title: Chi Ruối

text:
Chi Ruối hay chi Hu (danh pháp khoa học: Mallotus) là một chi trong họ Đại kích (Euphorbiaceae). Tại khu vực nhiệt đới châu Phi và Madagascar có 2 loài, trong khi khoảng 140 loài khác được tìm thấy tại Đông và Đông Nam Á cũng như trong khu vực từ Indomalaysia tới Nouvelle-Calédonie và Fiji, miền bắc và miền đông Úc. Các thành viên đáng chú ý trong chi này có ba chia (Mallotus philippensis), với các lông tơ của hạt của nó là nguồn để sản xuất thuốc nhuộm màu vàng (thuốc nhuộm kamala) và trước đây còn dùng làm thuốc.

Phân loại

Các tên gọi phổ biến cho các loài trong chi này bằng tiếng Việt là ruối, hu, bông bét, ruống, ngoát v.v. Tại Việt Nam, có một số loài như:
M. apelta: Bùm bụp
M. barbatus: Ba bét (bông bét, hu lông)
M. clellandii: Ruối Clelland
M. eberhardtii: Ngoát
M. glabriusculus: Ruống không lông
M. macrostacgyus: Ruối đuôi to
M. oblonggifolius: Ruối tròn dài
M. opelta: Ruống (ba bét trắng)
M. paniculatus: Bông bệt (chóc móc, hu)
M. philippensis: Ba chia (cánh kiến)
M. risinosus: Ruối resin
M. thorelii: Ruối Thorel

Các loài Mallotus bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) phá hại, như Endoclita malabaricus.

Đồng nghĩa
Chi này còn được biết đến như là:
Aconceveibum Miq.
Axenfeldia Baill.
Coelodiscus Baill.
Diplochlamys Mull. Arg.
Echinocroton F. Muell.
Echinus Lour.
Hancea Seem.
Lasipana Raf.
Plagianthera Rchb.f. & Zoll.
Rottlera Willd.
Stylanthus Rchb.f. & Zoll.

Lưu ý
Coccoceras Miq., trước đây được coi là đồng nghĩa của Mallotus, nhưng hiện nay đã được tách ra.

Chú thích

Tham khảo

M


title: Setia quisquiliarum

text:
Setia quisquiliarum là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Setia
Động vật được mô tả năm 1886


title: La Pouge

text:
La Pouge là một xã thuộc tỉnh Creuse trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 597 mét trên mực nước biển.

Dân số

Địa điểm nổi bật
 Nhà thờ thế kỷ 13.

Liên kết ngoài
 La Pouge on the Quid website

Tham khảo

Xã của Creuse


title: Osmia agilis

text:
Osmia agilis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1875.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1875


title: Vườn quốc gia Warrabah

text:
Vườn quốc gia Warrabah là một vườn quốc gia ở bang New South Wales, Úc. Vườn quốc gia này nằm ở phía tây làng Kingstown và phía đông của Split Rock Reservoir, cách thành phố Sydney 371 km về phía bắc.

Điểm đặc biệt của vườn này là sông Namoi chảy qua hẻm núi dài 15 km của vườn. Các hoạt động giải trí ở vườn này là bơi xuồng, trèo các dốc đá và đi bộ trong rừng cây bụi.

Tham khảo

Vườn quốc gia New South Wales
IUCN Loại II


title: 3263 Bligh

text:
3263 Bligh (1932 CN) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 2 năm 1932 bởi Reinmuth, K. ở Heidelberg.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1932


title: Reyvroz

text:
Reyvroz là một xã trong tỉnh Haute-Savoie thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Savoie

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Savoie


title: Votorantim

text:
Votorantim là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil.
Đô thị này nằm ở vĩ độ 23º32'48" độ vĩ nam và kinh độ 47º26'16" độ vĩ tây, trên khu vực có độ cao 570 m. Dân số năm 2005 ước tính 105.446 người. Diện tích Votorantim 177 km², trong đó 30 km² là diện tích 147 km² là nông thôn.

Liên kết ngoài
 Trang mạng của đô thị
 Página da câmara
 Votorantim no WikiMapia

Tham khảo

Đô thị bang São Paulo


title: Đường thẳng

text:
Đường thẳng là một khái niệm nguyên thủy không định nghĩa, được sử dụng làm cơ sở để xây dựng các khái niệm toán học khác. Đường thẳng được hiểu là một đối tượng hình học không có chiều rộng (không gian một chiều) có độ cong bằng không tại mọi điểm, tuy nhiên đây không phải là một định nghĩa.

Khái niệm

Một đường thẳng được hiểu như là một đường dài (vô hạn), mỏng (vô cùng) và thẳng tuyệt đối. Trong hình học Euclide, có một và chỉ có một đường thẳng đi qua hai điểm bất kỳ khác nhau. Đường thẳng này tạo ra đoạn nối ngắn nhất giữa hai điểm đó.

Hai hay ba điểm nằm trên cùng một đường thẳng được gọi là cộng tuyến. Trong một mặt phẳng, hai đường thẳng khác nhau hoặc là song song tức không bao giờ gặp nhau, hoặc giao nhau tại một và chỉ một điểm. Hai mặt phẳng giao nhau nhiều nhất là một đường thẳng.

Đường thẳng trong mặt phẳng Descartes có thể được mô tả bằng phương trình tuyến tính và hàm tuyến tính.

Khái niệm trực quan về đường thẳng có thể được hình thức hóa bằng nhiều cách. Nếu hình học được phát triển theo phương pháp tiên đề (như trong tác phẩm Các phần tử của Euclid hay trong tác phẩm sau này Cơ sở của hình học của David Hilbert), thì đường thẳng chẳng được định nghĩa gì cả, mà chỉ được đặc trưng bởi các tính chất của nó trong hệ tiên đề. "Bất kỳ thứ gì thỏa mãn các tiên đề của đường thẳng thì nó chính là đường thẳng.". Trong khi Euclide đã từng định nghĩa đường thẳng là cái gì đấy "có chiều dài mà không có bề dày", thực ra ông chưa bao giờ dùng định nghĩa mơ hồ này ở các chứng minh phía sau trong tác phẩm của mình.

Trong không gian Euclide Rn (và cũng như trong mọi không gian vector khác), chúng ta định nghĩa đường thẳng L là tập con của không gian đang xét và có dạng

với a và b là hai vector cho trước trong Rn, đồng thời b phải khác 0. Vector b xác định hướng của đường thẳng, và a là một điểm nằm trên đường thẳng. Chọn các vector a và b khác nhau có thể dẫn đến kết quả cùng một đường thẳng.

Trong không gian hai chiều, chẳng hạn trong một mặt phẳng, hai đường thẳng phân biệt hoặc là hai đường thẳng song song hoặc phải cắt nhau tại một điểm. Tuy nhiên, trong không gian nhiều hơn hai chiều, hai đường thẳng có thể không song song nhau mà cũng chẳng cắt nhau, và hai đường thẳng như vậy gọi là hai đường thẳng chéo nhau.

Trong R2, mọi đường thẳng được biểu diễn bởi một phương trình tuyến tính có dạng

với a, b và c là các hệ số thực cố định trong đó a và b không đồng thời bằng 0 (xem phần phương trình tuyến tính để có thêm các dạng khác). Các tính chất quan trọng của đường thẳng trong không gian hai chiều là độ dốc, giao điểm của nó với trục Ox, giao điểm của nó với trục Oy.

Trừu tượng hơn, người ta thường nghĩ về trục số thực như là một nguyên mẫu điển hình cho một đường thẳng, và giả định rằng mỗi điểm trên đường thẳng tương ứng một-một với một số thực nào đó trên trục số thực. Thế nhưng ta hoàn toàn có thể sử dụng cả số siêu thực và kể cả đường thẳng dài trong lý thuyết topo để làm nguyên mẫu cho đường thẳng.

Tính chất "thẳng" của đường thẳng, thường được hiểu là tính chất cho phép đường thẳng cực tiểu hóa khoảng cách giữa hai điểm, mà về sau có thể được tổng quát hóa thành khái niệm đường trắc địa trong đa tạp khả vi.

Phương trình đường thẳng

Trong hệ tọa độ Descartes vuông góc Oxy, phương trình đường thẳng có dạng  trong đó a là hệ số góc. Hoặc tổng quát hơn là phương trình .

Tia

Trong hình học Euclid, nếu cho một đường thẳng l và hai điểm A và B, một tia, hay nửa-đường thẳng, có gốc A và đi qua B là tập hợp các điểm C trên đường thẳng l sao cho A và B đều thuộc tập hợp này và A không nằm giữa C và B. Điều này có nghĩa là, trong hình học, một tia phát xuất từ một điểm rồi đi mãi về một hướng.

Trong quang học, nhất là trong quang hình, đường lan truyền của ánh sáng hoặc các bức xạ điện từ khác, trong môi trường đồng nhất, là một đường thẳng và được gọi là tia sáng hay quang tuyến. Tia này vuông góc với mặt sóng trong lý thuyết quang sóng.

Xem thêm
 Đoạn thẳng
 Hình học affine
 Quang tuyến
 Phương trình tuyến tính
 Hàm tuyến tính
 Sự nhiễu xạ
 Không-thời gian
 Hình học phi Euclide
 Lý thuyết tương đối

Tham khảo

Liên kết ngoài

Hình học
Toán học tô pô
Hình học sơ cấp
Hình học giải tích
Khái niệm toán học


title: Vườn quốc gia Kahuzi-Biéga

text:
Vườn quốc gia Kahuzi-Biéga là một vườn quốc gia nằm gần thị trấn Bukavu, miền đông Cộng hòa Dân chủ Congo. Nó nằm gần bờ phía tây của Hồ Kivu, gần biên giới với Rwanda. Được thành lập vào năm 1970 bởi nhiếp ảnh gia và là nhà bảo tồn người Bỉ Adrien Deschryver. Tên của vườn quốc gia được đặt theo tên của hai ngọn núi lửa đã tắt là Núi Kahuzi và Biega nằm trong ranh giới của vườn quốc gia. Với diện tích , Kahuzi-Biéga là một trong những vườn quốc gia lớn nhất đất nước. Với địa hình đối núi xen lẫn đồng bằng, đây là một trong số ít những nơi trú ẩn cuối cùng của loài Khỉ đột đất thấp phía Đông, một loài trong Sách Đỏ IUCN ở mức Cực kỳ nguy cấp. Vườn quốc gia được UNESCO công nhận là Di sản thế giới từ năm 1980 vì sự đa dạng độc đáo của môi trường rừng nhiệt đới là môi trường sống của một trong số những loài bị đe dọa tuyệt chủng là Khỉ đột đất thấp phía Đông.

Địa lý
Vườn quốc gia nằm ở phía tây thị trấn Bakavu thuộc tỉnh Nam Kivu với diện tích . Một phần nhỏ của vườn quốc gia nằm trong dãy núi Mitumba của Đới tách giãn Albertine trong Thung lũng tách giãn Lớn và phần diện tích lớn hơn có địa hình đất thấp. Một hành lang  là vùng chuyển tiếp giữa đồi núi và đất thấp. Phần phía đông vườn quốc gia là một vùng núi nhỏ hơn rộng , phần lớn hơn có diện tích  chủ yếu là vùng đất thấp trải dài từ Bukavu đến Kisangani bị rút cạn nước bởi sông Lugulu và Luka đổ vào sông Lualaba. Hai ngọn núi lửa đã tắt nằm trong giới hạn của vườn quốc gia được là Kahuzi cao  và Biéga cao .

Lượng mưa trung bình năm của vườn quốc gia đạt . Nhiệt độ tối đa trong khu vực đạt  trong khi thấp nhất là .

Lịch sử
Tiền thân của vườn quốc gia này là Khu bảo tồn rừng và động vật Núi Kahuzi được thành lập vào ngày 27 tháng 7 năm 1937 bởi Toàn quyền Bỉ tại Congo. Kể từ tháng 11 năm 1970, nó trở thành một phần của Vườn quốc gia Kahuzi-Biega. Chỉ 5 năm sau, vườn quốc gia mở rộng bao phủ diện tích . Năm 1980, vườn quốc gia được công nhận là Di sản thế giới của UNESCO theo tiêu chí (x) vì môi trường sống rừng mưa nhiệt đới độc đáo và sự đa dạng của các loài động vật có vú, đặc biệt là Khỉ đột đất thấp phía Đông.

Động thực vật
Vườn quốc gia có sự đa dạng phong phú của hệ động thực vật với 1.178 loài thực vật ở khu vực miền núi, khoảng 136 loài động vật có vú, 349 loài chim.

Đầm lầy, vũng lầy, bãi lầy và rừng ven sông trên nền đất ứ nước ở mọi độ cao là rất hiếm thấy trên toàn cầu. Khu vực đất thấp phía tây của vườn quốc gia bị chi phối bởi rừng mưa xích đạo ẩm ướt Guinea-Congo dày đặc với khu vực rừng chuyển tiếp giữa  và

Tham khảo

Liên kết ngoài

Kahuzi-Biéga
Kahuzi-Biéga
Kahuzi-Biéga


title: Ourapteryx

text:
Ourapteryx là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài tiêu biểu
Ourapteryx caecata (Bastelberger, 1911)
Ourapteryx changi Inoue, 1985
Ourapteryx clara Matsumura, 1910
Ourapteryx claretta Holloway, 1982
Ourapteryx falciformis Inoue, 1993
Ourapteryx flavovirens Inoue, 1985
Ourapteryx fulvinervis (Warren, 1894)
Ourapteryx incaudata Warren, 1897
Ourapteryx inspersa Wileman, 1912
Ourapteryx japonica Inoue, 1993
Ourapteryx maculicaudaria (Motschulsky, 1866)
Ourapteryx monticola Inoue, 1985
Ourapteryx nigrociliaris Inoue, 1985
Ourapteryx obtusicauda (Warren, 1894)
Ourapteryx pallidula Inoue, 1985
Ourapteryx parallelaria (Leech, 1891)
Ourapteryx persica (Ménétriés, 1832)
Ourapteryx picticaudata (Walker, 1860)
Ourapteryx podaliriata (Guenée, 1857)
Ourapteryx pura (Swinhoe, 1902)
Ourapteryx purissima Thierry-Meig, 1905
Ourapteryx ramosa (Wileman, 1910)
Ourapteryx sambucaria (Linnaeus, 1758)
Ourapteryx sciticaudaria Walker, 1862
Ourapteryx similaria (Matsumura, 1910)
Ourapteryx taiwana Wileman, 1910
Ourapteryx ussurica Inoue, 1993
Ourapteryx variolaria Inoue, 1985
Ourapteryx venusta Inoue, 1985
Ourapteryx yerburii Matsumura, 1910

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Ourapterygini


title: Cuzorn

text:
Cuzorn  là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 92 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Lot-et-Garonne


title: Vertavillo

text:
Vertavillo là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 216 người.

Tham khảo

Đô thị ở Palencia


title: Tracheops

text:
Tracheops là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Street Fighter X Tekken

text:
Street Fighter X Tekken là một trò chơi điện tử đối kháng sắp ra mắt được phát triển bởi Capcom. Trò chơi này bao gồm các nhân vật từ hai loạt trò chơi nổi tiếng là Street Fighter của Capcom và Tekken của Namco. Street Fighter X Tekken dự kiến sẽ được phát hành vào tháng 3 năm 2012 trên PlayStation 3, Xbox 360, Microsoft Windows và PlayStation Vita.

Cách chơi của trò chơi sẽ dựa trên cách chơi 2D của Street Fighter IV. Bên cạnh trò chơi này, Namco cũng đang sản xuất trò chơi hợp tác của riêng họ, mang tên Tekken X Street Fighter, với cách chơi dựa trên loạt Tekken của họ.

Cách chơi
Được phát triển bởi Capcom, Street Fighter X Tekken sở hữu cách chơi tương tự như các trò chơi trong loạt Street Fighter. Hệ thống 6 nút của Capcom sẽ được sử dụng; tuy nhiên, người ta cho biết rằng các nhân vật của Tekken cũng có thể sử dụng hệ thống 4 nút của Namco. Trong trò chơi, người chơi sẽ cố gắng làm đầy một cột năng lượng mà từ đó có thể tung ra các chiêu thức.

