title: Chiêm tinh học

text:
Chiêm tinh học là hệ thống bói toán ngụy khoa học tiên đoán về vấn đề nhân loại và sự kiện trần thế bằng cách nghiên cứu chuyển động và vị trí tương đối của thiên thể. Chiêm tinh học có niên đại ít nhất là khoảng thiên niên kỷ 2 TCN, và có nguồn gốc từ hệ thống lịch được sử dụng để dự đoán sự chuyển mùa và chu kỳ thiên thể như những dấu hiệu của sự giao tiếp với thần linh. Nhiều nền văn hóa chú trọng đến các sự kiện thiên văn, chẳng hạn như Hindu, Trung Quốc, và Maya đã phát triển các hệ thống phức tạp để dự đoán sự kiện trần thế bằng cách quan sát những thiên thể. Chiêm tinh học phương Tây là một trong những hệ thống chiêm tinh cổ nhất còn được sử dụng. Nó có thể có nguồn gốc từ vùng Lưỡng Hà vào thiên niên kỷ 2 TCN, sau đó lan sang Hy Lạp cổ đại, La Mã cổ đại, thế giới Ả Rập và cuối cùng là Trung và Tây Âu. Chiêm tinh học phương Tây thời đó thường sử dụng hệ thống horoscope (một hệ thống giống với tử vi phương Đông) để giải thích các khía cạnh trong nhân cách con người và dự đoán những sự kiện tương lai trong cuộc sống dựa trên vị trí của các thiên thể khác. Đa số các nhà chiêm tinh học chuyên nghiệp đều dựa trên những hệ thống dự đoán tương tự như vậy.

Xuyên suốt lịch sử, chiêm tinh học được xem là một hệ thống lưu truyền mang tính bác học và phổ biến trong giới học thuật, thường có mối quan hệ mật thiết với thiên văn học, thuật giả kim, khí tượng học, và y học. Nó có sự hiện diện trong giới chính trị và được đề cập trong nhiều tác phẩm văn học khác nhau, từ những tác giả như Dante Alighieri và Geoffrey Chaucer cho đến William Shakespeare, Lope de Vega, và Calderón de la Barca. Sau khi thế kỷ 19 kết thúc và phương pháp khoa học được chấp nhận rộng rãi, các nhà nghiên cứu hoàn toàn không còn công nhận chiêm tinh học trên cả phương diện lý thuyết, thí nghiệm, và chứng minh được rằng nó không có giá trị khoa học hay sức thuyết phục. Do đó, chiêm tinh học mất đi vị thế trong học thuật và lý thuyết, niềm tin phổ biến về nó phần nhiều bị suy giảm, cho đến khi hồi sinh trở lại vào thập niên 1960.

Từ nguyên

Chiêm tinh học trong tiếng Anh là astrology, bắt nguồn từ từ astrologia trong tiếng Latinh, sâu xa hơn là từ ἀστρολογία trong tiếng Hy Lạp – vốn là từ ghép của từ ἄστρον (astron, nghĩa là "vì sao") và -λογία (-logia, nghĩa là "nghiên cứu về"). Astrologia sau đó thay đổi nghĩa thành 'bói toán bằng vì sao', vốn được gọi bằng thuật ngữ khoa học là astronomia.

Lịch sử

Có nhiều nền văn hóa coi trọng những sự kiện thiên văn. Từ thời xa xưa, người Ấn Độ, người Trung Quốc, người Maya đã phát triển những hệ thống phức tạp để dự đoán sự kiện trần thế bằng cách quan sát thiên thể. Ở phương Tây, chiêm tinh học thường bao gồm hệ thống horoscope nhằm giải thích khía cạnh trong nhân cách con người và dự đoán tương lai cuộc sống của họ dựa trên vị trí của Mặt Trời, Mặt Trăng và các thiên thể khác tại thời điểm họ ra đời. Phần lớn các nhà chiêm tinh học chuyên nghiệp dựa trên những hệ thống như vậy.

