title: Lịch sử Tây Tạng

text:
Tây Tạng là một khu vực tại Trung Á, nằm trên cao nguyên Thanh Tạng, có cao độ trung bình trên 4.000 mét và được mệnh danh là "nóc nhà của thế giới". Con người đã định cư ở đây từ thời kỳ đồ đá và tiến hóa thành người Tạng ngày nay. Từ xa xưa, vị trí địa lý đặc biệt đã giúp Tây Tạng ngăn chặn các thế lực ngoại bang và gìn giữ bản sắc văn hóa của mình, nổi bật là sự sùng bái tôn giáo. Phật giáo xuất hiện ở khắp nơi, trong mọi mặt đời sống hàng ngày tại Tây Tạng. Bên cạnh người Tạng, dân cư Tây Tạng còn có người Hán, người Monpa, người Lhoba,...

Người Tạng tại cao nguyên Thanh Tạng luôn tự gọi dân tộc, lãnh thổ và chính quyền của mình là "Bö" (chữ Tạng: ). Người Hán ban đầu dùng chữ Phồn (chữ Hán: 蕃, bính âm: bō) làm phiên âm, gọi là "Thổ Phồn", nghĩa là "đất của người Bö", hoặc "đất của người Tạng" theo thuật ngữ hiện đại. Đến thế kỷ 17, nhà Thanh mới đặt tên cho vùng đất này là Tây Tạng, do đó có sự khác biệt về tên gọi giữa hai nhà nước Thổ Phồn và Tây Tạng tại các nước đồng văn hóa Hán văn, dù trên thực tế cả hai có cùng tên gọi trong ngôn ngữ bản địa. Cách gọi Tǔbō của người Hán cũng có thể là nguồn gốc của cái tên Tibet trong phiên âm chữ Latin.

Phạm vi địa lý

Có nhiều cách khác nhau để giải thích về phạm vi địa lý của Tây Tạng, có hai cách hiểu chính như sau:

 Khu tự trị Tây Tạng thuộc Trung Quốc, bao gồm Ü-Tsang và tây Kham.
 Khu vực Tây Tạng (hoặc Đại Tây Tạng) do Chính phủ lưu vong Tây Tạng tuyên bố chủ quyền, là các khu vực sinh sống của người Tạng tại Trung Quốc hiện nay, bao gồm Ü-Tsang, Kham và Amdo (thuộc Khu tự trị Tây Tạng, phần lớn Thanh Hải, tây Tứ Xuyên, một phần của Cam Túc và Vân Nam hiện nay).

Phía Tây Tạng tuyên bố rằng, vào năm 1950, Dalai Lama thứ 14 đã kiểm soát ba khu vực Ü-Tsang, Kham và Amdo, điều này đã được các nước phương tây chấp nhận rộng rãi. Đây vốn là địa phận của Thổ Phồn từ thế kỷ thứ 8, trong Tân Đường thư - Thổ Phồn truyện có ghi:

Phía Trung Quốc nhận định rằng, thành phần dân cư Tây Tạng được hình thành bởi hơn 10 nhóm dân tộc di cư khi Thổ Phồn đánh bại Thổ Dục Hồn và nhà Đường, xét theo góc độ lịch sử, các vùng đất bên ngoài Ü-Tsang không phải lúc nào cũng do chính quyền Lhasa của người Tạng quản lý, và các lãnh thổ này vốn đã bị nhà Thanh tách khỏi địa phận Tây Tạng và sự kiểm soát của chính quyền Lhasa từ đầu thế kỷ thứ 18.

Thời kỳ tiền sử

Một số tư liệu khảo cổ học cho thấy rằng có thể người cổ xưa đã tới cao nguyên Thanh Tạng cùng thời điểm với Ấn Độ, khoảng 500.000 năm trước . Người hiện đại lần đầu tiên xuất hiện tại đây muộn nhất vào khoảng 21.000 năm trước . Những người này phần lớn đã bị thay thế bởi những người nhập cư từ miền bắc Trung Quốc khoảng những năm 3000 TCN trong thời kỳ đồ đá mới. Tuy nhiên, vẫn còn "sự di truyền liên tục giữa cư dân thời kỳ đồ đá cũ với cư dân Tây Tạng đương đại". Hầu hết các ty thể DNA của người Tạng đều có nguồn gốc từ cả thời kỳ đồ đá cũ và đồ đá mới trong thế Holocen .

Các di tích Cự thạch được tìm thấy tại cao nguyên Thanh Tạng có thể đã được sử dụng như một nơi để thờ cúng . Các pháo đài trên đồi và khu mộ từ thời kỳ đồ sắt cũng đã được tìm thấy gần đây trên cao nguyên Thanh Tạng, nhưng địa hình hiểm trở khiến công việc khảo cổ gặp nhiều khó khăn.

Thời kỳ cổ đại (~500 TCN–618)

Tượng Hùng (~500 TCN–215)

Cư dân tại khu vực Amdo phía bắc cao nguyên Thanh Tạng thờ Bön giáo , cho rằng thế giới nguyên thủy vốn là một quả trứng khổng lồ, sau nở thành một ngọn núi thần màu trắng, lòng trắng trở thành đại dương, lòng đỏ trở thành mười tám quả trứng cỡ vừa, rồi nở tiếp mà sinh ra muôn loài. Theo Sử ký Tư Mã Thiên, họ đã lập nên vương quốc cổ nhất tại cao nguyên Thanh Tạng là Tượng Hùng, có bằng chứng cho thấy Tượng Hùng được thành lập vào thời kỳ đồ sắt. Thời cực thịnh, có khả năng Tượng Hùng đã kiểm soát hầu hết khu vực Tây Tạng ngày nay, bao gồm cả Ü-Tsang và Kham.

Triều đại Yarlung của người Tạng (tk 2 - tk 6)
Hay còn được gọi là Thổ Phồn tiền Đế quốc, các vị vua của triều đại này mang nhiều tính thần thoại, do không có đủ bằng chứng xác thực sự tồn tại của họ .

Nyatri Tsenpo được xem là vị vua đầu tiên của Yarlung, đặt theo tên thủ phủ của họ tại lưu vực sông Yarlung Tsangpo, khoảng 90 km về phía đông nam Lhasa ngày nay . Một số sử liệu tiếng Tạng ghi lại rằng triều đại được thành lập vào năm 127 TCN, số khác lại ghi là 414 TCN . Tương truyền rằng Nyatri Tsenpo là hậu duệ của một sinh vật một chân tên là Theurang, ngón tay của ông có màng và lưỡi lớn tới mức có thể che khuất khuôn mặt. Do ngoại hình kinh hồn này, ông đã bị Bön giáo trục xuất tới Ü-Tsang. Tại đây, ông được đón tiếp như một thực thể đáng sợ và được tôn làm vua .

Các truyền thuyết cổ tại Ü-Tsang kể rằng, người Tạng tại thung lũng Yarlung vốn có nguồn gốc từ phía đông tại Kham, sử liệu Thổ Phồn cũng có đề cập đến mối liên hệ giữa người Khương cổ đại và người Tạng, do đó có quan điểm cho rằng người Tạng có cùng nguồn gốc với một tộc người Khương, tiếng Hán gọi là Phát Khương. Theo các truyền thuyết Phật giáo Tây Tạng, người Tạng có nguồn gốc từ sau thị tộc lớn tại vùng lân cận núi Altai, núi Kailash và Thiên Sơn, là hậu duệ của cha khỉ già từ bi và thạch yêu Ma Drag Sinmo.

Thổ Phồn (618–842)

Vào đầu thế kỷ thứ 7, thời kỳ vua Namri Songtsen trị vì, Yarlung đã thu phục phần lớn các bộ tộc người Tạng sau khi giành quyền kiểm soát khu vực Lhasa ngày nay và lấn át Tượng Hùng, vươn mình trở thành Đế quốc . Namri Songtsen từng hai lần cử sứ thần tới nhà Tùy ở Trung Hoa vào những năm 608 và 609, đây là lần đầu tiên người Tạng xuất hiện trong các tài liệu lịch sử , các sử gia nhà Đường gọi đất nước của người Tạng khi ấy là Thổ Phồn. Năm thành lập của Thổ Phồn được xác định là 618, khi Songtsen Gampo lên ngôi Tán Phổ.

Songtsen Gampo từng gửi 16 đứa trẻ thông minh tới Ấn Độ học tập, trong đó có Thonmi Sambhota, người đã sáng tạo ra chữ Tạng dựa trên chữ Phạn. Sau đó, ông cử Gar Tongtsen Yulsung tới Nepal ép vua Amsuvarman của Vương quốc Licchavi phải gả công chúa Bhrikuti cho mình. Công chúa Bhrikuti chính là người đã mang bức tượng Phật đầu tiên đến Thổ Phồn và cho xây dựng Jokhang (chùa Đại Chiêu) . Đại khái, Phật giáo Mật Tông đã du nhập vào Thổ Phồn, kết hợp với Bön giáo bản địa và phát triển thành Phật giáo Tây Tạng. Giáo lý giảng về vũ trụ đại kiếp, vạn sự vô thường, nhân quả báo ứng, sinh tử luân hồi và tu hành giải thoát. Đây được gọi là thời kỳ hoàng kim của Phật giáo Tây Tạng .

Năm 637, Songtsen Gampo đem quân đi đánh Thổ Dục Hồn và đất Tùng Châu (Tùng Phan, Tứ Xuyên ngày nay) của nhà Đường. Năm 640, Hoàng đế nhà Đường đồng ý gả Công chúa Văn Thành cho Songtsen Gampo, bà đã mang đến Thổ Phồn một bức tượng Thích Ca Mâu Ni và xây dựng chùa Ramoche (chùa Tiểu Chiêu). Ba người thiếp của Songtsen Gampo cũng đều cho xây dựng đền chùa, tương truyền rằng có tới 108 ngôi chùa Phật giáo ở Thổ Phồn khi đó.

Sau thời Songtsen Gampo, quan hệ giữa Thổ Phồn và nhà Đường khi căng thẳng, khi hòa hữu. Năm 714, Thổ Phồn và Đường nghị hòa, lấy Hà Nguyên làm biên giới. Xung đột lại nhanh chóng nổ ra nên vào năm 730, một hội nghị tiếp theo lại định ra biên giới tại Xích Lĩnh. Trong Đôn Hoàng văn tuyển và Đạt Trát Nhạc cung thạch bi có ghi: "Đường Túc Tông đồng ý cống nạp cho Thổ Phồn năm vạn xấp lụa, vì đó là lụa cũ của nhà Tùy. Đến thời Đường Đại Tông thì bỏ không cống nạp nữa" . Tán Phổ Thổ Phồn khi ấy là Trisong Detsen rất tức giận. Năm 762, nhân khi nhà Đường vẫn chưa dẹp yên loạn An Sử, ông đem quân tấn công kinh đô Trường An và thu về thêm những hiệp ước có lợi. Thời Trisong Detsen trị vì, Thổ Phồn cực thịnh, Phật giáo phát triển mạnh mẽ, cương thổ mở rộng cực đại, phía tây làm chủ bồn địa Tarim, phía đông mở rộng ảnh hưởng đến Nam Chiếu .

Trải qua 2 thế kỷ chiến tranh, cả Thổ Phồn và nhà Đường đều mệt mỏi. Năm 821, hai lần hội minh lần lượt diễn ra tại kinh đô Trường An nhà Đường và thủ phủ Lhasa của Thổ Phồn,  qua đó lập nên "Đường-Phồn sinh cữu hòa minh". Có 3 bia tưởng niệm đã được dựng lên để ghi lại những hiệp ước của hội minh, một trong số đó được dựng bên ngoài chùa Đại Chiêu .

Tới cuối thời kỳ Thổ Phồn thống nhất, Bön giáo lại chiếm ưu thế tại, Tán Phổ Ralpacan bị phe chống Phật ám sát, đưa Langdarma lên thay. Langdarma đã thực hiện nhiều chính sách bài trừ phật giáo, sử gọi là Langdarma diệt Phật . Năm 842, Langdarma bị ám sát, Thổ Phồn rơi vào một cuộc nội chiến tranh giành quyền lực kéo dài, bắt đầu thời kỳ phân liệt . Trên khía cạnh phát triển tôn giáo, đây cũng là sự kết thúc của thời kỳ hoàng kim Phật giáo Tây Tạng.

Thời kỳ phân liệt (tk 9–tk 13)

Sau cái chết của Langdarma, vị vua cuối cùng của Thổ Phồn thống nhất, một cuộc nội chiến tranh giành ngôi vua đã xảy ra giữa Thái tử Yumtän và Hoàng tử Ösung, điều này đã đặt dấu chấm hết cho quyền lực tập trung tại Thổ Phồn mãi cho đến thời kỳ Sakya. Cuối cùng, phe Ösung giành quyền kiểm soát Lhasa, còn Yumtän phải chạy tới Yarlung, tạo ra một chi vua mới riêng biệt . Năm 910, lăng mộ của các Hoàng đế bị phá hủy.

Con trai Ösung là Pälkhortsän, vẫn duy trì quyền lực ở trung tâm Thổ Phồn, tuy nhiên đến đời con ông là Trashi Tsentsän nối ngôi, một người con khác là Thrikhyiding (hoặc Kyide Nyigön) đã tới vùng thượng Ngari phía tây, lấy một người vợ thuộc dòng dõi quý tộc Thổ Phồn và lập nên một quốc gia riêng tại đây .

Sau sự sụp đổ của Thổ Phồn vào năm 842, Nyima-Gon, đại diện cho một gia đình hoàng gia cổ tại Thổ Phồn, đã kiến lập lên triều đại đầu tiên tại khu vực tương ứng Ladakh ngày nay. Con trai cả của Thrikhyiding sau đó trở thành vua của Maryul tại vùng Ladakh, hai người em trai thì cai trị miền tây Thổ Phồn, lập nên các quốc gia tương ứng là Guge và Purang.

Trưởng tử một vị vua Guge thời kỳ sau này là Korre, hay còn được gọi là Changchub Yeshe-Ö, đã quyết định xuất gia. Ông gửi những học giả trẻ tuổi tới Kashmir để học tập và mời Đại sư Atiśa tới Thổ Phồn vào năm 1040, từ đó mở ra thời kì Chidar của Phật giáo Tây Tạng. Còn ngôi vua Guge từ đó được truyền sang cho chi thứ .

Phục hưng Phật giáo (tk 10–tk 13)
Theo nhiều ghi chép, Phật giáo đã bí mật được khôi phục tại khu vực Kham từ trước đó, tuy nhiên tới thế kỷ thứ 10 và thế kỷ thứ 11, Phật giáo đã hồi sinh mạnh mẽ không chỉ trên lãnh thổ Thổ Phồn mà còn lan rộng tầm ảnh hưởng ra xa hơn nữa về hai phía đông tây . Các sử gia phương tây gọi đây là thời kỳ Phục hưng của Tây Tạng.

Muzu Saelbar, hay sau này được biết đến với cái tên học giả Gongpa Rabsal (832-915), là người đã chịu trách nhiệm chấn hưng Phật giáo tại vùng đông bắc Thổ Phồn, ông là người đã khai sinh ra phái Nyingma trong Phật giáo Tây Tạng. Ở phía tây có Rinchen Zangpo (958-1055), một dịch giả nổi tiếng, ông đã xây dựng nhiều chùa chiền và tu viện.

Một lần nữa, các học giả và nhà truyền giáo Ấn Độ lại trở thành khách mời quen thuộc tại Thổ Phồn. Nổi bật nhất là Đại sư Atiśa (982-1054) từ tu viện Vikramashila của vương quốc Pāla. Ông theo lời mời của vua Guge, đã tới Thổ Phồn thuyết giảng và qua đời ở đây sau này. Đại đệ tử của ông, Dromtonpa, đã sáng lập nên phái Kadam, có ảnh hưởng lớn tới nhiều tông phái mới của Phật giáo Tây Tạng ngày nay.

Một tông phái nổi bật là phái Sakya được sáng lập bởi Khön Könchok Gyelpo (1034–1102), một học trò của dịch giả Drogmi Shākya vĩ đại. Người đứng đầu của tông phái này được gọi là Sakya Trizin, theo bước của Đại thành tựu Virūpa trở thành biểu tượng của sự thông thái.

