title: Họ Hồng xiêm

text:
Họ Hồng xiêm (danh pháp khoa học: Sapotaceae) là một họ thực vật hạt kín thuộc về bộ Ericales.
Hệ thống Cronquist năm 1981 và hệ thống Dahlgren xếp họ này trong bộ Ebenales.

Họ này bao gồm khoảng 1.100 loài cây gỗ hay cây bụi thường xanh, phân bố trong khoảng 53-57 chi (35-75, phụ thuộc vào định nghĩa chi). Họ này phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới.

Nhiều loài trong họ này có quả ăn được và/hoặc có giá trị kinh tế khác. Các loài đáng chú ý vì quả ăn được như hồng xiêm (Manilkara zapota), Manilkara chicle, vú sữa (Chrysophyllum cainito), các loài trong chi Pouteria (như Pouteria caimito, Pouteria campechiana, lê ki ma (Pouteria lucuma), Pouteria sapota, Vitellaria paradoxa (shea) và Sideroxylon australe (mận thổ dân Australia). Shea (shi trong một số phương ngữ tại Tây Phi) cũng là nguồn cung cấp quả nhiều dầu, nguồn gốc của loại "bơ shea" ăn được và nó là nguồn cung cấp lipid chính cho nhiều bộ lạc ở châu Phi cũng như được sử dụng trong hóa mĩ phẩm và dược phẩm truyền thống và phương Tây. Loài cây thần kỳ (Synsepalum dulcificum) cũng thuộc họ Sapotaceae.

Các loài cây trong chi Palaquium (chây, xay đào), đặc biệt là từ loài xay đào mủ (Palaquium gutta), sinh ra một loại nhựa mủ quan trọng có ứng dụng rộng rãi, nhất là trong nha khoa hay trong việc sản xuất lớp vỏ bọc cách điện cho các loại cáp ngầm dưới biển.

Hạt của loài Argania spinosa (L.) Skeels chứa dầu ăn được, gọi là dầu Argan, được thu hoạch nhiều tại Maroc.

Tên gọi của họ này có nguồn gốc từ zapote, tên gọi trong tiếng Mexico (có nguồn gốc từ tiếng Nahuatl "tzapotl") để chỉ một trong các loài cây và được Linnaeus La tinh hóa thành sapota, một tên gọi khoa học hiện nay coi là đồng nghĩa của chi Manilkara.

Đặc điểm
Họ này chứa các loài cây gỗ và cây bụi có nhựa mủ. Ưa ẩm vừa phải. Lá đơn thường xanh; mọc so le hay vòng (mọc đối ở Sarcosperma); bóng như da; có cuống lá; không vỏ bao. Phiến lá nguyên; gân lá lông chim; gân nhỏ vắt chéo. Chủ yếu không lá kèm, hiếm thấy có lá kèm (như ở Sarcosperma). Mép phiến lá nguyên. Hoa lưỡng tính, mọc đơn độc hay thành cụm hoa dạng xim hay chùy hoa. Đơn vị cụm hoa tận cùng dạng xim. Cụm hoa mọc ở nách lá (đôi khi trên các cành già). Hoa có lá bắc, với kích thước thường nhỏ hay trung bình; cân đối (chủ yếu) hoặc đôi khi hơi không cân đối tới rất không cân đối. Bao hoa với đài hoa và tràng hoa riêng biệt; 6–16(–20); 2 vòng hoặc 3 vòng; đẳng số. Đài hoa 4 hay 5-6 hoặc 8; 1 vòng (khi đó là 5), hoặc 2 vòng (khi đó 2+2, 3+3 hay 4+4); nhiều lá đài; khi một vòng thì xếp lợp. Tràng hoa 3–6, hoặc 8-10; 1 vòng hoặc 2 vòng (và đôi khi có vẻ là 2 vòng, mặc dù các thùy của vòng duy nhất mang các phần phụ ở lưng giống như chính chúng); có phần phụ (với các phần phụ ở lưng trên các thùy) hoặc không phần phụ; cánh hoa hợp; xếp lợp.

Bộ nhị 4–15 (Sarcosperma là 10). Các phần của bộ nhị hợp sinh (với ống tràng); rời nhau; 1–3 vòng. Bộ nhị có thể chỉ bao gồm các nhị sinh sản tới bao gồm cả các nhị lép (vòng ngoài, vòng đối lá đài khi có mặt thường chỉ gồm nhị lép). Nhị lép 2 hoặc 3-4-5; khi có mặt thì nằm bên ngoài các nhị sinh sản; dạng cánh hoa hoặc không. Nhị 4–15; đẳng số với bao hoa, hoặc gấp đôi hay gấp ba; mọc so le hay đối với lá đài; đối diện với các phần của tràng hoa hoặc cả so le lẫn đối diện với các phần của tràng hoa. Các bao phấn nứt theo khe nứt dọc; nói chung hướng ngoài; dạng 4 túi bào tử. Các hạt phấn hoa có 3–4(–6) khe hở dọc; 2-ngăn (Calocarpum) hoặc 3 ngăn (Bumelia, Dipholis).

Bộ nhụy 1-(2–)4–14(–30) lá noãn. Các lá noãn đẳng số với bao hoa, hoặc tăng về lượng tương đối so với bao hoa (nói chung gấp đôi số lượng của một vòng nhị lép), riêng chi Sarcosperma thì giảm về lượng tương đối so với bao hoa với chỉ 1-2 lá noãn. Nhụy 1-(2–)4–14(–30) ngăn. Bộ nhụy dạng quả tụ; quả tụ thật; thượng. Bầu nhụy 1-(2–)4–14(–30) ngăn. Nhụy 1; mỏng dần đi từ bầu nhụy; ở đỉnh. Vòi nhụy 1; kiểu khô; có nhũ. Kiểu đính noãn trụ hay trụ tới gốc (Sarcosperma là gốc tới vách khi 1 ngăn và gốc tới đỉnh khi 2 ngăn). Noãn 1 trên mỗi ngăn; bán ngược tới ngược (Sarcosperma là xuôi tới ngược); đơn vỏ bọc; mỏng nhân. Túi phôi phát triển kiểu Polygonum. Các nhân ở cực hợp lại trước khi thụ tinh. Không hình thành các tế bào đối cực (ba nhân nhanh chóng thoái hóa). Hai tế bào nằm cạnh tế bào trứng có móc. Kiểu hình thành nội nhũ là dạng nhân.

Quả dày cùi thịt; không nứt, dạng quả mọng (mặc dù cùi thịt đôi khi là dạng cương mô ở gần mé ngoài), riêng Sarcosperma là quả hạch. Hạt có nội nhũ hoặc không. Nội nhũ chứa dầu. Hạt với tinh bột hoặc không. Phôi phân biệt rõ. Lá mầm 2 (lớn, mỏng, phẳng, riêng Sarcosperma thì dày). Phôi không chứa diệp lục.

Phân bố và tiến hóa
Họ này có sự phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới. Họ này có lẽ có bắt nguồn khoảng 100 triệu năm trước, và có lẽ tại khu vực Đông Nam Á. Các hóa thạch phấn hoa phát hiện được tại châu Âu vào khoảng thế Paleocen và tại châu Âu và Bắc Mỹ vào đầu thế Eocen (khoảng 50 Ma) chỉ ra rằng họ này đã từng rất phổ biến tại đây. Tại Việt Nam hiện nay ghi nhận khoảng 16 chi và 40 loài.

Bartisch và ctv. (2011) thảo luận về địa sinh học lịch sử của phân họ Chrysophylloideae, và thấy rằng phát tán khoảng cách xa là thống lĩnh khi giải thích sự phân bố hiện tại của nhóm. Sự đa dạng hóa ban đầu có lẽ đã xảy ra tại châu Phi trong khoảng thời gian tương ứng với tầng Champagne (83-73 Ma), mặc dù có sự đa dạng hóa lớn hơn trong phân họ này xảy ra trong thời gian thuộc kỷ đệ Tam. Rất có thể là các thành phần thuộc quần thực vật Australia của phân họ này đã đến từ châu Mỹ thông qua cầu đất liền Nam Cực. Niên đại xác định trong Chrysophylloideae gợi ý rằng nhánh Niemeyera (chủ yếu tại New Caledonia) đã vươn tới đảo này vào nửa sau của thế Oligocen. Ở chi Sideroxylon (phân họ Sapotoideae) dường như đã có sự lai ghép cổ đại khoảng 43-36,6 Ma giữa nhánh về cơ bản thuộc châu Phi với nhánh về cơ bản thuộc châu Mỹ và sự phân bố của các loài còn hiện hữu là kết quả của khí hậu lạnh đi vào cuối thế Eocen. Các hậu duệ được tách ra thành chi Nesoluma (3 loài) và được tìm thấy trên các đảo còn rất trẻ trong Thái Bình Dương, có thể đã từng bền bỉ nhảy từ đảo này sang đảo khác kể từ đó; đối với các đơn vị phân loại khác có hành vi tương tự, xem các chi Hillebrandia (họ Begoniaceae), Psiloxylon (họ Myrtaceae) v.v..

Phân loại
Họ Sapotaceae được Antoine Laurent de Jussieu lập ra năm 1789 như là "Sapotae" công bố trong Genera Plantarum số 151. Chi điển hình của họ này là Sapota Mill., 1754, ngày nay được coi là từ đồng nghĩa của Manilkara Adans., 1763. Các từ đồng nghĩa cho Sapotaceae Juss. là: Achradaceae Vest, Boerlagellaceae H. J. Lam, Bumeliaceae Barnhart, Sarcospermataceae H. J. Lam, nom. cons.. GRIN (Germplasm Resources Information Network) chia họ này ra như sau:
 Phân họ Chrysophylloideae
 Phân họ Sapotoideae
 Tông Sapoteae
 Tông Sideroxyleae
 Phân họ Sarcospermatoideae

