner Bros. Television Studios; chi nhánh phát triển và xuất bản trò chơi điện tử Warner Bros. Interactive Entertainment; và 50% quan tâm đến mạng truyền hình quảng bá The CW, đồng sở hữu với Paramount Global. Warner Bros. cũng điều hành các bộ phận khác nhau chuyên về xuất bản, kinh doanh, âm nhạc, sân khấu và công viên giải trí. Bugs Bunny, một nhân vật hoạt hình được tạo ra bởi Tex Avery, Ben Hardaway, Chuck Jones, Bob Givens và Robert McKimson trong loạt phim Looney Tunes, là linh vật chính thức của công ty.

Lịch sử

Một số bộ phim nổi tiếng và ăn khách

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 WarnerBros official site

Công ty sản xuất phim Mỹ
Công ty thành lập năm 1923
Công ty giải trí Mỹ
Công ty truyền thông đại chúng Mỹ
Hãng phim Mỹ
Nhà phân phối phim Mỹ
Lịch sử và văn hóa Hollywood


title: Copadichromis eucinostomus

text:
Copadichromis eucinostomus là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Malawi, Mozambique, và Tanzania. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Copadichromis eucinostomus là một loài cá Lekking cá, con đực xây lâu đài cát. Thành viên lek với gò cát cao nhất - rộng gần một mét ở căn cứ - thắng đối với con cái. Những khối cát này lấy con vật dài mười xăngtimét và mất hai tuần để xây dựng.

Chú thích

Tham khảo

Copadichromis


title: Cairo (tỉnh)

text:
Tỉnh Cairo ( ) là một tỉnh đông dân nhất Ai Cập. Thủ phủ của tỉnh là thủ đô Cairo. Vì đã hoàn toàn đô thị hóa, tỉnh được coi như một thành phố trên thực tế và có chức năng như một đô thị tự trị.

Nhiều phần của tỉnh đã được tách ra vào năm 2008 để thành lập tỉnh Helwan.

Chú thích

Liên kết ngoài
Cairo Governorate Trang thông tin Chính thức (tiếng Ả Rập và tiếng Anh)
Hành chính thành phố
Danh sách các tỉnh trưởng trước đây  (tiếng Ả Rập)

Tỉnh của Ai Cập


title: Symplecta brachyptera

text:
Symplecta brachyptera là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Symplecta
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Artelida caligata

text:
Artelida caligata là một loài bọ cánh cứng thuộc phân họ Lepturinae, trong họ Cerambycidae. This bọ cánh cứng is distributed on island của Madagascar.

Chú thích

Tham khảo

Artelida
Động vật được mô tả năm 1904


title: Zuia

text:
Zuya (Basque: Zuia) là một đô thị trong tỉnh Álava, thuộc Xứ Basque, phía bắc Tây Ban Nha.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 ZUIA in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa)

Đô thị ở Álava


title: Trigona williana

text:
Trigona williana là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Trigona
Động vật được mô tả năm 1900


title: Arch Linux

text:
Arch Linux là một bản phân phối Linux được phát triển theo hướng đơn giản và gọn nhẹ. Thiết kế của Arch hướng tới mục tiêu đơn giản, thanh lịch, chính xác, và tối thiểu hóa. "Tính đơn giản" theo định nghĩa của Arch là "bỏ qua tất cả những phần phức tạp không cần thiết, các phần bổ sung, giảm thiểu số thay đổi cần có" và nó được áp dụng dưới góc nhìn của lập trình viên hơn là người dùng phổ thông(end-user).

Lấy cảm hứng từ CRUX, một hệ điều hành tối thiểu khác, Judd Vinet đã bắt đầu dự án tháng 3 năm 2002 và lãnh đạo dự án đến ngày 1 tháng 10 năm 2007, sau đó nhường lại cho Aaron Griffin.

Vào ngày 24 tháng 2 năm 2020, Aaron Griffin thông báo rằng do ít tham gia vào dự án nên, anh sẽ chuyển giao quyền kiểm soát dự án cho Levente Polyak. Sự thay đổi này cũng dẫn đến việc người mới có nhiệm kỳ 2 năm được bổ sung vào vị trí Trưởng nhóm dự án.