Người Mông Cổ và phái Sakya (1240–1354)

Liên hệ đầu tiên giữa người Tạng và người Mông Cổ được ghi chép lại là khi nhà truyền giáo Tsangpa Dungkhur cùng sáu đệ tử của ông gặp Thành Cát Tư Hãn, có thể là tại địa phận Đảng Hạng, nơi mà ông đã bị bắt giữ khoảng năm 1221 . Năm 1240, Mông Cổ tiến hành một chiến dịch nhỏ nhắm vào đất Tạng nhưng nhanh chóng rút quân vào năm 1241 sau khi Khả Hãn Oa Khoát Đài qua đời, khiến các chiến dịch viễn chinh trên khắp Thế giới của Mông Cổ bị tạm ngưng.

Năm 1244, Hoàng tử Köten mời tu viện trưởng của tu viện Sakya tới Mông Cổ để làm tuyên úy riêng của ông . Phải mất tới 3 năm Sakya Pandita mới chấp thuận tới Kokonor (Thanh Hải) vào năm 1246, và gặp mặt Köten một năm sau đó lại Lan Châu. Người Tạng trên danh nghĩa vẫn giữ được quyền tự chủ đối với lãnh thổ của mình, tuy nhiên Mông Cổ trên thực tế đã thiết lập quyền cai trị đối với khu vực này .

Người Mông Cổ thành lập Tuyên Chính Viện (ban đầu là Tổng Chế Viện) tách biệt với các tỉnh Trung Hoa khác vốn thuộc nhà Tống, một trong những nhiệm vụ chính của Viện là bổ nhiệm Pönchen (người điều hành), thường là các Lama lựa chọn ứng viên và các Hoàng đế nhà Nguyên xét duyệt . Đây có thể xem như một "Nhị đầu chế" tại Tạng với cán cân quyền lực nghiêng về phía người Mông Cổ .

Năm 1253, Drogön Chögyal Phagpa (1235–1280) kế vị chức vụ của Sakya Pandita tại triều đình Mông Cổ và trở thành tuyên úy riêng của Hốt Tất Liệt. Sau khi lên ngôi Khả Hãn, Hốt Tất Liệt phong Chögyal Phagba nhiều chức tước, lần lượt là Quốc Sư, Đế Sư và Tuyên Chính Viện Sứ. Chögyal Phagpa đã phát triển khái niệm "mối quan hệ giữa người bảo trợ và tu sĩ", định hình cho sự phát triển của quan hệ giữa người Tạng với Mông Cổ cũng như các triều đại Trung Hoa từ đó về sau .

Năm 1265, Chögyal Phagpa trở về Tạng và bước đầu thiết lập quyền bá chủ của phái Sakya bằng cách bổ nhiệm một thân tín là Shakya Bzangpo làm Pönchen vào năm 1267. Một cuộc điều tra dân số vào năm 1268 đã chia đất Tạng thành 13 phái (tương đương với quận, thường bao gồm 10.000 hộ dân). Vào cuối thế kỷ 13, hầu hết khu vực phía tây đã được đặt dưới sự kiểm soát của quan lại triều đình (thường là người Tạng), trong khi đó Guge và Purang vẫn giữ được quyền tự chủ nội bộ . Giữa thế kỷ 14, trong những năm cuối của nhà Nguyên, phái Phagmodru dần trỗi dậy và lật đổ các Lama của Sakya, chính thức kết thúc quyền bá chủ tại Tạng của Sakya vào năm 1358.

Thời kỳ độc lập (1354–1720)
Sau khi nhà Nguyên sụp đổ, đất Tạng được cai trị bởi các phái dòng tộc, độc lập khỏi các thế lực ngoại bang trong gần 400 năm . Tại Trung Hoa, nhà Minh chủ trương không tiến đánh lãnh thổ của người Tạng, mặc dù họ có tuyên bố chủ quyền bằng cách thành lập các Quân ủy khu vực tại Ü-Tsang và Do-Kham vào những năm 1370. Nhà Minh giữ mối quan hệ tốt đẹp với các nhà lãnh đạo Phật giáo được gọi là các Thân vương Dharma, và cũng phong tước cho những lãnh đạo địa phương .

Các chế độ dòng tộc (1354–1642)

Phái Phagmodru (1354–1618)

Phái Phagmodru tại Nêdong ban đầu được ban cho Húc Liệt Ngột như một thái ấp vào năm 1251. Sau khi Hãn quốc Y Nhi suy yếu, gia tộc Lang đã giành quyền kiểm soát khu vực này dưới sự bảo hộ của nhà Nguyên, đại diện bởi Pönchen tại Sakya. Vào cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14, Phagmodru liên tục bị xâm phạm. Changchub Gyaltsän (1302-1364) sau khi lên nắm quyền vào năm 1322 đã tìm cách khôi phục lại đất đai. Sau những đấu tranh tuân theo luật pháp, bạo lực dần leo thang khi Phagmodru tiếp tục bị tấn công bởi những phái láng giềng vào năm 1346.

Changchub Gyaltsän bị bắt rồi được phóng thích vào năm 1347, nhưng từ chối hầu tòa và bị Pönchen tấn công vào năm 1348. Ông thành công bảo vệ Phagmodru và tiếp tục giành được các thành công về mặt quân sự, tới năm 1351, Changchub Gyaltsän đã trở thành chính trị gia hùng mạnh nhất khu vực. Các xung đột quân sự kết thúc vào năm 1354 với người chiến thắng là Changchub Gyaltsän, ông tiếp tục trị vì đất Tạng tới khi qua đời vào năm 1364. Phái Phagmodru của ông cũng nắm quyền bá chủ tại Tạng cho tới khi sụp đổ vào năm 1434 .

Phái Rinpung (1435–1565)

Chủ nghĩa địa phương mạnh mẽ tại nhiều thái ấp và các phe phái chính trị-tôn giáo đã dẫn tới một loạt những xung đột nội bộ kéo dài bên trong phái Phagmodru. Năm 1435, gia tộc đại thần phái Rinpung tại Tsang nổi dậy, tách khỏi chính quyền Phagmodru.

Phái Tsang (1565–1642)

Năm 1565, phái Rinpung bị lật đổ bởi phái Tsang tại Xigazê, họ đóng vai trò chủ chốt trong những sự kiện dẫn tới sự nổi lên nắm quyền của các Dalai Lama trong những năm 1640.

Chính quyền Ganden Phodrang (1642–1959)

Các Dalai Dama tiền nhiệm

Sự nổi lên của các Dalai Lama có liên hệ mật thiết tới sức mạnh quân sự của các bộ lạc Mông Cổ. Hãn Altan của bộ tộc Tümed đã mời nhà lãnh đạo của phái Gelug là Dalai Lama thứ 3, Sonam Gyatso, tới Mông Cổ thuyết giảng vào năm 1596, và một lần nữa vào năm 1578 trong thời kỳ phái Tsang nắm quyền. Sonam Gyatso tuyên bố rằng ông là kiếp luân hồi của Đại sư phái Sakya Drogön Chögyal Phagpa (1235–1280), người đã cải đạo cho Khả Hãn Hốt Tất Liệt . Tuy không lập tức tạo nên một cuộc cải đạo lớn sang Phật giáo tại Mông Cổ (chỉ xảy ra vào những năm 1630), điều này có dẫn tới sự lan rộng của hệ tư tưởng Phật giáo tại các gia đình quý tộc Mông Cổ. Không dừng lại ở đó, cháu của Hãn Altan là Yonten Gyatso đã trở thành Dalai Lama thứ 4  dù không phải là người Tạng. Ông qua đời vào năm 1616 khi mới hơn 20 tuổi, một số người cho rằng ông đã bị hạ độc nhưng không có chứng cứ xác thực cho giả thuyết này .

Sự trỗi dậy của tông phái Gelug

Dalai Lama thứ 5 Lobsang Gyatso (1617–1682) là vị Dalai Lama đầu tiên nắm giữ quyền lực tại Ü-Tsang, dưới danh nghĩa tôn phái Gelug, ông đã đánh bại các tôn phái đối địch Kagyu và Jonang, và cả người cai trị trần tục phái Tsang, sau một cuộc nội chiến kéo dài. Thành công có được một phần nhờ sự hỗ trợ từ Hãn Güshi của Hãn quốc Khoshut của tộc Oirat tại Mông Cổ .

Dưới quyền nhiếp chính của Sonam Rapten, một giáo đồ cuồng tín của tông phái Gelug, các tông phái khác đã bị đàn áp, nguồn từ phái Jonang ngày nay khẳng định rằng các tu viện Jonang khi ấy đã bị đóng cửa hoặc bị ép buộc chuyển đổi, tông phải đã phải duy trì trong bí mật cho đến tận cuối thế kỷ 20. Tuy nhiên, trước khi rời Ü-Tsang để tới Trung Hoa vào năm 1652, Dalai Lama đã lệnh cho Sonam Rapten bãi bỏ các chính sách được ban hành từ sau cuộc nội chiến 1642 . Với việc Hãn Güshi không phải là một người mộ đạo và gần như không can dự, Dalai Lama thứ 5 và các đồng sự, đặc biệt là Sonam Rapten, đã thiết lập một bộ máy quản trị của người Tạng được các sử gia gọi là chính quyền Lhasa, hoặc chính quyền Ganden Phodrang .

Năm 1652, Dalai Lama thứ 5 triều kiến Hoàng đế Thuận Trị nhà Thanh. Ông không phải khấu đầu như người khác nhưng vẫn phải quỳ gối; sau đó ông được ban ấn tước . Dalai Lama thứ 5 cũng đã tiến hành xây dựng và dời thủ phủ hành chính từ Drepung về cung điện Potala tại Lhasa.

Trong thời kỳ Dalai Lama thứ 5 cai trị, có hai giáo sĩ dòng Tên là Johannes Gruber người Đức và Albert Dorville người Bỉ, trên đường tới Goa thuộc Bồ Đào Nha tại Ấn Độ, đã trú lại tại Lhasa trong hai tháng 10 và 11 năm 1661 . Họ đã mô tả Dalai Lama như là một "thủ lĩnh quyền lực và trắc ẩn" và đã "khiến Cha-Đức Chúa Trời như chết đi vì từ chối mến mộ người". Một giáo sĩ dòng Tên khác là Ippolito Desideri đã trú tại Lhasa trong 5 năm từ 1716 tới 1721. Là giáo sĩ đầu tiên thành thạo tiếng Tạng, ông thậm chí đã xuất bản vài cuốn sách Cơ Đốc giáo tại đây. Các Cha xứ dòng Capushin sau đó tiếp tục sự nghiệp truyền giáo cho đến khi tất cả các giáo sĩ bị trục xuất vào năm 1745.

Cuối thế kỷ 17, người Tạng xung đột với Bhutan, được ủng hộ bởi Ladakh. Điều này dẫn tới một cuộc xâm lược của người Tạng vào Ladakh. Kashmir sau đó giúp Ladakh khôi phục lãnh thổ với điều kiện phải vua Ladakh phải cải đạo sang Hồi giáo và xây một nhà thờ Hồi giáo tại Leh. Hiệp ước Temisgam năm 1684 đã giải quyết mâu thuẫn giữa người Tạng và Ladakh, nhưng sự độc lập của họ đã bị giới hạn rõ rệt.

Các Dalai Lama sau đó tiếp tục đóng vai trò là những nhà lãnh đạo của người Tạng cho tới tận năm 1959, dù là trên danh nghĩa hay thực tế nắm quyền. Dalai Lama thứ 14 hiện vẫn đang hoạt động với Chính phủ lưu vong Tây Tạng tại Ấn Độ cho tới nay.

Tây Tạng thuộc Thanh (1720–1912)

Năm 1720, Hoàng đế Khang Hy nhà Thanh đã phái quân tới hợp sức cùng các đội quân bản địa lãnh đạo bởi Polhané và Khangchenné đánh đuổi quân của Hãn quốc Dzungar đang chiếm đóng tại Tạng . Họ đưa Kelzang Gyatso từ Kumbum tới Lhasa và sắp đặt cho ông trở thành Dalai Lama thứ 7 . Nhà Thanh sau đó thiết lập các đồn trú tại Lhasa, lập nên tỉnh Tây Tạng, sáp nhập Amdo vào tỉnh Thanh Hải và một phần Kham vào tỉnh Tứ Xuyên . Tới năm 1721, họ thiết lập một chính quyền mới tại Lhasa với hội đồng Kashag gồm ba Kalön (tương đương bộ trưởng) người Tạng, lãnh đạo bởi Khangchenné. Sự cai trị của các Dalai Lama bấy giờ chỉ còn mang tính biểu tượng, nhưng họ vẫn rất có ảnh hưởng nhờ lòng mộ đạo của người Tạng .

Sau khi Hoàng đế Ung Chính lên ngôi vào năm 1722, ông rút dần quân Thanh đồn trú khỏi Tây Tạng. Tuy nhiên vào năm 1727, các quý tộc Lhasa đã thông đồng với Dzungar giết chết Kangchenné, chiếm quyền kiểm soát Lhasa, còn Polhané phải chạy về quê nhà Ngari. Quân Thanh tới Lhasa vào tháng 9, đánh bại và chu di các phe phái chống đối. Dalai Lama bị chuyển tới tu viện Lý Đường tại Kham  trong khi Panchen Lama được đưa về Lhasa và trao quyền hành tại Tsang là Ngari, tạo ra sự phân chia lãnh thổ giữa hai vị Lama, một chính sách đặc trưng của Trung Hoa đối với Tây Tạng. Những năm 1730, triều đình nhà Thanh một lần nữa rút bớt quân đồn trú tại Tây Tạng. Nhân cơ hội đó, năm 1735, Polhané đưa Dalai Lama trở lại Lhasa. Nhà Thanh nhận thấy ông là một người trung nghĩa, thích hợp để ổn định Tây Tạng, nên Polhané tiếp tục cầm quyền cho đến khi qua đời vào năm 1747 .

Triều đình nhà Thanh phái một số thành viên Hoàng tộc tới Lhasa, gọi là các Trú Tráp Đại Thần (Amban trong tiếng Mãn). Sau khi Polhané qua đời, con trai ông là Gyurme Namgyal kế vị. Các Đại Thần tin rằng Gyurme Namgyal muốn tạo phản nên đã giết ông. Sự việc bại lộ dẫn đến một cuộc bạo loạn nổ ra tại Lhasa vào năm 1750, các Đại Thần bị giết chết, Dalai Lama đã phải đứng ra khôi phục trật tự. Hoàng đế Càn Long phái quân tới trừng phạt gia đình Gyurme Namgyal và bảy người khác có liên đới tới cái chết của các Đại Thần. Sau đó ông tái thiết lập hội đồng Kashag và khôi phục quyền lực cho các Dalai Lama, tuy nhiên trên thực tế quyền hành dần được chuyển qua cho các Đại Thần mới .

Sau thất bại của quân đội Tây Tạng tại chiến dịch xâm chiếm Nepal năm 1971, triều đình nhà Thanh đã gia tăng sự kiểm soát đối với Tây Tạng bằng cách tăng thêm quyền lực cho các Trú Tráp Đại Thần. Kể từ thời điểm đó, mọi vấn đề quan trọng đều phải trình báo với các Đại Thần . Các Đại Thần quản lý các vấn đề chính trị, việc phòng thủ biên giới, các vấn đề ngoại giao, các quyết định tư pháp và quân đội đồn trú nhà Thanh cũng như quân đội Tây Tạng. Các Dalai và Panchen Lama không được trực tiếp kiến nghị với Hoàng đế nữa mà phải thông qua các Đại Thần. Giao thương bị giới hạn và sự di chuyển chỉ có thể được thực hiện với sự cho phép của các Đại Thần. Tuy nhiên, theo Warren Smith, những chỉ thị này hoặc không được thực hiện đầy đủ, hoặc nhanh chóng bị bãi bỏ, do nhà Thanh thiên về việc trở thành một biểu tượng thống trị hơn là trực tiếp quản trị tại Tây Tạng .