Phân loại dưới đây lấy theo Pennington (1991), với các chỉnh sửa sau đó, hơi khác một chút so với phân loại của GRIN:
 Phân họ Sarcospermatoideae Swenson & Anderberg, 2005, đồng nghĩa: Sarcospermataceae H. J. Lam: 1 chi ở miền đông nam châu Á và các đảo của Indonesia.
 Sarcosperma Hook. f. (bao gồm cả Apoia, Bracea): 6-11 loài. Tại Việt Nam có 5 loài nhục tử, sến nạc, hồng đạt.
 Chi Eberhardtia Lecomte: Khoảng 3 loài, tất cả đều có ở Việt Nam. Các tên gọi tại đây là mắc niễng, cồng sữa, ba ra vàng, bà na, ba na. Vị trí không chắc chắn, có thể xếp trong Sarcospermatoideae hoặc Sapotoideae, tùy theo từng tác giả. Một số nghiên cứu gần đây lại ghi nhận Eberhardtia như là nhóm chị-em với phần còn lại của họ này.
 Phân họ Sapotoideae Eaton, 1836, đồng nghĩa: Achradaceae Vest, Boerlagellaceae H. J. Lam, Bumeliaceae Barnhart: Có khoảng 27-29 chi và khoảng 543 loài. Nhìn chung, phân họ này có sự phân bố liên nhiệt đới: khoảng 300 loài trong vùng ven Thái Bình Dương-Ấn Độ Dương, khoảng 150 loài ở châu Phi và tại Tân thế giới là khoảng 75 loài.
 Tông Sapoteae Rchb., 1837; đồng nghĩa: Mimusopeae Hartog, 1879
 Autranella A. Chev.: 1 loài (Autranella congolensis (De Wild.) A. Chev.).
 Baillonella Pierre: 1 loài (Baillonella toxisperma Pierre).
 Faucherea Lecomte: Khoảng 11 loài đặc hữu Madagascar.
 Inhambanella (Engl.) Dubard (bao gồm cả Kantou): Khoảng 2 loài.
 Labourdonnaisia Bojer: Khoảng 7 loài.
 Labramia A. DC. (bao gồm cả Delastrea): Khoảng 10 loài.
 Letestua Lecomte (bao gồm cả Pierreodendron): 1 loài (Letestua durissima (A. Chev.) Lecomte)
 Manilkara Adans. (bao gồm cả Achras, Chiclea, Eichleria, Mahea, Manilkariopsis, Mopania, Murianthe, Muriea, Murieanthe, Nispero, Northiopsis, Sapota, Shaferodendron, Stisseria, Synarrhena): Khoảng 80 loài. Tại Việt Nam có 3 loài găng, viết, hồng xiêm (sa pô chê, tầm lức).
 Mimusops L. (bao gồm cả Abebaia, Binectaria, Elengi, Imbricaria, Kaukenia, Phlebolithis, Radia, Semicipium): Khoảng 45-50 loài. Tại Việt Nam có 1 loài sến xanh, sến cát, sến, viết.
 Neolemonniera Heine (bao gồm cả Le-Monniera): Khoảng 3 loài.
 Tieghemella Pierre (bao gồm cả Dumoria): Khoảng 2 loài.
 Vitellaria C. F. Gaertn. (bao gồm cả Butyrospermum): 1 loài (Vitellaria paradoxa).
 Vitellariopsis Baill. ex Dubard (bao gồm cả Austromimusops): Khoảng 5 loài.
 Tông Isonandreae T.D.Penn., 1991
 Aulandra H. J. Lam: Khoảng 3 loài trên đảo Borneo.
 Burckella Pierre (bao gồm cả Cassidispermum, Chelonespermum, Schefferella): Khoảng 13 loài.
 Diploknema Pierre (bao gồm cả Mixandra): Khoảng 7 loài.
 Isonandra Wight: Khoảng 10 loài.
 Madhuca Ham. ex J. F. Gmel. (bao gồm cả Aesandra, Aisandra, Azaola, Bassia, Cacosmanthus, Dasillipe, Dasyaulus, Ganua, Illipe, Kakosmanthus, Vidoricum): Khoảng 110 loài. Tại Việt Nam có 10 loài sến, viết, chên, xikia, mù cua, mò cua, xà com, xưng đào, săng đào.
 Northia Hook. f. (bao gồm cả Northea): 1 loài (Northia seychellana Hook.) duy nhất trên đảo Seychelles.
 Palaquium Blanco (bao gồm cả Croixia, Dichopsis, Galactoxylon, Treubella): Khoảng 120 loài tại khu vực Malesia. Tại Việt Nam có 5 loài chây, giao mộc, xay đào, cốt.
 Payena A. DC. (bao gồm cả Ceratephorus, Hapaloceras, Keratephorus): Khoảng 20 loài. Tại Việt Nam có 1 loài cà tá.
 Tông Glueminae T.D. Penn., 1991: Gluema không được thử nghiệm trong Smedmark et al. (2006) do thiếu vật liệu mẫu. Do đó, tông này lấy theo Pennington (1991), ngoại trừ những chi được Smedmark et al. (2006) đưa vào các tông khác. Tuy nhiên, các tác giả cũng nhận thấy Lecomtedoxa có lẽ thuộc Sapotoideae ở vị trí không chắc chắn (incertae sedis), vì thế trong bài này nó vẫn được giữ lại trong tông này để chờ phân tích thêm.
 Gluema Aubrév. & Pellegr.: Khoảng 2 loài.
 Lecomtedoxa (Pierre ex Engl.) Dubard (bao gồm cả Nogo, Walkeria): Khoảng 5 loài.
 Tông Tseboneae L.Gaut. & Naciri, 2013
 Bemangidia L. Gaut., 2013: 1 loài (Bemangidia lowryi) ở Madagascar.
 Capurodendron Aubrév.: 23 loài.
 Tsebona Capuron: 1 loài (Tsebona macrantha Capuron) ở Madagascar.
 Tông Sideroxyleae Small, 1933: Với chỉ 1 hoặc 3 chi và 80 loài với một khu vực phân bố đứt đoạn trong vùng nhiệt đới. Tại châu Phi đại lục có 4 loài, tại Madagascar 6 loài, trên quần đảo Mascarene 8 loài, các đảo khác của Ấn Độ Dương 3 loài, Macaronesia 2 loài, ở Đông Nam Á 3 loài, ở miền nam Hoa Kỳ 9 loài, ở Trung Mỹ (bao gồm cả Mexico) 28 loài, 24 loài trên các đảo trong khu vực Caribe, ở Nam Mỹ và các đảo Thái Bình Dương 3 loài trong 3 chi. Các loại quả chủ yếu là thức ăn cho các loài linh trưởng và các loài chim ăn hạt, và vì thế hạt được phát tán. Điều này cũng giải thích sự phân bố rộng khắp của các đơn vị phân loại trên một số hải đảo.
 Argania Roem. & Schult. (bao gồm cả Verlangia): 1 loài (Argania spinosa (L.) Skeels). Loài này có sự phân bố rộng khắp, không những tại các khu vực khô cằn hay bán khô cằn, mà còn trong các khu rừng mưa, đặc biệt là tại Tân nhiệt đới và các đảo trong Ấn Độ Dương, bao gồm cả Madagascar. Nghiên cứu năm 2014 của Stride et al. gộp nó vào Sideroxylon.
 Nesoluma Baill.: Coi là thuộc chi Sideroxylon.
 Sideroxylon L.: (bao gồm cả Apterygia, Auzuba, Bumelia, Calvaria, Cryptogyne, Decateles, Dipholis, Edgeworthia, Lyciodes, Mastichodendron, Monotheca, Reptonia, Robertia, Roemeria, Sclerocladus, Sclerozus, Sinosideroxylon, Spondogona, Tatina): Khoảng 75 loài. Tại Việt Nam có khoảng 6 loài (1 loài bù miên coi là xếp trong chi Bumelia và 5 loài mai lai, sến đất, mạy lai xếp trong chi Sinosideroxylon).
 Phân họ Chrysophylloideae Luersson, 1882: Khoảng 25-27 chi và 550 loài, phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới.
 Tông Chrysophylleae
 Aubregrinia Heine (bao gồm cả Endotricha): 1 loài (Aubregrinia taiensis (Aubrév. & Pellegr.) Heine) ở Liberia, Bờ Biển Ngà và Ghana.
 Breviea Aubrév. & Pellegr. (1 loài Breviea sericea Aubrév. & Pellegr.) ở vùng nhiệt đới châu Phi.
 Chromolucuma Ducke: 2 loài.
 Chrysophyllum L. (bao gồm cả Achrouteria, Austrogambeya, Cainito, Chloroluma, Cornuella, Cynodendron, Dactimala, Donella, Fibocentrum, Gambeya, Gambeyobotrys, Guersentia, Martiusella, Nycterisition, Nycteristion, Prieurella, Ragala, Villocuspis): Khoảng 80 loài. Tại Việt Nam có 3 loài vú sữa, săng sáp, sơn xã, sạp với 1 loài thường xếp trong chi Donella.
 Delpydora Pierre: 2 loài.
 Ecclinusa Mart. (bao gồm cả Passaveria): Khoảng 11 loài.
 Elaeoluma Baill. (bao gồm cả Gymnoluma): Khoảng 4 loài.
 Englerophytum K. Krause (bao gồm cả Bequaertiodendron, Boivinella, Neoboivinella, Pseudoboivinella, Tisserantiodoxa, Wildemaniodoxa, Zeyherella): Khoảng 14 loài.
 Leptostylis Benth. (bao gồm cả Heteromera): Khoảng 8 loài.
 Micropholis (Griseb.) Pierre (bao gồm cả Crepinodendron, Meioluma, Paramicropholis, Platyluma, Sprucella, Stephanoluma): Khoảng 38 loài.
 Pradosia Liais (bao gồm cả Glycoxylon, Neopometia, Pometia): Khoảng 24 loài.
 Pichonia Pierre (bao gồm cả Arnanthus, Epiluma, Rhamnoluma): Khoảng 8 loài.
 Pouteria Aubl. (bao gồm cả Achradelpha, Aningeria, Barylucuma, Beauvisagea, Beccarimnia, Blabea, Blabeia, Boerlagella, Calocarpum, Calospermum, Caramuri, Chaetocarpus, Daphniluma, Discoluma, Dithecoluma, Eglerodendron, Englerella, Eremoluma, Fontbrunea, Franchetella, Gayella, Gomphiluma, Guapeba, Hormogyne, Ichthyophora, Krausella, Krugella, Labatia, Leioluma, Lucuma, Maesoluma, Malacantha, Microluma, Myrsiniluma, Myrtiluma, Nemaluma, Neolabatia, Neoxythece, Ochroluma, Oxythece, Paralabatia, Peteniodendron, Piresodendron, Pleioluma, Podoluma, Poissonella, Prozetia, Pseudocladia, Pseudolabatia, Pseudoxythece, Radlkoferella, Richardella, Sandwithiodoxa, Siderocarpus, Syzygiopsis, Urbanella, Woikoia, Wokoia): Khoảng 224-333 loài (khi gộp cả Planchonella). Tại Việt Nam có 1 loài trứng gà, lê ki ma, lu cu ma (Pouteria lucuma).
 Các chi sau đây có thể coi là độc lập hoặc coi là đồng nghĩa của chi Pouteria.
 Beccariella Pierre = Pleioluma (Baill.) Baehni
 Planchonella Pierre (bao gồm cả Albertisiella, Bureavella, Iteiluma, Peuceluma, Pyriluma): 109 loài khi xếp riêng. Tại Việt Nam người ta xếp 4 loài tăm chạc, gián, nhạn, chỏi, mộc, mộc tê, hoa mộc vào chi này.
 Sersalisia R. Br.
 Van-royena Aubrév., 1963 (1 loài Van-royena castanosperma (C.T.White) Aubrév., 1963).
 Pycnandra Benth. (bao gồm cả Achradotypus, Chorioluma, Jollya, Tropalanthe): Khoảng 10 loài.
 Sarcaulus Radlk.: Khoảng 6 loài.
 Spiniluma (Baillon) Aubréville: 2 loài (S. discolor, S. oxyacanthum). Tách ra từ Sideroxylon.
 Synsepalum (A. DC.) Daniell (bao gồm cả Afrosersalisia, Bakeriella, Bakerisideroxylon, Pachystela, Pseudopachystela, Rogeonella, Stironeuron, Stironeurum, Tulestea, Vincentella): Khoảng 35 loài.
 Xantolis Raf.: Khoảng 14 loài. Tại Việt Nam có 7 loài với các tên gọi như găng, ma dương, sao trai, dau ka diệu, sến găng, chéo, ko to, cheo.
 Tông Omphalocarpeae
 Magodendron Vink: Khoảng 2 loài.
 Omphalocarpum P. Beauv. (bao gồm cả Ituridendron, Vanderystia): Khoảng 27 loài.
 Tridesmostemon Engl. (Nzidora): Khoảng 2 loài.
 Không xếp trong tông nào
 Diploon Cronquist: 1 loài (Diploon cuspidatum (Hoehne) Cronquist).
 Neohemsleya T. D. Penn.: 1 loài (Neohemsleya usambarensis T. D. Penn.) trong dãy núi Usambara ở Tanzania.
 Niemeyera F. Muell. (bao gồm cả Amorphospermum, Corbassona, Ochrothallus, Sebertia, Trouettia): Khoảng 20 loài.

Bên cạnh đó GRIN còn ghi nhận 2 chi là Rostellaria C. F. Gaertn (= Sideroxylon L.) và Sarcorhyna C. Presl, nhưng không có thêm thông tin gì.

Quan hệ phát sinh chủng loài
Chi Sarcosperma có quan hệ chị em với phần còn lại của họ. Hạt của nó có vỏ ngoài bóng, mặc dù không dày như của phần lớn các loài khác trong họ Sapotaceae, và cũng có sẹo rốn hạt dễ thấy. Chi này được Pennington đặt trong tông Sideroxyleae.

Trong phạm vi họ này có hai nhánh chính là (Isonandreae + Mimusopeae + Sideroxyleae) và (Chrysophylleae + Omphalocarpeae). Chi Xantolis có thể có quan hệ chị em với nhánh thứ hai. Trong phân tích tổ hợp phân tử + hình thái và sau sự lượng giá kế tiếp thì ba nhánh đã được công nhận, với nhánh cuối vẫn chỉ có sự hỗ trợ vừa phải (79% trong tái lẫy mẫu theo phương pháp dao xếp) do sự đưa vào của chi Xantolis (phần còn lại của nhánh này khi loại nó ra có mức hỗ trợ 97%). Ba nhánh này được công nhận chính thức như là các phân họ liệt kê trên đây, là Sarcospermatoideae (chi Sarcosperma), Sapotoideae (Isonandreae + Mimusopeae + Sideroxyleae) và Chrysophylloideae (Chrysophylleae + Omphalocarpeae), trong đó Sapotoideae bao gồm các tông Sapoteae và Sideroxyleae cũng như 2 hay ba nhánh chưa được đặt tên. Các đặc trưng hình thái là tương đồng do tiến hóa hội tụ rất cao, cao hơn so với các dữ liệu phân tử, và các đặc trưng cho các phân họ khó có thể nêu ra. Smedmark và ctv. (2006) nêu ra các đặc trưng tiến hóa và các mối quan hệ trong phạm vi phân họ Sapotoideae. Kết quả nghiên cứu của họ chỉ ra rằng 2 đơn vị phân loại trước đây cho là thuộc phân họ Sapotoideae là không thuộc về nhóm này. Loài Eberhardtia aurata là chị em với hai nhánh chính của họ Sapotaceae, nghĩa là có quan hệ chị em với cả hai phân họ Chrysophylloideae và Sapotoideae, còn Neohemsleya usambarensis thì thuộc về phân họ Chrysophylloideae. Trong phạm vi phân họ Sapotoideae thì hai nhánh Sideroxyleae và Sapoteae có sự hỗ trợ mạnh. Phân tích Bayes về đặc trưng lịch sử của một vài đặc điểm hình thái hoa chỉ ra rằng kiểu tổ tiên của hoa trong phân họ Sapotoideae có thể được nêu đặc trưng bằng các phần của hoa (lá đài, cánh hoa, nhị và nhị lép) mọc thành 1 vòng mẫu 5, các thùy tràng hoa nguyên, và hạt với một rốn hạt hướng trục. Swenson và ctv. thảo luận về các giới hạn chi trong các loài có tại khu vực Australasia của phân họ Chrysophylloideae (tổng thể là đơn ngành), cụ thể là sự sửa đổi các ranh giới chi cho các phức hợp Pouteria và Niemeyera, trong đó 4 sự chia tách của chi Pouteria (Beccariella, Planchonella, Sersalisia và Van-royena) được phục hồi. Bốn sự chia tách khác (Albertisiella, Bureavella, Iteiluma và Pyriluma) bị loại bỏ. Chi Niemeyera được định nghĩa lại như là chi nhỏ hơn, chỉ hạn chế tại Australia. Các giới hạn chi trong nhóm chị em với Niemeyera vẫn chưa rõ ràng, là nhóm bao gồm Leptostylis và Pycnandra. Ngoài ra, Van-royena có thể có nguồn gốc từ sự kiện lai ghép liên chi. Các tác giả đề xuất sự chia tách các chi Aningeria, Malacantha (từ Pouteria) và Martiusella cũng như Donella và Gambeya (từ Chrysophyllum), nhưng các định nghĩa cho các chi này vẫn chưa rõ. Một loài, Chrysophyllum cuneifolium, có thể có nguồn gốc lai ghép giữa các châu lục trong đó bộ gen dòng mẹ (cpDNA) đến từ Nam Mỹ còn bộ gen nhân đến từ châu Phi.

Về các mối quan hệ trong nhóm đơn ngành của khoảng 80 loài thuộc phức hợp Pouteria tại New Caledonia, xem Bartisch và ctv. (2005). Chi Pouteria nghĩa Pennington là đa ngành). Xem Swenson và ctv. (2007b) để có chi tiết về chi Planchonella, và Swenson và ctv. (2008c) về nhóm chị em của nó, chủ yếu là phức hợp Niemeyera tại New Caledonia. Các giới hạn chi đã từng rất hay thay đổi trong họ Sapotaceae: "thật khó hiểu tại sao hai tác giả làm việc với cùng một họ lại có thể đưa ra các kết luận khác xa nhau đến như vậy", nhưng bản thân Pennington (1991) đã giúp làm sáng tỏ mọi thứ một chút và các dữ liệu phân tử hiện đang cung cấp thêm thông tin. Các giới hạn nhánh, chẳng hạn như trong số các loài thuộc New Caledonia của họ Sapotaceae hiện nay đã trở nên rõ ràng đủ để các loài có thể được miêu tả trong các chi phù hợp.

Về phát sinh chủng loài của tông Sideroxyleae, xem nghiên cứu của Smedmark và Anderberg (2007), trong đó các tác giả cho rằng định nghĩa của chi Sideroxylon nên được sửa lại để gộp cả hai chi nhỏ là Argania và Nesoluma, với cả hai chi này đã tiến hóa từ các tổ tiên có trong Sideroxylon, và rằng loài Sideroxylon oxyacanthus không thuộc về chi Sideroxylon mà là một họ hàng gần của Xantolis trong phân họ Chrysophylloideae.

Hình ảnh

Ghi chú

Liên kết ngoài

 Một số loài thuộc họ Hồng xiêm


title: Probaenia luteonotata

text:
Probaenia luteonotata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Probaenia


title: 16163 Suhanli

text:
16163 Suhanli (2000 AD69) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 1 năm 2000 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 16163 Suhanli

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Trentepohlia parvicellula

text:
Trentepohlia parvicellula là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Megachile alpigena

text:
Megachile alpigena là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1925


title: Euryglossina clypearis

text:
Euryglossina clypearis là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Exley mô tả khoa học năm 1980.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Euryglossina
Động vật được mô tả năm 1980


title: Arcevia

text:
Arcevia là một đô thị ở tỉnh Ancona trong vùng Marche, Italia.

Dân số
Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, Arcevia có dân số 5.325 người.

Địa lý và các đơn vị trực thuộc
Arcevia nằm ở độ cao 535 m trên mực nước biểnl, trên một ngọn đồi nhìn ra thung lũng sông Misa, cách 50 km về phía tây namc rua Ancona.

Arcevia giáp các đô thị sau: Barbara, Castelleone di Suasa, Genga, Mergo, Montecarotto, Pergola, Rosora, San Lorenzo in Campo, Sassoferrato, Serra de' Conti, và Serra San Quirico.

Đô thị kết nghĩa
 Ribnica, Slovenia

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.arceviaweb.it - Trang mạng chính thức của comune di Arcevia

Đô thị tỉnh Ancona


title: 25566 Panying

text:
25566 Panying (tên chỉ định: 1999 XM177) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 10 tháng 12 năm 1999. Nó được đặt theo tên Pan Ying, a Chinese high school student whose materials và bioengineering project won second place ở the 2009 Giải thưởng Khoa học và Kỹ thuật Intel.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Zarona

text:
Deramas là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Họ Bướm xanh

en:Zarona


title: Noves

text:
Noves là một xã ở tỉnh Bouches-du-Rhône, thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở miền nam nước Pháp.

Tham khảo

Xã của Bouches-du-Rhône


title: Vay, Loire-Atlantique

text:
Vay là một xã thuộc tỉnh Loire-Atlantique, trong vùng Pays de la Loire ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 21-96 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 2006 của INSEE, xã có dân số 1725 người.

Tham khảo

Xã của Loire-Atlantique


title: Bouches-du-Rhône

text:
Bouches-du-Rhône là một tỉnh của Pháp, thuộc vùng hành chính Provence-Alpes-Côte d'Azur, tỉnh lỵ Marseille, bao gồm 4 quận với các quận lỵ còn lại là: Aix-en-Provence, Arles, Istres.

