title: Assyria

text:
Assyria là một vương quốc của người Akkad, ban đầu tồn tại với tư cách nhà nước từ cuối thế kỷ 25 hoặc đầu thế kỉ 24 trước Công nguyên đến năm 608 trước Công nguyên  với trung tâm ở thượng nguồn sông Tigris, phía bắc Lưỡng Hà (ngày nay là miền bắc Iraq), về sau vươn lên trở thành một đế quốc thống trị khu vực một vài lần trong lịch sử. Nó được đặt tên theo kinh đô ban đầu của nó, thành phố cổ Assur (tiếng Akkad: 𒀸 𒋗 𒁺 𐎹 Aššūrāyu; tiếng Aramaic: אתור Aṯur, tiếng Do Thái: אַשּׁוּר Aššûr; tiếng Ả Rập: آشور Āšūr). Assyria được cũng đôi khi được gọi là Subartu, và sau khi nó sụp đổ, từ năm 605 trước Công nguyên cho đến cuối thế kỷ 7, nó được gọi với các tên khác như Athura, Syria (tiếng Hy Lạp), Assyria (tiếng Latin) và Assuristan. Người Assyria Thiên chúa giáo hiện nay là một dân tộc thiểu số ở miền bắc Iraq, phía đông bắc Syria, đông nam Thổ Nhĩ Kỳ và phía tây bắc Iran là con cháu của người Assyria cổ xưa

Assyria vào buổi ban đầu vốn chỉ là một tiểu quốc của người Akkad. Từ cuối thế kỷ 24 trước Công nguyên, các vị vua Assyria chắc chắn chỉ là các vị vua địa phương, và lệ thuộc vua Sargon của Akkad, người đã thống nhất tất cả các cư dân nói tiếng Akkad ở Lưỡng Hà vào Đế chế Akkad kéo dài từ năm 2334 trước Công nguyên đến năm 2154 trước Công nguyên.

Trong giai đoạn Cổ Assyria vào đầu thời kỳ đồ đồng, Assyria đã là một vương quốc phía bắc vùng Lưỡng Hà (miền bắc Iraq ngày nay), ban đầu nó cạnh tranh sự thống trị khu vực này với những tiểu quốc Sumer-Akkad đồng bào của họ ở miền nam Lưỡng Hà, ngoài ra còn với người Hatti và người Hurri phía bắc ở Tiểu Á, người Guti về phía đông dãy núi Zagros và người Eblaite và người Amorite sau này ở miền Cận Đông về phía tây. Trong thế kỷ 20 trước Công nguyên, nó đã thành lập các thuộc địa ở Tiểu Á, và dưới thời vua Ilushuma, nó đã khẳng định sự thống trị của mình trên toàn bộ miền nam Lưỡng Hà. Từ cuối thế kỷ 19 TCN, Assyria đã tham gia vào cuộc chiến với nhà nước Babylon mới được thành lập mà cuối cùng đã làm lu mờ hoàn toàn các quốc gia Sumer-Akkad ở phía nam. Assyria đã trải qua giai đoạn vận mệnh thất thường trong thời kì Trung Assyria. Assyria đã có một khoảng thời gian trở thành một đế chế dưới thời Shamshi-Adad I và Ishme-Dagan trong thế kỷ 19 và 18 trước Công nguyên. Sau này nó trải qua một giai đoạn ngắn nằm dưới sự thống trị của Babylon và người Mitanni-Hurri trong thế kỷ 18 và 15 trước Công nguyên tương ứng, và trải qua một thời kì cực kì hùng mạnh và trở thành một cường quốc từ năm 1365 TCN đến năm 1076 TCN, bao gồm các Triều đại của các vị vua vĩ đại như Ashur uballit I, Arik-den-ILI, Tukulti-Ninurta I và Tiglath-Pileser I. Bắt đầu với các chiến dịch của Adad-nirari II vào năm 911 TCN, nó một lần nữa trở thành một siêu cường trong hơn 3 thế kỷ tiếp theo, lật đổ Triều đại thứ 25 của Ai Cập và chinh phục Ai Cập,Babylon, Elam, Urartu / Armenia, Media, Ba Tư, Mannea, Gutium, Phoenicia / Canaan, Aramea (Syria), Arabia, Israel, Judah, Edom, Moab, Samarra, Cilicia, Cộng hòa Síp, Chaldea, Nabatea, Commagene, Dilmun và người Hurrian, Sutu và Tân-Hittite, đánh đuổi người Ethiopia và người Nubia khỏi Ai Cập, đánh bại người Cimmeria và Scythia và đòi hỏi cống nạp từ Phrygia, Magan và Punt. Sau khi nó sụp đổ, (giữa năm 612 TCN và 605 TCN), Assyria tồn tại như một tỉnh và một đơn vị địa chính trị dưới sự cai trị của người Babylon, Medes, Achaemenid, Seleucid, Parthia, La Mã và đế quốc Sassanid cho đến tận cuộc xâm lược và chinh phục Lưỡng Hà của người Hồi giáo Ả Rập vào giữa thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên, khi nó cuối cùng đã bị giải thể

Lịch sử thời kì đầu

Vào thời tiền sử, khu vực này là quê hương một nền văn hóa của người Neanderthal như những gì đã được tìm thấy tại hang Shanidar. Những di chỉ đầu tiên của thời kỳ đồ đá mới ở Assyria là văn hóa Jarmo khoảng năm 7100 trước Công nguyên và Tell Hassuna, trung tâm của nền văn hóa Hassuna, vào khoảng năm 6000 TCN.

Thành phố Assur (Ashur) đa tồn tại từ trước giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên (khoảng năm 2600 - 2500 trước Công nguyên), mặc dù nó dường như đã là một trung tâm cai trị của người Sumer tại thời điểm này chứ không phải là một nhà nước độc lập. Những vị vua Assyrian chứng thực sớm nhất là vào cuối thế kỉ 25 đầu thế kỷ 24 trước Công nguyên, bắt đầu với Tudiya. Trong thời kì Đế chế Akkad (2334-2154 TCn) Assyria, giống như tất cả các dân tộc Akkad khác, đều lệ thuộc vào Triều đại Akkad. Tên gọi Azuhinum trong ghi chép của người Akkad cũng dường như để chỉ chính Assyria. Trong thời kì Đế chế Akkad, thành phố Ashur là một trung tâm hành chính khu vực của đế chế. Tuy nhiên, vào cuối Triều đại Sargon Đại Đế, người Assyria đã nổi dậy chống lại ông ta.

Đế chế Akkad đã bị hủy diệt bởi sự suy giảm kinh tế, xung đột nội bộ và cuộc xâm lăng của người man rợ Guti trong năm 2154 trước Công nguyên. Các vị vua của Assyria,trong khoảng thời gian giữa năm 2154 trước Công nguyên và năm 2112 trước Công nguyên, có thể đã một lần nữa hoàn toàn độc lập vì người Guti chỉ được biết đến là đã cai quản miền nam Lưỡng Hà. Assyria sau đó đã trở thành một phần Đế chế của người Sumer, Triều đại thứ ba của Ur, thành lập vào năm 2112 trước Công nguyên, và hầu như vẫn nằm dưới sự thống trị của người Sumer cho đến giữa thế kỷ 21 trước Công nguyên.

Thời kì Cổ Assyria
Giai đoạn lịch sử sơ khai của vương quốc Assyria vốn ít được biết đến. Trong Danh sách các vị vua Assyria, vị vua đầu tiên được ghi nhận là Tudiya. Ông sống cùng thời với Ibrium của Ebla, người đã sống giai đoạn cuối thế kỷ 25 hoặc đầu thế kỉ 24TCN, theo danh sách vua. Tudiya đã ký kết một hiệp ước với Ibrium về vấn đề sử dụng một trạm buôn bán ở Cận Đông mà chính thức nằm dưới sự kiểm soát bởi Ebla. Ngoài sự tham chiếu đến hoạt động giao thương này, không có gì hơn nữa đã được phát hiện về Tudiya. Ông đã được kế vị bởi Adamu và sau đó là hơn 13 vị vua khác nữa (Yangi, Suhlamu, Harharu, Mandaru, Imshu, Harshu, Didanu, Hanu, Zuabu, Nuabu, Abazu, Belu và Azarah). Tuy nhiên, những vị vua Assyria đã trở thành chư hầu của đế chế Akkad từ cuối thế kỷ 24 trước Công nguyên.

Những văn bản chữ niêm đầu tiên của các vị vua 'thành thị hóa' Assyria xuất hiện vào giữa thế kỷ 21 trước Công nguyên. Assyria sau đó bao gồm một số thành phố và các tiểu quốc Semite Akkad. Nền tảng của chế độ quân chủ đô thị thực sự đầu tiên của người Assyria theo truyền thống được gán cho Ushpia, người sống cùng thời với Ishbi-Erra của Isin và Naplanum của Larsa  vào khoảng năm 2030 trước Công nguyên. Ông đã được kế vị bởi Apiashal, Sulili, Kikkiya và Akiya, những người hầu như không có gì được biết đến.

Trong khoảng năm 1975 trước Công nguyên, Puzur Ashur I (sống cùng thời với Shu-ilishu của Larsa và Samium của: Isin) đã thành lập một Triều đại mới, và những người kế vị ông là Shalim ahum (mất năm 1946 trước Công nguyên), Ilushuma (1945 - 1906 trước Công nguyên),Erishum I(năm 1905 - năm 1867 trước Công nguyên), Ikunum (1867 - 1860 trước Công nguyên), Sargon I, Naram-Sin và Puzur Ashur II đã để lại những dòng chữ nói về về việc xây dựng các ngôi đền thờ Ashur, Adad và Ishtar ở Assyria.

Ilushuma đặc biệt dường như đã là một vị vua hùng mạnh và là một bá chủ trong khu vực, ông đã thực hiện nhiều cuộc tấn công vào miền nam Lưỡng Hà từ năm 1945 trước Công nguyên và năm 1906 trước Công nguyên, ông tấn công các tiểu quốc Sumer Akkad độc lập ở khu vực này như Isin. Cuộc xung đột giữa Assyria và các tiểu quốc miền Nam đã trở thành hình mẫu trong suốt lịch sử của vùng Lưỡng Hà cổ đại, với sự cạnh tranh trong tương lai giữa Assyria và Babylonia. Tuy nhiên, Babylon vẫn chưa xuất hiện vào thời điểm này, nhưng nó đã được thành lập vào năm 1894 trước Công nguyên bởi một hoàng tử Amorite tên là Sumuabum trong Triều đại của Erishum I.

Người Amorite, một tộc người nói tiếng Semite đã tràn vào khu vực này từ phía đông bắc vùng Cận Đông, họ đã tàn phá miền nam Lưỡng Hà từ giữa thế kỷ 20 trước Công nguyên, lật đổ các Triều đại Sumer-Akkad bản địa và thiết lập vương quốc riêng của họ. Tuy nhiên, họ đã bị đẩy lui bởi các vị vua Assyria trong thế kỷ 20 và 19 trước Công nguyên. Kẻ thù chính của các vị vua Assyria đầu tiên trong giai đoạn thế kỉ 22,thế kỷ 21 và 20 trước Công nguyên, sẽ là người Hatti và người Hurri ở phía bắc ở Tiểu Á, người Guti về phía đông dãy núi Zagros của Iran, người Elam phía đông nam ở nơi mà ngày nay là phía nam miền trung Iran, Người Amorite về phía tây nơi mà ngày nay là Syria và các tiểu quốc Sumer-Akkad ở miền nam Lưỡng Hà như Isin, Ur và Larsa

Assyria đã có tiếp xúc rộng rãi với các thành phố của người Hatti, Hittite, Hurri trên cao nguyên Anatolia ở Tiểu Á. Người Assyria cũng đã thiết lập thuộc địa ở Cappadocia, (ví dụ, tại Kanesh (Kültepe hiện nay) từ năm 1945 trước Công nguyên đến năm 1740 trước Công nguyên. Những thuộc địa này, được gọi là karum, từ tiếng Akkad có nghĩa là cảng.

Đế chế Assyria của Shamshi-Adad I
Năm 1813 trước Công nguyên, vị vua người Akkad bản địa của Assyria,Erishum II, (1819 - 1813 trước Công nguyên) đã bị lật đổ, và ngai vàng của Assyria đã bị chiếm đoạt bởi Shamshi-Adad I (1813 TCN - 1791 TCN) trong cuộc xâm lược của các bộ lạc Amorite nói tiếng Semite từ vùng châu thổ sông Khabur. Mặc dù được coi là một người Amorite bởi truyền thống Assyria sau này, Shamshi-Adad cũng được coi là hậu duệ từ một vị vua Ushpia bản địa trong danh sách các vị vua Assyria. Ông đã đưa con trai của mình Ishme-Dagan lên ngai vàng của một thành phố Assyria gần đó, Ekallatum, và duy trì các thuộc địa của Assyria ở Anatolia. Shamshi-Adad I sau đó tiếp tục chinh phục vương quốc Mari bên sông Euphrates và đưa một người con trai khác của mình, Yasmah-Adad lên ngai vàng. Assyria của Shamshi-Adad vào lúc đó bao trùm toàn bộ miền bắc Lưỡng Hà và cả vùng lãnh thổ ở Tiểu Á và miền bắc Syria. Bản thân ông cư ngụ tại một kinh đô mới được thành lập ở Thung lũng Khabur, gọi là Shubat-Enlil.

Ishme-Dagan được thừa kế ngai vàng Assyria, nhưng Yasmah-Adad đã bị lật đổ bởi một vị vua mới được gọi là Zimrilim ở Mari. Vị vua mới của Mari liên minh với vua Hammurabi, người gần đây đã xây dựng Babylon, và từ thủa ban đầu là một tiểu quốc thành một thế lực lớn. Hammurabi cũng còn là một người Amorite. Assyria giờ đây phải đối mặt với thế lực đang lên Babylon ở phía nam. Ishme-Dagan đáp trả bằng cách xây dựng một liên minh với những kẻ thù của Babylon. Ishme-Dagan, giống như cha mình là một chiến binh vĩ đại, ông không những đẩy lùi các cuộc tấn công của Babylon, mà còn thành công trong những chiến dịch chống lại người Turukku và Lullubi, những người đã tấn công thành phố Ekallatum của Assyria, và chống lại Dadusha, vua của Eshnunna, và Iamhad (hiện nay là Aleppo)

Assyria dưới sự thống trị của Babylon
Hammurabi sau khi đã chinh phục Mari, Larsa và Eshnunna trước tiên, cuối cùng đã chiếm được ưu thế hơn so với những vị vua kế vị Ishme-Dagan, và ông đã chinh phục Assyria, sáp nhập nó vào Babylon năm 1756 trước Công nguyên. Cùng với cuộc chinh phục của Hammurabi, các thuộc địa karum khác nhau ở Anatolia đã ngừng hết các hoạt động thương mại - có lẽ bởi vì hàng hoá của Assyria lúc này được giao dịch với người Babylon. Dù vậy chế độ quân chủ của Assyria vẫn tồn tại, tuy nhiên ba vị vua Amorite kế vị Ishme-Dagan, Mut-Ashkur (con trai của Ishme-Dagan và kết hôn với một nữ hoàng người Hurri), Rimush và Asinum đều là chư hầu, và phải lệ thuộc vào người Babylon trong suốt Triều đại của Hammurabi.

Giai đoạn hồi phục
Đế quốc Babylon tồn tại ngắn ngủi đã nhanh chóng tan rã sau cái chết của Hammurabi, và Babylon bị mất quyền kiểm soát toàn bộ Assyria dưới Triều đại của người kế vị Hammurabi, Samsu-iluna. Một giai đoạn nội chiến đã xảy ra sau đó sau khi vị vua Amorite chư hầu của Assyria, Asinum, người cháu nội của Shamshi-Adad I, bị lật đổ bởi viên quan nhiếp chính đầy quyền lực có nguồn gốc Akkad bản địa tên là Puzur-Sin. Một vị vua bản địa có tên là Ashur-dugul sau đó chiếm giữ ngai vàng với sự giúp đỡ của Sin-Puzur, và một thời kỳ bất ổn nội bộ xảy ra sau đó với năm vị vua khác nữa (Ashur-apla-IDI, Nasir-Sin, Sin-namir,Ipqi-Ishtar và Adad-Salulu) tất cả chỉ cai trị một thời gian ngắn ngủi. Babylon có vẻ như đã quá bất lực để có thể can thiệp hoặc tận dụng lợi thế của tình trạng này. Cuối cùng, một vị vua tên là Adasi đã nắm giữ được ngôi báu vào năm 1720 trước Công nguyên và hoàn toàn giải phóng Assyria thoát khỏi sự thống trị của Babylon. Adasi đã đánh đuổi người Babylon, Amorite khỏi Assyria trong giai đoạn cuối thế kỷ 18 trước Công nguyên và quyền lực của Babylon đã nhanh chóng bắt đầu suy tàn dần ở vùng Lưỡng Hà cũng như toàn bộ đế quốc, mặc dù người Amorite sẽ giữ lại quyền kiểm soát toàn bộ Babylonia và miền nam Lưỡng Hà đến năm 1595 trước Công nguyên khi họ bị lật đổ bởi người Kassite, họ đến từ dãy núi Zagros, và là những người nói một ngôn ngữ biệt lập, không phải tiếng Semite cũng không phải hệ ngôn ngữ Ấn- Âu.