Vào giữa thế kỷ 19, cộng đồng những binh lính đồn trú Trung Hoa tại Tứ Xuyên kết hôn với phụ nữ Tây Tạng đã di chuyển tới khu vực Lubu tại Lhasa, con cháu của họ đã thành lập một cộng đồng riêng và hòa nhập vào văn hóa Tây Tạng . Những binh lính người Hồi và con cháu định cư tại Hebalin, trong khi con cháu các binh lính người Hán sinh sống tại Lubu .

Sự can thiệp của người Anh (1903–1904)

Vào đầu thế kỷ thứ 20, Đế quốc Anh và Đế quốc Nga tranh giành quyền lực tại khu vực Trung Á. Do không thể thiết lập được kênh ngoại giao với chính quyền Tây Tạng, cùng với đó là những báo cáo về các giao dịch giữa Tây Tạng và Nga, năm 1903-04, một đoàn viễn chinh Anh dẫn đầu bởi Trung tá Francis Younghusband đã được phái tới Lhasa để ép buộc
một thỏa thuận thương mại và ngăn cản Tây Tạng thiết lập quan hệ với Nga. Đáp lại, nhà Thanh tuyên bố chủ quyền cai trị tại Tây Tạng, đây là lần đầu tiên phía Trung Hoa đưa ra một tuyên bố về vấn đề này . Trước khi quân Anh tới Lhasa, Dalai Lama thứ 13 đã bỏ chạy tới Ngoại Mông, rồi tới Bắc Kinh vào năm 1908.

Cuộc xâm lược của người Anh là một trong những lý do dẫn tới bạo loạn Tây Tạng năm 1905 tại tu viện Batang, các Lama bài ngoại đã tàn sát các giáo sĩ Pháp, các quan lại người Hán và Mãn Châu, cũng như những người đã cải đạo sang Cơ Đốc giáo trước khi bị nhà Thanh dẹp yên .

Sau khi Hiệp ước Lhasa giữa Anh và Tây Tạng được kí kết vào năm 1904, một hiệp ước khác giữa Anh và Trung Hoa diễn ra vào năm 1906. Bắc Kinh đồng ý trả cho London 2.5 triệu rupee mà Lhasa buộc phải chấp thuận trong hiệp ước trước đó . Năm 1907, Anh và Nga đồng ý "thừa nhận chủ quyền của Trung Hoa tại Tây Tạng" , theo đó hai nước sẽ "không đàm phán với Tây Tạng trừ khi thông qua trung gian là chính phủ Trung Hoa" .

Triều đình nhà Thanh tại Bắc Kinh sau đó bổ nhiệm Triệu Nhĩ Phong làm "Tư lệnh quân đội Tây Tạng" nhằm tái hòa nhập Tây Tạng vào Trung Hoa vào năm 1905 (hoặc 1908) . Quân đội của ông đã phá hủy nhiều tu viện tại Kham và Amdo , Dalai Lama một lần nữa phải bỏ trốn, lần này là tới Ấn Độ, và một lần nữa bị phía Trung Hoa phế truất . Tình hình nhanh chóng thay đổi khi nhà Thanh sụp đổ vào tháng 10 năm 1911, binh lính làm phản và chém đầu Triệu Nhĩ Phong . Tàn dư quân Thanh cũng rút khỏi Tây Tạng.

Tây Tạng (1912–1951)

Dalai Lama trở về Tây Tạng từ Ấn Độ vào tháng 7 năm 1912 (sau khi nhà Thanh sụp đổ), ông trục xuất tất cả các Đại Thần và binh lính Trung Hoa . Năm 1913, Dalai Lama ban hành một tuyên ngôn nói rằng:

Trong 36 năm tiếp sau đó, Tây Tạng tận hưởng nền độc lập trên thực tế trong khi Trung Quốc trải qua thời kỳ quân phiệt, nội chiến và chiến tranh thế giới lần thứ hai. Một số nguồn từ Trung Quốc khẳng định rằng Tây Tạng vẫn là một phần của Trung Quốc trong thời kỳ này . Có một cuốn sách xuất bản năm 1939 bởi một nhà Hán học người Thụy Điển viết về cuộc chiến ở Trung Quốc, cho thấy Tây Tạng vẫn nằm trên bản đồ của Trung Quốc, chính phủ Trung Quốc luôn cố gắng khẳng định điều này trong những năm 1930 . Hoa Kỳ cũng nhìn nhận Tây Tạng như một tỉnh của Trung Quốc trong thời kỳ này như đã thấy trong tập phim tài liệu "Why We Fight #6, The Battle of China", sản xuất bởi Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ vào năm 1944 . Một số học giả khác cho rằng Tây Tạng rõ ràng là một chủ thể độc lập sau hiệp ước Mông-Tạng năm 1913, vì trước đó Mông Cổ đã được Nga công nhận nền độc lập .

Những năm 1913-1949, Tây Tạng tiếp tục có rất ít liên hệ với thế giới bên ngoài, mặc dù có những đại diện của Anh đóng quân tại Gyantse, Yatung và Gartok sau Nhiệm vụ của Younghusband. Những "Đại lý thương mại" tại Lhasa khi ấy thực ra chỉ là những đại diện ngoại giao của chính phủ Anh tại Ấn Độ. Vào năm 1936-37, người Anh chính thức thiết lập nhiệm vụ ngoại giao cho phái đoàn này sau khi phía Trung Quốc cử một "phái đoàn chia buồn" tới Lhasa sau khi Dalai Lama thứ 13 qua đời, trên thực tế cũng là một phái đoàn ngoại giao của Trung Hoa Dân Quốc. Sau năm 1947, nhiệm vụ ngoại giao này được chuyển giao cho chính phủ Ấn Độ độc lập mới được thành lập, dù đại diện cuối cùng của Anh quốc là Hugh Richardson vẫn lưu lại tại Lhasa và làm việc cho Ấn Độ cho tới năm 1950.

Cả Anh quốc và Trung Quốc đều ủng hộ Tây Tạng tách biệt với thế giới, không một người nước ngoài nào tới Lhasa kể từ khi Younghusband rời đi vào năm 1904 cho đến khi một nhân viên điện báo đi tới vào năm 1920 . Chỉ có khoảng 90 người châu Âu và Nhật Bản ghé thăm Lhasa trong những năm 1920-1950, chủ yếu là các nhân viên ngoại giao của Anh . Rất ít chính phủ ghi nhận quan hệ ngoại giao thông thường với Tây Tạng .

Vào năm 1914 chính phủ Tây Tạng đã ký hiệp ước Simla với Anh quốc, nhượng một số khu vực nhỏ tại sườn phía nam dãy Himalaya cho Ấn Độ thuộc Anh. Chính phủ Trung Quốc tố cáo rằng hiệp ước này là bất hợp pháp . Năm 1932, Quốc dân Cách mệnh quân, tập hợp của các binh sĩ người Hán và người Hồi, lãnh đạo bởi Mã Bộ Phương và Lưu Văn Huy đã đánh bại quân đội Tây Tạng trong chiến tranh Trung Quốc-Tây Tạng, khi Dalai Lama thứ 13 cố gắng chiếm đóng các khu vực tại Thanh Hải và Tây Khang. Báo cáo nói rằng chính phủ Trung Quốc ủng hộ trận chiến này, mong muốn nhanh chóng giải quyết "tình hình Tây Tạng" do người Nhật vừa chinh phục Mãn Châu trước đó, họ cảnh báo người Tạng không được vượt sông Kim Sa . Một hòa ước đã được ký kết thúc chiến trận . Dalai Lama đã cầu viện người Anh tại Ấn Độ sau khi bị đánh bại, và giáng chức các sĩ quan đã đầu hàng trong trận chiến .

Dưới quyền Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (1951–nay)

Năm 1949, nhận thấy Đảng Cộng sản Trung Hoa, với sự trợ giúp từ Iosif Stalin, dần chiếm quyền kiểm soát Trung Quốc, hội đồng Kashag đã trục xuất tất cả những người Trung Quốc có liên quan tới chính phủ, mặc cho những phản đối của cả Quốc Dân đảng lẫn Đảng Cộng sản . Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập vào tháng 10 năm 1949 sau khi Đảng Cộng sản dưới sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông giành thắng lợi. Năm 1950, Giải phóng quân Nhân dân Trung Quốc đã tiến vào Qamdo, đánh bại những sự kháng cự yếu ớt của quân đội Tây Tạng. Năm 1951, đại diện của Tây Tạng tới Bắc Kinh hội đàm với chính phủ Trung Quốc. Thỏa thuận Mười bảy điểm về giải phóng hòa bình Tây Tạng được kí kết, chính thức hóa chủ quyền của Trung Quốc đối với Tây Tạng, dù điều này cho tới nay vẫn bị Chính phủ lưu vong Tây Tạng bác bỏ .

Ngay từ đầu, rõ ràng việc hợp nhất Tây Tạng vào Trung Quốc Cộng sản sẽ mang hai hình thái xã hội đối lập mặt đối mặt nhau. Tuy nhiên, Đảng Cộng sản Trung Quốc không vội vàng cải cách xã hội tại Tây Tạng. Ngược lại, từ năm 1951 tới năm 1959, dù có 20.000 quân Trung Quốc đóng tại Ü-Tsang, chính phủ thần quyền truyền thống với các Dalai Lama vẫn được duy trì tại Tây Tạng nhằm duy trì tính biểu tượng từ thời kỳ độc lập trên thực tế .

Đảng Cộng sản nhanh chóng loại bỏ chế độ nô lệ và chế độ nông nô bằng phương pháp truyền thống của họ. Họ cũng khẳng định đã giảm thuế, thất nghiệp, ăn xin và đã tiến hành các dự án việc làm tại Tây Tạng. Họ thành lập các trường học thế tục, phá vỡ sự độc quyền giáo dục của các tu viện, đồng thời xây dựng hệ thống điện và nước sinh hoạt tại Lhasa .

Khu vực phía đông Kham, trước đây thuộc Tây Khang, được sáp nhập vào Tứ Xuyên. Tây Kham được đặt dưới quyền của Ủy ban quân sự Qamdo. Tại những khu vực này, cải cách ruộng đất đã được tiến hành. Điều này khiến những kẻ kích động được Đảng Cộng sản gọi là "địa chủ" - đôi khi được chọn một cách tùy tiện - cho thamzing, hay Đại hội Phê bình-Đấu tranh, để công chúng công khai hạ nhục, tra tấn, hành hạ và thậm chí là giết chết .

Đến năm 1956, tình hình bất ổn diễn ra ở phía đông Kham và Amdo, những nơi mà cải cách ruộng đất được thực hiện toàn diện nhất. Các cuộc khởi nghĩa lan rộng tới tây Kham và Ü-Tsang. Năm 1956-57, lính du kích Tạng có vũ trang đã phục kích các đoàn xe của Giải phóng quân. Cuộc nổi dậy nhận được sự hỗ trợ từ Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA), bao gồm huấn luyện quân sự, trại hỗ trợ tại Nepal và một số không vận . Trong lúc đó tại Hoa Kỳ, Hiệp hội vì châu Á tự do Hoa Kỳ, một mặt trận được CIA tài trợ, đã tích cực công khai sự phản kháng của người Tạng, với anh cả của Dalai Dama thứ 14, Thubten Norbu, đóng vai trò quan trọng trong tổ chức. Người anh trứ hai của Dalai Lama là Gyalo Thondup đã thiết lập một hoạt động tình báo với CIA ngay từ năm 1951. Sau đó ông đã nâng cấp nó lên thành một đơn vị du kích được huấn luyện bởi CIA, những người đã nhảy dù trở lại Tây Tạng .

Nhiều lính biệt kích và điệp viên người Tạng được CIA đưa vào Tây Tạng là dòng dõi quý tộc, 90 phần trăm trong số họ không còn nghe được tin tức gì nữa, theo báo cáo của chính CIA, có nghĩa là nhiều khả năng họ đã bị bắt và giết . Ginsburg và Mathos đi đến kết luận rằng: "Theo như những gì có thể xác nhận được, phần lớn dân chúng Lhasa và các vùng nông thôn gần kề đã thất bại trong việc tham gia chiến đấu chống Trung Quốc từ khi bắt đầu tới khi tiến hành" . Theo nhiều nguồn khác, hàng ngàn thường dân Tây Tạng đã tham gia khởi nghĩa . Các tài liệu của Liên Xô cung cấp thông tin rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc, với hỗ trợ trang thiết bị quân sự từ Liên Xô, đã sử dụng máy bay Liên Xô nhằm ném bom các tu viện và dùng cho nhiều động thái trừng phạt khác tại Tây Tạng .

Năm 1959, cuộc đàn áp quân sự của Trung Quốc tại Kham và Amdo đã dẫn tới cuộc "nổi dậy Tây Tạng 1959". Kháng chiến toàn diện lan rộng khắp Tây Tạng. Lo sợ Dalai Lama bị bắt giữ, người dân Tạng không vũ trang đã vây kín nơi ở của ông, sau đó Dalai Lama đã phải chạy tới Ấn Độ .

Giai đoạn từ 1959-1962 được đánh dấu bởi nạn đói kéo dài trong nạn đói lớn ở Trung Quốc do hạn hán và bởi những chính sách của Trung Quốc trong Đại nhảy vọt đã ảnh hưởng tới toàn Trung Quốc chứ không riêng gì Tây Tạng. Panchen Lama thứ 10 là một quan sát viên sâu sắc về Tây Tạng trong thời kỳ này, đã viết bức thư 70.000 chữ (thất vạn ngôn thư) nhằm trình bày sự thống khổ của người Tạng và gửi nó tới  Chu Ân Lai vào tháng 5 năm 1962.

Năm 1962, Trung Quốc và Ấn Độ có một trận chiến ngắn tại khu vực Aksai Chin. Mặc dù giành thắng lợi, quân đội Trung Quốc vẫn rút lui về phía bắc Phòng tuyến McMahon .

Năm 1965, các khu vực từng thuộc quyền kiểm soát của chính quyền Ganden Phodrang từ năm 1910 tới 1959 (Ü-Tsang và tây Kham) được đổi tên thành Khu tự trị Tây Tạng, với Chủ tịch Khu tự trị là người Tạng. Tuy nhiên, quyền lực thực sự tại Tây Tạng được nắm giữ bởi Bí thư Khu ủy Khu tự trị Tây Tạng, chức vụ người Tạng chưa bao giờ nắm giữ . Vai trò của người Tạng trong các cấp cao hơn của Đảng Cộng sản Trung Quốc vẫn còn rất hạn chế .

Từ năm 1959-1961, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã phá hủy hơn 6.000 tu viện tại Tây Tạng . Trong những năm 1960, các cơ sở tu viện bị phá bỏ và thay vào đó là các trường học thế tục. Trong Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản, Hồng vệ binh  đã tổ chức một chiến dịch phá hoại nhắm vào các địa điểm văn hóa trên toàn Trung Quốc, bao gồm cả di sản Phật giáo Tây Tạng . Theo một số nguồn Trung Quốc, chỉ có một số tu viện mang nặng tính truyền thống và tôn giáo còn sót lại mà không có thiệt hại lớn .

Năm 1989, Panchen Lama qua đời ở tuổi 50 sau một cơn đau tim .

Trung Quốc tiếp tục mô tả sự cai trị ở Tây Tạng như một sự cải thiện thuần tùy, nhưng một số chính phủ vẫn tiếp tục phản đối chính sách cái trị của Trung Quốc tại Tây Tạng, nhiều tổ chức như Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã cáo buộc sự vi phạm nhân quyền của Trung Quốc. Tuy nhiên, hầu hết các chính phủ đều công nhận quyền cai trị của Trung Quốc tại Tây Tạng ngày nay, và chưa có ai công nhận Chính phủ lưu vong Tây Tạng tại Ấn Độ.

Bạo động một lần nữa nổ ra vào năm 2008. Nhiều người Hán và Hồi đã bị tấn công trong cuộc bạo động, cửa hàng của họ bị phá hoại hoặc đốt cháy. Chính phủ Trung Quốc đã phản ứng nhanh chóng, áp đặt lệnh giới nghiêm và hạn chế nghiêm ngặt việc tiếp cận khu vực Tây Tạng. Phản ứng quốc tế cũng ngay lập tức và gay gắt, với nhiều nhà lãnh đạo đã lên án cuộc đàn áp quân sự của Trung Quốc, một số khác thì ủng hộ hành động này.

