title: Lính nhựa

text:
Army Man chuyển hướng ở đây, xem thêm tạp chí hài Army Man (tạp chí). Đối với loạt trò chơi điện tử xin xem Army Men (sê-ri trò chơi).

Lính nhựa (tiếng Anh: army men, nghĩa là quân nhân'', một dòng phổ biến nhất của lính nhựa) là những người lính đồ chơi đơn giản cao khoảng 5 cm (2 inch) và thường được đúc từ chất nhựa màu xanh lá cây hoặc màu tương đối chắc chắn. Lính nhựa chủ yếu được đúc thành một khối, kể cả vũ khí cũng như tay chân. Không giống như những người lính đồ chơi đắt tiền trong các cửa hàng đồ chơi, lính nhựa được bày bán với giá thấp trong các cửa hàng giảm giá, siêu thị, và các tiệm đồng đô la, lính nhựa là loại đồ chơi khá được yêu thích từ những năm 1950. So với nhiều loại lính đồ chơi khác thì lính nhựa được bán thường không sơn phết và hầu như luôn luôn mặc bộ quân phục hiện đại và trang bị vũ khí của thế kỷ 20. Lính nhựa không có vấn đề độc quyền như một số loại đồ chơi khác. Những figure (mẫu tượng) mang hình dáng quân đội làm từ thiếc, kẽm hay những kim loại khác, những mẫu mang tính trưng bày cho dù bằng nhựa đều không phải là lính nhựa.

Mô tả
Lính nhựa được bày bán theo từng túi nhựa hoặc cả một xô lớn, một túi có khoảng 20 lính hoặc nhiều hơn, thường không bán theo lẻ từng con lính, lính nhựa có rất nhiều màu sắc khác nhau như màu xanh lá cây, nâu, hoặc xám, để đại diện cho các phe đối lập. Chúng được trang bị nhiều loại vũ khí, thông thường từ chiến tranh thế giới thứ II cho tới thời đại hiện nay. Vũ khí của lính nhựa bao gồm súng trường, súng máy, súng tiểu liên, súng ngắm rãnh xoắn, súng lục, lựu đạn, súng phun lửa, và bazooka. Họ cũng có thể có những lính thông tin, lính dò mìn, và lính trang bị lưỡi lê. Mũ sắt truyền thống là loại "nồi" M1 cũ được lính Mỹ sử dụng trong thời gian từ giữa đến cuối thế kỷ 20. Lính nhựa đôi khi còn được đóng gói với các phụ kiện bổ sung kèm theo bao gồm cả xe tăng (thường dựa trên xe tăng M48 Patton), xe jeep, tàu đệm khí có vũ trang, half track, pháo, trực thăng, máy bay phản lực, và hàng rào kẽm gai. Khí tài của họ thường được sản xuất trong một quy mô nhỏ hơn, nhằm tiết kiệm chi phí sản xuất bao bì. Bởi vì lính nhựa chỉ được coi là đồ chơi, không phải một mô hình, do đó chúng chỉ mang tính tương đối, có nghĩa là sẽ không giống đến từng chi tiết so với những người lính ngoài đời thực.

Hình dạng mô phỏng thường thấy nhất của Army men là lính Mỹ với chiếc nón thép M1 cũ kĩ trên đầu cùng khẩu súng M16 trong tay. Phần lớn chúng thường mang trang phục của quân đội Mỹ những năm từ 1941 đến 1960 với màu đại diện chủ yếu là màu xanh. Những màu còn lại dùng để chỉ "kẻ địch". Đi kèm với Lính nhựa dễ thấy nhất đó là những chiếc xe tăng, xe jeep bằng nhựa mềm. Có khi lại là một chiếc half tracks, một khẩu pháo howitzer 105 li, một chiếc xe tải quân sự, lều dã chiến, lô cốt, thậm chí có cả lính sử dụng đại liên, mortar, bazooka và lính nhảy dù. Những loại xe tăng thường thấy là M26, M41, M47, M48,.... Một số hãng sản xuất còn cho thêm vào những chiếc xe phóng tên lửa, xe lội nước nhằm tăng tính đa dạng cho lính nhựa. Dần dần về sau càng xuất hiện thêm nhiều công cụ hỗ trợ chiến tranh khác như: công sự, lô cốt, máy bay ném bom, trực thăng, tàu chiến loại nhỏ,.... Quân đội thì không thể thiếu quốc kì, đối với Army men cũng thế. Thông thường lá cờ dễ tìm thấy nhất là cờ Mỹ. Gần đây, hình tượng người lính Mỹ trong Army men không còn độc quyền như trước nữa mà dần thay bằng nhiều kiểu dáng quân đội các nước khác đẹp hơn.

Đặc điểm
Không bị ngã vì đã có đế chân rất chắc chắn.
Không bao giờ mất hoặc buông vũ khí vì chúng đã được đúc liền khối.
Không cần đọc một cuốn sách hướng dẫn nào, cách nhận biết rất đơn giản, màu xanh là phe ta còn màu khác thì thường là phe địch.
Xe tăng, máy bay, lô cốt,.. tất cả đều có sẵn trong túi với lính nhựa khi mua về, chẳng cần phải mệt mỏi về chuyện phải chạy đi mua cũng như chuyện phải thay pin như một số loại đồ chơi khác.
Không cần lo lắng về vấn đề hết hàng vì công ty nào sản xuất cũng giống công ty nào.
So với nhiều Figure khác thì Army men rẻ hơn cả trăm lần.
Army men có thể chơi chung với nhiều món đồ chơi khác nhau như những chiếc xe lửa chạy bằng pin, những tòa nhà mô hình, thậm chí cả một con gấu bông to lớn.
Tỉ lệ mô phỏng của lính nhựa vào khoảng 1/25 hoặc 1/35. Tuy vậy nếu đem so kích thước của lính nhựa với những chiếc xe tank nhựa thì chắc chắn chúng không tỉ lệ như ngoài đời. Chúng không bao giờ giống 100% ngoài đời được.

Lịch sử

Tiền thân của Army Men là những người lính thiếc cổ xưa. Được làm bằng nhiều loại hợp kim giá rẻ khác nhau gồm thiếc, kẽm, chì, hoặc antimon, những loại đồ chơi cỡ nhỏ trở nên phổ biến vào cuối thập niên 1800. Đức là nhà sản xuất quan trọng nhất vào thời điểm đó, tiếp theo là Anh và Pháp. Nguyên bản có ba loại: rắn, phẳng và nửa rắn. Chất rắn làm ra những figure full 3D, phẳng làm ra những người lính dát mỏng, figure loại rất mỏng và nửa rắn thì nằm ở một nơi nào đó trong khoảng giữa. Về sau, những công ty này đã tạo ra chất rắn rỗng, khiến cho figure trông nhẹ hơn và giá thành rẻ hơn, dễ sản xuất và vận chuyển.

Những chú lính đồ chơi thuở ban đầu thường bao gồm cả quân đội hiện tại và trong lịch sử, từ thời Ai Cập cổ đại đến thời đại Victoria. Chúng được sơn màu sắc tươi sáng bóng loáng và được bày bán trong những cái hộp, thường một hộp có khoảng sáu đến tám chú lính. Phụ kiện kèm theo bao gồm toàn bộ các toa xe lửa, đại pháo, xe chở đạn, thiết bị máy móc, cầu phao, công sự và các công trình. Số khác được đúc, hoặc làm từ gỗ, chất tổng hợp và giấy bồi.

Người lính đồ chơi trung bình đứng cao từ 2 đến 3 inch. Một công ty của Anh là Britains, Ltd đã giúp chuẩn hóa kích thước khoảng tỷ lệ 54mm. Một figure nhỏ hơn xuất hiện có chút tiêu chuẩn hóa đến 30mm, và được sử dụng chủ yếu cho những bộ Wargame thu nhỏ. (Tỷ lệ cho lính nhựa dòng Army Men được thể hiện theo hai cách Ví dụ, "54mm" có nghĩa là chiều cao của một figure đứng trung bình sẽ được cho là cao. 1/32 có nghĩa rằng con số này là 1/32 chiều cao đối với bản sao thực sự của nó. Đây là tỷ lệ thứ ba sử dụng hiếm khi được vay mượn từ những mô hình đường xe lửa và được thể hiện bằng chữ N, TT, HO, S, OO, O, G. Các ký tự này tương ứng với từng tỷ lệ khác nhau như N-1/160, TT - 1/100, HO - 1/87 hoặc 20mm OO - 1/76 hoặc 25mm, S - 1/64 hoặc 30mm, O - 1/48 hoặc 40mm, G - 1/32 hoặc 54mm).

Các nhà sản xuất của Mỹ đã bắt đầu sản xuất những figure vào khoảng Thế chiến I. Với nhiều tỷ lệ khác nhau từ tỷ lệ 45mm tới tỷ lệ 90mm. Thời kỳ rất đa dạng từ thời chiến tranh giành độc lập, Nội chiến Mỹ, Cao bồi và người Da đỏ cùng các loại xe cộ đều được phân chia thành tỷ lệ bên ngoài như xe tải và máy bay. Các nhà sản xuất đã cho đúc những figure của họ bằng gang. Về sau, các chú lính chì của Mỹ được thiết kế đúng theo kích thước tiêu chuẩn. Ngoài ra, các nhà sản xuất còn bổ sung thêm những chủng loại khác như lính vũ trụ, băng đảng, và một số đạo quân nước ngoài khác. Các chất làm ra figure rất đa dạng từ chất rắn đến nửa rắn.

Một trong nhiều dòng figure nổi tiếng đều được thực hiện ở New Jersey. Thường gọi là "vỏ chân", tức là bàn chân của lính được giới hạn trong một đế nhựa tròn giúp chúng trụ vững hơn. Đó là dòng figure thời Thế Chiến II bao gồm một loạt các nhóm lính quân nhân với đủ tư thế chiến đấu khác nhau.

Nhiều công ty khác cũng bắt tay vào việc sản xuất đại trà Army Men. Hầu hết đều được chế tạo ở Đài Loan và Hồng Kông. Thứ phổ biến nhiều nhất vào cuối thập niên 1950 và đầu 1960 đều thuộc loại không nhãn hiệu, như những mẫu đúc lại của hãng Timmee, các figure nhỏ bằng ngón tay của hãng Ideal và một loại khá phổ biến với đôi chân rất phẳng và không đứng yên. Những loại ngoài tiêu chuẩn nhỏ hơn 40mm cũng được nhiều người ưa chuộng. Army Men được bày bán công khai trong tất cả các cửa hàng đồ chơi. Mỗi túi nhựa thường bao gồm quân đội, lá cờ, và các loại phương tiện như xe jeep, xe tải, half-track, đại bác và xe tăng.

Một vài công ty lớn chỉ sản xuất những sản phẩm mang thương hiệu Army Men của riêng họ. Phổ biến nhất là Louis Marx Inc, một nhà sản xuất đồ chơi lớn còn bán loại xe điện kiểu O và những đồ chơi khác. Figure của Marx thường được bày bán cả trong những cái túi và hộp playset. Một bộ thường bao gồm binh lính, trang bị, công trình, công sự và phương tiện. Những thứ phổ biến nhất gồm bộ Chiến Trường (Mỹ vs Đức trong Thế Chiến II), Liên Bang và Hợp Bang trong cuộc Nội chiến Mỹ (màu xanh tượng trưng cho phe Liên Bang và màu xám tượng trưng cho phe Hợp Bang), Đồn Apache (Miền Viễn Tây nước Mỹ), Alamo và Hiệp sĩ với Viking. Tất cả ngoại trừ bộ Chiến Trường đã có một số mẫu in thạch bản cấu trúc kim loại đóng dấu. Chúng được lắp ráp và vừa khít với các bộ phận nhựa. Lâu đài còn có cả một tòa tháp có lỗ châu mai cổng và cây cầu kéo. Đồn Apache là một pháo đài nhựa với một doanh trại kim loại. Alamo gần như hoàn toàn làm bằng kim loại đóng dấu.

Hãng Ideal còn tự sản xuất những bộ playset cho riêng mình, trong khi hãng MPC lại cung cấp nguyên một bộ với những chú lính nhựa chỉ nhỏ bằng ngón tay. Những binh sĩ này được trang bị nhiều loại vũ khí riêng biệt. Người chơi có thể cầm, nắm hoặc ôm trọn người lính nhựa theo cách mà họ muốn. Chủng loại rất đa dạng từ những đội quân thuộc các thời kỳ khác nhau như Nội chiến Mỹ, Thế Chiến II, Quân đội Mỹ Hiện đại, Miền Viễn Tây và thậm chí là cả những người lính đến từ vũ trụ. Những bộ của Ideal và MPC không được sang trọng như Marx, nhưng họ cung cấp rất nhiều thứ mà một đứa trẻ cần để tham gia vào cuộc chiến.

Người lính đồ chơi nhựa đầu tiên do công ty Bergen Toy & Novelty (đọc tắt là Beton) của Mỹ chế tạo vào năm 1938. Beton cũng mua khuôn mẫu của một công ty chuyên về figure nhựa khác trước chiến tranh là Universal Plastics. Với việc bán đi số figure còn lại khi ngành công nghiệp đồ chơi bị ngưng đọng vào năm 1942. Figure của Beton được sơn y hệt những figure bằng kim loại và bày bán công khai ra thị trường đồ chơi, riêng lẻ hoặc một bộ đóng hộp khoảng bảy figure. Sau chiến tranh thế giới II, Beton sửa đổi những mẫu figure trong nỗ lực nhằm làm thay đổi kiểu mũ sắt Thế chiến I sang Thế chiến II.

Sau Thế chiến II, sản xuất nhựa được xem là một ngành công nghiệp có tiềm năng tăng trưởng với nhiều công ty cũ và mới làm cho các figure nhựa trở nên phổ biến rộng rãi tại Mỹ. Lính nhựa sau chiến tranh được bày bán mà không sơn phết, thường là màu xanh tương ứng với bộ quân phục quân đội Mỹ trong Thế chiến II. Những figure nhựa được bán đồng loạt trong các túi nhựa với một thẻ tiêu đề minh họa các kích cỡ khác nhau và giá cả kể từ đầu những năm 1950.

Bắt đầu từ thập niên 1950, hãng Louis Marx đã tung ra những hộp nguyên bộ các figure và phụ tùng kèm theo thường gọi là playset, như Trung tâm Huấn luyện Quân đội Hoa Kỳ và về sau là bộ Chiến Trường. Một hãng sản xuất cạnh trạnh khác là Tập đoàn Đa Nhựa (gọi tắt là MPC) cũng bày bán những figure nhựa trong các màu sắc khác nhau với các phụ kiện riêng biệt khác nhau, do đó các figure tương tự có thể được trang bị đồ giống như một người lính (màu xanh lá cây), nông dân, người khai hoang hoặc cao bồi (màu nâu), cảnh sát (màu xanh), lính trượt tuyết (màu trắng) lính vũ trụ (màu sắc khác nhau, thường là người ngoài hành tinh), hoặc những người lính trong cuộc Nội chiến Mỹ mang màu xanh và xám.

Do những quan ngại về nhiễm độc chì vào thập niên 1950, đã làm thay đổi phương pháp sản xuất đồ chơi. Tính sẵn có của nhựa, cả cứng và mềm, cho phép các nhà sản xuất có thể làm ra những loại đồ chơi an toàn hơn với giá rẻ hơn. Cũng vì vậy mà với dòng Army Men, những chú lính nhựa mềm giá rẻ như vậy để chắc rằng chúng sẽ được bày bán trong các túi nhựa. Một số các nhà sản xuất chỉ đơn thuần là tái sản xuất các chú lính chì cổ xưa (ví dụ, bộ lính Mỹ Timmee Toys giống y hệt những chú lính chì cổ xưa). Một số hãng khác thì tiến hành việc thiết kế và sản xuất những loại lính nhựa mới. Nhựa cho phép hình thể một chú lính nhựa được gia công với độ chi tiết cao và do đó các thiết kế mới ngày càng giống thực hơn.

Trong suốt thập niên 1960, một mẫu mới của Army Men đã bước vào hàng ngũ. Đó chính là người lính vũ trang đạt tiêu chuẩn và được trang bị các thiết bị mới nhất như súng trường M-16. Với số khác thì mẫu Army Men mới này thường được bán trong các túi đựng, đi kèm một hoặc hai khí tài.