Adasi đã được kế vị bởi Bel-Bani (1700-1691 TCN). Có ít điều được biết đến về các vị vua tiếp theo như; Libaya (1690-1674 TCN), Sharma-Adad I (1673-1662 TCN), Iptar-Sin (1661-1650 TCN), Bazaya (1649-1622 TCN), Lullaya (1621-1618 TCN), Shu-Ninua (1615-1602 TCN), Sharma-Adad II (1601-1599 TCN), Erishum III (1598-1586 TCN), và Shamshi-Adad II (1585-1580 TCN). Tuy nhiên Assyria dường như đã là một quốc gia tương đối hùng mạnh và ổn định, sự tồn tại của nó đã không bị xáo trộn bởi các nước láng giềng như Hatti, Hittite, người Hurri, Amorite, Babylon hoặc Mitanni trong hơn 200 năm. Khi Babylon rơi vào tay người Kassite vào năm 1595 trước Công nguyên, họ đã không thể thực hiện bất kỳ sự xâm phạm nào vào Assyria, và có vẻ như đã không có rắc rối giữa vị vua Kassite đầu tiên cai trị Babylon, Agum II và Erishum III của Assyria, và một hiệp ước đã được ký kết giữa hai vị vua. Tương tự như vậy, Ashur-nirari I (1547-1522 trước Công nguyên) có vẻ như đã không gặp phải bất cứ sự phiền nhiễu nào từ đế chế Mitanni mới được thành lập ở Tiểu Á, đế chế Hittite hoặc Babylon trong suốt Triều đại 25 năm của mình. Vua Puzur Ashur III (1521-1498 TCN) của Assyria và vua Kassite Burna Buriash I của Babylon, đã ký một hiệp ước xác định biên giới của hai quốc gia vài cuối thế kỷ 16 trước Công nguyên. Puzur Ashur III là một vị vua nhiệt huyết, ông đã tiến hành xây dựng lại nhiều công trình ở Assur. Đền thờ thần mặt trăng Sin (Nanna) và thần mặt trời Shamash đã được dựng lên trong thế kỷ 15 trước Công nguyên. Ông sau đó đã được kế vị bởi Enlil-Nasir I (1497-1483 trước Công nguyên).

Assyria dưới sự thống trị của Mitanni
Sự nổi lên của Đế quốc Mitanni vào thế kỷ 16 trước Công nguyên cuối cùng đã dẫn đến một giai đoạn thống trị của người Mitanni-Hurri trong thế kỷ 15 TCN. Người Mitanni là một tộc người Ấn-Âu, họ đã chinh phục và hình thành nên tầng lớp thống trị những người Hurri bản địa ở vùng Tiểu Á / Anatolia. Người Hurri là một tộc người Caucasus, họ nói một ngôn ngữ biệt lập và không phải ngôn ngữ Semite cũng không phải hệ ngôn ngữ Ấn-Âu. Một thời gian sau cái chết của vị vua tài năng Puzur Ashur III vào năm 1498 trước Công nguyên, Saushtatar, vua của Hanilgalbat, đã cướp phá Ashur và biến Assyria trở thành một nhà nước chư hầu. Sự kiện này rất có thể đã xảy ra trong Triều đại của Nur ILI (1483 - 1471 TCN). Chế độ quân chủ của Assyria vẫn còn tồn tại, và ảnh hưởng Mitanni dường như chỉ là lẻ tẻ, và họ dường như không sẵn sàng hoặc có thể can thiệp vào công việc nội bộ của người Assyria, ví dụ như con trai của Nur-ILI, Ashur-shaduni (1470 TCN) đã bị lật đổ bởi người chú của mình, Ashur-Rabi I trong năm đầu tiên cai trị, và tương tự, Ashur-nadin ahhe I đã bị lật đổ bởi em trai của mình Enlil-Nasir II trong năm 1420 trước Công nguyên. Các vị vua Assyria dường như đã không bị ràng buộc bởi ảnh hưởng của Mitanni trong những vấn đề liên quan đến đối ngoại vào thời điểm đó, ngoài ra nó còn được chứng minh bởi hiệp ước biên giới giữa Ashur-bel-nisheshu(1417-1409 TCn) và Karaindash của Babylon vào cuối thế kỷ 15TCN. Ashur-rim-nisheshu (1408-1401 TCN) và Ashur-nadin ahhe II (1400-1391 BC) là hai vị vua cuối cùng lệ thuộc vào đế quốc Mitanni. Khi mà Eriba-Adad I, một người con trai của Ashur-bel-nisheshu, lên ngôi vào năm 1390 trước Công nguyên và thì sự lệ thuộc vào Mitanni bắt đầu được tháo bỏ.

Thời trung đế quốc Assyria-sự nổi lên của Assyria

Sự bành trướng và đế quốc Assyria 1390-1076TCN
Dưới Triều đại của Eriba-Adad I (1390 TCN- 1366 TCN), ảnh hưởng của Mitanni đối với Assyria suy yếu dần. Eriba-Adad I đã dính líu vào một trận chiến tranh giành ngôi báu giữa Tushratta và em trai của ông ta Artatama II và sau này là con trai ông ta Shuttarna II, người tự xưng là vua của người Hurri trong khi lại tìm kiếm sự ủng hộ từ người Assyria. Một phe thân-Hurri/Assyria đã có mặt trong triều đình hoàng gia Mitanni. Nhờ vậy, Eriba-Adad I đã nới lỏng được ảnh hưởng của Mitanni đối với Assyria, và ngược lại còn tạo ra ảnh hưởng của Assyria đối với các vấn đề của Mitanni.

Trong suốt Triều đại của Ashur-uballit I (1365 TCN - 1330 TCN). Người Assyria đã tạo ra sức ép từ phía đông và người Hittite từ phía tây bắc, cho phép Ashur-uballit I giành được thế thượng phong trước người Mitanni, và một lần nữa biến Assyria thành một cường quốc. Vị vua người Kassite của Babylon đã kết hôn với Muballiṭat-Šērūa, con gái của Ashur-uballit I, nhưng cuộc hôn nhân này đã dẫn đến kết quả tai hại, vì phe Kassite tại triều đình đã sát hại vua Babylon và đưa một kẻ tiếm vị lên trên ngai vàng. Assur-uballit nhanh chóng xâm chiếm Babylon để trả thù cho con rể của mình, tiến vào Babylon, và lật đổ vua của họ và đưa Kurigalzu II thuộc dòng dõi hoàng gia lên thay. Ashur-uballit sau đó tấn công và đánh bại vua Mitanni Mattiwaza bất chấp nỗ lực của vua Hittite Suppiluliumas, vốn lo sợ sự hùng mạnh ngày càng tăng của Assyria, cố gắng để bảo vệ ngai vàng của ông ta với sự hỗ trợ quân sự. Các vùng đất của người Mitanni và Hurri đã bị chiếm đoạt bởi Assyria, làm cho nó trở thành một đế chế rộng lớn và hùng mạnh.

Enlil-nirari (1329 - 1308 trước Công nguyên) đã lên kế vị Ashur-uballit I. Ông tự mô tả mình là "Đại Đế" (Sharru rabû) trong thư gửi cho các vị vua Hittite. Ông đã ngay lập tức bị tấn công bởi Kurigalzu II của Babylon, người đã được đưa lên ngôi bởi cha ông, nhưng ông đã thành công trong việc đánh bại ông ta, đẩy lùi các nỗ lực xâm chiếm Assyria của Babylon, sau đó phản công và chiếm đoạt lãnh thổ Babylon trong quá trình này, do đó tiếp tục mở rộng lãnh thổ Assyria. Vị vua kế vị, Enlil nirari, Arik-den-ILI (khoảng 1307-1296 trước Công nguyên)đã tiến hành những chiến dịch thành công ở dãy núi Zagros phía đông, chinh phục người Lullubi và Guti. Ở vùng Cận Đông, ông đã đánh bại các bộ lạc Semite còn được gọi là dân Ahlamu. Ông đã được kế vị bởi Adad-nirari I (1295 - 1275 trước Công nguyên), người đã biến Kalhu(Kinh Thánh Calah / Nimrud) thành kinh đô của mình, và tiếp tục mở rộng về phía tây bắc, chinh phục những vùng đất của người Hittite như Carchemish và xa hơn nữa. Adad-nirari cũng đã tiến xa hơn nữa về phía nam, thôn tính lãnh thổ Babylon và buộc các vị vua Kassite của Babylon phải chấp nhận một thỏa thuận biên giới mới mà có lợi cho Assyria.

Năm 1274 TCN, Shalmaneser I đã lên ngôi. Ông đã chứng tỏ bản thân mình là một vị vua chiến binh vĩ đại. Trong suốt Triều đại của ông, ông đã chinh phục vương quốc Urartu hùng mạnh ở dãy núi Caucasus và những người Guti hung tợn của dãy núi Zagros ở Iran hiện nay. Ông sau đó tấn công người Mitanni-Hurri, đánh bại cả vua Shattuara và đồng minh Hittite và người Aramea của ông ta, cuối cùng ông đã hoàn tất việc hủy diệt vương quốc Hurri trong cuộc chiến này. Người Hittite đã cố gắng nhưng không thành công trong việc bảo vệ Mitanni. Liên minh với Babylon, họ đã tiến hành một cuộc chiến tranh kinh tế chống lại Assyria trong nhiều năm. Assyria là một đế chế rộng lớn và hùng mạnh, và là một mối đe dọa lớn đến lợi ích của Ai Cập và Hittite trong khu vực, và có lẽ đó là lý do mà hai cường quốc này đã lập lại hòa bình với nhau Giống như cha mình, Shalmaneser là một nhà xây dựng vĩ đại và ông tiếp tục mở rộng thành phố Kalhu (Kinh Thánh Calah/ Nimrud) tại chỗ giao nhau của sông Tigris và sông Zab.

Con trai và người kế vị của Shalmaneser, Tukulti-Ninurta I (1244 TCN -1208 trước Công nguyên), đã giành một thắng lợi quan trọng trước người Hittite và vua Tudhaliya IV của họ trong trận Nihriya và bắt được hàng ngàn tù binh. Ông sau đó chinh phục Babylon, giam cầm Kashtiliash IV, và tự mình làm vua cai trị vùng đất này trong 7 năm. Ông còn lấy tước hiệu xa xưa "Vua của Sumer và Akkad" mà ban đầu được sử dụng bởi Sargon của Akkad. Tukulti-Ninurta I đã trở thành người Lưỡng Hà bản địa đầu tiên cai trị nhà nước Babylonia, mà những người sáng lập ra nó vốn là dân Amorite, và tiếp đó được kế tục bởi dân Kassite. Sau đó, ông tuyên bố mình là "vua của Karduniash, vua của Sumer và Akkad, vua của Sippar và Babylon, vua của Tilmun và Meluhha ". Tiếp đà chiến thắng, ông đã đánh bại người Elam, những người mà bản thân họ cũng thèm muốn Babylon. Ông cũng đã viết một bài thơ sử thi ghi lại những cuộc chiến tranh của ông chống lại Babylon và Elam. Sau khi một cuộc nổi dậy ở Babylon, ông đã tấn công và cướp bóc các đền thờ ở Babylon, được coi như là một hành động phạm thánh. Khi quan hệ với vị tư tế ở Ashur bắt đầu xấu đi, Tukulti-Ninurta đã xây dựng một kinh đô mới; Kar-Tukulti-Ninurta

Tuy nhiên, những người con trai của Tukulti-Ninurta đã nổi loạn và bao vây ông trong chính kinh đô của ông. Ông đã bị ám sát và sau đó được kế vị bởi Ashur-nadin-apli. Một giai đoạn mất ổn định khác của Assyria đến sau đó, nó đã bị chia rẽ vào giai đoạn này bởi xung đột nội bộ và nhà vua mới đã không thành công trong việc chiếm lại Babylon, mà vào lúc này, các vị vua Kassite của nó đã lợi dụng biến động ở Assyria để giải phóng họ khỏi sự cai trị của Assyria. Tuy nhiên, Assyria chính nó cũng không bị đe dọa bởi các cường quốc bên ngoài trong các Triều đại của Ashur-nirari III, Enlil-kudurri usur và Ninurta apal-Ekur (1192-1180 TCN), mặc dù Ninurta apal-Ekur cướp ngôi của Enlil-kudurri-usur. Ashur-Dan I (1179-1133 TCN) đã lập lại sự ổn định cho Assyria trong suốt Triều đại dài khác thường của mình. Ông duy trì mối quan hệ thân thiện với Babylonia và các nước láng giềng khác của Assyria, và dường như đã dẹp yên bất ổn nội bộ. Tuy nhiên, một giai đoạn biến động nội bộ ngắn lại xảy ra sau khi Ashur-Dan qua đơi. Người con trai và là người kế vị của ông, Ninurta-Tukulti-Ashur(1133 TCN) đã bị lật đổ trong năm đầu tiên ông ta cai trị bởi người em trai của mình,Mutakkil-Nusku, và buộc phải chạy trốn sang Babylonia.

Nhưng chính bản thân Mutakkil-Nusku cũng qua đời trong cùng năm (1133 trước Công nguyên)và để lại ngai vàng cho người em thứ ba Ashur-resh-ishi I (1133 -1116 TCN). Điều này đã mở ra một giai đoạn bành trướng và đế quốc mới của Assyria. Khi đế quốc Hittite sụp đổ từ sự tấn công dữ dội của người Phrygia (được gọi là Mushki trong biên niên sử của người Assyria), Babylon và Assyria bắt đầu tranh giành những vùng đất của người Aramea (hiện nay là Syria), trước đây nằm dưới sự kiểm soát của Hittite. Khi quân đội của họ chạm trán trong khu vực này, vua Assyria Ashur-resh-ishi I đã giao chiến và đánh bại Nebuchadnezzar I của Babylon một vài lần. Assyria sau đó xâm chiếm và sáp nhập vùng đất mà người Hittite kiểm soát ở Tiểu Á và Aram (Syria), đánh dấu một sự bộc phát trong công cuộc bành trướng của đế quốc.

Tiglath-Pileser I (1115 - 1077 trước Công nguyên) là con trai của Ashur-resh-ishi, ông lên ngôi vua sau cái chết của cha mình, và trở thành một trong những nhà chinh phục Assyria vĩ đại nhất trong suốt Triều đại 38 năm của mình.

Chiến dịch đầu tiên của ông xảy ra vào năm 1112 trước công nguyên là cuộc chiến chống lại người Phrygia, những người đã cố gắng để chiếm một số tỉnh của Assyria ở thượng nguồn sông Euphrates, sau khi đánh đuổi người Phrygia, tiếp đó ông đã tàn phá các vương quốc Commagene của người Luwian, Cilicia và Cappadocia, và đánh đuổi người Hittite khỏi tỉnh Subartu của người Assyria, phía đông bắc của Malatia.

Trong một chiến dịch tiếp theo, quân đội Assyria xâm lược Urartu, tiến tới vùng núi phía nam của hồ Van và sau đó quay về phía tây để tiếp nhận sự quy phục của Malatia. Trong năm thứ năm của Triều đại mình, Tiglath-Pileser một lần nữa tấn công Commagene, Cilicia và Cappadocia.