Năm 2018, hãng sản xuất ô tô tại Đức Mercedes-Benz đã phải hoàn nguyên một quảng cáo và xin lỗi vì đã "làm tổn thương cảm xúc" của người Trung Quốc bằng cách trích dẫn lời của Dalai Lama .

Chính phủ lưu vong Tây Tạng

Sau cuộc nổi dậy tại Lhasa và chuyến bay của Dalai Lama thứ 14 từ Tây Tạng năm 1959, chính phủ Ấn Độ đã chấp nhận cho người Tạng tị nạn. Ấn Độ đã thiếp lập một khu vực cho người tị nạn tại Dharamsala, đại bản doanh của Dalai Lama và Chính phủ lưu vong Tây Tạng hiện nay.

Hoàn cảnh của những người Tạng tị nạn đã thu hút sự chú ý của quốc tế khi Dalai Lama, nhà lãnh đạo tinh thần và tôn giáo của người Tạng, đoạt giải Nobel hòa bình vào năm 1989 nhờ vào sự kiên định không lay chuyển trong việc phản đối sự chiếm đóng của Trung Quốc tại Tây Tạng trong hòa bình. Từ đó ông nhận được sự đánh giá cao từ các nhà lãnh đạo trên khắp thế giới. Năm 2006, ông trở thành một trong sáu người duy nhất từng được trao tặng quốc tịch Canada danh dự. Năm 2007, ông được tổng thống Bush trao tặng Huân chương vàng của Quốc hội. Phía Trung Quốc luôn phản đối việc cuộc hội kiến chính thức với lãnh đạo chính phủ Tây Tạng lưu vong.

Cộng đồng người Tạng lưu vong tại Ấn Độ đã được mở rộng kể từ năm 1959. Người Tạng đã tái tạo nhiều tu viện Tạng tại Ấn Độ và hiện nay có tới hàng chục ngàn tăng lữ. Họ cũng thành lập trường học và bệnh viện của người Tạng, và Thư viện lưu trữ các công trình của người Tạng, tất cả nhằm duy trì truyền thống và văn hóa của người Tạng. Các lễ hội của ngượi Tạng như điệu nhảy của các Lama, Tết Losar hay lễ hội cầu nguyện Monlam vẫn được tiến hành trong tình trạng lưu vong.

Năm 2008, Dalai Lama thứ 14 tuyên bố rằng "Tây Tạng muốn tự trị, không phải độc lập ". Tuy nhiên, phía Trung Quốc không tin tưởng và cho rằng ông vẫn chưa từ bỏ sứ mệnh giành độc lập cho Tây Tạng.

Các cuộc hội đàm giữa đại diện của các Dalai Lama và chính phủ Trung Quốc đã được nối lại vào tháng 5 năm 2008 nhưng tình hình không có nhiều tiến triển .

Xem thêm
Lịch sử Trung Á
Lịch sử Nam Á
Cha khỉ già từ bi
Hán hóa Tây Tạng
Nổi dậy Tây Tạng 1959
Bạo động năm 2008 tại Tây Tạng

Chú thích

Sách tham khảo

Craig, Mary. (1992). Tears of Blood: A Cry for Tibet. INDUS an imprint of HarperCollins Publishers. Calcutta. Second impression, 1993.
Dodin, Thierry. (2008). "Right to Autonomy". In: Authenticating Tibet: Answers to China's 100 Questions. Edited by Anne-Marie Blondeau and Katia Buffetrille. University of California Press.  (cloth);  (paper).

Goldstein, Melvyn C. The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet, and the Dalai Lama (1997) University of California Press.
Goldstein, Melvyn C. A History of Modern Tibet, Volume 3: The Storm Clouds Descend, 1955-1957 (University of California Press; 2014) 547 pages;
Grunfeld, A. Tom. The Making of Modern Tibet (1996) East Gate Book.

Kuzmin, S.L. Hidden Tibet: History of Independence and Occupation (2011) Library of Tibetan Works & Archives.

McKay, Alex, ed. History of Tibet (Curzon in Association With Iias, 9) (2003) RoutledgeCurzon.
Mullin, Glenn H.The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnations (2001) Clear Light Publishers.
Norbu, Namkhai. The necklace of gZi: A Cultural History of Tibet (1989) Narthang.
Norbu, Namkhai. Drung, deu, and Bön: narrations, symbolic languages, and the Bön traditions in ancient Tibet (1995) Library of Tibetan Works and Archives. ,

Powers, John. History as Propaganda: Tibetan Exiles versus the People's Republic of China (2004) Oxford University Press.

Rossabi, Morris. China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th-14th Centuries (1983) Univ. of California Press.
Rossabi, Morris. Khubilai Khan: His Life and Times (1989) Univ. of California Press.
van Schaik, Sam; Galambos, Imre. Manuscripts and Travellers: The Sino-Tibetan Documents of a Tenth-century Buddhist Pilgrim (2011) De Gruyter.

Shirokauer, Conrad. A Brief History of Chinese Civilization Thompson Higher Education, (c) 2006.

 - (online version)
Stein, Rolf Alfred. Tibetan Civilization (1972) Stanford University Press. ; first published in French (1962). English translation by J. E. Stapelton Driver. Reprint: Stanford University Press (with minor revisions from 1977 Faber & Faber edition), 1995.  (hbk).
Teltscher, Kate. The High Road to China: George Bogle, the Panchen Lama and the First British Expedition to Tibet (2006) ; ; Farrar, Straus and Giroux, New York.

Willard J. Peterson, John King Fairbank, Denis C. Twitchett The Cambridge history of China: The Ch'ing empire to 1800 (2002) Cambridge University Press.

Liên kết ngoài

 "The Early History of Tibet. From Chinese Sources" S. W. Bushell, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, New Series, Vol. 12, No. 4 (Oct., 1880), pp. 435–541, Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland
 Brief History of Tibet at Friends of Tibet New Zealand
 Fifty Years after the Asian Relations Conference, Sharan, 1997, Tibetan Parliamentary and Policy Research Centre
 Tibetan Buddhist Texts Chronology
 The Shadow Circus: The CIA in Tibet - Documentary website
 Tibetan History according to China, at Xinhua
 Remembering Tibet as an independent nation
 Kuzmin, S.L. Hidden Tibet: History of Independence and Occupation. LTWA, 2011
Old TibetanDocuments Online

Tây Tạng
Lịch sử Trung Quốc
Lịch sử châu Á


title: Stilpnaspis membrata

text:
Stilpnaspis membrata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1957.

Chú thích

Tham khảo

Stilpnaspis


title: Công Tôn Uyên

text:
Công Tôn Uyên (chữ Hán: 公孫淵; ?-238) tự Văn Ý (文懿), là quân phiệt cát cứ ở Liêu Đông thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc.

Giành ngôi của chú
Công Tôn Uyên là con của Công Tôn Khang và là cháu nội của Công Tôn Độ – người đặt nền móng cát cứ của họ Công Tôn ở Liêu Đông.

Khi Công Tôn Khang qua đời, Công Tôn Uyên và anh là Công Tôn Hoảng còn nhỏ nên chú ông là Công Tôn Cung được thủ hạ lập làm Thái thú Liêu Đông.

Công Tôn Cung sai Công Tôn Hoảng vào Lạc Dương làm con tin với triều đình Tào Ngụy sau khi Ngụy Văn Đế thừa nhận Công Tôn Cung. Năm 228 đời Ngụy Minh Đế Tào Duệ, Công Tôn Uyên đoạt ngôi của chú, trở thành người cai quản Liêu Đông.

Trở mặt với Tôn Quyền
Năm 229, Tôn Quyền chính thức xưng đế ở Đông Ngô, từ bỏ ngôi vị Ngô vương do hoàng đế nhà Ngụy Tào Phi phong năm 222. Năm 233, Công Tôn Uyên sai sứ đến Đông Ngô xin kết giao. Tôn Quyền mừng rỡ, không nghe theo lời can của Trương Chiêu, sai Hứa Yển và Trương Di mang 1 vạn quân và nhiều châu báu, đi theo đường biển đến Liêu Đông, phong Công Tôn Uyên làm Yên vương để hy vọng Công Tôn Uyên cùng giáp công đánh Ngụy từ phía bắc.

Tuy nhiên sau đó Công Tôn Uyên đổi ý, khi sứ đoàn của Đông Ngô đến Liêu Đông, ông bèn giết chết Hứa Yển và Trương Di, thu luôn 1 vạn người của Đông Ngô làm thuộc hạ và chiếm toàn bộ châu báu của nước Ngô mang sang.

Tôn Quyền rất hận Công Tôn Uyên và ân hận vì không nghe lời can của Trương Chiêu, định khởi đại binh vượt biển đánh Liêu Đông, nhưng sau đó nghe theo lời can gián của Tiết Tung, bèn thôi việc đó.

Chống Tào Ngụy
Năm 237, Ngụy Minh Đế muốn thôn tính Liêu Đông, bèn sai thứ sử U châu là Vô Kỳ Kiệm mang chiếu thư của triều đình đến gọi Công Tôn Uyên vào Lạc Dương triều kiến.

Công Tôn Uyên không dám vào chầu vì sợ bị bắt giữ, bèn khởi binh phản Ngụy. Quân Liêu Đông giao tranh với quân U châu, đánh nhau tại huyện Liêu Toại. Công Tôn Uyên đánh lui được Vô Kỳ Kiệm.

Kế đó, ông tự xưng là Yên vương, phong Vương Kiến làm tướng quốc, sai người đi quan hệ với người Tiên Ty (ở Nội Mông), giục họ khuấy đảo vùng biên giới nước Ngụy cạnh Trường Thành.

Năm 238, Ngụy Minh Đế sai Tư Mã Ý mang đại quân đánh Yên. Tháng 6 năm đó quân Ngụy tiến tới Liêu Đông. Công Tôn Uyên cho rằng quân Ngụy đi viễn chinh không thể đánh lâu, có thể dựa vào sông Liêu Hà kháng cự, nên phái hai tướng Ty Diễn và Dương Tộ mang vài vạn quân ra chống giữ ở Liêu Toại.

Tư Mã Ý mang 4 vạn quân vượt qua Cô Trúc và Kiệt Thạch, tiến thẳng tới Liêu Hà. Tư Mã Ý sai người cắm nhiều cờ xí ở phía nam để thu hút sự chú ý của quân Yên, tỏ ra muốn tấn công Liêu Toại. Điều đó khiến Công Tôn Uyên chú trọng vào phòng thủ nơi đây. Nhưng sau đó Tư Mã Ý phát đại quân vượt sông Liêu Hà, áp sát trại Yên, kế đó lại không đánh vào trại quân Yên mà bất ngờ bí mật sang đánh căn cứ của Công Tôn Uyên ở Tương Bình.

Công Tôn Uyên vội dẫn quân về cứu Tương Bình. Tư Mã Ý chia đường đón đánh. Công Tôn Uyên giao chiến với quân Ngụy 3 trận thua cả 3, phải rút vào thành Tương Bình cố thủ.

Quân Ngụy vây thành Tương Bình trong vài tháng. Trời đổ mưa to, Tư Mã Ý vẫn kiên trì siết vòng vây không rút lui lên chỗ cao. Sau khi nước rút, Tư Mã Ý càng thúc quân Ngụy đánh thành gấp. Công Tôn Uyên lo lắng sai tướng quốc Vương Kiến cùng Ngự sử đại phu Liễu Phủ đi thỉnh cầu Tư Mã Ý giải vây. Tư Mã Ý không nghe, chém chết cả hai sứ giả. Công Tôn Uyên lo sợ bèn sai Thị trung Vệ Diễn đến xin đưa nộp con tin sang Ngụy. Tư Mã Ý không chấp nhận.

Công Tôn Uyên không còn cách nào, buộc phải phá vòng vây để ra. Ông cùng các tướng đánh ra cửa nam, nhưng không thoát khỏi vòng vây quân Ngụy, bị tử trận bên bờ sông Lương Thủy.

Tư Mã Ý mang quân vào thành Tương Bình, giết 7000 đàn ông từ 15 tuổi trở lên, thu thập xác chất thành đống cao, hơn 2000 quan văn võ do Công Tôn Uyên bổ nhiệm đều bị chém hết.

Họ Công Tôn tính từ Công Tôn Độ trấn giữ Liêu Đông năm 189 thời Hán Linh Đế tới Công Tôn Uyên bị giết năm 238 đời Ngụy Minh Đế được 3 đời, tổng cộng 50 năm.

Xem thêm
 Tư Mã Ý
 Công Tôn Cung
 Công Tôn Khang

Tham khảo
 Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Lê Đông Phương (2007), Kể chuyện Tam Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2006), Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 1, Nhà xuất bản Lao động.

Chú thích

Mất năm 238
Người Tam Quốc
Quân phiệt cuối đời Hán
Năm sinh không rõ
Nhân vật quân sự Tào Ngụy


title: Megachile saganeitana

text:
Megachile saganeitana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Gribodo mô tả khoa học năm 1894.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1894


title: L'Isle-de-Noé

text:
L'Isle-de-Noé  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Gers

Tham khảo

Isledenoe


title: Martensrade

text:
Martensrade là một đô thị thuộc huyện Plön, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị Martensrade có diện tích 19.53 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 998 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Plön


title: Orestia kraatzi

text:
Orestia kraatzi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Allard miêu tả khoa học năm 1861.

Chú thích

Tham khảo

Orestia


title: Minamisōma, Fukushima

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Fukushima, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Fukushima


title: Sabatinca aenea

text:
Sabatinca aenea là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được Hudson miêu tả năm 1923. Nó được tìm thấy ở New Zealand.

Chú thích

Tham khảo

Sabatinca
Động vật đặc hữu New Zealand


title: Richha

text:
Richha là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Bareilly thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Richha có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 177 mét (580 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Richha có dân số 17.482 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Richha có tỷ lệ 37% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 45%, và tỷ lệ cho phái nữ là 28%. Tại Richha, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Kashida Leo

text:
là một nhà văn người Nhật làm việc cho hãng visual novel Key với vai trò là một người viết thuê không làm việc trực tiếp trong trụ sở chính. Ông đã góp phần viết kịch bản cho hai visual novel của Key là Tomoyo After ~It's a Wonderful Life~ và Little Busters!, dù chưa thật sự có những đóng góp to lớn nào trong các tác phẩm.

Chú thích

Liên kết ngoài
Blog cá nhân của Kashida Leo

Nhà văn Nhật Bản
Nhân viên Key
Nhà thiết kế trò chơi điện tử Nhật Bản
Nhân vật còn sống


title: Areca glandiformis

text:
Areca glandiformis là một loài thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae.
Loài này chỉ có ở quần đảo Maluku, Indonesia.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Johnson, D. 1998. Areca glandiformis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Chi Cau
Thực vật Indonesia
Thực vật loài thiếu dữ liệu


title: Sailendra

text:
Vương triều Sailendra hay Hạ Liên Đặc Lạp (夏連特拉) là một vương triều ở Trung Java (Indonesia ngày nay) trong khoảng 100 năm từ giữa thế kỷ 8 đến giữa thế kỷ 9. Sailendra là một trong nhiều vương triều ở Java, và là một trong vài vương triều ít ỏi ở đây theo đạo Phật. Vương triều này dùng chữ Phạn và chữ Ấn Độ cổ để viết, và theo Phật giáo Đại thừa. Sức mạnh của Sailendra dựa vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa nước. Vương triều Sailendra là đồng minh thân thiết của các majahara (đại đế) của Srivijaya, những người cũng theo Phật giáo Đại thừa. Bản thân các đấng cai trị Sailendra cũng xưng là majahara. Sailendra suy yếu dần vào thế kỷ 9 rồi bị vương triều Sanjaya ở cùng đảo Java nhưng theo đạo Hindu nổi lên đánh bại để thành lập vương quốc Medang. Hoàng gia Sailendra khi đó đã lưu vong ở Srivijaya và được majahara của Srivijaya bảo trợ và tiếp tục quan hệ hôn nhân. Một số đời majahara của Srivijaya là dòng dõi vương triều Sailendra.