Chiêm tinh học có niên đại ít nhất là từ khoảng thiên niên kỷ 2 TCN, tại Lưỡng Hà, với nguồn gốc là từ hệ thống lịch được sử dụng để dự đoán sự chuyển mùa và giải thích chu kỳ thiên thể như những dấu hiệu của sự giao tiếp với thần linh. Vedāṅga Jyotiṣa là một trong những văn bản Hindu được biết đến cổ nhất về thiên văn học và chiêm tinh học (Jyotisha). Văn bản có niên đại từ năm 1400 TCN đến những năm cuối cùng TCN, theo nhiều học giả khác nhau dựa trên bằng chứng về ngôn ngữ và thiên văn học. Chiêm tinh học Trung Quốc bắt đầu có hệ thống từ thời nhà Chu (1046–256 TCN). Chiêm tinh học thời kỳ Hy Lạp hóa kể từ sau năm 332 TCN có sự pha trộn với thuật chiêm tinh Decan của Ai Cập ở Alexandria, tạo thành thuật chiêm tinh horoscope. Cuộc chinh phạt châu Á của Alexandros Đại đế đã góp phần truyền bá chiêm tinh học đến Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại. Ở La Mã, chiêm tinh học gắn liền với 'trí tuệ của người Chaldea'. Sau cuộc chinh phạt Alexandria vào thế kỷ 7, chiêm tinh học được các học giả Hồi giáo sử dụng, các văn bản thời kỳ Hy Lạp hóa được dịch sang tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư. Vào thế kỷ 12, văn bản tiếng Ả Rập du nhập vào châu Âu và được dịch sang tiếng Latinh. Những nhà thiên văn học lớn như Tycho Brahe, Johannes Kepler và Galileo đã hành nghề nhà chiêm tinh hoàng gia. Chiêm tinh học cũng được đề cập trong những tác phẩm văn chương của các nhà thơ như Dante Alighieri và Geoffrey Chaucer, và các nhà soạn kịch như Christopher Marlowe và William Shakespeare.

Xuyên suốt phần lớn lịch sử chiêm tinh học, nó được xem là một hệ thống lưu truyền mang tính bác học. Nó được chấp nhận trong ngữ cảnh chính trị và học thuật, có liên kết với những nghiên cứu khác, chẳng hạn như thiên văn học, thuật giả kim, khí tượng học và y học. Cuối thế kỷ 17, những khái niệm khoa học mới trong thiên văn học và vật lý (chẳng hạn như thuyết nhật tâm và cơ học Newton) đã đặt nghi vấn về chiêm tinh học. Do đó, chiêm tinh học mất đi vị thế trong học thuật và lý thuyết, và niềm tin phổ biến về chiêm tinh học phần nhiều bị suy giảm.

Thế giới cổ đại

Chiêm tinh học, theo nghĩa rộng nhất, là tìm kiếm ý nghĩa của bầu trời. Bằng chứng cổ xưa về việc con người nỗ lực có ý thức để đo lường, ghi chép lại, và dự đoán sự chuyển mùa bằng cách tham khảo chu kỳ thiên văn, là từ những dấu tích trên xương và vách hang động, cho thấy rằng chu kỳ Mặt Trăng được ghi nhận sớm nhất từ khoảng 25.000 năm về trước. Đây là bước đầu của việc hướng tới ghi chép lại ảnh hưởng của Mặt Trăng đến thủy triều và sông ngòi, đồng thời hướng tới việc soạn ra lịch chung. Nông dân giải quyết nhu cầu nông nghiệp bằng cách nâng cao kiến thức về chòm sao xuất hiện trong các mùa khác nhau – và ứng dụng việc quan sát thấy sự mọc lên của một nhóm sao cụ thể để đoán trước lũ lụt hàng năm và hoạt động theo mùa. Đến thiên niên kỷ 3 TCN, các nền văn minh đã có nhận thức phức tạp về chu kỳ thiên thể, và có thể xây dựng đền tại nơi phù hợp với sự mọc cùng Mặt Trời của các vì sao.

Bằng chứng phân tán cho thấy những nguồn tài liệu cổ nhất được biết đến về chiêm tinh học là bản sao của các văn bản được tạo ra trong thế giới cổ đại. Phiến đá Sao Kim của Ammisaduqa được cho là đã soạn thảo ở Babylon vào khoảng năm 1700 TCN. Có một cuộn giấy ghi chép lại việc sử dụng thuật chiêm tinh sự kiện từ thời xa xưa, khả năng cao là thuộc về triều đại của người trị vì Sumer (ensi) là Gudea xứ Lagash (khoảng 2144 - 2124 TCN). Cuộn giấy này mô tả cách mà các vị thần tiết lộ cho Gudea trong một giấc mơ biết về những chòm sao nào sẽ thuận lợi nhất cho việc xây dựng ngôi đền theo ước định. Tuy nhiên, vẫn còn tranh cãi về việc liệu những điều này có thật sự được ghi chép vào thời gian đó không hay chỉ đơn thuần là chuyện do hậu thế thêu dệt nên về người trị vì cổ đại. Do đó, bằng chứng lâu đời nhất không thể chối cãi về việc sử dụng chiêm tinh học như một hệ thống kiến thức tổng hợp, được cho là từ các ghi chép thuộc về triều đại đầu tiên của Lưỡng Hà (1950–1651 TCN). Thuật chiêm tinh này có một số điểm tương đồng với thuật chiêm tinh Hy Lạp thời kỳ Hy Lạp hóa (phương Tây). Người Babylon xem sự kiện thiên thể là báo hiệu cho những chuyện có thể xảy ra hơn là hiện tượng tự nhiên.