Người Aramaea ở phía bắc Syria là mục tiêu tiếp theo của vua Assyria, người đã tiến xa tới tận đầu nguồn của sông Tigris. Việc kiểm soát các con đường đến Địa Trung Hải được bảo đảm bằng việc chiếm hữu thành phố Pethor của người Hittite tại nơi giao nhau giữa sông Euphrates và Sajur; từ đó ông tiếp tục chinh phục các thành phố của người Canaan / Phoenician như (Byblos), Sidon, và cuối cùng là Arvad nơi ông lên một con thuyền và căng buồm tiến ra Địa Trung Hải. Trên đó ông đã giết một con nahiru hoặc "ngựa biển "(mà A. Leo Oppenheim dịch là một con kỳ lân biển 1 sừng) ở biển Ông có sự đam mê lớn lao đối với săn bắn và cũng là một nhà xây dựng vĩ đại. Quan điểm chung cho rằng sự khôi phục lại các ngôi đền thờ của các vị thần Ashur và Hadad tại kinh đô Assur (Ashur) của người Assyria là một trong những sáng kiến của ông. Ông cũng đã xâm chiếm và đánh bại Babylon hai lần, sử dụng các danh xưng cổ "Vua của Sumer và Akkad ", bắt người Babylon nộp cống phẩm.

Assyria trong giai đoạn kỉ nguyên bóng tối, 1075-912 TCN
Sau khi Tiglath-Pileser I qua đời vào năm 1076 trước Công nguyên, Assyria đã suy yếu tương đối trong 150 năm tiếp theo. Khoảng thời gian từ năm 1200 TCN đến năm 900 TCN là kỉ nguyên bóng tối cho toàn bộ Cận Đông, Bắc Phi, Kavkaz, Địa Trung Hải và vùng Balkan, với những biến động lớn và các đợt di cư lớn của các tộc người.

Những dân tộc nói tiếng Semite như người Aramea, Chaldea và người Sutea di chuyển vào khu vực phía tây và phía nam của Assyria, bao gồm tràn vào phần lớn vùng Babylonia, các dân Ấn-Âu/Iran như Medes và Ba Tư di chuyển vào vùng đất phía đông của Assyria, thay thế người Guti bản địa và gây sức ép lên Elam và Mannea (cả hai nền văn minh cổ này đều không phải nền nền văn minh Ấn-Âu của Iran) và ở phía bắc tộc người Ấn-Âu người Phrygia tràn vào vùng đất của người Hittite, người Urartu (Armenia) trỗi dậy ở vùng Caucasus, và người Cimmeria và người Scythia xung quanh Biển Đen. Ai Cập bị chia rẽ và trong tình trạng xáo trộn, và người Semite Israel đang giao chiến với những cư dân gốc Semite khác là người Canaan và người Peleset (người Philistine) để giành sự kiểm soát miền nam Canaan.

Những vị vua như Ashur-bel-kala, Eriba-Adad II, Ashur-Rabi II, Ashurnasirpal I, Tiglath-Pileser II và Ashur-Dan II đã thành công trong việc bảo vệ biên giới của Assyria và duy trì sự ổn định trong thời kì hỗn loạn này. Các vị vua Assyria trong thời kỳ này dường như đã chấp nhận một chính sách duy trì và bảo vệ một quốc gia nhỏ gọn, an toàn, và xen kẽ với đó là các cuộc tấn công lẻ tẻ mang tính trừng phạt và những cuộc xâm lược các vùng lãnh thổ lân cận khi cần thiết; Ví dụ, trong Triều đại của Ashur-Rabi II (1013-972 TCN) các bộ lạc người Aramae đã chiếm các thành phố Pitru và Mutkinu (vốn đã bị chiếm và biến thành thuộc địa bởi Tiglath Pileser I) Điều này dẫn đến việc vua Assyria tấn công người Aramea và xây dựng một tấm bia tưởng niệm ở khu vực núi Atalur. Tương tự như vậy, Ashur-Dan II(935-912 trước Công nguyên) được ghi lại là đã thực hiện các cuộc tấn công trừng phạt ra bên ngoài biên giới của Assyria và đã quét sạch người Aramea và các tộc người khác khỏi những khu vực xung quanh Assyria. Ashur-dan II đã tập trung vào việc xây dựng lại Assyria trong phạm vi biên giới tự nhiên của nó, từ Tur Abdin tới những chân đồi ở phía bên kia Arbela.

Lối sống xã hội thời Trung Assyria
Assyria đã gặp khó khăn với việc giữ cho các tuyến đường thương mại luôn được thông suốt. Không giống như hoàn cảnh trong giai đoạn cổ Assyria, con đường thương mại kim loại với cư dân Anatolia nằm dưới sự kiểm soát hiệu quả bởi người Hittite và người Hurria. Những dân tộc này vào thời điểm đó kiểm soát các cảng Địa Trung Hải, trong khi người Kassite kiểm soát tuyến đường sông phía Nam đến vịnh Ba Tư.

Vương quốc Trung Assyrian đã được thiết lập tốt, và nằm dưới sự kiểm soát vững chắc của các vị vua, những người cũng đảm nhiệm vai trò như là quan tư tế tối cao của Ashur, vị thần của đất nước. Ông ta chắc chắn phải thực hiện một số bổn phận trong việc thờ cúng, và phải cung cấp các nguồn lực cho những ngôi đền thờ.

Những thành phố chính của người Assyria vào thời Trung kỳ là Ashur, Kalhu (Nimrud) và Nineveh, tất cả đều nằm trong Thung lũng sông Tigris. Vào cuối thời kỳ đồ đồng, Nineveh là nhỏ hơn nhiều so với Babylon, nhưng nó vẫn là một trong những thành phố quan trọng nhất của thế giới (dân số khoảng 33.000). Vào cuối thời kỳ Tân-Assyria, dân số của nó đã đạt đến 120000 người, và có thể là thành phố lớn nhất thế giới tại thời điểm đó.. Tất cả các công dân nam giới tự do đều phải có nghĩa vụ phục vụ trong quân đội một thời gian. Một bộ luật đã được ban hành vào thế kỷ 14-13 TCN, trong số những thứ khác, rõ ràng cho thấy rằng vị trí xã hội của người phụ nữ ở Assyria là thấp hơn so với các xã hội lân cận. Đàn ông được phép ly dị người vợ của họ mà không phải trả một khoản đền bù cho sau này. Nếu một người phụ nữ phạm tội ngoại tình, người đó có thể bị đánh đập hoặc bị kết tội chết. Những người phụ nữ trong hậu cung của nhà vua, và người thị tì cho họ cũng phải chịu những hình phạt khắc nghiệt như đánh đập, cắt xẻo, và cái chết. Nói chung, Assyria đã có pháp luật khắc nghiệt hơn nhiều so với hầu hết các vùng đất khác.

Thời kì Trung Assyria được đánh dấu bởi các cuộc chiến tranh kéo dài trong thời gian này đã giúp xây dựng Assyria trở thành một xã hội chiến binh. Nhà vua phụ thuộc cả vào tầng lớp cư dân thành thị và các thầy tế ở kinh đô của mình, và giới quý tộc ruộng đất, những người cung cấp những con ngựa cần thiết cho quân đội Assyria.

Đế quốc Tân Assyria

Đế quốc Tân Assyria được thường được coi là đã bắt đầu với sự lên ngôi của Adad-nirari II, năm 911 trước Công nguyên, kéo dài cho đến khi Nineveh thất thủ dưới bàn tay của người Babylon, người Medes, người Scythia và Cimmeria năm 612 TCN

Vào thời kì Cổ và Trung Assyrian, Assyria có thời điểm đã là một vương quốc hùng mạnh và đế quốc quyền lực có trung tâm đặt tại phía bắc Mesopotamia, cạnh tranh sự thống trị với Babylon ở phía nam và với người Hittite và Aramea ở phía tây, đế quốc Hittite và Phrygia ở phía bắc, và người Elam về phía đông.

Bành trướng
Bắt đầu với các chiến dịch của Adad-nirari II (911-892 TCN), Assyria một lần nữa đã trở thành một cường quốc, nó đã mở rộng thành một đế quốc lớn nhất thế giới vào thời điểm đó. Ông kiên quyết chinh phục các khu vực trước đây chỉ có danh nghĩa chư hầu của người Assyria, chinh phục và trục xuất những người Aramea phiền hà, cư dân Tân-Hittite và người Hurria ở phía bắc nơi xa xôi. Adad nirari II sau đó hai lần tấn công và đánh bại Shamash-mudammiq của Babylonia, sáp nhập một khu vực rộng lớn bao gồm vùng đất phía bắc của sông Diyala và các thành phố Hit và Zanqu vào miền trung Mesopotamia.

Người kế vị ông, Tukulti-Ninurta II (891-884 TCN) đã hợp nhất các vùng lãnh thổ giành được của Assyria và bành trướng tới tận dãy núi Zagros ở Iran ngày nay, chinh phục người Ba Tư và Medes mới đến cũng như tiến vào trung tâm Tiểu Á.

Ashurnasirpal II (883-859 TCN) là một vị vua hung bạo và tàn nhẫn, ông đã thẳng tiến mà không có sự chống cự nào qua Aram và Canaan (hiện nay là Syria) và Tiểu Á và xa tới tận Địa Trung Hải và chinh phục và bắt dân Aramea, Phrygia và Phoenicia nộp cống. Ashurnasirpal II cũng áp cuộc nổi dậy của người Medes và Ba Tư ở dãy núi Zagros, và di chuyển kinh đô của mình tới thành phố Kalhu (Calah / Nimrud). Các cung điện, đền thờ và các công trình kiến trúc khác được dựng lên bởi ông ta để minh chứng và khuếch trương sự giàu có, cũng như sự phát triển của kiến trúc, khoa học và nghệ thuật. Ông cũng xây dựng một số khu đô thị mới được bảo vệ chắc chắn bằng tường lũy, chẳng hạn như Imgur-Enlil (Balawat), Tushhan, Kar-Ashurnasirpal và Nibarti Ashur. Ashurnasirpal II cũng đã có một quan tâm đối với thực vật học và Động vật học, ông đã cho thu thập tất cả các loại thực vật, hạt giống và động vật mà có mặt ở Assyria.

Vua Shalmaneser III (858-823 TCN) sau đó đã tấn công và biến Babylonia thành chư hầu, và ông còn đánh bại người Aramea, Israel, Urartu, Phoenicia, các thành bang Tân Hittite và người Ả Rập, buộc tất cả các dân tộc này phải nộp cống cho Assyria. Shalmanesser III đã chiến đấu trong trận Qarqar chống lại một liên minh của 12 quốc gia (bao gồm cả Ai Cập, Israel, Hamath, Phoenicia, người Ả Rập, người Aramean, và Tân Hittite và những dân tộc khác). Đội quân của ông đã tiến quân xuyên qua dãy Caucasus, Hồ Van và dãy núi Taurus, buộc người Hittite ở Carchemish phải cống nạp, và các vương quốc Hamath và Aram Damascus đã bị chinh phục. Ông cũng đã củng cố sự cai trị của Assyria đối với những vùng đất đã được chinh phục bởi vị vua tiền nhiệm của ông, vào năm cuối cùng trong Triều đại kéo dài 27 năm của ông, Assyria đã là chủ nhân của Mesopotamia, Cận Đông, miền tây Iran, Israel, Jordan và vùng Tiểu Á. Do tuổi già, trong 6 năm cuối cùng Triều đại của mình, ông đã giao lại quyền chỉ huy quân đội của mình cho vị "Turtanu" (Tướng quân) Dayyan Assur.

Tuy nhiên, người kế vị của ông, Shamshi-Adad V (822-811 TCN) đã được thừa kế một đế quốc bị bao vây bởi cuộc nội chiến ở Assyria. Ngay trong năm đầu tiên cai trị, ông đã phải trải qua một cuộc nội chiến tranh giành quyền kế vị nghiêm trọng. Cuộc nổi loạn được lãnh đạo bởi người anh trai của Shamshi Adad, Assur-danin-pal, và nó nổ ra vào năm 826 trước Công nguyên. Theo những chữ khắc trên bia tưởng niệm của Shamshi-Adad, Assur-danin-pal đã thành công trong việc chiếm được 27 thành phố quan trọng bao gồm cả Nineveh. Cuộc nổi dậy kéo dài cho đến năm 820 trước Công nguyên, làm suy yếu đế quốc Assyria và vương quyền ở đó, ngăn cản người Assyria mở rộng đế chế của mình hơn nữa cho đến khi nó đã được dẹp yên. Sau đó trong Triều đại của ông, Shamshi-Adad V đã tiến hành chiến dịch thành công chống lại Babylon, và buộc vua Babylon Marduk-Zakir-Shumi I chấp nhận một hiệp ước có lợi cho Assyria. Năm 814 trước Công nguyên, ông đã giành được chiến thắng trong trận Dur-Papsukkal với vua Babylon Murduk-balassu -iqbi, và tiếp tục chinh phục các bộ lạc người Aramea và người Chaldea mới định cư ở Babylonia.

Ông đã được kế vị sau đó bởi Adad nirari III (810 - 782 TCN), người đơn thuần lúc đó chỉ là một cậu bé. Đế quốc sau đó đã được cai trị bởi mẹ của ông ta, nữ hoàng Semiramis (Shammuramat) nổi tiếng, cho đến năm 806 trước Công nguyên.

Trong năm 806 TCN, Adad-nirari III đã đoạt lại quyền lực từ tay Semiramis. Ông xâm chiếm vùng Cận Đông và chinh phục người Aramea, Phoenicia, dân Philistine, dân Israel, Tân Hittite, người Moab và người Edom. Ông tiến vào Damascus và buộc vị vua của nó, vua Ben-Hadad III phải nộp cống. Tiếp theo, Ông đã quay về phía đông tới Iran, và chinh phục người Ba Tư, Mede và người Mannea, tiến quân xa tới tận vùng biển Caspian. Sau đó ông quay về phía nam, buộc Babylonia phải cống nạp. Mục tiêu tiếp theo của ông là các bộ lạc người Chaldean và người Sutu, những người đã định cư ở góc phía đông nam xa xôi của vùng Lưỡng Hà, mà ông đã chinh phục và biến họ thành chư hầu, sau đó người Ả Rập ở các sa mạc phía nam Lưỡng Hà cũng đã bị đánh bại và buộc phải cống nạp.

Adad-nirari III qua đời đột ngột vào năm 782 trước Công nguyên và điều này đã dẫn đến một giai đoạn trì trệ tạm thời trong đế quốc. Shalmaneser IV (782 - 773 TCN) dường như chỉ là vị vua hữu danh vô thực, và một chiến thắng trước Argishti I, vua của Urartu tại Barsip Til được ghi nhận cho một vị Tướng Assyria(Turtanu) tên là Shamshi-Ilu, người thậm chí không bận tâm đến tới việc vinh danh vị vua của mình. Shamshi-Ilu cũng giành được chiến thắng trước người Aramea và Tân Hittite, và một lần nữa, đoạt lấy danh tiếng cho cá nhân mình thay vì cho nhà vua. Ashur-dan III lên ngôi vào năm 772 trước Công nguyên. Ông đã tỏ ra là một vị vua gần như bất tài, ông đã bị bao vây bởi các cuộc nổi loạn nội bộ trong các thành phố Ashur, Arrapkha và Guzana. Ông cũng không giành được bất kỳ thành quả nào nữa ở Babylonia và Aram (Syria hiện nay).

Tiglath-Pileser III (745-727 trước Công nguyên) đã khởi xướng một giai đoạn bành trướng mới của Assyria; Urartu, Ba Tư, Media, Mannea, Babylonia, Arabia, Phoenicia, Israel, Judah, Samaria, Palestine, Nabatea, Chaldea, Cộng hòa Síp], Moab, Edom và Tân-Hittite đã bị chinh phục, Tiglath-Pileser III cũng đã tuyên bố là vua Babylon và đế quốc Assyria kéo dài từ dãy núi Caucasus tới Arabia và từ biển Caspian tới Cộng hòa Síp]. Tiglath-Pileser III đã tổ chức lại quân đội Assyria thành một đạo quân chuyên nghiệp, và cải tiến chính quyền dân sự của đế quốc rất nhiều, và đã thiết lập nó thành một khuôn mẫu cho tất cả các đế quốc cổ đại trong tương lai  Tiglath-Pileser III đã đưa ngôn ngữ đông Aramaic trở thành Lingua Franca của Assyria và của cả đế quốc rộng lớn

Shalmaneser V (726-723 TCN) đã củng cố lại chính quyền Assyria trong thời gian cầm quyền ngắn ngủi của mình, và đã ngăn cản những nỗ lực của người Ai Cập trong việc giành được một chỗ đứng ở khu vực cận đông.