Nền kinh tế nhựa được bán ra với số lượng lớn, đã dần phổ biến lính nhựa, sự cạnh tranh quyết liệt với các nhà sản xuất đã dẫn đến việc lính nhựa được bày bán trong các túi lớn của Marx và MPC với giá ít nhất là một đồng xu một mảnh vào giữa thập niên 1960. Trong thời gian này, Marx còn tung ra các phe phái thù địch có thực chiến đấu với các chú lính nhựa Mỹ như lính Đức (đúc màu xám) trong bộ "Army Combat" năm 1962 của họ và kẻ thù Nhật Bản (đúc màu vàng) trong bộ "Iwo Jima" của họ được phát hành vào năm 1963. Năm 1965, bộ "D-Day" của Marx giơi thiệu thêm phe đồng minh mới gồm Pháp (màu xanh da trời), Anh (màu vàng nâu nhạt) và Nga. Một trong những bộ playset mới nhất và lớn nhất của họ là vùng núi đa cấp "Pháo đài Navarone" được thiết kế dựa trên khẩu Đại bác Navarone có thực trong thập niên 1970 và là nơi diễn ra cuộc đấu trí vào giữa chiến tranh thế giới thứ hai khi người Mỹ ra sức chống lại Đức Quốc xã.

Đến thập niên 1970, một vài nhà sản xuất của Anh được biết đến với dòng sản phẩm figure tỷ lệ HO/OO bắt đầu cung cấp phiên bản Army Men cho riêng họ. Tuy nhiên, chúng đã được bày bán trên thị trường như các mô hình với tỷ lệ nhỏ hơn và giá thành rẻ hơn là những người lính đồ chơi đơn giản. Figure của các hãng Airfix, Matchbox và Timpo bắt đầu làm biến dạng sản phẩm của họ. Chúng được phổ biến giữa các nhà sưu tầm nghiêm chỉnh, như việc các bộ figure đóng hộp này không còn được bán sẵn trong các cửa hàng đồ chơi.

Những năm 1970 trở về sau đã chứng kiến một sự suy giảm trầm trọng của dòng đồ chơi chiến tranh do cuộc khủng hoảng về kinh tế cùng sự phản đối chiến tranh đang ngày càng lan rộng ra khắp thế giới. Marx, Ideal và một số hãng sản xuất khác nhanh chóng tìm cách tháo gỡ những khó khăn,đã để lại một hố sâu ngăn cách khó mà cứu vãn. Trong khi những chú lính không thương hiệu tiếp tục được nhập khẩu, sự đa dạng tổng thể dần giảm mạnh. Dẫn đến nguy cơ khiến nhiều figure đã biến mất hoàn toàn. Đặc biệt là trong cuộc chiến tranh Việt Nam, công việc kinh doanh và giá trị của loại đồ chơi quân sự bắt đầu suy giảm nghiêm trọng cùng với hình ảnh chiến tranh đã không còn được công chúng ưa chuộng và giá cả của nhựa gia tăng ngày càng cao do ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973.

Trong suốt thập niên 1980, dòng lính nhựa dần dần quay trở lại thị trường đồ chơi giá rẻ bằng những loại mẫu mã mới cùng sự tham gia của một số công ty nhỏ khác, thế nhưng sự tăng trưởng và phát triển khá chậm chỉ đến hai thập niên sau mới đi vào giai đoạn ổn định. Ngày nay hầu hết lính nhựa đều được gia công và sản xuất với chi phí rẻ mạt ở Trung Quốc và các bộ lính nhựa không có phụ kiện kèm theo đang là hình thức phổ biến, nhất là các bộ playset của hãng Marx. Họ cũng làm loại lính nhựa với kích thước nhỏ hơn mức trung bình, thường không cao hơn 2,5 cm (một inch). Đa phần những figure này đều mô phỏng giống hệt những bộ figure mô hình của các công ty khác như Airfix và Matchbox. Chúng thường khác nhau về chất lượng hơn là số lượng.

Hiện tại, lính nhựa luôn được xem là loại đồ chơi ít tốn kém nhất, các loại figure đồ chơi bằng nhựa đều được bày bán rộng rãi và ảnh hưởng của chúng khá phổ biến. Ngoài dòng lính nhựa đặc trưng của Thế chiến II ra còn nhiều loại thuộc khá nhiều thời kỳ khác nhau như bộ cao bồi Viễn Tây và thổ dân da đỏ, nông dân trang trại, lính cầm thương, hiệp sĩ, khủng long, lính cứu hỏa, nhân viên cảnh sát và các bộ playset khác thường được bán cùng với lính nhựa quân nhân.

Trong những năm gần đây bắt đầu từ thập niên 1990 trở đi, có thêm sự bổ sung mới vào nhãn hiệu của Army Men chính là bản sao giá rẻ của các binh lính đóng hộp của Anh. Nhiều túi lính được nhân bản mô phỏng từ người lính nhựa của hãng Airfix và Matchbox. Chúng được bán trong túi xách, trong các thùng nhựa hoặc những cái chậu và trong những bộ playset đóng hộp. Đôi khi, những figure cổ của Mỹ thường được đặt trong những cái bàn học hoặc kệ sách. Một vài công ty đặc biệt còn cho đúc lại những figure tốt nhất của hãng Marx. Ngoài ra Army Men còn xuất hiện trở lại và mở rộng tầm ảnh hưởng của chúng thông qua những tựa game trò chơi điện tử của hãng 3DO bắt đầu từ phiên bản nguyên gốc, được phát hành vào năm 1998 dành cho các hệ máy console như PlayStation, PC, GameCube, Game Boy Color, Game Boy Advance và Xbox.

Ảnh hưởng văn hóa

Đối với trẻ em người Mỹ, khi chơi cùng lính nhựa thì thường làm nổ tung chúng bằng pháo hoa, được coi như một loại lễ nghi. Hiện tượng văn hóa này được miêu tả trong loạt game Army Men, một dòng trò chơi máy tính nổi tiếng của hãng 3DO từ cuối thập niên 1990. Phe Green của Army Men cũng nằm trong số các nhân vật trong bộ phim Toy Story của Disney vào năm 1995. Ngoài ra còn có thêm loại kẹo dẻo mang hình dáng của Army Men.

Bởi vì lính nhựa là loại đồ chơi không tốn nhiều chi phí, nên chúng hầu như chỉ dùng được một lần. Lính nhựa thường khuyến khích tạo ra sự đa dạng các loại hình sáng tạo cách chơi, bởi vì chúng có thể thực hiện rất theo nhiều cách khác nhau. Đặc biệt chúng khá tương thích với các hộp cát hoặc những bộ wargame đơn giản với quả bóng cao su hoặc viên bi, có thể cuộn hoặc ném vào các Army Men.

Nhiều nhà phê bình đã cáo buộc Army Men chỉ khuyến khích việc sử dụng bạo lực bằng súng và chủ nghĩa quân phiệt, trong một khoảng thời gian dài, chúng đã bị cấm từ các trường học và các chương trình nhà trẻ bằng những chính sách vũ khí không nhân nhượng. Có một lần, trẻ em được yêu cầu thực hiện việc cắt rời vũ khí của lính nhựa thuộc dòng Army Men trên màn hình hiển thị trong một buổi lễ tốt nghiệp tiểu học.

Cách sử dụng khác thường đối với Army men đã được gắn những bài thơ và rải chúng quanh một bản kế hoạch "thơ du kích".

Các loại lính nhựa
Từ nhiều năm trở lại đây, ngày càng nhiều nhà sản xuất đồ chơi đã lấy ý tưởng từ cuộc đại chiến thế giới lần hai để làm ý tưởng cho những chú lính nhựa sau này. Màu sắc lính nhựa không nhiều và chủ yếu xoay quanh các màu: xanh lá cây, xanh dương, xám, nâu, vàng nâu. Màu xanh lá thường là màu đại diện cho bên chính nghĩa trong khi những màu khi dùng để chỉ kẻ địch. Phương tiện chiến tranh đi kèm với Army men trong chủ đề chiến tranh thế giới lần hai thường không có sự phân biệt giữa các nước. Thường gặp là xe tăng, xe jeep, half track, pháo 88 li,... với màu xanh lá, vàng nâu, xám là chính.                                            Thế chiếnll
Bộ binh Mỹ: xuất hiện với chiếc nón thép M1 cũ kĩ trên đầu cùng khẩu súng M16 trong tay. Phần lớn chúng thường mang trang phục của quân đội Mỹ những năm từ 1941 đến 1960 với màu đại diện chủ yếu là màu xanh lá cây như phe Anh.

Bộ binh Anh: súng ngắm là một trong những điểm rất riêng của quân Anh so với quân đội các nước khác. Màu sắc thường thấy của quân Anh là màu xanh lá.
Bộ binh Đức: trang bị súng trường tự động, có khi là một vài khẩu tiểu liên. Sĩ quan Đức thường đội mũ và cầm trong tay khẩu súng ngắn. Đa phần binh lính Đức có màu xám, nhưng dần dần về sau đã thay bằng màu xanh lá hoặc màu vàng nâu. Lính Đức xuất hiện ngày càng nhiều và thực sự đang là một đối thủ đáng gờm của lính Mỹ đã từng độc chiếm thị trường lính nhựa một thời.
Bộ binh Nga: kiểu dáng đa dạng với gần 1939 bộ đồng phục khác nhau. Trang bị chủ yếu là súng trường, tiểu liên. Đặc biệt của lính Nga là đội trống cổ vũ khá mới và đẹp. Màu sắc của lính Nga thường là màu tối.
Bộ binh Nhật: vàng nâu hoặc vàng với súng trường tự động, súng lục và tiểu liên,.. Một số sĩ quan của lính Nhật còn có cả thanh kiếm của các Samurai ngày xưa.

Các thời kỳ khác
Lính Ai Cập: thuộc loại hiếm, thường cầm thương, giáo với khiên vuông, tròn, một số thì cưỡi chiến xa.
Lính La Mã: thuộc loại cực hiếm và rất đẹp. Một số lính được đúc liền khối với những cỗ xe ngựa, số khác thì cưỡi ngựa, nhưng phần nhiều là đi bộ. Loại lính này chỉ có hai màu rất đặc trưng.
Hiệp sĩ và chiến binh: gần đây thường xuất hiện khá nhiều. Loại lính này khá đẹp với cả bộ binh lẫn kỵ binh. Màu sắc đa dạng nhưng dễ gặp nhất là màu trắng vàng hoặc trắng đen. Phụ kiện hỗ trợ có thể là máy bắn đá, cờ, khiên, lều, có khi là một lâu đài nhỏ bằng nhựa.
Viking: cũng được xếp vào loại lính hiệp sĩ và chiến binh với chiếc mũ có sừng cùng những chiếc áo lông thú. Thậm chí một vài công ty sản xuất đồ chơi cũng làm ra những chiếc tàu Viking bằng nhựa đi kèm với loại lính này.
Hải tặc: gần giống với loại lính chiến binh ở trên. Nhưng phụ kiện có thể là một chiếc tàu cướp biển, thuyền nhỏ, pháo, kho báu, cá mập,.....
Lính cách mạng: xoay quanh cuộc chiến giành độc lập của 13 bang để thành lập Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Đây là loại lính "khó kiếm" với hai màu chủ đạo là màu xanh da trời và màu đỏ. lính này bao gồm bộ binh và kị binh, thậm chí có cả thổ dân.
Lính Napoleon: khá phổ biến ở châu Âu và Bắc Mỹ chẳng kém loại lính thời Thế chiến. Chủng loại phong phú và đa dạng, thường tập trung ở bộ binh, pháo binh và kị binh, rất được dùng trong các bộ wargame và boardgame vì tính lịch sử của nó.
 Lính lê dương: khá là hiếm. Có cả lính bộ và lính ngựa, với phụ kiện thường là một hoặc một vài khẩu cannon. Thường lấy hình tượng lính Lê Dương Pháp và một số nước Ả rập. Màu sắc của loại lính lê dương này khá đa dạng và đẹp mắt.
Lính Alamo: Alamo là một địa danh lịch sử của nước Mỹ ghi lại cuộc chiến nhằm mục tiêu mở mang bờ cõi về phương Nam. Đây là điểm tranh chấp trong vùng biên giới hai nước Mỹ và Mexico với cao điểm xảy ra vào năm 1836, khi trận chiến quyết liệt xảy ra tại Alamo. Với hai màu chính là trắng và xanh, màu trắng đại diện cho phe
Cao Bồi và thổ dân: có nhiều màu sắc sặc sỡ và thường là ở trạng thái đứng hơn là cưỡi ngựa. Đi chung thường là những pháo kiểu cổ, lều hình nón, xuồng, những thân cây bằng nhựa dẻo.
Lính nội chiến: cùng hình dáng một loại lính, thứ duy nhất để phân biệt giữa chúng là màu sắc hai bên khác nhau, một bên màu xanh đại diện cho phe miền Nam (Hợp Bang) thì bên kia màu xám đại diện cho phe miền Bắc (Liên Bang). Kèm với đó thường là hàng rào kẽm gai, súng cối, lô cốt.
Lính cứu hỏa: thường ít thấy trên thị trường đồ chơi với trang bị chủ yếu là một hoặc hai chiếc xe cứu hỏa nhỏ.
Cảnh sát và cướp: cũng vào loại khó gặp và không có bất kì trang bị nào như xe, máy bay,....
Phi hành gia: xuất hiện từ sau năm 1962, với đặc điểm nhận diện là bộ đồ du hành không gian cùng cây súng lục hoặc súng trường trong tay. Phụ kiện kèm theo thường thấy nhất là tên lửa, rada. Loại lính này không khó tìm và có khá nhiều màu sắc như: đỏ, trắng, xanh, trắng bạc và vàng. Thỉnh thoảng cũng có thêm một vài con quái vật ngoài hành tinh.
Quân giải phóng Việt Nam: thường đội mũ cối,mũ tai bèo và súng ak-47. Đối  phương là lính Mỹ

Một số loại khác
Lính thám hiểm châu Phi: không trang bị súng, chủ yếu là tay không hoặc rựa. Phụ kiện đi kèm khá nhiều như ca nô, lều, xe jeep, xe tải. Thổ dân đa phần chỉ có giáo mác và khiên đỡ.
Thợ lặn; ống thở, bình dưỡng khí được đúc sẵn. Ngoài ra còn thêm một số loại sinh vật khác như cá mập, cá heo,rắn biển,... Hỗ trợ thêm một số phương tiện như tàu ngầm, thủy phi cơ, thậm chí là máy dò mìn dưới đáy biển.
Quái vật: cao khoảng 3 inch với các nhân vật chủ yếu là Dracula, người Sói, xác ướp, côn trùng ăn thịt người,...
Nông trại: chủ yếu là heo, bò, gà,....
Sở thú: đa phần là động vật hoang dã như sư tử, gấu,...
Khủng Long: khá to lớn so với chuẩn của Army Men nhưng chúng vẫn được xếp vào đồ chơi dạng này.
Xe cộ: một vài nhà sản xuất còn cung cấp thêm những chiếc xe ô tô và xe tải bằng nhựa mềm. Kích cỡ của chúng đều được tiêu chuẩn hóa y như lính nhựa.

Hãng sản xuất
Marx
Ideal
MPC
Timmee
Lido
Little Guys
New Troops
BMC
Thành lộc toy

Xem thêm
Sê-ri Army Men
Bộ đồ chơi
Lính đồ chơi

Tham khảo

Tham khảo

Thể loại đồ chơi
Đồ chơi Figure
Đồ chơi thập niên 1940
Đồ chơi thập niên 1950
Đồ chơi thập niên 1960
Đồ chơi thập niên 1970
Đồ chơi thập niên 1980
Đồ chơi thập niên 1990
Đồ chơi hiện nay


title: Pezuls

text:
Pezuls là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Dordogne trong vùng Aquitaine của Pháp.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le site de l'Amicale Pezuloise
 Pezuls trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 http://www.pays-de-bergerac.com/mairie/pezuls/index.asp

Pezuls


title: Cesson

text:
Cesson là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở đây được gọi là Cessonnais.

Điều tra dân số năm 1999, the population was 7,699.

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Cesson
Map of Cesson on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Werda

text:
Werda là một đô thị thuộc huyện Vogtland, bang Sachsen, Đức. Đô thị Werda có diện tích 13,58 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1690 người.

Tham khảo


title: Dipleurinodes

text:
Dipleurinodes là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Các loài
Dipleurinodes bueaensis (Maes, 1996)
Dipleurinodes comorensis Leraut, 1989
Dipleurinodes mineti Leraut, 1989
Dipleurinodes nigra Leraut, 1989
Dipleurinodes phaeopalpia (Hampson, 1917)
Dipleurinodes tavetae Maes, 2004

Chú thích

Tham khảo

Scopariinae


title: Cheilotrichia brevior

text:
Cheilotrichia brevior là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Cheilotrichia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Chaloem Phra Kiat, Nakhon Si Thammarat

text:
Chaloem Phra Kiat () là một huyện (amphoe) của tỉnh Nakhon Si Thammarat, miền nam Thái Lan.