Hệ thống chiêm tinh học của Trung Quốc được xây dựng vào thời nhà Chu (1046–256 TCN) và phát triển mạnh vào thời nhà Hán (thế kỷ 2 TCN–thế kỷ 2). Trong đó, tất cả yếu tố quen thuộc của văn hóa truyền thống Trung Quốc như triết lý Âm-Dương, thuyết ngũ hành, Thiên Địa, tư tưởng nho giáo – đều được kết hợp lại với nhau để hợp thức hóa các nguyên tắc triết học của y học Trung Quốc, bói toán, chiêm tinh và luyện đan.

Tranh cãi thời cổ đại

Các trường phái hoài nghi triết học thời kỳ Hy Lạp hóa chỉ trích tính hợp lý của chiêm tinh học. Những lời chỉ trích về chiêm tinh học của những người theo chủ nghĩa hoài nghi học thuật như Cicero, Carneades và Favorinus; và người theo chủ nghĩa Pyrrho như Sextus Empiricus, vẫn còn được bảo tồn cho đến ngày nay.

Carneades lập luận rằng niềm tin vào số phận đã phủ định ý chí tự do và đạo đức; rằng những người sinh ra vào những thời điểm khác nhau đều có thể chết trong cùng một tai nạn hoặc trận chiến; và trái ngược với việc chịu ảnh hưởng cùng một kiểu từ các vì sao, thì các bộ lạc và nền văn hóa lại có sự khác biệt nhau.

Cicero đưa ra phản đối về song sinh, rằng với thời gian sinh gần nhau, kết cục của mỗi cá nhân rất có thể khác nhau. Quan điểm này sau này được Thánh Augustinus phát triển. Cicero lập luận rằng vì những hành tinh khác ở xa Trái Đất hơn nhiều so với Mặt Trăng, nên chúng có thể chỉ có ảnh hưởng rất nhỏ nếu so với Mặt Trăng. Ông cũng lập luận rằng nếu chiêm tinh học giải thích mọi thứ về số phận con người, thì nó đã sai lầm khi bỏ qua ảnh hưởng có thể thấy rõ của khả năng di truyền và nuôi dạy con cái, những thay đổi về sức khỏe do tác động của y học, hoặc ảnh hưởng của thời tiết đối với con người.

Favorinus lập luận rằng thật phi lý khi tưởng tượng rằng các vì sao và hành tinh sẽ ảnh hưởng đến cơ thể con người như cách mà chúng ảnh hưởng đến thủy triều, và một điều cũng phi lý không kém là những chuyển động nhỏ trên bầu trời lại có thể gây ra những thay đổi lớn trong số phận con người.

Sextus Empiricus cho rằng thật phi lý khi liên kết những gì thuộc về con người với những chuyện hoang đường về cung hoàng đạo. Ông cũng viết cả một cuốn sách có tựa là Pros astrologous soạn ra những lập luận phản bác chiêm tinh học.

Ai Cập thời kỳ Hy Lạp hóa

Năm 525 TCN, Ai Cập bị người Ba Tư chinh phục. Đai hoàng đạo Dendera của người Ai Cập vào thế kỷ 1 TCN có sự tương đồng với chiêm tinh học Lưỡng Hà, khi đều có cung hoàng đạo Thiên Bình và Thiên Yết.