Sargon II (722-705 TCN) tiếp đó đã bảo vệ đế quốc, ông đã đánh đuổi người Cimmerian và Scythia từ Iran, nơi mà họ đã xâm chiếm và tấn công Ba Tư, chư hầu của Assyria. Mannea, Cilicia, Cappadocia và Commagene đã bị chinh phục, Urartu bị tàn phá, và Babylon, Aram, Phoenicia, Israel, Arabia, Cyprus, và vị vua Midas nổi tiếng, (vua Phrygia) đã bị buộc phải triều cống. Bia tưởng niệm của ông đã được tìm thấy ở phía tây xa tới tận Larnaca ở Cyprus. Sargon II còn chinh phục Gurgum, Milid, vương quốc Tabal của người Georgia, và tất cả các vương quốc của người Hittite ở dãy núi Taurus. Ông bị giết vào năm 705 trước Công nguyên trong khi đang tiến hành cuộc viễn chinh trừng phạt đối với người Cimmerian, và được kế vị bởi Sennacherib.

Sennacherib (705-681 TCN), là một vị vua tàn nhẫn, ông đã đánh bại những nỗ lực của người Hy Lạp trong việc giành được một chỗ đứng ở Cilicia, ông cũng chiến thắng và đánh đuổi người Nubia đang cai trị Ai Cập ra khỏi vùng Cận Đông, mà tại đó vị vua Nubia, Pharaoh Taharqa đã xúi giục một cuộc khởi nghĩa chống lại Assyria. Dưới Triều đại của ông, người Babylon đã khởi nghĩa, và Sennacherib sau đó tàn phá thành phố, đánh bại đồng minh người Elam và Chaldean của nó trong quá trình này. Ông đã cướp phá Israel và bao vây Judah. Ông đưa con trai của mình, Ashur-nadin Shumi lên làm vua ở Babylon. Ông đã duy trì sự thống trị của Assyria đối với người Medes, Ba Tư và Mannean ở phía Đông, Tiểu Á ở phía bắc và phía tây bắc, và với Cận Đông, Phonecia và Aram ở phía tây. Sennacherib bị sát hại bởi con trai của mình trong một cuộc nổi loạn cung đình, dường như để trả thù cho sự tàn phá Babylon.

Esarhaddon (680-669 TCN) đã mở rộng Assyria xa hơn nữa, ông tiến hành chiến dịch tiến sâu vào dãy núi Caucasus ở phía bắc, đánh tan tác hoàn toàn Urartu trong quá trình này. Mệt mỏi từ sự can thiệp của Ai Cập vào Đế quốc Assyria, Esarhaddon đã vượt qua sa mạc Sinai, xâm lược và chinh phục Ai Cập, đánh đuổi người Nubian / Kushite ngoại quốc và các vị vua Ethiopia của nó và hủy diệt đế chế Kushite trong tiến trình này. Ông đã mở rộng đế chế về phía nam xa tới tận Arabia và Dilmun (hiện nay là Bahrain, Qatar). Esarhaddon cũng hoàn tất việc xây dựng lại Babylon trong Triều đại của ông, mang lại hòa bình cho vùng Lưỡng Hà. Người Babylon, Ai Cập, Elam, Cimmeria, Scythia, Ba Tư, Medes, Mannea, Aramea, Chaldea, Israel, Phoenicia và Urartu đã bị đánh bại hoàn toàn và được coi là chư hầu và đế quốc Assyria đã được củng cố một cách vững chắc. Esarhaddon qua đời trong khi chuẩn bị để đến Ai Cập một lần nữa nhằm đẩy lùi người Nubia, những người đã cố gắng để lấn chiếm phần phía nam của vùng đất này. Nhiệm vụ này đã được hoàn thành bởi người kế nhiệm của ông, Ashurbanipal.

Dưới Triều đại Ashurbanipal (669-627 TCN), sự thống trị của người Assyria kéo dài từ dãy núi Caucasus ở phía bắc tới Nubia, Ai Cập và Ả Rập ở phía nam, và từ Cyprus và Antioch ở phía tây đến Ba Tư ở phía đông.

Ashurbanipal đã tàn phá Elam và đập tan một cuộc nổi loạn được lãnh đạo bởi người em ruột của mình Shamash-shum-ukin, vị vua Assyria của Babylon. Một viên tổng đốc người Assyria tên là Kandalanu đã được bố trí để cai trị Babylonia thay mặt Ashurbanipal.

Ashurbanipal cũng dễ dàng nghiền nát vua Tantamani của người Nubia/ Cushite, những người đã cố gắng xâm lược vùng đất Ai Cập dưới sự kiểm soát của Assyria, Tantamani chạy trốn trở về Nubia và không bao giờ trở thành một mối đe dọa nữa. Ba Tư và Media được coi là chư hầu của Ashurbanipal.

Sau khi nghiền nát cuộc nổi dậy ở Babylon, Ashurbanipal dường như đã là chủ nhân của toàn bộ thế giới mà ông biết đến. Về phía đông, Elam đã bị tàn phá và phải hàng phục trước Assyria, người Manneans và những Ba Tư và Medes đã trở thành chư hầu. Về phía nam, Babylonia bị chiếm đóng, người Chaldea, người Ả Rập, Sutu và người Nabatea đã bị chinh phục, đế chế Nubian bị hủy diệt, và Ai Cập đã phải cống nạp. Về phía bắc, người Scythia và người Cimmeria đã bị đánh bại và bị đuổi khỏi lãnh thổ Assyria, Urartu (Armenia), Phrygia, Corduene và Tân Hittite đã trở thành chư hầu, và Lydia phải cầu xin sự bảo vệ của người Assyria. Về phía tây, Aramea(Syria), Phoenicia, Israel, Judea, Samarra và Cộng hòa Síp] đã được chinh phục, và các cư dân Hy Lạp ở Caria, Cilicia, Cappadocia và Commagene phải cống nạp cho Assyria. Assyria giờ đây hùng mạnh hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, cuộc chiến tranh lâu dài với Babylonia và Elam và các đồng minh của họ, và những cuộc chinh phạt liên tục để kiểm soát và mở rộng đế chế rộng lớn của nó theo tất cả các hướng, đã khiến cho Assyria trở nên kiệt sức. Nó đã bòn rút hết sự giàu có và nguồn nhân lực, các tỉnh bị tàn phá không thể mang lại nguồn thu cho ngân khố triều đình, và rất khó để tìm đủ quân số để đồn trú trên khắp đế chế rộng lớn này.

Sụp đổ, 626-605 TCN
Đế quốc Assyria đã bị tê liệt sau khi Ashurbanipal qua đời vào năm 627 TCN -đất nước rơi vào tình trạng chia rẽ kéo dài và trải qua hàng loạt cuộc nội chiến tàn khốc giữa ba vị vua kình địch, Ashur-etil-ilani, Sin-shumu-lishir và Sin-shar-ishkun.

Khi vua Ashur-etil-ilani lên ngôi vào năm 626 trước Công nguyên, và ngay lập tức ông bị vây quanh bởi một loạt các cuộc nội chiến. Ông bị lật đổ vào năm 623 trước Công nguyên, sau bốn năm chiến đấu quyết liệt bởi Sin-shumu-lishir, một viên Turtanu người Assyria (tướng quân), người cũng nhanh chóng chiếm đoạt và tuyên bố lên ngôi vua của Babylon trong năm đó. Nhưng sau đó, Sin-shumu-lishir đã bị lật đổ chỉ sau một năm chiến tranh với Sin-shar-ishkun (622 - 612 TCN) - người mà bản thân ông ta cũng đã phải đối mặt với tình trạng nổi loạn không ngớt ở quê nhà Assyria. Tình trạng này đã dẫn đến cuộc khởi nghĩa nổ ra ở Babylon, và trong suốt Triều đại của ông ta, nhiều thuộc địa Assyria về phía tây, phía đông và phía bắc tương tự như vậy đã lợi dụng và đã ngừng cống nạp cho Assyria, đáng kể nhất là người Medes, Ba Tư, người Scythia, người Cimmeria, Babylonia, người Chaldea và Aramea.

Người Scythia và Cimmeria đã lợi dụng tình hình nội chiến giữa những người Assyria để tấn công các thuộc địa Assyria, tràn vào tàn phá các khu vực của Tiểu Á và Kavkaz, nơi các vị vua chư hầu của Urartu và Lydia cầu xin sự giúp đỡ một cách vô vọng từ chúa tể Assyria của mình. Họ cũng đã đột kích vào Levant, Israel và Judah (nơi Ashkelon bị người Scythia cướp phá) và tất cả các con đường dẫn đến Ai Cập với vùng bờ biển đã bị tàn phá và cướp bóc mà không bị trừng phạt.

Các bộ tộc Iran (người Medes, Ba Tư và Parthia), vốn được hưởng lợi từ việc người Assyria tàn phá Elam, vốn trước đó vẫn thống trị khu vực Iran Cổ đại, cũng đã tận dụng tình hình biến động ở Assyria để thống nhất lại thành một vương quốc Medes hùng mạnh. Họ đã tiêu diệt vương quốc Mannea vốn là chư hầu của Assyria và sáp nhập nốt tàn dư cuối cùng của Elam ở miền nam Iran.

Ở Aram (Syria hiện nay), Phoenicia và miền nam Canaan (ngày nay là Israel, Jordan, Sinai và Palestine), nhiều tiểu quốc Aramea, Phoenician và Do Thái lặng lẽ tái khẳng định sự độc lập của họ, và ở phía Tây Tiểu Á và Đông Địa Trung Hải, Lydia, người Hy Lạp, người Cilicia, người Caria, Cappadocia và tiểu quốc của người Luwian cũng làm tương tự. Người Armenia, người Sarmatia và người Colchis (Gruzia) cũng bắt đầu trỗi dậy ở các khu vực thuộc Kavkaz.

Năm 626 TCN, Nabopolassar đã tuyên bố trở thành vua của thành Babylon. Sin-shar-ishkun đã tập hợp được một đội quân lớn nhằm đánh đuổi Nabopolassar khỏi Babylon; Tuy nhiên, lại có thêm một cuộc nổi dậy lớn nổ ra ở chính Assyria, buộc phần lớn quân đội của ông phải quay trở lại chỉ để gia nhập vào đạo quân nổi loạn ở Nineveh. Tương tự như vậy, Nabopolassar đã không thể giành quyền kiểm soát toàn bộ khu vực Babylonia, và không thể tiến hành bất kỳ sự xâm lược nào nhằm vào Assyria bất chấp tình trạng suy yếu của nó, và bị đẩy lùi trong mọi nỗ lực. Bốn năm sau đó là những cuộc chiến trnh ác liệt diễn ra tại chính Babylonia, bởi vì người Assyria đã cố gắng để giành lại quyền kiểm soát nó.

Tuy nhiên, vào năm 615 TCN Nabopolassar đã thiết lập liên minh với vua Medes Cyaxares đại đế, trước đó vốn là một chư hầu của Assyria nhưng đã lợi dụng tình hình hỗn loạn ở Assyria để giải phóng các dân tộc Iran khỏi ách thống trị của người Assyria và thống nhất toàn bộ người Medes, Iran, Ba Tư và Parthia, cùng với tàn dư của người Elam, người Gutia, người Kassit và người Mannea, thành một vương quốc Medes hùng mạnh.

Trong khi Sin-shar-ishkun đang phải chiến đấu cả quân nổi loạn ở Assyria và người Chaldea cùng người Babylon ở miền nam Lưỡng Hà, Cyaxares đã liên minh với người Scythia và Cimmeria, rồi phát động một cuộc tấn công bất ngờ vào Assyria đang bị bủa vây bởi một cuộc nội chiến trong năm 615 TCN, cướp phá Kalhu (Nimrud) và chiếm Arrapkha (ngày nay là Kirkuk). Nabopolassar, vẫn đang bị kìm chân ở miền nam Lưỡng Hà đã hoàn toàn không tham gia cuộc chiến chống lại Assyria này.

Cuộc nổi dậy của Babylon dưới quyền Nabopolassar vào năm 626 TCN, kết hợp với cuộc xâm lược của người Medes dưới quyền Cyaxares vào năm 615/614 TCN, dẫn đến cuộc chinh phục Đế chế Assyria của người Medo-Babylon . Assur bị cướp phá năm 614 TCN và Nineveh thất thủ năm 612 TCN.  Vị vua cuối cùng của Assyria, Ashur-uballit II , đã cố gắng tập hợp quân đội Assyria tại Harran ở phía tây nhưng ông đã bị đánh bại vào năm 609 TCN, đánh dấu sự kết thúc của dòng dõi cổ xưa của các vị vua Assyria và của Assyria với tư cách là một quốc gia.