Tham khảo

Provence-Alpes-Côte d'Azur
Tỉnh của Pháp
Khởi đầu năm 1790 ở Pháp


title: Long (định hướng)

text:
Long có thể là:
 Tên Hán Việt của rồng, một loại sinh vật tưởng tượng tượng trong văn hóa Phương Đông và Phương Tây, từ này cũng là từ ghép để chỉ về các loài bò sát khổng lồ từng tồn tại trên Trái Đất như: Bạo Long (khủng long bạo chúa); Tam giác long (khủng long ba sừng); Lôi long (khủng long cổ dài); địa long...
 Từ dùng để chỉ sự tách rời, hay tháo gỡ của một vật khỏi một vật khác. Ví dụ: long ốc vít; răng long đầu bạc
 Tên của nhân vật trong trò chơi Đấu trường đẫm máu: Ác hổ Long, một cao thủ võ thuật và là sát thủ, có khả năng biến hình thành hổ
 Long là một họ của người châu Á.
 Huyện Long thuộc tỉnh Phrae, Thái Lan;
 Huyện Long thuộc tỉnh Luangnamtha, Lào;


title: Adelocera laxus

text:
Adelocera laxus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1874.

Chú thích

Tham khảo

Adelocera


title: Agamana

text:
Agamana là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Loài
 Agamana callixeris Lower, 1903
 Agamana cavatalis Walker, [1866]
 Agamana conjungens Walker, 1858
 Agamana pergrata Turner, 1933
 Agamana sarmentosa Felder & Rogenhofer, 1874

Chú thích

Tham khảo

 Agamana at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Khu Nam, Busan

text:
Khu Nam là một khu trực thuộc thành phố Busan, Hàn Quốc. Khu này có diện tích 25,91 km² với dân số khoảng 230.000 người.

Khu Nam trở thành một khu của Busan vào năm 1975. Năm 1995, một phần của khu Nam tách ra thành lập khu Suyeong.

Tham khảo

Quận Nam, Busan
Phân chia hành chính Busan


title: Centris aterrima

text:
Centris aterrima là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1854.

Chú thích

Tham khảo

Centris
Động vật được mô tả năm 1854


title: Castejón, Navarre

text:
Castejón là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 18,07 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là 4235 người với mật độ 234,37 người/km². Đô thị này có cự ly 78 km so với tỉnh lỵ Pamplona.

Tham khảo

Đô thị ở Navarre
Khu dân cư ở Navarre


title: Longitarsus grandis

text:
Longitarsus grandis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Rapilly miêu tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Longitarsus


title: Anthurium spathulifolium

text:
Anthurium spathulifolium là một loài thực vật]] thuộc họ Araceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Benavides, G. & Pitman, N. 2003. Anthurium spathulifolium. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
S


title: Eucryphia cordifolia

text:
Eucryphia cordifolia (Ulmo) là một loài cây gỗ thuộc họ Cunoniaceae. Loài này có ở Chile và Argentina.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 González, M. 1998. Eucryphia cordifolia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

C
Cây gỗ Chile
Thực vật Chile


title: Dù nhảy

text:
Dù là một thiết bị được sử dụng để làm chậm sự chuyển động của một vật thể trong bầu khí quyển bằng cách tạo ra lực cản, hoặc trong trường hợp dù không khí thổi trực diện, là tạo ra sức nâng khí động lực. Dù thường được làm từ vải bền và nhẹ, ban đầu là lụa, còn hiện nay phổ biến nhất là nylon. Dù phải làm chậm tốc độ ở giai đoạn cuối cùng theo chiều thẳng đứng của một vật thể tối thiểu là 75% để có thể được phân loại là như vậy. Tùy theo hoàn cảnh, dù được sử dụng với nhiều loại tải trọng khác nhau, kể cả con người, thực phẩm, thiết bị, đầu mang khí cụ không gian, và bom.

Nhảy từ dù được gọi là nhảy dù.

Xem thêm
 Nhảy dù
 Rơi tự do
 Ghế phóng

Tham khảo

Liên kết ngoài

 CSPA The Canadian Sport Parachuting Association—The governing body for sport skydiving in Canada
 First jump with parachute from moving plane  - Scientific American, ngày 7 tháng 6 năm 1913
 Parachute History
 Program Executive Office (PEO) Soldier
 Skydiving education
 The 2nd FAI World Championships in Canopy Piloting - 2008 at Pretoria Skydiving Club South Africa
 USPA The United States Parachute Association—The governing body for sport skydiving in the Hoa Kỳ
 The Parachute History Collection at Linda Hall Library  (text-searchable PDFs)
 "How Armies Hit The Silk" June 1945, Popular Science James L. H. Peck - detailed article on parachutes

Dụng cụ thể thao
Nhảy dù
Phát minh của Ý
Phát minh Pháp
Phát minh của Trung Quốc


title: Vaux-Andigny

text:
Vaux-Andigny  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Vauxandigny


title: Quá trình ngẫu nhiên

text:
Quá trình ngẫu nhiên là ngược lại với một quá trình có xác định trước (hay hệ thống xác định) trong lý thuyết xác suất. Thay vì chỉ xem xét một khả năng 'thực tế' làm thế nào mà một quá trình có thể diễn tiến theo thời gian (như là trong trường hợp, ví dụ như, các nghiệm của một phương trình vi phân thường), trong một quá trình ngẫu nhiên có một số bất định nào đó trong diễn tiến tương lai miêu tả bởi các phân bố xác suất. Điều này nghĩa là ngay cả nếu như điều kiện đầu (hay điểm bắt đầu) là biết trước, có nhiều khả năng có thể xảy ra, nhưng một số quỹ đạo có nhiều khả năng xảy ra hơn các quỹ đạo khác.

Trong trường hợp đơn giản nhất (thời gian rời rạc), một quá trình ngẫu nhiên chỉ là một chuỗi của các biến thời gian gọi là chuỗi thời gian (time series) (ví dụ, xem xích Markov). Một dạng cơ sở khác của một quá trình ngẫu nhiên là một trường ngẫu nhiên, với tập miền là một miền của không gian, nói một cách khác, một hàm số ngẫu nhiên mà biến được chọn ra từ một khoảng của các giá trị thay đổi một cách liên tục. Một tiếp cận quá trình ngẫu nhiên xem chúng như hàm số với một hay nhiều biến xác định (các 'đầu vào', đa số được xem như là 'thời gian') mà các giá trị (các 'đầu ra') là các biến ngẫu nhiên: các giá trị không xác định có những phân bố xác suất nào đó. Những biến ngẫu nhiên tương ứng với các thời gian khác nhau (hay các điểm, trong trường hợp trường ngẫu nhiên) có thể hoàn toàn khác nhau. Yêu cầu chính là những đại lượng ngẫu nhiên này đều có cùng một kiểu. Mặc dù các giá trị ngẫu nhiên của một quá trình ngẫu nhiên tại các thời điểm khác nhau có thể là các biến ngẫu nhiên độc lập, trong hầu hết các tình huống xem xét đến chúng đều có những liên hệ hỗ tương phức tạp về mặc thống kê.

Các ví dụ quen thuộc của các quá trình được mô phỏng như là các chuỗi ngẫu nhiên bao gồm thị trường chứng khoán và thay đổi của tỷ giá ngoại tệ, các tín hiệu như là lời nói, âm thanh và hình ảnh, dữ liệu y khoa như là EKG, EEG, huyết áp hay nhiệt độ, và các chuyển động ngẫu nhiên như chuyển động Brown hay là các bước ngẫu nhiên (random walk). Ví dụ của các trường ngẫu nhiên bao gồm các ảnh tĩnh, địa hình ngẫu nhiên, hay là hỗn hợp của các vật liệu không đồng nhất.

Định nghĩa chuẩn và các tính chất cơ bản

Định nghĩa
Cho một không gian xác suất ,
một quá trình ngẫu nhiên với không gian trạng thái X là một tập hợp của các biến ngẫu nhiên với giá trị trong X được đánh số thứ tự bởi một tập hợp T ("thời gian"). Nghĩa là, một quá trình ngẫu nhiên F là một tập hợp

với mỗi  là một biến ngẫu nhiên có giá trị trong X.

Một cải tiến G của quá trình F là một quá trình ngẫu nhiên trên cùng một không gian trạng thái, với cùng tập hợp tham số T sao cho
.

Các phân bố hữu hạn chiều

Cho một quá trình ngẫu nhiên F với giá trị nằm trong X. Với bất cứ tập con hữu hạn , chúng ta có thể viết , với  và giới hạn  là một biến ngẫu nhiên có giá trị ở trong . Phân bố  của biến ngẫu nhiên này là một độ đo xác suất trên .
Những biến ngẫu nhiên này được gọi là phân bố hữu hạn chiều của F.

Dưới những giới hạn tôpô thích hợp, một tập thích hợp của các phân bố hữu hạn chiều có thể được sử dụng để định nghĩa một quá trình ngẫu nhiên (xem mở rộng Kolmogorov trong mục kế tiếp).

Xây dựng các quá trình ngẫu nhiên

Trong quá trình tiên đề lý thuyết xác suất bằng lý thuyết đo, vấn đề là xây dựng một sigma-đại số của các tập đo được
của không gian các hàm số, và đặt lên đó một độ đo hữu hạn. Với mục đích này theo truyền thống người ta sử dụng một phương pháp gọi là mở rộng Kolmogorov.

Có một cách tiên đề hóa lý thuyết xác suất khác thông qua các giá trị mong đợi trên đại số C-sao của các biến ngẫu nhiên. Trong trường hợp này phương pháp đó được gọi là xây dựng Gelfand-Naimark-Segal.

Điều này giống như là hai cách tiếp cận lý thuyết độ đo và tích phân, khi người ta có chọn lựa xây dựng độ đo trên các tập hợp trước và định nghĩa tích phân sau đó, hay là xây dựng các tích phân trước và định nghĩa độ đo tập hợp như là tích phân của các hàm số đặc trưng.

Phép mở rộng Kolmogorov

Phép mở rộng Kolmogorov được diễn đạt theo quá trình sau: giả sử một độ đo xác suất trên không gian của các hàm số  tồn tại, thì nó có thể được sử dụng để chỉ ra phân bố xác suất liên kết của các biến ngẫu nhiên hữu hạn chiều . Bây giờ, từ phân bố xác suất n-chiều này ta có thể suy ra một phân bố xác suất biên (n − 1)-chiều cho . Chú ý rằng điều kiện tương thích hiển nhiên, rằng phân bố xác suất biên này là cùng loại với phân bố được suy ra từ quá trình ngẫu nhiên, là không cần thiết. Một điều kiện như vậy là đúng, ví dụ, nếu như quá trình ngẫu nhiên là quá trình Wiener (trong trường hợp này các phân bố biên là tất cả các phân bố gaussian của loại hàm mũ) nhưng không tổng quát cho tất cả các quá trình ngẫu nhiên. Khi điều kiện này được biểu diễn dưới các hàm mật độ xác suất, kết quả được gọi là phương trình Chapman-Kolmogorov.

Định lý mở rộng Kolmogorov bảo đảm sự tồn tại của một quá trình ngẫu nhiên với một họ của các phân bố xác suất hữu hạn chiều thỏa mãn điều kiện tương thích Chapman-Kolmogorov.

Tính khả ly, hay là thứ mà phép mở rộng Kolmogorov không cung cấp

Nhớ lại rằng, trong hệ tiên đề Kolmogorov, các tập hợp đo được là các tập có xác suất, hay nói các khác, là các tập hợp liên quan tới các câu hỏi có/không có một câu trả lời mang tính xác suất.

Phép mở rộng Kolmogorov bắt đầu bằng các tuyên bố rằng để gọi là đo được tất cả các tập hợp hàm số với hữu hạn tọa độ  được giới hạn nằmg trong các tập con đo được của . Nói một cách khác, nếu một câu hỏi có/không về hàm số f có thể được trả lời bằng cách xem xét các giá trị của nhiều nhất là hữu hạn tọa độ, thì nó có một câu trả lời mang tính xác suất.

Trong lý thuyết độ đo, nếu chúng ta có một họ vô hạn đếm được của các tập hợp đo được, thì hợp và giao của chúng là một tập đo được. Cho mục đích của chúng ta, điều này nghĩa là các câu hỏi có/không phụ thuộc vào bao nhiêu tọa độ đếm được mà chúng ta có câu trả lời xác suất.

Điều khả quan là phép mở rộng Kolmogorov làm chúng ta có thể xây dựng một quá trình ngẫu nhiên với các phân bố hữu hạn chiều khá là tùy ý..

Các ví dụ và các trường hợp đặc biệt

Thời gian

Một trường hợp đặc biệt là khi thời gian là một tập hợp rời rạc, ví dụ các số tự nhiên không âm {0, 1, 2, 3,...}. Trường hợp đặc biệt quan trọng khác là khi .

Các quá trình ngẫu nhiên có thể được định nghĩa trên các chiều không gian cao hơn bằng cách gắn một biến ngẫu nhiên đa chiều vào từng điểm của tập chỉ số, tương đương với việc sử dụng một tập chỉ số đa chiều (multidimensional index set). Thật vậy một biến ngẫu nhiên đa chiều tự nó có thể được xem như là một quá trình ngẫu nhiên với tập chỉ số T = {1,..., n}.

Các ví dụ

Các quá trình ngẫu nhiên liên tục được gọi là các quá trình Wiener. Trong dạng nguyên thủy bài toán liên quá đến chuyển động của một hạt chuyển động trên một bề mặt chất lỏng, nhận các cú "hích" từ các phân tử của chất lỏng. Hạt đó được xem như là chịu một lực ngẫu nhiên mà, bởi vì các phân tử là rất nhỏ và rất gần nhau, được xem như là liên tục và, bởi vì hạt đó bị giới hạn trong mặt chất lỏng bởi sức căng bề mặt, tại mỗi điểm của thời gian nó là một vecto song song với bề mặt

Liên kết ngoài
 Stochastic Processes used in Quantitative Finance , sitmo.com
 Addressing Risk and Uncertainty

Chú thích

Tham khảo

Dữ liệu thống kê
Mô hình thống kê


title: Hapatesus sagittarius

text:
Hapatesus sagittarius là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Neboiss miêu tả khoa học năm 1957.

Chú thích

Tham khảo

Hapatesus


title: 1239

text:
Năm 1239 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện
20 tháng 3 - Đức Giáo hoàng Gregory IX excommunicates Frederick II, Hoàng đế La Mã Thần thánh.
Frederick II, Hoàng đế La Mã Thần thánh tiến hành các Cuộc vây hãm Faenza.
Tòa tháp chính của Đại giáo đường Lincoln sụp đổ.
Mông Cổ xâm lược Rus đang trong quá trình.

Sinh

17 tháng 6 - Vua Edward I của Anh (mất năm 1307)
17 tháng 12 - Kujo Yoritsugu, shogun Nhật Bản (mất 1256)
Peter III của Tây Ban Nha (mất năm 1285)
John II, Công tước xứ Bretagne (mất năm 1305)
 Ippen, nhà sư Nhật Bản (mất 1289)

Mất
3 tháng 3 - Vladimir III Rurikovich, Đại công tước Kiev (sinh 1187)
20 tháng 3 - Hermann von Salza
28 tháng 3 - Thiên hoàng Go-Toba của Nhật Bản (sinh 1180)

Tham khảo

Năm 1239


title: Agrypnus schwaneri

text:
Agrypnus schwaneri là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1874.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Dư Quốc Đống

text:
Dư Quốc Đống (1932 - 2008) nguyên là một tướng lĩnh Nhảy dù của Quân lực Việt Nam Cộng hòa, cấp bậc Trung tướng. Ông xuất thân từ trường Võ bị Liên quân do Quốc gia mở ra ở Cao nguyên Trung phần Việt Nam. Tốt nghiệp ông được chọn về đơn vị Nhảy dù. Ông đã có hầu hết thời gian trong quân ngũ chỉ phục vụ cho Binh chủng Nhảy dù. Trong các đời Tư lệnh đơn vị Nhảy dù, ông là Tư lệnh với thời gian lâu nhất (1964-1972). Ông cũng từng đảm trách Tư lệnh một Quân đoàn chủ lực của Việt Nam Cộng hòa.

Tiểu sử và Binh nghiệp
Ông sinh ngày 21 tháng 12 năm 1932 trong một gia đình điền chủ khá giả tại làng Vĩnh Thanh Vân, Minh Lương, Rạch Giá, miền Tây Nam phần Việt Nam. Thiếu thời, ông học ở trường Tiểu học Tư thục Võ Thành Trứ tại Rạch Giá. Khi lên Trung học, ông được gia đình cho lên Sài Gòn học ở trường Tư thục Guillerault Chasseloup Laubat. Năm 1950, ông tốt nghiệp với văn bằng Tú tài bán phần (Part I).