Hình thành
"Sailendra" trong tiếng Phạn nghĩa là "vua núi". Vua của Phù Nam cổ, quốc gia ra đời và diệt vong trước khi Sailendra được thành lập, cũng xưng là vua núi. Vua Chân Lạp và đế quốc Khmer sau này cũng xưng là "vua núi". Sự trùng hợp này khiến một số học giả nêu giả thiết rằng khi Phù Nam diệt vong, người Phù Nam đã chạy đến xứ Java khi đó chưa bị Srivijaya hùng mạnh khống chế để lập lên nhà nước Sailendra.

Một giả thuyết khác lại cho rằng Srivijaya ở Sumatra vào nửa cuối thế kỷ 8 đã chinh phục đến Trung Java và từ đó nhà nước Sailendra ra đời.

Giả thuyết rằng Sailendra là nhà nước có nguồn gốc Java và chính là vương quốc Medang khi các vua dòng họ Sanjaya chuyển sang theo Phật giáo Đại thừa.

Về mặt nhân chủng học, từng có giả thuyết cho rằng người Sailendra thuộc đại chủng Á. Song về sau giả thuyết cho rằng họ là người Mã Lai thuộc đại chủng Úc tỏ ra được nhiều người theo hơn.

Người ta đã phát hiện ra một bia ký bằng tiếng Malayu (tiếng Mã Lai cổ) có niên đại đầu thế kỷ 7 ở Pkaronan ở Trung Java. Trên bia có ghi vua "Selendra", tên cha mẹ và tên vợ ông. Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng tấm bia lưu thông tin về vị quân vương đầu tiên của Sailendra.

Người ta lại còn phát hiện ra một bia ký khác khắc năm 775 ở Nakhon Si Thammarat (địa phương của Thái Lan trên bán đảo Mã Lai). Văn bia bằng tiếng Phạn cho biết một người tên một vị vua Srivijaya đồng thời là vua Sailendra tên là Visnu đã cho xây 3 ngôi chùa. Từ đó người ta đưa ra giả thuyết rằng có thể vào thời kỳ đó, Sailendra đã chi phối Srivijaya.

Vị đại vương thứ hai lên ngôi năm 778, Maharaja Panangkaran, thời cai trị của ông được đánh giá là "vật tô điểm cho triều đại Sailendra" theo yêu cầu của các vị thầy tinh thần của mình đã lập nên một ngôi đền thờ nữ thần Phật giáo Tara.

Kỳ tích của vương triều này trong việc thờ cúng Phật giáo là để lại cho hậu thế ngôi đền vĩ đại còn nguyên vẹn là đền Borobudur, được xây dựng trong thế kỷ 8, ngày nay ở miền trung đảo Java.

Giai đoạn bành trướng ở Đông Nam Á

Chinh phục các tiểu quốc ở Sumatra và bán đảo Mã Lai
Năm 782, vị đại vương thứ ba lên ngôi là Maharaja Dharanindra lên ngôi, thời cai trị của mình ông được đánh giá là "sát thủ của những anh hùng địch quân" khi thực hiện hàng loạt các chiến dịch quân sự vào các quốc gia láng giềng ở Đông Nam Á, chinh phục các vương quốc ở đảo Sumatra, bán đảo Mã Lai vương quốc Malayu, Langkasuka, Pan Pan,

Một tấm bia bằng chữ Phạn cổ đã nói tới, một người con thứ hai của Maharaja Dharanindra đã thu phục các vương quốc Malayu, Langkasuka, Pan Pan và hợp nhất ba vương quốc này lại và trực tiếp nắm quyền cai trị vùng phía tây của đế chế Sailendra, sang thế kỷ 9 khi vương triều Sailedra ở Java bị Mataram đánh bại, ông đã thành lập vương triều Srivijaya chống lại Mataram dựa trên cơ sở ba vương quốc tiền thân Malayu, Langkasuka, Pan Pan

Chính phục Chân Lạp
Cũng trong thời kỳ này, Maharaja Dharaindra tấn công vào lãnh thổ nước Phù Nam cũ, lúc này đã phân chia thành hai vương quốc là Lục Chân Lạp và Thủy Chân Lạp, sự suy yếu của vương triều ở Thủy Chân Lạp đã tạo thuận lợi cho sự cai trị của Sailedra trong một giai đoạn, đồng thời Lục Chân Lạp cũng trở thành chư hầu của người Java. Sang đầu thế kỷ 9, sự suy yếu ở triều đình Java cũng như sự trỗi dậy của Lục Chân Lạp làm cho đạo quân viễn chinh phải rời bỏ vùng đất Thủy Chân Lạp

Tấn công Champa và An Nam
Dưới thời Maharaja Sanjaya, ông đã tiến hành nhiều cuộc xâm nhập theo đường biển vào bán đảo Đông Dương, tham vọng cùng với sự dũng cảm đã cho phép ông thử thách chính quyền nhà Đường - Trung Hoa bằng các cuộc tấn công vào An Nam năm 767 (lúc này đang là một phần của nhà Đường) và tấn công vào chư hầu của họ là Chăm Pa năm 774 ở phía nam An Nam, việc tấn công Chăm Pa còn được vị đại vương kế tiếp Dharaindra thực hiện thêm một lần nữa vào năm 787. Mặc dù các cuộc tấn công này đều bị quân đội nhà Đường cũng như Chăm Pa đánh lui, song việc tấn công vào thủ phủ của An Nam và Chăm Pa đã gây tiếng vang mạnh tới các vương quốc khác ở Đông Nam Á, và đây cũng là khởi đầu cho việc các vị Đại vương kế tiếp tiến hàng chinh phục các vương quốc này thành chư hầu

Suy tàn
Sự suy tàn của Sailendra bắt đầu từ thế kỷ 9, khi vị đại vương cuối cùng không có con nối dõi. Các tư liệu Trung Quốc ghi chép lại những đoàn sứ thần của Sailendra tới Tràng An vào những năm 820 và 831, người ta có thể cho rằng đây cũng là thời kỳ suy tàn và sụp đổ của Sailendra trong khoảng thời gian 830 - 860, vì tư liệu cổ Trung Hoa có nói tới đoàn sứ thần của vương triều mới Medang tới Tràng An vào năm 860.

Các vị vua
Các vị vua Sailendra:
 Sanjaya (còn gọi là Canggal): 732-760
 Panangkaran (còn gọi là Kalasan): 760-780
 Dharanindra (còn gọi là Kelurak): 780-800
 Samaragrawira (còn gọi là Warak): 800-819
 Samaratungga (còn gọi là Garung):819-838
 Jatiningrat (còn gọi là Pikatan):838-850
 Lokapala (còn gọi là Kayuwangi):850-890
 Dewendra: 890-898.

Tham khảo

Xem thêm

Lịch sử Indonesia

S
Lịch sử Java
Người Java
Các vương quốc Ấn hóa


title: Iheyaspira

text:
Iheyaspira là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Trochidae, họ ốc đụn.

Các loài
Các loài trong chi Iheyaspira gồm có:

 Iheyaspira bathycodon Nye, Copley, Linse & Plouviez, 2013
 Iheyaspira lequios Okutani, Sasaki & Tsuchida, 2000

Chú thích

Tham khảo
 Okutani T., Sasaki T. & Tsuchida S. 2000: Two additional new species to gastropod fauna of chemosynthetic site on north knoll of Iheya ridge, Okinawa trough. Venus 59(4): 267-275
 Nye, Copley, Linse & Plouviez, 2013, Iheyaspira bathycodon new species (Vetigastropoda: Trochoidea: Turbinidae: Skeneinae) from the Von Damm Vent Field, Mid-Cayman Spreading Centre, Caribbean. Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom, 2013;93(4):1017-1024.

Skeneidae


title: Utetheisa

text:
Utetheisa là một chi arctiid bướm đêm. Sâu bướm ăn Crotalaria (rattlebox), và do đó chi bướm đêm này thường được gọi là sâu bướm rattlebox. Các loài Utetheisa thường có màu sáng và đầy màu sắc.

Các loài
 Utetheisa abraxoides
 Utetheisa aegrotum
 Utetheisa amhara
 Utetheisa antennata Swinhoe, 1893
 Utetheisa clareae Robinson, 1971
 Utetheisa connerorum Roque-Albelo & B. Landry, 2009
 Utetheisa cruentata
 Utetheisa devriesi Hayes, 1975
 Utetheisa dorsifumata Prout, 1920
 Utetheisa elata
 Utetheisa fractifascia
 Utetheisa galapagensis (Wallengren, 1860)
 Utetheisa guttulosa
 Utetheisa henrii Roque-Albelo & B. Landry, 2009
 Utetheisa lactea
 Utetheisa latifascia
 Utetheisa leucospilota
 Utetheisa lotrix Cramer, 1777
 Utetheisa macklotti
 Utetheisa maddisoni Robinson & Robinson, 1980
 Utetheisa okinawensis
 Utetheisa ornatrix - Bella moth hoặc Ornate moth Linnaeus, 1758 (đồng nghĩa: Utetheisa bella Linnaeus, 1758)
 Utetheisa oroya
 Utetheisa pectinata Hampson, 1907
 Utetheisa pellex
 Utetheisa perryi Hayes, 1975
 Utetheisa pulchella - Crimson-speckled Flunkey Linnaeus, 1758
 Utetheisa pulchelloides Hampson, 1907
 Utetheisa sangira
 Utetheisa selecta
 Utetheisa semara Moore, 1860
 Utetheisa specularis
 Utetheisa sumatrana Rothschild, 1910
 Utetheisa timorensis
 Utetheisa vandenberghi
 Utetheisa varians
 Utetheisa variolosa

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Male moth's sperm package includes 'life assurance policy,' Cornell biologists learn Cornell University News
Utetheisa at funet

Arctiini

de:Harlekinbär
fr:Utetheisa
lt:Afrikinė meškutė
nl:Prachtbeer
no:Utetheisa pulchella
pt:Utetheisa


title: Henryk Sienkiewicz

text:
Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (5 tháng 5 năm 1846 - 15 tháng 11 năm 1916) là nhà văn Ba Lan đoạt giải Nobel Văn học năm 1905. Ông thường ký dưới các tác phẩm của mình bằng bút hiệu Litwos.

Tiểu sử
Henryk Adam Alexandr Sienkiewicz là con trai một địa chủ quý tộc nghèo sống ở nông thôn. Đến tuổi đi học, do ảnh hưởng của các biến động trong nền kinh tế, gia đình chuyển về Warszawa. Học xong trường gymnazy năm 1870, ông vào học Đại học Warszawa, lúc đầu học luật và y khoa, sau chuyển sang văn và sử. Sienkiewicz là cộng tác viên thường xuyên của các báo Przegląd Tygodniowy, Gazeta Polska, Niwa, Słowo và bắt đầu gây được sự chú ý với tiểu thuyết Namarne (Phí hoài, 1871), các truyện ngắn Stary sluga (Người đầy tớ già, 1875), Hania (1876), đồng thời ông cũng trở thành một nhà báo được thừa nhận tài năng. Năm 1876, tờ Gazeta Polska cấp tiền cho Sienkiewicz đi Mỹ với điều kiện đổi lại là ông phải viết một loạt bài về Hoa Kỳ; ở đây ông tham gia vào những thử nghiệm xây dựng trại xã hội chủ nghĩa không thành ở Anahaim (gần Los Angeles). Từ 1878 ông trở về châu Âu, đi nhiều nước, viết báo, viết văn và diễn thuyết. Năm 1879, Sienkiewicz trở thành chủ bút một tờ nhật báo mới ở Ba Lan; ba lần lấy vợ; vợ đầu có hai con nhưng chết sớm. Sau khi về Ba Lan, Sienkiewicz bắt đầu sáng tác những tác phẩm dài hơi và nổi tiếng với bộ ba tiểu thuyết Potop (Trận hồng thủy), Pan Wolodyjowski (Ngài Wolodyjowski), Ogniem i mieczem (Bằng lửa và gươm) - viết về các sự kiện diễn ra hồi thế kỉ 17 trong thời gian chiến tranh giữa người Ba Lan với người Kazakh, với người Thụy Điển và với người Thổ Nhĩ Kỳ. Sau đó Sienkiewicz viết hai tiểu thuyết về cuộc sống hiện đại là Bez dogmatu (Không có giáo điều) và Rodzina Polaniekich (Gia đình Polaniecki), còn vào những năm 1895-1896 - tiểu thuyết Quo vadis nói về cuộc sống dưới triều đại của hoàng đế Nero thời cổ La Mã đã mang lại danh tiếng thế giới cho ông.

Năm 1900, Henryk Sienkiewicz được những người hâm mộ quyên tiền đủ để mua một trang trại nhỏ và tổ chức sinh nhật rầm rộ. Năm 1905 ông được trao giải Nobel vì những đóng góp xuất sắc trong lĩnh vực sử thi, mà cụ thể là tiểu thuyết Quo vadis viết về cuộc đấu tranh của những người Thiên Chúa giáo với Nero. Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra, Sienkiewicz rời quê sang sống ở nước Thụy Sĩ trung lập, làm việc trong tổ chức Hồng thập tự Ba Lan. Năm 1916 ông mất ở Vevey, tám năm sau thi hài của ông được chuyển về Warszawa và an táng trong nhà thờ.

Tác phẩm
 Na marne (Phí hoài, 1871), tiểu thuyết
 Humoreski z teki Worszylly (Tiểu phẩm hài trong cặp Worszylly, 1872), tập truyện
 Stary sluga (Người đầy tớ già, 1875), truyện ngắn
 Hania (1876), truyện vừa
 Szkice weglem (Những phác họa bằng than, 1877), truyện ngắn
 Janko muzykant (Janko - nhạc công, 1879), truyện ngắn
 Latarnik (Người gác đèn biển, 1882), truyện ngắn
 Listy z podrozy do Ameryki (Những bức thư trên đường sang Mỹ, 1882), tập phóng sự
 Bartex - zwyciezca (Bartex - người chiến thắng, 1882), truyện vừa
 Sachem (1883), truyện ngắn
 Ogniem i mieczem (Bằng lửa và gươm, 1884), tiểu thuyết
 Potop (Trận hồng thủy, 1886), tiểu thuyết
 Pan Wolodyjowski (Ngài Wolodyjowski, 1888), tiểu thuyết
 Bez dogmatu (Không có giáo điều, 1891), tiểu thuyết
 Quo Vadis (1894-1896), tiểu thuyết
 Rodzina Polaniekich (Gia đình Polaniecki, 1895), tiểu thuyết
 Krzyzacy (Hiệp sĩ Thánh chiến , 1900), tiểu thuyết
 Na polu chwaly (Trên trường vinh quang, 1906), tiểu thuyết
 Wiry (Vòng xoáy, 1910), tiểu thuyết
 W pustyni i w puszczy (Trên sa mạc và trong rừng thẳm, 1912), tiểu thuyết

Phim chuyển thể

Nhiều tác phẩm của ông được chuyển thể thành phim, nổi bật nhất là phim Hiệp sĩ Thập tự (hay Hiệp sĩ) năm 1960, được đề cử giải Oscar phim tiếng nước ngoài hay nhất và lập kỷ lục về số lượt người xem ở Ba Lan (32.315.695 người). Xếp thứ hai và ba số lượt người xem là phim Trên sa mạc và trong rừng thẳm bản 1973 (30.989.874 người) và phim Trận đại hồng thủy (Potop), năm 1974 thu hút 27.615.921 người xem cũng là những phim chuyển thể từ tiểu thuyết của ông. Phim Bằng lửa và gươm năm 1999 cũng đứng đầu danh sách các phim ăn khách nhất tính theo năm trong bảng danh sách liệt kê từ năm 1989 khi thay đổi chế độ, với 7.151.354 lượt xem năm 1999.