Ai Cập bước vào thời kỳ Hy Lạp hóa khi bị Alexandros Đại Đế chiếm đóng vào năm 332 TCN. Sau cuộc chinh phạt, Alexandros thành lập nên thành phố Alexandria, nơi mà thuật chiêm tinh Babylon pha trộn với thuật chiêm tinh Decan của Ai Cập tạo thành thuật chiêm tinh horoscope. Nó bao gồm thuật chiêm tinh Babylon với hệ thống vượng tinh, bộ ba cung hoàng đạo và tầm quan trọng của nhật thực. Thuật chiêm tinh horoscope sử dụng quan niệm của người Ai Cập để chia đai hoàng đạo thành 36 decan, mỗi decan là 10°. Ngoài ra, nó còn sử dụng hệ thống các vị thần hành tinh của Hy Lạp, những người cai trị cung hoàng đạo và bốn nguyên tố. Những văn bản thế kỷ 2 TCN dự đoán vị trí của các hành tinh trong cung hoàng đạo tại thời điểm mọc lên của những decan nhất định, đặc biệt là Sothis. Nhà chiêm tinh và thiên văn học Ptolemaeus sống ở Alexandria, ông là tác giả của cuốn Tetrabiblos. Tác phẩm này là nền tảng của chiêm tinh học phương Tây.

Hy Lạp và La Mã
Cuộc chinh phạt châu Á của Alexandros Đại Đế khiến người Hy Lạp có cơ hội tiếp xúc với những ý tưởng từ Syria, Babylon, Ba Tư và Trung Á. Khoảng năm 280 TCN, một tư tế đến từ Babylon là Berossus đã chuyển đến đảo Kos của Hy Lạp, giảng dạy về chiêm tinh và văn hóa Babylon. Vào thế kỷ 1 TCN, có 2 loại thuật chiêm tinh, một là thuật chiêm tinh sử dụng horoscope để mô tả quá khứ, hiện tại, tương lai; loại thứ hai là theurgy, nhấn mạnh đến việc linh hồn bay đến những vì sao. Ảnh hưởng của Hy Lạp đóng một vai trò quan trọng trong việc truyền bá lý thuyết chiêm tinh đến La Mã.

Tài liệu đầu tiên đề cập đến chiêm tinh học ở La Mã chắc chắn đến từ nhà hùng biện tên là Cato. Năm 160 TCN, ông đã cảnh cáo các giám thị nông trại không được thỉnh giáo người Chaldea, nhóm người được mô tả là 'những kẻ ngắm sao' người Babylon. Trong mắt những người Hy Lạp và người La Mã, tên tuổi của Babylonia (cũng được biết đến là Chaldea) trở nên gắn liền với chiêm tinh học đến mức 'trí tuệ của người Chaldea' đồng nghĩa với thuật bói toán sử dụng hành tinh và vì sao. Nhà thơ và nhà văn trào phúng người La Mã thế kỷ 2 là Juvenalis phàn nàn về ảnh hưởng lan rộng của người Chaldea, nói rằng "Người Chaldea vẫn được tin tưởng hơn cả; mọi câu từ mà nhà chiêm tinh thốt ra sẽ khiến họ [tức phụ nữ] tin là đến từ suối nguồn của Hammon [tức Jupiter]."

Một trong những nhà chiêm tinh đầu tiên đưa thuật chiêm tinh Hermes đến La Mã là Thrasyllus. Ông là nhà chiêm tinh của hoàng đế Tiberius, vị hoàng đế đầu tiên có nhà chiêm tinh hoàng gia. Dù vậy, người tiền nhiệm của Tiberius là Augustus đã sử dụng chiêm tinh học để hợp pháp hóa quyền hoàng đế của mình.

Thế giới Trung Cổ

Hindu

Những văn bản chính mà chiêm tinh học Ấn Độ cổ điển dựa vào là những tuyển tập thuộc Sơ kỳ Trung Cổ, đặc biệt là Brihat Parashara Hora Shastra, và Saravali của quốc vương Kalyanavarman. Hora Shastra là một hợp tuyển gồm 71 chương, trong đó phần đầu tiên (chương 1–51) có niên đại từ thế kỷ 7 đến đầu thế kỷ 8, và phần thứ hai (chương 52–71) có niên đại là cuối thế kỷ 8. Tương tự như vậy, Saravali cũng có niên đại vào khoảng thế kỷ 8.

Hồi giáo

Sau khi thành phố Alexandria rơi vào tay người Ả Rập vào thế kỷ 7 và Nhà Abbas được thành lập vào thế kỷ 8, chiêm tinh học đã được các học giả Hồi giáo nghiên cứu. Triều đại khalip Abbas thứ hai là Al Mansur (754–775) đã thành lập nên thành phố Bagdad đóng vai trò như một trung tâm học thuật. Thành phố này có xây dựng một trung tâm dịch thuật thư viện được gọi là "Ngôi nhà Trí tuệ" Bayt al-Hikma, nơi được thế hệ kế tục Al Mansur duy trì phát triển và là động lực chính cho những bản dịch tiếng Ả Rập-Ba Tư của các văn bản chiêm tinh học thời kỳ Hy Lạp hóa. Những dịch giả đời đầu bao gồm Mashallah, người giúp bầu chọn thời điểm thành lập Bagdad, và Sahl ibn Bishr (hay còn có tên gọi khác là Zael), người soạn ra những văn bản có ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà chiêm tinh châu Âu về sau như Guido Bonatti (thế kỷ 13), và William Lilly (thế kỷ 17). Kiến thức từ văn bản tiếng Ả Rập bắt đầu du nhập vào châu Âu trong các bản dịch tiếng Latinh thế kỷ 12.