Yếu tố chơi theo đội của trò chơi được nhấn mạnh rất rõ, trong đó người chơi có thể chuyển đổi giữa hai nhân vật khác nhau trong suốt trận đánh. Trò chơi cũng sẽ đưa ra các tùy chọn chơi trực tuyến và chế độ tập luyện trực tuyến.

Cốt truyện
Một đoạn phim giới thiệu của Capcom đã tiết lộ rằng xung đột giữa các nhân vật của Street Fighter và Tekken bắt nguồn từ một khối lập phương rơi từ vũ trụ xuống Trái Đất. Vật thể này có nguồn gốc huyền bí và người ta chỉ biết rằng nó sẽ giải phóng một nguồn năng lượng dạng nước cho người sở hữu nó trong cuộc chiến. Trong trò chơi, nó được đặt tên là "Pandora".

Nhân vật

Xem thêm
Tekken X Street Fighter

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trò chơi điện tử năm 2012
Trò chơi điện tử đối kháng
Trò chơi Capcom
Trò chơi của Namco
Trò chơi PlayStation 3
Trò chơi Xbox 360
Trò chơi trên Windows
Trò chơi trên iOS
Trò chơi điện tử phát triển ở Nhật Bản
Trò chơi PlayStation Vita


title: Acalyptris ecuadoriana

text:
Acalyptris ecuadoriana là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được tìm thấy ở rừng mưa nhiệt đới Amazon dưới chân núi ở Ecuador.

Sải cánh dài 5.4-5.5 mm đối với con đực. Con trưởng thành bay vào tháng 1.

Tham khảo

Liên kết ngoài
New Neotropical Nepticulidae (Lepidoptera) from miền tây Amazonian rainforest và the Andes of Ecuador

Acalyptris


title: Bộ Vô diệp liên

text:
Bộ Vô diệp liên, từ tiếng Trung: 无叶莲 (danh pháp khoa học: Petrosaviales, đồng nghĩa: Miyoshiales (Nakai), Petrosavianae (Doweld), là một bộ thực vật có hoa nằm trong nhánh thực vật một lá mầm. Hệ thống APG II năm 2003 không công nhận bộ này, nhưng theo website của APG, được truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2007 thì người ta lại công nhận bộ này.

Bộ này là một bộ nhỏ, chỉ chứa một họ là họ Vô diệp liên (Petrosaviaceae) với 4 loài phân bổ trong 2 chi, sinh sống trong khu vực miền núi cao ở Đông Á và Đông Nam Á.

Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài của bộ Trạch tả so với các bộ thực vật một lá mầm khác lấy theo APG III.

Tham khảo


title: Vizianagaram

text:
Vizianagaram là một thành phố và khu đô thị của quận Vizianagaram thuộc bang Andhra Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Vizianagaram có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 74 mét (242 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Vizianagaram có dân số 174.324 người. Phái nam chiếm 49% tổng số dân và phái nữ chiếm 51%. Vizianagaram có tỷ lệ 68% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 62%. Tại Vizianagaram, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Andhra Pradesh


title: Azeville

text:
Azeville  là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 20 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Manche


title: Xanthopenthes maduraiensis

text:
Xanthopenthes maduraiensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

Xanthopenthes


title: Catocala californiensis

text:
Catocala californiensis là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở miền nam California.

Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 7. Có thể có một lứa một năm.

Ấu trùng ăn Quercus turbinella.

Liên kết ngoài
Species info

Chú thích

Catocala


title: Uy Châu, Vấn Xuyên

text:
Uy Châu (威州镇) là một trấn tại huyện Vấn Xuyên thuộc châu tự trị A Bá, tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Trấn này nằm ở đông bắc của Vấn Xuyên, là huyện lỵ của Vấn Xuyên. Uy Châu có diện tích 128 ki-lô-mét vuông, dân số 30.599 người, dân số tạm trú lưu động hơn 10.000 người.
Trấn này được chia thành 12 thôn, 3 ủy ban xã khu cư.

Tham khảo

Đơn vị cấp hương A Bá


title: Thái tử

text:
Thái tử (chữ Hán: 太子), đầy đủ là Hoàng thái tử (皇太子) hay Vương thái tử (王太子), là danh vị dành cho Trữ quân kế thừa cho một vị Vua trong các quốc gia thuộc vùng văn hóa chữ Hán. Vào thời kì Tiên Tần và sau đó là suốt thời kỳ nhà Hán, danh xưng "Thái tử" cũng dùng để gọi người kế vị của các Chư hầu mang tước Vương.

Trong hầu hết trường hợp trong thế giới chữ Hán, người được chọn kế vị đều là nam giới đồng thời cũng thường là con trai trưởng của đương kim Hoàng đế. Đối với các chư hầu, những bộ phận lãnh thổ hoặc những quốc gia mà người cai trị xưng tước Vương, trước thời kỳ nhà Tào Ngụy vẫn duy trì khái niệm "Thái tử" dành cho người thừa kế của mình. Tuy nhiên kể từ thời kỳ này, liền đã có lệ đặt người nối ngôi cho tước Vương đều gọi là Vương thế tử.

Từ nguyên
Nguyên chữ 「Thái; 太」 trong danh hiệu mang nghĩa là "người con lớn nhất". Vào thời Tiên Tần, Trữ quân của nhà Chu hay các chư hầu lớn như nước Sở cũng đều xưng là Thái tử, biểu thị khác với các Vương tử khác và là người sẽ thừa kế trong tương lai.

Khi nhà Hán thành lập, Trữ quân thừa kế Hoàng đế sẽ là [Hoàng thái tử], còn Trữ quân của các Chư hầu mang tước Vương được gọi là [Vương thái tử], còn những người thừa kế của các Chư hầu mang tước Công trở xuống được gọi là Thế tử. Điều này kéo dài ít nhất đến tận Đông Hán.

Tuy nhiên, do tiếp tục sử dụng "Thái tử" để chỉ người kế nhiệm tước Vương sẽ bị nhầm lẫn với Hoàng thái tử kế nhiệm Hoàng đế, vào thời điểm nhà Tào Ngụy phong tước "Tấn vương" cho họ Tư Mã, liền sửa người thừa kế từ "Thái tử" thành Thế tử, tức [Vương thế tử]. Từ đó về sau, các Trữ quân của Chư hầu mang tước Vương trở xuống thường được gọi là "Thế tử", mà "Thái tử" trở thành một tước hiệu riêng biệt để chỉ Trữ quân của tước hiệu Hoàng đế.

Vị trí trong Hoàng gia
Vì là người sẽ kế vị, khác biệt với các Hoàng tử hay Vương tử được mở phủ riêng ngoài cung, nơi ở của Thái tử được đặt ở phía Đông của cung thành nên thường được gọi là Đông cung (東宮), vì lý do này mà ngai vị Thái tử ở Đông Á còn được gọi là 「Đông cung Thái tử」. Do là cung điện của "Trữ quân", nên đôi khi cũng gọi là Trữ cung (儲宮). Ở thuyết ngũ hành, hướng Đông thuộc hệ Mộc, màu "Thanh", xét Tứ quý thì thuộc mùa xuân, nên "Đông cung" đôi khi cũng được gọi một cách né tránh là Thanh cung (青宮) hay Xuân cung (春宮). Dần về sau, cách gọi Đông cung, Trữ cung, Thanh cung hoặc Xuân cung đa phần chỉ mang ý nghĩa tượng trưng như Tiềm để. Địa vị của Thái tử vào thời xưa có thể tạo thành một chính thể quyền lực tương tự với Vua chúa, do trong Đông cung cũng có các chức quan hầu việc tương tự hệ thống quan viên ở triều đình và đã được thu nhỏ lại. Các quan viên chủ yếu nhận nhiệm vụ về giáo dục Thái tử, nên thực tế không có quyền hạn đáng kể, nhưng nếu Thái tử kế vị thì những quan viên này sẽ là những người hàng đầu được bổ nhiệm các vị trí trọng yếu trong hệ thống chính trị. Ngoài ra, trong Đông cung cũng có các hoạn quan, nữ quan,... theo mô hình thu nhỏ của hoàng cung mà bố trí, phục vụ sinh hoạt của Thái tử và gia quyến. Vì là người sẽ kế vị nên mũ áo, lễ nghi của Thái tử cũng khác biệt với các Hoàng tử / Vương tử khác và thường là có chế độ một cách giản lược nếu so với Vua chúa.

Trong lịch sử Nhật Bản cũng thiết lập Thái tử, do các vị vua Nhật Bản tự xưng Thiên hoàng, ngang hàng với Hoàng đế. Địa vị của các Thái tử tại Nhật Bản cũng rất cao quý, do là người sẽ trở thành Thiên hoàng trong tương lai. Nơi ở của Thái tử được gọi là Đông cung Ngự sở (東宮御所; とうぐうごしょTōgū Gosho), hay cũng gọi là Xuân cung (はるのみや; Haru no Miya) do ảnh thưởng của thuyết Ngũ hành tương tự Trung Quốc. Do tình hình biến động của lịch sử, thực tế trong các thời đại trước Thời Minh Trị thì pháp độ thừa kế của "Đông cung" rất không rõ ràng, chỉ cần có thế lực đưa lên thì bất cứ Hoàng tử nào cũng có thể trở thành Thiên hoàng. Sau Duy Tân Minh Trị, trật tự hoàng thất Nhật Bản ổn định, quy định về quyền thừa kế xác định chỉ dành cho Đích trưởng tử của Thiên hoàng, là đứa con trai lớn chính thống nhất. Do đặc thù trong cách đặt tên, cách gọi Thái tử ở Nhật Bản không tương đồng lắm với Trung Quốc và Việt Nam. Theo thông lệ, bất kỳ Hoàng tử Nhật Bản nào cũng sẽ có tên kiểu 「"Mỗ mỗ Thân vương"」 khi trưởng thành, dù có là Hoàng thái tử thì cũng chỉ thêm chữ "Hoàng thái tử" trước phong hiệu mà thôi. Như Thiên hoàng Naruhito trong thời gian còn là Trữ quân của cha ông, Thiên hoàng Akihito, ông được gọi theo Kanji là Hoàng thái tử Đức Nhân Thân vương (皇太子徳仁親王), còn Thái tử phi là Hoàng thái tử Đức Nhân Thân vương phi (皇太子徳仁親王妃).

Thời nhà Đinh, Hoàng thái tử lần đầu được lập là khi Đinh Tiên Hoàng lập con trai thứ là Đinh Hạng Lang, đây cũng là lần đầu tiên mà danh xưng "Hoàng thái tử" được đề cập trong lịch sử Việt Nam. So với Trung Quốc, vị trí của các Thái tử vẫn tối cao như vậy, đặc biệt là thời nhà Trần có quy chế nghiêm cẩn, Lê Phụ Trần từng giữ chức "Trữ Cung giáo thụ", có trách nhiệm dạy dỗ cho Trần Nhân Tông khi ông còn là Thái tử. Có thể thấy, Hoàng thái tử ở Việt Nam cũng như vậy rất được coi trọng. Triều đại nhà Lý có đặc điểm tuy đã chọn Hoàng thái tử, nhưng vẫn dùng tước Vương để gọi, như Lý Thái Tông từng là "Khai Thiên vương"; Lý Thái Tông là "Khai Hoàng vương"; Lý Long Xưởng là "Hiển Trung vương",... Thực sự bọn họ ngay từ đầu chỉ là ngầm chọn lựa chưa công bố, dùng tước Vương phong trước, hay tục nhà Lý là dùng tước Vương gọi Thái tử, cho đến nay vẫn còn chưa rõ ràng. Bên cạnh đó, Đại Việt sử ký toàn thư đã thuật lại lời bàn rất mâu thuẫn của Lê Văn Hưu như sau:「"Nhà Lý phong cho các con mẹ đích đều làm Vương, các con mẹ thứ đều làm Hoàng tử mà không đặt ngôi Hoàng thái tử. Đến khi nào vua ốm nặng mới chọn một người trong các con cho vào để nối nghiệp lớn. Truyền dần thành tục, không biết là ý thế nào"」. Dựa theo việc này, có thể các Hoàng thái tử được định sẵn chỉ là trong mật chỉ, dùng tước Vương phong trước, khi Hoàng đế lâm chung mới công bố mà thôi. Điều này có phần tương tự thể chế Bí mật lập Trữ mà nhà Thanh sử dụng. Tuy vậy, các vị như Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông cùng Lý Huệ Tông được ghi lại đều phong làm Thái tử mà không có tước Vương, nên tình hình vẫn còn khá mâu thuẫn.

Văn hóa đại chúng Việt Nam hiện đại có lưu truyền một thuyết gọi là "Tứ bất lập" của nhà Nguyễn, bao gồm:「"Không lập Hoàng hậu, không lập Tể tướng, không lấy đỗ Trạng nguyên và không lập Thái tử"」. Hiện tại chưa rõ xuất phát chân chính của thuyết này, tuy nhiên đây là thuyết vô căn cứ vì thực tế, nhà Nguyễn có quy định rất rõ về việc lập Hoàng hậu lẫn việc lập Thái tử. Dẫn chứng rất cụ thể đó là:
 Năm 1815, Vua Gia Long quyết định lập Nguyễn Phúc Đảm làm Hoàng thái tử.
 Năm 1922, Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy được Vua Khải Định sắc lập làm Hoàng thái tử.
 Năm 1939, Hoàng đích trưởng tử Nguyễn Phúc Bảo Long được Vua Bảo Đại lập làm Hoàng thái tử.

Những trường hợp trên đều là cho thấy nhà Nguyễn không hề kị việc lập Thái tử. Nguyên nhân dẫn đến việc chậm lập Thái tử ở các triều trước đó, có thể suy ra ở ba yếu tố chính: Ảnh hưởng tình hình chính trị (công bố người kế vị trong di chiếu, để tránh việc tranh giành), chưa có người thích hợp và cuối cùng một phần lớn là do vấn đề kinh tế vì các buổi lễ tấn phong diễn ra rất tốn kém. Theo Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, sách để tấn lập Hoàng thái tử làm bằng vàng; có 5 tờ; 2 tờ trước và sau đều khắc hình rồng mây; 3 tờ giữa là khắc sách văn, dài 5 tấc 6 phân 6 ly, ngang 3 tấc 2 phân 4 ly, dày 2 ly. Hộp đựng sách bằng bạc chạm mây rồng, rồi lại đựng trong 1 hộp gỗ sơn son. Bảo ấn bằng vàng, vuông 2 tấc 4 phân 3 ly, dày 3 phân 2 ly, núm hình rồng phủ phục. Khắc 5 chữ "Hoàng thái tử chi bảo", hộp đựng gỗ sơn son, bằng đồng. Có thêm 1 ấn tín bằng bạc khắc chữ "Thị tín", vuông 6 phân 7 ly, dày 3 phân, núm rồng phủ phục.

Các Thái tử nổi tiếng
Thái tử Trung Quốc
 Tần Nhị Thế Doanh Hồ Hợi, Hoàng đế thứ hai của nhà Tần. Vị Hoàng thái tử đầu tiên trong lịch sử Đông Á.
 Lệ Thái tử Lưu Cứ, đích trưởng tử của Hán Vũ Đế Lưu Triệt, bị chết trong biến loạn cung đình.
 Đông Hải Cung vương Lưu Cương, đích trưởng tử của Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú, tự nhường lại ngôi Hoàng thái tử cho em trai là Hán Minh Đế Lưu Trang.
 Mẫn Hoài Thái tử Tư Mã Duật, trưởng tử của Tấn Huệ Đế Tư Mã Trung. Cái chết của ông đã châm ngòi cho loạn bát vương đầu thời nhà Tấn.
 Ẩn Thái tử Lý Kiến Thành, đích trưởng tử của Đường Cao Tổ Lý Uyên. Bị giết trong Sự biến Huyền Vũ môn.
 Thường Sơn Mẫn vương Lý Thừa Càn, đích trưởng tử của Đường Thái Tông Lý Thế Dân. Bị phế truất.
 Đường Nghĩa Tông Lý Hoằng, đích trưởng tử của Đường Cao Tông Lý Trị.
 Ý Văn Thái tử Chu Tiêu, đích trưởng tử của Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương, cha ruột của Minh Huệ Đế Chu Doãn Văn.
 Lý Mật Thân vương Dận Nhưng, đích tử của Thanh Thánh Tổ Khang Hi Đế, hai lần bị phế và hai lần phục vị. Là vị Hoàng thái tử nổi tiếng nhất nhà Thanh.