Lịch sử
Huyện được lập ngày 5 tháng 12 năm 1996, cùng với 4 huyện khác Chaloem Phra Kiat để kỷ niệm lần thứ 50 ngày lên ngôi của vua Bhumibol Adulyadej.

Huyện gồm 3 tambon Chian Khao, Don Tro và  Suan Luang của huyện Chian Yai và tambon Thang Phun từ Ron Phibun.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là Phra Phrom, Mueang Nakhon Si Thammarat, Pak Phanang, Chian Yai, Cha-uat và Ron Phibun.

Hành chính
Huyện này được chia thành 4 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 37 làng (muban). Không có khu vực thành thị, có 4 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Huyện của Nakhon Si Thammarat


title: Cafein

text:
Cafein (bắt nguồn từ từ tiếng Pháp caféine /kafein/),, được gọi theo tiếng latin là cà phê in, theine, mateine, guaranine, methyltheobromine hay 1,3,7-trimethylxanthine, là một xanthine ancaloit có thể tìm thấy được trong các loại hạt cà phê,chè, hạt cola ,quả guarana và ca cao .

Công thức phân tử của cafein là C8H10N4O2

Lịch sử
Cafein được tách thành công lần đầu tiên vào năm 1820 bởi nhà hoá học người Đức Friedlieb Ferdinand Runge bằng cách đun các hạt cà phê đã rang và thu lại hơi nước sinh ra. Runge thực hiện sự phân tích này có lẽ là do lời đề nghị của bạn ông ta, nhà thơ Johann Wolfgang von Goethe. Vào ngày 3 tháng 10 năm 1819, sau một cuộc chuyện trò về các loại độc thực vật, Goethe đã chuyển cho Runge một gói hạt cà phê, thứ hàng vào khi đó rất giá trị.

Tính chất
Khối lượng mol của cafein là 194,2 g. Ở nhiệt độ bình thường một lít nước chỉ hoà tan 20 g cafein, trong khi một lít nước sôi hoà tan tới 700 g. cafein cũng tan nhiều trong chloroform, tuy nhiên lại chỉ tan một phần trong êtanol.

Cafein rất giống với hai hợp chất khác là theophyllin, chất được sử dụng để điều trị bệnh suyễn, và theobromin, thành phần chính của ca cao.

Nguồn cung cấp

Cà phê
 Một tách cà phê (250 ml) chứa khoảng 40–170 mg cafein
 Một tách cà phê tan chứa khoảng 40–100 mg
 Một tách cà phê loại bỏ cafein vẫn chứa khoảng 3–5 mg
 Một tách nhỏ (50 ml) espresso arabica chứa khoảng 60 mg
 Một tách nhỏ (50 ml) espresso robusta chứa khoảng 170 mg

Chè
 Chè đen (Mỹ) 17 – 75 mg/200 ml
 Chè đen (nước khác) 20 – 100 mg/200 ml
 Chè xanh 8–30 mg mỗi túi nhỏ (pha được một tách 150-250 ml)
 Chè tuyết 6–25 mg mỗi túi nhỏ (pha được một tách 150-250 ml)

Trước đây người ta gọi cafein trong trà là theine hay teine. Tuy nhiên trà không chứa các hợp chất khác của cà phê như xanthine, theophylline.

Các loại khác
 Nước uống tăng lực như Red Bull chứa khoảng 80 mg cafein trong một lon 250 ml.
 Cola: 30–60 mg/500 ml, trước kia loại đồ uống này chứa cafein lấy từ hạt cola, ngày nay cola thường được pha với cafein nhân tạo, hoặc cũng dùng cafein tự nhiên, nhưng là từ hạt cà phê.
 Rượu tonic: 375 mg/lít.
 Cacao chứa một lượng nhỏ cafein (khoảng 6 mg một tách), còn chủ yếu là theobromin.
 Sôcôla tùy theo loại có thể chứa từ 15 mg đến 90 mg/100 g, ngoài ra còn có theobromin và nhiều chất phụ khác.
 Một viên Aspirin forte chứa khoảng 50 mg cafein, còn loại aspirin bình thường thì không chứa chất này.
 Một viên cafein chứa khoảng 100–300 mg cafein.

Ảnh hưởng của cafein
Cafein khi dùng với liều lượng nhiều gây ra các ảnh hưởng sau:
 Căng thẳng thần kinh
 Hưng phấn
 Tăng huyết áp
 Giãn nở phế quản
 Lợi tiểu (từ 300 mg/ngày trở lên)
 Kích thích nhu động ruột
 Mất ngủ

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) không xếp cafein vào nhóm các chất gây nghiện. Đến nay vẫn không có dấu hiệu gì rõ ràng chứng minh cafein nguy hại đến sức khoẻ, ngay cả những trường hợp sử dụng thường xuyên cafein trong thời gian dài. Tuy nhiên việc dùng cafein nhiều có thể dẫn tới sự phụ thuộc về tâm lý, trong trường hợp này mùi vị cà phê, khẩu vị người uống và truyền thống cũng đóng một vai trò quan trọng.

Sự phụ thuộc vào cafein có thể dẫn tới các biểu hiện như nhức đầu, căng thẳng, run rẩy, hồi hộp, thiếu tập trung, cáu giận. Cơ thể cần khoảng 3 ngày để loại bỏ cafein, sau thời gian này những tác dụng phụ trên sẽ hoàn toàn mất đi. Nếu dùng cafein với liều lượng cao có thể làm tăng nhịp tim và lợi tiểu. Tuy vậy, nếu uống những loại đồ uống chậm giải phóng cafein như guarana hay chè đen thì có thể hạn chế được các ảnh hưởng tiêu cực của cafein cũng như tận dụng được các tác dụng của nó.

Cafein có chứa trong sôcôla hay chè đen không hẳn là vô hại đối với trẻ em: ví dụ như lượng cafein có trong 3 lon cola và 3 thanh sôcôla cũng tương đương với lượng cafein trong 2 tách cà phê (khoảng 200 mg). Một đứa trẻ nặng 30 kg nếu dùng một liều lượng tương đương 7 mg/1 kg cơ thể có thể bị căng thẳng và mất ngủ.

Cafein có trong danh sách doping của Ủy ban Thế vận hội Quốc tế (IOC). Tuy nhiên, hàm lượng tiếp thu vào trong người đủ để bị cấm là rất cao, vì vậy các vận động viên có thể uống cà phê trong bữa sáng.

Liều gây độc LD-50 của cafein (là lượng cafein có thể làm chết 50% dân số) khoảng 10 g, tương đương với 100 tách cà phê. LD-50 của cafein cho một con chuột cống nặng 1 kg là 381 mg.

Được biết rằng, nước bưởi có khả năng kéo dài thời gian bán huỷ của cafein, bởi chất đắng trong quả bưởi sẽ kìm hãm quá trình trao đổi chất của cafein trong gan.

Cơ chế tác động
Cafein gây ra sự hưng phấn và kéo dài thời gian tỉnh táo bằng cách ngăn cản hoạt động bình thường của adenosine và phosphodiesterase.

 Adenosine được tạo ra trong quá trình hoạt động của cơ thể. Khi nồng độ đủ cao, nó sẽ gắn với receptor (thụ thể) làm cho hệ thần kinh phát ra tín hiệu nghỉ ngơi dẫn đến sự mệt mỏi và buồn ngủ. Do có cấu trúc phân tử gần giống nhau, cafein cạnh tranh với adenosine trong việc liên kết với receptor đặc hiệu. Điều này làm hệ thần kinh sẽ chỉ đạo cho cơ thể tiếp tục làm việc thay vì phát ra tín hiệu nghỉ ngơi.
 cafein cũng ngăn chặn phosphodiesterase không cho phân giải chất truyền tin thứ cấp cAMP, do đó tín hiệu hưng phấn do andrenalin tạo ra được khuếch đại rồi duy trì dài hơn bình thường. Điều này làm các tế bào trong cơ tăng hiệu quả đáp ứng với adrenalin nghĩa là duy trì sự hưng phấn của não bộ, làm ta thấy tỉnh táo vào buổi sáng hoặc mất ngủ vào buổi tối.

Caffeinol
Theo nghiên cứu mới nhất thì sự kết hợp giữa cồn và cafein là một phương cách hữu hiệu để trị chứng đột quỵ. Sinh viên y khoa James Grotta thuộc Đại học Texas ở Houston cùng với đồng nghiệp đã tiêm cho tổng cộng 23 bệnh nhân chất caffeinol và rút ra kết luận rằng chất này có hiệu quả điều trị tốt đối với các thương tổn ở não gây ra bởi chứng đột quỵ.

Tham khảo

Hợp chất hữu cơ
Cà phê
Xanthine
Chất ức chế phosphodiesterase
Từ gốc Pháp


title: Valognes

text:
Valognes là một xã trong tỉnh Manche, thuộc vùng hành chính Normandie của nước Pháp, có dân số là 7815 người (thời điểm 1999).

Nhân khẩu học

Các thành phố kết nghĩa
 , Wimborne Minster, Vương quốc Anh
  Stolberg, Đức

Những người con của thành phố
 Léopold Delisle, chuyên viên lưu trữ, giám đốc của Bibliothèque nationale de France từ 1874 đến 1905.
 Prudence Boissière nhà từ điển học
 Félix Lebuhotel (sinh 1932), tay đua xe đạp

Tham khảo

Xã của Manche


title: Ivo Samkalden

text:
Ivo Samkalden (10 tháng 8 năm 1912, Rotterdam - 11 tháng 5 năm 1995, Amsterdam) là một nhà chính trị người Hà Lan. Ông là thị trưởng thành phố Amsterdam từ năm 1967 đến năm 1977

Chú thích

Tham khảo
Biography at the Institute of Netherlands History (in Dutch)

Chú thích

Sinh năm 1912
Mất năm 1995
Luật gia Hà Lan
Người Rotterdam


title: Duy thức tông

text:
Duy thức tông (zh. 唯識宗, sa. vijñaptimātravādin, yogācārin, cittamātravādin) là tên gọi tại Đông Nam Á của một trường phái Phật giáo. Tại Ấn Độ và Tây Tạng, tông này được gọi là Thức tông, Thức học (sa.. vijñānavādin), hoặc Du-già hành tông (sa. yogācārin); tại Tây Tạng, người ta cũng gọi là Duy tâm tông (zh. 唯心宗, sa. cittamātrin). Đây là một trong hai trường phái chính của Phật giáo Đại thừa do hai Đại sư Vô Trước (zh. 無著, sa. asaṅga) và người em là Thế Thân (zh. 世親, sa. vasubandhu) sáng lập. Tương truyền rằng, chính Ứng thân (Tam thân) của Bồ Tát Di-lặc (zh. 彌勒, sa. maitreya) khởi xướng trường phái này ở thế kỉ thứ 4 Công nguyên. Các đại biểu khác của phái này là Bandhusri (Thân Thắng), Citrabhàna (Hỏa Biện), Gunamati (Đức Tuệ), Dignàga (Trần Na), Sthiramati (An Tuệ), Dharmakīrti (Pháp Xứng, học trò của Dignàga), Silabhadra (Giới Hiền, học trò của Dharmapàla). Silabhadra tuyên bố rằng giáo nghĩa của Vô Trước và Thế Thân là "trung đạo giáo", là cao hơn giáo nghĩa nguyên thủy (Phật giáo Nguyên thủy) và "không giáo" của Long Thọ.

Khi sư Huyền Trang từ Ấn Độ trở về và phiên dịch các bộ luận chính của Duy thức tông ra tiếng Hán, phái Pháp tướng tông (phái tìm hiểu bản tính và hình dạng của các pháp) hình thành ở Trung Quốc và lan tỏa ra một số nước Đông Á.

Các quan điểm và luận giải chính
Quan điểm trung tâm của trường phái này là – như tên đã nói – tất cả mọi hiện tượng con người cảm nhận được đều là "duy thức" (sa. vijñāptimātratā), chỉ là thức (tâm); mọi hiện tượng đều là cảm nhận của thức, không có đối tượng độc lập, ngoài thức đang cảm nhận thì không có gì là thật. Như thế, "thế giới" bên ngoài thuần tuý chỉ là thức vì khách quan không có thật và chủ quan cũng không có thật nốt. Sự cảm nhận chỉ là quá trình của một đơn vị cá thể, một ảnh ảo của một khách quan bị tưởng lầm là có thật. Quá trình này được giải thích bằng khái niệm A-lại-da thức (zh. 阿賴耶識, sa. ālayavijñāna). Ngoài những quan điểm trên, khái niệm Tam thân Phật (zh. 三身, sa. trikāya) cũng được Duy thức tông giải thích trọn vẹn. Đại diện xuất sắc của Duy thức tông, ngoài các nhà sáng lập nói trên, là An Huệ (zh. 安慧, sa. sthiramati), Hộ pháp (zh. 護法, sa. dharmapāla) – hai luận sư đã tạo thêm hai nhánh khác nhau trong Duy thức tông – và Trần-na (zh. 陳那, sa. dignāga), Pháp Xứng (zh. 法稱, sa. dharmakīrti, xem Thập đại luận sư).

Tên Phạn ngữ khác của Duy thức tông là Du-già hành tông (sa. yogācārin), vì lý do là đệ tử phái này rất chú trọng việc hành trì Du-già (sa. yoga), quán tưởng thiền định để phát huy hạnh nguyện của một Bồ Tát.

Thế giới bên ngoài được Duy thức tông giải thích như sau: A-lại-da thức, vốn chứa tất cả các chủng tử của quá khứ, mang sẵn những mầm, Chủng tử (sa. bīja) và các mầm đó sản sinh các hiện tượng tâm thức. Các chủng tử đó chín muồi theo tác động của Nghiệp (sa. karma), chúng tác động qua lại lẫn nhau làm con người thấy một ảnh ảo mà cho nó là có thật. A-lại-da thức được so sánh với một dòng nước chảy, luôn luôn mới mẻ và liên tục, tiếp tục hoạt động sau khi chết và sự liên tục của nó chính là cơ sở của sự tái sinh. Những cảm nhận của con người, vì bị "ô nhiễm" nên chúng phát sinh ra một ấn tượng về cái "ta". Ấn tượng về cái "ta" là sai lầm, vì thật ra chỉ có "sự cảm nhận" chứ không có "người cảm nhận". Và cũng vì vô minh mà cho rằng có tự ngã nên con người bám víu vào đó để chịu Khổ. Duy thức tông dựa vào thuyết dưới đây – được gọi là thuyết Tam tự tính (sa. trisvabhāva) – để giải thích sự cảm nhận, nhận thức ngoại cảnh. Tam tự tính là:

 Biến kế sở chấp tính (zh. 遍計所執性, sa. parikalpita-svabhāva), còn được gọi là huyễn giác (zh. 幻覺) hay thác giác (zh. 錯覺): Tất cả những hiện hữu đều là kết quả của trí tưởng tượng (huyễn giác), do chấp trước, cho rằng sự vật trước mắt là có thật, là độc lập;
 Y tha khởi tính (zh. 依他起性, sa. paratantra-svabhāva), nghĩa là dựa vào cái khác mà sinh ra: Tất cả pháp hữu vi đều do Nhân duyên mà phát sinh, lệ thuộc vào nhau, không có tự tính (sa. asvabhāva);
 Viên thành thật tính (zh. 圓成實性, sa. pariniṣpanna): Tâm vốn thanh tịnh, là Chân như (sa. tathatā), Như Lai tạng (sa. tathāgata-garbha), là tính Không (sa. śūnyatā).

Phương cách giải thoát của Duy thức tông dựa vào con đường của Phật giáo nguyên thủy, gồm có bốn mức độ (hoặc năm, trong hệ thống năm cấp thì 1 và 2 bằng cấp 1 ở đây, xem thêm Ngũ đạo), đòi hỏi hành giả hành trì các Ba-la-mật-đa (sa. pāramitā, Lục độ) và Định (sa. samādhi):

 Gia hạnh (sa. prayoga): Hành giả (Bồ Tát) nhận ra rằng không có gì ngoài Tâm;
 Kiến (sa. darśana): Hành giả dựa trên giáo pháp đích thật, đạt Như thật tri kiến, bước vào Thập địa (sa. daśabhūmi). Hành giả thống nhất khách quan chủ quan là một. Trong giai đoạn này, hành giả loại trừ Phiền não (sa. kleśa).
 Tu tập (sa. bhāvanā): Hành giả tu tập và vượt qua Bồ Tát thập địa;
 Vô học, cấp thành tựu Thánh quả: Hành giả diệt tận phiền não, chấm dứt Luân hồi. Bồ Tát đã chứng đạt Pháp thân (sa. dharmakāya).