Châu Âu

Cuốn sách về chiêm tinh học đầu tiên xuất bản tại châu Âu là Liber Planetis et Mundi Climatibus ("Quyển sách về hành tinh và khu vực trên thế giới"), xuất hiện từ năm 1010 đến năm 1027, và tác giả của nó có thể là Giáo hoàng Silvestro II. Năm 1138, quyển sách Tetrabiblos (thế kỷ 2) của Ptolemaeus được Plato Tiburtinus dịch sang tiếng Latinh. Nhà toán học thế kỷ 13 là Campanus xứ Novara được cho là người phát minh ra hệ thống chiêm tinh chia đường mão dậu (prime vertical) thành từng "nhà", mỗi "nhà" đều có độ dài cung tròn là 30°, dù vậy hệ thống này đã được phương Đông sử dụng từ trước. Nhà thiên văn học thế kỷ 13 Guido Bonatti đã viết một cuốn sách giáo khoa có tựa đề là Liber Astronomicus, bản sao của nó thuộc về Vua Henry VII của Anh vào cuối thế kỷ 15.

Trong Paradiso (Thiên đàng), phần cuối cùng của Thần khúc, thi hào người Ý Dante Alighieri đề cập đến "hằng hà sa số chi tiết" về các hành tinh chiêm tinh. Dẫu vậy, ông có điều chỉnh chiêm tinh học truyền thống sao cho phù hợp với quan điểm Cơ Đốc của mình. Chẳng hạn như sử dụng tư duy chiêm tinh trong những lời tiên tri của ông về sự cải cách của những nước theo đạo Cơ Đốc.

Tranh cãi thời Trung Cổ

Vào thế kỷ 7, Isidorus thành Hispalis lập luận trong cuốn Etymologiae rằng thiên văn học mô tả chuyển động của thiên đàng, trong khi chiêm tinh học có 2 phần: một là khoa học mô tả chuyển động của mặt trời, mặt trăng và các vì sao; phần còn lại là đưa ra những dự đoán, theo thần học thì đó là quan niệm sai lầm. Ngược lại, John Gower (thế kỷ 14) định nghĩa rằng chiêm tinh học cơ bản chỉ giới hạn trong việc đưa ra những dự đoán. Nghiên cứu về ảnh hưởng của các vì sao được xếp vào phân nhánh thuật chiêm tinh tự nhiên, chẳng hạn như dự đoán tác động của vì sao đến thủy triều và sự tăng trưởng của thực vật, và thuật chiêm tinh phán đoán, dự đoán những tác động có thể xảy ra đối với con người. Tuy nhiên, người theo chủ nghĩa hoài nghi là Nicole Oresme (thế kỷ 10) đã liệt thiên văn học là một phần của chiêm tinh học trong tác phẩm Livre de divinacions của ông. Mặc dù Oresme lập luận rằng cách tiếp cận đương thời để dự đoán những sự kiện như bệnh dịch, chiến tranh, thời tiết là không phù hợp, nhưng những dự đoán kiểu như vậy vẫn là lĩnh vực đáng để nghiên cứu. Tuy nhiên, ông công kích việc sử dụng chiêm tinh học để chọn thời điểm hành động (cái gọi là thẩm vấn và bầu cử) là hoàn toàn sai lầm, và không chấp nhận việc quyết định hành động con người dựa trên những vì sao, vì nó giam cầm sự tự do ý chí của con người. Tương tự như vậy,  trong cuốn sách Contre les Devineurs (1411), thầy dòng Laurens Pignon (khoảng 1368–1449) đã bác bỏ tất cả các hình thức bói toán và thuyết định đoạt, kể cả bói toán bằng vì sao. Điều này trái ngược với quan điểm truyền thống của nhà thiên văn người Ả Rập Abu Ma'shar, tác phẩm của ông là Introductorium in Astronomiam and De Magnis Coniunctionibus cho rằng cả hành động của cá nhân và rộng hơn là lịch sử đều được định đoạt bởi vì sao.