Thái tử Việt Nam
 Đinh Hạng Lang, thứ tử của Đinh Tiên Hoàng, bị anh trai Nam Việt vương Đinh Liễn giết hại.
 Lê Long Thâu, trưởng tử của Lê Đại Hành.
 Lê Trung Tông, thứ tử của Lê Đại Hành, lên ngôi 3 ngày thì bị em trai là Lê Long Đĩnh giết hại.
 Lý Long Xưởng, trưởng tử của Lý Anh Tông, do tội thông dâm cung phi mà bị phế truất.
 Lý Chiêu Hoàng, thái tử duy nhất là công chúa, lên ngôi được một năm sau đó bị ép nhường ngôi cho chồng là Trần Thái Tông.
 Trần Trịnh, đích trưởng tử của Trần Thái Tông, qua đời ngay sau khi sinh ra.
 Lê Nghi Dân, trưởng tử của Lê Thái Tông, được lập làm Hoàng thái tử nhưng bị phế truất, sau làm binh biến giết chết em trai là Lê Nhân Tông để đoạt ngôi.
 Lê Duy Vĩ, trưởng tử của Lê Hiển Tông, bị Trịnh Sâm bức hại. Cha ruột của Lê Chiêu Thống.
 Nguyễn Phúc Cảnh, đích trưởng tử của Gia Long.
 Nguyễn Phúc Bảo Long, đích trưởng tử của Bảo Đại. Ông là Hoàng thái tử cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.

Văn hóa Châu Âu và khu vực khác
Tại các quốc gia Châu Âu, hầu hết các quốc gia này đều xưng tước Vương, và tuy có cụm ["Crown Prince"] hoặc ["Hereditary Prince"] ám chỉ đến người thừa kế, nhưng ở ngôn ngữ tiếng Anh nó luôn là một dạng cụm danh từ như Trữ quân, chứ không phải là tước vị chính thức như các quốc gia Đông Á.

Những Trữ quân của phần lớn quốc gia Châu Âu đều có lãnh thổ cùng đất đai cụ thể, như:
 Thân vương xứ Wales (Prince of Wales) của Vương quốc Anh;
 Công tước xứ Rothesay (Duke of Rothesay) của Vương quốc Scotland;
 Thân vương xứ Orange (Prince of Orange) của Vương quốc Hà Lan;
 Thân vương xứ Asturias (Príncipe de Asturias) của Vương quốc Tây Ban Nha.

Ngoài ra, cũng có những quốc gia có tước hiệu gần giống với "Thái tử", tức là những tước hiệu thiên về xưng hô hơn là quản lý lãnh thổ trực tiếp, như tước hiệu Le Dauphin của nước Pháp, Tsesarevich của Đế quốc Nga cùng Vua La Mã Đức (King of the Romans) của các Hoàng đế của Thánh chế La Mã.

Đặc biệt, các tước vị này đều không thay đổi vai vế, tức kiểu phải gọi "Thái đệ" hay "Thái tôn" nếu là em trai/ cháu trai của một vị Vua như các quốc gia Đông Á. Về cơ bản, dù vai vế Trữ quân ở Châu Âu có ra sao so với Quân chủ đi nữa, thì các tước hiệu Châu Âu này vẫn sẽ không đổi, nên khi gọi Trữ quân của các quốc gia này đều dùng tước hiệu cụ thể ấy để gọi, chứ không gặp phải tình trạng cân nhắc vai vế như các quốc gia Đông Á. Tước hiệu mang tính nhã xưng tương tự "Thái tử" như Le Dauphin cùng Tsesarevich cũng đều có tình trạng không xét vai vế như trên (trường hợp Công tước Konstantin Pavlovich của Nga). Vì lý do này, khi dịch thuật các Trữ quân của Châu Âu, việc dùng danh xưng "Thái tử" tương đối không chính xác. Tuy nhiên ở những nước như Thụy Điển và Na Uy thì chính thức dùng cách gọi Crown Prince như một tước hiệu dành cho Trữ quân, với tiếng bản địa là [Kronprins]. Sang thế kỉ 18 và thế kỉ 19, xuất hiện những tước hiệu Prince Imperial của Đế quốc Brazil, hay Prince Royal của Vương quốc Pháp thời kỳ Cách mạng Pháp và Vương quốc Bồ Đào Nha thời kỳ cận hiện đại. Lúc này, "Thái tử" có thể được dùng một cách chuẩn xác.

Ở các quốc gia Trung Đông, các Trữ quân cũng có những tước hiệu riêng khá tương đồng với Thái tử và Thế tử, và khi dịch tiếng Anh cũng đều dịch thành ["Crown Prince"] nói chung, cụ thể như:
 Vala Hazrat-i-Humayun Vali Ahd, Shahzada [tên Trữ quân]: tước hiệu Trữ quân của nhà Pahlavi và nhà Qajar.
 Prince of the Sa'id: tước hiệu Trữ quân của nhà nước Ai Cập Hồi giáo, khai thủy bởi Fuad I của Ai Cập.

Xem thêm
 Hoàng đế
 Hoàng tử
 Vương
 Thế tử

Chú thích

Tham khảo
 Chu lễ
 Minh sử
 Thanh sử cảo
 Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ

Tước hiệu quý tộc
Hoàng tử
Vua
Hoàng gia
Tước hiệu hoàng gia

simple:Heir apparent


title: Osmia mutensis

text:
Osmia mutensis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Peters mô tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1978


title: Hồi mã thương

text:
Hồi mã thương (chữ Hán: 回馬槍) hay hồi mã thế là một kỹ thuật chiến đấu tay đôi trong các cuộc chiến đấu bằng thương thời cổ. Đây được coi là một tuyệt chiêu võ thuật của người Trung Hoa.

Kỹ thuật
Kỹ thuật cốt yếu của Hồi mã thương nguyên thủy phải gồm 03 yếu tố đó là vũ khí (thương), phương tiện (ngựa - mã) và chiến thuật (hồi - đột ngột tập kích trở lại).

Nói chung đây là một chiến thuật chiến đấu mà các chiến sĩ chủ yếu dùng cây thương làm vũ khí. Trong chiêu này, người ta giả vờ thua chạy, nhử cho đối thủ đuổi theo thật sát sau lưng rồi bất ngờ quay ngựa phóng thương (hoặc đâm ngược) để phản kích. Sự độc đáo của đòn hồi mã thương là tính bất ngờ, khiến đối phương không kịp trở tay.

Một kỹ thuật được cho là tương đồng với hồi mã thương là chước đà dao hay đà đao. Trong tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa, nhân vật Quan Vũ sử dụng chiêu hồi mã thế khi đánh nhau với Hoàng Trung, theo đó Quan Vũ kịch chiến không phân thắng bại với Hoàng Trung, ông ta bèn quay ngựa bỏ chạy, dụ Hoàng Trung đuổi theo để bất ngờ xoay thanh đại đao chém ngược lại. Nhưng Hoàng Trung lại ngã ngựa vì ngựa ông ta gãy chân nên chiêu này không thi triển được, sau đó Quan Vũ tha chết cho Hoàng Trung.

Ngoài ra trong thế võ này thì ngựa cũng không phải là yếu tố bắt buộc. Trong tác phẩm Anh hùng xạ điêu của Kim Dung thì nhân vật Dương Khang đã sử dụng chiêu Hồi mã thương để đánh bại Quách Tĩnh. Trước đó thì Dương Thiết Tâm cha của Dương Khang cũng đã dùng chiêu thức này giao đấu với đạo sĩ Khâu Xứ Cơ. Với chiêu thức này thì đối phương đã nhận ra thân thế của người sử dụng thuộc dòng họ Dương.

Nghĩa rộng
Mặc dù đây là một thế võ nhưng với sự lợi hại bởi yếu tố bất ngờ và hiệu quả, dụng rộng rãi trong võ thuật Trung Hoa. Đặc biệt, thuật ngữ "Hồi mã thương" không chỉ đơn thuần đề cập về một thế võ, đòn đánh mà nó đã được nâng lên thành một thuật ngữ để chỉ sự phản kích, phản công của một đối thủ với đối thủ còn lại trong các cuộc thi đấu cũng như chỉ một chiến thuật thi đấu, kinh doanh

Ngoài ra, thuật ngữ này được các nhà báo thể thao sử dụng một cách thông dụng trong việc diễn tả các trận bóng đá để mô tả về lối chơi phòng thủ phản công hoặc các trận đấu có sự lội ngược dòng về tỷ số.

Xem thêm
 Độc Lư thương
 Thương
 Dương gia thương pháp
 Lý Thư Văn

Chú thích

Thuật ngữ võ thuật
Võ thuật Trung Hoa
Thương thuật


title: Protinopalpa

text:
Protinopalpa là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Species
Protinopalpa ferreoflava Strand, 1911
Protinopalpa subclathrata Strand, 1911

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Pyraustinae


title: Pseudispa clara

text:
Pseudispa clara là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

Pseudispa


title: Join (SQL)

text:
Một từ khóa join  kết nối nhiều bản ghi từ 2 bảng dữ liệu trong 1 cơ sở dữ liệu quan hệ và kết quả được đưa vào một bảng (tạm). Trong ngôn ngữ truy vấn theo cấu trúc (SQL) có ba loại kết hợp sau: nội, ngoại và chéo. Kết ngoại được chia ra thêm thành kết ngoại bên trái (left outer join), kết ngoại bên phải (right outer join), và kết ngoại đủ (full outer join).

Về mặt toán học, phép kết hợp là 1 cấu tạo quan hệ, 1 thao tác cơ bản trong đại số quan hệ và tổng quát hóa và là khái quát hóa của cấu tạo hàm.

Ví dụ trên bảng

Những ví dụ dưới đây về phép kết hợp sử dụng hai bảng sau:

Để minh họa, ta cần chú ý rằng DepartmentID của nhân viên Jasper không có dòng tương ứng nào trong bảng department, và phòng Marketing thì không có dòng tương ứng trong bảng employee.

Các hình thức kết hợp

Kết nội

Một phép kết nội (inner join) thực chất là tìm giao của hai bảng dữ liệu. Đây là loại kết hợp thường được dùng nhất và được xem như là phép kết hợp mặc định. Ví dụ dưới đây về phép kết hợp trích tất cả các bản ghi trong bảng dữ liệu A (employee) và tìm những bản ghi tương ứng trong bảng B (department). Nếu không tìm được, những bản ghi trong A sẽ không được đưa vào kết quả. Nếu có nhiều kết quả tìm được trong B tương ứng với vị từ, thì 1 dòng sẽ được trả về ứng với mỗi vị từ (giá trị ở bảng A sẽ được lặp).

Cần đặc biệt chú ý khi kết hợp những bảng trên những cột mà có thể là NULL vì giá trị NULL sẽ không bao giờ có tương ứng. Xem giải pháp ở Phép Kết Ngoại Trái và Phép Kết Ngoại phải

Ví dụ về phép kết nội (cú pháp chuẩn ANSI 92):
 SELECT *
 FROM employee
 INNER JOIN department
 ON employee.DepartmentID = department.DepartmentID
Ví dụ về phép kết nội (cú pháp không chuẩn):
 SELECT *
 FROM employee, department
 WHERE employee.DepartmentID = department.DepartmentID

Kết quả kết hợp:
 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | LastName | DepartmentID | DepartmentName | DepartmentID |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | Smith |  34 | Clerical  |  34 |
 | Jones |  33 | Engineering  |  33 |
 | Robinson |  34 | Clerical  |  34 |
 | Steinberg |  33 | Engineering  |  33 |
 | Rafferty |  31 | Sales   |  31 |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+

Chú ý rằng nhân viên Jasper và phòng Marketing không xuất hiện. Không một bản nào trong những bản này có dòng tương ứng trong bảng kết hợp của chúng, nên đã bị loại ra khỏi kết quả của phép kết nội này.

Kết ngoại bên trái

Một phép kết ngoại bên trái (left outer join) khác rất nhiều với 1 phép kết nội. Thay vì giới hạn những kết quả thu được trong cả hai bảng, nó chỉ giới hạn đối với những kết quả ở bảng bên trái (A). Nghĩa là nếu mệnh đề ON không có bản ghi tương ứng bên bảng B, 1 dòng trong kết quả vẫn được trả về nhưng với giá trị NULL cho mỗi cột trong bảng B.

Nó trả về tất cả những giá trị từ bản bên trái + những giá trị tương ứng với bảng bên phải hoặc là null (khi những giá trị ở bảng bên phải không tương ứng)

Chẳng hạn, nó cho phép ta tìm phòng ban của nhân viên, nhưng vẫn trả về nhân viên ngay cả khi phòng ban của người ấy là NULL hoặc không tồn tại. Ví dụ ở trên sẽ bỏ qua những nhân viên trong phòng ban không tồn tại.

Ví dụ về phép kết ngoại bên trái (cú pháp chuẩn ANSI 92):
 SELECT distinct *
 FROM employee
 LEFT OUTER JOIN
 department
  ON employee.DepartmentID = department.DepartmentID
Ví dụ về phép kết ngoại bên trái (cú pháp không chuẩn):
 SELECT *
 FROM employee, department
 WHERE employee.DepartmentID = department.DepartmentID(+)

 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | LastName | DepartmentID | DepartmentName | DepartmentID |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | Smith |  34 | Clerical  |  34 |
 | Jones |  33 | Engineering  |  33 |
 | Robinson |  34 | Clerical  |  34 |
 | Jasper  |  36 | NULL  |   NULL |
 | Steinberg |  33 | Engineering  |  33 |
 | Rafferty |  31 | Sales   |  31 |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+

Trong cú pháp không chuẩn, dấu (+) ngụ ý rằng bảng department phải được mở rộng (bằng giá trị NULL) cho những dòng không tương ứng tồn tại trong bảng employee.
Dấu (+) chỉ được dùng trong một số hệ quản trị CSDL, một số hệ quản trị CSDL không hiểu dấu (+). Sau đây là mã lỗi (Server: Msg 170, Level 15, State 1, Line 3
Line 3: Incorrect syntax near ')')

Kết ngoại bên phải

Một phép kết ngoại bên phải (right outer join) hầu như tương tự với phép kết ngoại bên trái, trừ 1 điều là thứ tự các bảng đổi lại. Mỗi bản ghi từ bảng bên phải, B hoặc department sẽ được trả về và giá trị NULL sẽ được trả về cho những dòng mà không có bản ghi tương ứng bên bảng A.

Nó trả về tất cả những giá trị từ bảng bên phải + giá trị tương ứng từ bảng bên trái (hoặc null)

Ví dụ về phép kết ngoại bên phải (cú pháp chuẩn ANSI 92):
 SELECT *
 FROM employee
 RIGHT OUTER JOIN
 department
  ON employee.DepartmentID = department.DepartmentID

Ví dụ về phép kết ngoại bên phải (cú pháp không chuẩn):
 SELECT *
 FROM employee, department
 WHERE employee.DepartmentID(+) = department.DepartmentID

 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | LastName | DepartmentID | DepartmentName | DepartmentID |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | Smith |  34 | Clerical  |  34 |
 | Jones |  33 | Engineering  |  33 |
 | Robinson |  34 | Clerical  |  34 |
 | Steinberg |  33 | Engineering  |  33 |
 | Rafferty |  31 | Sales   |  31 |
 | NULL |   NULL | Marketing |  35 |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+

Kết ngoại đủ

Một phép kết ngoại đủ (full outer join) kết hợp cả kết quả của cả phép kết ngoại bên trái và phép kết ngoại bên phải. Những phép kết này đưa ra bản ghi của cả hai bảng dữ liệu, và lấp đầy những dòng tương ứng bị thiếu của cả hai phía bằng NULLs.