Quân đội Quốc gia Việt Nam
Đầu tháng 4 năm 1951, sau khi tốt nghiệp Trung học Phổ thông, ông tình nguyện nhập ngũ vào Quân đội Quốc gia, mang số quân: 52/120.247. Theo học khóa 5 Hoàng Diệu tại trường Võ bị Liên quân Đà Lạt, khai giảng ngày 1 tháng 7 năm 1951. Ngày 24 tháng 4 năm 1952 mãn khóa tốt nghiệp với cấp bậc Thiếu úy hiện dịch. Ra trường, ông được chọn vào đơn vị Nhảy Dù

Quân đội Việt Nam Cộng hòa
Đầu tháng 11 năm 1955, sau khi chuyển từ Quân đội Quốc gia sang phục vụ Quân đội Việt Nam Cộng hòa, ông được thăng cấp Trung úy giữ chức Đại đội trưởng của Tiểu đoàn 1 Nhảy dù. Đầu năm 1959, ông được thăng cấp Đại úy và giữ chức Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 1 Nhảy dù. Tháng 11 năm 1960, ông được lên giữ chức vụ Tiểu đoàn trưởng thay thế Thiếu tá Trần Văn Đô.

Ngày Quốc khánh Đệ nhất Cộng hòa 26 tháng 10 năm 1961, ông được đặc cách ở mặt trận, thăng cấp Thiếu tá tại nhiệm. Giữa tháng 11 năm 1961, Lữ đoàn Nhảy dù thành lập Chiến đoàn, ông nhận lệnh bàn giao Tiểu đoàn 1 lại cho Đại úy Bùi Kim Kha để lên giữ chức vụ Chiến đoàn trưởng Chiến đoàn 1 Nhảy dù tân lập. Đầu năm 1963, ông được thăng cấp Trung tá bàn giao Chiến đoàn 1 lại cho Thiếu tá Bùi Kim Kha để giữ chức vụ Tư lệnh phó Lữ đoàn Nhảy dù dưới quyền Tư lệnh của Đại tá Cao Văn Viên.

Tháng 9 năm 1964, ông được thăng cấp Đại tá, được cử giữ chức vụ Quyền Tư lệnh Lữ đoàn Nhảy dù thay thế Thiếu tướng Cao Văn Viên. Ngày 1 tháng 11 cùng năm, nhân kỷ niệm lần thứ nhất ngày đảo chính (1/11/1963) thành công, ông được thăng cấp Chuẩn tướng và trung tuần tháng 12, ông chính thức được bổ nhiệm chức vụ Tư lệnh Lữ đoàn Nhảy Dù.<ref>Chuẩn tướng Dư Quốc Đống là Tư lệnh thứ tư của Binh chủng Nhảy dù sau các tiền nhiệm Đỗ Cao Trí, Nguyễn Chánh Thi và Cao Văn Viên.-Tướng H. Norman Schwarzkopf, Tư lệnh Quân lực Hoa Kỳ trong chiến dịch Bão táp Sa mạc vùng Vịnh, đã từng phục vụ dưới quyền tướng Dư Quốc Đống trong vai trò Thiếu tá Cố vấn Quân sự cấp Tiểu đoàn và cấp Lữ đoàn Nhảy dù Việt Nam Cộng hòa trong các năm từ 1965-1970.</ref> Ngày Quân lực 19 tháng 6 năm 1968, ông được thăng cấp Thiếu tướng tại nhiệm. Ngày 1 tháng 7 năm 1970, ông được thăng cấp Trung tướng tại nhiệm.

Ngày 11 tháng 11 năm 1972, ông bàn giao chức vụ Tư lệnh Sư đoàn Nhảy dù lại cho Chuẩn tướng Lê Quang Lưỡng (nguyên Tư lệnh phó của Sư đoàn). Ngày 2 tháng 2 năm 1973, ông được cử làm Trưởng phái đoàn Việt Nam Cộng hòa trong Ủy ban Quân sự 4 bên thay thế Thiếu tướng Ngô Dzu. Đầu tháng 11 năm 1973, chuyển ra Duyên hải miền Trung, ông đảm nhiệm chức vụ vụ Chỉ huy trưởng Trường Hạ sĩ quan Đồng Đế, Nha Trang thay thế Chuẩn tướng Võ Văn Cảnh, sau khi bàn giao chức vụ Trưởng đoàn Quân sự 4 bên lại cho Trung tướng Cao Hảo Hớn. Ngày 1 tháng 11 năm 1974, ông được bổ nhiệm chức vụ Tư lệnh Quân đoàn III và Quân khu 3, hoán chuyển nhiệm vụ với Trung tướng Phạm Quốc Thuần

1975
Ngày 5 tháng 1, khi đang là Tư lệnh Quân đoàn III, ông đã xin từ chức sau khi Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu bác bỏ lời yêu cầu của ông gửi quân tăng viện đến mặt trận Phước Long. Sau đó, ông bàn giao chức vụ Tư lệnh Quân đoàn III lại cho Trung tướng Nguyễn Văn Toàn (Nguyên Chỉ huy trưởng Binh chủng Thiết Giáp Trung ương). Đồng thời, ông được chuyển về Bộ Tổng tham mưu làm Phụ tá cho Tổng tham mưu trưởng.

Ngày 29 tháng 4, ông cùng gia đình di tản khỏi Việt Nam. Sau đó được sang định cư tại Huntington Beach, Orange (Quận Cam) thuộc miền Nam Tiểu bang California, Hoa Kỳ.

Ông đã về hưu sau 13 năm phục vụ cho Hội Bác Ái Công giáo (Catholic Charities) tại Los Angeles trong cương vị là người cố vấn tìm công ăn việc làm cho người di dân.

Ngày 21 tháng 4 năm 2008, ông từ trần tại nơi định cư. Hưởng thọ 76 tuổi. Lễ tang được tổ chức ngày 3 Tháng 5 tại nhà thờ First United Methodist Church, Huntington Beach.

Gia đình
Ông ngoại: Trần Như Long (Điền chủ giàu có ở Rạch Giá, Kiên Giang)
Thân phụ: Dư Sòng (Nguyên là Công chức phục tại Thương cảng Sài Gòn).
Thân mẫu: Trần Thị Hiển (1911-2003 - Hạ sinh 8 người con gồm 3 trai, 5 gái. Tướng Đống là con trai thứ 2).
Bào huynh: Dư Quốc Lương (Nguyên Đại tá Không quân Việt Nam Cộng hòa, sinh năm 1930, tốt nghiệp khóa 2 Sĩ quan Trừ bị Thủ Đức, chức vụ sau cùng là Chánh sở Không Yểm tại Bộ Tư lệnh Không quân).
Bào đệ: Dư Quốc Tài.
Bào muội: Dư Thị Mỹ Lan, Dư Thị Kim Huê, Dư Thị Kim Liên, Dư Thị Mỹ Tú, Dư Thị Mỹ Dung.
Phu nhân: Long Thị Bảy Dư
Con trai: Bác sĩ Dư Trần Quốc Sinh.

Chú thích

Tham khảo
Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy (2011). Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa.

Liên kết ngoài
Tướng Dù Dư Quốc Đống-Trích Hồi Ký Một Cánh Hoa Dù

Sinh năm 1932
Mất năm 2008
Trung tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Người Kiên Giang
Người Mỹ gốc Việt


title: La Caunette

text:
La Caunette là một xã thuộc tỉnh Hérault trong vùng Occitanie ở phía nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 128 mét trên mực nước biển. Dân số thời điểm năm 1999 là 306 người.

Tham khảo

Caunette


title: Santa-Lucia-di-Moriani

text:
Santa-Lucia-di-Moriani  là một xã ở tỉnh Haute-Corse trên đảo Corse, Pháp. Xã này có diện tích 6,22 km², dân số năm 1999 là 1003 người. Khu vực này có độ cao 240 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Corse

Chú thích
 INSEE commune file

Santaluciadimoriani


title: Montescheno

text:
Montescheno là một đô thị ở tỉnh Verbano-Cusio-Ossola trong vùng Piedmont, có cự ly khoảng 120 km về phía đông bắc của Torino và khoảng 30 km về phía tây bắc của Verbania. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 452 người và diện tích là 22,5 km².

Đô thị Montescheno có các frazioni (đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Barboniga, Cad Mater, Cat Pera, Cresti, Croppo, Ovesco, Progno, Sasso, Selve, Valeggia, Vallemiola, và Zonca.

Montescheno giáp các đô thị: Antrona Schieranco, Bognanco, Domodossola, Seppiana, Viganella, Villadossola.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Verbano-Cusio-Ossola
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Phản ứng trùng hợp

text:
Phản ứng trùng hợp là phản ứng hóa học để tổng hợp các hợp chất đại phân tử

Phân loại phản ứng trùng hợp

Phân loại dựa vào thành phần và cấu trúc polymer tạo thành:

Phản ứng trùng hợp:
Phản ứng trùng hợp (addition polymerization) hay còn gọi là phản ứng trùng hợp chuỗi''' là phản ứng tạo thành polymer có mắt xích cơ bản cấu tạo tương tự với monomer tham gia phản ứng.
 Phản ứng trùng ngưng:
Phản ứng trùng ngưng (condensation polymerization) là phản ứng tạo thành polymer với mắt xích cơ bản có số nguyên tử ít hơn monomer và tạo ra các sản phẩm phụ như: nước, HCl.

Phản ứng trùng ngưng, hay phản ứng đồng trùng ngưng, là một quá trình nhiều phân tử nhỏ (monomer) liên kết với nhau thành phân tử lớn (polymer cao phân tử) đồng thời giải phóng nhiều phần tử nhỏ như H2O, HCl, CO2.

 Phân loại dựa trên cơ chế của quá trình trùng hợp:
 Phản ứng trùng hợp theo từng bậc:
Phản ứng trùng hợp từng bậc (step polymerization'') là phản ứng trùng hợp có mạch polyme tạo thành phát triển theo từng bậc. Trong quá trình tổng hợp phản ứng có thể xảy ra giữa bất kỳ 2 phân tử nào.

Phản ứng trùng hợp theo chuỗi:
Phản ứng trùng hợp chuỗi (chain polymerization) là phản ứng trùng hợp có mạch polyme tạo thành do trung tâm hoạt động của đoạn mạch đang monome xung quanh. Phản ứng này luôn cần phản ứng ban đầu (initial reaction) giữa monome và chất ban đầu để bắt đầu phát triển mạch.

Tham khảo

Hóa học polyme
Polyme
T


title: Ossenx

text:
Ossenx là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo
INSEE

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Ormosia amicorum

text:
Ormosia amicorum là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Ormosia (chi ruồi)
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: 16158 Monty

text:
16158 Monty (2000 AV50) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 1 năm 2000 bởi C. W. Juels ở Fountain Hills.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 16158 Monty

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Neochromis nigricans

text:
Neochromis nigricans là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Kenya, Tanzania, and Uganda. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt and đầm lầy nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Bayona, J.D.R. 2005. Neochromis nigricans. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Neochromis
Haplochromis


title: Lasioglossum nigrilabre

text:
Lasioglossum nigrilabre là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1876


title: Anaptilora

text:
Anaptilora là một chi bướm đêm thuộc họ Gelechiidae.

Chú thích

Tham khảo

Gelechiidae


title: Lâm nghiệp xã hội

text:
Lâm nghiệp xã hội là hoạt động lâm nghiệp và liên quan đến lâm nghiệp. Bao gồm mọi hình thức lôi quấn người dân tham gia trồng cây phát triển và bảo vệ rừng, sử dụng hợp lý tài nguyên rừng, không chỉ đáp ứng nhu cầu địa phương về các sản phẩm lâm nghiệp, các hoạt động dịch vụ, văn hóa, phòng hộ môi trường cũng như sinh thái cảnh quan và không ai khác mà chính họ là người được hưởng thụ và phân chia lợi ích trực tiếp hay gián tiếp thông qua các hoạt động đó.

Nguồn gốc ra đời
Vào đầu thập kỷ 70 của thế kỷ 20, lâm nghiệp xã hội được hình thành để khắc phục những hạn chế của lâm nghiệp truyền thống. Sự ra đời của lâm nghiệp xã hội bởi các nguyên nhân cụ thể sau:
Chính phủ các nước trực tiếp kiểm soát các nguồn tài nguyên rừng kém hiệu quả.
Lâm nghiệp dựa trên nền tảng công nghiệp rừng và sản phẩm gỗ thuần túy không còn phù hợp.
Xu thế phi tập trung hóa và phân cấp trong việc quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên.
Nhu cầu cơ bản của các cộng đồng dân cư sống trong rừng và gần rừng cần lương thực và sản phẩm lâm sản không được đáp ứng.
Có sự mâu thuẫn về lợi ích giữa nhà nước và cộng đồng địa phương trong quản lý và sử dụng rừng.

Các đặc điểm
Lâm nghiệp xã hội được hình thành mang một số đặc điểm sau:
Phi tập trung hóa, phân cấp trong quản lý tài nguyên rừng. Người dân chủ động tham gia vào các hoạt động phát triển, quản lý tài nguyên rừng.
Sử dụng tổng hợp các sản phẩm từ rừng.
Phát triển lâm nghiệp đa ngành theo hướng phát triển nông thôn tổng hợp.
Các hoạt động lâm nghiệp xã hội mang tính quốc tế hóa.

Các đối tượng
Lâm nghiệp xã hội có sự tham gia của nhiều thành phần xã hội:

Cộng đồng địa phương
Cá nhân và hộ gia đình nông dân.
Chủ trang trại nông lâm nghiệp.
Các nhóm có cùng sở thích.
Cộng đồng thôn bản, hợp tác xã nông nghiệp.
Trường học.
Xí nghiệp.
Các tổ chức quần chúng: hội phụ nữ, hội nông dân, quân đội,...

Tổ chức chính phủ, phi chính phủ
Lâm trường quốc doanh.
Hạt kiểm lâm.
Trung tâm và các trạm khuyền lâm nông.
Các dự án phát triển lâm nghiệp, nông thôn.
Ngân hàng và hệ thống tín dụng.

Môi trường sinh thái-nhân văn

Xem thêm
Khuyến lâm

Tham khảo

Khuyến lâm
Lâm nghiệp


title: 11256 Fuglesang

text:
11256 Fuglesang (1978 RO8) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 9 năm 1978 bởi C.-I. Lagerkvist ở Đài thiên văn Nam Âu.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 11256 Fuglesang

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1978


title: Nyctibatrachus minor

text:
Nyctibatrachus minor là một loài ếch thuộc họ Ranidae.
Đây là loài đặc hữu của Ấn Độ.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 Biju, S.D., Dutta, S. & Inger, R. 2004. Nyctibatrachus minor. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Động vật lưỡng cư Ấn Độ
Ếch Ấn Độ
Nyctibatrachus


title: Tầng vật lý

text:
Tầng vật lý (physical layer - còn có thể gọi là tầng thiết bị, hoặc tầng vật thể) là tầng thứ nhất trong bảy tầng mô hình OSI. Tầng này chịu trách nhiệm ứng đối với các đòi hỏi về dịch vụ từ tầng liên kết dữ liệu.

Tầng này ám chỉ đến phần cứng (hardware) của mạng truyền thông, đến hệ thống dây nối cụ thể, hoặc đến sự liên kết viễn thông điện từ. Tầng này còn xử lý thiết kế điện, khống chế xung đột (collision control), và những chức năng ở hạ tầng thấp nhất.

Tầng vật lý là hạ tầng cơ sở của mạng truyền thông, cung cấp phương tiện truyền tín hiệu thô sơ ở dạng bit. Hình dáng của các nút cắm điện (electrical connector), tần số để phát sóng là bao nhiêu, và những cái thuộc hạ tầng tương tự, được xác định ở đây. Một ví dụ tương tự của tầng này là ví dụ về hạ tầng của một mạng lưới bưu phẩm, bao gồm việc xác định những thứ như giấy thư và mực chẳng hạn.