Cuối thế kỷ 15, Giovanni Pico della Mirandola đã viết tác phẩm Disputationes contra Astrologos công kích mạnh mẽ chiêm tinh học, cho rằng thiên đàng không phải là nơi gây ra, và cũng không báo trước sự kiện xảy ra ở trần thế. Người cùng thời với ông là Pietro Pomponazzi, một "người theo chủ nghĩa duy lý và nhà tư duy phản biện", thì lại tin tưởng vào chiêm tinh học và phê bình sự công kích của Pico.

Thời kỳ Phục Hưng và Cận đại

Các học giả thời Phục Hưng thường thực hành chiêm tinh học. Gerolamo Cardano đã bói horoscope cho vua Edward VI của Anh, còn John Dee là nhà chiêm tinh hoàng gia phụng sự nữ hoàng Elizabeth I của Anh. Catherine de Médicis đã chi tiền cho Nostradamus để xác minh dự đoán của nhà chiêm tinh Lucus Gauricus về cái chết của chồng bà là vua Henri II của Pháp. Những nhà thiên văn lớn hành nghề nhà chiêm tinh hoàng gia bao gồm Tycho Brahe thuộc hoàng gia Đan Mạch, Johannes Kepler phục vụ nhà Habsburgs, Galileo Galilei phục vụ nhà Medici, và Giordano Bruno, người bị thiêu trên cọc ở Roma vào năm 1600 vì bị cho là theo dị giáo. Sự khác biệt giữa chiêm tinh học và thiên văn học không hoàn toàn rõ ràng. Những tiến bộ trong thiên văn học thường được thúc đẩy bởi mong muốn cải thiện độ chính xác của chiêm tinh học.

Lịch thiên văn với các phép tính chiêm tinh phức tạp, và những cuốn niên lịch giải thích sự kiện thiên thể được sử dụng cho mục đích y học và chọn thời điểm gieo trồng, rất phổ biến ở Anh thời Elizabeth. Năm 1597, nhà toán học và bác sĩ người Anh Thomas Hood đã tạo ra bộ dụng cụ bằng giấy sử dụng các lớp phủ quay vòng để giúp học trò tìm ra mối quan hệ giữa các ngôi sao hoặc chòm sao cố định, thiên đỉnh (midheaven) của đường hoàng đạo, và 12 "nhà" trong chiêm tinh. Dụng cụ của Hood cũng minh họa các mối quan hệ được cho là giữa các cung hoàng đạo, các hành tinh, và những bộ phận trên cơ thể con người được tin là do hành tinh và cung hoàng đạo chi phối.

Thời kỳ Khai sáng và về sau

Trong thời kỳ Khai sáng, giới tri thức không còn đồng tình với chiêm tinh học nữa, chỉ còn một số lượng lớn tín đồ tin vào những cuốn niên lịch rẻ tiền. Nhà biên soạn niên lịch người Anh, Richard Saunders, hưởng ứng tinh thần của thời đại bằng cách in một bài chế giễu có tựa đề Discourse on the Invalidity of Astrology, trong khi ở Pháp, cuốn Dictionnaire (1697) của Pierre Bayle cho rằng chiêm tinh học là trò trẻ con. Nhà văn châm biếm người Ireland gốc Anh là Jonathan Swift đã chế nhạo John Partridge, nhà chiêm tinh chính trị theo học thuyết Whig.

Chiêm tinh học có dấu hiệu phổ biến trở lại từ thế kỷ 19, với vai trò là một phần quan trọng của sự hồi sinh thuyết duy linh – và sau này là trào lưu triết học New Age. Phương tiện thông tin đại chúng, chẳng hạn như báo horoscope cũng có ảnh hưởng đến sự hồi sinh của chiêm tinh. Đầu thế kỷ 20, nhà tâm thần học Carl Jung có phát triển một số khái niệm liên quan đến chiêm tinh học, dẫn đến sự phát triển của thuật chiêm tinh tâm lý.

Nguyên tắc và thực hành
Những người ủng hộ định nghĩa chiêm tinh học là ngôn ngữ tượng trưng, một loại hình nghệ thuật, một ngành khoa học, và là phương pháp bói toán. Mặc dù hầu hết hệ thống chiêm tinh của các nền văn hóa đều có chung nguồn gốc triết học cổ đại, tác động qua lại nhau, nhưng cũng có nhiều nền hệ thống sử dụng phương pháp khác biệt với phương Tây. Chúng bao gồm thuật chiêm tinh Hindu (hay còn được gọi là "thuật chiêm tinh Ấn Độ", trong thời hiện đại được gọi là "thuật chiêm tinh Vệ Đà") và thuật chiêm tinh Trung Quốc, cả hai đều có ảnh hưởng đến lịch sử văn hóa thế giới.