"Duy thức" thỉnh thoảng còn đồng nghĩa với danh từ "Duy tâm" (zh., sa. '唯心cittamātra, cittamātratā), nghĩa là "chỉ có thức", các pháp đều từ Thức mà sinh ra, không có gì nằm ngoài thức. Giáo lý này chủ trương tất cả mọi sự hiện hữu đều do tâm, và vì vậy, không một hiện tượng nào tồn tại ngoài tâm. Các học giả Duy thức giải thích quy luật và sự liên kết của các giác quan nhờ vào thức ẩn tàng A-lại-da (zh. 阿頼耶識, sa. ālaya-vijñāna) và từ tập hợp của năm giác quan trước (tiền ngũ thức). Chúng hoạt động, tạo nên chủng tử (種子) tương ưng với chúng, theo quy luật thông thường như hạt giống phát triển thành cây. Mỗi chúng sinh đều có chỗ chứa những cảm nhận và những chúng sinh giống nhau sẽ tạo ra những nghiệp thức giống nhau phát xuất từ tàng thức vào cùng một thời gian như nhau. Giáo lý Duy thức quy gọn các hiện tượng trong 100 pháp (法, sa. dharma) thành 5 nhóm:

Sắc pháp,
Tâm pháp
Tâm sở hữu pháp
Tâm bất tương ưng hành pháp và
Vô vi pháp.

Theo giáo lý Duy thức, thế giới bên ngoài sẽ tạo nên khi tàng thức huân tập bởi "chủng tử", hay là kết quả của các việc làm tốt xấu trong quá khứ. Một đóng góp quan trọng khác của các nhà tư tưởng Duy thức là ba tính chất ảo, giả tạm, và hiện thực của các hiện tượng. Xem chi tiết ở Tam tính (zh. 三性).

Nền tảng của giáo lý Duy thức được phát triển bởi Di-lặc (彌勒) và hai anh em Thế Thân, Vô Trước, trong những luận giải như Câu-xá luận (zh. 倶舎論, sa. abhidharma-kośa-bhāṣya), Duy thức tam thập tụng (zh. 唯識三十頌, sa. triṃśikā vijñaptimātratāsiddhiḥ), Nhiếp đại thừa luận (zh. 攝大乘論, sa. mahāyānasaṃgraha), Du-già sư địa luận (zh. 瑜伽師地論, sa. yogācārabhūmi-śāstra). Giáo lý Duy thức cũng được trình bày rõ trong kinh Giải thâm mật (sa. saṃdhinirmocana-sūtra) và kinh Thắng Man (sa. śrīmālā-sūtra).Nhiếp đại thừa luận ghi:
如此衆識唯識以無塵等故譬如夢等
"Các (đối tượng của) thức ấy đều do (ý) thức tạo nên vì vốn (ngoài tâm) không có cảnh trần nào cả. Chúng chỉ như mộng"..

 Vai trò của Duy Thức Tông trong lịch sử

Duy thức tông phát triển mạnh nhất trong thế kỉ thứ 6 Công nguyên. Một trong những trung tâm quan trọng của Duy thức tông là Đại học Na-lan-đà (sa. nālandā) ở Bắc Ấn Độ. Nơi đó, Hộ pháp đã chủ trương một quan điểm duy thức tuyệt đối. Song song với Na-lan-đà cũng có một trung tâm khác không kém quan trọng tại Valabhi (valabhī), được một Đại luận sư khác của Duy thức tông là Đức Huệ (sa. guṇamati) sáng lập. Đại diện xuất sắc nhất của trường phái Duy thức này là An Huệ (sa. sthiramati), một môn đệ của Đức Huệ. Khác với Hộ pháp, An Huệ có cái nhìn tương đối hơn về duy thức, bắt cầu nối giữa quan điểm "Thật tướng" của Long Thụ (sa. nāgārjuna) và quan niệm "Nhất thiết duy tâm tạo." Sư dung hoà triết lý của Duy thức tông và tư tưởng thật tính của Trung quán tông. Trần-na (sa. dignāga) và Pháp Xứng (sa. dharmakīrti) kết hợp quan điểm Duy thức và Kinh lượng bộ (sa. sautrāntika) để sinh ra một nhánh của Duy thức là Nhân minh học (zh. 因明學, sa. hetuvidyā), cách tranh luận bằng logic.

Duy thức tông bị Trung quán tông phản bác mãnh liệt. Họ cho rằng Duy thức tông đã đưa vai trò của Thức lên quá cao, cho nó một tính chất trường tồn, đứng sau mọi hiện tượng (xem thêm Pháp tướng tông).

 Kinh luận
Sáu bộ kinh căn bản của Duy thức tông:
 Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh (sa. buddhāvataṃsaka-mahāvaipulya-sūtra)
 Giải thâm mật kinh (sa. sandhinirmocana-sūtra);
 Như Lai xuất hiện công đức kinh, không có bản Hán văn;
 Đại thừa a-tì-đạt-ma (sa. mahāyānābhidharma-sūtra), được nhắc đến trong Nhiếp đại thừa luận, Du-già sư địa luận nhưng không có bản Hán văn, có lẽ đã thất truyền;
 Nhập Lăng-già kinh (sa. laṅkāvatāra-sūtra);
 Hậu nghiêm kinh (sa. ghaṇavyūha), chưa được dịch ra Hán văn;
Mười một bộ luận:
 Du-già sư địa luận (sa. yogācārabhūmi-śāstra), Vô Trước soạn, Huyền Trang dịch ra Hán ngữ, 100 quyển. Đây là bộ luận chính của Duy thức học;
 Đại thừa bách pháp minh môn luận (sa. mahāyānaśatadharma-vidyādvāra-śāstra), Thế Thân soạn, Huyền Trang dịch, 1 quyển;
 Đại thừa ngũ uẩn luận (sa. skandhaka-prakaraṇa), Thế Thân soạn, Huyền Trang dịch, 1 quyển;
 Hiển dương thánh giáo luận (sa. ārya-śāsana-prakaraṇa-śāstra), Vô Trước soạn, Huyền Trang dịch, 20 quyển;
 Nhiếp đại thừa luận (sa. mahāyāna-saṃgraha), có ba bản Hán dịch: 1. Phật-đà-phiến-đa (sa. buddhaśānta) dịch, 2 quyển; 2. Chân Đế (sa. paramārtha) dịch, 3 quyển; 3. Huyền Trang dịch, 3 quyển;
 Đại thừa a-tì-đạt-ma (tạp) tập luận (sa. abhidharma-samuccaya), Vô Trước soạn, Sư Tử Giác (sa. siṃhabodhi) thích, An Huệ (sa. sthiramati) tập, Huyền Trang dịch, 16 quyển;
 Biện trung biên luận (sa. madhyāntavibhāga-śāstra), Di-lặc thuyết, Huyền Trang dịch, 3 quyển;
 Nhị thập duy thức tụng (sa. viṃśika-vijñāptimātratā-kārikā), có ba bản dịch: 1. Duy thức luận, Bát-nhã-lưu-chi (sa. prajñāruci) dịch, 1 quyển; 2. Đại thừa duy thức luận, Chân Đế dịch, 1 quyển; 3. Duy thức nhị thập tụng, Huyền Trang dịch, 1 quyển;
 Duy thức tam thập tụng (sa. triṃśatika-vijñāptimātratā-kārikā), Thế Thân soạn, Huyền Trang dịch, 1 quyển;
 Đại thừa trang nghiêm kinh luận (sa. mahāyānasūtralaṅkāra-śāstra), Vô Trước soạn, Ba-la-phả-mật-đa (sa. prabhākāramitra) dịch, 13 quyển;
 Phân biệt du-già luận (?), Di-lặc thuyết, chưa có bản Hán văn;

 Xem thêm
 Trung quán tông
 Thiền tông
 Tịnh độ tông
 Mật tông

 Tham khảo

 Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
 Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren'', Bern 1986.

Triết lý Phật giáo
Duy thức tông
Tông phái Phật giáo
Đại thừa


title: Afromontane

text:
Miền núi châu Phi là một phân miền nhiệt đới châu Phi và các loài động, thực vật phổ biến của khu vực miền núi thuộc Châu Phi và bán đảo Ả Rập.

Các loài này thường có phân bố sinh thái ở độ cao khoảng 1.500-2.000 mét so với mực nước biển ở khu vực gần xích đạo, nhưng chỉ khoảng 300 mét ở vùng rừng núi Knysna-Amatole của Cộng hòa Nam Phi). Rừng miền núi châu Phi nói chung lạnh và ẩm hơn so với vùng đất thấp xung quanh.

Quần đảo miền núi châu Phi chủ yếu chạy theo Tách giãn Đông Phi từ Hồng Hải tới Zimbabwe, với các khu vực lớn nhất trong cao nguyên Ethiopia, tách giãn Albertine thuộc Uganda, Rwanda, Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, và các cao nguyên vòng cung miền Đông thuộc Kenya và Tanzania. Các khu vực miền núi châu Phi khác bao gồm dãy núi Drakensberg ở miền nam châu Phi, cao nguyên Cameroon và các núi lửa thuộc đường Cameroon, bao gồm núi Cameroon, đảo Bioko và São Tomé.

Các khu vực sinh thái miền núi châu Phi
Rừng ẩm lá rộng nhiệt đới và cận nhiệt đới
 Rừng miền núi tách giãn Albertine (Cộng hòa Dân chủ Congo, Burundi, Rwanda, Tanzania, Uganda)
 Rừng cao nguyên Cameroon (Cameroon, Nigeria)
 Rừng miền núi Đông Phi (Kenya, South Sudan, Tanzania, Uganda)
 Rừng vòng cung miền Đông (Tanzania, Kenya)
 Rừng miền núi Ethiopia (Djibouti, Eritrea, Ethiopia, Somalia, Sudan)
 Rừng miền núi Guinea (Guinea, Côte d'Ivoire, Liberia, Sierra Leone)
 Rừng miền núi Knysna-Amatole (Nam Phi)
 Rừng ôn đới châu Phi phương Nam (Tỉnh Tây Cape của Nam Phi)
 Rừng miền núi đỉnh Cameroon và Bioko (Cameroon, Guinea Xích đạo)

Đồng cỏ, đồng cây bụi và đồng rừng núi cao
 Thảm rừng-đồng cỏ núi cao Angola (Angola)
 Xavan và đồng cỏ dốc đứng Angola (Angola)
 Đồng cỏ và đồng rừng núi cao Drakensberg (Lesotho, Nam Phi)
 Đồng cỏ, đồng rừng và rừng miền núi Drakensberg (Lesotho, Nam Phi, Swaziland)
 Đồng thạch nam miền núi Đông Phi (Kenya, Nam Sudan, Tanzania, Uganda)
 Thảm rừng-đồng cỏ miền núi Đông Zimbabwe (Mozambique, Zimbabwe)
 Đồng cỏ và đồng rừng miền núi Ethiopia (Eritrea, Ethiopia)
 Đồng thạch nam miền núi Ethiopia (Ethiopia)
 Đồng cỏ Highveld (Lesotho, South Africa)
 Thảm rừng-đồng cỏ cao nguyên Jos (Nigeria)
 Đồng cây bụi Maputaland-Pondoland (Mozambique, Nam Phi, Swaziland)
 Rừng ôn đới châu Phi phương Nam (Tỉnh Tây Cape của Nam Phi)
 Đồng thạch nam miền núi Rwenzori-Virunga (Cộng hòa Dân chủ Congo, Rwanda, Uganda)
 Thảm rừng-đồng cỏ miền núi Nam Malawi (Malawi, Mozambique)
 Thảm rừng-đồng cỏ miền núi Tách giãn phương Nam (Malawi, Tanzania)

Đồng cây bụi sa mạc và đất khô cằn
 Đồng rừng miền núi Tây nam Ả Rập (Ả Rập Saudi, Yemen)

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thực vật châu Phi
Miền nhiệt đới châu Phi
Núi châu Phi


title: Họ Cá nục heo

text:
Họ Cá nục heo (danh pháp khoa học: Coryphaenidae), là một họ nhỏ chứa 2 loài cá biển trong cùng một chi với danh pháp Coryphaena, theo truyền thống xếp trong bộ Cá vược (Perciformes), nhưng gần đây được cho là xếp trong bộ Cá khế (Carangiformes) của nhóm Carangimorphariae (= Carangimorpha).

Các loài
 Coryphaena equiselis  Linnaeus, 1758: Cá nục heo
 Coryphaena hippurus  Linnaeus, 1758: Cá nục heo cờ

Cả hai loài cá này đều có đầu hơi tù và một vây lưng dài chạy dọc suốt chiều dài cơ thể. Phương ngữ Nam Bộ gọi là cá dũa.

Chú thích

Tham khảo

 Ảnh chụp cá nục heo cờ

Cá nục heo


title: Amphiclasta lygaea

text:
Amphiclasta lygaea là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae và là loài duy nhất thuộc chi Amphiclasta. Nó được tìm thấy ở Úc.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Amphiclasta
Động vật được mô tả năm 1906


title: Saleilles

text:
Saleilles là một xã trong tỉnh Pyrénées-Orientales, vùng Occitanie phía nam nước Pháp. Xã Saleilles nằm ở khu vực có độ cao trung bình 17 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Pyrénées-Orientales


title: Cardiorhinus apicalis

text:
Cardiorhinus apicalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Golbach miêu tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Cardiorhinus


title: Loop, Rendsburg-Eckernförde

text:
Loop là một đô thị thuộc quận Rendsburg-Eckernförde, bang Schleswig-Holstein.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Rendsburg-Eckernförde


title: Bulbophyllum hirsutiusculum

text:
Bulbophyllum hirsutiusculum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

hirsutiusculum]]

H


title: Yondé

text:
Yondé là một tổng của tỉnh Koulpélogo ở phía đông Burkina Faso. Thủ phủ của tổng này là thị xã Yondé. Theo điều tra dân số năm 1996, tổng này có dân số 25.261 người.

Các thị xã và các làng
 Thị xã Yondé (2 884 dân) (thủ phủ)
 Baoghin (878 dân)
 Boussirabogo (2 835 dân)
 Dabogo (1 374 dân)
 Dazinre (233 dân)
 Foulbado-Mossi (408 dân)
 Gnanghin (965 dân)
 Gnogzinse (647 dân)
 Kamseogo (1 250 dân)
 Kamseogo-Feulh (97 dân)
 Kidibi (958 dân)
 Koadiga (585 dân)
 Kondogo (1 123 dân)
 Loume (871 dân)
 Napenga (745 dân)
 Nobsgogo (83 dân)
 Niorgo-Yanga (770 dân)
 Pogoyoaga (1 057 dân)
 Salembaore (4 370 dân)
 Welguemsibou (873 dân)
 Wobgo (643 dân)
 Yactibo (1 040 dân)
 Yonde-Peulh (181 dân)
 Yorghin (391 dân)

Tham khảo

Tổng của Burkina Faso
Tỉnh Koulpélogo


title: Torpig

text:
Torpig, cũng được biết đến như Sinowal hay Anserin (chủ yếu được phát tán kèm theo rootkit Mebroot), là một kiểu botnet lan rộng bởi nhiều biến thể trojan khác nhau làm ảnh hưởng tới các máy tính dùng Microsoft Windows. Torpig qua mặt các ứng dụng chống virus thông qua việc sử dụng công nghệ rootkit và khai phá dữ liệu trên hệ thống bị lây nhiễm đối với các ủy nhiệm thư, tài khoản và mật khẩu cũng như cho phép một cách tiềm ẩn kẻ tấn công truy cập vào trong hệ thống. Nó cũng có tham vọng chỉnh sửa dữ liệu hệ thống.

Tháng 11 năm 2008 nó bị quy trách nhiệm cho việc đánh cắp khoảng 500,000 tài khoản ngân hàng trực tuyến, thẻ credit cũng như thẻ debit và được mô tả là "một trong những phần mềm ác tính tiên tiến nhất từng được tạo ra".

Đầu năm 2009, một nhóm các nhà nghiên cứu bảo mật từ UCSB đã giành được quyền điều khiển botnet trong vòng mười ngày. Trong suốt thời gian đó, họ đã trích xuất được một lượng chưa từng thấy các dữ liệu bị đánh cắp (hơn 70GB). Báo cáo đi vào thông tin chi tiết về hoạt động của botnet này.

Về Mebroot rootkit

Master Boot Record
Mebroot là một rootkit mở màn cho một nòi rootkit mới sử dụng các kỹ thuật chưa từng thấy trong các phần mềm ác tính hiện đại. Điểm đáng chú ý nhất là nhiễm vào Master Boot Record (MBR) và che giấu kỹ điều đó.