Chức năng và dịch vụ chính mà tầng vật lý giải quyết là:
 Thiết lập và ngắt mạch một liên kết viễn thông trên một phương tiện truyền thông;
 Tham gia vào một tiến trình trong đó tài nguyên được nhiều người sử dụng cùng một lúc, chẳng hạn phân giải sự tranh chấp (contention) và khống chế luồng (flow control);
 Biến đổi thể dạng của dữ liệu số (digital data) trong thiết bị của người dùng đồng bộ với tín hiệu được truyền qua đường truyền thông (Communication channel).

Hạ tầng phát tín hiệu (Physical signaling sublayer)
Trong một mạng cục bộ (local area network) (LAN) hoặc trong một mạng đô thị (metropolitan area network) (MAN) dùng kiến trúc của kết nối các hệ thống mở (open systems interconnection) (OSI), hạ tầng phát tín hiệu là một phần của tầng vật lý, và tầng này:
 Giao diện với tầng con MAC (medium access control sublayer)
 Thi hành việc mã hóa ký tự (character encoding), truyền thông (transmission), thu nhận tín hiệu, và giải mã (đecoding)
 Có thể thi hành thêm chức năng cách ly.

Nguồn: từ Federal Standard 1037C

Ví dụ
 EIA standards: RS-232, RS-422, RS-423, RS-449, RS-485
 ITU Recommendations: xem ITU-T
 DSL
 ISDN
 T1 and other T-carrier links, and E1 and other E-carrier links
 10BASE-T, 10BASE2, 10BASE5, 100BASE-TX, 100BASE-FX, 100BASE-T, 1000BASE-T, 1000BASE-SX and other varieties of Ethernet
 Varieties of 802.11

Ví dụ phần cứng
 Bộ lặp (repeater)
 Modem
 Card mạng
 Hub

Chú ý: Tầng vật lý
Liên quan đến sự truyền thông luồng dữ liệu bit không có kết cấu cụ thể, trên tuyến truyền thông. Chịu trách nhiệm về cơ lý, điện lý, và các tính năng quy trình, hòng thiết lập, giữ gìn và ngắt mạch tuyến truyền thông.

Xem thêm
 line code

Tham khảo

Các giao thức OSI

cs:Fyzická vrstva
da:Det fysiske lag
de:Physische Schicht
en:Physical Layer
fr:Couche physique
it:Livello fisico
sv:Fysiskt skikt
zh:物理层


title: Hẻm núi sông Columbia

text:
Hẻm núi Sông Columbia là một thung lũng sâu của Sông Columbia trong vùng Tây Bắc Thái Bình Dương của Hoa Kỳ. Sâu đến 4.000 ft (1.300 m), hẻm núi này chạy dài trên 80 dặm (130 km) khi con sông uốn lượn về phía tây băng qua Dãy núi Cascade hình thành ranh giới giữa tiểu bang Washington bên phía bắc và tiểu bang Oregon bên phía nam. Khu vực trồng nho của Mỹ thuộc Hẻm núi Sông Columbia nằm trong cả hai tiểu bang.

Hẻm núi là thủy lộ duy nhất giữa Cao nguyên Sông Columbia và Thái Bình Dương. Kéo dài gần như từ nơi giáp nhau của Sông Columbia và Sông Deschutes xuống đến rìa phía đông của Vùng đô thị Portland, hẻm núi tạo thành một thủy lộ duy nhất xuyên qua Dãy núi Cascade. Lưu thông đường thủy rất dễ dàng từ khi Đập Bonneville và Đập The Dalles được xây dựng và nhấn chìm các ghềnh thác chính của hẻm núi phía dưới. Năm 1805, thủy lộ này đã được Đoàn thám hiểm của Lewis và Clark dùng để đến Thái Bình Dương.

Hẻm núi ngày nay được chính phủ liên bang bảo vệ như một Khu vực ngắm cảnh Quốc gia và là nơi đến viếng thăm vui chơi được ưa chuộng.

Miêu tả và lịch sử

Qua nhiều niên đại, Sông Columbia đã xoáy mòn đá núi lửa của Dãy núi Cascade thành một vết đứt sâu, gần như sâu bằng mặt biển. Sự xoáy mòn cuối cùng xảy ra trong Các trận lụt Missoula trong Thời kỳ băng hà khoảng 13.000 năm trước đây. Sự kiện địa chất mới đây nhất là Vụ lở núi Bonneville trong thập niên 1700, một sự kiện được nhắc đến trong các câu truyện cổ tích địa phương của người bản thổ Mỹ như truyện "Chiếc cầu của các vị thần" (Bridge of the Gods).

Hẻm núi phía tây có nhiều loại tùng bách, phong lá to, cây dương, cây tần bì Oregon, và phong lá nho. Hẻm núi phía đông là nơi sinh sống của phong lá to và cây sồi Garry. Mức độ rộng lớn của độ cao và lượng mưa trong hẻm núi tạo nên một tập hợp đa dạng các hệ sinh thái từ rừng mưa ôn đới ở Hẻm núi Oneonta (có lượng mưa trung bình hàng năm là 75 inch [1.900 mm]) đến đồng cỏ Celilo (có lượng mưa trung bình hàng năm là 12 inch [300 mm]). Một số lớn đa dạng các loại hoa dại bản thổ sinh sôi nảy nở khắp hẻm núi.

Hẻm núi này đã giúp con người sinh sống tại đây trên 13.000 năm. Bằng chứng tồn tại của người Folsom và Marmes là những người đã băng qua Cầu đất liền Bering từ châu Á đã được tìm thấy trong những lần khai quật khảo cổ. Các cuộc khai quật gần Thác Celilo cách The Dalles vài dặm về phía đông đã chứng minh rằng con người đã chiếm khu vực đánh cá hồi lý tưởng này khoảng 10.000 năm.

Ngoài vẻ đẹp tự nhiên, hẻm núi này cũng cung cấp một hành lang giao thông cực kỳ quan trọng. Người bản thổ đã có thể du hành qua Hẻm núi để trao đổi mua bán tại Thác Celilo, cả trên sông và trên Đèo Lolo bên phía bắc của Núi Hood; người Mỹ theo sau các con đường tương tự khi đến định cư trong vùng này và sau đó thành lập đường tàu thủy chạy bằng hơi nước và đường xe lửa qua hẻm núi. Xa lộ Sông Columbia được xây vào đầu thế kỷ 20 là xa lộ trải nhựa chính đầu tiên trong vùng Tây Bắc Thái Bình Dương và vẫn còn nổi tiếng vì phong cảnh đẹp của nó.

Hẻm núi là một trong các chỗ vui chơi giải trí được ưa chuộng nhất trong vùng Tây Bắc Thái Bình Dương. Áp suất không khí giữa phía tây và phía đông khác nhau tạo nên hiệu ứng gió luồng trong vết đứt sâu của hẻm núi và sinh ra luồng gió có vận tốc 35 dặm một giờ (56 km/h) làm cho nơi đây thành một trong các nơi lướt ván bằng diều (kiteboarding) và lướt sóng bằng gió (windsurfing) nổi tiếng và tốt nhất trên thế giới.

Hẻm núi cũng là nơi tập trung rất nhiều thác nước trong Tây Bắc Thái Bình Dương với con số là trên 77 thác nước chỉ tính riêng phía bên tiểu bang Oregon. Nhiều thác nằm dọc theo Xa lộ Sông Columbia bao gồm Thác Multnomah nổi tiếng cao 620 ft (188 m) thường được cho là thác nước chảy quanh năm và cao hạng nhì tại Hoa Kỳ.

Tháng 11 năm 1986, Quốc hội Hoa Kỳ đã công nhận vẻ đẹp độc đáo của hẻm núi bằng việc biến nó thành Khu vực Ngắm cảnh Quốc gia đầu tiên của Hoa Kỳ (U.S. National Scenic Area).

Hình ảnh

Xem thêm
 Đèo Lolo (Oregon), một con đường khác trước đây thay vì dùng thủy lộ Hẻm núi để các nhà tiên phong khai khẩn đến Thung lũng Willamette
 Đường Barlow, con đường xe ngựa tiên phong đầu tiên cung cấp một con đường an toàn hơn để đi qua hẻm núi.
 Ghềnh thác Cascades

Tham khảo

Liên kết ngoài

Gorge Friends.org  - Columbia River Gorge National Scenic Area Act
U.S. Forest Service - Columbia River Gorge National Scenic Area
Columbia River Gorge Commission
The Seattle Times' Pacific NW magazine - "Trailing an Apocalypse" - 30 September 2007

Dãy núi Cascade
Khu vực Ngắm cảnh Quốc gia
Vùng của Oregon
Vùng của Washington (tiểu bang)


title: Diacanthous ontakeanus

text:
Diacanthous ontakeanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1969.

Chú thích

Tham khảo

Diacanthous


title: Rehambal

text:
Rehambal là một thị trấn thống kê (census town) của quận Udhampur thuộc bang Jammu và Kashmir, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Rehambal có dân số 6990 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Rehambal có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 70%, và tỷ lệ cho phái nữ là 65%. Tại Rehambal, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Jammu và Kashmir


title: Bộ Tục đoạn

text:
Bộ Tục đoạn (danh pháp khoa học: Dipsacales) là một bộ trong thực vật có hoa, nằm trong phạm vi nhánh Cúc thật sự II (euasterid II) của nhóm Cúc (asterid) trong thực vật hai lá mầm.

Trong hệ thống Cronquist, bộ này bao gồm các họ Adoxaceae, Caprifoliaceae, Dipsacaceae và Valerianaceae.

Trong hệ thống phân loại APG II năm 2003 của Angiosperm Phylogeny Group, định nghĩa của bộ này là gần như tương tự nhưng định nghĩa của các họ lại khác hẳn. APG II bao gồm họ Adoxaceae và họ Caprifoliaceae được mở rộng (nhưng vẫn cho phép tùy chọn tách ra), họ thứ hai này khi hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả các họ mà khi hiểu theo nghĩa hẹp của họ này là được chấp nhận như là các họ riêng rẽ. Chúng bao gồm Diervillaceae, Dipsacaceae, Linnaeaceae, Morinaceae và Valerianaceae.

 Adoxaceae (họ Ngũ phúc hoa)
 Caprifoliaceae sensu lato (họ Kim ngân nghĩa rộng)
 Caprifoliaceae sensu stricto (họ Kim ngân nghĩa hẹp)
 Diervillaceae (Họ Hoàng cẩm đái)
 Dipsacaceae (họ Tục đoạn)
 Linnaeaceae (họ Hoa kép)
 Morinaceae (Họ Thứ tục đoạn)
 Valerianaceae (họ Nữ lang)

Theo định nghĩa của APG II, một số thành viên được biết đến nhiều nhất của bộ này là kim ngân, cơm cháy, vót và nữ lang.

Một số các họ khác cũng có thể thuộc về hay có quan hệ rất gần gũi với bộ này là Desfontainiaceae, Polyosmotaceae, Paracryphiaceae và Sphenostemonaceae.

Tuy nhiên, khi hệ thống APG III năm 2009 và hệ thống APG IV năm 2016 được công bố thì APG chỉ chấp nhận 2 họ là:
 Adoxaceae (họ Ngũ phúc hoa)
 Caprifoliaceae sensu lato (họ Kim ngân nghĩa rộng)

Như vậy, tùy theo cách phân loại, bộ này chứa 2 (hay 4/7) họ, phân bố trong 45 chi với khoảng 1.090 loài.

Tiến hóa
Sự phân chia đầu tiên trong nhóm chỏm cây của bộ Tục đoạn có thể đã diễn ra vào giữa kỷ Phấn Trắng, khoảng 111-93 triệu năm trước (Ma), cỡ 20-30 Ma cổ hơn so với một vài ước tính. Magallón và Castillo (2009) đề xuất các ước tính khoảng 92,8 và 93,1 Ma đối với các niên đại hợp lý phạt hàm yếu và cưỡng ép, tương ứng cho nhóm thân cây, còn nhóm chỏm cây có niên đại tương ứng khoảng 58,9 và 59,1 Ma.

Tuy nhiên, sự đa dạng chính trong các họ Tục đoạn (Dipsacaceae) và họ Nữ lang (Valerianaceae) - và vì thế là phần chính trong đa dạng hóa của toàn bộ bộ này - là tương đối gần đây, diễn ra chỉ khoảng 10 Ma.

Phát sinh chủng loài
Vị trí của bộ Dipsacales trong các phân tích phát sinh chủng loài đầu tiên là không rõ ràng. Downie và Palmer (1992) gắn họ Adoxaceae với bộ Asterales, trong khi chúng là chị-em trong quan hệ với Apiales trong một số nghiên cứu .

Bộ này có sự hỗ trợ mạnh trong D. Soltis và ctv. (2000), Wagenitz (1997), Bremer và ctv (2001). Phát sinh chủng loài của bộ đã mở rộng này chủ yếu dựa vào các nghiên cứu của Donoghue và ctv. (2001), (2003), Zhang và ctv. (2003), Bell (2003) và Moore cùng Donoghue (2007). Có một số sự khác biệt (không lớn) so với phát sinh chủng loài trình bày ở đây trong Pyck và Smets (2001), trong khi Judd và ctv. (1994) đã đưa ra một phân tích hình thái, tạo ra một cấu trúc phát sinh tương tự. Lưu ý rằng vị trí của Heptacodium ban đầu từng là hơi không chắc chắn, như trong phân tích của Pyck & Smets (2000), (2001), mặc dù có lẽ nó nên được gộp vào trong Caprifoliaceae sensu stricto (như Donoghue và ctv. (2001a), (2003); Soltis và ctv. 2011 [hỗ trợ yếu]). Họ Linnaeaceae gần đây đã được nghiên cứu chi tiết, và Jacobs và ctv. (2010c) gợi ý rằng Zabelia có thể là trong nhánh [Morinaceae [Dipsacaceae + Valerianaceae]], mặc dù chỉ với độ hỗ trợ vừa phải (xem thêm Soltis và ctv. (2011)); tuy nhiên, hình thái học phấn hoa có lẽ là phù hợp với vị trí này (Jacobs và ctv. 2011). Valerianaceae là chị-em với phần còn lại của Caprifoliaceae sensu stricto của nhánh trong một số phân tích (Soltis và ctv. 2007a), trong khi các phân tích dữ liệu ti thể có lẽ lại là thách thức điều này (Winkworth và ctv. 2008b).

Biểu đồ chỉ ra mối quan hệ phát sinh loài của bộ Tục đoạn với các bộ khác trong nhánh Cúc như sau:

Phát sinh chủng loại trong phạm vi bộ Tục đoạn theo APG II như hình dưới đây.

Tham khảo
Bell C. D., E. J. Edwards, S. T. Kim và M. J. Donoghue. 2001. Dipsacales phylogeny based on chloroplast DNA sequences. Harvard Papers in Botany 6:481-499.
Donoghue M. J., C. D. Bell và R. C. Winkworth. 2003. The evolution of reproductive characters in Dipsacales. International Journal of Plant Sciences 164:S453-S464

Ghi chú

Liên kết ngoài

Dipsacales  tại Tree of Life
Phylogeny of the Asteridae s. str. based on rbcL sequences, with particular reference to the Dipsacales (liên kết tới bản tóm tắt)


title: Carinodrillia adonis

text:
Carinodrillia adonis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Carinodrillia


title: Montà

text:
Montà là một đô thị tại tỉnh Cuneo trong vùng Piedmont của Italia, vị trí cách khoảng 35 km về phía đông nam của Torino và khoảng 60 km về phía đông bắc của Cuneo. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.445 người và diện tích 26,7 km².

Montà giáp các đô thị: Canale, Cellarengo, Cisterna d'Asti, Ferrere, Pralormo, Santo Stefano Roero và Valfenera.

Lịch sử thay đổi dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.monta.cn.it/

Roero
Đô thị tỉnh Cuneo
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Phan Văn Lân

text:
Phan Văn Lân (1730-?), còn có tên là Phan Đông Hy, hiệu Tốn Trai, là danh tướng nhà Tây Sơn trong lịch sử Việt Nam.