Danh sách các vị vua Assyria

 Tudiya: 2450 - 2400 TCN
 Adamu: 2400 - 2375 TCN
 Yangi: 2375 - 2350 TCN
 Suhlamu: 2374 - 2361 TCN, đồng cai trị với Yangi
 Harharu: 2361 - 2348 TCN
 Mandaru: 2348 - 2335 TCN
 Imshu: 2335 - 2322 TCN
 Harshu: 2322 - 2309 TCN
 Didanu: 2309 - 2296 TCN
 Hanu: 2296 - 2283 TCN
 Zuabu: 2283 - 2270 TCN
 Nuabu: 2270 - 2257 TCN
 Abazu: 2257 - 2244 TCN
 Belu: 2244 - 2231 TCN
 Azarah: 2231 - 2218 TCN
 Ushpia: khoảng 2030 TCN, người thành lập ngôi đền cho thần Aššur trong thành phố-bang Aššur
 Apiashal: 2205 - 2192 TCN
 Hale: khoảng năm 2028 TCN, con trai của Apiashal
 Samani: 2179 - 2166 TCN, con trai của Hale
 Hayani: 2166 - 2153 TCN, con trai của Samani
 Ilu-Mer: 2153 - 2140 TCN, con trai và là người kế vị của Hayani
 Yakmesi: 2140 - 2127 TCN, con trai và là người kế vị của Ilu-Mer
 Yakmeni: 2127- 2114 TCN, con trai và là người kế vị Yakmesi
 Yazkur-el: 2114 - 2101 TCN, vừa là con trai vừa là người kế vị Yakmeni
 Ila-kabkabu: 2101- 2088 TCN, con trai và người kế vị của Yazkur-el
 Aminu: 2088 - 2075 TCN, con trai và người kế vị của Ila-kabkabu
 Sulili: khoảng năm 2000 TCN, là con trai và người kế vị của Aminu
 Kikkiya: khoảng năm 2000 TCN
 Akiya: 2049 - 2036 TCN, con trai của Kikkiya
 Puzur-Ashur I: 2025 - 1950 TCN
 Shalim ahum: 1950 - 1946 TCN, con trai của Puzur-Ashur I. Ông đã xây dựng đền thờ thần Assur
 Ilushuma: 1945 - 1906 TCN, con trai của Shalim-ahum. Ông thiết lập con đường buôn bán và vài lần xung đột với quân Cổ Babylon
 Erishum I: 1905 - 1867 TCN, con trai của vua tiền nhiệm. Ông đã thiết lập các tiền đồn thương mại xa xôi ở Anatolia được gọi là karums; đặt ra quy định về kiện cáo đầu tiên và quy định về phát ngôn của người dân. Ngoài ra ông cũng mở rộng ngôi đền cho Assur, bầu chọn các quan chức hoàng gia cho chức vụ "limmu" - chủ trì lễ hội quốc gia (bầu mỗi năm một lần)
 Ikunum: 1867 - 1860 TCN, con trai của Ilushuma. Ông đã xây dựng một ngôi đền cho thần Ninkigal. Ông củng cố các công sự của thành phố Assur và duy trì các thuộc địa thương mại ở Tiểu Á
 Sargon I: 1856 – 1817 TCN, con trai và người kế vị của Ikunum
 Puzur Ashur II: 1865 - 1857 TCN, người kế nhiệm của Sargon
 Naram-Sin: 1872 - 1828 TCN, là con trai và người kế vị của Puzur-Ashur II
 Erishum II: 1815 - 1809 TCN, con trai và người kế vị của Naram-Sin, bị Shamshi-Adad I người Amorites soán ngôi
 Shamshi-Adad I: 1809 - 1776 TCN, con trai của Ila-kabkabu; tự xưng là "Vua của bốn phương". Ông đã chinh phục và đặt con trai cả của ông (Ishme-Dagan I) lên ngai vàng Ekallatum, đưa con trai thứ hai của ông, Yasmah-Adad, lên ngai vàng ở Mari (sau khi sau người ám sát thành công vua Mari tiền nhiệm là Yahdun-Lim). Năm 1781 Assyria đánh bại nước Eshnunna. Khi Shamshi-Adad I vừa chết, các đối thủ cũ của ông bắt đầu lật đổ các con trai của ông khỏi ngai vàng.
 Išme-Dagān I: 1776 - 1736 TCN, con thứ của Shamshi-Adad I. Ông chịu thần phục vương quốc Cổ Babylon của Hammurabi. Danh tiếng của Ishme-Dagan với Hammurabi dao động với các mục tiêu của Hammurabi, và có một số bằng chứng cho thấy Hammurabi đã gửi quân đến trợ lý Atamrum, một trong những đối thủ của Ishme-Dagan, trong cuộc chiến của Babylon với Larsa
 Mut-Ashkur: 1730 – 1720 TCN, là con trai và là người kế vị của Ishme-Dagan
 Rimush: khoảng năm 1720 TCN, bị lật đổ.
 Asinum, cháu trai của Shamshi-Adad I, bị nhiếp chính Puzur-Sin truất ngôi
Ashur-dugul, soán ngôi; cai trị cùng Ashur-apla-idi, Nasir-Sin, Sin-namir, Ipqi-Ishtar
Adasi: 1720 - 1701 TCN
Bēl-bāni: 1700 – 1691 TCN, con trai của Adasi
Libaya: 1690-1674 TCN
Sharma-Adad I: 1673-1662 TCN
Iptar-Sin: 1661-1650 TCN
Bazaya: 1649-1622 TCN
Lullaya: 1621-1618 TCN, soán ngôi
Shu-Ninua: 1615-1602 TCN
Sharma-Adad II: 1601-1599 TCN
Erishum III: 1598-1586 TCN
Shamshi-Adad II: 1585-1580 TCN
Ishme-Dagan II: 1580 - 1564 TCN
Shamshi-Adad III: 1564 - 1548 TCN
Ashur-nirari I: 1547 - 1522 TCN, con trai của Ishme-Dagan II
Puzur-Ashur III: 1522 - 1498 TCN, con trai của Ashur-nirari I
Enlil- nasir I: 1498 - 1485 TCN, con trai của Puzur-Ashur III
Nur-ili: 1485 - 1473 TCN, con trai của Enlil-nasir I
Aššur-šaddûni: 1473 TCN, con trai của Nur-ili
Ashur-rabi I: 1473 - 1433 TCN, con trai của Enlil-nasir I, soán ngôi từ Ashur-shaduni
Ashur-nadin-ahhe I: 1433 TCN, con trai của Ashur-rabi I
Enlil- nasir II: 1433 - 1427 TCN, con trai của Ashur-rabi I, soán ngôi từ Ashur-nadin-ahhe I
Ashur-nirari II: 1427 - 1417 TCN , con trai của Ashur-rabi I
Ashur-bel-nisheshu: 1417 - 1409TCN
Ashur-rim-nisheshu: 1409 - 1401 TCN, con trai của Ashur-nirari II
Ashur-nadin-ahhe II: 1401 - 1391 TCN
Eriba-Adad I: 1390 - 1366 TCN, bắt đầu gây ảnh hưởng vào Mittani
Ashur-uballit I: 1365 - 1330 TCN, gây ảnh hưởng vào quyền kế vị của vua Babylon
Enlil-nirari: 1329 - 1308 TCN, nhiều lần đánh bại quân Kassites ở Babylon
Arik-den-Ili: 1307-1296 TCN, chinh phục người Lullubi và Guti. Ở vùng Cận Đông, ông đã đánh bại các bộ lạc Semite còn được gọi là dân Ahlamu
Adad-nirari I: 1295 - 1275 TCN, lấy Nimrud làm kinh đô, tấn công quân Hittites và Kassites
Shalmaneser I: 1275 - 1244 TCN, đã chinh phục vương quốc Urartu hùng mạnh ở dãy núi Caucasus và những người Guti hung tợn, tấn công người Mitanni-Hurri, đánh bại cả vua Shattuara và đồng minh Hittite và người Aramea của ông ta, cuối cùng ông đã hoàn tất việc hủy diệt vương quốc Hurri trong cuộc chiến này. Giống như cha mình, Shalmaneser là một nhà xây dựng vĩ đại và ông tiếp tục mở rộng thành phố Kalhu (Kinh Thánh Calah/ Nimrud) tại chỗ giao nhau của sông Tigris và sông Zab.
Tukulti-Ninurta I: 1244 - 1208 TCN - sử dụng danh hiệu " Vua của các vị vua ", xâm chiếm và thống trị Babylon trong vài năm, cướp phá đền thờ của tăng lữ Assyria và đã xây dựng một kinh đô mới là Kar-Tukulti-Ninurta. Ông bị ám sát bởi các con trai ở cung điện
Ashur-nadin-apli: 1207 - 1204 TCN
Ashur-nirari III: 1203 - 1198 TCN
Enlil-kudurri usur: 1197 - 1193 TCN, soán ngôi từ Ashur-nirari III
Ninurta apal-Ekur: 1192-1180 TCN, cướp ngôi của Enlil-kudurri-usur.
Ashur-Dan I: 1179-1133 TCN, duy trì mối quan hệ thân thiện với Babylonia và các nước láng giềng khác của Assyria, và dường như đã dẹp yên bất ổn nội bộ
Ninurta-Tukulti-Ashur: 1133 TCN, đã bị lật đổ trong năm đầu tiên ông ta cai trị bởi người em trai của mình,Mutakkil-Nusku, và buộc phải chạy trốn sang Babylonia.
Mutakkil-Nusku: 1133 TCN
Ashur-resh-ishi I: 1133 -1116 TCN, cùng với Babylon tranh giành những vùng đất của người Aramea (hiện nay là Syria), trước đây nằm dưới sự kiểm soát của Hittite. Assyria sau đó xâm chiếm và sáp nhập vùng đất mà người Hittite kiểm soát ở Tiểu Á và Aram (Syria), đánh dấu một sự bộc phát trong công cuộc bành trướng của đế quốc.
Tiglath-Pileser I: 1115 - 1077 TCN, con trai của Ashur-resh-ishi. Thời Pileser I, quân Assyria chống lại người Phrygia, đánh đuổi người Hittite khỏi tỉnh Subartu của người Assyria, phía đông bắc của Malatia. Ông cũng xâm lược Urartu, tiến đánh người Aramean
Asharid-apal-Ekur: 1076 - 1074 TCN
Ashur-bel-kala: 1073 - 1056 TCN
Eriba-Adad II: 1073 - 1056 TCN
Shamshi-Adad IV: 1053 - 1050 TCN, con trai của Tiglath-Pileser I, soán ngôi từ Eriba-Adad II
Shalmaneser II: 1030 - 1019 TCN, con trai của Ashurnasirpal I
Ashur-nirari IV: 1018 - 1013 TCN
Ashur-Rabi II: 1013-972 TCN
Ashurnasirpal I: 971 - 967 TCN
Tiglath-Pileser II: 967 - 935 TCN
Ashur-Dan II: 935-912 TCN
Adad-nirari II: 911-892 TCN. Bắt đầu với các chiến dịch của Adad-nirari II (911-892 TCN), Assyria một lần nữa đã trở thành một cường quốc, nó đã mở rộng thành một đế quốc lớn nhất thế giới vào thời điểm đó.
Tukulti-Ninurta II: 891-884 TCN, đã hợp nhất các vùng lãnh thổ giành được của Assyria và bành trướng tới tận dãy núi Zagros ở Iran ngày nay, chinh phục người Ba Tư và Medes mới đến cũng như tiến vào trung tâm Tiểu Á.
Ashurnasirpal II (883-859 TCN) là một vị vua hung bạo và tàn nhẫn, ông đã thẳng tiến mà không có sự chống cự nào qua Aram và Canaan (hiện nay là Syria) và Tiểu Á và xa tới tận Địa Trung Hải và chinh phục và bắt dân Aramea, Phrygia và Phoenicia nộp cống. Ashurnasirpal II cũng áp cuộc nổi dậy của người Medes và Ba Tư ở dãy núi Zagros
Shalmaneser III (858-823 TCN) sau đó đã tấn công và biến Babylonia thành chư hầu, và ông còn đánh bại người Aramea, Israel, Urartu, Phoenicia, các thành bang Tân Hittite và người Ả Rập, buộc tất cả các dân tộc này phải nộp cống cho Assyria. Shalmanesser III đã chiến đấu trong trận Qarqar chống lại một liên minh của 12 quốc gia.
Shamshi-Adad V (822-811 TCN) đã được thừa kế một đế quốc bị bao vây bởi cuộc nội chiến ở Assyria, do người anh trai phát động. Sau đó trong Triều đại của ông, Shamshi-Adad V đã tiến hành chiến dịch thành công chống lại Babylon.
Adad nirari III (810 - 782 TCN), trị vì với sự nhiếp chính của thái hậu Semiramis. Sau khi nhiếp chính qua đời, vua Assyria xâm chiếm vùng Cận Đông và chinh phục người Aramea, Phoenicia, dân Philistine, dân Israel, Tân Hittite, người Moab và người Edom.
Shalmaneser IV (782 - 773 TCN) dường như chỉ là vị vua hữu danh vô thực. Ông đã bị bao vây bởi các cuộc nổi loạn nội bộ trong các thành phố Ashur, Arrapkha và Guzana. Ông cũng không giành được bất kỳ thành quả nào nữa ở Babylonia và Aram (Syria hiện nay).
Ashur-dan III: 773 - 755 TCN, con trai của Adad-nirari III
Ashur-nirari V: 755 - 745 TCN
Tiglath-Pileser III (745-727 TCN) đã khởi xướng một giai đoạn bành trướng mới của Assyria; Urartu, Ba Tư, Media, Mannea, Babylonia, Arabia, Phoenicia, Israel, Judah, Samaria, Palestine, Nabatea, Chaldea, Cộng hòa Síp], Moab, Edom và Tân-Hittite đã bị chinh phục, Tiglath-Pileser III cũng đã tuyên bố là vua Babylon và đế quốc Assyria kéo dài từ dãy núi Caucasus tới Arabia và từ biển Caspian tới Cộng hòa Síp].
Shalmaneser V (726-723 TCN) đã củng cố lại chính quyền Assyria trong thời gian cầm quyền ngắn ngủi của mình, và đã ngăn cản những nỗ lực của người Ai Cập trong việc giành được một chỗ đứng ở khu vực cận đông.
Sargon II (722-705 TCN) tiếp đó đã bảo vệ đế quốc, ông đã đánh đuổi người Cimmerian và Scythia từ Iran, nơi mà họ đã xâm chiếm và tấn công Ba Tư, chư hầu của Assyria. Mannea, Cilicia, Cappadocia và Commagene đã bị chinh phục, Urartu bị tàn phá, và Babylon, Aram, Phoenicia, Israel, Arabia, Cyprus, và vị vua Midas nổi tiếng, (vua Phrygia) đã bị buộc phải triều cống.
Sennacherib (705-681 TCN), là một vị vua tàn nhẫn, ông đã đánh bại những nỗ lực của người Hy Lạp trong việc giành được một chỗ đứng ở Cilicia, ông cũng chiến thắng và đánh đuổi người Nubia đang cai trị Ai Cập ra khỏi vùng Cận Đông.
Esarhaddon (680-669 TCN) đã mở rộng Assyria xa hơn nữa, ông tiến hành chiến dịch tiến sâu vào dãy núi Caucasus ở phía bắc, đánh tan tác hoàn toàn Urartu trong quá trình này. Mệt mỏi từ sự can thiệp của Ai Cập vào Đế quốc Assyria, Esarhaddon đã vượt qua sa mạc Sinai, xâm lược và chinh phục Ai Cập, đánh đuổi người Nubian / Kushite ngoại quốc và các vị vua Ethiopia của nó và hủy diệt đế chế Kushite trong tiến trình này.
Ashurbanipal (669-627 TCN), sự thống trị của người Assyria kéo dài từ dãy núi Caucasus ở phía bắc tới Nubia, Ai Cập và Ả Rập ở phía nam, và từ Cyprus và Antioch ở phía tây đến Ba Tư ở phía đông.
Ashur-etil-ilani (626 - 623 TCN) và ngay lập tức ông bị vây quanh bởi một loạt các cuộc nội chiến, về sau bị lật đổ
Sin-shumu-lishir: 623 - 622 TCN
Sin-shar-ishkun: 622 - 612 TCN, con trai của Ashurbanipal
Ashur-uballit II: 612 - 609 TCN, bị liên quân Nabopolassar lật đổ

Xem thêm
Sumer
Akkadia
Tôn giáo Semitic cổ
Babylonia
Chaldea
Tôn giáo Mesopotamia
Đông Semitic
Danh sách các vị vua Assyria
Assyrian continuity
Người Assyria
Tiếng Syria
Tiếng Akkad
Ngôn ngữ Đông Aramaic
Tên của Syria
Người Semitic

Chú thích

Tài liệu
 Ascalone, Enrico (2007): Mesopotamia: Assyrians, Sumerians, Babylonians (Dictionaries of Civilizations; 1). Berkeley: University of California Press (paperback, ISBN 0-520-25266-7).
 Grayson, Albert Kirk (1975): Assyrian and Babylonian Chronicles (ABC), Locust Valley, N.Y., Augustin; reed. Winona Lake, Eisenbrauns (2000).

 Leick, Gwendolyn (2002): Mesopotamia: The Invention of the City. Penguin Books.
 Nardo, Don (1998): The Assyrian Empire. San Diego.
 Olmstead, A. T. (1923): History of Assyria, Chicago.
 Oppenheim, A. Leo (1964): Ancient Mesopotamia: Portrait of a Dead Civilization. Chicago.

 Roux, Georges (1964): Ancient Iraq. 1st ed., 3rd ed., London, Penguin Books, 1992 (paperback, ISBN 0-14-012523-X).
 Saggs, H. W. F. (1984): The Might that was Assyria, London, ISBN 0-283-98961-0

 Van de Mieroop, Mark (2004): A History of the Ancient Near East, Oxford.

Liên kết ngoài

Assyria on Ancient History Encyclopedia
Assyrian administrative letters
"Assyrian Legacy", Prototype Productions (video)
"Assyria", LookLex Encyclopedia
Robert William Rogers, The History of Assyria in "btm" format
Theophilus G. Pinches, The Religion of Babylonia and Assyria in "btm" format
"The Library at Ninevah", In our Time — BBC Radio 4
"Assyrians in Arzni-Armenia", Website of the Abovyan city
Morris Jastrow, Jr., The Civilization of Babylonia and Assyria: its remains, language, history, religion, commerce, law, art, and literature , London: Lippincott (1915) — a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; also available in layered PDF format

Lịch sử Iraq
Văn minh
Cựu quốc gia châu Á
Địa lý Iraq
Tọa độ không có sẵn trên Wikidata
Cựu quốc gia ở Trung Đông
Năm 612 TCN


title: Bombus laesus

text:
Bombus laesus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1875.

Chú thích

Tham khảo

L
Động vật được mô tả năm 1875


title: Các trường phái mỹ thuật hiện đại

text:
Trường phái ấn tượng - Impressionism (1874- 1886)

Xuất hiện từ cuối những năm 1800, khởi đầu cụ thể năm 1874, khi một nhóm họa sĩ tại Paris cùng trưng bày các bức họa nhỏ, bất nghi thức. Giới phê bình nghệ thuật đã dùng ngay tên tác phẩm của Claude Monet là Ấn tượng, Bình minh (Impression, Sunrise, sơn dầu, 1872) để đặt tên cho nhóm. Và thế là cái tên [[Impressionist - Các nhà ấn tượng đã trở thành cái tên được cả nhóm nghệ sĩ chấp nhận.

Điểm nổi bật của nhóṃ là màu sáng và tươi, với cái nhìn mới mẻ về thế giới, trong đó thế giới hiển thị qua các đốm màu lung linh đủ cung bậc.

Đa số các đề tài, đối tượng để vẽ của các họa sĩ Ấn Tượng đều là hiện đại, thể hiện các đại lộ và khu giải trí ở Paris, hay cảnh vật ngoại ô tràn ngập dân du lịch và giới kỹ nghệ.

Về kỹ thuật, có thể thấy các họa sĩ phá bỏ cách vẽ truyền thống với mọi đối tượng, dùng các nét vẽ ngắn, các đường quệt màu đa dạng (stroke, taché) để tóm bắt cái cảnh quan toàn diện của cảnh vật. "Họ thường cũng không chú ý nhiều đến chi tiết của từng vật thể hiện trên tranh. Đa số giới họa sĩ Ấn Tượng vẽ bằng sự đối lập - contrast - của màu sắc, có khi va đập, đối chọi rất mạnh. Họ cũng bỏ bớt quy luật vẽ màu ấm lên trên nền xanh thẫm, từ chối áp dụng phương pháp vẽ cổ điển vốn coi trọng hiệu ứng sáng - tối thể hiện qua các màu hay tông màu sáng - tối".