Tiểu thuyết Quo Vadis được dựng thành một số phim trong đó phim Quo Vadis nổi tiếng của điện ảnh Mỹ, sau đó là bản phim truyền hình của Ý năm 1985 và Ba Lan năm 2001.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Works by Henryk Sienkiewicz at Project Gutenberg

Người Ba Lan đoạt giải Nobel
Nhà văn Ba Lan
Tín hữu Công giáo Ba Lan
Người đoạt giải Nobel Văn học
Mất năm 1916


title: Panchla

text:
Panchla là một thị trấn thống kê (census town) của quận Haora thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Địa lý
Panchla có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 7 mét (22 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Panchla có dân số 22.087 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Panchla có tỷ lệ 63% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 69%, và tỷ lệ cho phái nữ là 58%. Tại Panchla, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang West Bengal


title: Cocktail

text:
Cocktail là một thức uống hỗn hợp có cồn, là sự kết hợp của các loại rượu mạnh, hoặc một hoặc nhiều loại rượu mạnh trộn với các thành phần khác như nước ép trái cây, xi-rô có hương vị, hoặc kem lạnh. Có nhiều loại cocktail khác nhau, dựa trên số lượng và loại thành phần được thêm vào. Nguồn gốc của cocktail vẫn còn đang tranh luận.

Sử dụng và các thuật ngữ liên quan
Từ điển Oxford định nghĩa về cocktail như sau "Một thức uống có cồn chứa đồ uống chưng cất hoặc pha trộn với các thành phần khác, chẳng hạn như nước ép trái cây hoặc kem". Một loại cocktail có thể chứa rượu, đường và rượu đắng/cam quýt. Khi một thức uống hỗn hợp được làm từ duy nhất một loại đồ uống chưng cất với bình pha chế, chẳng hạn như soda hoặc nước ép trái cây thì được gọi là highball. Nhiều loại cocktail chính thức của Hiệp hội Bartender quốc tế là highball. Khi một thức uống hỗn hợp được làm từ đồ uống chưng cất và rượu mùi, sẽ gọi là duo]] và nếu có sử dụng thêm bình pha chế gọi là trio. Thành phần được thêm vào có thể là đường, mật ong, sữa, kem và các loại  thảo mộc khác nhau.

Đồ uống hỗn hợp không có cồn giống như cocktail được gọi là "mocktails" hay "virgin cocktails".

Từ nguyên
Nguồn gốc của từ cocktail đang tranh chấp. Việc sử dụng cocktail đầu tiên được ghi nhận không đề cập đến một con ngựa được tìm thấy trong The Morning Post and Gazetteer ở London, England, ngày 20 tháng 3 năm 1798:Mr. Pitt,
two petit vers of "L'huile de Venus"
Ditto, one of "perfeit amour"
Ditto, "cock-tail" (vulgarly called ginger)Từ điển tiếng Anh Oxford trích dẫn từ này có nguồn gốc từ Hoa Kỳ  Lần đầu tiên được ghi nhận sử dụng cocktail như một loại đồ uống (có thể không cồn) ở Hoa Kỳ xuất hiện trong Nội các của nông dân, ngày 28 tháng 4 năm 1803:

Định nghĩa đầu tiên về cocktail được biết đến là một loại đồ uống có cồn xuất hiện trong The Balance and Columbian Repository (Hudson, New York) ngày 13 tháng 5 năm 1806; biên tập viên Harry Croswell đã trả lời câu hỏi "Cocktail là gì?"

Nhà nghiên cứu sinh vật học Anatoly Liberman tán thành "rất có thể" lý thuyết được Låftman (1946) phát triển, mà Liberman tóm tắt như sau:

Trong cuốn sách Imbibe của mình ! (2007), David Wonderrich cũng suy đoán rằng cocktail là một thuật ngữ nói về một thực hành để nuôi một con ngựa già bằng thuốc đạn gừng để con vật "vẫy đuôi và trở nên đáng sợ".

Một số tác giả đã đưa ra giả thuyết rằng cocktail có thể là một từ gọi chệch đi của cock ale.

Sự phát triển

Nguồn gốc của cocktail vẫn còn chưa rõ. Theo truyền thống, cocktail là hỗn hợp của rượu mạnh, đường, nước và rượu đắng. Tuy nhiên, vào những năm 1860, một loại cocktail thường  có thêm  rượu mùi.

Ấn bản đầu tiên về hướng dẫn của người pha chế bao gồm các công thức pha chế cocktail là vào năm 1862 - Cách pha chế đồ uống; hoặc, Người đồng hành của Bon Vivant, bởi "Giáo sư" Jerry Thomas. Ngoài các công thức cho rượu punch, cocktail sours, slings, cobblers, shrubs, toddies, flip  và một loạt các đồ uống hỗn hợp khác là 10 công thức cho "cocktail". Một thành phần quan trọng khác biệt các loại cocktail với các loại đồ uống khác trong phần tóm tắt này là việc sử dụng các loại rượu đắng. Đồ uống hỗn hợp phổ biến ngày nay phù hợp với ý nghĩa ban đầu của "cocktail" này bao gồm cocktail whiskey Old Fashioned, cocktail Sazerac và cocktail Manhattan.

Các thành phần được nêu (spirits, đường, nước và rượu đắng) kết hợp với các thành phần của một ly cocktail Old Fashioned, có nguồn gốc như một thuật ngữ được sử dụng bởi những khách hàng quen của quán bar cuối thế kỷ 19 để phân biệt các loại cocktail đã tạo ra cách thức "lỗi thời" với các loại cocktail mới hơn, phức tạp hơn.

Trong cuốn sách công thức Cooling Cups and Dainty Drinks năm 1869 của William Terrington, cocktail được mô tả là:

Thuật ngữ highball xuất hiện trong những năm 1890 để phân biệt đồ uống được hợp thành từ một đồ uống chưng cất và một bình pha chế.

"Bữa tiệc cocktail" đầu tiên diễn ra được cho là của bà Julius S. Walsh Jr. ở St. Louis, Missouri, vào tháng 5 năm 1917. Walsh đã mời 50 khách đến nhà vào buổi trưa Chủ nhật. Bữa tiệc kéo dài một tiếng, cho đến khi bữa trưa được phục vụ lúc 1 giờ chiều. Địa điểm của bữa tiệc cocktail đầu tiên này vẫn còn. Năm 1924, Tổng giáo phận Công giáo La Mã St. Louis đã mua biệt thự Walsh tại 4510 Đại lộ Lindell và nơi này đã từng là nơi ở của tổng giám mục địa phương kể từ đó.

Trong thời kỳ Cấm rượu ở Hoa Kỳ (1920–1933) khi đồ uống có cồn bị coi là bất hợp pháp, cocktail vẫn được tiêu thụ bất hợp pháp tại các cơ sở được gọi là quán bar ngụy trang (speakeasy). Chất lượng rượu có sẵn trong thời kỳ này kém hơn nhiều so với trước đây. Có một sự thay đổi từ whisky sang rượu gin, không yêu độ tuổi được phép sử dụng và do đó dễ sản xuất bất hợp pháp. Mật ong, nước ép trái cây và các hương liệu khác được dùng để che giấu mùi vị hôi của các loại rượu kém chất lượng. Cocktail ngọt dễ uống hơn một cách nhanh chóng, một cân nhắc quan trọng khi cơ sở có thể bị đột kích bất cứ lúc nào. Với rượu và bia ít có sẵn, các loại cocktail dựa trên rượu đã thay thế, thậm chí trở thành trung tâm của tiệc cocktail mới.

Cocktail trở nên ít phổ biến hơn vào cuối những năm 1960 và đến những năm 1970, cho đến khi hồi sinh vào những năm 1980 với rượu vodka thường thay thế rượu gin ban đầu trong các loại đồ uống như martini. Cocktail truyền thống bắt đầu trở lại vào những năm 2000, vào giữa những năm 2000, có một sự phục hưng của văn hóa cocktail theo phong cách thường được gọi là hỗn hợp dựa trên các loại cocktail truyền thống để lấy cảm hứng nhưng sử dụng các thành phần mới lạ và thường có hương vị phức tạp.

Tham khảo

Xem thêm
 Mocktail: loại thức uống pha trộn không rượu

Liên kết ngoài

 Danh sách các trang web về cocktail tại DMOZ


title: Beauchêne, Orne

text:
Beauchêne là một xã thuộc tỉnh Orne vùng Normandie tây bắc nước nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 228 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Orne


title: Theopea elegantula

text:
Theopea elegantula là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1864.

Chú thích

Tham khảo

Theopea


title: Isotes lata

text:
Isotes lata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Großefehn

text:
Großefehn là một đô thị ở huyện Aurich, trong bang Niedersachsen, nước Đức. Đô thị Großefehn có diện tích 127,25 km². Đô thị này có cự ly khoảng 10 km về phía đông nam của Aurich.

Nằm ở phía cực nam của huyện Aurich, và với dân số là 13.982 người, phấn bố trên một diện tích khoảng 127 thì mật độ dân số của Großefehn nói chung khá thưa thớt với chỉ 110 người trên một kilômét vuông, chỉ chưa bằng một nửa so với mặt bằng chung của nước Đức là 230 trên một kilômét vuông.

Phân chia hành chính
Địa bàn xã Großefehn được chia thành 14 thôn, dưới đây là danh sách các thôn thuộc xã này, tính theo số dân đi kèm với diện tích:

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Aurich


title: Campechuela

text:
Campechuela là một thị trấn ở tỉnh Granma của Cuba. Thị trấn này nằm ở bờ nam của vịnh Guacanayabo.

Thị trấn này được chia thành các barrio Cabecera, Ceiba Hueca, Cienaguilla, La Gloria, San Ramón và Tana.

Thị trấn Campachuela được thành lập năm 1869. Thị trấn cổ này đã trở thành trung tâm hành chính của thị trấn hiện đại từ năm 1912.

Kinh tế dựa vào nông nghiệp với ngành trồng mía đường, cây ăn quả và nuôi gia súc.

Dân số
Năm 2004, thị trấn Campechuela có dân số 46.092 người. Tổng diện tích là , với mật độ dân số là .

Tham khảo

Thành phố của Cuba


title: Falsimargarita gemma

text:
Falsimargarita gemma là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Calliostomatidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Falsimargarita


title: In

text:
Khái niệm in trong tiếng Việt có thể đề cập đến:
 In ấn
 Máy in
 In lụa
 In offset
 In màu
 Đồ họa in ấn
 In typo
 In thạch bản
 Giấy in phun
 Mạch in
 Máy in mã vạch
 Màu gốc in ấn
 Ta in là nhạc cụ dây của dân tộc Hà Nhì,
 Ký hiệu của nguyên tố Indi


title: Limbodessus magnificus

text:
Limbodessus magnificus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Watts & Humphreys miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Limbodessus


title: Quasimus coolsi

text:
Quasimus coolsi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Dolin miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Quasimus


title: Labourse

text:
Labourse là một xã ở tỉnh Pas-de-Calais ở vùng Hauts-de-France, Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 The CWGC graves in the communal cemetery
 Labourse on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Hexatoma walayarensis

text:
Hexatoma walayarensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Le Cabanial

text:
Le Cabanial  là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie ở tây nam nước Pháp. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 192 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Cabanial


title: Bành Quang Khiêm

text:
Bành Quang Khiêm (giản thể: 彭光谦, bính âm: Péng Guāngqiān,) là một nhà phê bình quân sự của Trung Quốc. Ông mang quân hàm Thiếu tướng Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.

Tiểu sử
Bành Quang Khiêm sinh vào tháng 11 năm 1943, ông là người Hoàng Pha, Vũ Hán, Hồ Bắc.
 1962-1967, ông là sinh viên khoa Lịch sử thuộc Đại học Bắc Kinh. Sau khi tốt nghiệp, ông tham gia Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc
 1968-1986, ông lần lượt được giao công tác tại Quân khu Tế Nam, Quân khu Vũ Hán và Quân khu Quảng Châu
 1987, ông công tác tại Học viện Khoa học Quân sự Trung Quốc, chuyên về nghiên cứu chiến lược quốc tế và chiến lược quân sự.
 1990, ông được Hội đồng nghiên cứu chiến lược Đại Tây Dương mời sang Hoa Kỳ.
 Từ năm 1990, ông tham gia ông tham gia vào các Hội thảo Hợp tác quân sự và an ninh Trung-Nhật, Trung-Đức.
 Hiện tại ông là cố vấn viên cao cấp của công ty hữu hạn cố vấn quản lý quốc tế "Tam Lược Quan sát" Bắc Kinh, Viện nghiên cứu quản lý khoa học Tam Lược, nghiên cứu viên cấp cao mạng Tam Lược Quan sát, bình luận viên thời thế cao cấp. Phó Tổng Thư ký Ủy ban Chính sách An ninh Quốc gia, Hội Nghiên cứu Khoa học Chính sách Trung Quốc. Sở thích của ông là chiến lược quốc tế.

Quan điểm
Trong bài "Thiếu tướng Bành Quang Khiêm: Trung Quốc quyết không sợ hăm dọa bằng vũ lực" trên "hãng Thông tấn bình luận Trung Quốc", ông đã phát biểu:

Chú thích

Liên kết ngoài
Bành Quang Khiêm trên trang của Bộ Quốc phòng
Bành Quang Khiêm trên Baidu
Bành Quang Khiêm trả lời phỏng vấn Tân Hoa Xã
Bành Quang Khiêm: Một số đặc điểm của tình hình an ninh quốc tế năm 2010
Video Bành Quang Khiêm bình luận về Nam Hải năm 2009,
24 tháng 6 năm 2011/57837342.html Việt-Phi dựa vào sức mạnh của Hoa Kỳ, Trung Quốc không lo ngại, Mạng Đa chiều
Trung Quốc quyết không sợ hăm dọa bằng vũ lực , Thông tấn bình luận Trung Quốc
Tướng Trung Quốc dọa cho Việt Nam "một bài học", TTXVN

Người Hồ Bắc
Thiếu tướng Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc


title: Melitaea varia

text:
Melitaea varia là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở Anpơ ở độ cao từ 1500-2600 mét, đặc biệt ở các bang Thụy Sĩ Valais, Engadin và Graubünden. Nó cũng được tìm thấy ở Ortler region in the tỉnh Bolzano-Bozen, Alpes-Maritimes và Drôme in Pháp, high areas of Tirol in Áo và vùng cao ở dãy núi Apennine như Abruzzo.

miêu tả
Sải cánh dài 24–28 mm. Chúng bay từ tháng 6 đến tháng 8 tùy theo địa điểm. Có một lứa một năm.

Sinh học
Ấu trùng ăn various low-growing plants, bao gồm Plantago alpina, Gentiana verna và Gentiana acaulis.

Chú thích

Tham khảo

www.lepiforum.eu  - Fotos
pyrgus.de
 funet.fi
Fauna Europaea

Melitaea
Côn trùng châu Âu


title: Mysorelloides multisulcata

text:
Mysorelloides multisulcata là một loài ốc nước ngọt nhiệt đới với một nắp, là động vật chân bụng sống dưới nước động vật thân mềm trong họ Thiaridae. Nó được tìm thấy ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, và Zambia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

Mysorelloides
Động vật được mô tả năm 1888


title: Tebenna gnaphaliella

text:
Tebenna gnaphaliella là một loài bướm đêm thuộc họ Choreutidae. Loài này có ở Florida đến California và phía bắc ít nhất đến New Hampshire.

Sải cánh dài khoảng 10 mm.

Con trưởng thành bay vào tháng 6 và tháng 7. Có lẽ có ít nhất hai thế hệ mỗi năm. Chúng thường được tìm thấy trên hoa các cây thân thảo.

Ấu trùng ăn nhiều loại cây khác nhau (cudweed, everlasting, pussytoes) trước đây đặt trong chi Gnaphalium, bao gồm Pseudognaphalium obtusifolium, Pseudognaphalium helleri, và Helichrysum. Chúng cuốn là cây chủ và là loài gây hại cây trồng.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
mothphotographersgroup
microleps.org

Tebenna


title: 15808 Zelter

text:
15808 Zelter (1994 GF10) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 3 tháng 4 năm 1994 bởi F. Borngen ở Tautenburg.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1994


title: Glossosoma ambhi

text:
Glossosoma ambhi là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Glossosoma


title: 8399 Wakamatsu

text:
8399 Wakamatsu (1994 AD) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 1 năm 1994 bởi T. Kobayashi ở Oizumi.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8399 Wakamatsu

Thiên thể phát hiện năm 1994
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Phyllotreta flavoguttata

text:
Phyllotreta flavoguttata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kutschera miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Phyllotreta


title: Tosca

text:
Tosca là vở nhạc kịch 3 hồi của soạn giả nổi tiếng Giacomo Puccini được viết lời bởi Luigi Illica và Giuseppe Giacosa. Vở kịch được công diễn lần đầu tiên vào ngày 14 tháng 1 năm 1900 tại nhà hát Teatro Costanzi, Rome, dựa trên vở chính kịch mang tên "La Tosca" của nhà soạn kịch người Pháp Victorien Sardou. Vở mêlô "Tosca"’ diễn ra trong khung cảnh thành Romes tháng 6 năm 1800 sau trận Marengo ác liệt.