Sự nghiệp
Phan Văn Lân (chữ Hán: 潘文璘) sinh năm Canh Thìn (1730), là con trưởng của Phan Chu (tức Phan Lang, hoặc Phan Long) và là cháu đích tôn của thám hoa Phan Kính. Bà vợ của Phan Kính là Nguyễn Thị Dinh, lại là chị ruột của La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp, do vậy Nguyễn Thiếp là ông cậu ruột của Phan Văn Lân.

Tương truyền, Phan Văn Lân là bạn đồng môn với ba anh em nhà Tây Sơn, đó là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ; tức tất cả đều tôn Trương Văn Hiến ở An Thái (nay thuộc xã Nhơn Phúc, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định) làm thầy.

GS. Nguyễn Khắc Thuần đã căn cứ chuyện kể dân gian và ghi chép của một vài dã sử, cho biết Phan Văn Lân tuy giỏi võ nghệ, nhưng có dáng vẻ, tính nết của một thư sinh ốm yếu, khiêm tốn và lễ phép.

Năm 1771, ba anh em nhà Tây Sơn phất cờ khởi nghĩa, Phan Văn Lân là một trong những người hưởng ứng đầu tiên, được cử chỉ huy một đạo quân.

Mùa xuân năm Ất Mùi (1775), Tây Sơn Vương (Nguyễn Nhạc) sai ông cùng Nguyễn Lữ đem thủy quân vào đánh Gia Định. Quận Tây Sơn vây đánh Sài Côn (tức Sài Gòn), đuổi Định vương Nguyễn Phúc Thuần chạy về Trấn Biên (tức Biên Hòa). Đoạt được thành, Nguyễn Lữ ở lại trấn giữ, còn Phan Văn Lân thì sai lính khuân hết lương thực, vũ khí xuống thuyền, đem về Quy Nhơn.

Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng đế ở Quy Nhơn, lấy niên hiệu là Thái Đức, Phan Văn Lân được phong tước hầu (Nội hầu).

Năm 1787, nghe tin Nguyễn Hữu Chỉnh có hành động chuyên quyền, muốn chống lại Tây Sơn; Nguyễn Huệ liền cử Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở mang quân ra Nghệ An, hợp sức cùng Vũ Văn Nhậm tiến ra Bắc đánh và diệt được Hữu Chỉnh.

Sau đó, Vũ Văn Nhậm tự mình quyết đoạt mọi việc, khiến Ngô Văn Sở và ông bất bình, sai người mật báo cho Nguyễn Huệ. Tháng 5 năm 1788, Nguyễn Huệ bí mật dẫn binh ra Bắc và giết Văn Nhậm tại Thăng Long. Sau đó, giao binh quyền lại cho Ngô Văn Sở.

Cuối 1788, Lê Chiêu Thống dẫn quân Mãn Thanh về nước, tính chuyện khôi phục ngôi vị. Phan Văn Lân đem quân chặn ở sông Nguyệt Đức (sông Cầu), nhưng bị thất bại phải rút về Thăng Long.

Trước sức mạnh của đối phương, ông bàn nên đem quân lên vùng biên giới phía Bắc, bố trí mai phục; nhưng Ngô Văn Sở, tướng chỉ huy lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà, không nghe vì cho rằng lòng dân ở đó còn phân tán, chưa tin theo Tây Sơn, không thể tổ chức mai phục được. Hiểu ra, Phan Văn Lân đã ủng hộ chủ trương rút quân về phòng thủ tại phòng tuyến Tam Điệp và Biện Sơn để bảo toàn lực lượng.

Trong chiến dịch tổng tấn công quân Mãn Thanh, vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) chia binh lực ra làm 5 đạo. Đạo Trung quân do nhà vua chỉ huy, có Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân làm tướng tiên phong đánh vào mũi Hà Hồi, Ngọc Hồi. Đây là hướng tấn công chính, và Phan Văn Lân đã lập công xuất sắc.

Theo Gia phả họ Phan thì trong trận này Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân đã sai quân lấy ván ghép lại che rơm trát bùn thành một tấm mộc che lớn, rồi cho người khiêng đi trước, đội tượng binh và bộ binh kéo theo sau. Nhờ vậy, mà tên và đạn của đối phương bị vô hiệu hóa, mở đường cho đại quân tiêu diệt gọn nhiều vạn quân Thanh.

Sau khi đại thắng vào mùa xuân năm Kỉ Dậu (1789), vì còn bận nỗi lo ở miền Nam (chỉ lực lượng Nguyễn Ánh), nên vua Quang Trung giao hết việc binh cho Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân; còn việc giao thiệp với phương Bắc thì giao cho Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích.

Theo Nguyễn Khắc Thuần, khi nhà Tây Sơn suy vong, số phận của Phan Văn Lân, không rõ.

Gia phả trên thì cho biết khi vua Quang Trung mất (1792), nội bộ nhà Tây Sơn cứ lục đục mãi, nên Phan Văn Lân trả ấn về ở ẩn. Đến lúc Gia Long lên ngôi (1802), cho truy lùng tướng lĩnh cũ của Tây Sơn, ông phải trốn tránh xuống miền biển ở Đan Hải, Nghi Xuân (Hà Tĩnh) làm nghề cá. Phan Văn Lân chết khoảng ngoài 70 tuổi.

Việc ra đi của ông, sách Nhà Tây Sơn có đoạn:
Phan Văn Lân, đang lo việc biên phòng, nghe tin Cảnh Thịnh chiếm đoạt sự nghiệp của vua Thái Đức (Nguyễn Nhạc), liền than dài: Luân thường đã dứt, sự nghiệp này không thể nào bền vững được lâu!... Than rồi, ông giao việc quân cho viên phó tướng, về An Thái thắp hương trước mộ thầy, rồi đi... như mây trôi trên ngàn thẳm....

Nhận xét
Vua Quang Trung:
(Ngô Văn) Sở và (Phan Văn) Lân là nanh vuốt của ta...
Danh sĩ Nguyễn Trọng Trì (1854-1922):
Phan Văn Lân trí dũng hơn người, đánh giặc rất giỏi. Hễ được ban thưởng là đem hết ra để khao quân, không mấy khi nhắc đến việc nhà. Ông ra vào giản dị, chẳng khác người hầu. Quân Thanh sợ ông, gọi ông là "Phi tướng quân", có nghĩa là vị tướng ở trên trời bay xuống.
GS. Nguyễn Khắc Thuần:
Tài ba, đức độ và sự khiêm tốn của Phan Văn Lân khiến cho quân sĩ rất kính phục. Thường hễ có công lao ông đều quy hết cho những người dưới quyền, còn bản thân thì không hề màng đến…Đi suốt cuộc trường chinh chống cả thù trong lẫn giặc ngoài, ông đã có nhiều cống hiến rất xuất sắc.

Chú thích

Sách tham khảo
Ngô gia văn phái, Hoàng Lê nhất thống chí. Nhà xuất bản Văn học, 1984.
Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
Quách Tấn & Quách Giao, Nhà Tây Sơn. Bảo tàng Quang Trung, Bình Định, xuất bản năm 2002.

Liên kết ngoài

Người Hà Tĩnh
Võ tướng nhà Tây Sơn
Hầu tước Việt Nam


title: Halictus mucoreus

text:
Halictus mucoreus là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Eversmann mô tả khoa học năm 1852.

Chú thích

Tham khảo

Halictus
Động vật được mô tả năm 1852


title: Runaway / My Girlfriend

text:
Runaway / My Girlfriend (YUCHUN from 東方神起) là đĩa đơn tiếng Nhật thứ mười tám của Tohoshinki, phát hành vào ngày 13 tháng 2 năm 2008 bởi Rhythm Zone. Đây là đĩa đơn thứ hai trong dự án T.R.I.C.K. từ trong album "T".

Danh sách bài hát

CD

Xếp hạng

Oricon Sales Chart (Nhật Bản)

Korea Top 20 Foreign Albums & Singles

Ngày phát hành

Tham khảo

Bài hát của TVXQ
Đĩa đơn năm 2008
Bài hát năm 2008


title: Magny-Vernois

text:
Magny-Vernois là một xã thuộc tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Mitromorpha paula

text:
Mitromorpha paula là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitromorphidae, họ ốc cối.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1909


title: Thu nhập (định hướng)

text:
Thu nhập có thể là
trong kinh tế học vĩ mô, là thu nhập quốc dân.
trong kinh tế học vi mô,
trong kinh tế cá nhân/gia đình là gồm thu nhập cá nhân, từ lao động (tiền công, tiền lương bao gồm cả lương hưu, các khoản trợ cấp bao gồm cả học bổng) và thu nhập tài chính (lãi tiết kiệm, lãi mua bán chứng khoán, thu từ cho thuê bất động sản) và các thu nhập khác (tiền thưởng,...); tiếng Việt ở Miền Nam trước năm 1975 gọi là lợi tức
trong kinh tế doanh nghiệp, là doanh thu và các khoản thu nhập khác.
 đôi khi bị hiểu là lợi nhuận, là phần chênh lệch giữa khoản thu về và khoản chi phí đã bỏ ra. Nhưng cách hiểu này không chính xác.

Tham khảo


title: Anote Tong

text:
Anote Tong (, Hán Việt: Thang An Nặc; sinh ngày 11 tháng 6 năm 1952) là một chính trị gia I-Kiribati gốc Hoa, ông giữ chức vụ Tổng thống của quốc đảo Thái Bình Dương Kiribati. Ông đã thắng cử trong cuộc bầu cử vào tháng 7 năm 2003 với 47,4% số phiếu, đối thủ của ông là người anh trai, Tiến sĩ Harry Tong với 43,5% số phiếu và luật sư Banuera Berina với 9,1% số phiếu. Cuộc bầu cử này bị phe đối lập cho là có gian lận, tuy nhiên Tòa án Tối cao của Tarawa đã xác nhận rằng không có sự việc này. Ông đã dễ dàng tái cử nhiệm kỳ thứ hai vào ngày 17 tháng 10 năm 2007 với 64% số phiếu ủng hộ. Năm 2012, Anote Tong tiếp tục tái cử nhiệm kỳ thứ ba, mặc dù nhận được số phiếu thấp hơn hai cuộc bầu cử trước đó.

Đời sống cá nhân
Anote Tong sinh ra tại Tabuaeran, ông là con trai của một người đàn ông gốc Hoa định cư tại quần đảo Gilberts sau Thế chiến II và bà Nei Keke, cư dân đến từ hòn đảo Maiana tại Kiribati, ông theo học trung học tại St Bede's College và tốt nghiệp Đại học Canterbury với bằng Cử nhân Khoa học, sau đó ông tiếp tục giành được bằng Thạc sĩ Kinh tế của Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị Luân Đôn. Ông kết hôn với một phụ nữ Kiribati, Đệ nhất phu nhân Nei Meme và có bảy người con.

Sự nghiệp chính trị
Trong chiến dịch tranh cử năm 2003, ông hứa sẽ xem xét lại việc cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thuê một căn cứ theo dõi vệ tinh và do thám và "có những hành động thích hợp vào đúng thời điểm." Ngày 7 tháng 11 năm 2003, ông cho thiết lập quan hệ ngoại giao với chính quyền Trung Hoa Dân Quốc tại Đài Loan, kết quả là Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã cắt đứt quan hệ và bỏ trống cơ sở vệ tinh của họ gần một tháng sau đó.

Anote Tong đã tái cử một cách áp đảo trong kỳ bầu cử Nghị viện Kiribati vào tháng 8 năm 2007. Đến ngày 17 tháng 10 năm 2007, ông tái cử tổng thống nhiệm kỳ 2 với một đa số lớn. Phe đối lập tẩy chay cuộc bầu cử do việc ngăn chặn hai ứng cử viên đối lập, bao gồm cả anh trai của Anote Tong.

Anote Tong đã tái cử nhiệm kỳ thứ ba với nhiệm kỳ 4 năm trong cuộc bầu cử Tỏng thống vào năm 2012. Ông giành được 40% số phiếu phổ thông. và đánh bại hai đối thủ bao gồm cả đối thủ gần đây nhất là Tetaua Taitai với hơn 2.000 phiếu.

Với vấn đề biến đổi khí hậu
Tổng thống Anote Tong đã thu hút được sự chú ý của quốc tế khi cảnh báo rằng đất nước của ông có thể sẽ trở nên không còn cư trú được vào thập kỷ 2050 do mực nước biển dâng và nhiễm mặn do biến đổi khí hậu. Anote Tong tuyên bố trong một số sự kiện rằng Kiribati có thể hoàn toàn dừng tồn tại và toàn bộ 94.000 cư dân của quốc đảo cần phải tái định cư với tư cách là những người tị nạn khí hậu. Vào tháng 6 năm 2008, ông phát biểu rằng Kiribati có thể tiến đến "điểm không thể quay lại"; ông nói thêm: "Lập kế hoạch cho ngày mà bạn không còn có một quốc gia thực là đau đớn nhưng tôi nghĩ chúng tôi sẽ phải làm điều đó."

Tham khảo

Liên kết ngoài

NOW on PBS: 'Paradise Lost'
ABC News: President of Kiribati: 'Our Very Lives Are At Stake'
Address to the 63rd Session of the United Nations General Assembly, ngày 25 tháng 9 năm 2008

Hoa kiều
Tổng thống Kiribati


title: Glochidion insulare

text:
Glochidion insulare là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Chú thích

Tham khảo
 Kochummen, K.M. 1998. Glochidion insulare. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
I
Thực vật dễ tổn thương


title: Saint Seiya

text:
{{Infobox animanga/Anime
| type            = tv series
| director        =Morishita Kōzō  (001–073)Kikuchi Kazuhito (074–114)
| producer        =
| writer          =Koyama Takao (001–073)Suga Yoshiyuki (074–114)
| music           = Yokoyama Seiji
| studio          = Toei Animation
| network         = TV Asahi
| network_en      = YTV Cartoon Network
| network_other   = Rede Manchete, Cartoon Network, Rede Bandeirantes, PlayTV Chilevisión, Etc...TV Caracol TV Telesistema Dominicano TVB 8TV TF1, Mangas, AB1, NT1 TVE, Telecinco, Cuatro TV Azteca AmericaTV Televen Odeon TV (syndication), JTV (past syndication, first 52 episodes), Italia 1, Fox Kids, K-2, Hiro
| first           = Ngày 11 tháng 10 năm 1986
| last            = Ngày 01 tháng 4 năm 1989
| episodes        = 114
| episode_list    =
}}

Áo giáp vàng là bộ truyện manga có tên gốc là Saint Seiya và Knights of the Zodiac của tác giả Kurumada Masami người Nhật. Bộ truyện tranh giành giải Animage Anime Grand Prix tại Nhật trong năm 1987. Trong năm 2002, bộ truyện tranh đã được tái xuất bản bởi công ty Toei Animation cùng với các tập tiếp theo thể theo yêu cầu của độc giả. Tại Việt Nam, bộ phim được chiếu vào lúc 14h các ngày Thứ 7 & Chủ nhật trên kênh HTV7 năm 1998.