Trường phái hậu ấn tượng (Post Impressionism 1886- 1910)
Bắt đầu ở châu Âu từ cuối thế kỷ 18

Trường phái Dã thú - Fauvism (1905-1909)
Trường phái Dã thú là trường phái hội họa có phong cách thể hiện đặc biệt dữ dội về màu sắc với những mảng nguyên sắc gay gắt, những đường viền mạnh bạo, dứt khoát, không diễn tả khối, không vờn sánh tối. Trường phái Dã thú mang tính tiên phong trong nền nghệ thuật châu Âu nửa đầu thế kỉ XX

Đại diện tiêu biểu nhất là họa sĩ người Pháp Henri Matisse (1869-1954
Các tác phẩm tiêu biểu:- "Sự hài hoà của màu đỏ","Điệu nhảy" của Matisse
- "Phong cảnh với những cây màu đỏ" của Vlaminck
- "Cầu London" của Derain

Trường phái biểu hiện - Expressionism (1906-1919)
Khởi nguồn từ trường phái Biểu Hiện Đức

Trường phái lập thể - Cubism (1909-1926)

Đại diện là Picasso

Trường phái tương lai - Futurism (1909-1918)

Trường phái này mạnh nhất ở Italy.

Trường phái Dada (Dadaism) (1916-1922)

Theo đuổi những ý tưởng và nguyên tắc mới lạ.

Trường phái siêu thực - Surrealism (1924-1938)
Trường phái này thể hiện những tác phẩm nghệ thuật bằng tranh và bằng chữ viết.

Trường phái biểu hiện trừu tượng - Abstract Expressionism (những năm 1940)

Sự kết hợp giữa trường phái biểu hiện và trừu tượng.

Trường phái Kinetic Art (1950's-1960's)

Chủ trương khai thác được các khía cạnh nghệ thuật cảm xúc.

Trường phái Pop Art (1961-1968)

Pop Art là trào lưu nghệ thuật mới ra đời ở Anh trong thập kỷ 50 của thế kỷ 20. Song nơi nó phát triển rực rỡ nhất và để lại dấu ấn trong lịch sử mỹ thuật chính là tại Mỹ.

Pop Art nổi tiếng với các bức họa lấy những đề tài bình dân, phổ biến với mọi người như các thần tượng mà mọi người tôn thờ trong ca nhạc, phim ảnh, nhãn mác sản phẩm, tranh quảng cáo, bao bì sản phẩm... thậm chí đôi giày, tờ báo... làm chủ đề chính để sáng tạo nghệ thuật.

Cách thể hiện của trường phái Pop Art chấp nhận tất cả các cách có thể. Bức họa "Marilyn Monroe" là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho Pop Art, tác phẩm này thể hiện bằng phương pháp in lưới, bằng máy. Nhiều tác phẩm khác được thể hiện bằng phần mềm máy tính, in bằng máy. Nhiều tác phẩm gắn cả "vật thật" như báo chí, lon bia, chai lọ... lên tranh.

Một số bức họa đắt giá nhất của trường phái này vốn là minh họa cho truyện tranh.

Trường phái Op Art (1964-1967)

Là làn sóng nghệ thuật mới liên quan đến ảo giác.

Trường phái Minimalism (1966-1970)

Đơn giản hóa mọi thứ tối đa, kiệm lời, trường phái này có tên Việt là "nghệ thuật tối giản". Trong tranh, các hình tượng, màu sắc, chi tiết đều ít nhất trong mức có thể.

Nghệ thuật tối giản trong hội họa là một nhánh ứng dụng tương đương với các nhánh khác trong kiến trúc, trang trí...

Trường phái nghệ thuật nhận thức- Conceptual Art (1960's and 70's)

Chú thích

Mỹ thuật
Trường phái hội họa


title: Dassault Falcon 50

text:
Dassault Falcon 50 là một máy bay phản lực tầm xa, kích thước trung bình của Pháp, đây là máy bay phản lực cỡ nhỏ duy nhất trên thế giới bố trí 3 động cơ phản lực. Thực chất đây là một phát triển từ Falcon 20 với một động cơ thứ 3. Falcon 50 sau này bị thay thế bởi Falcon 50EX, hiện vẫn đang sản xuất. Falcon 50EX có động cơ cải tiến và những cải tiến cao cấp khác, giúp máy bay tăng tầm hoạt động. Nó tiếp tục là một máy bay phản lực tư nhân rất nổi tiếng, bay xa, sang trọng, và sở hữu ba động cơ phản lực mạnh.

Một phát triển của Falcon 50 là Falcon 900, nó có thân dài hơn và cũng trang bị 3 động cơ.

Dassault và Aviation Partners Inc. công bố cánh nhỏ ở đầu cánh High Mach Blended đang được phát triển cho Falcon 50, thuộc các thiết bị bổ sung.

Các quốc gia sử dụng

Quân sự

  (trước kia)

Thông số kỹ thuật (Falcon 50)

Đặc điểm riêng
Phi đoàn: 2
Sức chứa: 8-10 hành khách
Chiều dài: 18.50 m (60 ft 8 in)
Sải cánh: 18.85 m (61 ft 10 in)
Chiều cao: 6.97 m (22 ft 10 in)
Diện tích cánh: 9.150 kg (20.130 lb)
Trọng lượng rỗng: n/a
Trọng lượng cất cánh: n/a
Trọng lượng cất cánh tối đa: n/a
Động cơ: 3× Garrett TFE731-3-1C

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: Mach.86 (370 kts (IAS))
Tầm bay: 6.480 km (2.940 nm)
Trần bay: n/a
Vận tốc lên cao: n/a
Lực nâng của cánh: n/a
Lực đẩy/trọng lượng: n/a

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Dassault Falcon 50 official website
 Airliners.net

Xem thêm

Máy bay có cùng sự phát triển
 Dassault Falcon 20
 Dassault Falcon 900

Máy bay có tính năng tương đương
 Raytheon Hawker 800

Máy bay ba động cơ phản lực
Máy bay quân sự
Máy bay thương mại Pháp
Máy bay cánh dưới
Falcon 0050


title: Dolores, Đông Samar

text:
Dolores là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Đông Samar, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000 của Philipin, đô thị này có dân số 32.812 người trong 6.313 hộ.

Các đơn vị hành chính

Dolores được chia ra 46 barangay.
Mayor: Hon. Emiliana P. Villacarilio

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Đông Samar


title: Trichobathra

text:
Trichobathra là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Adiscus angulatus

text:
Adiscus angulatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev & Sprecher-Uebersax miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Adiscus


title: Trường Đại học Thương mại

text:
Trường Đại học Thương mại (tiếng Anh: Thuongmai University, tên viết tắt: TMU) là trường đại học công lập, trực thuộc hệ thống giáo dục quốc dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đã được công nhận đạt Tiêu chuẩn kiểm định chất lượng trường đại học theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo; đào tạo trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ; hoạt động theo cơ chế tự chủ.

Lịch sử
Trường được thành lập năm 1960 với tên gọi là Trường Thương nghiệp Trung ương.
 Năm 1979, Trường đổi tên thành Trường Đại học Thương nghiệp.
 Năm 1994, Trường đổi tên thành Trường Đại học Thương mại.
 Năm 2015, Trường thành lập cơ sở Hà Nam.
 Năm 2016, Trường được Thủ tướng Chính phủ cho phép tự chủ, tự chịu trách nhiệm.

Chất lượng đào tạo
Ngày 30/03/2018, Trung tâm kiểm định chất lượng giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) chứng nhận Trường Đại học Thương mại đạt tiêu chuẩn chất lượng giáo dục do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành với tỷ lệ các tiêu chí đạt yêu cầu là 85,2% (tương đương với Trường Đại học Ngoại thương, cao hơn Trường Đại học Kinh tế Quốc dân và Học viện Ngân hàng).

Đội ngũ giảng viên
Đội ngũ giảng viên đến 31/12/2019 gồm 610 người trong đó giảng viên cơ hữu của nhà trường hiện nay là 440 người và giảng viên thỉnh giảng gồm 170 người. Phần lớn cán bộ, giảng viên nhà trường đã và đang học tập, nghiên cứu tại các nước và vùng lãnh thổ: Nga, Anh, Ấn Độ, Nhật Bản, Pháp, Hoa Kỳ, Đức, Thuỵ Điển, Úc, Thái Lan, Indonesia, Đài Loan.

Hiệu trưởng nhà trường qua các giai đoạn:
GS.TS. Nguyễn Thị Doan: 1993, nguyên Phó Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
GS.TSKH Nguyễn Mại: nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về hợp tác và đầu tư (nay là Bộ Kế hoạch và Đầu tư), nguyên Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội
GS.TS. Phạm Vũ Luận: 2000, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
GS.TS. Nguyễn Bách Khoa: 2004. Chức vụ hiện nay: Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học Thương mại.
GS.TS. Đinh Văn Sơn: 2011.
PGS.TS. Nguyễn Hoàng (2021 - nay) (đương nhiệm).

Đơn vị trực thuộc
Các đơn vị trực thuộc được chỉ đạo điều hành bởi Đảng uỷ trường, Ban giám hiệu và Hội đồng trường.

Các Khoa và Viện:
Bao gồm 13 khoa và 2 viện:
 Khoa Quản trị kinh doanh.
 Khoa Khách sạn - Du lịch.
 Khoa Marketing.
 Khoa Kế toán - Kiểm toán.
 Khoa Kinh tế và Kinh doanh quốc tế.
 Khoa Kinh tế.
 Khoa Luật
 Khoa Tài chính - Ngân hàng.
 Khoa Hệ thống thông tin kinh tế và Thương mại điện tử.
 Khoa Tiếng Anh.
 Khoa Quản trị Nhân lực.
 Khoa Lý luận chính trị.
 Khoa Toán Kinh tế
 Viện Đào tạo Quốc tế.
 Viện Đào tạo Sau đại học.

Các Phòng và Đơn vị trực thuộc

 Văn phòng trường
 Phòng Tổ Chức Nhân Sự.
 Phòng Pháp chế và Thanh Tra.
 Phòng Kế Hoạch Tài Chính.
 Phòng Quản lý Đào tạo.
 Phòng Công tác Sinh viên.
 Phòng Đối ngoại và Truyền thông.
 Phòng Quản lý Khoa học.
 Phòng Quản trị Cơ sở vật chất.
 Phòng Khảo thí và Đảm bảo Chất lượng Giáo dục.
 Tạp chí Khoa Học Thương Mại.
 Trung tâm Công nghệ Thông tin.
 Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Kỹ năng nghề nghiệp.
 Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Khoa học Công nghệ.
 Bộ môn Phương pháp Nghiên cứu khoa học.
 Bộ môn Giáo Dục Thể Chất.
 Thư viện.
 Trạm Y Tế.
 Khu Nội Trú Sinh Viên.

Các Tổ chức Chính trị - Xã hội

 Công đoàn trường.
 Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh.
 Hội sinh viên.
 Hội cựu giáo chức.
 Hội cựu chiến binh.
 Chi hội phụ nữ tri thức.

Thành tích
Từ khi thành lập đến nay, nhà trường đã đào tạo cung cấp cho xã hội hàng chục nghìn cử nhân kinh tế, hàng nghìn thạc sĩ, tiến sĩ kinh tế; bồi dưỡng nhiều cán bộ quản lý kinh tế cho ngành thương mại và các ngành khác, đã trực tiếp thực hiện và tham gia nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, hàng trăm đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ và hàng chục hợp đồng nghiên cứu với các cơ quan, doanh nghiệp được Nhà nước, xã hội và cộng đồng doanh nghiệp đánh giá ngày càng cao.

Hơn nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, Trường Đại học Thương mại đã đạt được nhiều danh hiệu cao quý:
 30px Đơn vị Anh hùng Lao động (2010).
 Huân chương Độc lập hạng Nhì (2008).
 Huân chương Độc lập hạng Ba (2000).
 50x50px Huân chương Chiến công hạng Ba (1972).
30px 2 Huân chương Lao động hạng Nhất (1995) (1984).
 Huận chương Lao động hạng Ba (1980).
 Huân chương Hữu nghị Hạng nhì của nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào (1999).
 Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ (2008).

Cựu sinh viên ưu tú, nổi bật
Nhiều sinh viên của Trường Đại học Thương mại sau khi tốt nghiệp đã giữ các vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước, trong các cơ quan, doanh nghiệp lớn, gặt hái được thành tích ở các đấu trường sắc đẹp trong nước và quốc tế:
 GS.TS. Nguyễn Thị Doan: nguyên Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cựu sinh viên, giảng viên, nguyên hiệu trưởng nhà trường.
GS.TS. Phạm Vũ Luận: nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, cựu sinh viên, giảng viên Khoa Kinh tế - Luật (chuyên ngành Kinh tế thương mại), nguyên hiệu trưởng nhà trường.
GS.TS. Phan Văn Tiệm: nguyên Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Vật giá Nhà nước.
PGS.TS. Nguyễn Bích Đạt: nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
TS. Nguyễn Quanh Quýnh: nguyên Thứ trưởng Bộ Thương mại.
PGS.TS. Đinh Văn Thành: Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại, cựu sinh viên.
GS.TS. Lê Năm: Viện trưởng Viện Bỏng Quốc gia, cựu sinh viên.
TS. Vũ Thành Tự Anh: Giám đốc nghiên cứu của Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright - Chương trình liên kết giữa Harvard University và Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, cựu sinh viên.
GS.TS. Lê Quân: Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyên Thứ trưởng Bộ Lao động, TB&XH, Chủ tịch UNDN tỉnh Cà Mau, cựu sinh viên của trường
 Ông Nguyễn Minh Tú, Phó Chủ tịch HĐQT Stavian Group, Tổng giám đốc CTCP Stavian Hóa Chất, Chủ tịch HĐQT CTCP Kim Loại Công Nghiệp Stavian, nguyên Chủ tịch HĐQT CTCP Nhựa Á Châu, cựu sinh viên của trường
 GS Nguyễn Đức Khương, người Việt đầu tiên được lọt vào top 10 chuyên gia kinh tế trẻ hàng đầu của thế giới do dự án RePEc bầu chọn tháng 1/2016, và là một trong hai chuyên gia kinh tế Việt Nam có tên trong top 5% kinh tế gia hàng đầu thế giới cũng do dự án RePEc bầu chọn tháng 8/2017, tốt nghiệp thủ khoa Trường ĐH Thương mại (năm 2000).
Lô Thị Hương Trâm, Nữ hoàng Trang sức Việt Nam 2013, đại diện Việt Nam tham gia Hoa hậu Quốc tế 2013.
Phạm Thị Hương, Á hậu 1 Hoa hậu Thể thao Thế giới 2014, Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2015, đại diện Việt Nam tham gia Hoa hậu Hoàn vũ 2015.
Nguyễn Thị Loan, Top 5 Hoa hậu Việt Nam 2010, Á hậu 2 Hoa hậu Các dân tộc Việt Nam 2013, Top 25 Hoa hậu Thế giới 2014, Top 5 Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2015, Top 20 Hoa hậu Hòa bình Quốc tế 2016, đại diện Việt Nam tham gia Hoa hậu Hoàn vũ 2017.
Bùi Thị Thảo Phương, Giải Bạc Siêu mẫu Việt Nam 2018.
Châu Bùi: Bùi Thái Bảo Châu (sinh ngày 3 tháng 11 năm 1997) thường được biết đến với nghệ danh Châu Bùi, là một hot girl, người mẫu ảnh, diễn viên, ca sĩ và fashionista người Việt Nam. Cô từng lọt vào danh sách 30 Under 30 châu Á của tạp chí Forbes.
Ngô Ngọc Hưng: Nghệ danh Hanbin  tham gia chương trình sống còn nổi tiếng I-Land, do công ty của BTS - Big Hit tổ chức (Lọt TOP 10), là Idol người Việt đầu tiên tại Hàn Quốc. Hiện tại đang hoạt động tại Nhóm Tempest(Kpop), cựu sinh viên trường ĐH Thương Mại.