Tác phẩm là sự kết hợp giữa âm nhạc làm mê đắm cả thế giới của Puccini và những thuật hoạ sống động về đòn tra tấn, ám sát và tự tử, tác phẩm này còn khơi nguồn cho biết bao màn trình diễn khó phai của những ca sĩ opera hàng đầu.

Vào năm 1889, Puccini đã có dịp xem vở kịch của Sardou trong một buổi diễn ở Ý và năm 1895 ông đã có được quyền chuyển vở kịch trên thành vở opera. Công việc biến hoá một vở kịch Pháp với quá nhiều câu thoại dài dòng thành một vở opera Ý súc tích, ngắn gọn mất 4 năm làm việc cùng những tranh cãi không ngừng giữa Puccini và người viết lời. Bất chấp sự lạnh nhạt từ giới phê bình, vở opera vẫn đạt được sự thành công rực rỡ ngay khi vừa ra mắt công chúng.

Nguồn gốc
Nhà viết kịch người Pháp Victorien Sardou đã viết được hơn 70 vở kịch trong suốt quãng đời hoạt động nghệ thuật của mình và hầu hết các vở đều thành công vào thời đó nhưng ngày nay hầu hết đã trôi vào quên lãng. Đầu những năm 1880, Sardou bắt đầu cộng tác với nữ diễn viên nổi tiếng tên Sarah Bernhardt trong chuỗi những vở kịch mêlô sử thi. Cùng với Bernhardt, Sardou đạt đến đỉnh cao với vở "La Tosca", ra mắt công chúng vào ngày 24 tháng 11 năm 1887 và được lưu diễn ở khắp châu Âu. Vở kịch đạt được thành công ngoài sức tưởng tượng với 3000 suất diễn chỉ riêng tại Pháp.

Sau 2 lần được xem vở "La Tosca" tại Milan và Tirun, tháng 5 năm 1899 Puccini đã viết thư thỉnh cầu nhà dàn dựng opera Giulio Ricordi xin phép Sardou được chuyển thể vở kịch này thành vở opera vì, theo như ông nói, " tôi đã nhìn thấy được điều tôi cần qua vở "Tosca" này là một vở opera mà không hề có quy mô to lớn, không hề có quang cảnh công phu, cũng chẳng cần đến âm nhạc ở mức thừa mứa theo lẽ thường." Trước nhiệt huyết của Puccini, Ricordi đã gửi cấp dưới của mình đi đến Paris thương thảo với Sardou. Tuy nhiên, Sardou lại muốn tác phẩm của mình phải được chuyển thể bởi một soạn giả người Pháp. Ông cũng phàn nàn về sự tiếp đón vở "La Tosca" tại Ý, nhất là ở Milan, đồng thời cho biết rằng nhiều soạn giả khác cũng đang rất quan tâm đến việc chuyển soạn vở kịch.

Tuy vậy, cuối cùng Ricordi cũng đạt được thoả thuận với Sardou, và giao cho Luigi Illica viết kịch bản chuyển thể. Thế nhưng vào năm 1891, Illica khuyên Puccini bỏ dở dự án này với lý do rằng Illica sợ rằng vở kịch này sẽ không thể thành công khi đưa nó vào khung một vở nhạc kịch. Khi Sardou nhận xét ông không cảm thấy an tâm trước việc giao phó "đứa con tinh thần" thành công nhất của ông cho một người mới nổi như Puccini, nhất là ông lại không ưa nhạc của Puccini cho lắm, Puccini cảm thấy mếch lòng. Sau đó ông đã rút ra khỏi hợp đồng đã giao kèo với Ricordi, Ricordi giao lại công việc soạn nhạc cho Alberto Franchetti.

Tuy sau đó Franchetti tiếp tục công việc dang dở của Puccini trên lời thoại của Illica nhưng ông không thấy thoải mái với công việc này. Nhiều câu chuyện được lưu truyền về việc chuyển giao này trong đó có đề cập đến chuyện Ricordi muốn lấy lại quyền chuyển soạn từ Franchetti để giao lại cho Puccini − lúc này đã nguôi giận và có ý muốn làm tiếp. Theo một số nguồn, Ricordi đã thuyết phục Franchetti rằng vở kịch quá bạo lực để có thể thuận buồm xuôi gió biểu diễn trên sân khấu. Và Franchetti, theo lời thuật lại của gia đình ông sau này, đã có một cử chỉ cao đẹp là trao công việc ấy lại cho Puccini với nhận xét "Ông ấy (Puccini) tài năng hơn tôi". Cũng có ý kiến rằng lý do đơn giản hơn đó là Franchetti không có khả năng đưa chất nhạc vào vở kịch này. Tháng 5 năm 1895 Franchetti bỏ cuộc và Puccini tiếp nhận lại dự án vào tháng 8 cùng năm.

Các vai diễn

Tóm tắt cốt truyện

Vở "La Tosca" diễn ra vào chiều, tối và buổi sáng sớm các ngày 17 và 18 tháng 6 năm 1800. Nước Ý lúc bấy giờ bị chia cắt ra làm nhiều nhà nước nhỏ, khu vực miền trung nước Ý thuộc về Lãnh thổ Giáo hoàng, do giáo hoàng quản lý. Cùng với cuộc Cách mạng Pháp, quân đội của Napoléon Bonaparte đã tiến vào xâm lược nước Ý vào năm 1796 và đến tháng 2 năm 1798, binh lính của Bonaparte đã vào hẳn thành Rome mà không gặp phải sự kháng cự nào. Chính phủ nước Cộng hòa La Mã được thiết lập. Chính quyền mới này được điều hành bởi 7 vị quan chấp chính, trong đó có Libero Angelucci – có lẽ là cơ sở hình thành nên nhân vật Angelotti trong vở opera "Tosca". Đến tháng 9 năm 1799, sau khi những người Pháp bảo vệ cho chính phủ Cộng hoà rút khỏi Rome, quân độ của vua Naples đã tràn vào độc chiếm thành phố.

Vào tháng 5 năm 1800, Napoléon dẫn đoàn quân thiện chiến của mình băng qua dãy Anpơ để đến Ý và đụng độ với quân đội Áo tại trận chiến trứ danh Marengo vào ngày 14 tháng 6. Quân Áo, dưới sự chỉ huy của tướng Micheal von Melas, đã chiếm thế thượng phong vào đầu trận, vội cho người về Rome báo tin mừng. Thế nhưng đến chiều tối, đội quân của Napoléon được tiếp viện tiến vào quật ngã những binh lính mệt mỏi của Áo. Tướng Melas buộc phải tháo lui với số quân lính còn lại. Quân Naples rút chạy khỏi Rome. Kể từ đó, thành Rome trải qua 14 năm dưới ách đô hộ của Pháp.

Màn 1
Cảnh: Bên trong nhà thờ Sant'Andrea della Valle tại Rome,1800

Cesare Angelotti, nguyên quan chấp chính Rome, nay là một người tù chính trị vừa trốn thoát khỏi pháo đài Castel Sant'Angelo, chạy vào nhà thờ. Chàng lục tìm chiếc chìa khoá và mở nhà nguyện riêng của gia tộc Attavanti, lánh vào trong đó.

Lúc đó người trông nhà thờ đi vào quét dọn và chàng họa sĩ Mario Cavaradossi mải mê vẽ bức tranh Đức mẹ Mary. Người mẫu gợi hứng cho anh là một phụ nữ chàng thấy lui tới nhà thờ nhưng không hề quen biết − nữ hầu tước Attavanti. Trong khi vẽ, chàng so sánh vẻ đẹp của người phụ nữ tóc vàng này với người yêu tóc đen của mình, đào hát nổi danh Floria Tosca.

Khi người trông nhà thờ rời khỏi, Angelotti ra khỏi chỗ ẩn nấp và báo cho Mario rằng mình đang bị truy nã bởi trùm cảnh sát Scarpia. Khi nghe tiếng Tosca bên ngoài đang gọi anh, Mario vội bảo Angelotti trở vào nơi ẩn nấp cũng giỏ thức ăn của mình.

Tosca nghe thấy tiếng Mario và Angelotti nói chuyện, nàng nghi ngờ chàng không chung thủy. Mario phải xoa dịu cơn ghen ấy và hẹn hò Tosca tối hôm đó tại nhà riêng của Mario sau buổi diễn. Khi Tosca định quay đi, nàng bắt gặp bức tranh Mario đang vẽ, nàng nhận ra người mẫu cho bức tranh đó chính là nữ hầu tước Attavanti, Tosca quy kết người yêu tội lừa dối nàng. Mario lại phải ra sức thanh minh với người yêu về sự vô tội của mình.

Tosca rời đi, Angelotti bước ra và tiết lộ rằng nữ hầu tước Attavanti ấy chính là em gái của chàng, và việc nàng đến nhà thờ là để chuẩn bị cho kế hoạch trốn thoát của Angelotti. Mario đã đề nghị Angelotti lánh ở nhà của chàng một thời gian.

Ngay sau đó 1 tiếng súng đại bác nổ ra, báo hiệu âm mưu vượt ngục đã bị lật tẩy. Mario và Angelotti vội bỏ chạy khỏi nhà thờ.

Người trông nhà thờ sau khi nghe được tin Napoléon bị thua tại trận Marengo (tin thắng trận do Melas phái người đưa về) đã tập hợp các lễ sinh để hát bài cầu kinh Tạ Ơn mừng chiến thắng. Đang giữa chừng Scarpia cùng thuộc cấp vào nhà thờ tiến hành một cuộc lục soát để tìm Angelotti.

Sau khi thẩm tra người giữ nhà thờ, biết được sự hiện diện của Mario tại nhà thờ chiều hôm ấy, Scarpia nghi rằng Mario đang che giấu người tù bỏ trốn. Giỏ thức ăn và một cái quạt bị đánh rơi trong nhà thờ mang huy hiệu gia đình Angelotti đã củng cố thêm mối nghi hoặc đó.

Đúng lúc ấy, Tosca quay lại, nàng muốn báo cho Mario biết mình có thể sẽ trễ hẹn vì còn phải ở lại hát bài Cantata mừng chiến thắng, nhưng chàng đã đi mất. Lợi dụng tính hay ghen của Tosca, Scarpia cố tình làm cô nghi ngờ về sự dính líu của Mario và nữ hầu tước Attavanti. Scarpia đưa cho nàng xem chiếc quạt mà hắn nhận định rằng đó là dấu hiệu của cuộc hẹn hò bí mật.

Nhận ra được gia huy của nhà Attavanti trên chiếc quạt, Tosca càng tin rằng Mario đã phản bội nàng và dành nhà riêng của chàng để gặp gỡ với người tình bí mật đó. Trong cơn ghen tuông nàng vội lao đến nhà Mario để làm cho ra nhẽ.

Thấy Tosca mắc bẫy, Scarpia cho thuộc hạ đi theo Tosca đi đến nhà Mario để bắt Angelotti, còn bản thân thì ở lại dự bài kinh Tạ Ơn, như để tưởng thưởng cho chính mình vì chiến công vừa lập.

Màn 2

Cảnh: Scarpia trong buồng của mình ở cung điện Palazzo Farnese

Lúc này, Scarpia đang ung dung thưởng thức bữa tối của mình trong khi chờ hạ cấp bắt Angelotti về. Hắn cũng đã cho mời Tosca đến sau khi kết thúc buổi hát Cantata. Tuy nhiên, khi thuộc hạ đến báo rằng không tìm ra dấu vết của Angelotti, Scarpia tỏ ra cực kỳ giận dữ.

Tuy vậy bọn cảnh sát đã bắt Cavaradossi về vì có những hành vi đáng ngờ. Scarpia tra khảo Cavaradossi để tìm Angelotti nhưng chàng không dễ khuất phục, chàng thách thức Scarpia khiến hắn phải dùng đến cực hình để tra khảo.

Scarpia nghĩ đến phương pháp cuối cùng để tìm được nơi Angelotti đang trốn − đó chính là Tosca. Hắn đem Tosca đến để nàng nghe thấy tiếng kêu la đau đớn của Cavaradossi khi bị tra tấn. Và Tosca yếu đuối, không cầm lòng nổi trước nỗi đau của người yêu mình, đã chỉ nơi Angelotti ẩn nấp cho Scarpia. Khi tỉnh dậy, biết được điều này, Cavaradossi đã mắng chửi Tosca một cách thậm tệ.

Thuộc hạ của Scarpia là Sciarrone vào báo tin quân của Napoléon cuối cùng đã đại thắng tại trận Marengo, Cavaradossi chế nhạo Scarpia sắp đến hồi thất thế. Tức tối, Scarpia ra lệnh thuộc hạ lôi Cavaradossi đi hành quyết.

Tosca van xin lòng từ bi của Scarpia nhưng hắn ngoảnh mặt làm ngơ, cuối cùng Scarpia cũng bộc lộ tà tâm của mình: đổi mạng sống của Cavaradossi lấy chính Tosca. Spoletta vào báo rằng Angelotti đã tự sát và việc chuẩn bị hành quyết Cavaradossi đã sẵn sàng. Tosca, trong cơn tuyệt vọng, đồng ý với yêu cầu của Scarpia đổi lấy mạng sống Cavaradossi. Scarpia ra lệnh thuộc hạ chuẩn bị một vụ tử hình giả cho Mario.

Khi Spoletta đã rời đi Tosca còn yêu cầu thêm Scarpia phải đảm bảo cho 2 người rời khỏi Rome an toàn. Trong khi Scarpia đang mải ký giao kèo, Tosca bí mật lận con dao trên bàn vào người. Lúc Scarpia đưa tay vồ lấy Tosca thì bị nàng đâm chết. Tosca lục túi hắn lấy tờ khế ước và rời khỏi hiện trường.

Màn 3
Bên trên pháo đài Castel Sant'Angelo, sáng sớm hôm sau.

Mario Cavaradossi bị lính dẫn vào và thông báo chỉ còn sống được thêm 1 giờ. Anh từ chối gặp cha sứ mà thay vào đó yêu cầu được viết thư cho Tosca. Trong lúc Cavaradossi đang viết thư, Tosca đi vào mang theo bản giao kèo. Cô báo cho chàng biết Scarpia đã chết và vụ tử hình chàng sẽ được dàn dựng cho giống thật, và Cavaradossi phải giả chết, sau đó 2 người sẽ cùng nhau rời khỏi Rome trước khi xác của Scarpia bị phát hiện.

Cavaradossi ngạc nhiên và cảm động vì sự gan dạ của người yêu mình. Hai người cùng nhau mơ về cuộc sống sau khi rời khỏi thành Rome. Tosca lo lắng nhắc người yêu thực hiện những điều mình dặn dò trước khi Cavaradossi bị dẫn đi.

Vụ xử bắn diễn ra, Cavaradossi ngã gục, sau khi đội hành quyết đi khỏi Tosca lao đến bên người yêu chỉ để thấy rằng chàng đã chết, rằng Scarpia đã lừa nàng một vố. Nàng đau đớn ôm lấy thi thể Mario khóc lóc.

Từ đằng xa vẳng tiếng xôn xao của Spoletta, Sciarrone và binh lính, chứng tỏ xác Scarpia đã bị phát hiện và chúng biết Tosca đã giết Scarpia. Lúc Spoletta, Sciarrone xông vào bắt Tosca thì nàng đứng dậy vụt thoát khỏi chúng và chạy về phía tường thành gieo mình xuống đất tự sát.