MBR là cung từ vật lý đầu tiên của ổ cứng và lưu mã để nạp (load), khởi động của ổ đĩa trong quá trình boot.

Trong cuộc ganh đua giữa rootkit và các trình phát hiện rootkit, ai được khởi động đầu tiên, kẻ đó sẽ nắm ưu thế. Và không gì có thể khởi động sớm hơn thế từ MBR. Tất nhiên, các virus MBR đã từng khá phổ biến trong thời kỳ DOS, từ nhiều năm trước đây (thời điểm Mebroot phát tán là năm 2008).

Rootkit MBR chạy trên Windows này kích hoạt bản thân nó rất sớm trong tiến trình khởi động Windows mà không đòi hỏi bất kỳ thay đổi nào trong registry (sổ đăng ký của Windows) và các tập tin. Thực tế, đó là một điều đáng ngạc nhiên về việc Mebroot có thể ghi vào MBR ngay trong Windows để bắt đầu quá trình hoạt động của mình.

Rootkit MBR — được biết đến là "Mebroot" — là phần mềm ác tính cực kỳ tiên tiến và ẩn thân tốt nhất mà giới bảo mật từng thấy trong một thời gian dài. Nó giữ sao cho phần chỉnh sửa vào hệ thống là tối thiểu và là một thử thách lớn để phát hiện được nó trong một hệ thống đã nhiễm.

Một số chi tiết về khả năng ẩn mình của rootkit MBR
 Chi phối đĩa
Hook (câu móc/chi phối) trên tập tin ntoskrnl.exe kích hoạt chương trình tải (downloader) tự động ở chế độ nhân HĐH (kernel-mode) được đặt tới hàm nt!Phase1Initialization trú tại phân đoạn INIT. Điều đó nghĩa là sau khi hệ thống khởi động xong phân đoạn này bị xóa khỏi bộ nhớ và không còn dấu vết gì chứng tỏ việc câu móc đã xảy ra.

Rootkit lưu trữ dữ liệu cần thiết cho việc tồn tại sau lần khởi động nằm ở cung từ vật lý thay vì trong tập tin. Dữ liệu đó không thể bị nhận diện và truy cập theo bất cứ cách nào bằng các ứng dụng thông thường. Rookit không phải câu móc các hàm liên quan đến giao diện để tự che giấu.

MBR là điểm khởi động của rootkit. Nó không cần can thiệp vào registry và các danh sách khởi động để tự kích hoạt bản thân. Nó chỉ cần che giấu MBR đã bị sửa đổi. Cơ bản nó chỉ hook 2 DWORDs trong trình điều khiển disk.sys.

 Chi phối NDIS
Một đặc điểm đáng chú ý khác là rootkit MBR có khả năng qua mặt toàn bộ các lớp mạng và các phần mềm tường lửa.

Rootkit này hoạt động như một chương trình tải hàng loạt (tải các mã độc xuống máy nạn nhân). Để ẩn mình và tải mã độc hiệu quả nó được lập trình để thoát khỏi các tường lửa cá nhân. Nó đạt được điều này bằng cách hoạt động ở tầng thấp nhất của lớp NDIS (Network Device Interface Specification) chỉ nằm trên phần cứng vật lý.

Một DWORD luôn luôn bị hook trong cấu trúc nội tại của NDIS. Để gửi các gói tin nó dùng hàm SendPacketsHandler cung cấp bởi trình điều khiển phần cứng đặc trưng.

Rootkit dùng một phiên bản các hàm API chưa chỉnh sửa của bản thân để hoạt động. Điều này đã từng thấy ở một vài phần mềm ác tính, như Rustock và Srizbi. Tuy nhiên, điều chưa từng thấy là rootkit MBR dùng kỹ thuật "code pullout" để chỉ cần nạp phần mã tương ứng từ trình điều khiển ndis.sys thay vì nạp toàn bộ ndis.sys vào bộ nhớ.

Như vậy dấu vết trong bộ nhớ sẽ nhỏ hơn và không có môđun nào khác được nạp vào bộ nhớ nên các công cụ an ninh không phát hiện được.

Phần mềm ác tính này được triển khai và lập trình rất chuyên nghiệp. Các mẫu ban đầu từ tháng 12 năm 2007 tới tháng 1 năm 2008 là bản beta. Đến giữa 2008, nó đã phát triển hơn và bắt đầu hoạt động mạnh.

Tham khảo

Xem thêm
 mebroot
 Drive-by download
 Phishing
 Man in the Browser
 Conficker a worm that also uses domain name generation (or domain flux)
 Timeline of computer viruses and worms

Liên kết ngoài
One Sinowal Trojan + One Gang = Hundreds of Thousands of Compromised Accounts  by RSA FraudAction Research Lab, October 2008
Don't be a victim of Sinowal, the super-Trojan  by Woody Leonhard, WindowsSecrets.com, November 2008
Antivirus tools try to remove Sinowal/Mebroot by Woody Leonhard, WindowsSecrets.com, November 2008
Taking over the Torpig botnet , UCSB, April 2009
Torpig Botnet Hijacked and Dissected covered on Slashdot, May 2009

Botnet


title: Medusandra

text:
Medusandra là một chi thực vật hạt kín hiện nay được xếp trong họ Peridiscaceae. Nó có 2 loài, Medusandra richardsiana và Medusandra mpomiana. M. richardsiana là loài phổ biến và được biết đến nhiều hơn cả. Cả hai loài đều là bản địa của Cameroon và các quốc gia cận kề.

Medusandra do John Brenan đặt tên năm 1952. Brenan đặt Medusandra trong họ của chính nó là Medusandraceae, và bổ sung chi Soyauxia vào họ này trong năm 1953.. Tuy nhiên, phần lớn các tác giả khác chỉ coi họ Medusandraceae là đơn chi và đặt Soyauxia ở nơi khác. Miêu tả chi tiết của chi Medusandra do John Hutchinson công bố năm 1973.

Khi hệ thống APG II được Angiosperm Phylogeny Group công bố năm 2003, Medusandra và Soyauxia được liệt kê trong phụ lục có tên gọi "taxa of uncertain position" (các đơn vị phân loại có vị trí không chắc chắn). Nghiên cứu phát sinh chủng loài phân tử đầu tiên để gộp Medusandra xuất hiện năm 2009. Nó chỉ ra rằng Medusandra là đơn vị có quan hệ chị em với nhánh chứa Soyauxia, Peridiscus, và theo suy luận là cả Whittonia. Cả ba chi này đều thuộc họ Peridiscaceae và các tác giả, Kenneth Wurdack cùng Charles Davis, đã khuyến cáo đặt Medusandra trong họ Peridiscaceae. Khi hệ thống APG III được công bố tháng 10 năm 2009, họ Peridiscaceae đã được mở rộng để gộp cả hai chi Medusandra và Soyauxia

Ghi chú

Liên kết ngoài
 Medusandraceae  trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). The families of flowering plants : descriptions, illustrations, identification, information retrieval. Phiên bản: 20-5-2010. http://delta-intkey.com

Peridiscaceae


title: (55902) 1998 CO2

text:
{{DISPLAYTITLE:(55902) 1998 CO2}}

(55902) 1998 CO2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 15 tháng 2 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 55001–56000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Sphecodes woodi

text:
Sphecodes woodi là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1945.

Chú thích

Tham khảo

Sphecodes
Động vật được mô tả năm 1945


title: Bulbophyllum dischidiifolium

text:
Bulbophyllum dischidiifolium là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

dischidiifolium]]

D


title: Lưu Chương (lãnh chúa)

text:
Lưu Chương (chữ Hán: 刘璋; 162 - 219), tên tự là Quý Ngọc (季玉), là một chư hầu cát cứ vào cuối thời Đông Hán, đầu thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc. Ông là người trong dòng dõi hoàng tộc nhà Hán, kế tục cha cai quản một vùng rộng lớn và có địa thế khá hiểm trở là khu vực Ích Châu (益州) hay còn gọi là Ba Thục. Sau này, đây cũng là nơi sau này Lưu Bị thừa cơ chiếm lấy và lập ra nhà Thục Hán. Sau khi Lã Mông chiếm được Kinh Châu năm 219, Lưu Chương đã quy hàng Tôn Quyền. Ông mất không lâu sau đó.

Vào Ích Châu
Lưu Chương là con trai út của Lưu Yên, một đại thần nhà Hán được sai vào cai quản Ích châu và đã ly khai triều đình. Khi Lưu Yên chiếm giữ Ích châu, Lưu Chương cùng 2 người anh ruột là Lưu Phạm và Lưu Đản đang làm quan nhỏ trong triều đình nhà Hán - lúc đó đang bị đặt dưới sự kiểm soát của Đổng Trác. Lưu Chương đã được triều đình phái đi Ích để khuyên dụ Lưu Yên vì những hành vi chống đối. Lưu Yên gặp Lưu Chương bèn giữ ở lại Ích châu không cho trở lại triều đình nữa.

Sau đó vì 2 người anh ông là Lưu Phạm và Lưu Đản cùng cha ông tính chuyện liên kết với Mã Đằng chống Đổng Trác bị lộ, nên cả hai người cùng bị giết.

Cai quản Ích châu
Năm 194, Lưu Yên qua đời. Đại thần Triệu Vĩ thấy ông là người nhân đức, bèn lập ông lên thừa kế quyền cai quản Ích Châu.

Thuộc hạ của Đổng Trác là Lý Thôi và Quách Dĩ lại nắm triều đình Trường An, không công nhận Lưu Chương, phái Hỗ Mạo vào Ích châu làm Thứ sử. Các thuộc hạ của ông là Thẩm Di, Lâu Phát, Cam Ninh liên kết với Biệt giá Kinh châu (của Lưu Biểu) là Lưu Hạp phản lại ông. Nhưng lực lượng chống đối bị Lưu Chương đánh bại, phải bỏ chạy sang Kinh châu. Cam Ninh sau này chạy sang Giang Đông theo Tôn Quyền. Do Lưu Chương đứng vững, Hỗ Mạo do Lý Thôi cử đến phải dừng lại ở Hán Trung không dám tranh chấp với ông.

Năm 200, bộ hạ cũ của cha ông là Trương Lỗ chiếm quận Hán Trung rộng lớn, tự đổi là quận Hán Ninh, ly khai chống lại ông. Lưu Chương bèn giết mẹ và em Trương Lỗ. Lưu Chương phong bạn là Bàng Hi làm Thái thú Ba Tây, sai cầm quân đánh Trương Lỗ mấy lần nhưng đều thất bại.

Mâu thuẫn trong nội bộ Ích châu dần dần bộc lộ giữa những người gốc Kinh châu theo Lưu Yên vào Ích châu (gọi là "tập đoàn Đông châu") và những người Ích châu bản xứ. Do Lưu Chương ưu ái những người Đông châu, để giữ nhiều chức vụ lớn và xâm hại dân Ích châu, bản thân Lưu Chương cũng thi hành một số chính lệnh tàn bạo khiến người Ích châu bất mãn. Nhân lúc đó, đại thần Triệu Vĩ - người đưa Lưu Chương lên địa bị châu Mục - vốn là người Ích châu bản xứ bèn liên kết với các họ lớn trong châu, nổi lên chống lại Lưu Chương. Ba quận Quảng Hán, Kiện Vi và Thục đều hưởng ứng Triệu Vĩ. Lưu Chương chạy về cố thủ ở Thành Đô, được những người Đông châu ủng hộ, tử chiến với Triệu Vĩ. Cuối công ông đánh lui Triệu Vĩ rồi đuổi theo đánh bại Vĩ ở Giang Châu. Vĩ bị thuộc hạ giết chết.

Lý Thôi, Quách Dĩ nghe tin Ích châu có loạn, lại nhân danh Hán Hiến Đế sai Ngưu Đảng đến làm Thứ sử Ích châu và triệu Lưu Chương về Trường An làm công khanh nhưng ông không nghe theo.

Mất Ích châu
Năm 211, ông nghe theo đề nghị của Trương Tùng mời Lưu Bị vào Xuyên Thục để hỗ trợ chống lại Trương Lỗ. Thực sự việc mời Lưu Bị vào Thục chỉ là kế của Trương Tùng, Pháp Chính và Mạnh Đạt nhằm thay thế chúa công Lưu Chương của họ, bởi vì nhóm người ngày nhận thấy rằng Lưu Bị là người có tham vọng và đáng để phụng sự hơn Lưu Chương. Vương Lũy, Hoàng Quyền, Lý Nghiêm cùng những quan thần khác đã phản đối kịch liệt việc mời Lưu Bị nhập Xuyên, nhưng Lưu Chương đã phớt lờ ý kiến của họ và tự mình thân chinh nghênh đón Lưu Bị vào Thục Trung chống lại Trương Lỗ.

Khi ý đồ thực sự của Trương Tùng bị chính anh ruột là Trương Túc tố cáo với Lưu Chương, ông đã chém đầu Trương Tùng và phát động một cuộc chiến chống lại Lưu Bị, người mà sau này đã làm chủ toàn bộ Tây Xuyên. Mặc dù đại tướng Trương Nhiệm của ông đã cố gắng chiến đấu, nhưng không thể chống lại quân đội của Lưu Bị. Đến năm 214, lực lượng của Lưu Bị đã bao vây thủ phủ của Ích châu là Thành Đô. Mặc dù các mưu sĩ của Lưu Chương như Lưu Ba khuyên ông kiên quyết chống trả, nhưng ông đã không nghe theo và đáp " Ta không muốn bá tánh phải chịu khổ thêm nữa ". Sau đó ông đầu hàng Lưu Bị.

Cuối đời
Ngay sau khi dâng thành nộp đất, Lưu Chương và con thứ của ông là Lưu Xiển đã bị Lưu Bị phái tới khu vực phía tây Kinh Châu tiếp giáp biên giới của Tôn Quyền. Năm 219, Lã Mông thống lĩnh quân Đông Ngô đột kích Kinh Châu, bắt giết Quan Vũ và chiếm được Kinh Châu. Lưu Chương và con ông bị quân Ngô bắt, và Tôn Quyền vì quyết ổn định phần lãnh thổ tiếp giáp Lưu Bị đã phong cho ông làm Ích Châu Mục, chức danh mà ông có được trước khi đầu hàng Lưu Bị. Tuy nhiên, quân Ngô cũng không còn muốn tấn công sang lãnh thổ của Lưu Bị, Lưu Chương cũng mất không lâu sau đó sau khi trở thành 1 chư hầu của Tôn Quyền. Con trưởng Lưu Tuần tiếp tục phục vụ Thục Hán, còn con thứ của ông là Lưu Xiển thì phục vụ nhà Đông Ngô.

Gia đình

Cha:
Lưu Yên
Con:
Lưu Tuần:
Lưu Xiển:

Trong Tam Quốc diễn nghĩa

Trong tiểu thuyết lịch sử Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Lưu Chương được phát họa như 1 vị chúa công ngu ngốc và kém tài.

Tham khảo
 Trần Thọ (2016), Tam Quốc chí, tập 3, Bùi Tùng Chi chú, Bùi Thông dịch, Phạm Thành Long hiệu đính, Nhà xuất bản Văn học

Chú thích

Nhân vật chính trị nhà Hán
Quân phiệt cuối đời Hán
Sinh thế kỷ 2
Năm mất không rõ


title: Pilodeudorix

text:
Pilodeudorix là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Deudorigini


title: Ammobates aurantiacus

text:
Ammobates aurantiacus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Popov mô tả khoa học năm 1951.

Chú thích

Tham khảo

Ammobates
Động vật được mô tả năm 1951


title: Tiếng Latinh

text:
Tiếng Latinh hay Latin (tiếng Latinh: , ) là ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ gốc Ý của ngữ hệ Ấn-Âu, ban đầu được dùng ở khu vực quanh thành phố Roma (còn gọi là thành La Mã) thuộc vùng Latium lịch sử (ngày nay là vùng Lazio của Ý). Thông qua sức mạnh của nền Cộng hòa La Mã, tiếng Latinh trở thành ngôn ngữ thống trị tại bán đảo Ý, tiếp đó là lãnh thổ Đế quốc La Mã trải dài quanh khu vực Địa Trung Hải, và về sau trở thành một ngôn ngữ chết. Tiếng Latinh đã đóng góp rất nhiều từ vựng cho ngôn ngữ tiếng Anh. Đặc biệt, các gốc từ tiếng Latinh (và tiếng Hy Lạp cổ đại) được sử dụng trong các thuật ngữ về thần học, triết học, khoa học, y học và luật pháp.