Đọc thêm

 Hệ điều hành Arch Hurd

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Interview with Judd Vinet about Arch Linux, cuộc phỏng vấn năm 2003 bởi DistroWatch
 The Big Arch Linux Interview, cuộc phỏng vấn năm 2005 bởi OSNews
 Interview: Arch Linux Team, cuộc phỏng vấn năm 2010 bởi OSNews

Bản phân phối Linux


title: (26903) 1995 YT3

text:
{{DISPLAYTITLE:(26903) 1995 YT3}}

(26903) 1995 YT3 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 20 tháng 12 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 26001–27000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Pleurotomella elusiva

text:
Pleurotomella elusiva là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Pleurotomella
Động vật được mô tả năm 1881


title: Sân bay quốc tế Imam Khomeini

text:
Sân bay quốc tế Imam Khomeini  (trong tiếng Ba Tư: فرودگاه بینالمللی امام خمینی) toạ lạc tại Tehran, Iran. Sân bay này toạ lạc cách thành phố 30 km về phía Nam. Sân bay này nhằm thay thế Sân bay quốc tế Mehrabad nằm ở phía Tây của thành phố, hiện đang nằm trong ranh giới của thành phố. Sân bay này có tên ban đầu là Ahmadabad, nhưng hiện đã được đặt tên theo Ayatollah Ruhollah Khomeini, lãnh đạo của Cách mạng Iran năm 1979.

Lịch sử
Việc xây dựng đã bắt đầu trước cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Những nhà thiết kế ban đầu là TAMS, một liên danh các nhà thiết kế Hoa Kỳ. Một liên doanh địa phương đã được thành lập có tên gọi là TAMS-AFA để thực hiện thiết kế và giám sát việc xây dựng. Sau cuộc Cách mạng Hồi giáo, dự án bị bỏ cho đến khi chính phủ Iran đã quyết định thiết kế và xây dựng sân bay này. Công ty ADP của Pháp đã được chọn đứng đầu các hãng thiết kế và công trình địa phương. Một hợp đồng chìa khoá trao tay (hợp đồng EPC) đã được trao cho một công ty địa phương là Kayson để thực hiện và quản lý việc xây dựng. Sau hai năm, hợp đồng này bị hủy bỏ và trao cho Bonyad Mostazafan & Janbazan (M&J Foundation).

Sau khi nhà ga chính được xây xong, Cơ quan Hàng không Dân dụng Iraq đã quyết định chuyển quản lý vận hành cùng với việc xây dựng nhà ga thứ hai cho một liên danh các công ty Thổ Nhĩ Kỳ và Áo, TAV.

Buổi lễ mở cửa khai trương sân bay được lên lịch trình ngày 1 tháng 2 năm 2004, sự bắt đầu của các buổi lễ kỷ niệm 'Bình minh mười ngày' tốt lành (ngày 1 tháng 2-11), đánh dẫu ngày kỷ niệm Cách mạng Hồi giáo 1979.

Trước ngày mở cửa vào ngày 8 tháng 5, hai hãng hàng không của Iran đã từ chối bay đến sân bay này với lý do mà hãng hàng không Iran Aseman Airlines đưa ra là "Chúng tôi không bay đến một sân bay do người nước ngoài điều hành".

Các quan chức của TAV đã được lệnh rút người và thiết bị của mình ra khỏi sân bay vào ngày 7 tháng 5 và sự vận hành sân bay đã được chuyển cho hãng Iran Air.

Các hãng hàng không và các điểm đến
 Air Arabia (Sharjah)
 Ariana Afghan Airlines (Kabul)
 Armavia (Yerevan)
 Azerbaijan Airlines (Baku)
 Air France (Paris-Charles de Gaulle)
 British Airways (London-Heathrow)
 Caspian Airlines (Budapest, Dubai, Kiev-Boryspil, Minsk, Yerevan)
 China Southern Airlines (Bắc Kinh, Urumqi)
 Emirates (Dubai)
 Etihad Airways (Abu Dhabi)
 Gulf Air (Bahrain)
 Iran Air (Ankara, Amsterdam, Bahrain, Baku, Doha, Dubai, Frankfurt, Kuala Lumpur, London-Heathrow, Milan-Malpensa, Paris-Orly, Rome-Fiumicino)
 Iraqi Airways (Baghdad)
 Iran Aseman Airlines (Dubai)
 Jazeera Airways (Kuwait)
 Kish Air (Dubai)
 Kuwait Airways (Kuwait)
 KLM (Amsterdam)
 Lufthansa (Frankfurt)
 Mahan Air (Bangkok-Suvarnabhumi, Birmingham, Delhi, Dubai, Düsseldorf, Erbil, Lahore, Manchester, Milan-Malpensa, Paris-Charles de Gaulle)
 Qatar Airways (Doha)
 Tajikistan Airlines (Dushanbe)
 Turkish Airlines (Istanbul-Ataturk, Ankara)
 UM Airlines (Kiev-Boryspil)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 A guide to IKA Imam Khomeini Airport
 Official Website
 BBC on closing of airport by the armed forces

Sân bay Iran
Giao thông Tehran
Công trình xây dựng Tehran


title: Xylophanes zurcheri

text:
Xylophanes zurcheri là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở México, Costa Rica, Guatemala và Belize.
Về màu sắc và hình dáng nó giống với Xylophanes undata.