Phương Tây
Thuật chiêm tinh phương Tây là một hình thức bói toán dựa trên việc xây dựng horoscope cho một thời điểm chính xác, chẳng hạn như ngày sinh của một người. Nó sử dụng đai hoàng đạo chí tuyến, được đồng chỉnh với điểm phân.

Thuật chiêm tinh phương Tây được xây dựng dựa trên chuyển động và vị trí tương đối của các thiên thể như Mặt trời, Mặt trăng và các hành tinh, được phân tích bằng chuyển động của chúng thông qua các cung hoàng đạo (12 phân chia không gian của hoàng đạo) và các khía cạnh của chúng (dựa trên các góc hình học) có liên quan với nhau. Chúng cũng được xem xét bởi vị trí của chúng trong các "nhà" (12 phân chia không gian của bầu trời). Thuật chiêm tinh hiện đại trong các phương tiện thông tin đại chúng thường được rút gọn thành thuật chiêm tinh cung mặt trời, tức là chỉ xem xét cung Mặt Trời tại ngày sinh của một người. Phương pháp này chỉ sử dụng 1/12 biểu đồ hoàng đạo.

Horoscope thể hiện một cách trực quan tập hợp các mối liên hệ cho thời gian và địa điểm của sự kiện được chọn. Những mối liên hệ này đặt giữa bảy 'hành tinh', biểu thị cho các khuynh hướng như chiến tranh và tình yêu; 12 cung hoàng đạo; và 12 "nhà". Mỗi hành tinh đều nằm trong một cung cụ thể và một ngôi nhà cụ thể tại thời điểm được chọn. Khi hành tinh được quan sát từ nơi được chọn thì sẽ tạo ra 2 loại mối liên hệ. Loại thứ 3 là là khía cạnh của mỗi hành tinh đối với mọi hành tinh khác, ví dụ như 2 hành tinh cách nhau một góc 120° (góc 'tam hợp') sẽ có mối quan hệ hài hòa, nhưng 2 hành tinh cách nhau một góc 90° ('góc vuông') lại có mối quan hệ xung khắc.

Cùng với bói bài Tarot, chiêm tinh học là một trong những nghiên cứu cốt lõi của chủ nghĩa bí truyền phương Tây. Do đó, nó có ảnh hưởng đến các hệ thống tín ngưỡng ma thuật không chỉ giữa những người theo thuyết bí truyền phương Tây và thuyết Hermes, mà còn với cả hệ thống tín ngưỡng như Wicca, vốn vay mượn hoặc chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa bí truyền phương Tây.

Hindu
Văn bản Vệ Đà sớm nhất về thiên văn học Vedanga Jyotisha. Tư tưởng Vệ Đà sau này cũng được đề cập trong chiêm tinh học.

Thuật chiêm tinh dựa trên biểu đồ ngày sinh (natal astrology) của Hindu bắt nguồn từ thuật chiêm tinh thời kỳ Hy Lạp hóa vào thế kỷ 3 TCN. Dù vậy, thuât chiêm tinh Hindu vẫn có sự khác biệt khi tích hợp khái niệm nakshatra (tương đương với nhị thập bát tú). Tên của các cung (ví dụ: Bạch Dương trong chiêm tinh Hy Lạp là 'Krios', thì trong chiêm tinh Hindu là 'Kriya'), các hành tinh (ví dụ: Mặt Trời trong chiêm tinh Hy Lạp là 'Helios', thì trong chiêm tinh Hindu là 'Heli') và thuật ngữ chiêm tinh (ví dụ: 'apoklima' và 'sunaphe' trong chiêm tinh Hy Lạp lần lượt là xích vĩ và giao hội, thì trong chiêm tinh Hindu tương ứng là 'apoklima' và 'sunapha') trong những văn bản của nhà thiên văn Varahamihira được xem là bằng chứng thuyết phục về gốc gác Hy Lạp trong thuật chiêm tinh Hindu. Thuật chiêm tinh Ấn Độ cũng có sự bổ sung của thuật chiêm tinh Babylon.