Cốt truyện
Câu chuyện nói về những chiến binh được gọi là "Thánh đấu sĩ", là những người có nhiệm vụ bảo vệ nữ thần Athena và chiến đấu chống lại quyền lực của quỷ dữ. Bên cạnh đó cũng có những "Thánh đấu sĩ" thuộc phe tà ác thuộc lực lượng áo giáp đen. Trong thần thoại Hy Lạp, cứ 200 năm bọn quỷ dữ sẽ quay lại Trái Đất với âm mưu lật đổ thần Zeus và các thần khác để thống trị Trái Đất. Cùng lúc đó nữ thần Athena - con gái của thần Zeus - người có năng lực mạnh nhất trong các thần và được mệnh danh là nữ thần chiến tranh, sẽ được tái sinh với hình hài một đứa bé gái và sẽ trải qua nhiều thử thách để trở thành một nữ thần thật sự với quyền năng của Trái Đất để chống lại bọn quỷ dữ. (tuy nói Athena là mạnh nhất nhưng cô vẫn yếu hơn thần Hades - đại diện cho cái ác trong truyện - và khúc cuối Athena phải nhờ tới sự giúp đỡ các thánh đấu sĩ, và họ phải vất vả mới có thể đánh bại được Hades)

Nhân vật
Xuất phát từ ý tưởng tên các chòm sao trên bầu trời thuộc cung hoàng đạo, các nhân vật chính trong câu chuyện được thêm vào tên của chòm sao mà họ thể hiện được sau khi trở thành "Thánh đấu sĩ" và nhận được áo giáp. Tổng cộng có 88 chòm sao đại diện cho 88 Thánh đấu sĩ, 88 Thánh đấu sĩ này sẽ bảo vệ cho nữ thần Athena trong cuộc chiến nhằm bảo vệ loài người chống lại các thế lực tà ác như Poseidon (Thần biển) và Hades (Thần địa ngục). Bản thân Poseidon cũng có các đấu sĩ trung thành với mình, còn Hades có trong tay 108 Ma đấu sĩ tương ứng với 108 ngôi sao. Trong 88 Thánh đấu sĩ, có 12 Thánh đấu sĩ có Thánh y vàng là 12 đấu sĩ mạnh nhất đại diện cho 12 chòm sao thuộc cung hoàng đạo, tiếp theo là các Thánh đấu sĩ bạc và cuối cùng kém nhất là Thánh đấu sĩ đồng. Tên của các Thánh đấu sĩ được gọi cùng với tên các chòm sao sẽ thể hiện các chiêu thức và các phép thuật mà họ sử dụng. Ngoài ra các chòm sao đều thể hiện như là chòm sao chiếu mệnh của họ.

Mặc dầu phần đầu và phần giữa cốt truyện đều xoay quanh Thánh đấu sĩ Seiya chòm sao Thiên Mã, nhưng càng về sau thì xuất hiện thêm nhiều nhân vật mới.

Sau đây là tên các nhân vật chính trong truyện:

 Pegasus Seiya (Thánh đấu sĩ chòm sao Thiên Mã);
 Cygnus Hyoga (Thánh đấu sĩ chòm sao Thiên Nga);
 Dragon Shiryu (Thánh đấu sĩ chòm sao Thiên Long);
 Andromeda Shun (Thánh đấu sĩ chòm sao Tiên Nữ);
 Phoenix Ikki (Thánh đấu sĩ chòm sao Phượng Hoàng);
 Saori Kido (Hiện thân của nữ thần Athena)

Nhiệm vụ của những Thánh đấu sĩ là bảo vệ nữ thần Athena và chiến đấu chống lại quỷ dữ. Những Thánh đầu sĩ mặc những bộ Thánh y mà họ đã lấy được sau khi trải qua nhiều năm huấn luyện cực kỳ gian khổ. Những bộ Thánh y bảo vệ họ một số khả năng đặc biệt. Mỗi bộ Thánh y tiêu biểu một chòm sao, từ đó các Thánh đấu sĩ lấy được sức mạnh gọi là "Cosmo - Tiểu vũ trụ nội tại" hay còn gọi là giác quan thứ 7. Mỗi Thánh đấu sĩ đều có các tiểu vũ trụ riêng với các năng lực riêng biệt.

Thánh đấu sĩ vàng - Kim thánh
Trong bộ truyện tranh Áo Giáp Vàng, Thánh đấu sĩ vàng là những người canh giữ 12 cung của Thánh Vực để bảo vệ nơi nữ thần Athena trú ngụ dưới hình hài cô gái Saori Kido.  Các Thánh đấu sĩ vàng là những người có năng lực mạnh nhất trong các Thánh đấu sĩ bảo vệ nữ thần Athena. Cách 200 năm một lần, các Thánh đấu sĩ vàng đã chết trong trận chiến các thế lực tà ác sẽ được thay thế bởi những Thánh đấu sĩ đồng và bạc. Những Thánh đấu sĩ vàng nào còn sót lại sau những trận chiến sẽ được chon lựa để lên nắm giữ chức Giáo hoàng của Thánh Vực, với nhiệm vụ bảo vệ nữ thần Athena và lãnh đạo tất cả các Thánh đấu sĩ.

12 Thánh đấu sĩ vàng và tên chòm sao tương xứng:
Mu của chòm sao Bạch Dương
Aldebaran của chòm sao Kim Ngưu
Saga của chòm sao Song Tử
Death Mask của chòm sao Cự Giải
Aiolia của chòm sao Sư Tử
Shaka của chòm sao Xử Nữ
Donko của chòm sao Thiên Bình
Milo của chòm sao Bọ Cạp
Aiolos của chòm sao Nhân Mã
Shura của chòm sao Ma Kết
Camus của chòm sao Bảo Bình
Aphrodite của chòm sao Song Ngư

Thánh đấu sĩ bạc - Ngân thánh
Trong bộ truyện những Thánh đấu sĩ bạc chỉ được nhắc đến như là những đấu sĩ kỹ năng và sức mạnh chỉ hơn Thánh đấu sĩ đồng nhưng về cách xưng hô thì có thể ngang với Thánh đấu sĩ vàng. Trong tình tiết của bộ truyện, các Thánh đấu sĩ bạc được lập ra chỉ với mục đích phục vụ cho Giáo hoàng của Thánh Vực "Saga". Các Thánh đấu sĩ bạc được chia làm hai nhóm, một nhóm do nữ đấu sĩ Marin (chòm Đại Bàng) chỉ huy và nhóm còn lại thuộc nữ đấu sĩ Shaina (chòm Xà phu).

Một số thánh đấu sĩ bạc:
Orphee của chòm sao Thiên Cầm (Lyra)
Marin của chòm sao Đại Bàng (Aquila)
Misty của chòm sao Thằn Lằn (Lacerta)
Moses của chòm sao Cá Voi (Cetus)
Asterion của chòm sao Chó Săn (Canes Venatici)
Babel của chòm sao Bán Nhân Mã (Sagitta)
Jamian của chòm sao Quạ (Corvus)
Algol của chòm sao Anh Tiên (Perseus)
Capella của chòm sao Ngự Phu (Auriga)
Dante của chòm sao Chó Địa Ngục (Eridanus)
Algheti của chòm sao Hercules (Hercules)
Dio của chòm sao Ruồi (Muscae)
Sirius của chòm sao Chó Lớn (Canis Major)
Shaina của chòm sao Xà Phu (Ophiuchus)
Daidalos của chòm sao Tiên Vương (Cepheus)
Ptolomy của chòm sao Thiên Tiễn (Sagitta)

Thánh đấu sĩ đồng - Đồng thánh
Trong bộ truyện những nhân vật được nhắc tới nhiều nhất là các Thánh đấu sĩ đồng. Các thánh đấu sĩ đồng là những Thánh đấu sĩ có cấp độ thấp nhất trong 3 cấp Vàng-Bạc-Đồng. Ngoài ra họ còn là những người bình thường từ khắp nơi trên thế giới được tuyển chọn để chiến đấu bảo vệ nữ thần Athena. Các đấu sĩ đồng thuộc thế hệ Seiya đều là những đứa con của Mitsumasa Kido, người được giao nhiệm vụ chăm sóc Nữ thần Athena trong thời gian chuyển thế thành một bé gái sơ sinh. Kido bản thân là một nhà tỷ phú và ông có rất nhiều người vợ từ khắp nơi trên thế giới, do đó ông có tới 100 đứa con. Kido đã thực hiện lời hứa với Aiolos (Thánh đấu sĩ vàng của chòm sao Xạ Thủ), ông ta nhận nuôi và đặt tên cho đứa bé gái là Saori Kido. Kido chấp nhận cho tất cả các đứa con của mình trở thành Thánh đấu sĩ để bảo vệ nữ thần Athena. Các đứa con của Kido chỉ được gặp cha đúng 1 lần từ lúc mới sinh ra, sau đó tất cả đều được đưa vào cô nhi viện rồi được Kido nhận trở về nuôi dưới thân phận làm tôi tớ trong nhà. Kido lần lượt gởi 100 đứa con của mình đi khắp nơi trên thế giới để tập huấn trở thành các Thánh đấu sĩ, nhưng hầu hết đều không vượt qua được khó khăn của đợt tập huấn. Về sau chỉ có 10 người trở Thành đấu sĩ.

10 thánh đấu sĩ đồng này là:
Seiya của chòm sao Thiên Mã: tập huấn tại thần điện Athena của Hy Lạp
Shiryu của chòm sao Thiên Long: tập huấn tại đỉnh núi Lô Sơn của Trung Quốc
Hyoga của chòm sao Thiên Nga: tập huấn tại vùng Siberia của Nga
Shun của chòm sao Tiên Nữ: tập huấn tại hòn đảo Tiên Nữ
Ikki của chòm sao Phượng Hoàng: tập huấn tại đảo Death Queen
Jabu của chòm sao Ngựa Một Sừng: tập huấn tại vùng Oran của Algieri
Ban của chòm sao Sư Tư Nhỏ:tập huấn tại Kilimandjaro của Tanzania
Geki của chòm sao Đại Hùng: tập huấn tại đỉnh Rocky của Canada
Ichi của chòm sao Trường Xà: tập huấn tại hồ Horut của Phần Lan
Nachi của chòm sao Chó Sói: tập huấn tại đồi Bomi của Liberia

Ngoài ra còn có:
Juné của chòm sao Yển Diên (Chamaeleon)

Các phần của bộ truyện
Bộ truyện gồm có 114 phần và có thể được chia làm những phần chính như sau:
 Giải đấu giành Thánh y vàng Sagittarius (Nhân mã)
 Tìm kiếm những phần bị đánh cắp của Thánh y vàng Sagittarius
 Cuộc chiến chống lại những Thánh đầu sĩ bạc
 Cuộc chiến ở Thánh điện
 Cuộc chiến ở Vương quốc Thần biển Poseidon
 Cuộc chiến với Hades

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trang web chính thức của Áo giáp vàng

Manga dài tập
Chương trình truyền hình dài tập anime
Thần thoại Hy Lạp trong văn hóa đại chúng
Shōnen manga
Anime và manga kỳ ảo
Manga năm 1986
Tác phẩm lịch sử giả tưởng
Tiểu thuyết Nhật Bản
Anime và manga võ thuật
Manga Shūeisha
Anime và manga hành động
Hiệp sĩ giả tưởng
Nhượng quyền thương mại Shueisha
Manga Viz Media


title: Rororthosia

text:
Rororthosia là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Sombor

text:
Sombor (tiếng Serbia:) là một thành phố Serbia. Thành phố Sombor có diện tích  km², dân số là 51.471 người (theo điều tra dân số Serbia năm 2002) còn dân số cả khu tự quản là người. Đây là thủ phủ hành chính của quận

Khí hậu

Tham khảo

Sombor
Khu dân cư ở Serbia
Khu dân cư ở Vojvodina


title: Nomada nitida

text:
Nomada nitida là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Schwarz mô tả khoa học năm 1977.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1977


title: Hồ Hữu Tiệp

text:
Hồ Hữu Tiệp nằm ở phường Ngọc Hà, quận Ba Đình, Hà Nội là di tích của một khúc sông cũ. Khúc sông đó vào năm 1994 đã bị lấp, chỉ còn lại một phần và sau này phần đó trở thành hồ Hữu Tiệp ngày nay.

Hiện nay hồ này là một nơi phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân như: tập thể dục, đi bộ, dạo, nghỉ chân, tham quan hồ. Tuy nhiên, hồ đang bị những người thiếu ý thức đổ rác bừa bãi gây nên cảnh quan không đẹp. Chính quyền thành phố đang tìm cách để khắc phục và lực lượng bảo vệ thường xuyên đi nhắc nhở người dân giữ vệ sinh cảnh quan của hồ.

Nơi đây còn lưu giữ xác máy bay B52 bị bắn rơi trên bầu trời Hà Nội trong 12 ngày đêm chiến dịch Điện Biên Phủ trên không.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ảnh Hồ Hữu Tiệp 1.

Hữu Tiệp


title: Andrena parviceps

text:
Andrena parviceps là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Kriechbaumer mô tả khoa học năm 1873.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1873


title: Dicranomyia nigrithorax

text:
Dicranomyia nigrithorax là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Kỷ Ordovic

text:
Kỷ Ordovic (phiên âm tiếng Việt: Ocđôvic) là kỷ thứ hai trong số sáu (bảy tại Bắc Mỹ) kỷ của đại Cổ Sinh. Nó diễn ra sau kỷ Cambri và ngay sau nó là kỷ Silur. Kỷ Ordovic, được đặt tên theo tên gọi của một bộ lạc người đã từng sinh sống tại vùng đất thuộc Wales (Xứ Uên/Xứ Gan) ngày nay, có tên gọi là Ordovices (Ordowik). Nó được Charles Lapworth đưa ra năm 1879 để giải quyết các tranh cãi giữa những người theo trường phái của Adam Sedgwick với những người theo trường phái của Roderick Murchison (hai người này đã xếp đặt cùng các tầng đá ở miền bắc Wales vào các kỷ Cambri và Silur). Lapworth nhận ra rằng các hóa thạch động vật trong các địa tầng đang tranh cãi khi đó là khác hẳn với các hóa thạch tại các địa tầng thuộc kỷ Cambri cũng như thuộc kỷ Silur và ông cho rằng chúng phải được xếp đặt lại trong một kỷ riêng dành cho chính chúng.

Trong khi việc thừa nhận kỷ Ordovic diễn ra tại Vương quốc Anh khá chậm chạp thì tại các khu vực khác trên thế giới người ta lại chấp nhận nó khá nhanh chóng. Nó nhận được sự phê chuẩn quốc tế vào năm 1906, khi nó được Đại hội Địa chất Quốc tế chấp nhận coi là một kỷ chính thức của đại Cổ Sinh.

Niên đại

Kỷ Ordovic bắt đầu với một sự kiện tuyệt chủng nhỏ vào khoảng 485,4 ± 1,9 triệu năm trước (Ma) và kéo dài trong khoảng 41,2 triệu năm. Nó kết thúc bằng một sự kiện tuyệt chủng lớn vào khoảng 443,8 ± 1,5 Ma, với sự tuyệt diệt của khoảng 60% các chi sinh vật biển. A. Melott và những người khác (2006) đã đặt ra giả thuyết là một vụ bùng nổ bức xạ gamma kéo dài khoảng 10 giây có thể là nguyên nhân cho sự tuyệt chủng này, do nó tiêu hủy tầng ôzôn và làm cho các sinh vật sống trên mặt đất cũng như gần mặt biển bị phơi nhiễm phóng xạ; tuy nhiên, phần lớn các nhà khoa học khác vẫn tiếp tục cho rằng sự kiện tuyệt chủng này là phức tạp với nhiều nguyên nhân khác nhau. Niên đại đưa ra tại đây là niên đại xác định theo các phương pháp đo phóng xạ gần đây và nó có thể khác biệt không lớn với các niên đại được sử dụng trong các nguồn khác.

Các tầng đá thuộc kỷ Ordovic chứa một lượng lớn hóa thạch và chứa các bể dầu mỏ cùng hơi đốt chính ở một số khu vực.

Phân chia
Một loạt các thuật ngữ khu vực đã từng được sử dụng để phân chia kỷ/hệ Ordovic. Năm 2008, ICS đã đề ra hệ thống quốc tế chính thức các tên gọi cho các đơn vị phân chia thời địa tầng cho hệ Ordovic, được minh họa trong bảng dưới đây. Tồn tại các hệ thống sắp xếp địa tầng khu vực Baltic-Scandinavia, Anh, Siberi, Bắc Mỹ, Australia, Trung Quốc, Địa Trung Hải và Bắc Gondwana.

Cổ địa lý học
Trong kỷ Ordovic thì mực nước biển là khá cao; trên thực tế trong thế Tremadoc thì biển lấn đất liền là mạnh nhất với các chứng cứ còn lưu lại dấu tích trong các lớp đá.