Đến cuối thời Cộng hòa La Mã (75 TCN), tiếng Latinh cổ đã được chuẩn hóa thành tiếng Latinh cổ điển - được xem là ngôn ngữ tiêu chuẩn của tiếng Latinh. Tiếng Latinh thông tục là các dạng khẩu ngữ được sử dụng ở thể nói tại khắp các vùng của đế quốc. Tiếng Latinh hậu kỳ là dạng ngôn ngữ văn viết từ thế kỷ thứ 3; từ đó tiếng Latinh thông tục được phát triển vào thế kỷ 6 đến thế kỷ 9 và tiến hóa thành các ngôn ngữ Rôman, chẳng hạn như tiếng Ý, tiếng Sardegna, tiếng Venezia, tiếng Napoli, tiếng Sicilia, tiếng Piemonte, tiếng Lombard, tiếng Pháp, tiếng Franco-Provençal, tiếng Occitan, tiếng Corse, tiếng Ladin, tiếng Friuli, tiếng Romansh, tiếng Catalan/ tiếng Valencia, tiếng Aragon, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Asturias, tiếng Galicia và tiếng Bồ Đào Nha. Tiếng Latinh Trung Cổ được sử dụng làm ngôn ngữ văn học từ thế kỷ thứ 9 đến thời kỳ Phục Hưng, và được thay thế bằng tiếng Latinh Phục Hưng. Sau đó, tiếng Latinh hiện đại sớm và tiếng Latinh mới phát triển nên. Tiếng Latinh là ngôn ngữ giao tiếp quốc tế, học thuật và khoa học cho đến tận thế kỷ 18, khi các tiếng thổ ngữ của từng vùng địa phương hoặc quốc gia (bao gồm cả các ngôn ngữ Rôman) thay thế nó. Tiếng Latinh Giáo hội vẫn là ngôn ngữ chính thức của Tòa Thánh và ngôn ngữ phụng vụ trong nghi thức Rôma của Giáo hội Công giáo, cũng như ngôn ngữ chính thức của Thành quốc Vatican.

Tiếng Latinh là một ngôn ngữ có tính đa dạng cao, với ba giới tính riêng biệt, sáu hoặc bảy thể danh từ, năm biến cách, bốn cách chia động từ, sáu thì, ba ngôi, ba thể thức ngữ pháp, hai giọng, hai hoặc ba thể động từ và hai số ngữ pháp. Bảng chữ cái Latinh có nguồn gốc từ bảng chữ cái Etruscan và Hy Lạp, cuối cùng là từ bảng chữ cái Phoenicia.

Di sản
Tiếng Latinh được truyền qua một vài hình thức khác biệt với nhau, như sau đây.

Văn khắc
Nhà nghiên cứu văn khắc biết về khoảng chừng 270 000 bài văn khắc. Nhiều cái trong số văn khắc đó được xuất bản trong loạt nhiều tập tên là Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL, "Tập văn Văn khắc tiếng Latinh").

Văn

Có những tác phẩm của một vài trăm tác giả viết bằng tiếng Latinh đã sống sót toàn bộ hay một phần, toàn tác phẩm hay từng đoạn, để các nhà văn hiến học có thể phân tích. Tác phẩm đó vốn được xuất bản qua dạng thủ bản, rồi khi kỹ thuật in ấn được phát minh thì các tác phẩm đó được nhiều nhà xuất bản in.

Ngôn ngữ học
Vì ảnh hưởng của chế độ và công nghệ La Mã lên các dân tộc thuộc Đế quốc La Mã nên các dân tộc đó mượn nhiều từ và cụm từ tiếng Latinh trong các lĩnh vực như khoa học, công nghệ, y được, luật... Tác phẩm về y học La Mã, như tác phẩm của Claudius Galenus, là nguyên nhân người ta luôn sử dụng từ tiếng Latinh hoặc Hy Lạp cổ đại (Latinh hoá) khi sáng tạo thuật ngữ y học mới trong các ngôn ngữ châu Âu hiện đại. Hai lĩnh vực kỹ sư và luật pháp La Mã cũng có ảnh hưởng tương tự lên thuật ngữ khoa học và luật của các ngôn ngữ Tây nói chung.

Trong suốt thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII các nhà văn Anh đã tạo ra rất nhiều các từ mới từ gốc Latinh và Hy Lạp. Những từ này, được gọi đùa là những từ "sừng đựng mực" () hay "bình mực" () — ám chỉ giới văn sĩ và học giả. Nhưng nhiều trong số những từ này chỉ được tác giả dùng một lần và sau đó thì quên hẳn, tuy nhiên cũng còn sót lại một số từ. , , và  đều là những ngôn từ kiểu "bình mực" tạo ra từ các từ Latinh hay Hy Lạp.

Sau khi Đế quốc La Mã sụp đổ, tiếng Latinh đã phát triển thành nhiều ngôn ngữ Rôman. Những thứ tiếng này chỉ dùng để nói trong hàng thế kỷ, trong khi đó tiếng Latinh vẫn được dùng để viết. (Chẳng hạn như tiếng Latinh là ngôn ngữ chính thức của Bồ Đào Nha đến tận năm 1296 mới bị thay thế bởi tiếng Bồ Đào Nha.)

Các ngôn ngữ Rôman xuất phát từ tiếng Latinh bình dân, đây là tiếng nói phổ biến lại có xuất xứ từ một thứ tiếng cổ hơn đã sinh ra chuẩn của tiếng Latinh cổ điển chính thức. Latinh và các tiếng Rôman khác nhau ở chỗ (chẳng hạn như) Rôman có phân biệt trọng âm, trong khi đó tiếng Latinh có phân biệt độ dài các nguyên âm. Trong tiếng Ý và tiếng Sardegna, có sự phân biệt độ dài các phụ âm và trọng âm, tiếng Tây Ban Nha chỉ phân biệt trọng âm, và tiếng Pháp ngay cả trọng âm cũng không phân biệt.

Một khác biệt lớn giữa các ngôn ngữ Rôman và tiếng Latinh ở chỗ các tiếng Rôman, ngoại trừ tiếng România, không còn dùng cách ở cuối từ ngoại trừ một vài đại từ. Tiếng România vẫn còn năm cách (trong đó cách công cụ không còn dùng nữa).

Giáo dục

Suốt lịch sử châu Âu, sự hiểu biết về các nền văn hoá cổ điển được coi là cần thiết khi muốn tham gia vào giới học giả, còn việc biết tiếng Latinh là một phần thiết yếu của sự hiểu biết đó. Hiện nay sự quan trọng của tiếng Latinh đã giảm xuống nhiều, nhưng vẫn còn có nhiều trường trung học và đại học dạy tiếng Latinh.

Ngày nay, các lớp học tiếng Latinh trong các trường trung học và đại học chủ yếu nhắm đến việc dạy dịch các văn bản bằng tiếng Latinh sang các ngôn ngữ hiện đại, chứ không phải dạy làm công cụ giao tiếp. Vì thế, kỹ năng đọc được đặc biệt nhấn mạnh, trong khi đó kỹ năng nói và nghe chỉ được trình bày sơ qua. Tuy vậy, những người ủng hộ phong trào tiếng Latinh sống tin rằng tiếng Latinh có thể hoặc nên được giảng dạy giống như các ngôn ngữ hiện đại khác; tức là nên dạy cả nói lẫn viết. Các tổ chức dạy tiếng Latinh sống bao gồm Vatican và Đại học Kentucky. Ngoài ra, ở Mỹ có một tổ chức phát triển khá mạnh, chuyên dạy tiếng Latinh cho học sinh phổ thông là National Junior Classical League.

Lịch sử
Lịch sử của tiếng Latinh được chia thành một vài giai đoạn lịch sử riêng biệt. Từng giai đoạn thể hiện một vài sự khác biệt tinh vi về từ vựng, cách sử dụng, chính tả, hình thái, cú pháp... Tuy nhiên, vì các nhà khoa học khác nhau sẽ nhấn mạnh các đặc điểm khác nhau nên có thể chia thành các giai đoạn khác nhau hay đặt tên khác cho các giai đoạn. Hơn nữa, tiếng Latinh Giáo hội là tiếng Latinh được các tác giả thuộc Giáo hội Công giáo Rôma sử dụng qua tất cả các giai đoạn lịch sử.

Tiếng Latinh cổ

Dạng sớm nhất của tiếng Latinh người ta biết đến là tiếng Latinh cổ, được sử dụng vào thời đại Vương quốc La Mã đến phần giữa thời đại Cộng hoà La Mã. Hình thức ngôn ngữ này được biết đến qua văn khắc và tác phẩm văn học sớm nhất bằng tiếng Latinh, như các tác phẩm hài kịch của Plautus và Terentius. Trong thời đại này bảng chữ cái Latinh được phát triển dựa vào bảng chữ cái Etrusca. Lúc đầu chữ Latinh được viết từ phải qua trái, rồi trở nên theo lối đường cày, rồi rốt cuộc đi từ trái qua phải.

Tiếng Latinh cổ điển

Vào cuối thời đại cộng hoà và đầu thời đế quốc, một dạng tiếng Latinh mới là tiếng Latinh cổ điển nảy sinh, được những nhà hùng biện, nhà thờ, lịch sử và người hay chữ khác sáng tạo. Đây là dạng của thứ tiếng được sử dụng trong các tác phẩm cổ điển nổi tiếng nhất, được dạy trong trường ngữ pháp và hùng biện.

Tiếng Latinh thông tục

Phân tích ngữ văn của tác phẩm Latinh cổ đại —như các tác phẩm của Plautus có chứa một vài câu bằng thứ tiếng thông thường— chỉ ra rằng thứ tiếng nói là "tiếng Latinh thông tục" (mà Cicero gọi là  hay "cách nói của quần chúng bình dân") tồn tại đồng thời cùng với tiếng Latinh cổ điển. Thứ tiếng thông tục này rất ít khi được viết, nên các nhà ngữ văn học chỉ có thể nghiên cứu một vài từ và cụm từ lẻ được tác giả cổ điển nêu lên hay câu đề lên tường.

Khi Đế quốc La Mã sụp đổ thì tiêu chuẩn đào tạo giảm xuống. Người ta bắt đầu viết bằng một dạng của thứ tiếng giống cách nói thông thường hơn, được gọi là tiêng Latinh hậu kỳ. Lúc đó những dân tộc được La Mã hoá ở châu Âu cũng phát triển ngôn ngữ địa phương. Dù các ngôn ngữ địa phương này có khác với nhau (như thứ tiếng nào khi được lan truyền rộng cũng sẽ vậy), nhưng cách nói của những vùng bây giờ là Tây Ban Nha, Pháp, Bồ Đào Nha, Ý vẫn giống nhau một cách đáng ngạc nhiên về hệ thống và cách phát triển âm vị, nhờ ảnh hưởng ổn định của nền văn hoá chung là Công giáo Rôma. Ngôn ngữ địa phương của vùng bây giờ là România toả ra nhiều hơn vì bị tách biệt từ ảnh hưởng thống nhất của phần Tây của đế quốc. Khi nhà Umayyad Hồi giáo xâm chiếm bán đảo Iberia vào năm 711 thì những ngôn ngữ địa phương khác mới bắt đầu toả ra thật.

Muốn nghiên cứu tiếng Latinh bình dân thì nhà ngôn ngữ học có thể nghiên cứu các từ của các ngôn ngữ Rôman không được sử dụng trong tiếng Latinh cổ điển. Một ví dụ là từ "con ngựa": tiếng Ý là , Pháp là , Tây Ban Nha là , Bồ Đào Nha là , Catalunya là ... mà tiếng Latinh cổ điển là . Trong tiếng Latinh thì từ  là từ tiếng lóng được sử dụng một cách thông thường.

Vào cuối thế kỷ IX, tiếng Latinh bình dân tan rã tạo ra nhiều thứ tiếng riêng biệt là nhóm ngôn ngữ Rôman. Lúc đó tài liệu sớm nhất viết bằng ngôn ngữ Rôman xuất hiện. Tuy nhiên, lúc đó người ta bình thường viết bằng tiếng Latinh trung cổ và ít khi viết bằng ngôn ngữ mẹ đẻ là ngôn ngữ Rôman nào đó.

Tiếng Latinh Trung Cổ

Tiếng Latinh Trung Cổ là tiếng Latinh được sử dụng trong khoảng lịch sử hậu cổ điển mà không có dân tộc nào nói tiếng Latinh một cách thông thường nữa. Tiếng Latinh nói đã phát triển thành nhóm ngôn ngữ Rôman. Tuy nhiên trong giới học thức và giới chính thức thì tiếng Latinh vẫn được sử dụng. Thêm hơn nữa, tiếng Latinh này khuếch trường đến vùng trước đó không lúc nào người ta nói tiếng Latinh, như vùng có dân tộc German hoặc Slav. Tiếng Latinh trở thành ngôn ngữ để các dân tộc thuộc Đế quốc La Mã Thần thánh và các quốc gia đồng minh có thể nói với nhau.

Tiếng Latinh Phục Hưng và Neo-Latin

Trong thời đại Phục Hưng tiếng Latinh trở lại là ngôn ngữ nói nhờ các nhà chủ nghĩa nhân văn sử dụng thứ tiếng này. Họ muốn tiếng Latinh trở nên như xưa, nên họ sản xuất ban điều chỉnh của các tác phẩm cổ điển, tựa vào thủ bản còn sống sót. Qua nỗ lực của họ nên tiếng Latinh trung cổ được "sửa" và trở nên gần tiếng Latinh cổ điển hơn.

Tiếng Latinh thời kỳ cận đại
Trong thời kỳ cận đại, tiếng Latinh vẫn là ngôn ngữ quan trọng nhất của nền văn hoá châu Âu. Vì vậy nên cho đến tận cuối thế kỷ XVII đa số những cuốn sách và gần như tất cả các văn kiện ngoại giáo được viết bằng tiếng Latinh. Sau thời kỳ cận đại thì đa số các văn kiện ngoại giáo được viết bằng tiếng Pháp hoặc ngôn ngữ bản xứ nào đó khác theo thoả thuận chung.

Tiếng Latinh hiện đại

Tổ chức lớn nhất bây giờ vẫn sử dụng tiếng Latinh một cách chính thức và chuẩn chính thức là Giáo hội Công giáo Rôma. Tiếng Latinh có thể được sử dụng trong nghi thức thánh lễ, dù bây giờ những ngôn ngữ bản xứ được sử dụng nhiều hơn. Tiếng Latinh là ngôn ngữ chính thức của Toà Thánh và là ngôn ngữ chính của tạp chí của nó là Acta Apostolicae Sedis. Khoá sau đại học về luật giáo hội tại các trường đại học giáo hoàng cũng được dạy bằng tiếng Latinh, và sinh viên khi viết bài thì phải viết bằng tiếng Latinh.

Tiếng Latinh cũng được một vài tổ chức đa ngôn ngữ, như Liên minh châu Âu sử dụng khi không thể sử dụng tất cả các ngôn ngữ của tổ chức đó. Ví dụ, trên các đồng xu và tem thư của Thuỵ Sĩ vì không có chỗ viết tên quốc gia bằng cả bốn ngôn ngữ chính thức nên tên được viết bằng tiếng Latinh là "".

Có một vài phim xảy ra vào thời kỳ xưa, như Sebastiane và Nỗi khố hình của Chúa, có những diễn viên nói bằng tiếng Latinh để phim hiện thực hơn. Cũng có bài hát có lời bằng tiếng Latinh, như trong opera Vua Oedipus của Igor Stravinsky.

Nhiều tổ chức và đơn vị hành chính ở thế giới phương Tây có khẩu hiệu bằng tiếng Latinh. Ví dụ khẩu hiệu của Canada là "" ("Từ biển tới biển"), còn đại học Harvard có khẩu hiệu là "" ("Sự thật").

Thỉnh thoảng có kênh truyền thông sử dụng tiếng Latinh cho người hăng hái về tiếng Latinh. Một vài ví dụ là Radio Bremen tại Đức và Yle tại Phần Lan. Cũng có nhiều trang mạng và diễn đàn do người hăng hái về tiếng Latinh viết, như Wikipedia tiếng Latinh có hơn một trăm nghìn bài bằng tiếng Latinh.

Nhiều trường trung học ở châu Âu và châu Mỹ có lớp học tiếng Latinh.

Hệ thống âm vị

Vì tiếng Latinh cổ điển được nói trước khi có thiết bị thu âm, nên không thể biết chắc cách phát âm lúc đó là như thế nào. Dù vậy nhưng có nhiều cách để phục dựng nó. Có tư liệu gồm lời giải thích rõ ràng về cách phát âm do tác giả cổ điển viết. Những lỗi chính tả, tư liệu gồm chơi chữ, từ nguyên và chính tả của từ mượn do ngôn ngữ khác mượn từ tiếng Latinh cũng cung cấp nhiều thông tin.