Một vài hệ cơ sở dữ liệu không hỗ trợ chức năng này, nhưng nó có thể được thay thế bằng việc dùng phép kết ngoại bên trái và bên phải và phép hợp (union). (Xem dưới đây)

Ví dụ về phép kết ngoại đủ (cú pháp chuẩn ANSI 92):
 SELECT *
 FROM employee
 FULL OUTER JOIN
 department
  ON employee.DepartmentID = department.DepartmentID

 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | LastName | DepartmentID | DepartmentName | DepartmentID |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+
 | Smith |  34 | Clerical  |  34 |
 | Jones |  33 | Engineering  |  33 |
 | Robinson |  34 | Clerical  |  34 |
 | Jasper  |  36 | NULL  |   NULL |
 | Steinberg |  33 | Engineering  |  33 |
 | Rafferty |  31 | Sales   |  31 |
 | NULL |   NULL | Marketing |  35 |
 +-----------+--------------+----------------+--------------+

Cùng 1 ví dụ, cho những cơ sở dữ liệu không hỗ trợ phép kết ngoại đủ:
 SELECT
 employee.LastName,
 employee.DepartmentID,
 department.DepartmentName,
 department.DepartmentID
 FROM employee
 LEFT JOIN
 department
  ON employee.DepartmentID = department.DepartmentID
 UNION
 SELECT
 employee.LastName,
 employee.DepartmentID,
 department.DepartmentName,
 department.DepartmentID
 FROM employee
 RIGHT JOIN
 department
  ON employee.DepartmentID = department.DepartmentID
  WHERE employee.DepartmentID IS NULL

Kết chéo

Mặc dù không được sử dụng thường xuyên, một phép kết chéo (cross join) là cơ sở mà dựa trên đó phép kết nội được tạo nên. Một phép kết chéo trả về tích Descartes của những tập hợp các dòng từ những bảng được kết.

Câu SQL dùng cho phép kết chéo liệt kê những bảng dữ liệu sẽ được kết (FROM), nhưng không bao gồm bất cứ vị từ lọc nào (WHERE).

Ví dụ về phép kết chéo (cú pháp chuẩn ANSI 92):
 SELECT *
 FROM employee CROSS JOIN
 department;

Ví dụ về phép kết chéo (cú pháp thay thế):
 SELECT *
 FROM employee, department;

 +-----------+---------------+----------------+--------------+
 | LastName | DepartmentID | DepartmentName | DepartmentID |
 +-----------+---------------+----------------+--------------+
 | Smith |  34 | Sales   |  31 |
 | Smith |  34 | Engineering  |  33 |
 | Smith |  34 | Clerical  |  34 |
 | Smith |  34 | Marketing |  35 |
 | Jones |  33 | Sales   |  31 |
 | Jones |  33 | Engineering  |  33 |
 | Jones |  33 | Clerical  |  34 |
 | Jones |  33 | Marketing |  35 |
 | Robinson |  34 | Sales   |  31 |
 | Robinson |  34 | Engineering  |  33 |
 | Robinson |  34 | Clerical  |  34 |
 | Robinson |  34 | Marketing |  35 |
 | Jasper  |  36 | Sales   |  31 |
 | Jasper  |  36 | Engineering  |  33 |
 | Jasper  |  36 | Clerical  |  34 |
 | Jasper  |  36 | Marketing |  35 |
 | Steinberg |  33 | Sales   |  31 |
 | Steinberg |  33 | Engineering  |  33 |
 | Steinberg |  33 | Clerical  |  34 |
 | Steinberg |  33 | Marketing |  35 |
 | Rafferty |  31 | Sales   |  31 |
 | Rafferty |  31 | Engineering  |  33 |
 | Rafferty |  31 | Clerical  |  34 |
 | Rafferty |  31 | Marketing |  35 |
 +-----------+---------------+----------------+--------------+

Ta có thể thấy phép kết chéo không tìm những bản ghi tương ứng. Phép kết này ít khi được dùng, ngoại trừ để phát sinh tất cả những kết hợp có khả năng của các bản ghi từ các bảng dữ liệu mà không chia sẻ phần tử chung.

Nếu A và B là 2 tập hợp thì phép kết chéo tạo ra |A| x |B| bản ghi ở kết quả (với |X| là lực lượng (số phần tử) của tập hợp X)

Xem thêm

Tổng quát
 Câu lệnh truy vấn - Select (SQL)
 Câu lệnh thêm - Insert (SQL)
 Câu lệnh cập nhật - Update (SQL)

Tham khảo

SQL


title: Tetrigus townesi

text:
Tetrigus townesi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Van Zwaluwenburg miêu tả khoa học năm 1948.

Chú thích

Tham khảo

biologie|2011|11|13}}

Tetrigus


title: Ambulyx immaculata

text:
Ambulyx immaculata là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Philippines.

Chú thích

Tham khảo

Ambulyx


title: Abaciscus lutosus

text:
Abaciscus lutosus là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được Holloway miêu tả năm 1993. Loài này có ở Borneo.

Sải cánh dài khoảng 16 mm. Con trưởng thành được tìm thấy ở rừng thấp và rừng vùng núi.

Chú thích

Tham khảo

Abaciscus
Boarmiini
Bướm đêm Châu Á


title: Leyrat

text:
Leyrat là một xã thuộc tỉnh Creuse trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 425 mét trên mực nước biển.

Địa lý
Thị trấn có cự ly khoảng  về phía đông bắc Guéret tại giao lộ các tuyến đường D7, D67 và tuyến đường D916. Sông Petite Creuse chảy qua giữa thị trấn.

Dân số

Địa điểm nổi bật
 Nhà thờ St.Désiré, dating từ thế kỷ 12.
 Phế tích của chateau of Motte-au-Groing.
 The département of Creuse

Liên kết ngoài
 Leyrat on the Quid website

Tham khảo

Xã của Creuse


title: 357

text:
Năm 357 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 357


title: Tụ điện

text:
Tụ điện là một loại linh kiện điện tử thụ động, là một hệ hai vật dẫn và ngăn cách nhau bởi một lớp cách điện. Khi có chênh lệch điện thế tại hai bề mặt, tại các bề mặt sẽ xuất hiện điện tích cùng điện lượng nhưng trái dấu.

Sự tích tụ của điện tích trên hai bề mặt tạo ra khả năng tích trữ năng lượng điện trường của tụ điện. Khi chênh lệch điện thế trên hai bề mặt là điện thế xoay chiều, sự tích luỹ điện tích bị chậm pha so với điện áp, tạo nên trở kháng của tụ điện trong mạch điện xoay chiều.

Về mặt lưu trữ năng lượng, tụ điện có phần giống với ắc quy. Mặc dù cách hoạt động của chúng thì hoàn toàn khác nhau, nhưng chúng đều cùng lưu trữ năng lượng điện. Ắc quy có 2 cực, bên trong xảy ra phản ứng hóa học để tạo ra electron ở cực này và chuyển electron sang cực còn lại. Tụ điện thì đơn giản hơn, nó không thể tạo ra electron - nó chỉ lưu trữ chúng. Tụ điện có khả năng nạp và xả rất nhanh. Đây là một ưu thế của nó so với ắc quy.

Lịch sử

Vào tháng 10 năm 1745, nhà vật lý học Ewald Georg von Kleist ở Pomerania, nước Đức, phát hiện ra điện tích có thể được lưu trữ bằng cách nối máy phát tĩnh điện cao áp với một đoạn dây qua một bình thủy tinh chứa nước. Tay của Von Kleist và nước đóng vai trò là chất dẫn điện, và bình thủy tinh là chất cách điện (mặc dù các chi tiết ở thời điểm đó được xác nhận là miêu tả chưa đúng). Von Kleist phát hiện thấy khi chạm tay vào dây dẫn thì phát ra một tia lửa điện lớn và sau đó ông cảm thấy rất đau, đau hơn cả khi chạm tay vào máy phát tĩnh điện. Sau đó một năm, nhà vật lý người Hà Lan Pieter van Musschenbroek làm việc tại đại học Leiden, phát minh ra một bình tích điện tương tự, được đặt tên là bình Leyden.

Sau đó Daniel Gralath là người đầu tiên kết hợp nhiều bình tích điện song song với nhau thành một quả "pin" để tăng dung lượng lưu trữ. Benjamin Franklin điều tra chiếc bình Leyden và đi đến kết luận rằng điện tích đã được lưu trữ trên chiếc bình thủy tinh, không phải ở trong nước như những người khác đã giả định. Từ đó, thuật ngữ "battery" hay Tiếng Việt gọi là "pin" được thông qua. Sau đó, nước được thay bằng các dung dịch hóa điện, bên trong và bên ngoài bình Layden được phủ bằng lá kim loại. Để lại một khoảng trống ở miệng để tránh tia lửa điện giữa các lá. Bình layden là bình tích điện đầu tiên có điện dung khoảng 1,11 nF (nano Farad).

Các tham số chính của tụ điện
Các tham số chính của tụ điện có điện dung danh định, điện áp và nhiệt độ làm việc cao nhất.

Ngoài ra là các tham số tinh tế, dành cho người thiết kế hay sửa chữa thiết bị chính xác cao: Hệ số biến đổi điện dung theo nhiệt độ, độ trôi điện dung theo thời gian, độ rò điện, dải tần số làm việc, tổn hao điện môi, tiếng ồn,... và thường được nêu trong Catalog của linh kiện.

Điện dung
Vật thể nói chung đều có khả năng tích điện, và khả năng này đặc trưng bởi điện dung , xác định tổng quát qua điện lượng theo biểu thức:

Trong đó:
 C: điện dung, có đơn vị là farad;
 Q: điện lượng, có đơn vị là coulomb, là độ lớn điện tích được tích tụ ở vật thể;
 U: điện áp, có đơn vị là vôn, là điện áp ở vật thể khi tích điện.

Điện dung của tụ điện
Trong tụ điện thì điện dung phụ thuộc vào diện tích bản cực, vật liệu làm chất điện môi và khoảng cách giữ hai bản cực theo công thức:
  εrε0.

Trong đó:
 C: điện dung, có đơn vị là farad [F];
 εr: Là hằng số điện môi hay còn gọi là điện thẩm tương đối (so với chân không) của lớp cách điện;
 ε0: Là hằng số điện thẩm (ε0 ≈1÷(9*109*4*π)≈8.854187817*10−12);
 d: là chiều dày của lớp cách điện;
 S: là diện tích bản cực của tụ điện.

Đơn vị của đại lượng điện dung là Fara [F]. Trong thực tế đơn vị Fara là trị số rất lớn, do đó thường dùng các đơn vị đo nhỏ hơn như micro Fara (1µF=10−6F), nano Fara (1nF=10−9F), picoFara (1pF=10−12F).

Thông thường do sự lão hóa vật liệu mà nhiều loại tụ có điện dung giảm theo thời gian. Các tụ hóa có mức độ giảm lớn nhất, và thường gọi là "già cỗi". Nó dẫn đến sai lệch hoạt động của mạch điện tử.

Điện áp làm việc
Tụ điện được đặc trưng bởi thông số điện áp làm việc cao nhất và được ghi rõ trên tụ nếu có kích thước đủ lớn. Đó là giá trị điện áp thường trực rơi trên tụ điện mà nó chịu đựng được. Giá trị điện áp tức thời có thể cao hơn điện áp này một chút, nhưng nếu quá cao, ví dụ bằng 200% định mức, thì lớp điện môi có thể bị đánh thủng, gây chập tụ.

Trước đây giá thành sản xuất tụ điện cao, nên tụ có khá nhiều mức điện áp làm việc: 5V, 10V, 12V, 16V, 24V, 25V, 35V, 42V, 47V, 56V, 100V, 110V, 160V, 180V, 250V, 280V, 300V, 400V...

Ngày nay các dây chuyền lớn sản xuất và cho ra ít cấp điện áp hơn thế:
 Tụ hoá: 16V, 25V, 35V, 63V, 100V, 150V, 250V, 400V.
 Tụ khác: 63V, 250V, 630V, 1KV.
 Các tụ đặc chủng có mức điện áp cao hơn, như 1,5 kV, 4 kV,... và tuỳ vào hãng sản xuất.

Khi thiết kế hoặc sửa chữa mạch, phải chọn tụ có điện áp làm việc cao hơn điện áp mạch cỡ 30% trở lên. Ví dụ trong mạch lọc nguồn 12V thì chọn tụ hóa 16V, chứ không dùng tụ có điện áp làm việc đúng 12V.

Nhiệt độ làm việc
Nhiệt độ làm việc của tụ điện thường được hiểu là nhiệt độ ở vùng đặt tụ điện khi mạch điện hoạt động. Tụ điện phải được chọn với nhiệt độ làm việc cao nhất cao hơn nhiệt độ này.

Thông thường nhiệt độ được thiết lập do tiêu tán điện năng biến thành nhiệt của mạch, cộng với nhiệt do môi trường ngoài truyền vào nếu nhiệt độ môi trường cao hơn.

Song với các tụ có mức rò điện cao, thì xảy ra sự tiêu tán điện năng biến thành nhiệt trong tụ điện, làm cho nhiệt độ trong tụ điện cao hơn xung quanh. Các hư hỏng nổ tụ thường liên quan đến hiện tượng này. Các tụ hóa thường có rò điện ohmic, còn các tụ tần cao thì có dòng điện xoáy.

Các loại tụ điện
Có rất nhiều loại.

Tụ điện phân cực
Hầu hết tụ hóa là tụ điện phân cực, tức là nó có cực xác định. Khi đấu nối phải đúng cực âm - dương.
 Thường trên tụ có kích thước đủ lớn thì cực âm phân biệt bằng dấu - trên vạch màu sáng dọc theo thân tụ, khi tụ mới chưa cắt chân thì chân dài hơn sẽ là cực dương.
 Các tụ cỡ nhỏ, tụ dành cho hàn dán SMD thì đánh dấu + ở cực dương để đảm bảo tính rõ ràng.
Trị số của tụ phân cực vào khoảng 0,47μF - 4.700μF, thường dùng trong các mạch tần số làm việc thấp, dùng lọc nguồn.

Tụ điện không phân cực
Tụ điện không phân cực thì không xác định cực dương âm, như tụ giấy, tụ gốm, tụ mica,... Các tụ có trị số điện dung nhỏ hơn 1 μF thường được sử dụng trong các mạch điện tần số cao hoặc mạch lọc nhiễu. Các tụ cỡ lớn, từ một vài μF đến cỡ Fara thì dùng trong điện dân dụng (tụ quạt, mô tơ,...) hay dàn tụ bù pha cho lưới điện.

Một số tụ hóa không phân cực cũng được chế tạo.

Tụ điện có trị số biến đổi
Tụ điện có trị số biến đổi, hay còn gọi tụ xoay (cách gọi theo cấu tạo), là tụ có thể thay đổi giá trị điện dung. Tụ này thường được sử dụng trong kỹ thuật Radio để thay đổi tần số cộng hưởng khi ta dò đài (kênh tần số).

Siêu tụ điện

Đó là các tụ có mật độ năng lượng cực cao (supercapacitor) như Tụ điện Li ion (tụ LIC), là tụ phân cực và dùng cho tích điện một chiều. Chúng có thể trữ điện năng cho vài tháng, cấp nguồn thay các pin lưu dữ liệu trong các máy điện tử.

Khả năng phóng nạp nhanh và chứa nhiều năng lượng hứa hẹn ứng dụng tụ này trong giao thông để khai thác lại năng lượng hãm phanh (thắng), cung cấp năng lượng đỉnh đột xuất cho ô tô điện, tàu điện, tàu hoả nhanh,...