Thời kỳ này thì các lục địa phía nam đã hợp lại thành một lục địa duy nhất, gọi là Gondwana. Vào đầu kỷ Ordovic thì lục địa này nằm ở các vĩ độ gần xích đạo và dần dần trôi dạt xuống Nam cực. Thời kỳ Tiền Ordovic được cho là rất ấm, ít nhất là tại các vĩ độ thuộc miền nhiệt đới. Giống như Bắc Mỹ và châu Âu, Gondwana chủ yếu được các biển nông bao bọc trong suốt kỷ Ordovic.Các vùng nước nông và trong suốt trên các thềm lục địa đã tạo điều kiện cho sự phát triển của các nhóm sinh vật có khả năng tích tụ cacbonat calci trong lớp mai (vỏ) hay các phần cứng của chúng. Đại dương Panthalassa bao phủ phần lớn Bắc bán cầu, các đại dương/biển nhỏ khác như Proto-Tethys, Paleo-Tethys, Khanty (chúng đã bị khép lại vào cuối kỷ Ordovic), đại dương Iapetus và một đại dương mới là Rheic.

Các loại đá thuộc kỷ Ordovic chủ yếu là đá trầm tích. Do diện tích và cao độ của khu vực đất liền là hạn chế nên nó đã hạn chế hiện tượng xói mòn và vì thế các trầm tích biển chủ yếu là chứa đá vôi. Các trầm tích đá phiến sét và sa thạch thì ít hơn.

Hiện tượng kiến tạo núi chính trong kỷ này là kiến tạo núi Taconic đã diễn ra từ thời gian thuộc kỷ Cambri.

Vào cuối kỷ Ordovic thì Gondwana đã trôi dạt tới gần Nam cực và bề mặt của nó phần lớn bị đóng băng.

Sinh vật

Động vật
Tại Bắc Mỹ và châu Âu, kỷ Ordovic là thời gian của các biển cạn rất giàu sự sống. Cụ thể là các loài bọ ba thùy (ngành Trilobita) và động vật tay cuốn (ngành Brachiopoda) đã rất nhiều và đa dạng. Những động vật hình rêu (ngành Bryozoa) đầu tiên đã xuất hiện trong kỷ Ordovic cũng giống như là các loài san hô (lớp Anthozoa) tạo đá ngầm đầu tiên. Các loại san hô đơn độc thì đã xuất hiện ít nhất là từ kỷ Cambri. Động vật thân mềm (ngành Mollusca) đã xuất hiện từ kỷ Cambri trở thành phổ biến và đa dạng trong kỷ này, đặc biệt là các nhóm động vật hai mảnh vỏ (lớp Bivalvia), động vật chân bụng (lớp Gastropoda) và phân lớp Nautiloidea của động vật chân đầu (lớp Cephalopoda). Trong một thời gian dài người ta cho rằng những động vật có xương sống thực sự đầu tiên (cá thuộc lớp Ostracodermi) cũng xuất hiện trong kỷ Ordovic, nhưng các phát hiện gần đây ở Trung Quốc đã cho thấy chúng có lẽ có nguồn gốc vào đầu kỷ Cambri. Những loài cá có hàm đầu tiên xuất hiện vào cuối kỷ này. Các loài động vật biển hiện nay đã tuyệt chủng, được gọi là Graptolithina cũng rất thịnh vượng trong lòng đại dương. Một vài loài động vật thuộc các lớp Phao biển (Cystoidea) và Huệ biển (Crinoidea) cũng đã xuất hiện.

Thực vật
Những loài thực vật đầu tiên ở trên đất liền đã xuất hiện trong dạng của các cây nhỏ trông giống như rêu tản (ngành Marchantiophyta). Người ta cũng đã tìm thấy các hóa thạch của phấn (hoa) vào cuối kỷ Ordovic. Các loài thực vật này có lẽ đã tiến hóa từ tảo lục. Kể từ cuối kỷ Cambri (và có lẽ còn sớm hơn) thì tảo lục cũng rất phổ biến,.

Nấm
Các loài nấm trên đất liền có lẽ đã xuất hiện vào cuối kỷ Ordovic, nối tiếp theo sau thực vật trên đất liền, mặc dù cho tới nay người ta vẫn chưa tìm thấy các bào tử hóa thạch với niên đại vào thời gian này. Tuy nhiên, các loài nấm biển đã rất phổ biến trong các đại dương thuộc kỷ Ordovic để phân hủy các xác chết của động vật cũng như các loại chất thải khác.

Kết thúc
Bài chính: Sự kiện tuyệt chủng kỷ Ordovic-kỷ Silur.

Kỷ Ordovic đến hồi kết thúc bằng một loạt các sự kiện tuyệt chủng, mà cùng với nhau chúng hợp thành sự kiện tuyệt chủng lớn thứ hai trong số 5 sự kiện tuyệt chủng chính trong Lịch sử Trái Đất theo tỷ lệ phần trăm các chi bị tuyệt chủng. Sự kiện tuyệt chủng lớn hơn cả là Sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi-kỷ Trias.

Các sự kiện tuyệt chủng đã diễn ra vào khoảng 444-447 triệu năm trước và chúng đánh dấu ranh giới giữa kỷ Ordovic với kỷ tiếp theo là kỷ Silur. Vào thời gian đó tất cả các sinh vật đa bào phức tạp đều sinh sống trong lòng đại dương và khoảng 49% các chi động vật đã biến mất hoàn toàn; các ngành tay cuộn và động vật hình rêu đã bị suy giảm đi nhiều, cùng với nhiều loài bọ ba thùy, các loài "cá" (nhiều) răng nón (lớp Conodonta) và nhóm Graptolita.

Giả định được chấp nhận rộng rãi nhất là các sự kiện này đã do sự bắt đầu của một thời kỳ băng hà gây ra, trong tầng động vật Hirnantian, để kết thúc các điều kiện nhà kính ổn định và kéo dài của kỷ Ordovic. Thời kỳ băng hà này có lẽ đã không kéo dài như người ta đã từng nghĩ; nghiên cứu các đồng vị oxy trong các hóa thạch của động vật tay cuộn chỉ ra rằng nó có lẽ đã không kéo dài quá 0,5 đến 1,5 triệu năm (Stanley, 358). Sự kiện này diễn ra ngay sau khi có sự sụt giảm lượng dioxide cacbon trong khí quyển và nó có ảnh hưởng mang tính chọn lọc tới các biển nông là khu vực mà đa số các sinh vật sinh sống. Do siêu lục địa phía nam là Gondwana đã trôi dạt tới Nam cực nên các chỏm băng đã hình thành trên bề mặt nó, điều này đã được phát hiện trong các tầng đá thuộc thời kỳ Thượng Ordovic ở Bắc Phi và đông bắc Nam Mỹ, khi đó là cận kề nhau và có vị trí tại khu vực quanh cực nam vào thời gian này.

Băng hóa đã giam giữ nước khỏi các đại dương, còn giai đoạn giữa các kỷ băng hà lại giải phóng nó. Điều này làm cho mực nước biển xuống và lên lặp lại theo thời gian và mang tính chu kỳ. Các biển nông, rộng lớn và cận lục địa trong kỷ Ordovic đã bị rút xuống và nó loại trừ nhiều hốc sinh thái, sau đó nó lại trở lại và mang theo các quần thể sinh vật đã bị thu nhỏ sự đa dạng, sau đó lại rút xuống một lần nữa với nhịp mới của sự hóa băng cùng việc loại trừ sự đa dạng sinh học với mỗi thay đổi (Emiliani, 1992, trang 491). Các loài có môi trường sống bị hạn chế trong các vùng biển duy nhất trên thềm lục địa rộng lớn đã chịu ảnh hưởng nặng nhất (Stanley, 360). Các dạng sự sống vùng nhiệt đới đã chịu ảnh hưởng mạnh nhất trong đợt tuyệt chủng đầu tiên, trong khi các loài sống ở vùng nước lạnh lại bị ảnh hưởng nặng nhất trong đợt tuyệt chủng thứ hai (Stanley, 360).

Các loài sống sót là những loài có thể đương đầu với các điều kiện thay đổi và chúng nhanh chóng trám vào các hốc sinh thái bị bỏ ngỏ do các sự kiện tuyệt chủng gây ra.

Vào thời gian kết thúc của sự kiện tuyệt chủng thứ hai, sông băng tan chảy đã làm cho mực nước biển dâng lên và ổn định một lần nữa. Sự hồi phục của sự đa dạng sự sống với sự tái ngập lụt vĩnh cửu các thềm lục địa khi bắt đầu kỷ Silur đã làm gia tăng sự đa dạng sinh học trong các bộ, họ còn sống sót.

Ghi chú

Tham khảo

 Ogg, Jim, June, 2004, Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's) http://www.stratigraphy.org/gssp.htm Truy cập 30 tháng 4 năm 2006.
 Stanley, Steven M., Earth System History. New York: W.H. Freeman and Company, 1999. ISBN 0-7167-2882-6
 Adrian Melott et al., "Did a gamma-ray burst initiate the late Ordovician mass extinction?" International Journal of Astrobiology 3 (2004) 55
 BBC News, " Ray burst is extinction suspect", 11 tháng 4 năm 2005.
 ABC News, "Ray burst may have wiped out life on Earth", 29 tháng 4 năm 2004


title: Burg, Bernkastel-Wittlich

text:
Burg là một xã ở huyện Bernkastel-Wittlich, trong bang Rheinland-Pfalz, Xã Burg, Bernkastel-Wittlich có diện tích 3,37 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 436 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Bernkastel-Wittlich


title: Dentiovula deforgesi

text:
Dentiovula deforgesi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Ovulidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Dentiovula


title: Bàng vuông

text:
Bàng vuông hay bàng bí, chiếc bàng, cây thuốc cá, thuốc độc biển (danh pháp hai phần: Barringtonia asiatica) là một loài thuộc chi Barringtonia, là thực vật bản địa ở rừng ngập mặn ven biển nhiệt đới và đảo tại Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương, từ Zanzibar tới Đài Loan, Philippines, Fiji, Tân Thế giới (Nouvelle-Calédonie) và Việt Nam (Hoàng Sa, Trường Sa). Sách đỏ Việt Nam xếp loại bàng vuông ở mức độ đe dọa bậc R (hiếm).

Mô tả
Đây là loại cây gỗ nhỏ tới vừa, mọc tới độ cao 7–25 m. Lá đơn, mọc cách, phiến lá hình trứng ngược, dài 20–40 cm, rộng 10–20 cm. Lá rụng vào mùa đông.

Hoa trắng, mọc thành chùm ở đầu cành, dài 10 – 20 cm. Hoa lưỡng tính, gốc hoa có một lá bắc nhỏ, cuống hoa dài 3,5 – 4 cm. Lá đài 2, to gần bằng nhau, màu xanh lục, dài 3,3 - 3,5 cm, rộng 3,8 – 4 cm.

Quả có đường kính khoảng 9–11 cm, hình đèn lồng 4 hoặc 5 cạnh vuông, bên trong là lớp xơ xốp dày bao bọc một hạt có đường kính 4–5 cm.

Phân tán và phân bổ
Quả phát tán bằng cách trôi nổi trên biển, nó có thể trôi nổi đến 2 năm mà không bị hỏng. Đây là một trong những loài thực vật đầu tiên di cư đến Anak Krakatau khi núi lửa này xuất hiện lần đầu sau vụ nổ Krakatau.

Bàng vuông là loại cây thường gặp trong các rừng đước ở Malaysia và các vùng đất ngập nước như Vùng ngập nước Kuching và Vườn quốc gia Bako. Tại Malaysia, bàng vuông được gọi là Putat laut hoặc Butun.

Sử dụng
Tất cả các phần của cây bàng vuông đều có độc tính, trong các chất độc có cả các chất saponin. Hạt bàng vuông từng được xay thành bột để giết hoặc làm cá bị tê liệt khi đánh cá.

Cùng với phong ba, bàng vuông là một trong những loài cây đặc thù của Quần đảo Trường Sa. Khi thiếu lá dong, bộ đội Việt Nam đóng trên quần đảo này dùng lá hai loài cây này để gói bánh chưng đón Tết.

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

 Bàng vuông tại Sách đỏ Việt Nam.

A
Sách đỏ Việt Nam
Thực vật quần đảo Trường Sa
Thực vật Ấn Độ
Thực vật Campuchia
Thực vật Đài Loan
Thực vật Fiji
Thực vật Indonesia
Thực vật Madagascar
Thực vật Malaysia
Thực vật Nouvelle-Calédonie
Thực vật Papua New Guinea
Thực vật Philippines
Thực vật quần đảo Solomon
Thực vật Samoa
Thực vật Seychelles
Thực vật Sri Lanka
Thực vật Tanzania
Thực vật Vanuatu
Thực vật Việt Nam
Thực vật Queensland
Thực vật Thái Lan
Thực vật Úc
Thực vật Indomalesia
Thực vật Đông Nam Á
Thực vật được mô tả năm 1753
Loài ít quan tâm
Thực vật Malesia
Cây Seychelles
Cây Sri Lanka


title: La Garnache

text:
Garnache là một xã ở tỉnh Vendée trong vùng Loire-Atlantique của Pháp. Xã này có diện tích 59,49 km2, dân số năm 2006 là 4202 người. Khu vực này có độ cao trung bình 25 m trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 La Garnache trên trang mạng Viện địa lý quốc gia

Garnache


title: Aventiola

text:
Aventiola là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Dharapadavedu

text:
Dharapadavedu là một thị xã của quận Vellore thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Dharapadavedu có dân số 30.238 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Dharapadavedu có tỷ lệ 79% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 85%, và tỷ lệ cho phái nữ là 74%. Tại Dharapadavedu, 9% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Mauna

text:
Mauna là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Tham khảo
Natural History Museum Lepidoptera genus database

Nacophorini


title: Calyptra ophideroides

text:
Calyptra ophideroides là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Đông Indies.

Chú thích

Calyptra
Động vật được mô tả năm 1852


title: Ponderia canalifera

text:
Ponderia canalifera là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Ponderia


title: Nguyễn Văn Lộc (định hướng)

text:
Nguyễn Văn Lộc có thể là:
Đô đốc Lộc, một danh tướng của Tây Sơn
Thị vệ Nguyễn Văn Lộc, cha chồng của Vĩnh An Công chúa Hòa Thục
Cựu Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Văn Lộc
Cựu Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Việt Nam Nguyễn Văn Lộc
Nguyễn Văn Lộc, tên tiếng Pháp Georges N'Guyen Van Loc, cảnh sát trưởng Marseille
Nguyễn Văn Lộc (1966), Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bình Dương, Chủ tịch HĐND tỉnh nhiệm kỳ 2021 - 2026


title: M'lang, Cotabato

text:
M'lang là một đô thị hạng 1 ở tỉnh Cotabato, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 78.170 người trong 15.533 hộ.

Các đơn vị hành chính

M'lang được chia thành 37 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Cotabato


title: Botmeur

text:
Botmeur () là một xã của tỉnh Finistère, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Botmeur được gọi là Botmeuriens.

Xem thêm
Xã của tỉnh Finistère

Tham khảo

Mayors of Finistère Association  ;
INSEE ;
IGN

Xã của Finistère


title: Braunsapis albipennis

text:
Braunsapis albipennis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1909.

Loài này phân bố ở Zimbabwe.

Chú thích

Tham khảo

Braunsapis
Động vật được mô tả năm 1909


title: Ōyama Nobuyo

text:
, tên khai sinh là , sinh vào ngày 16 tháng 10 năm 1933 tại Tokyo, là một seiyū (diễn viên lồng tiếng) từng đóng vai Actors Seven.

Bà được biết đến nhiều nhất qua việc lồng tiếng cho nhân vật Doraemon trong loạt phim hoạt hình cùng tên.

Vai lồng tiếng nổi bật
 Sazae-san (vai Isono Katsuo, cũng là vai đầu tiên)
 Doraemon (vai Doraemon, 1979~2005)
 Norakuro (vai Norakuro)
 Hazedon (vai Hazedon)
 Hustle Punch (vai Punch)
 Invincible Super Man Zambot 3 (vai Jin Kappei)
 Danganronpa The Animation (vai Monokuma)

Xem thêm
 Doraemon trở thành người mẹ ~Câu chuyện của Oyama Nobuyo~

Tham khảo

Liên kết ngoài

Nữ diễn viên lồng tiếng Nhật Bản
Người Tokyo
Doraemon