Phụ âm
Những âm vị phụ âm của tiếng Latinh được liệt kê trong bảng dưới đây.

Các phụ âm đôi được phát âm dài hơn. Trong tiếng Việt hiện tượng này chỉ xảy ra giữa hai chữ, như trong "hơn nữa"' mà trong đó có  đôi, giống nn trong từ tiếng Latinh  ("năm, mùa").

Nguyên âm

Nguyên âm đơn

Tiếng Latinh cổ điển có tương phản nguyên âm ngắn và dài. Vào thời đại cổ điển, những nguyên âm dài có phẩm chất khác với những nguyên âm ngắn, như có thể xem trong bảng trên đây. Vào thời đại cổ điển đó thì tiếng Latinh cũng có hai nguyên âm , được sử dụng trong từ mượn từ tiếng Hy Lạp, nhưng nhiều người phát âm hai âm đó như  hoặc như .

Nguyên âm đôi
Tiếng Latinh cổ điển có một vài nguyên âm đôi. Nguyên âm đôi phổ biến nhất là . Cũng có âm  hiếm có, và những âm  rất ít khi có trong từ thuần Latinh.

Tiếng Latinh cổ đại vốn có nhiều nguyên âm đôi hơn, nhưng phần lớn trở thành nguyên âm đơn dài ở đầu thời đại tiếng Latinh cổ điển. Cả hai âm đôi  lẫn sự nối tiếp hai âm đơn  của tiếng Latinh cổ đại trở thành , còn  bình thường trở thành . Hai âm đôi  lẫn  trở thành , ngoại trừ trong một vài từ, mà trong đó  trở thành . Hai cách thay đổi này thỉnh thoảng xảy ra trong hai từ có cùng một gốc — đó là lý do tiếng Latinh cổ điển có đôi như  "sự trừng phạt" và  "trừng phạt".

Trong tiếng Latinh bình dân và trong những ngôn ngữ Rôman thì những âm đôi  hoà vào . Đây cũng là cách phát âm của những người ít học trong thời đại tiếng Latinh cổ điển rồi.

Cách viết

Tiếng Latinh được viết bằng chữ cái Latinh, sinh từ bảng chữ cái Ý cổ đại, vốn có nguồn gốc là bảng chữ cái Hy Lạp mà có nguồn gốc là bảng chữ cái Phoenicia. Bảng chữ cái này sau đó được sử dụng để viết những ngôn ngữ gốc Rôman, Celt, Gécman, Balt, Finn, và nhiều ngôn ngữ Slav. Thêm hơn nữa, bảng chữ cái này được nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới sử dụng, như tiếng Việt, những ngôn ngữ Nam Đảo, nhiều ngôn ngữ nhóm Turk, và đa số các ngôn ngữ ở châu Phi hạ Sahara, châu Mỹ và châu Đại Dương, để nó là bảng chữ cái được sử dụng rộng nhất trên thế giới.

Các chữ cái
Số chữ cái đã thay đổi một vài lần. Lúc đầu khi mới sinh từ bảng chữ cái Etrusca thì chỉ có 21 chữ cái. Sau đó, chữ G được thêm vào để viết âm , mà trước đó âm này được viết bằng chữ C; còn chữ Z không được sử dụng trong tiếng Latinh nên bị bỏ. Sau đó, hai chữ cái Y và Z được thêm vào để có thể chuyển chữ hai chữ cái upsilon và zeta trong những từ mượn từ tiếng Hy Lạp.

Chữ W được sáng tạo vào thế kỷ XI tựa vào chữ ghép VV. Chữ này được sử dụng để viết  trong những ngôn ngữ Gécman — tiếng Latinh không sử dụng chữ này vì sử dụng V. Vào thời Hậu kỳ Trung Cổ chữ J mới được phân biệt với chữ I, còn chữ U với V cũng vậy.

Các chữ cái và cách phát âm
Bảng này liệt kê những chữ cái phụ âm của tiếng Latinh cùng cách phát âm.

Trong bảng dưới này có các nguyên âm của tiếng Latinh.

Những nguyên âm đôi được viết bằng hai chữ cái nguyên âm, ví dụ như /ae̯/ được viết  hoặc … Tuy nhiên, thỉnh thoảng những chữ ghép vậy không phải là nguyên âm đôi mà là hai nguyên âm riêng, như trong aēnus  "bằng đồng".

Dấu

Tiếng Latinh cổ điển không sử dụng dấu câu, không phân biệt chữ hoa với chữ thường, và không có khoảng cách giữa các từ.

Nhiều khi dấu sóng (tiếng Latinh: , giống dấu sắc) được sử dụng trên những nguyên âm dài . Nguyên âm  dài bình thường được viết bằng chữ I cao hơn  (tiếng Latinh: , tạm dịch: "i dài"). Trong sách sản xuất vào thời hiện đại thì những nguyên âm dài bình thường được viết bằng dấu gạch ngang ở trên: , còn nguyên âm ngắn dù bình thường không có dấu nhưng để phân biệt một vài đôi từ nên sẽ có dấu trăng: .

Thỉnh thoảng dấu chấm giữa (tiếng Latinh: ) được sử dụng để cách từ.

Ví dụ, câu đầu tiên trong bài thơ thứ ba của Catullus vốn được viết như vậy:
  (tạm dịch: "Hãy than khóc, những người Venus và Cupido ơi")
hoặc với dấu chấm giữa:
 .
Trong ấn bản hiện đại thì người ta bình thường viết như vậy:
 Lugete, O Veneres Cupidinesque
hoặc:
 Lūgēte, Ō Venerēs Cupīdinēsque.

Cách viết khác

Chữ thảo La Mã cổ đại (tiếng Latinh: ) có mặt trên nhiều tấm bảng sáp được đào ra ở nhiều chỗ, như gần thành trì. Nhiều tầm như vậy được tìm thấy tại Vindolanda gần Trường thành Hadrianus trên Đảo Anh. Đáng ngạc nhiên là phần lớn của các tấm bảng tại Vindolanda có khoảng cách giữa các từ, mà làm như vậy rất hiếm có trong những câu khắc từ thời đại đó.

Thỉnh thoảng người ta đã viết tiếng Latinh bằng chữ khác:
 Ghim cài Praeneste là một cái ghim cài áo từ thế kỷ VII TCN có câu viết bằng tiếng Latinh cổ đại sử dụng bảng chữ cái Etrusca.
 Ván sau của Hộp tráp của Franks từ đầu thế kỷ VIII có câu khắc luân phiên từ tiếng Anh cổ bằng chữ rune sang tiếng Latinh bằng chữ Latinh rồi sang tiếng Latinh bằng chữ rune.

Đặc điểm về ngữ pháp

Tiếng Latinh là một thứ tiếng tổng hợp hay biến tố: các phụ tố được gắn vào các gốc cố định để diễn tả giống, số, và cách của các tính từ, danh từ và đại từ (quá trình này được gọi là biến cách hoặc  bằng tiếng Latinh), cũng như ngôi, số, thì, thể, trạng, và thức đối với động từ (được gọi là chia động từ hoặc ). Cũng có từ không biến cách hay chia — như phó từ, giới từ, thán từ.

Vì tiếng Latinh sử dụng cách và chia động từ, nên nhiều khi một cụm từ mà tiếng Việt sử dụng nhiều từ thì trong tiếng Latinh lại chỉ là một từ. Một ví dụ là:
{|
|
|-
|
|-
| yêu-sẽ-người_đó
|-
| người đó sẽ yêu
|}
Trong ví dụ này, từ tiếng Việt "sẽ" trong tiếng Latinh là hậu tố  được đặt sau gốc từ , còn chủ ngữ của động từ ("người đó") là hậu tố . Tuy nhiên, nhiều khi không thể chia từ thành hậu tố không một cách rõ như thế, ví dụ như trong , có nghĩa là "tôi yêu". Trong dạng này, gốc từ vẫn là , còn hậu tố của ngôi thứ nhất số đơn thì hiện tại là .

Danh từ

Những danh từ tiếng Latinh được chia thành ba giống: đực, cái, trung. Khi có tính từ đi kèm với một danh từ nào đó thì tính từ đó phải biến thể để phù hợp với giống của danh từ này.

Từng danh từ có nhiều dạng, tuỳ số và cách. Có hai số: số ít và số nhiều. Có bảy cách chỉ vai trò của từ trong câu, để thứ tự từ không quan trọng như trong tiếng Việt.

 Cách chủ ngữ: dùng làm chủ ngữ của câu hoặc làm vị ngữ của hệ từ. Ví dụ: "Người con gái đã chạy." —
 Cách sở hữu: dùng khi danh từ là người sở hữu của một đồ nào đó, như ví dụ "chủ của nô lệ" — , hoặc khi danh từ chỉ bộ phận, định lượng… như trong ví dụ "Ly đầy rượu vang." —
 Cách nhận (hay còn gọi là cách cho, cách gián bổ…): dùng làm bổ ngữ gián tiếp của động từ và với một vài giới từ. Ví dụ: "Nhà buôn trao áo stola cho người phụ nữ." —
 Cách đổi (hay còn gọi là cách trực bổ): dùng làm bổ ngữ trực tiếp của động từ và sau những giới từ chỉ hướng đi. Ví dụ: "Người đàn ông giết chàng trai." —
 Cách tách (hay còn gọi là cách công cụ): thể hiện tách biệt, nguồn gốc, nguyên nhân… Ví dụ: "Bạn đã đi dạo cùng chàng trai." —
 Cách xưng hô: dùng để gọi người hay vật. Phần lớn các danh từ không phân biệt cách xưng hô với cách chủ ngữ; chỉ có những từ thuộc cách biến thể thứ hai có đuôi là  sẽ có  trong cách xưng hô số ít, còn nếu đuôi là  thì cách xưng hô số ít sẽ có . Ví dụ: ""Chủ ơi!" nô lệ gọi." —
 Cách vị trí: dùng để diễn tả vị trí. Cách này không được sử dụng nhiều như các cách khác và bình thường chỉ được dùng với tên hồ, tỉnh, hành, từ chỉ về nhà, đất, quê… Ví dụ: "ở nhà" — .

Những hậu tố có dạng nào thì tuỳ vào danh từ. Có thể chia các danh từ tiếng Latinh thành năm lớp theo cách biến thể, rồi trong từng lớp cách biết thể thì những danh từ trong đó có hậu tố giống nhau. Cũng có một vài từ không thể chia vào lớp nào, nên đó là từ bất quy tắc. Bảng này chỉ cách chia danh từ  ("hoa hồng"):

Tính từ
Trong tiếng Latinh, những tính từ phải hợp về cách, số và giống với danh từ. Có hai lớp biến thể: một lớp giống lớp biến thể thứ nhất và thứ hai của các danh từ, còn lớp khác giống lớp biến thể thứ ba của các danh từ. Ví dụ, từ  ("đã chết", giống đực/cái/trung) được biến thể như danh từ thuộc cách biến thể thứ nhất khi giống cái, như danh từ thuộc cách biến thể thứ hai giống đực khi giống đực, còn như danh từ thuộc cách biến thế thứ hai giống trung khi giống trung.

Những tính từ cũng có dạng cấp so sánh và dạng cao cấp. Ví dụ như từ  ("đẹp", giống đực/cái/trung) có dạng  ("đẹp hơn", giống đực và giống cái đều là bằng nhau) và  ("đẹp nhất").

Những động từ có nhiều dạng phân từ được biến thể và sử dụng giống như tính từ.

Giới từ
Vị ngữ của những giới từ có thể sử dụng hai cách: cách đổi và cách tách. Ví dụ:
 "trước mặt của chàng trai" —  (từ  là cách đổi của từ )
 "không với con trai" —  (từ  là cách tách của từ )

Động từ
Các động từ trong tiếng Latinh có sáu thì (hiện tại hoàn thành, hiện tại chưa hoàn thành, quá khứ hoàn thành, quá khứ chưa hoàn thành, tương lai hoàn thành, tương lai chưa hoàn thành), ba trạng (trình bày, mệnh lệnh, cầu khẩn, cùng với dạng vô định, phân từ, danh động từ, động danh từ), ba ngôi (nhất, hai, ba), hai số (đơn, nhiều), hai thể (chủ động, bị động) và ba thức (hoàn thành, chưa hoàn thành, trạng thái).

Bảng này chứa một vài dạng của động từ  ("yêu") làm ví dụ:

Từ vựng
Vì tiếng Latinh là một ngôn ngữ gốc Ý, nên phần lớn từ vựng của nó có gốc Ý, và vốn có gốc trong ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy. Tuy nhiên, vì người La Mã tiếp xúc một cách sâu sát với dân tộc Etrusca nên không chỉ lấy bảng chữ cái Etrusca để thích nghi làm bảng chữ cái của mình nhưng cũng mượn nhiều từ từ tiếng Etrusca sang tiếng Latinh. Hai ví dụ là  ("mặt nạ") và  ("diễn viên"). Tiếng Latinh cũng mượn từ vựng từ tiếng Osca, một ngôn ngữ gốc Ý khác.

Sau khi xâm chiếm được Taranto (năm 272 trước Công nguyên) dân tộc La Mã bắt đầu "Hy Lạp hoá": họ lấy đặc trưng của nền văn hoá Hy Lạp để sáp nhập vào nền văn hoá của mình. Khi làm vậy thì người La Mã cũng mượn nhiều từ từ tiếng Hy Lạp như:  ("phòng có trần vòm"),  ("ký hiệu"),  ("nhà tắm")… Vì quá trình "Hy Lạp hoá" này nên chữ Y và Z được thêm vào bảng chữ cái để có thể viết những âm vị của tiếng Hy Lạp. Những người La Mã cũng lấy nghệ thuật, y học, khoa học, triết học… của Hy Lạp mang về bán đảo Ý. Kết quả là nhiều thuật ngữ khoa học và triết học trong tiếng Latinh là từ mượn từ tiếng Hy Lạp, hoặc là từ thuần Latinh với nghĩa mở rộng ra theo gương của tiếng Hy Lạp.

Vì đế quốc La Mã bành trướng rồi lập liên hệ kinh doanh với những bộ lạc châu Âu ngoài đế quốc, nên tiếng Latinh mượn một vài từ từ những ngôn ngữ Trung Âu như: từ  ("hải ly") có gốc German và từ  ("quần") có gốc Celt.

Những ngôn ngữ địa phương của tiếng Latinh chịu ảnh hưởng của những ngôn ngữ khác có trong vùng. Các ngôn ngữ địa phương này sau đó trở thành những ngôn ngữ Rôman.

Khi Kitô giáo đã được đưa vào xã hội La Mã thì tiếng Latinh nhận từ vựng liên quan đến Kitô giáo. Từ vựng đó đôi khi là từ mượn từ tiếng Hy Lạp hoặc tiếng Do Thái, đôi khi là từ mới sáng tạo từ từ vựng tiếng Latinh.

Vào thời Trung cổ tiếng Latinh không ngừng mượn từ của những ngôn ngữ xung quanh, lúc đó gồm tiếng Anh cổ và những ngôn ngữ German khác.

Qua các thời đại, những người nói tiếng Latinh không ngừng sáng tạo từ mới qua hai quá trình thêm phụ tố và tạo từ phức. Ví dụ, tính từ  ("có quyền vô hạn") được sáng tạo từ tính từ  ("cả, mỗi") và tính từ  ("hùng mạnh"). Sử dụng quá trình này cũng có thể thay đổi từ loại, ví dụ như lấy động từ tạo danh từ vân vân.