Xem thêm

 Danh sách trường đại học và cao đẳng tại Hà Nội
 Bộ Công Thương (Việt Nam)

Chú thích

Liên kết ngoài

 Sinh viên tốt nghiệp Trường Đại Học Thương Mại

Thương mại (Việt Nam)
Thương mại (Việt Nam)
Đại học và cao đẳng kinh tế Việt Nam
Thương mại
Tập thể được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động
Huân chương Độc lập hạng Nhì
Huân chương Độc lập hạng Ba
Huân chương Lao động hạng Nhất
Huân chương Lao động hạng Ba
Huân chương Chiến công hạng Ba
Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam


title: Adelphomyia saitamae

text:
Adelphomyia saitamae là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Adelphomyia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Usini

text:
Usini là một đô thị (comune) ở tỉnh Sassari, vùng Sardinia của Ý. Đô thị Usini có diện tích km², dân số thời điểm 31 tháng 5 năm 2009 là 4200 người.
Usini có diện tích 30,68 km², dân số theo ước tính năm 2005 của Viện thống kê quốc gia Ý là người.
Các đơn vị dân cư:
Đô thị Usini giáp với các đô thị: Ittiri, Ossi, Sassari, Tissi, Uri.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị tỉnh Sassari


title: Perisserosa guttata

text:
Perisserosa guttata là một loài ốc biển, một động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cypraeidae, ốc sứ.

Các phân loài:

 Perisserosa guttata guttata (Gmelin, 1791)
 Perisserosa guttata surinensis (Raybaudi, 1978)
 Perisserosa guttata azumai (Schilder, 1960)

Mô tả

Phân bố
Loài này sinh sống ở Biển Đông; ngoài khơi Nhật Bản, Philippines, Melanesia và Úc (Queensland).

Chú thích

Perisserosa


title: Isert

text:
Isert là một đô thị thuộc huyện Altenkirchen, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Isert có diện tích 1,84 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 163 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Altenkirchen


title: Dussia foxii

text:
Dussia foxii là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae.
Loài này chỉ có ở Peru.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Dussia foxii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Dussia
Thực vật Peru
Thực vật dễ tổn thương


title: Libnotes greeni

text:
Libnotes greeni là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Libnotes
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Ampedus chlamydatus

text:
Ampedus chlamydatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Lewis miêu tả khoa học năm 1894.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Chaetocnema serpentina

text:
Chaetocnema serpentina là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được White miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Chaetocnema


title: Chelostoma garrulum

text:
Chelostoma garrulum là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Chelostoma
Động vật được mô tả năm 1991


title: Bryomoia

text:
Bryomoia là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Montastruc-Savès

text:
Montastruc-Savès là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 303 mét trên mực nước biển..

Tham khảo

Montastrucsaves


title: Limnephilus bifidus

text:
Limnephilus bifidus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Limnephilus


title: Trường lũy Quảng Ngãi

text:
Trường Lũy Quảng Ngãi (gọi tắt là Trường Lũy), hay Trường Lũy Quảng Ngãi-Bình Định, Tĩnh Man trường lũy (gọi theo sử Nhà Nguyễn); đều là tên gọi của một công trình kiến trúc lớn, đa dạng, nhiều phần được làm bằng đá hoặc đất, chạy dọc theo đường thượng đạo xưa từ Quảng Ngãi đến Bình Định, bắt đầu từ huyện Trà Bồng (Quảng Ngãi) đến huyện An Lão (Bình Định) thuộc Việt Nam. Theo nhiều nhà nghiên cứu, thì đây là một trường lũy dài nhất Đông Nam Á.

Lịch sử
Theo các nhà nghiên cứu gần đây, trong đó có GS. Phan Huy Lê, thì lũy cổ khởi xây từ thế kỷ 17 thời các chúa Nguyễn với tính cách phòng thủ quân sự. Sang thế kỷ sau, vì nhiều nguyên nhân, một số dân tộc ở Đá Vách (Quảng Ngãi, phần đông là tộc người H’rê) đã nổi lên chống đối triều đình. Đến triều Gia Long thì cuộc xung đột càng quyết liệt hơn. Sách Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên) chép:
Tháng 4 năm Quý Hợi (1803), Lê Văn Duyệt phá tan mọi Đá Vách. Ngài (Gia Long) hạ chiếu khen thưởng.

Mặc dù phải dùng biện pháp quân sự, triều đình vẫn không sao tiêu diệt được. Suốt các triều đại kế tiếp từ Minh Mệnh đến Tự Đức quan quân phải hao binh tướng đánh dẹp. Mãi cho đến khi thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam, vùng Đá Vách vẫn có nhiều biến loạn. Triều đình phải dùng cả thế công lẫn thế thủ nên một mặt phái quân lên tiễu trừ, mặt kia thì củng cố và khuếch trương thêm dãy lũy cũ.

Thư tịch chính sử

Theo sử nhà Nguyễn thì để ngăn nguy cơ "bị uy hiếp, tràn lấn của ác man Đá Vách", kể từ năm Gia Long thứ 18 (1819), Tả quân Lê Văn Duyệt đã cho đắp "lũy Bình Man." Sách Vũ Man tạp lục thư (in năm 1898 triều Thành Thái) của Tĩnh Man tiễu phủ sứ Nguyễn Tấn chép rõ:Năm Gia Long thứ 18 (1819), Lê Văn Duyệt tâu xin xây Trường lũy, nam giáp ranh giới huyện Bồng Sơn, tỉnh Bình Định; bắc giáp ranh giới huyện Hà Đông (thuộc phủ Tam Kỳ), tỉnh Quảng Nam. Dọc theo lũy có đào hào trồng tre, trước lũy là vùng Man, sau lũy có xây đồn...

Sách Viêm Giao trưng cổ ký (Ghi chép sưu tập di tích cổ nước Nam) của Tổng tài Quốc sử quán Cao Xuân Dục, hoàn thành năm 1900, cũng chép tương tự:
Năm thứ 18 (1819), Chưởng Tả quân Lê Văn Duyệt đắp Trường lũy, trồng hàng rào, đào hào chắn... Trải lâu năm lũy bị đổ nát, nhiều toán quân Man vượt quan lũy đến cướp bóc các làng dưới xuôi. Năm Tự Đức thứ 8 (1855), trùng tu Trường lũy.

Căn cứ theo đó thì Trường Lũy có từ xưa nhưng được xây dựng thêm vào triều Gia Long - Minh Mạng. Hai vị có công nhiều nhất trong việc kiến thiết và trùng tu là Lê Văn Duyệt và Nguyễn Tấn; cả hai đều xuất thân ở Quảng Ngãi. Việc xây cất kéo dài đến nửa cuối thế kỷ 19 như ghi lại trong Đại Nam thực lục:Tháng 4 năm Bính Thìn (1856), "dân hơn 60 xã, thôn, trại, ấp ở ba huyện Bình Sơn, Chương Nghĩa (nay là Tư Nghĩa), Mộ Đức ủy người về kinh (Huế) kêu xin, vì tình hình khổ quá, (mà) phải đi đắp đê dài... công việc quá nặng, khó gánh chịu nổi". Tháng 3 năm sau (1857), bố chính Quảng Ngãi là Phạm Tỉnh lại tâu xin đắp "Trường lũy" một cách quy mô, tập trung ngót 2500 binh lính và huy động dân đinh ba huyện 3700 người. Tự Đức đồng ý, lại còn ra lệnh khẩn trương sửa đắp xong trong ba tháng.

Khảo cổ
Cuộc khai quật di tích đã tìm thấy các mảnh gốm địa phương, gốm Bát Tràng, và cả gốm ngoại quốc với niên đại từ thế kỷ 17, chứng minh lũy không chỉ có từ triều Gia Long. Tuy nhiên việc củng cổ và xây đắp lại cho thêm cẩn mật diễn ra từ triều Gia Long về sau.

Kích thước, địa thế, cấu tạo
Trường Lũy Quảng Ngãi, các tài liệu ghi không thống nhất. Theo Đại Nam thực lục thì lũy có chiều dài là 117 dặm, còn sách Viêm Giao trưng cổ ký thì ghi là 177 dặm Sở dĩ có sự khác biệt này, có lẽ là do chiều dài của Trường Lũy tùy ở thời điểm khi được ghi chép. Song, trong các công bố gần đây, độ dài của công trình vẫn còn nhiều khác biệt:
-Sau nhiều năm nghiên cứu (2005-2010), tại Hội nghị thông báo khảo cổ học năm 2010 tại Hà Nội, đoàn khảo sát thuộc Trường Viễn Đông Bác cổ của Pháp, Viện Khảo cổ học (Hà Nội), đã cho biết độ dài của lũy từ Ba Tơ vào đến Bình Định là 300 km, riêng đoạn thành chạy trên đất Bình Định là 30 km.
-Theo bài viết "Sức hút kỳ lạ từ Trường Lũy" trên báo Pháp luật (bản điện tử) thì Trường Lũy chỉ dài 133 km.
-Theo TS. Nguyễn Tiến Đông (Viện Khảo cổ học Việt Nam), thì Trường lũy có chiều dài xấp xỉ 200 km.

Về mặt địa thế, lũy nằm theo con đường thượng đạo Bắc Nam, nơi từng là lộ trình cho các cuộc hành quân lịch sử thời xưa. Như vào năm 1786, khi quân Tây Sơn kéo từ Thị Nại ra đánh lấy Phú Xuân, họ đã dùng con đường thượng đạo này để di chuyển mà không bị cản trở như ở hạ nguồn vì nơi đó có những cửa sông lớn chắn lối .

Về cấu tạo, Trường Lũy đắp bằng đất và đá (to bằng đầu người), cao 2m, dày 1,5m, phía ngoài có hào sâu rộng trên 3m và một hàng rào tre gai. Khảo sát bờ Trường Lũy chạy qua La Vuông (Bình Định) còn khá nguyên vẹn, thì thấy lũy có dáng hình thang, chân rộng 4-5m, mặt thành 2-3m có thể đi lại tuần tra thuận tiện. Tuy đây là một ranh giới nhưng không phải là một ranh giới đóng kín. Lũy cắt ngang qua nhiều sông, suối. Mỗi chỗ cắt ngang lại có một cổng, do một đồn bảo canh gác điều hành việc đi lại giữa cộng đồng người Việt và người H’rê.

Song cái đáng chú ý của Trường Lũy không chỉ ở độ dài, mà còn vì công trình được đắp hoàn toàn trên một địa hình rất khó khăn và phức tạp, gần như theo địa hình, hướng thành không theo một hướng nào nhất định, khi thì trên đỉnh núi, khi thì sườn đồi, dọc theo suối. Phải là người uyên bác mới tính toán được vậy, và phải tốn biết bao công sức của bao thế hệ người Việt mới được vậy.

Vai trò của Trường Lũy đối với nhà Nguyễn
{|align=right
|-
|<div style="float:phải; width: 20em; padding:.5em; margin:.5em; border: 1px solid #ccc;">
Trường lũy người Man ở cách tỉnh thành 23 dặm về phía tây. Phía bắc lũy giáp huyện Hà Đông (thuộc phủ Tam Kỳ) tỉnh Quảng Nam, phía nam giáp huyện Bồng Sơn tỉnh Bình Định. Lũy dài 177 dặm. Xét: Một dải dọc theo ranh giới xung quanh tỉnh thành trước nay thường có bọn ác man Thạch Bích ngang ngạnh hoành hành. Hồi đầu dựng nước đã lập ra 6 đạo binh lính bám sát địa phương để phòng thủ.
Năm Gia Long thứ 3 (1804) lập ra 6 kiên cơ đạo Bình Man. Năm thứ 18 (1819), Chưởng Tả quân Lê Văn Duyệt đắp Trường lũy, trồng hàng rào, đào hào chắn. Bên trong thiết lập 115 đồn bảo, mỗi đồn đóng 18 lính, tổng cộng 1.150 người. Lại lấy các xã thôn thượng du của 3 huyện đặt làm 27 lân theo binh lính của 6 Kiên cơ tiến hành phòng thủ...Mỗi lân đặt ra chức Cai lân, Phó lân để cai quản.
Năm Minh Mạng thứ 3 (1822), đổi 6 Kiên cơ thành 6 cơ Tĩnh Man, xây thêm đồn bảo vệ, thành 117 đồn. Năm thứ 17 (1836), trích cơ thứ 6 ra lập thành vệ Nhất Quảng Ngãi, tùy theo tình hình địa bàn mà bổ sung thêm cho 5 cơ còn lại để tiện cho kế hoạch ứng phó. Năm thứ 20 (1830), chuyển giao cho Lãnh binh của tỉnh quản lãnh công việc này.
Sang đời Thiệu Trị, cắt giảm số đồn xuống chỉ còn 56 đồn, số lính của 5 cơ là 2.150 người, mỗi cơ đặt ra một viên Chánh Quản cơ và một viên Phó Quản cơ, mỗi đồn đặt một viên Suất đội, đóng ở các cửa tấn để phòng thủ, tất cả do viên Lãnh binh cai quản chung.
Trải lâu năm lũy bị đổ nát, nhiều toán quân Man vượt quan lũy đến cướp bóc các làng dưới xuôi. Năm Tự Đức thứ 8 (1855), trùng tu Trường lũy. Năm thứ 9 (1856), chia đặt ra 80 đồn, bổ sung thêm binh lính thành 8 cơ, chia thành 3 ban, cứ 2 tháng thay phiên nhau một lần. Năm thứ 10 (1857), đặt chức Tuần phủ 1 viên, về sau lại bãi. Năm thứ 16 (1863), đặt chức Tiễu phủ 1 viên, Phó lãnh binh 1 viên để khi có xảy ra việc thì cùng bàn bạc với nhau mà giải quyết. Năm thứ 17 (1864), lại đổi 8 cơ thành 6 cơ, mỗi cơ 10 đội, lại kén tuyển lính chiến thành 1 vệ, vệ có 12 đội, chiêu mộ 5 đội Nghĩa Hùng, 2 đội Tĩnh Man, đặt 3 đồn lớn Tĩnh Man, còn các cơ đồn khác tùy xét mà cắt giảm. Những nơi xung yếu thì do binh lính của cơ đóng giữ, nơi dễ dàng hơn thì do dân của các lân canh giữ. Hiện nay chỉ còn 47 đồn nhỏ, 3 đồn lớn, tổng cộng 50 đồn.

Trích sách Viêm Giao trưng cổ ký của Tổng tài Quốc sử quán Cao Xuân Dục
</div>
|}

Trường lũy xưa, triều Nguyễn xây dựng mang tính chất phòng vệ, song hiệu quả không cao, vì "quân Đá Vách dùng lối đánh du kích ẩn hiện khó lường, mà quân triều từ nơi khác đến đóng giữ lâu ngày không quen thủy thổ", và vì họ đều có "tài nghệ chiến đấu". Tướng Nguyễn Tấn trong Vũ Man tạp lục thư kể: Người Man ở tỉnh tôi, tính tình hung hãn, đi đứng chạy nhảy lanh lẹ, đến như luồng điện sáng, đi tựa ánh chớp. Dựa vào nơi hiểm yếu, bắn tên phóng lao, đó là môn sở trường của họ vậy... Trước đây quan binh đã từng bị chúng đánh thua, và chẳng phải là một lần mà thôi.<ref>Dẫn theo Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 219 và 220.</ref>
Rút lại, theo GS. Nguyễn Phan Quang trong Việt Nam thế kỷ XIX, thì:
Trải qua các triều vua từ Gia Long đến Tự Đức, "lũy bình Man" liên tiếp được củng cố, đồn bảo trên lũy liên tiếp được sửa đắp, tăng cường, nhưng triều Nguyễn vẫn không sao đè bẹp được cuộc đấu tranh của các dân tộc Đá Vách. Ngay tác giả Vũ Man tạp lục thư cũng đã thú nhật sự bất lực của Trường lũy: "... Kế sách phòng bị quá chu đáo, chặt chẽ, không gì lọt qua được, tuy nhiên không có gì tốt hơn là giữ được (lòng) người vậy."

Thế giới lưu ý
Ngày 27 tháng 3 năm 2011, đoàn đại sứ các nước Châu Âu gồm: Pháp, Ba Lan, Hungary, Anh, Hy Lạp, România và Trưởng phái đoàn Liên Âu tại Việt Nam Sean Doyle đã cùng các nhà khoa học nước ngoài và nhà chức trách tỉnh Quảng Ngãi đã tổ chức hội thảo "Lịch sử quan hệ kinh tế và dân tộc" về di tích quốc gia Trường Lũy Quảng Ngãi.

Tại hội thảo, tham luận của các nhà khoa học đều thống nhất rằng:
-Trường Lũy không những chỉ có nhiệm vụ bảo vệ an ninh và quản lý nội địa; mà còn tạo điều kiện cho giao thương, mua bán giữa đồng bào miền ngược và miền xuôi, giữa miền núi và miền biển.
-Công trình không chỉ có ý nghĩa lớn về giá trị kinh tế, văn hóa, xã hội, là đường ranh giới đảm bảo về sự ổn định và hòa bình, là nơi giao thương mà còn có giá trị lớn về mặt quân sự, là cơ sở để quản lý, tạo mối quan hệ hòa hợp, gắn kết giữa cộng đồng các dân tộc.