Các kiểu tụ điện

 Tụ điện tích hợp
 Tụ điện MIS: tụ điện được chế tạo theo công nghệ bán dẫn, gồm 3 lớp kim loại - điện môi - chất bán dẫn (metal-isolator-semiconductor), trong đó điện môi là polyme.
 Tụ điện trench
 Tụ điện cố định
 Tụ điện gốm (Ceramic): tụ có điện môi chế tạo theo công nghệ gốm.
 Tụ điện màng (film): tụ có điện môi là màng plastic (plastic film).
 Tụ điện mica: tụ có điện môi là mica (một loại khoáng vật có trong tự nhiên, bóc được thành lá mỏng. Nó khác với tấm polyme quen gọi là mica). Tụ này ổn định cao, tổn hao thấp và thường dùng trong mạch cộng hưởng tần cao.
 Tụ hóa: hay tụ điện điện phân (electrolytic capacitor), dùng chất điện phân phù hợp với kim loại dùng làm anode để tạo ra cathode, nhằm đạt được lớp điện môi mỏng và điện dung cao.
 Tụ hóa nhôm: có anode (+) làm bằng nhôm.
 Tụ hóa tantali: có anode (+) làm bằng tantali.
 Tụ hóa niobi: có anode (+) làm bằng niobi.
 Tụ polyme, tụ OS-CON: dùng điện phân là polyme dẫn điện.
 Siêu tụ điện (Supercapacitor, Electric double-layer capacitor - EDLS)
 Siêu tụ điện Nanoionic: chế tạo theo công nghệ lớp kép nano để đạt mật độ điện dung cực cao.
 Siêu tụ điện Li ion (LIC): chế tạo theo công nghệ lớp kép lai để đạt mật độ điện dung siêu cao.
 Tụ điện vacuum: điện môi chân không.
 Tụ điện biến đổi: tụ thay đổi được điện dung.
 Tụ điện tuning: tụ thay đổi dải rộng dùng trong mạch điều hưởng
 Tụ điện trim: tụ thay đổi dải hẹp để vi chỉnh
 Tụ điện vacuum biến đổi (đã lỗi thời).
 Tụ điện ứng dụng đặc biệt:
 Tụ điện filter: tụ lọc nhiễu, có một cực là vỏ nối mát, cực còn lại có dạng trụ 2 đầu nối.
 Tụ điện motor: tụ dùng để khởi động và tạo từ trường xoay cho motor.
 Tụ điện photoflash: tụ dùng cho đèn flash như đèn flash máy ảnh, cần đến phóng điện nhanh.
 Dãy tụ điện (network, array): các tụ được nối sẵn thành mảng.
 Varicap: Điốt bán dẫn làm việc ở chế độ biến dung.

Tham khảo

Xem thêm
 Linh kiện điện tử

Liên kết ngoài
 Sách học điện tử trên Wikibooks
 The First Condenser – A Beer Glass – SparkMuseum
 How Capacitors Work – Howstuffworks
 Introduction to Capacitors – CapSite
 Capacitor Tutorial
 Low ESR Capacitor Manufacturers

Bài cơ bản sơ khai
Tụ điện
Linh kiện điện tử
Mạch điện tử
Kỹ thuật điện tử
Thiết bị điện
Kỹ thuật điện
Dự trữ năng lượng
Phát minh của Hà Lan


title: Hyphoporus pacistanus

text:
Hyphoporus pacistanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1959.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphoporus


title: Juville

text:
Juville là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Château-Salins, tổng Delme. Tọa độ địa lý của xã là 48° 55' vĩ độ bắc, 06° 20' kinh độ đông. Juville nằm trên độ cao trung bình là 260 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 252 mét và điểm cao nhất là 392 mét. Xã có diện tích 6,05 km², dân số vào thời điểm 1999 là 98 người; mật độ dân số là 16 người/km². Juville nằm về phía đông nam của Metz, thuộc Pháp từ nằm 1661.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: Tahal

text:
Tahal là một đô thị thuộc tỉnh Almería, ở cộng đồng tự trị Andalusia, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 95 km², dân số năm 2005 là 383 người.

Biến động dân số

Nguồn: INE (Tây Ban Nha)

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Tahal - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía
  Tahal  - Diputación Provincial de Almería

Đô thị ở Almería
Làng Thổ Nhĩ Kỳ theo tỉnh


title: Admetula lutea

text:
Admetula lutea là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Admetula


title: Nguyễn Văn Uẩn

text:
Nguyễn Văn Uẩn (1912 - 1991) là nhà nghiên cứu lịch sử người Việt Nam

Thân thế
Nguyễn Văn Uẩn sinh năm 1912 tại làng Thượng Cốc, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương. Ngay từ khi còn trẻ, ông đã sớm tiếp thu truyền thống hiếu học của dòng họ và gia đình. Năm 1931 ông tốt nghiệp trường Bưởi (nay là trường THPT Chu Văn An. Tháng 8-1945, ông tham gia cách mạng và sau đó lên đường kháng chiến. Dẫu chính quyền cách mạng cử giữ nhiều trọng trách nhưng trước sau ông vẫn nêu sở nguyện được dạy học và nghiên cứu lịch sử. Từ năm 1951 đến 1954 ông là giáo viên dạy văn sử trường trung học Ngô Sĩ Liên ở Bắc Giang; từ năm 1956 đến 1964, giáo viên văn sử trường cấp III Trưng Vương và trường Sư phạm 10+3 Hà Nội. Từ năm 1968, sau khi làm chuyên gia giáo dục tại Cộng hoà Guinea trở về, ông giảng dạy tại khoa tiếng Pháp trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội.Ông có nhiều duyên nợ với khoa học lịch sử. Ngay từ năm 1938, ông đã ấp ủ viết một cuốn sách lịch sử Việt Nam. Đến năm 1944, đã có 21 tập bản thảo, mỗi tập 200 trang, viết một mặt trên giấy khổ rộng, đóng bìa cứng, gáy in chữ vàng, viết kỹ từ thời Hồng Bàng đến thời điểm kết thúc nhà Nguyễn Tây Sơn. Năm 1946, bộ "Lịch sử Việt Nam sơ khảo" gồm 2 tập do Nhà xuất bản Đại La ấn hành; năm 1948, bộ "Việt sử cương yếu" gồm 3 tập được in tại Việt Bắc. Năm 1960 ông tham gia biên soạn Lịch sử Thủ đô Hà Nội do Trần Huy Liệu chủ biên. Năm 1962 biên soạn giáo trình Lịch sử Thủ đô Hà Nội cho sinh viên đại học sư phạm.Tháng 7- 1975, ông Uẩn về hưu ở tuổi 64. Ở tuổi 64 ông không còn trẻ, không còn khoẻ, nhưng ông lại mừng vì giờ mới được rảnh rang để thực hiện ý đồ nung nấu nhiều chục năm là bắt tay vào viết bộ sử Hà Nội. Ông thổ lộ: "Nguyện vọng của tôi là được viết một cái gì về Hà Nội… Viết một quyển sách có những chuyện Hà Nội kiểu "Tang thương ngẫu lục" và "Vũ trung tuỳ bút" ư? Tôi lại rất muốn học tập Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn, dùng kiến thức nhỏ mọn của mình viết một quyển Sử, Sử của Hà Nội".Nói là làm. Ông phác một khung dàn bài, phân chia thời gian khai thác tài liệu. "Tôi phải bỏ ra thời gian khoảng ba năm từ 1977 đến 1979 đi thư viện, công việc là lên một danh sách thư mục về Hà Nội trong số sách có ở hai thư viện, tìm ở ô phích; tìm qua trang bibliographie in ở trang sau các sách nói về Hà Nội…".Năm 1985, ông hoàn thành biên soạn bộ sách Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX. Những năm sau chiến tranh, Hà Nội gặp vô vàn khó khăn. Việc xuất bản sách phụ thuộc vào giấy in. Năm 1986, phần đầu Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX được Nhà xuất bản Hà Nội in. Sách 240 trang khổ 13x19 in bằng giấy nứa đen và chỉ nhẵn một mặt. Một số phần tiếp theo được đăng tải trên tuần báo Người Hà Nội.Ông Nguyễn Văn Uẩn qua đời ngày ngày 30 tháng 5 năm 1991, mãi đến năm 1995, được sự giúp đỡ chí tình của Nhà xuất bản Hà Nội và Công ty Phát hành sách Hà Nội, bộ sách được in trọn vẹn ba tập 3000 trang.Bộ sách Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX của Nguyễn Văn Uẩn ra đời đã đáp ứng được sự mong đợi của mọi người muốn tìm hiểu sâu về Hà Nội giai đoạn biến đổi từ một kinh đô phong kiến sang một đô thị phát triển theo hướng hiện đại, cụ thể là từ thời Tự Đức cuối thế kỷ 19 trải qua thời kỳ thực dân Pháp chiếm đóng đến ngày Thủ đô hoàn toàn giải phóng.Năm 1996, sách Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX đã được thành phố tặng Giải thưởng Thăng Long. Năm 2000 sách tái bản và in thành một tập 1700 trang. Theo lời dặn của ông Uẩn, toàn bộ tiền nhuận bút trong lần in năm 1995, các con của ông đã mua sách biếu những người cung cấp tài liệu mà lúc sống ông trân trọng gọi họ là đồng tác giả. Sau đó, toàn bộ số tiền giải thưởng 20 triệu đồng gia đình ông tặng Quỹ sáng tác văn học trẻ của Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội.

Tác phẩm
Nhà giáo Nguyễn Văn Uẩn cũng đã cho xuất bản những tập sách của ông viết về Hà Nội:
Lịch sử Việt Nam sơ khảo (2 tập-1946)
Việt Sử cương yếu (3 tập-1948)
Lịch sử thủ đô Hà Nội (2 tập-1962)

Chú thích

Liên kết ngoài
 KÝ ỨC HÀ NỘI
 Từ "Dạo các phố phường" đến "Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX"
 Di sản một đời người / 1 ĐTHHN
 Di sản một đời người / 2 ĐTHHN
 Di sản một đời người / 3 ĐTHHN

Sinh năm 1912
Mất năm 1991


title: Tipula delfinadoae

text:
Tipula delfinadoae là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Fiesso Umbertiano

text:
Fiesso Umbertiano là một đô thị ở tỉnh Rovigo ở vùng Veneto của Ý, có khoảng cách khoảng 80 km về phía tây nam của Venezia và khoảng 20 km về phía tây nam của Rovigo. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.207 người và diện tích là 27,3 km².

Đô thị Fiesso Umbertiano có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Fornace Carotta, La Foscarina, và Roncala.

Fiesso Umbertiano giáp các đô thị: Canaro, Castelguglielmo, Frassinelle Polesine, Occhiobello, Pincara, Stienta.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Rovigo
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Lễ hội đua bò Bảy Núi

text:
Lễ hội đua bò Bảy Núi là một lễ hội của đồng bào dân tộc Khmer, Nam bộ. Mang đậm nét bản sắc văn hóa dân gian, trong đó có lễ hội đua bò kéo bừa truyền thống là nét sinh hoạt văn hóa, môn thể thao độc đáo ở vùng Bảy Núi, An Giang. Giống bò đua trong lễ hội là giống Bò Bảy Núi.

Thời gian
Lễ hội đua bò được tổ chức cùng lễ hội Đôn ta (lễ cúng ông bà), 29-8 đến mùng 1-9 âm lịch (nếu tháng thiếu thì từ 29-8 đến mùng 2-9 âm lịch).

Từ năm 1975 trở về trước, Hội đua bò vẫn được người dân tổ chức hàng năm nhưng ở quy mô, phạm vi ở mức độ nhỏ.

Năm 1989, là lần đầu tiên của Hội đua bò được tổ chức tại xã Ô Lâm.

Năm 1992, ngành Văn hoá thể thao địa phương chính thức vào cuộc.

Từ năm 1992 đến 2001, Hội đua bò Bảy Núi được Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đầu tư kinh phí thực hiện phim tài liệu khoa học Lễ hội đua bò Bảy Núi.

Năm 2003, Hội đua bò được Tổng cục Du lịch công nhận là sản phẩm du lịch.

Đến năm 2009, được nâng cấp thành Lễ hội đua bò Bảy Núi mở rộng tranh Cúp Truyền hình An Giang.

Đến năm 2019, Hội đua bò đã trải qua 26 lần tổ chức (không kể vòng đua cấp xã, huyện), trở thành nét văn hóa độc đáo của cộng đồng vùng Bảy Núi ở huyện Tri Tôn và thị xã Tịnh Biên của tỉnh An Giang.

Tổ chức
Tổ chức hội đua bò truyền thống. Để chuẩn bị cho cuộc đua bò, họ chọn một khoảng ruộng bằng phẳng, chiều dài chừng 200 m, ngang 100 m có nước xăm xắp, được "trục" xới nhiều lần cho có độ trơn của bùn, bốn bên có bờ bao và điểm đích có đoạn đường trống để làm độ dừng an toàn cho bò. Đoạn đường đua chính chỉ cần 120m theo khoảnh ruộng cặp sát bờ bao. Nơi xuất phát được cắm 2 cây cờ màu xanh, đỏ mỗi cây cách nhau 5m, và tại điểm đích cũng vậy. Đôi bò nào đứng ở vị trí cây cờ màu gì thì điểm đích cũng theo màu của cây cờ đó.

Thể lệ
Trước khi vào cuộc đua, họ chọn từng đôi bò với nhau hoặc bốc thăm và thoả thuận một số quy định cần thiết như ai sẽ đi trước, đi sau... Nhưng thông thường đôi đi sau có phần ưu thế hơn. Nếu trong khi đua, đôi bò nào chạy tạt ra khỏi đường đua sẽ bị loại và đôi bò sau giẫm lên giàn bừa của đôi bò trước là thắng cuộc. Còn người điều khiển phải đứng thật vững nếu bị ngã hoặc rơi ra khỏi giàn bừa coi như thua cuộc.

Từng đôi bò được ách vào một chiếc bừa đặc biệt, gọng bừa là bàn đạp gồm một tấm gỗ rộng 30 cm, dài 90 cm, bên dưới là răng bừa. Người điều khiển bò cầm roi mây hoặc khúc gỗ tròn vừa tay độ 3 cm, đầu có tra cây đinh nhọn - cây xà-lul. Khi bắt đầu lệnh xuất phát của trọng tài, người điều khiển chích mạnh cây xà-lul vào mông con bò, bò bị đau phóng nhanh về phía trước, quan trọng là phải chích cho đều cả hai con thì vận tốc của đôi bò mới quyết liệt và hấp dẫn. Điều này có khác với đua ngựa ở chỗ là mỗi người cưỡi một con, ai về đích trước sẽ thắng cuộc.

Niềm vui ngày hội

Sáng sớm bà con đã có mặt đông đảo tại địa điểm đua bò. Có người ở cách xa hàng vài cây số cũng mang theo cả xoong, nồi, mắm, muối nấu ăn tại chỗ để xem cho trọn vẹn cuộc đua. Chỗ xem cũng không cần cầu kỳ như xem bóng đá, đua ngựa hay một số môn thể thao khác, chỉ cần đứng ở vị trí hơi cao so với mặt sân đua hay leo lên bờ bao là đủ. Từ lúc cuộc đua bắt đầu cho đến kết thúc không khí lúc nào cũng tưng bừng và hào hứng, tiếng vỗ tay, reo hò, sôi nổi cổ động dành cho những người điều khiển các đôi bò giỏi hoặc những pha về đích gay go, quyết liệt. Làm cho các phum, sóc sôi nổi trong dịp lễ hơn.

Ý nghĩa của lễ hội
Hội đua bò Bảy Núi mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện quá trình liên kết cộng đồng, trở thành một sự kiện văn hóa, một dạng thể thao đại chúng gần gũi với cộng đồng phum sóc, trở thành một nhu cầu văn hóa của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi.

Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia
Ngày 19 tháng 1 năm 2016, Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL về việc đưa “Hội đua bò Bảy Núi - An Giang” vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể Quốc gia.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Lễ hội đua bò Bảy Núi: Thời gian, thể lệ và nét đặc sắc trong văn hóa đua bò

Lễ hội của người Khmer
Di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam
Văn hóa An Giang


title: Pennadam

text:
Pennadam là một thị xã panchayat của quận Cuddalore thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Địa lý
Pennadam có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 54 mét (177 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Pennadam có dân số 17.142 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Pennadam có tỷ lệ 65% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 73%, và tỷ lệ cho phái nữ là 56%. Tại Pennadam, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Belawan

text:
Belawan là một thành phố cảng ở bờ biển đông bắc của Sumatra, Indonesia. Thành phố nằm bên Sông Deli gần thành phố Medan, Belawan là cảng bận rộn nhất Indonesia bên ngoài Java. Ở đây có dịch vụ phà nối Belawan qua eo biển Malacca đến Penang, Malaysia; và nhiều lúc phà này cũng chạy từ Belawan đến Satun, Thái Lan.

Cảng này được xây lần đầu tiên vào năm 1890 để tạo một vị trí để thuốc lá có thể chuyển trực tiếp giữa đường ray từ các tàu thủy nội địa và tàu thủy deep-draft. Bến cảng đã được mở rộng năm 1907 với việc xây dựng thêm một đoạn mới phục vụ cho những nhà buôn bản xứ và người Hoa, cảng hiện hữu lúc đó cho tàu bè châu Âu. Vào đầu thế kỷ 20 việc kinh doanh của cảng phát đạt với việc tăng trưởng của các đồn điền cao su, dầu cọ lớn ở bắc Sumatra. Trong thập niên 1920 nhiều bến cảng và trang thiết bị đã được xây dựng. Năm 1938, cảng này là cảng lớn nhất của Đông Ấn Hà Lan, tính về giá trị hàng hóa. Khối lượng hàng hóa giảm đáng kể sau khi Indonesia độc lập và không đạt mức của trước khi độc lập cho đến giữa thập niên 1960. Việc tái cầu trúc lớn năm 1985 được thực hiện với công trình bến cảng côngtenơ, gần bằng 1/5 xuất khẩu bằng côngtenơ của Indonesia. Các sản phẩm xuất chính: cao su, dầu cọ, trà và cà phê.