Con trưởng thành bay vào tháng 4, tháng 5 và tháng 6 in Costa Rica.

Ấu trùng ăn Psychotria eurycarpa, Psychotria panamensis, Psychotria berteriana, Psychotria correae, Psychotria pittieri và Palicourea salicifolia. Chúng có màu xanh lá cây và màu nâu.

Chú thích

Tham khảo

Xylophanes


title: Tinca

text:
Tinca () là một xã ở nam Bihor, Transilvania, România. Xã gồm năm làng: Belfir (Bélfenyér), Gurbediu (Tenkegörbed), Girișu Negru (Feketegyörös), Râpa (Körösmart) và Tinca.

Du lịch
Xã có các suối nước khoáng giàu magie và Calci.

Địa lý
Độ cao trung bình là 130 mét.

Lượng mưa là khoảng 750 mm một năm.

Dân cư
Tinca có dân số 7.793 vào năm 2011, trong đó:
60% là người România
15% là người Hungary
15% là người Digan.
10% là các dân tộc khác.

Tham khảo

  Tinca

Xã của hạt Bihor


title: Chi Cao su Castilloa

text:
Chi Cao su Castilloa (danh pháp khoa học: Castilla, đôi khi phát âm sai thành Castilloa) là một chi chứa một số (khoảng 10) loài cây thân gỗ, thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) có nguồn gốc từ khu vực Trung Mỹ. Loài được nhiều người biết đến là cao su Castilloa (Castilla elastica), một trong số vài loài cây mà cao su có thể sản xuất ra được từ nhựa mủ của nó. Các tên gọi thông thường bao gồm cao su Panama hay cao su Castilloa. Người dân Trung Mỹ thời kỳ tiền-Columbus sử dụng nhựa mủ của loài cây này để làm quả bóng sử dụng trong trò chơi nghi lễ. Castilla elastica bị coi là loài cây xâm hại tại các khu vực người ta đưa nó vào, chẳng hạn như tại khu vực miền nam Thái Bình Dương.

Các loài trong chi Castilla có một hiện tượng đặc trưng là rụng cành hàng năm. Điều này có thể là cơ chế thích nghi để ngăn cản các loài dây leo bám vào.

Phân loại
Castilla daguensis
Castilla fallax
Castilla elastica: Cây cao su Castilloa hay cao su Panama
Castilla elastica costaricana
Castilla elastica elastica: Cao su Castilloa
Castilla guatemalensis
Castilla lactiflua
Castilla markhamiana
Castilla nicoyensis
Castilla panamensis
Castilla tunu
Castilla ulei: Cao su Caucho

Xem thêm
 Cao su

Hình ảnh

Tham khảo
 Vicente (Vincente) de Cervantes (1755-1829), Castilla, trong Gazeta de Literatura de México 1794, Suppl.: 7. (2-7-1794)

Liên kết ngoài
Pacific Island Ecosystems at Risk (PIER): Castilla elastica


title: Margarites vahlii

text:
Margarites vahlii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Margaritidae, họ ốc xà cừ.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Margarites


title: Conoderus viduus

text:
Conoderus viduus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: Mỹ thuật nguyên thủy và cổ đại

text:
Mỹ thuật thời kỳ nguyên thủy và cổ đại có thể được chia thành hai thời kỳ là Mỹ thuật thời nguyên thủy kéo dài từ khoảng 40.000 đến 10.000 năm trước công nguyên (TCN) và thời kỳ tiếp theo là Mỹ thuật thời cổ đại với đặc trưng nổi bật thuộc về nền văn minh Ai Cập. Bài này chỉ trình bày những nhận định tổng quát chung về mỹ thuật của các thời kỳ đó.

Mỹ thuật thời nguyên thủy
Thời kỳ: Mỹ thuật nguyên thủy.
Thời gian: từ 40.000 đến 10.000 năm TCN.

Đặc điểm địa lý, văn hóa, xã hội
Công cụ sản xuất thô sơ, đời sống săn bắt hái lượm.
Xã hội chưa phân chia giai cấp, cuộc sống bầy đàn chế độ mẫu hệ.
Các vết tích Mỹ thuật nguyên thủy tìm thấy ở Nam Âu, châu Á và châu Phi.