Hiện nay, tỉnh Quảng Ngãi đã thống nhất giữ nguyên hiện trạng Trường Lũy trên cơ sở lấy Trường Lũy làm tâm, dọc theo hai bên lũy 500m là khu vực di tích.

Theo kỳ vọng của ngành chức năng, với di tích Trường Lũy, không chỉ là việc nghiên cứu mà còn tạo ra cơ hội về du lịch. Những cư dân sống dọc Trường Lũy sẽ có cơ hội về công ăn việc làm.

Ngày 10 tháng 3 năm 2011, Trường Lũy Quảng Ngãi đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích cấp Quốc gia.

Xem thêm
Nổi dậy ở Đá Vách thời Nguyễn
Tham khảo
Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Tập 28 (bản dịch). Nhà xuất bản Sử học và Nhà xuất bản Khoa học xã hội hợp tác ấn hành, Hà Nội, 1962-1972.
Quốc sử quán triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu (phần Chính biên, bản dịch). Nhà xuất bản Văn học, 2002.
Cao Xuân Dục, Viêm Giao trưng cổ ký (bản dịch). Nhà xuất bản thời đại, 2010.
Trương Hữu Quýnh-Phan Đại Doãn-Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam (Tập I). Nhà xuất bản Giáo dục, 2007.
Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ XIX (1802-1884). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2002.

Chú thích

Liên kết ngoài
"Đi tìm dấu tích "tĩnh man trường lũy" đăng trên website Khoa học và Công nghệ tỉnh Bình Định .
"Sức hút kỳ lạ từ Trường Lũy" trên báo Pháp luật (bản điện tử)
"Trường Lũy dài nhất Đông Nam Á" trên báo Thanh Niên
"Trường Lũy Quảng Ngãi mang đậm dấu ấn tinh thần Việt Nam" trên báo Công an TP. Đà Nẵng
"Cần quy hoạch, bảo vệ Trường lũy Quảng Ngãi"
"Giải mã Trường lũy dài nhất Đông nam Á" trên báo Thể thao Văn hóa (bản điện tử)

T
T
Quảng Ngãi
Di sản triều đại nhà Nguyễn
Nhà Nguyễn
Công trình xây dựng ở Quảng Ngãi


title: Sefro

text:
- Sefro là một đô thị ở tỉnh Macerata ở vùng Marche, có vị trí cách khoảng 70 km southwest of Ancona và khoảng 45 km southwest of Macerata. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 453 người và diện tích là 42,5 km².

Sefro giáp các đô thị: Camerino, Fiuminata, Pioraco, Serravalle di Chienti.

Biến động dân số qua các năm

Tham khảo

Đô thị tỉnh Macerata


title: Nguyễn Đăng Tuân (quan nhà Lê)

text:
Nguyễn Đăng Tuân (chữ Hán: 阮登遵, 1649-?) là người xã Hoài Bão, huyện Tiên Du (nay thuộc xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh). Ông đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa thi Quý Sửu niên hiệu Dương Đức thứ 2 (1673) thời Lê Gia Tông.

Ông là con Tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh (khoa 1646), là cháu ruột Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo (khoa 1646), và là anh ruột Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo (khoa thi 1683).

Nguyễn Đăng Tuân làm quan cho nhà Lê trung hưng, trải đến chức Phủ doãn phủ Phụng Thiên ở Thăng Long, sau bị truất xuống Cấp sự trung.

Ghi chú

Người Bắc Ninh
Sinh năm 1649
Quan lại nhà Lê trung hưng
Tiến sĩ nhà Hậu Lê


title: Échalas

text:
Échalas là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 297 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: Cobitis maroccana

text:
Cobitis maroccana là một loài cá vây tia thuộc họ Cobitidae.
Loài này chỉ có ở Maroc.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi và sông có nước theo mùa.

Nguồn
 Crivelli, A.J. 2005. Cobitis maroccana. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Cobitis
Động vật đặc hữu Maroc
Động vật được mô tả năm 1929


title: Dân

text:
Dân có thể chỉ:
Con người nói chung
Tên gọi gọn của nhân dân
Gọi tắt của dân tộc
Gọi tắt của dân cư
Một tờ báo: Dân (báo)
Một huyện thuộc tỉnh Cam Túc: Dân (huyện)
Tên người: Lê Nghi Dân, Giang Trạch Dân, Sáu Dân...


title: Ngữ hệ Kra-Dai

text:
Ngữ hệ Kra-Dai (các tên gọi khác bao gồm: ngữ hệ Tai-Kadai, họ ngôn ngữ Tai-Kadai, ngữ hệ Kradai, họ ngôn ngữ Kradai, ngữ hệ Thái-Kradai, ngữ hệ Thái-Kadai, ngữ hệ Tráng-Đồng, ngữ hệ Thái-Tạp Đại v.v) là một ngữ hệ bao gồm khoảng 70 ngôn ngữ tập trung tại Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc. Hiện nay ngữ hệ này được coi là bao gồm năm nhánh chính: ngữ chi Lê (Hlai), ngữ chi Đồng-Thủy (Kam-Sui), Ngữ chi Kra, ngữ chi Thái (Tai) và tiếng Ông Bối (OngBe hay Bê) với vị trí chưa rõ ràng.

Các ngôn ngữ chính trong ngữ hệ Kra-Dai bao gồm tiếng Thái và tiếng Lào, ngôn ngữ quốc gia của Thái Lan và Lào.

Khoảng 93 triệu người nói tiếng Tai-Kdai, 60% trong số họ nói tiếng Thái. Ethnologue liệt kê 95 ngôn ngữ trong ngữ hệ này, với 62 ngôn ngữ này thuộc nhánh Tai.

Sự đa dạng cao của các ngôn ngữ Kra-Dai ở miền nam Trung Quốc chỉ ra nguồn gốc ngữ hệ Kra-Dai ở miền nam Trung Quốc. Chi nhánh Tai di chuyển về phía nam vào Đông Nam Á chỉ khoảng 1000 năm sau Công nguyên.

Các mối liên quan ngoài

Ngữ hệ Kradai trước đây được coi là một phần của ngữ hệ Hán-Tạng (tại Trung Quốc khi đó gọi là ngữ tộc Tráng-Đồng, ngữ tộc Đồng-Thái, ngữ tộc Tráng-Thái, ngữ tộc Thái hay ngữ tộc Kiềm Thái v.v.), nhưng hiện nay nó được phân loại như là một ngữ hệ độc lập. Ngữ hệ này chứa một lượng lớn các từ cùng gốc với ngữ hệ Hán-Tạng. Tuy nhiên, chúng chỉ được tìm thấy một cách ngẫu nhiên trong mọi nhánh của ngữ hệ này, và không bao gồm từ vựng cơ bản, chỉ ra rằng chúng chỉ là các từ vay mượn từ thời cổ.

Tại Trung Quốc, ngữ hệ này trước đây được gọi là ngữ tộc Tráng-Đồng và nói chung được coi là một phần của Ngữ hệ Hán-Tạng cùng với ngữ hệ H'Mông-Miền (Miêu-Dao). Hiện tại, các học giả về ngôn ngữ học tại Trung Quốc vẫn còn tranh luận về việc liệu các ngôn ngữ trong Ngữ chi Cờ Ương như tiếng Ngật Lão, tiếng Pu Péo và tiếng La Chí có thể được gộp trong ngữ hệ Tráng-Đồng hay không, do chúng thiếu các từ cùng gốc Hán-Tạng, một điều kiện để gộp các ngôn ngữ Tráng-Đồng khác trong ngữ hệ Hán-Tạng.

Một vài học giả phương Tây tin rằng ngữ hệ Kradai có liên quan tới hay là một nhánh của ngữ hệ Nam Đảo (Austronesia), trong một ngữ hệ được gọi là ngữ hệ Nam-Thái (Austro-Tai). Ở đây có một lượng đáng kể nhưng hạn chế các từ cùng gốc trong từ vựng cốt lõi. Vẫn chưa có sự đồng thuận về việc chúng là nhánh Ngữ hệ Nam Đảo trên đại lục, được di cư ngược từ Đài Loan vào đại lục hay chúng là sự di cư muộn hơn từ Philippines tới Hải Nam trong thời kỳ mở rộng của Ngữ hệ Nam Đảo.

Phân loại nội bộ
Ngữ hệ Kradai bao gồm năm nhánh được thiết lập khá vững chắc, bao gồm 4 ngữ chi là Lê (Hlai), Cờ Ương (Kra), Đồng-Thủy (Kam-Sui), Thái (Tai) và tiếng Ông Bối (Ong Be/Bê):

 Tiếng Ông Bối (Ong Be/Bê) hay phương ngữ Lâm Cao (Hải Nam)
 Ngữ chi Cờ Ương hay Tạp Đại trong tiếng Trung (Kra) (gọi là Kadai trong Ethnologue)
 Ngữ chi Đồng-Thủy (Kam-Sui): Trung Hoa đại lục.
 Ngữ chi Lê (Hlai): Hải Nam.
 Ngữ chi Thái (Tai): Hoa Nam và Đông Nam Á.

Dựa trên một lượng lớn từ vựng mà các ngôn ngữ trong ngữ hệ chia sẻ, các nhánh Kam-Sui, Be, Tai thường được gộp cùng nhau. (Xem ngữ tộc Đồng-Thái (hay Kam-Tai)). Tuy nhiên, nó cũng chỉ là chứng cứ phủ định, có lẽ là do sự thay thế từ vựng học ở các nhánh khác, và các nét tương đồng hình thái học gợi ý rằng Kra và Kam-Sui nên gộp cùng nhau như là nhánh Bắc Kradai, còn Hlai và Tai như là nhánh Nam Kradai.

Vị trí của tiếng Ông Bối trong đề xuất này là chưa xác định.

Nguồn gốc và di cư
Nghiên cứu trên 100 quần thể dân cư Đông Á, bao gồm 30 các quần thể dân cư nói các tiếng Kradai đã đạt được các kết luận sau:

Thứ nhất, các quần thể dân cư nói các tiếng Kradai có một lượng lớn các điểm tương đồng di truyền học mặc dù sự pha trộn với cư dân bản địa khu vực đã xảy ra sau sự mở rộng của nó.

Thứ hai, một tỷ lệ đáng kể dân cư miền nam Trung Quốc có các dấu hiệu của dân cư nói các tiếng Kradai.

Thứ ba, thổ dân Đài Loan trông tương tự như các quần thể dân cư nói các tiếng Kradai hơn là giống các quần thể dân cư Austronesia khác, chẳng hạn như người Malay-Polynesia.

Thứ tư, việc tập trung thành cụm của các quần thể dân cư nói các tiếng Kradai tương ứng khá tốt với sự phân chia dựa theo các điểm tương đồng di truyền học, chỉ ra rằng chỉ một luồng gen hạn chế giữa họ sau khi có sự chia tách của các quần thể dân cư này.

Các quần thể dân cư nói các tiếng Kradai có nguồn gốc từ phần phía nam Đông Á và sau đó đã di cư về phía bắc và phía đông với nhánh Kam-Sui có lẽ là cổ nhất.

Chú thích

Tham khảo
 Edmondson, J.A., D.B. Solnit (chủ biên). 1997. Comparative Kadai: the Tai branch. Dallas: Viện ngôn ngữ Summer (SIL) và Đại học Texas tại Arlington. ISBN 0-88312-066-6
 Blench, Roger. 2004. Stratification in the peopling of China: how far does the linguistic evidence match genetics and archaeology? Bài viết cho hội nghị chuyên đề "Human migrations in continental East Asia and Taiwan: genetic, linguistic and archaeological evidence". Geneva, 10-13/6/2004. Đại học Geneva.
 Sagart, Laurent. 2004. The higher phylogeny of Austronesian and the position of Tai-Kadai. Oceanic Linguistics 43. 411-440.

Đọc thêm
 Tai-kadai Languages. (2007). Curzon Pr. ISBN 978-0-7007-1457-5
 Diller A. (2005). The Tai-Kadai languages. London [etc.]: Routledge. ISBN 0-7007-1457-X
 Edmondson J. A. (1986). Kam tone splits and the variation of breathiness.
 Edmondson J. A., & Solnit, D. B. (1988). Comparative Kadai: linguistic studies beyond Tai. Summer Institute of Linguistics publications in linguistics, no. 86. [Arlington, Tex.]: Summer Institute of Linguistics. ISBN 0-88312-066-6
 Somsonge Burusphat, Sinnott M. (1998). Kam-Tai oral literatures: collaborative research project between. Salaya Nakhon Pathom, Thailand: Institute of Language and Culture for Rural Development, Mahidol University. ISBN 974-661-450-9


title: Bolitoglossa dofleini

text:
Bolitoglossa dofleini là một loài kỳ giông thuộc họ Plethodontidae.
Loài này có ở Belize, Guatemala, và Honduras.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các đồn điền, và rừng trước đây suy thoái nghiêm trọng.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Cruz, G., Wilson, L.D., McCranie, R., Acevedo, M., Wake, D. & Lee, J. 2004. Bolitoglossa dofleini. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Bolitoglossa


title: Quận Lawrence, Tennessee

text:
Quận Lawrence là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 39.926 người, dân số năm 2005 ước tính 41.101 người . Quận lỵ đóng ở Lawrenceburg.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Pachora

text:
Pachora là một thành phố và là nơi đặt hội đồng đô thị (municipal council) của quận Jalgaon thuộc bang Maharashtra, Ấn Độ.

Địa lý
Pachora có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 261 mét (856 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Pachora có dân số 45.347 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Pachora có tỷ lệ 69% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 61%. Tại Pachora, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Maharashtra


title: Phú Hữu, An Phú

text:
Phú Hữu là một xã thuộc huyện An Phú, tỉnh An Giang, Việt Nam.

Địa lý

Phú Hữu là một xã biên giới nằm ở phía đông bắc huyện An Phú, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp thị xã Tân Châu
Phía tây giáp các xã Phước Hưng và Quốc Thái
Phía nam giáp xã Vĩnh Lộc
Phía bắc giáp Campuchia.

Xã có diện tích 39,65 km², dân số năm 2019 là 14.942 người, mật độ dân số đạt 377 người/km².

Lịch sử
Thời kì kháng chiến chống Mỹ, căn cứ B1 ở vùng Bưng Ven (nay là ấp Phú Lợi) của xã Phú Hữu là một trong các căn cứ cách mạng lớn của tỉnh An Giang.

Sau năm 1975, huyện An Phú sáp nhập với huyện Tân Châu thành huyện Phú Châu, xã Phú Hữu thuộc huyện Phú Châu.

Ngày 12 tháng 1 năm 1984, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 8-HĐBT. Theo đó:
Thành lập xã Quốc Thái trên cơ sở tách ấp 4 của xã Nhơn Hội, ấp 1 của xã Phước Hưng và các cồn Bắc, cồn Nam, cồn Liệt sĩ của xã Phú Hữu
Sáp nhập một phần ấp 1 của xã Vĩnh Lộc vào xã Phú Hữu.

Ngày 13 tháng 11 năm 1991, huyện Phú Châu được chia lại thành hai huyện An Phú và Tân Châu, xã Phú Hữu trở lại thuộc huyện An Phú.

Ngày 24 tháng 8 năm 2009, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 40/NQ-CP. Theo đó, điều chỉnh 347 ha diện tích tự nhiên và 1.062 người của xã Phú Lộc, huyện Tân Châu về xã Phú Hữu quản lý.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Phú Hữu có 3.975 ha diện tích tự nhiên và 18.866 người.

Hành chính
Tính đến năm 2017, xã Phú Hữu có 6 ấp: Phú Thạnh, Phú Hiệp, Phú Lợi, Phú Thành, Phú Hòa, Phú Qưới với 4.641 hộ, với 18.986 nhân khẩu, đa số sinh sống chủ yếu bằng nghề nông.

Chú thích

Xã, phường, thị trấn biên giới Việt Nam - Campuchia


title: Capriano del Colle

text:
Capriano del Colle là một đô thị trong tỉnh tỉnh Brescia thuộc vùng Lombardia, Ý. Đô thị này có diện tích 13 km², dân số 3857 người. Các đô thị giáp ranh gồm: Azzano Mella, Bagnolo Mella, Castel Mella, Dello, Flero, Poncarale

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Brescia
Thành phố và thị trấn ở Lombardia