Tham khảo

Airriess, Christopher A (1991). Global economy and port morphology in Belawan, Indonesia. Geographical Review 81(2):183-196.

Thành phố của Indonesia
Cảng Indonesia
Sơ khai phương tiện đường thủy


title: Đoàn Nhữ Hài

text:
Đoàn Nhữ Hài (, 1280-1335), biểu tự Thuấn Thần (舜臣), người làng Hội Xuyên, huyện Trường Tân, lộ Hồng Châu (nay là huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương), là một danh thần đời nhà Trần. Ông làm quan trải ba đời vua Trần Anh Tông (1293-1314), Trần Minh Tông (1314-1329) và Trần Hiến Tông (1329-1341), là người có năng lực hoạt động về ngoại giao và nội trị, lần lượt nắm giữ các chức vụ Ngự sử trung tán, Tham tri chính sự, Hành khiển, Thiên tử chiêu dụ sứ, Kinh lược Nghệ An. Ông hy sinh trong cuộc chinh phạt Ai Lao năm 1335.

Tuổi trẻ nắm trọng quyền
Khi còn trẻ, Đoàn Nhữ Hài lên kinh thành Thăng Long du học, ở trọ tại chùa Tư Phúc. Trong một dịp tình cờ, ông được gặp gỡ vua Trần Anh Tông và giúp nhà vua thoát khỏi một cơn giận của Thượng hoàng Trần Nhân Tông nên bắt đầu được vua tin dùng.

Chuyện xảy ra vào tháng 5 năm Kỷ Hợi (1299), sau khi vua Trần Anh Tông lên ngôi được khoảng sáu năm. Một hôm, Thượng hoàng Trần Nhân Tông, lúc này đã dời tới sống ở phủ Thiên Trường, đột xuất về Thăng Long để kiểm tra công việc của vua Anh Tông. Còn nhà vua thì đang cùng bề tôi uống rượu xương bồ tới say khướt.

Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư, Thượng hoàng đi khắp các cung điện từ giờ Thìn đến giờ Tỵ (khoảng từ bảy giờ đến 11 giờ sáng) mà vẫn không thấy vua Trần Anh Tông. Khi được biết vì uống rượu đêm qua quá say mà đến giờ đó vua vẫn chưa dậy được, Thượng hoàng nổi trận lôi đình, "lập tức trở về Thiên Trường, xuống chiếu cho các quan ngay ngày mai đều phải tới phủ Thiên Trường để điểm danh, ai trái lệnh sẽ bị xử tội".

Đến giờ Mùi (từ một đến ba giờ chiều), Anh Tông mới tỉnh dậy. Vua hay chuyện rất hoảng hốt. Nhìn quẩn nhìn quanh không thấy những bề tôi thân tín đâu cả, vua bèn ra khỏi cung, nhằm hướng sông Nhị cho đỡ bức bối, tới cửa chùa Tư Phúc, vua gặp Đoàn Nhữ Hài ngồi đọc sách và nhờ ông soạn bài biểu tạ tội với Thượng hoàng.

Đoàn Nhữ Hài đứng trước mặt vua, trong chốc lát đã soạn xong tờ biểu, lời lẽ đầy ân hận và cảm động. Vua bèn lấy thuyền nhẹ nhằm hướng Thiên Trường đi ngay, cho Đoàn Nhữ Hài theo. Tới rạng sáng hôm sau thì tới. Vua sai Đoàn Nhữ Hài vào phủ dâng biểu cho Thượng hoàng. Thượng hoàng giận, giả bộ không thèm để ý đến, mặc Đoàn Nhữ Hài cứ quỳ trước cửa điện. Chiều hôm ấy thời tiết xấu, trời bỗng nhiên nổi mưa to gió lớn. Đoàn Nhữ Hài vẫn quỳ nguyên tại chỗ không nhúc nhích. Động lòng, Thượng hoàng sai nội nhân ra cầm tờ biểu tạ tội vào. Đọc xong, Thượng hoàng khen tờ biểu viết khéo, quở trách Anh Tông nghiêm khắc rồi tha cho về.

Đại Việt sử ký toàn thư chép:
Sáng sớm hôm sau, vua tới phủ Thiên Trường, dâng biểu tạ tội. Thượng hoàng thấy Nhữ Hài, liền hỏi là người nào. Nội nhân trả lời là người dâng biểu của Quan gia. Thượng hoàng không nói gì.Buổi chiều, mưa gió ập đến. Nhữ Hài vẫn cứ quỳ không nhúc nhích. Thượng hoàng hỏi: "Người ở trong sân có còn đấy không?". Nội nhân đáp rằng còn. Thượng hoàng bèn sai nhận biểu để xem, thấy lời lẽ khẩn thiết cho gọi vua vào bảo:

"Trẫm còn có con khác, cũng có thể nối ngôi được. Trẫm đang sống mà ngươi còn như thế, huống chi sau này?".Vua rập đầu tạ tội. Thượng hoàng hỏi: "Ai soạn biểu cho ngươi".

Vua thưa: "Đó là thư sinh Đoàn Nhữ Hài".Thượng hoàng bèn gọi Nhữ Hài vào và bảo: "Bài biểu ngươi soạn, rất hợp lòng trẫm".

Rồi xuống chiếu cho Quan gia lại vẫn làm vua; các quan về triều như cũ.

Trở về kinh sư, vua Trần Anh Tông ngay lập tức phong Đoàn Nhữ Hài làm Ngự sử trung tán, chức quan đứng hàng thứ hai ở Ngự sử Đài, có nhiệm vụ can gián, đàn hặc nhà vua. Khi ấy ông chưa tới 20 tuổi. Việc một thư sinh trẻ tuổi chưa hề đỗ đạt gì, lại không phải hoàng thân quốc thích, mà được đưa lên một cương vị trọng yếu như vậy đã không khỏi khiến thiên hạ đàm tiếu, nhưng Đoàn Nhữ Hài đã cố gắng hoàn thành trọng trách của mình.

Đối phó với Chiêm Thành

Đi sứ
Đoàn Nhữ Hài làm quan được lòng cả vua Anh Tông và Thượng hoàng Nhân Tông. Tháng 10 năm Quý Mão (1303), ông được thăng chức Tham tri chính sự nhờ có công trong một chuyến đi sứ Chiêm Thành trước đó.

Đại Việt sử ký toàn thư chép:

Trước đây, sứ nước ta tới Chiêm Thành, đều lạy chúa Chiêm trước, rồi sau mới mở chiếu thư. Đến khi Nhữ Hài tới, liền bưng ngay chiếu thư để lên trên án và nói với chúa Chiêm:"Từ khi sứ thiên triều mang chiếu thư của thiên tử sang, xa cách ánh sáng lâu ngày, nay mở chiếu thư, thực như trông thấy mặt thiên tử, tôi phải lạy chiếu thư đã, rồi mới tuyên đọc sau". Rồi lập tức hướng vào tờ chiếu mà lạy. Lúc ấy, chúa Chiêm đứng bên cạnh, lạy thế không khỏi có chút chưa ổn, nhưng lấy cớ mà lạy chiếu thư thì về lý là thuận, mà sứ tiết cũng không phải khuất.

Hôm sau, Nhữ Hài treo bảng cấm buôn bán ở Tỳ Ni (bến cảng của Chiêm Thành, nơi tụ tập các thuyền buôn, nay ở vào khoảng thành phố Quy Nhơn), tuyên đọc xong, treo bảng lên, lại gọi viên coi cảng đến bảo:"Chỗ này người buôn bán tụ họp phức tạp, lại là bến tàu xung yếu, khó giữ gìn, sứ thần về rồi, cất ngay bảng đi, đừng để mất".Ý ông cho rằng Chiêm Thành tuy đã thần phục, nhưng thực ra chưa chịu nội phụ, bảng cấm rốt cục cũng bị bỏ đi, cho nên nói trước như vậy, không để tự họ làm như thế. Sau này, đi sứ Chiêm Thành, không lạy chúa Chiêm là bắt đầu từ Nhữ Hài. Khi về nước, vua rất khen ngợi ông và quyết ý dùng vào chức to, cho nên có lệnh này.Sau sự kiện đó, Đoàn Nhữ Hài càng được vua Anh Tông sủng ái. Tháng 12 năm Giáp Thìn (1304), ông lại được thăng chức một lần nữa, bổ chức Tri khu mật viện sự. Triều nhà Trần, chức vụ đó rất quan trọng, thường chỉ giao cho những người tôn thất. Đặc ân này khẳng định sự đánh giá cao đặc biệt của vua Anh Tông dành cho Đoàn Nhữ Hài. Sau đó, ông còn được giao những nhiệm vụ quan trọng như việc đi phủ dụ hai châu Ô, Lý mới được nhập vào Đại Việt và đổi tên thành châu Thuận, châu Hóa. Việc này diễn ra năm 1307.

Chinh phạt
Trong cuộc dấy binh chinh phạt Chiêm Thành năm Tân Hợi (1311) của vua Trần Anh Tông, Đoàn Nhữ Hài góp phần quan trọng để giành lấy thắng lợi mà không hề tốn xương máu.Đại Việt sử ký toàn thư chép:Trước đó, Chế Chí sai người sang cống. Người ấy là trại chủ Câu Chiêm. Vua sai Đoàn Nhữ Hài bí mật ước hẹn với hắn. Đến khi vua đích thân đi đánh, đến phủ Lâm Bình chia quân làm ba đường: Huệ Vũ Vương Trần Quốc Chẩn theo đường núi, Nhân Huệ Vương Khánh Dư theo đường biển, vua tự dẫn sáu quân theo đường bộ; thủy bộ cùng tiến. Lấy Đoàn Nhữ Hài làm Thiên tử chiêu dụ sứ đi trước.

Vua đến Câu Chiêm dừng lại. Nhữ Hài sai người tới chỗ trại chủ, nói rõ ý yêu cầu quốc chủ ra hàng. Trại chủ báo cáo với Chế Chí. Chế Chí nghe theo, đem gia thuộc đi đường biển tới hàng. Nhân Huệ Vương đem quân đuổi theo. Nhữ Hài lập tức chạy thư tâu rằng: "Khánh Dư muốn cướp công vua".Vua giận lắm, sai bắt giám quân của Khánh Dư là Nguyễn Ngỗi đem chặt chân. Nhân Huệ sợ, sai ngự doanh tạ tội nói rằng: "Thần sợ nó đến giữa biển lại đổi bụng khác, nên mới chặn đằng sau thôi".

Vua nguôi giận, sai chia quân đi tuần các bộ lạc. Người Chiêm tụ tập định đánh vào ngự doanh. Tiếng voi đã gần, quân sĩ có vẻ lo sợ. Được vài hôm, quân của Huệ Vũ Vương tự tìm đường mà tới, người Chiêm chạy tan. Trận đánh không mất một mũi tên mà Chiêm Thành bị dẹp, đó là công sức của Nhữ Hài.

Tử trận

Năm Ất Hợi (1335), dưới triều vua Trần Hiến Tông, biên giới phía Tây Đại Việt bị Ai Lao quấy nhiễu. Quân Ai Lao xâm phạm cả ấp Nam Nhung thuộc đất Nghệ An. Lúc này, Đoàn Nhữ Hài đang chỉ huy quân Thần Vũ và Thần Sách, kiêm chức Kinh lược Địa sứ Nghệ An nên được trao chức đốc tướng khi Thượng hoàng Minh Tông thân chinh đi đánh Ai Lao.

Đại Việt sử ký toàn thư chép:

Trước đó, Thượng hoàng đã bàn việc đánh Ai Lao mà không đi được. Đến đây lại bàn việc thân chinh, nhưng bị đau mắt. Có người xin hoãn việc xuất quân. Thượng hoàng nói: "Năm ngoái định thân chinh rồi không được, năm nay lại vì đau mắt mà hoãn xuất quân, thiên hạ sẽ bảo ta là nhát, nếu giặc phương Bắc xâm lấn thì ta còn nhờ cậy vào đâu?"

Đoàn Nhữ Hài, vốn xuất thân là một văn quan, không có tầm nhìn chiến lược và kinh nghiệm trận mạc của võ tướng đích thực, đã nhận định sai lầm về tình hình quân đội hai bên. Ông đoán định quân Ai Lao giữ đất Nam Nhung "ít và yếu, đánh nhất định thắng". Không chỉ tham vọng tiêu diệt lực lượng quân địch ở đây, Đoàn Nhữ Hài còn định sau khi thắng trận, sẽ bắt được tù binh theo dòng sông La xuôi xuống, để phô trương sức mạnh Đại Việt với thiên hạ.

Nhưng trận đánh trên thực tế đã diễn ra hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của Đoàn Nhữ Hài. Ngày giao chiến, mây mù che tối, quân Ai Lao phục sẵn voi ngựa, hai mặt giáp công. Quân của Đoàn Nhữ Hài bị đánh thua tan tác, bản thân ông sa xuống nước chết đuối. Sau thất bại đó của Đoàn Nhữ Hài, Thượng hoàng Minh Tông cho rằng ông đã thất trận chỉ vì muốn lập kỳ công, có nói: "Thế mới biết sự mong muốn của con người không thể vượt quá giới hạn được!"''

Đoan Nhữ Hài được thờ tại đình thôn An Tân Xã Gia Tân Huyện Gia Lộc Tỉnh Hải Dương là thành hoàng của thôn làng này

Tên đường

Ở Quận 4, Thành phố Hồ Chí Minh có một con đường mang tên ông nhưng lại viết là Đoàn Như Hài.

Tại Huế, tên ông được đặt tên cho một con đường đi lên đền thờ Huyền Trân công chúa tới lăng Đồng Khánh thuộc khu vực Thủy Xuân - phường Đúc (xã Thủy Xuân) nhưng bị ghi nhầm thành Đoàn Nhữ Hải.

Tại Đà Nẵng, Vinh, Thành phố Nam Định, Thành phố Hải Dương, Hạ Long và nhiều thành phố khác đều có đường phố mang tên Đoàn Nhữ Hài.

Tại quận Hoàn Kiếm, Hà Nội có một ngõ nhỏ mang tên ngõ Đoàn Nhữ Hài - ngõ chỉ có mấy nhà ở một phía của ngõ, có vài quán ăn nhỏ, phía bên kia là tường cơ quan gần phố Nguyễn Du, Hà Hồi chứ chưa có phố Đoàn Nhữ Hài.

Ghi chú

Liên kết ngoài
Đại Việt sử ký toàn thư
Công thần nhà Trần Đoàn Nhữ Hài: Danh vọng và nỗi hàm oan
Giai thoại về Đoàn Nhữ hài

Quan lại nhà Trần
Võ tướng nhà Trần
Nhà ngoại giao Việt Nam thời Trần
Người Hải Dương
Sinh năm 1280
Mất năm 1335


title: Lasioglossum rohweri

text:
Lasioglossum rohweri là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Ellis mô tả khoa học năm 1915.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1915


title: LZ 129 Hindenburg

text:
LZ 129 Hindenburg (Luftschiff Zeppelin #129; Đăng ký: D-LZ 129) là một chiếc khinh khí cầu cứng chuyên chở hành khách thương mại của Đức, là tàu dẫn đầu của lớp Hindenburg, lớp khí cầu dài nhất và là khí cầu lớn nhất tính theo thể tích.[3] Khí cầu được thiết kế và chế tạo bởi Công ty Zeppelin (Luftschiffbau Zeppelin GmbH) trên bờ Hồ Constance ở Friedrichshafen, Đức, và được điều hành bởi Công ty Hàng không Zeppelin của Đức (Deutsche Zeppelin-Reederei). Khí cầu được đưa vào sử dụng từ tháng 3 năm 1936 cho đến khi nó bị hỏa hoạn phá hủy trong vụ tại nạn 14 tháng sau đó vào ngày 6 tháng 5 năm 1937 trong khi cố gắng hạ cánh xuống Trạm Hàng không Hải quân Lakehurst ở Manchester Township, New Jersey, vào cuối chuyến hành trình xuyên Đại Tây Dương đầu tiên ở Bắc Mỹ trong mùa thứ hai của nó, vụ tai nạn đã cướp đi 36 mạng người. Đây là thảm họa cuối cùng trong lịch sử những thảm họa khinh khí cầu lớn; trước đó là các vụ tai nạn của chiếc R38 của Anh năm 1921 (44 người chết), khí cầu Roma của Mỹ năm 1922 (34 người chết), chiếc Dixmude của Pháp năm 1923 (52 người chết), chiếc R101 của Anh năm 1930 (48 người chết), và USS Akron năm 1933 (73 người chết).