Đặc điểm nghệ thuật
Mỹ thuật ở thời kỳ này tồn tại dưới ba hình thức: hội họa, điêu khắc và kiến trúc và mang các tính chất sau:
Nghệ thuật hang động
Chủ yếu là tả thực, phản ánh chân thực và sinh động cuộc sống xung quanh.
Giả thiết có nguồn gốc xuất hiện từ nhu cầu cuộc sống: do lao động, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng ma thuật hay để giải trí.

Hội họa
Nội dung: Các hình vẽ thú vật (bò, ngựa, hươu...) trên thành và trần hang động và chân thực, hình khắc trên đất sét rồi đắp lên thành hang. Hình người sinh hoạt nhưng sơ lược, khái quát.
Màu sắc: Dùng màu sắc tự nhiên. Ví dụ: hình đàn bò rừng trong hang Altarmira, hình đàn ngựa rừng trong hang Latxcô.v.v.

Điêu khắc
Nội dung: chủ yếu là hình người, đặc biệt miêu tả người phụ nữ, mang ý nghĩa phồn thực, nhấn mạnh những đặc điểm giới tính.
Chất liệu: các tượng tròn, phù điêu trên đá. Ví dụ: tượng Vệ Nữ Wilendoff.

Kiến trúc
Nội dung: Các hình thức sắp xếp đá tảng thành những công trình phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, thờ cúng.
Chất liệu: đá tảng to. Ví dụ: ba hình thức như Đônmen: để chôn người chết, Menhia: dùng để thờ cúng hay Crômlếch: dùng làm nơi tế lễ.

Mỹ thuật cổ đại
Thời kỳ: Mỹ thuật Ai Cập
Thời gian: Từ 4.000 năm đến thế kỷ 4 TCN

Đặc điểm địa lý, văn hóa, xã hội
Vị trí địa lý: Nằm bên bờ sông Nin, vùng đông bắc Châu Phi, phía tây là sa mạc Libya, phía đông là Hồng Hải, phía bắc là Địa Trung Hải, phía nam là Ethiopia. Nên đất nước ít giao lưu với bên ngoài, văn hóa mang đậm tính chất dân tộc. Đất nước chia thành hai vùng rõ rệt: thượng Ai Cập và hạ Ai Cập.
Văn hóa, tôn giáo: tín ngưỡng đa thần đóng vai trò quan trọng trong đời sống nhân dân. Tin tưởng và coi trọng thế giới sau cái chết, coi đó mới là cuộc sống vĩnh hằng nên văn hóa nghệ thuật cũng gắn liền với ý nghĩa này.
Xã hội: đất nước đầu tiên có giai cấp.

Đặc điểm nghệ thuật
Tồn tại đủ ba hình thức: hội họa, kiến trúc và điêu khắc.

Kiến trúc

Thời kỳ đầu
Nội dung: Nổi bật nhất là kiến trúc Kim Tự Tháp. Đó là nơi đặt xác nhà vua sau khi qua đời. Do tín ngưỡng của Ai Cập tin về một cuộc sống vĩnh cửu ở thế giới bên kia nên sau khi nhà vua qua đời, người ta tiến hành ướp xác và đặt nó trong một khu lăng mộ kỳ vĩ để mong linh hồn con người được tồn tại vĩnh viễn. Thời cổ vương quốc là thời đại ưu thế của Kim Tự Tháp.
Chất liệu: Kim Tự Tháp được xây bằng gạch có bậc thang, hình đơn giản. Sau đó là những khối đá tảng to xếp chồng lên nhau, càng lên cao càng thu nhỏ dần. Ví dụ như ở Gizeh (hay Giza) còn một quần thể kim tự tháp vĩ đại bao gồm ba kim tự tháp: Cheops, Kephren và Mykerinus, trong đó Cheops nổi tiếng nhất (xây dựng khoảng 2.900 năm TCN): cao 138 m, đáy hình vuông cạnh dài 225m.

Thời kỳ sau
Nội dung: Người Ai Cập không xây dựng các lăng mộ đồ sộ dựa lưng vào vách núi nữa. Đồ án kiến trúc đơn giản, với bộ phận kiến trúc cột rất quan trọng, có một số cột chính: cột hình cây thốt nốt, cột hình hoa súng và cột hình cây sậy, ngoài ra còn có cột hình người, khắc họa các sự tích.
Chất liệu: Lăng tẩm bằng đá dựa lưng vào vách đá. Ví dụ như lăng vua Tuttankhamun, đền thờ Karnak, Et phu v.v..