Xem thêm

Về tiếng Latinh
 Ngữ pháp Latinh
 Cách đọc và phát âm Latinh
 Biến cách Latinh
 Chia động từ Latinh
 Danh sách các từ Latinh và các từ tiếng Anh phái sinh
 nhóm danh từ theo cách công cụ
 Trật tự từ trong Latinh
 Đặt dấu nhấn trong Latinh

Về di sản văn học Latinh
 Văn học Latinh
 Ngôn ngữ Rôman
 Thư viện cổ điển Loeb
 Danh sách các nhóm từ Latinh
 Danh sách các thành ngữ Latinh
 Brocard
 Danh sách các nhóm từ Latinh và Hy Lạp thường dùng trong định danh khoa học
 Tên Latinh của các thành phố châu Âu
 Tên Latinh của các thành phố châu Âu
 Carmen Possum

Chú thích

Nguồn tham khảo

Liên kết ngoài

 Ethnologue cho tiếng Latinh
 Corpus Scriptorum Latinorum, danh mục web tương đối hoàn chỉnh các từ ngữ Latinh và ý nghĩa của chúng
 Dự án Perseus có nhiều trang rất hay để tìm hiểu về văn học của các ngôn ngữ cổ điển, có cả từ điển Latinh tương tác.
 của William Whitaker  - chương trình từ điển trực tuyến có khả năng truy tìm nhiều dạng của từ.
 Retiarius.Org có công cụ tìm kiếm văn bản Latinh.
 Từ điển Latinh-Anh và ngữ pháp Latinh của trường đại học Notre Dame
 Tài liệu Latinh  Các bài và từ điển bằng tiếng Latinh.
 Các chương trình học Latinh trên mạng
 http://sprachprofi.de.vu/latin
 Sách giáo khoa ở Wikibooks bằng tiếng Anh về La Tinh
 Thư viện Latinh có nhiều văn bản điện tử Latinh
 Textkit có sách học và văn bản điện tử Latinh.
 Từ điển Latinh–Anh: phiên bản Rosetta của Webster.
 Tham khảo ngôn ngữ  Từ điển xuyên ngữ có công cụ tìm kiếm riêng. Chuyển dịch giữa Latinh và tiếng Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha.
 Rhetor của Gabriel Harvey  - xuất bản lần đầu năm 1577 và từ đó chưa được tái bản.

Tiếng Latinh

Latin
Bài cơ bản dài trung bình
Ngôn ngữ tại Ý
Ngôn ngữ tại Pháp
Ngôn ngữ tại Bồ Đào Nha
Ngôn ngữ tại România
Ngôn ngữ tại Tây Ban Nha
Ngôn ngữ tại Andorra
Ngôn ngữ tại Thành Vatican
Ngôn ngữ chủ-tân-động
Ngôn ngữ tại Thổ Nhĩ Kỳ


title: Mai Châu

text:
Mai Châu là một huyện miền núi thuộc tỉnh Hòa Bình, Việt Nam.

Địa lý

Mai Châu là huyện cực tây của tỉnh Hòa Bình, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Tân Lạc
Phía tây giáp huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La
Phía nam giáp huyện Quan Hóa và huyện Bá Thước thuộc tỉnh Thanh Hóa
Phía bắc giáp huyện Đà Bắc.

Huyện có diện tích 564,54 km², dân số năm 2009 là 55.663 người.

Hành chính

Huyện Mai Châu có 16 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Mai Châu (huyện lỵ) và 15 xã: Bao La, Chiềng Châu, Cun Pheo, Đồng Tân, Hang Kia, Mai Hạ, Mai Hịch, Nà Phòn, Pà Cò, Sơn Thủy, Tân Thành, Thành Sơn, Tòng Đậu, Vạn Mai, Xăm Khòe.

Lịch sử
Mai Châu vốn là một trong 5 châu của phủ Chợ Bờ khi thành lập tỉnh Mường, tiền thân của tỉnh Hòa Bình (năm 1886). Đến năm 1892, Mai Châu là một trong 5 châu của Hòa Bình.

Trong Kháng chiến chống Pháp, Mai Châu là phần phía nam sông Đà của huyện Mai Đà, thuộc Liên khu Việt Bắc từ 4 tháng 11 năm 1949 và đến 9 tháng 8 năm 1950 mới nhập trở lại tỉnh Hòa Bình thuộc Liên khu 3.

Ngày 21 tháng 9 năm 1956, huyện Mai Đà chia làm 2 huyện Đà Bắc và Mai Châu. Khi đó Mai Châu gồm 5 xã: Mai Thượng, Mai Hạ, Tân Mai, Pù Bin, Bao La.

Sau năm 1975, huyện Mai Châu thuộc tỉnh Hà Sơn Bình, bao gồm 21 xã: Ba Khan, Bao La, Chiềng Châu, Chiềng Sại, Cun Pheo, Đồng Bảng, Hang Kia, Mai Hạ, Mai Hịch, Nà Mèo, Nà Phòn, Noong Luông, Pà Cò, Piềng Vế, Phúc Sạn, Pù Bin, Tân Mai, Thung Khe, Tòng Đậu, Vạn Mai và Xăm Khòe.

Ngày 26 tháng 12 năm 1990, thành lập thị trấn Mai Châu, thị trấn huyện lỵ huyện Mai Châu trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của xã Chiềng Sại.

Ngày 12 tháng 8 năm 1991, huyện Mai Châu thuộc tỉnh Hòa Bình vừa tái lập.

Ngày 27 tháng 3 năm 1999, thành lập xã Tân Sơn trên cơ sở 1.695,6 ha diện tích tự nhiên và 1.090 người của xã Bao La.

Ngày 14 tháng 7 năm 2009, chuyển xã Tân Dân thuộc huyện Đà Bắc về huyện Mai Châu quản lý.

Ngày 17 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 830/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Hòa Bình (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó:
Sáp nhập xã Ba Khan, xã Phúc Sạn và 2 xóm: Suối Lốn, Mó Rút của xã Tân Mai thành xã Sơn Thủy
Sáp nhập 5 xóm còn lại: Đoi, Nà Bó, Khoang, Nánh, Thầm Nhân của xã Tân Mai và xã Tân Dân thành xã Tân Thành
Sáp nhập xã Piềng Vế vào xã Bao La
Sáp nhập xã Nà Mèo vào xã Nà Phòn
Sáp nhập ba xã: Noong Luông, Pù Bin, Thung Khe thành xã Thành Sơn
Sáp nhập xã Đồng Bảng và xã Tân Sơn thành xã Đồng Tân.
Huyện Mai Châu có 1 thị trấn và 15 xã trực thuộc như hiện nay.

Văn hóa - Ẩm thực - Du lịch

Văn hóa
Nét văn hóa của Mai Châu giao thoa giữa các dân tộc Thái, Mường, Mông. Trong đó văn hóa dân tộc Thái là nổi bật nhất bởi cộng đồng dân tộc Thái sinh sống phần lớn nơi đây. Những nét truyền thống văn hóa Thái được thể hiện rõ rệt ở kiến trúc nhà sàn, phương ngữ. Nền văn hóa Thái cũng được thể hiện rõ ràng trong nghệ thuật như những điệu múa xòe, nhảy sạp. Hay trang phục dân tộc như khăn Piêu, thổ cẩm dân tộc Thái.

Ẩm thực
Được thiên nhiên ưu ái, ẩm thực Mai Châu có nhiều món ngon và độc đáo như: Xôi nếp nương, Ốc núi, Canh Nậm Pịa, Cơm Lam, Cá suối chiên, Nhộng ong rừng, Rau cải mèo, Măng rừng, Rau tầm bóp, Rượu Mai Hạ, Rượu Cần.

Địa điểm du lịch
Mai Châu là một vùng đất du lịch nổi tiếng của Hòa Bình với nhiều cảnh đẹp tự nhiên. Trong đó phải kể đến nhiều điểm du lịch nổi bật của thung lũng này như: Bản Lác, hang Chiều, hang Mỏ Luông, Ba Khan, thác Gò Lào, hang Kia - Pà Cò.

Điểm du lịch Mai Châu nổi tiếng nhất là bản Lác - ngôi làng cổ của người dân tộc Thái có tuổi đời hơn 700 năm tuổi, nơi đây có kiến trúc nhà sàn độc đáo.

Dịch vụ du lịch
Tại Mai Châu có nhiều dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng như:

- Dịch vụ lưu trú: Resort, Homestay.

- Dịch vụ trải nghiệm: Săn mây Hang Kia, chợ phiên Pà Cò, chèo thuyền kayak,...

Chú thích

Liên kết ngoài

 Thung lũng Mai Châu
 Mai Châu mùa xuân
 Cảnh sắc Mai Châu
 Toàn cảnh Mai Châu nhìn từ trên cao: (Bản Quyền Goolge Maps)


title: Dolichopeza chaka

text:
Dolichopeza chaka là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Dolichopeza


title: Dorithia

text:
Dorithia là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Dorithia consacculana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia crucifer (Walsingham, 1914)
Dorithia equadentana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia imitatrix Brown & Obraztsov in Brown & Powell, 1991
Dorithia meridionalis Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia occidentana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia paraviridana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia peroneana Barnes & Busck, 1920
Dorithia powellana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia pseudocrucifer Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia robustana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia semicirculana (Fernald, 1882)
Dorithia spinosana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia strigulana Brown & Obraztsov in Brown & Powell, 1991
Dorithia tototuana Brown, in Brown & Powell, 1991
Dorithia trigonana Brown & Obraztsov in Brown & Powell, 1991
Dorithia wellingana Brown, in Brown & Powell, 1991

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Euliini


title: Sân bay Bạch Mai

text:
Sân bay Bạch Mai là một sân bay đã qua sử dụng, tọa lạc tại phường Phương Liệt, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Sân bay có một đường băng bêtông dài khoảng 980m nằm giữa hồ Phương Liệt và hồ Định Công.

Lịch sử
Sân bay Bạch Mai trước thuộc làng Khương Trung. Năm 1919, thực dân Pháp chiếm để xây dựng sân bay Bạch Mai

Trận đánh sân bay Bạch Mai
Đêm 17 rạng sáng 18/1/1950, một số đặc công tiểu đoàn 108 của Quân đội nhân dân Việt Nam có sự giúp đỡ hỗ trợ của du kích Tam Kim dưới sự chỉ huy của Tiểu đoàn trưởng Trần Hải đã chia làm 3 mũi bí mật luồn vào sân bay Bạch Mai đặt mìn, phá hủy và đốt cháy 25 máy bay, 60 vạn lít xăng dầu, 32 tấn vũ khí và trang bị của Không quân Pháp. Sau trận này, Tiểu đoàn 108 được Chính phủ tặng thưởng Huân chương Quân công hạng Ba.

Hiện nay
Sau khi quân giải phóng tiếp quản Hà Nội, sân bay Bạch Mai tiếp tục trở thành sân bay quân sự. Trong chiến dịch Sấm Rền (Rolling Thunder) của Không quân Mỹ, sân bay Bạch Mai bị ném bom hư hại đường băng. Từ đó đến nay, sân bay này bị bỏ hoang.

Hiện nay, một phần của sân bay được chuyển thành Bảo tàng Phòng không Không quân. Nơi đây cũng có những sân bóng của các trường Đại học gần đấy. Theo một quyết định được ban hành vào đầu tháng 3 năm 2007, sân bay Bạch Mai sẽ được đưa trở lại hoạt động, biến Hà Nội thành một thành phố có ba sân bay lớn vào năm 2020 là Nội Bài, Gia Lâm, và Bạch Mai.
Tuy nhiên, hiện nay đã giải phóng mặt bằng cho đơn vị thi công hạng mục đường giao thông đô thị và thành đường Lê Trọng Tấn. Chỉ còn lại nhà hàng cũ trông khuôn viên sân bay cũ.

Tham khảo

Bạch Mai
Bạch Mai
Di tích tại Hà Nội
Chiến tranh Việt Nam
Sân bay quân sự Việt Nam


title: 446 Aeternitas

text:
446 Aeternitas là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó đưọoc xếp loại tiểu hành tinh kiểu A.

Tiểu hành tinh này do Max Wolf và A. Schwassmann phát hiện ngày 27.10.1899 ở Heidelberg và được đặt theo tên nữ thần Aeternitas trong thần thoại La Mã.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh kiểu A
Thiên thể phát hiện năm 1899
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: 24060 Schimenti

text:
24060 Schimenti là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1238.4947280 ngày (3.39 năm).

Nó được phát hiện ngày 2 tháng 10 năm 1999.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Cheumatopsyche boettgeri

text:
Cheumatopsyche boettgeri là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Cheumatopsyche


title: Flock (trình duyệt web)

text:
Flock là một trình duyệt web được xây dựng trên nền tảng mã nguồn mở Firefox của Mozilla. Flock v2.5 chính thức phát hành ngày 19 tháng 5, 2009.

Flock được tải xuống miễn phí, và hỗ trợ Microsoft Windows, Mac OS X, và nền Linux.

Giải thưởng
Sau khi thoát khỏi beta, Flock đã đạt một số giải thưởng:

Webby Award trong mạng xã hội, 2008
SXSW giải thưởng cộng đồng, 2008
Open Web Award cho Ứng dụng và Widget, 2007
"Eddy Winner": Giải thưởng Flock 2.0 24th Annual Macworld Editors' Choice

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trang chủ của Flock

Trình duyệt web
Mozilla
Phần mềm năm 2005
Trình duyệt web tự do


title: Luperodes fulvofasciatus

text:
Luperodes fulvofasciatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1888.

Chú thích

Tham khảo

Luperodes


title: Grabenstätt

text:
Grabenstätt là một đô thị trong huyện Traunstein bang Bayern, Đức.

Tham khảo


title: Molophilus fluviatilis

text:
Molophilus fluviatilis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Liên đoàn bóng đá ASEAN

text:
Liên đoàn bóng đá ASEAN (; viết tắt: AFF) hay Liên đoàn bóng đá Đông Nam Á là tổ chức quản lý bóng đá ở khu vực Đông Nam Á, thành viên của Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC). Được thành lập năm 1984 với 6 thành viên ban đầu, AFF hiện có 12 thành viên gồm Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan (các thành viên sáng lập), Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam (cùng gia nhập năm 1996), Đông Timor (gia nhập năm 2004) và Úc (gia nhập năm 2013). Mặc dù có sử dụng danh xưng ASEAN trong tên, Liên đoàn bóng đá ASEAN không có bất kỳ mối quan hệ trực tiếp hay chính thức nào với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, và trên thực tế, AFF có 2 thành viên là Đông Timor và Úc chưa bao giờ là thành viên của ASEAN.

AFF Cup là giải đấu được tổ chức hai năm một lần dành cho các đội tuyển bóng đá quốc gia thuộc Liên đoàn bóng đá ASEAN (Úc không tham gia do sức mạnh vượt trội). Cứ mỗi hai năm, Liên đoàn bóng đá ASEAN tổ chức lễ trao giải AFF Awards để vinh danh các cá nhân, tập thể, liên đoàn xuất sắc nhất khu vực.

Lịch sử
Liên đoàn bóng đá Đông Nam Á được thành lập vào ngày 31 tháng 1 năm 1984 trong cuộc họp tại Jakarta của 6 thành viên sáng lập là Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapore, Philippines và Thái Lan. Ý tưởng thành lập liên đoàn xuất phát từ cuộc họp ban đầu thành lập liên đoàn bóng đá tiểu lục địa ở Bangkok năm 1982 với sự tham dự của Hamzah Abu Samah, Peter Velappan, Hans Pandelaki, Fernando G. Alvarez, Pisit Ngampanich, Teo Chong Tee và Yap. Boon Chuan. Trụ sở chính của Liên đoàn bóng đá ASEAN được đặt tại Petaling Jaya, Selangor, Malaysia.

Các quốc gia khác đã gia nhập liên đoàn kể từ đó là Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam (cùng vào năm 1996), Đông Timor vào năm 2004 và Australia vào năm 2013.

Chủ tịch AFF qua các thời kì

Thành viên

Các giải bóng đá

Đội tuyển quốc gia

 Giải vô địch bóng đá Đông Nam Á
 Bóng đá tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá U-23 Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá U-19 Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá U-16 Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá nữ Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá U-19 nữ Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá U-16 nữ Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá trong nhà Đông Nam Á
 Giải vô địch bóng đá bãi biển Đông Nam Á

Câu lạc bộ

 Giải vô địch bóng đá các câu lạc bộ ASEAN
 Cúp bóng đá trong nhà Đông Nam Á
 Cúp bóng đá nữ trong nhà Đông Nam Á

Đương kim vô địch

AFF Awards

Giải thưởng thiện chí ASEAN

AFF Life Service Award

Giải thưởng liên đoàn của năm

Giải thưởng đội tuyển quốc gia hay nhất

Giải thưởng cầu thủ nam xuất sắc nhất

Giải thưởng cầu thủ nữ xuất sắc nhất

Giải thưởng cầu thủ trẻ xuất sắc nhất

Đội tuyển futsal hay nhất

Giải thưởng cầu thủ futsal nam xuất sắc nhất

Giải thưởng huấn luyện viên xuất sắc nhất

Giải thưởng trọng tài xuất sắc nhất

Giải thưởng trợ lý trọng tài xuất sắc nhất

Giải thưởng bàn thắng đẹp nhất tại AFF Cup

Chú thích

Liên kết ngoài
Trang chủ của Liên đoàn bóng đá Đông Nam Á
Trang chủ của Cúp Tiger

Tổ chức liên kết với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á
Đông Nam Á


title: Hylaeus cinereus

text:
Hylaeus cinereus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1992