Tham khảo

  (Note: this book was first published by Alfred A. Knopf in 1956)

Chú thích

Opera của Giacomo Puccini


title: Sân bay Komodo

text:
Sân bay Komodo () , cũng gọi là Sân bay Mutiara II, là một sân bay ở Labuan Bajo trên đảo Flores (tỉnh Đông Nusa Tenggara), Indonesia. Sân bay Komodo có một đường băng dài 1393 m rải nhựa đường.

Các hãng hàng không và các điểm đến
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay Komodo
Pelita Air Service (Denpasar Bali, Maumere)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Photos of Komoda Airport in Labuan Bajo

Sân bay Indonesia


title: Tver (tỉnh)

text:
Tver Oblast (tiếng Nga:Тверска́я о́бласть, Tverskaya oblast) là một chủ thể liên bang của Nga (một tỉnh). Trung tâm hành chính là thành phố Tver.
Tỉnh Tver oblast là một vùng có nhiều hồ, như Seliger và Brosno. Phần lớn diện tích còn lại là vùng đồi Valdai, nơi Volga, Tây Dvina và Dnieper bắt nguồn.

Tỉnh Tver là một trong những khu vực du lịch của Nga với cơ sở hạ tầng du lịch hiện đại. Ngoài ra còn có nhiều thị trấn lịch sử: Torzhok, Toropets, Zubtsov, Kashin, Vyshny Volochyok, và Kalyazin. Lâu đời nhất trong số này là Rzhev, chủ yếu được biết đến với các Trận đánh Rzhev trong Thế chiến II. Staritsa là thủ phủ của công quốc appanage cuối cùng ở Nga. Ostashkov là một trung tâm du lịch lớn.

Tham khảo

Liên kết

  Official website of Tver Oblast

Tỉnh của Nga


title: Trường Đại học Lao động – Xã hội

text:
Trường Đại học Lao động - Xã hội là trường đại học công lập được thành lập trên cơ sở Trường Cao đẳng Lao động - Xã hội  theo Quyết định số 26/2005/QĐ-TTg ngày 31/1/2005 của Thủ tướng Chính phủ chịu sự lãnh đạo và quản lý trực tiếp của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và chịu sự quản lý về chuyên môn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trụ sở chính của trường được đặt tại số 43 đường Trần Duy Hưng, phường Trung Hòa, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội. Năm thành lập trường được chọn là năm 1961. Ngày truyền thống của Trường là ngày 27 tháng 5.

Lịch sử
Trường Đại học Lao động và Xã hội tiền thân là trường Trung học Lao động Tiền lương thuộc Bộ Lao động. Khởi nguồn từ tháng  3/1960, tại Miền Bắc lần đầu tiên hình thành Trường Cán bộ Lao động tại Cầu Diễn, Nam Từ Liêm, Hà Nội. Ngày 30/5/1961, Bộ trưởng Bộ Lao động Nguyễn Văn Tạo chính thức ký Quyết định thành lập Trường Lao động - Tiền lương trực thuộc Bộ Lao động cũng tại địa điểm trên, với nhiệm vụ ban đầu là đào tạo cán bộ lao động tiền lương cho toàn miền bắc .

Ngày 04/6/1962, Trường khai giảng khóa chuyên tu lao động - tiền lương đầu tiên và Trường mang tên Trường trung học Lao động - Tiền lương. Ngày 27/2/1988, Bộ Lao động giao thêm cho Trường nhiệm vụ đào tạo ngành Bảo trợ xã hội và Trường được đổi tên thành Trường trung học Lao động - Tiền lương và Bảo trợ xã hội (gọi tắt là Trường Trung học Lao động và Xã hội I vì cùng thời điểm, Bộ cũng thành lập Trường Trung học Lao động và Xã hội II ở TP. Hồ Chí Minh) .

Ngày 27/5/1991, Trường hợp nhất với Trường Quản lý Cán bộ Thương binh Xã hội, lấy tên là Trường Cán bộ Lao động và Xã hội, đóng tại địa bàn Trụ sở chính hiện nay tại xã Trung Hòa - huyện Từ Liêm - Hà Nội (nay là phố Trần Duy Hưng, phường Trung Hòa, quận Cầu Giấy, Hà Nội). Ngày 27/5 được chọn là ngày thành lập Trường (Trường Quản lý Cán bộ Thương binh Xã hội, tiền thân là Trường Cán bộ Thương binh Xã hội thuộc Bộ Nội vụ, được tách ra từ Trường Hành chính Trung ương).

Tháng 1/1997, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định nâng cấp Trường lên thành trường Cao đẳng Lao động và Xã hội.

Ngày 31/1/2005, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số 26/2005/QĐ-TTg, thành lập trường Đại học Lao động và Xã hội trên cơ sở nâng cấp trường Cao đẳng Lao động và Xã hội với các ngành đào tạo chính là Quản trị nhân sự, Công tác xã hội, Bảo hiểm và Kế toán.

Tháng 12/2006, Bộ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội đã ra Quyết định sáp nhập Trường trung học Lao động và Xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh  và Trường Kỹ nghệ I tại thị xã Sơn Tây(Hà Nội) thành Cơ sở II và Cơ sở Sơn Tây của Trường Đại học Lao động và xã hội.

Đào tạo
Tháng 11/2011, Trường khai giảng khóa đào tạo thạc sỹ Quản trị nhân lực đầu tiên. Năm 2013, Trường mở thêm ngành Quản trị kinh doanh và bắt đầu đào tạo theo hệ thống tín chỉ. Năm 2014, Trường được đào tạo thạc sỹ ngành Kế toán. Năm 2015, Trường được đào tạo thạc sỹ ngành Công tác xã hội. Năm 2016, Trường được đào tạo tiến sỹ ngành Quản trị nhân lực. Năm 2017, Trường mở thêm 3 ngành đào tạo mới (Kinh tế lao động, Tâm lý học và Luật). Năm 2018, Trường được trao Giấy chứng nhận kiểm định chất lượng giáo dục. Năm 2020, Trường mở thêm 4 ngành đào tạo mới là Tài chính - Ngân hàng, Công nghệ thông tin, Kiểm toán và Hệ thống thông tin quản lý. Cuối năm 2020, Trường được Bộ Giáo dục & Đào tạo cho phép đào tạo thạc sỹ ngành Bảo hiểm. Năm 2021, Trường mở thêm 2 ngành đào tạo mới hệ đại học là ngành Bảo hiểm - Tài chính và ngành Quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành. Năm 2022, Trường mở thêm 1 ngành đào tạo mới là ngành Ngôn ngữ Anh.

Các ngành đào tạo bậc đại học
 Quản trị nhân lực
 Hệ thống thông tin quản lý
 Công tác xã hội
 Kế toán
 Kiểm toán
 Bảo hiểm
 Quản trị kinh doanh
 Luật kinh tế
 Kinh tế (Kinh tế lao động)
 Tâm lý học
 Tài chính - Ngân hàng
 Công nghệ thông tin
Bảo hiểm - tài chính
Quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành
Ngôn ngữ Anh

Các ngành đào tạo bậc thạc sỹ
Quản trị nhân sự
Công tác xã hội
Kế toán
Quản trị kinh doanh
Bảo hiểm

Các ngành đào tạo bậc tiến sỹ

 Quản trị nhân sự

Bê bối liên quan

Vi phạm quy chế tuyển sinh

 Trong kỳ tuyển sinh năm 2015, Trường lấy chỉ tiêu 3.750, số trúng tuyển là 3.518, điểm trúng tuyển đối với cơ sở Sơn Tây, ký hiệu DLT (cơ sở tại phố Hữu Nghị, phường Xuân Khanh, thị xã Sơn Tây – Hà Nội) ở nhóm Ngành Kế toán là 15 điểm nhưng ở cơ sở chính, ký hiệu DLX (số 43 đường Trần Duy Hưng, phường Trung Hòa, quận Cầu Giấy – Hà Nội) lại là 18 điểm. Tương tự đối với Ngành Quản trị kinh doanh tại cơ sở chính số điểm trúng tuyển là 17 điểm, nhưng cơ sở Sơn Tây là 15 điểm. Ngành Công tác xã hội đối với cơ sở chính điểm trúng tuyển là 18,25 điểm, cơ sở phụ là 15 điểm. Theo kết luận thanh tra số 982/KL-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về các điều kiện đảm bảo chất lượng giáo dục đối với giáo dục đại học theo Nghị quyết số 50/2010/QH12 của Quốc hội đối với Trường Đại học Lao động và Xã hội.

 Sai phạm trong tuyển sinh liên thông: Theo quy định về đào tạo liên thông trình độ cao đẳng, đại học, ban hành kèm theo Quyết định số 06 /2008/QĐ-BGDĐT ngày 13 tháng 02 năm 2008 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo thì những đối tượng tốt nghiệp cao đẳng hạng trung bình, trung bình khá, để liên thông lên ĐH hệ chính quy, phải có 1 năm kinh nghiệm làm việc. Qua thanh tra, có 6 trường hợp tốt nghiệp cao đẳng năm 2010 hạng trung bình khá được thi liên thông và trúng tuyển lên đại học ngành quản trị nhân lực. Việc tuyển sinh những trường hợp này không đảm bảo chặt chẽ điều kiện của người dự thi theo quy định của quy chế đào tạo liên thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

 Năm 2011, có 73 thí sinh thi khác khối, thiếu điểm vẫn được tuyển vào học tại trường. Trong đó có 2 thí sinh dự thi khối B (trường không tuyển sinh khối B, đã đuổi học), 3 người dự thi khối C vẫn được tuyển vào học tại ngành Kế toán (ngành Kế toán không tuyển sinh khối C) và 68 em thiếu điểm vẫn được học tại các ngành, hệ đào tạo đại học, cao đẳng của trường. Trường cũng chuyển 51 sinh viên từ cơ sở Sơn Tây và cơ sở II ở TP HCM về Hà Nội, một sinh viên chuyển từ Trường Đại học Thương mại sang nhưng không đủ điều kiện theo quy định của Bộ GD&ĐT. Công tác đào tạo của trường có nhiều sai phạm. 4 sinh viên đã có quyết định buộc thôi học nhưng thực tế vẫn đang học tại cơ sở Sơn Tây.

Sai phạm về bằng cấp, trình độ của đội ngũ giảng viên nhà trường

 Một số giảng viên có bằng cấp do cơ sở nước ngoài chứng nhận nhưng chưa có văn bản xác nhận của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

 Theo Kết luận thanh tra số 982/KL-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ngày 21/10/2015 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trường Đại học Lao động và Xã hội có 586 giảng viên cơ hữu, trong đó: Phó giáo sư: 07 người, Thạc sĩ: 416 người, Đại học: 84 người. Tổng số giảng viên quy đổi là 616. Qua thanh, kiểm tra phát hiện có 45 giảng viên có bằng tốt nghiệp từ đại học trở lên do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp, trong đó có 30 người chưa có văn bản xác nhận tương đương văn bằng của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền, 46 giảng viên của Nhà trường chưa có chứng chỉ sư phạm giảng dạy đại học. Trong danh sách này có Hiệu trưởng Hà Xuân Hùng.

 Trong hai đợt tuyển sinh 2009, 2010, Trường đại học Lao động và Xã hội đã tiếp nhận hàng trăm thí sinh không thi, bỏ thi, khác khối, dưới điểm sàn, dưới điểm chuẩn vào hệ đại học. Nhiều trường hợp thí sinh có hồ sơ, điểm thi hợp lệ lại phải nhận quyết định buộc thôi học một cách vô lý, những trường hợp bị buộc thôi học này vẫn được học  bình thường.

Khiếu nại, tố cáo liên quan

 Một giảng viên trong trường cho rằng phía lãnh đạo nhà trường trù dập nên phải nhận kết quả bị chấm dứt hợp đồng lao động. Một giảng viên Khoa Kế toán khiếu nại, tố cáo về việc trong quá trình công tác tại Khoa Kế toán của Trường Đại học Lao động – Xã hội đã bị Trưởng Khoa Kế toán; ông Hồ Quang Khánh, Trưởng phòng tổ chức cán bộ và ông Hà Xuân Hùng, Hiệu trưởng nhà trường trù dập đẩy ra khỏi Khoa Kế  toán và bị chấm dứt hợp đồng lao động sau nhiều năm làm việc tại trường.

Thành tích
Huân chương lao động hạng 3 (1981);
Huân chương lao động hạng nhì (1991);
Huân chương lao động hạng nhất (1996);
Huân chương độc lập hạng ba (2001);
Huân chương độc lập hạng nhì (2006);
Huân chương độc lập hạng nhất (2011).
Huân chương lao động hạng nhì (2021)

Cơ sở
Trường Đại học Lao động và Xã hội hiện có trụ sở chính và 2 cơ sở:
Trụ sở chính: 43 Trần Duy Hưng, Phường Trung Hoà, Quận Cầu Giấy, Hà Nội
Cơ sở 2 Thành phố Hồ Chí Minh với tên gọi là Trường Đại học Lao động - Xã hội (CSII), trụ sở tại số 1018 Tô Ký, phường Tân Chánh Hiệp, Quận 12, Thành phố Hồ Chí Minh
Cơ sở Sơn Tây, địa chỉ: Phố Hữu Nghị, Phường Xuân Khanh, thị xã Sơn Tây, Hà Nội.

Các thời kỳ Chủ tịch Hội đồng trường và Hiệu trưởng
Chủ tịch Hội đồng trường: PGS.TS. Lê Thanh Hà (nhiệm kỳ 2021-2026)

Các thời kỳ Hiệu trưởng (Thời kỳ trước khi sáp nhập 2 trường, mỗi giai đoạn có cùng lúc 2 thầy Hiệu trưởng):
Nguyễn Văn Năng (1962-1963)
Lê Văn Trí (1964-1973)
Đinh Quang Ngự (1974-1979)
Võ Xuân Huê  (1978-1988)
Nguyễn Văn Lân (1988-1991)
Lê Bình (1971-1974)
Lê Trị Gio (1974-1983)
Lê Sỹ Bích (1983-1990)
TS. Lê Văn Nhã (1990-1993)
TS. Lê Đình Dần (1994-1999)
PGS-TS. Nguyễn Tiệp (2000-10/2011)
TS. Doãn Mậu Diệp (Thứ trưởng kiêm nhiệm Hiệu trưởng từ 10/2011-9/2012)
 PGS.TS. Nguyễn Thị Thuận (Q. Hiệu trưởng 10/2012- 2014)
 TS. Hà Xuân Hùng  (2014- ...)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Official

Lao động - Xã hội
Lao
Đại học và cao đẳng kinh tế Việt Nam
Trường đại học ứng dụng và thực hành
Trường đào tạo nghề tại Việt Nam
Đại học Lao động - Xã hội


title: Monoplex gemmatus

text:
Monoplex gemmatus, tên tiếng Anh: jeweled triton hoặc beaded triton''', là một loài ốc biển săn mồi, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Ranellidae, họ ốc tù và.

 Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 20 mm và 35 mm

 Phân bố
Chúng phân bố ở Ấn Độ Dương dọc theo Mauritius, Mozambique, Tanzania và miền tây Thái Bình Dương.

Chú thích

Tham khảo
 Spry, J.F. (1961). The sea shells of Dar es Salaam: Gastropods''. Tanganyika Notes and Records 56

Liên kết ngoài
 Gastropods.com: Cymatium (Monoplex) gemmatum; truy cập: 8 tháng 11 năm 2010

Monoplex


title: Chryseofusus chrysodomoides

text:
Chryseofusus chrysodomoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Chryseofusus


title: Tebenna alliciens

text:
Tebenna alliciens là một loài bướm đêm thuộc họ Choreutidae. Loài này có ở Bolivia.

Chú thích

Tham khảo

Tebenna


title: Bruchus albofasciatus

text:
Bruchus albofasciatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1913.

Chú thích

Tham khảo

Bruchus


title: Atoposmia arizonensis

text:
Atoposmia arizonensis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Atoposmia
Động vật được mô tả năm 1954


title: Tinodes luhurensis

text:
Tinodes luhurensis là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Tinodes


title: Thoramus laevithorax

text:
Thoramus laevithorax là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được White miêu tả khoa học năm 1846.

Chú thích

Tham khảo

Thoramus


title: Copidryas

text:
Copidryas là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Agaristinae