Điêu khắc
Tác phẩm: Các pho tượng

Tham khảo

Mỹ thuật


title: Antipus tripartita

text:
Antipus tripartita là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Antipus


title: Xylocopa stadelmanni

text:
Xylocopa stadelmanni là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1899.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1899


title: Basilepta mindorensis

text:
Basilepta mindorensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Basilepta


title: Busseola

text:
Busseola là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Busseola convexilimba Strand, 1912
 Busseola fusca (Fuller, 1901)
 Busseola fuscantis Hampson, 1918
 Busseola hirsuta Boursin, 1954
 Busseola longistriga (Draudt, 1950)
 Busseola mesophaea Hampson, 1914
 Busseola obliquifascia (Hampson, 1909)
 Busseola pallidicosta (Hampson, 1902)
 Busseola phaia Bowden, 1956
 Busseola praepallens (Hampson, 1910)
 Busseola quadrata Bowden, 1956
 Busseola rufidorsata Hampson, 1914
 Busseola sacchariphaga Fletcher, 1928
 Busseola segeta Bowden, 1956
 Busseola submarginalis (Hampson, 1891)

Tham khảo

 Busseola at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Baliomorpha urbana

text:
Baliomorpha urbana là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Baliomorpha


title: Barret-sur-Méouge

text:
Barret-sur-Méouge là một xã của tỉnh Hautes-Alpes, thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur, đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Hautes-Alpes

Tham khảo

Barretsurmeouge


title: 41 TCN

text:
Năm 41 TCN là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 41 TCN


title: Cầu diệp càng cua

text:
Cầu diệp càng cua hay cầu diệp vừng, lan lọng hoa dày (danh pháp hai phần: Bulbophyllum careyanum) là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

C
Thực vật Việt Nam


title: Mitromorpha multicostata

text:
Mitromorpha multicostata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitromorphidae, họ ốc cối.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitromorpha
Động vật được mô tả năm 1911


title: Lampronia quinquepunctata

text:
Lampronia quinquepunctata là một loài bướm đêm thuộc họ Incurvariidae. Nó được tìm thấy ở Nepal.

Sải cánh dài khoảng 14 mm.

It has been collected in an area with scattered Acer và Rhododendron shrubs, but the immature stages và host plant are unknown.

Chú thích

Tham khảo

Lampronia


title: Lacon maculatus

text:
Lacon maculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được LeConte miêu tả khoa học năm 1866.

Chú thích

Tham khảo

Lacon


title: Struth

text:
Struth là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Salach

text:
Salach là một thị trấn thuộc huyện Göppingen ở Baden-Württemberg ở miền nam Đức. Đô thị này có diện tích 8,32 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 8080 người..

Tham khảo


title: Sangamon (lớp tàu sân bay hộ tống)

text:
Lớp tàu sân bay hộ tống Sangamon là một nhóm bốn tàu sân bay hộ tống của Hải quân Hoa Kỳ từng phục vụ trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Nguyên là những tàu chở dầu thuộc lớp Cimarron, được hạ thủy vào năm 1939 để sử dụng cho các mục đích dân sự, chúng được Hải quân Mỹ trưng dụng vào năm 1940 -1941 như những tàu chở dầu tiếp tế hạm đội, và vào đầu năm 1942 được cho ngừng hoạt động để cải biến thành các tàu sân bay hộ tống. Công việc cải biến mất khoảng sáu tháng, và từ cuối năm 1942 cho đến khi chiến tranh kết thúc, chúng đã tham gia hoạt động tại các chiến trường Địa Trung Hải, Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Ba chiếc trong lớp đã từng bị hư hại bởi máy bay tấn công cảm tử kamikaze Nhật Bản trong Trận chiến vịnh Leyte, nhưng tất cả đều sống sót qua cuộc chiến tranh. Chúng là những chiếc tàu xuất sắc của kiểu tàu chiến này, rộng rãi và chắc chắn với một sàn đáp lớn và có tầm nhìn bao quát, có độ ổn định tốt ngay cả khi biển động.

Những chiếc trong lớp được rút khỏi hoạt động không lâu sau khi chiến tranh kết thúc. Một số được giữ lại trong lực lượng dự bị và được xếp lại lớp thành những tàu sân bay trực thăng hộ tống (CVHE). Tất cả đều bị bán hoặc tháo dỡ vào đầu những năm 1960.

Những chiếc trong lớp

Tham khảo

Lớp tàu sân bay

Tàu sân bay hộ tống của Hải quân Hoa Kỳ
Tàu sân bay hộ tống trong Thế Chiến II