Hindenburg được đặt theo tên của Thống chế Paul von Hindenburg, Tổng thống Đức từ năm 1925 cho đến khi ông qua đời vào năm 1934.

Thiết kế và chế tạo

Công ty Zeppelin đã đề xuất LZ 128 vào năm 1929, sau chuyến bay vòng quanh thế giới của LZ 127 Graf Zeppelin. Con tàu dài khoảng 237 mét (778 ft) và mang theo 140.000 mét khối (4.900.000 cu ft) hydro. Mười động cơ Maybach dùng để cung cấp năng lượng cho năm chiếc xe động cơ song song (một kế hoạch từ năm 1930 chỉ cho thấy sẽ có bốn động cơ). Tuy nhiên, sau khi thảm họa khí cầu R101 của Anh xảy ra đã khiến Công ty Zeppelin xem xét lại việc sử dụng hydro, do đó phải loại bỏ LZ 128 để chuyển sang một khinh khí cầu mới được thiết kế để sử dụng heli, đó là LZ 129. Các kế hoạch ban đầu dự kiến LZ 129 có chiều dài 248 mét (814 ft), nhưng 11 mét (36 ft) đã được thả xuống từ đuôi để cho phép con tàu nằm gọn trong Xưởng chứa máy bay Lakehurst số 1.

Việc sản xuất các bộ phận của khí cầu bắt đầu vào năm 1931, nhưng việc xây dựng Hindenburg đã không bắt đầu cho đến tháng 3 năm 1932. Sự chậm trễ phần lớn là do Daimler-Benz đã phải thiết kế và tinh chỉnh động cơ diesel LOF-6 để giảm trọng lượng trong khi đáp ứng các yêu cầu đầu ra do Công ty Zeppelin đặt ra.

Hindenburg có cấu trúc duralumin, kết hợp 15 vách ngăn chính giống như bánh xe Ferris dọc theo chiều dài của nó, với 16 túi khí bông được lắp giữa chúng Các vách ngăn được giằng với nhau bằng các dầm dọc đặt xung quanh chu vi của chúng. Lớp da bên ngoài của khí cầu được làm bằng bông pha tạp chất phản chiếu nhằm mục đích bảo vệ các túi khí bên trong khỏi bức xạ, trong đó có cả tia cực tím (có thể làm hỏng túi khí) và tia hồng ngoại (có thể khiến túi khí quá nóng).

Các tế bào khí được tạo ra bằng một phương pháp mới do Goodyear tiên phong sử dụng nhiều lớp mủ cao su được hồ hóa thay vì goldbeater's skins như trước đây. Năm 1931, Công ty Zeppelin đã mua 5.000 kg (11.000 lb) duralumin được trục vớt từ đống đổ nát của vụ tai nạn tháng 10 năm 1930 của khí cầu Anh R101.[5]

Nội thất bên trong của Hindenburg được thiết kế bởi kỹ sư Fritz August Breuhaus, người có kinh nghiệm thiết kế cho Tập đoàn Pullman, đồng thời cũng là người thiết kế các tàu viễn dương và tàu chiến của Hải quân Đức. [6] Boong "A" phía trên chứa các khu hành khách nhỏ ở giữa được bao bọc bởi các phòng công cộng lớn: nhà ăn đến cảng và phòng khách và phòng viết (tiếng Anh: writing room) ở mạn phải.  Những bức tranh trên tường phòng ăn miêu tả những chuyến đi đến Nam Mỹ của Ferdinand von Zeppelin. Một bản đồ thế giới cách điệu bao phủ bức tường của phòng chờ. Các cửa sổ dài nghiêng chạy theo chiều dài của cả hai sàn. Những hành khách dự kiến sẽ dành phần lớn thời gian của họ ở các khu vực công cộng, thay vì các cabin chật chội của họ.[7]

Boong "B" phía dưới có các phòng vệ sinh, sảnh lộn xộn cho phi hành đoàn và phòng hút thuốc. Harold G. Dick, một đại diện người Mỹ từ Công ty Goodyear Zeppelin, [8] nhớ lại "Lối vào duy nhất vào phòng hút thuốc, được điều áp để ngăn chặn việc tiếp nhận bất kỳ khí hydro rò rỉ nào, trước hết phải đi qua quán bar, nơi có cửa khóa khí xoay, và tất cả hành khách khởi hành đều được quản lý quán bar kiểm tra và xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo rằng họ không châm thuốc lá hay tẩu thuốc.[9][10]

Tham khảo

Khí cầu


title: Villebout

text:
Villebout là một xã thuộc tỉnh Loir-et-Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loir-et-Cher

Tham khảo

Xã của Loir-et-Cher


title: Thành Osaka

text:
là một tòa thành Nhật Bản, tọa lạc ở khu Chūō-ku, thành phố Osaka, tỉnh Osaka, Nhật Bản. Tên gọi nguyên bản của nó là Ozaka-jo, nó là một trong những thành nổi tiếng nhất nước Nhật, và đóng một vai trò quan trọng trong việc thống nhất Nhật Bản vào cuối thế kỷ 16 trong thời đại Azuchi-Momoyama. Thành Osaka nằm trên khu đất chỉ rộng một km vuông. Nó được xây trên hai bệ đá cao tựa vào hai vách tường đá dựng đứng, bao quanh bởi hai con hào. Kiến trúc tòa thành trung tâm có 5 tầng ở phía ngoài và 8 tầng ở phía trong, và được xây trên một tảng đá cao để bảo vệ người trong thành chống lại những kẻ tấn công dùng kiếm.

Nền thành, có diện tích khoàng 60.000 m² gồm 13 công trình kiến trúc đã được chính phủ Nhật Bản xếp vào loại Di sản Văn hóa quan trọng, bao gồm đền Toyokuni, được xây dành cho Toyotomi Hideyoshi.

Thành được Toyotomi Hideyoshi xây dựng làm đại bản doanh và căn cứ chính của mình. Sau đó, khi Tokugawa Ieyasu lên làm Shogun, ông đã chọn đây làm một căn cứ của mình để kiểm soát vùng Tây Nhật Bản.

Thành được mở cửa cho công chúng, và có thể đến dễ dàng từ ga Osakajōkōen trên tuyến Osaka Loop Line. Đây là một địa điểm được nhiều người ưa thích vào mùa lễ hội, đặc biệt là mùa hoa anh đào nở, khi khu vực quanh thành đầy những người bán hàng ăn dạo và những người đánh trống taiko. Khu vực thành nội Osaka-jo cũng nằm trong nền của tòa thành.

Lịch sử

 1583: Toyotomi Hideyoshi bắt đầu xây dựng trên nền chùa Ishiyama Hongan-ji của các nhà sư-chiến binh Ikkō-ikki. Bản thiết kế dựa chủ yếu trên hình mẫu Thành Azuchi, thủ phủ của Oda Nobunaga. Toyotomi muốn xây dựng một tòa thành gợi ra đường nét tòa thành của Oda, nhưng vượt trội nó về mọi mặt: theo kế hoạch nó sẽ bao gồm một tòa tháp chính gồm năm tầng, với ba tầng hầm, mặt tháp dát vàng lá để gây ấn tượng với quan khách.
 1585: Tháp canh ở bên trong hoàn thành, Toyotomi tiếp tục mở rộng tòa thành, khiến nó trở thành một công trình phòng thủ đáng gờm với những kẻ tấn công.
 1598: Việc xây dựng hoàn tất. Hideyoshi qua đời. Thành Osaka được truyền lại cho con trai của ông, Toyotomi Hideyori.
 1600: Tokugawa Ieyasu đánh bại quân đội của Hideyori trong trận Sekigahara, và thiết lập chế độ Mạc phủ của mình ở Edo.
 1614: Tokugawa tấn công Hideyori vào mùa đông, bắt đầu Cuộc vây hãm Osaka. Mặc dù quân của Toyotomi chỉ bằng nửa quân số của Tokugawa, nhưng họ đã đánh bật được 200.000 lính của Tokugawa và bảo vệ được vòng thành phía ngoài của tòa thành. Tuy nhiên, Tokugawa tìm cách khóa tay Toyotomi lại bằng cách lấp các con hào bảo vệ tòa thành, làm cho nó mất đi khả năng phòng thủ của mình.
 1615: Trong mùa hè, Hideyori bắt đầu cho đào lại con hào. Tokugawa tức giận lại đem quân đến Thành Osaka, và đánh bại quân của Toyotomi cố thủ ở trong vòng thành phía vào ngày 4 tháng 6. Osaka-jo rơi vào tay Tokugawa, gia tộc Toyotomi diệt vong.
 1620: Người thừa kế ngai vị shogun mới, Tokugawa Hidetada, cho tái xây dựng và tái vũ trang tòa thành Osaka. Ông xây mới tòa tháp chính cao, gồm 5 tầng ngoài và 8 tầng bên trong, và giao nhiệm vụ xây dựng các bức tường thành mới cho nhiều gia tộc samurai riêng biệt. Tường thành xây dựng vào những năm 1620 vẫn còn đứng vững cho đến ngày nay, được xây bằng những khối đá granite xếp khớp chặt vào nhau mà không cần dùng đến một loại vữa nào để liên kết. Rất nhiều tảng đá được mang đến từ mỏ đá ở biển kín Seto, và được khắc gia huy của nhiều gia tộc tham gia xây dựng tường thành.
 1665: Tòa tháp chính bị sét đánh cháy.

 1843: Sau nhiều thập kỷ bị sao nhãng, tòa thành được Mạc phủ quyền góp tiền từ nhân dân quanh vùng tu sửa, xây lại một vài tháp canh.
 1868: Phần lớn tòa thành bị đốt cháy trong những cuộc giao tranh liên quan đến cuộc Minh Trị Duy tân. Dưới chính phủ Minh Trị, Thành Osaka bị biến thành doanh trại cho quân đội Nhật Bản đang nhanh chóng mở rộng quy mô theo hình mẫu phương Tây.
 1928: Tòa tháp chính được khôi phục lại sau khi thị trưởng Osaka kết thúc một đợt gây quỹ rất thành công.
 1945: Các đợt ném bom vào Osaka phá hủy tòa tháp chính vốn đã được xây dựng lại.
 1995: Chính quyền Osaka phê chuẩn một kế hoạch trùng tu khác, với mục đích khôi phục lại vẻ tráng lệ của nó vào thời đại Edo.
 1997: Việc trùng tu hoàn thành. Thành là một phiên bản bằng bê tông được xây dựng lại (có cả thang máy); phần nội thất không hề mang dáng dấp một tòa thành Nhật Bản.

Chú thích

Liên kết ngoài

 Tranh vẽ Thành Osaka
 ảnh chụp từ vệ tinh Thành Osaka và vùng phụ cận
 ảnh vệ tinh Thành Osaka của Google
 Castle&Bukeyashiki Samurai Resdence

Osaka
Osaka
Di tích ở Nhật Bản


title: Hynobius turkestanicus

text:
Hynobius turkestanicus (tên tiếng Anh: Turkestanian Salamander) là một loài kỳ giông thuộc họ Hynobiidae.
Loài này có ở có thể cả Kyrgyzstan, có thể cả Tajikistan, và có thể cả Uzbekistan.

Chú thích

Tham khảo
 Kuzmin, S., Ishchenko, V., Ananjeva, N. & Orlov, N. 2004. Hynobius turkestanicus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

T
Động vật được mô tả năm 1909


title: Tấn Huệ Đế

text:
Tấn Huệ Đế (chữ Hán: 晋惠帝; 259 – 307), tên thật là Tư Mã Trung (司馬衷), là vua thứ hai của nhà Tây Tấn trong lịch sử Trung Quốc. Ông không có năng lực cai trị và thời gian ông ở ngôi đã xảy ra Loạn Bát vương làm nhà Tây Tấn suy yếu trầm trọng rồi diệt vong.

Cuộc sống trước khi kế vị
Tấn Vũ Đế Tư Mã Viêm có 2 hoàng hậu cùng mang họ Dương. Bà thứ nhất là Dương Diễm, bà thứ hai là Dương Chỉ. Tư Mã Trung là con thứ hai của Vũ Đế với Dương Diễm. Ông ra đời trong thời Tam Quốc, khi ông nội là Tư Mã Chiêu đang nắm thực quyền điều hành nước Tào Ngụy.

Hoàng hậu Dương Diễm sinh được 3 người con trai, người con cả mất sớm khi còn nhỏ nên Tư Mã Trung trở thành con lớn nhất của Tấn Vũ đế. Khi Tư Mã Viêm lấy ngôi của Tào Ngụy lập ra nhà Tấn (265), Tư Mã Trung lên 7 tuổi. Năm 267, Tư Mã Trung được vua cha lập làm thái tử, khi đó ông mới 9 tuổi.

Tư Mã Trung có trí tuệ kém cỏi, không có năng lực như người bình thường, các sử gia thường gọi là người ngây ngốc. Năm lên 10 tuổi, Trung được vua cha ban cho cung nhân Tạ Cửu. Tạ Cửu từ chỗ hầu hạ Vũ Đế được sai hậu hạ thái tử Trung, được phong làm Tài nhân.

Vũ Đế kén vợ cho thái tử, muốn chọn con gái đại thần Vệ Quán cho Trung nhưng sau đó lại nghe hoàng hậu Dương Diễm khuyên nên lấy con gái đại thần khác là Giả Sung. Năm 271, thái tử Trung lên 13 tuổi, Vũ Đế sai người đến hỏi con gái nhỏ của Giả Sung là Giả Ngọ lên 12, nhưng vì Giả Ngọ còn quá bé, không mặc vừa áo cưới nên Vũ Đế bèn lấy người con gái lớn của Giả Sung là Giả Nam Phong đã lên 15 tuổi làm con dâu.

Giả Nam Phong chỉ sinh được 4 công chúa, còn Tài nhân Tạ Cửu lại sinh được người con trai là Tư Mã Duật. Năm 274, hoàng hậu Dương Diễm mất, Vũ đế lập em họ Dương Diễm là Dương Chỉ làm hoàng hậu, tức là Dương hoàng hậu thứ hai. Cha của Dương hậu là Dương Tuấn được cất nhắc làm đại thần.

Sau khi diệt được Đông Ngô, thống nhất Trung Hoa, Tấn Vũ đế sa vào hưởng lạc, ít chú ý đến triều chính. Thấy Tư Mã Trung trí tuệ kém, Vũ đế cũng có lo ngại về người kế vị, bèn làm phép thử. Vũ đế giao cho ông phê thử một tập tấu sớ của các quan. Giả phi Nam Phong bèn sai người làm hộ cho Tư Mã Trung, lại khéo léo dùng lối văn chân phương nông cạn để diễn đạt. Tư Mã Trung cứ thế theo bài mẫu chép lại và mang nộp cho vua cha. Tấn Vũ đế cho rằng Trung cũng ít nhiều có hiểu biết nên tạm gác việc thay thái tử.

Con cả của ông là Tư Mã Duật còn nhỏ đã tỏ ra là người thông minh lanh lợi, khiến Vũ Đế rất yêu quý. Vệ Quán nhiều lần khuyên Tấn Vũ đế nên thay ngôi thái tử. Vũ đế cho rằng tuy con dốt nhưng cháu giỏi thì sau này có thể giúp con và hy vọng Duật sẽ trở thành minh quân nhà Tấn. Các sử gia Trung Quốc cho rằng tính toán này của Vũ Đế thiếu sâu sắc vì Duật không phải là con ruột của Giả phi Nam Phong nên không có gì bảo đảm cho tương lai của Duật có thể được kế vị.

Cai trị
Trong suốt 16 năm làm hoàng đế ông không bao giờ có thực quyền mà luôn bị kiểm soát bởi các nhiếp chính. Sau đây là trình tự tiếp nối của các nhiếp chính:

Dương Tuấn: 290-291
Tư Mã Lượng/Vệ Quán: 291.
Hoàng hậu Giả Nam Phong: 291-300
Tư Mã Luân: 300-301
Tư Mã Quýnh: 301-302
Tư Mã Nghệ: 302-304
Tư Mã Dĩnh: 304
Tư Mã Ngung: 304-306
Tư Mã Việt: 306-307

Dương Tuấn, Tư Mã Lượng, Vệ Quán và Giả hậu nhiếp chính
Năm 290, Tấn Vũ Đế mất, Tư Mã Trung lên nối ngôi, tức là Tấn Huệ Đế. Giả phi được làm hoàng hậu. Cha Dương thái hậu là Dương Tuấn, tức là người có họ ngoại với Huệ Đế (mẹ ruột Huệ Đế là Dương Diễm, Dương thái hậu là em họ của bà), làm chức Thái phó phụ chính.

Giả hậu thấy Huệ Đế ngây ngô, muốn đoạt quyền hành. Nhân các vương họ Tư Mã bất bình vì ngoại thích Dương Tuấn nắm quyền, Giả hậu bèn cùng Đông An công Tư Mã Do và Nhữ Nam vương Tư Mã Lượng bàn mưu kết tội Dương Tuấn chuyên quyền.

Năm 292, Do và Lượng theo lệnh Giả hoàng hậu làm binh biến vây bắt Dương Tuấn. Dương thái hậu trong lúc nguy cấp bèn viết thư vào vải gấm, sai buộc vào tên bắn ra ngoài để kêu gọi người đến cứu cha. Nhưng bức thư bị quân của Tư Mã Do bắt được. Do và Lượng bắt giết cả nhà Dương Tuấn. Giả hậu lấy chứng cứ bức thư gấm để kết tội Dương thái hậu cùng mưu phản với Dương Tuấn, vì vậy Dương thái hậu cũng bị kết tội và bị phế. Vợ Dương Tuấn, mẹ của Dương thái hậu - là Bàng thị cũng bị hành hình, dù Dương thái hậu nhẫn nhục viết thư xưng làm thần dân để mẹ được tha cũng không kết quả. Không lâu sau, chính Dương thái hậu cũng bị kết tội và bị giam tới chết đói ở thành Kim Dung. Vua Huệ Đế ngơ ngác ngồi nhìn toàn gia tộc họ Dương (họ ngoại của ông) bị vợ hành hình.

Tư Mã Lượng và Tư Mã Do cầm quyền trong triều, nhưng hai người sinh mâu thuẫn. Lượng sai người dèm pha Do với Giả hậu, Giả hậu bèn cách chức Do. Lượng tiến cử Sở vương Tư Mã Vĩ cùng lão thần Vệ Quán thay chức của Do.

Sau một thời gian, chính Vĩ lại lấn át quyền của Lượng. Lượng tức giận bàn mưu với Vệ Quán trừ Vĩ, nhưng việc bại lộ. Vĩ nói vu với Giả hậu rằng Quán và Lượng mưu phế Giả hậu. Giả hậu tức giận bèn sai Vĩ vây bắt, giết chết cả nhà Vệ Quán và Tư Mã Lượng. Sau Giả hậu mới biết Lượng bị vu cáo, lại thấy Vĩ chuyên quyền nên ghét Vĩ, lại thương Lượng và Vệ Quán bị oan. Nghe lời Trương Hoa, Huệ Đế và Giả hậu sai tướng Vương Cung phục binh bắt giết Vĩ tại triều.

Việc chuyên quyền của Giả hậu, kích động các vương thất tranh quyền giết hại lẫn nhau đã khởi đầu cho loạn bát vương.

Giả hoàng hậu thường bắt con trai ngoài kinh thành vào cung để tư thông, việc đồn cả ra ngoài nhưng Huệ Đế không hay biết. Giả hậu không có con mà thái tử Duật đã lớn, lại đã sinh được 3 người con trai. Mẹ Giả hậu, vợ Giả Sung là Quách Hoè khuyên Giả hậu nuôi Duật làm con để giữ ngôi, nhưng Giả hậu không nghe.

Tháng 12 năm 299, Giả hậu bày cách hại thái tử, sai người dụ thái tử uống rượu say rồi lừa viết bức thư phản nghịch. Thái tử Duật vì quá say không biết gì nên cứ thế chép lại nội dung do Giả hậu soạn sẵn. Giả hậu mang thư cho Huệ Đế xem để có cớ bỏ thái tử. Huệ Đế nghe theo, bèn phế Tư Mã Duật làm thứ dân, sai mang ra thành Kim Dung an trí, bất chấp những lời can ngăn của cận thần. Mẹ thái tử là Tạ phi cũng bị tống giam và tra tấn tới chết.

Các đại thần Sĩ Ỷ và Tư Mã Nhã muốn phục ngôi thái tử, bèn nhờ cậy Triệu vương Tư Mã Luân là ông chú của Huệ Đế. Nhưng Luân muốn có cớ đánh Giả hậu, nên phao tin rằng triều thần muốn phục ngôi thái tử để phế Giả hậu. Giả hậu sợ hãi, bèn sai người hạ sát thái tử Duật ở nơi giam cầm để tuyệt lòng mong đợi của triều thần. Lúc đó Tư Mã Luân mới ra mặt, lấy cớ trị tội Giả hậu để khởi binh.

Luân hợp sức với Tề vương Tư Mã Quýnh là cháu gọi Vũ Đế bằng bác. Hai người mang quân vào cung bắt sống Giả hậu, giết hết phe cánh. Giả hậu bị giam ở thành Kim Dung và sau đó bị giết chết. Huệ Đế theo lời mưu sĩ của Luân là Tôn Tú, lập con gái đại thần Dương Lục là Dương thị làm hoàng hậu, phong con cả thái tử Duật là Hoài Lâm vương Tư Mã Tân làm hoàng thái tôn.

Tư Mã Luân nhiếp chính và cướp ngôi
Tư Mã Luân làm thừa tướng cầm quyền chính, ngày càng tỏ rõ ý định cướp ngôi. Luân buộc Huệ Đế gia phong cho cửu tích.

Tháng giêng năm 301, Tư Mã Luân theo kế Tôn Tú, phế truất Tấn Huệ Đế giành ngôi, an trí Huệ Đế ra thành Kim Dung. Tề vương Tư Mã Quýnh vốn có công cùng Luân phế Giả hậu chỉ được ban chức nhỏ, có ý oán hận, nhân dịp Luân cướp ngôi bèn sai người cầm hịch triệu tập một loạt vương thất như Hà Gian vương Tư Mã Ngung, Thành Đô vương Tư Mã Dĩnh, Thường Sơn vương Tư Mã Nghệ, Tân Dã công Tư Mã Hâm tham chiến để trừ bỏ Luân.

Tháng 4 năm 301, Tề vương Quýnh hợp binh với các vương công, thanh thế rất lớn. Tư Mã Luân nhanh chóng tan rã thua trận và bị bắt. Tề vương Quýnh cùng các vương công tiến vào kinh, bắt Luân và phe cánh Tôn Tú, rồi sai người tới thành Kim Dung rước Huệ Đế về cung, lập lại làm vua. Tư Mã Luân bị giam ở thành Kim Dung, sau đó bị giết. Tấn Huệ Đế bị mất ngôi 3 tháng lại được phục hồi.

Tư Mã Quýnh, Tư Mã Nghệ, Tư Mã Dĩnh và Tư Mã Ngung nhiếp chính
Tư Mã Quýnh một mình cầm quyền, lại chuyên quyền lấn vua Huệ Đế. Tư Mã Ngung, Tư Mã Dĩnh đều ghen tức có ý trừ đi. Tư Mã Ngung viết thư sai Tư Mã Nghệ đánh Quýnh. Tháng 12 năm 302, Nghệ tự tay cầm quân giết được Tư Mã Quýnh và nắm quyền trong triều.

Ngung và Dĩnh thấy quyền hành lại rơi vào tay Tư Mã Nghệ, có ý tức giận. Năm 303, hai người bèn ra ngoài hợp binh làm phản, kéo về đánh kinh thành để giết Nghệ và phế Huệ Đế. Hai bên đánh nhau ác liệt, giằng co nhiều trận.

Giữa lúc tướng của Tư Mã Ngung là Trương Phương vây đánh lâu ngày mà không hạ được, định rút lui thì trong kinh thành có biến. Đông Hải vương Tư Mã Việt đố kỵ Tư Mã Nghệ, nói loan lên rằng Ngung và Vĩnh đánh thành không phải vì muốn hại Huệ Đế mà vì muốn giết Nghệ. Do đó trong thành theo lời Việt, bắt trói Nghệ. Tấn Huệ Đế bất lực không cứu được em. Nghệ bị mang về giam ở thành Kim Dung rồi bị Trương Phương giết.

Ngung và Dĩnh mang quân vào kinh, ép Huệ Đế phế bỏ Dương hậu và thái tử, lập Dĩnh làm hoàng thái đệ. Tư Mã Việt tức giận mang quân đánh Dĩnh. Dĩnh thua chạy về Nghiệp thành. Việt phục ngôi cho Dương hậu và thái tử.

Việt nhân đà thắng trận phát hịch đi các trấn triệu tập, lại mang Huệ Đế thân chinh cùng đánh Nghiệp Thành để tận diệt Thành Đô vương Dĩnh. Việt chủ quan, bị Dĩnh đánh úp, thua chạy trốn về quận Đông Hải. Huệ Đế bị Tư Mã Dĩnh bắt được, giam ở Nghiệp thành.

Việt thua trận, bèn mời đô đốc U châu là Vương Tuấn và thứ sử Kinh châu là Tư Mã Đằng mang quân đánh Tư Mã Dĩnh. Tuấn vốn có hiềm khích với Dĩnh nên sai người liên hợp với các bộ tộc Ô Hoàn, Tiên Ty cùng đánh Dĩnh. Dĩnh bí thế bèn triệu tướng Hung Nô là Lưu Uyên tới giúp sức, phong Uyên làm Bắc Thiền Vu.

Lưu Uyên được chức tự ý phát triển lực lượng riêng. Năm 304, Uyên tự xưng vương, lập ra nhà Hán. Người Hung Nô đã ly khai và công khai chống đối nhưng các vương thất nhà Tấn vẫn mải đánh lẫn nhau mà không hợp sức trừ loạn.

Tư Mã Dĩnh bị Vương Tuấn và Tư Mã Đằng vây ngặt ở Nghiệp Thành bèn phá vây, mang Huệ Đế chạy về Lạc Dương. Dĩnh lại bỏ Dương hậu và thái tử, tự xưng là hoàng thái đệ như trước.

Hà Gian vương Ngung ở Trường An, nghe tin Huệ Đế về Lạc Dương bèn sai bộ tướng Trương Phương mang quân vào Lạc Dương lấy danh nghĩa cứu giá. Dĩnh không đủ khả năng chống Phương. Phương thấy Lạc Dương bị tàn phá, không đủ lương, bèn ép đưa Huệ Đế về theo Tư Mã Ngung ở Trường An.

Tháng 11 năm 304, Huệ Đế tới Trường An, quyền thế lọt vào tay Tư Mã Ngung và Trương Phương. Tháng 12, Ngung lấy chiếu vua phế ngôi hoàng thái đệ của Dĩnh, lập người em út của Huệ Đế là Dự Chương vương Tư Mã Xí làm hoàng thái đệ.

Tư Mã Việt thấy Ngung chuyên quyền, liền hợp binh với Đông Bình vương Tư Mã Lâm, Phạm Dương vương Tư Mã Hổ đánh Ngung.

Tình hình thêm rối ren, triều đình Trường An không thể khống chế được, Tư Mã Ngung đành dùng lệnh của Huệ Đế phục chức cho Tư Mã Dĩnh ở Nghiệp thành để đốc việc quân Hà Bắc. Từ bấy giờ hình thành 2 phe vương thất: Tư Mã Ngung – Tư Mã Dĩnh và Tư Mã Việt – Tư Mã Hổ.

Sang năm 306, phe Tư Mã Việt thắng thế. Quân Tư Mã Ngung thua nặng không còn đủ sức chống cự. Việt ra điều kiện với Ngung phải trả lại Huệ Đế về Lạc Dương mới bãi binh. Tháng 6 năm 306, Việt sai Kỳ Hoằng tới Trường An lấy Huệ Đế khỏi tay Ngung, mang về Lạc Dương và phục ngôi cho Dương hậu như cũ.

Tư Mã Việt nhiếp chính và qua đời
Tấn Huệ Đế rời Trường An trở về Lạc Dương. Tư Mã Dĩnh đang đi (từ Lạc Dương) chưa tới Trường An thì một số bộ tướng cũ của Dĩnh muốn dựng Dĩnh làm vua, nhưng bị Tư Mã Hổ dẹp tan. Dĩnh chỉ còn trơ trọi ở Tân Hội.

Tháng 9 năm 306, Phạm Dương vương Hổ chết. Bộ tướng của Hổ là Lưu Dư sợ Dĩnh gây hậu hoạ bèn sai người đánh thuốc độc giết chết Dĩnh.

Tháng 11 âm lịch năm Bính Dần (tức tháng 1 năm 307), Tấn Huệ Đế bị Tư Mã Việt đầu độc giết chết. Năm đó ông 48 tuổi, ở ngôi được 17 năm. Tư Mã Việt lập hoàng thái đệ Tư Mã Xí – con thứ 25 của Tấn Vũ Đế - lên ngôi, tức là Tấn Hoài Đế.

Tấn Huệ Đế bị sát hại cùng thời điểm loạn bát vương chấm dứt, Tư Mã Việt trở thành người nắm chính trường, điều hành triều đình. Nhưng khi đó nhà Tấn đã rất suy yếu và không đủ khả năng trấn áp loạn lạc do Ngũ Hồ gây ra.

Nhận định
Tấn Huệ Đế là hoàng đế ngây ngô, không có khả năng làm vua. Theo đánh giá của các sử gia Trung Quốc, Tấn Vũ Đế đã sai lầm khi không thay đổi ngôi thái tử của Tư Mã Trung khiến cơ nghiệp nhà Tấn bị tàn phá đi đến diệt vong. Trong hơn 20 người em của Tấn Huệ đế thì có ba người ít nhiều có tài năng tham gia loạn bát vương (Sở vương Vĩ, Thành Đô vương Dĩnh, Trường Sa vương Nghệ), Vũ đế hoàn toàn có thể chọn trong số những người con khác, như một trong 3 người đó để thay mình - những người này đều có thể làm vua tốt hơn Huệ Đế nhiều.

Niên hiệu
Vĩnh Hi 17 tháng 5, 290-15 tháng 2,291
Vĩnh Bình 16 tháng 2-23 tháng 4,291
Nguyên Khang 24 tháng 4,291-6 tháng 2,300
Vĩnh Khang 7 tháng 2,300-3 tháng 2,301
Vĩnh Ninh 1 tháng 6,301-4 tháng 1303
Thái An 5 tháng 1,303-21 tháng 2, 304
Vĩnh An 22 tháng 2-15 tháng 8,304; 25 tháng 12,304-3 tháng 2,305
Kiến Vũ 16 tháng 8-24 tháng 12,304
Vĩnh Hưng 4 tháng 2,305-12 tháng 6,306
Quang Hi 13 tháng 7,306-tháng 11,306

Xem thêm
 Nhà Tấn
 Tấn Vũ Đế
 Giả Nam Phong
 Loạn bát vương

Tham khảo
 Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội
 Thẩm Khởi Vĩ (2007), Kể chuyện Lưỡng Tấn Nam Bắc triều, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Nguyễn Tôn Nhan (1997), Hậu Phi truyện, Nhà xuất bản Phụ nữ

Chú thích

Thái thượng hoàng Trung Quốc
Vua nhà Tấn
Vua Trung Quốc bị giết
Sinh năm 259
Mất năm 307


title: Lissomus gagatinus

text:
Lissomus gagatinus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Bonvouloir miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Lissomus