Trung Quốc, Đông Á và Đông Nam Á

Thuật chiêm tinh Trung Quốc có mối liên hệ chặt chẽ với triết học Trung Quốc (thuyết tam tài: thiên thời – địa lợi – nhân hòa) và sử dụng những khái niệm như âm dương, ngũ hành, thiên can, địa chi và thời thần (tức canh giờ, một cách tính thời gian sử dụng cho mục đích tôn giáo). Thời kỳ đầu, thuật chiêm tinh Trung Quốc chủ yếu chỉ sử dụng cho mục đích chính trị, quan sát những hiện tượng bất thường, xác định điềm gở và lựa chọn ngày lành tháng tốt cho những sự kiện và quyết định trọng đại.

Chiêm tinh Trung Quốc không sử dụng hệ thống chòm sao trong đai hoàng đạo Tây Á và châu Âu; thay vào đó bầu trời được chia thành tam viên (三垣), và nhị thập bát tú (二十八宿) trong thập nhị thứ (十二次). 12 con giáp ở Trung Quốc được cho là đại diện cho 12 nhân cách khác nhau. Nó dựa vào chu kỳ năm, tháng âm lịch, và mỗi hai giờ một ngày là một canh (thời thần). Theo truyền thống, chu kỳ 12 con giáp bắt đầu bằng Tý, sau đó tiếp tục qua 11 con vật khác: Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Hệ thống dự đoán vận mệnh và định mệnh phức tạp dựa trên ngày sinh, mùa sinh, và giờ sinh của một người, chẳng hạn như tử bình (子平) và tử vi đẩu số (tiếng Trung giản thể: 紫微斗数; tiếng Trung phồn thể: 紫微斗數) vẫn còn được thường xuyên sử dụng trong chiêm tinh Trung Quốc cho đến ngày nay. Hệ thống này không dựa vào quan sát trực tiếp những vì sao.

12 con giáp của Hàn Quốc gần giống với của Trung Quốc, chỉ khác là con vật thứ tám là cừu (yang) thay vì là dê (yeomso), dù vậy từ yang mượn từ tiếng Trung có thể đề cập đến bất kỳ loài nào thuộc họ Dê cừu. 12 con giáp của Việt Nam thì gần giống với của Trung Quốc, khác ở chỗ con vật thứ hai là trâu nước thay vì là bò, con vật thứ tư là mèo thay vì là thỏ. 12 con giáp của Nhật Bản thì là cừu (hitsuji) thay vì dê (yagi), và lợn rừng (inoshishi, i) thay vì heo (buta).

Quan điểm thần học

Thời cổ đại
Thánh Augustinus (354–430) tin rằng thuyết định đoạt của chiêm tinh học mâu thuẫn với học thuyết của Cơ Đốc giáo về tự do ý chí và trách nhiệm của con người, và Thiên Chúa không phải là nguồn cơn của cái ác. Bên cạnh đó, ông cũng đưa ra cơ sở cho sự phản đối của ông về mặt triết học, viện dẫn rằng chiêm tinh học thất bại trong việc giải thích cặp song sinh có hành vi khác nhau, mặc dù chúng được thụ thai tại cùng một thời điểm và sinh ra gần như cùng lúc.

Trung Cổ
Một vài thực hành chiêm tinh thời Trung Cổ đã được các nhà thiên văn đạo Hồi như Al-Farabi (Alpharabius), Ibn al-Haytham (Alhazen) và Avicenna tranh luận dựa trên cơ sở thần học. Họ nói rằng phương pháp của thuật chiêm tinh mâu thuẫn với quan điểm chính thống của những học giả Hồi giáo khi chiêm tinh học cho rằng có thể biết và tiên đoán được Ý chí của Allah. Lấy ví dụ, tác phẩm Risāla fī ibṭāl aḥkām al-nojūm của Avicenna lập luận phản bác việc thực hành chiêm tinh, nhưng lại ủng hộ nguyên tắc rằng các hành tinh có thể đóng vai trò là tác nhân của nhân quả thần thánh. Avicenna cho rằng chuyển động của các hành tinh định đoạt sự sống trên trái đất, nhưng ông phản đối tính khả thi của việc xác định ảnh hưởng của vì sao một cách chính xác. Về cơ bản, Avicenna không phủ nhận giáo điều cốt lõi của chiêm tinh học, nhưng phủ nhận khả năng nhân loại hiểu biết về nó đến mức có thể đưa ra những dự đoán chính xác dựa trên thuyết định đoạt. Trong cuốn Miftah Dar al-SaCadah, Ibn Qayyim al-Jawziyya (1292–1350) cũng sử dụng những phép lập luận vật lý trong thiên văn học để đặt ra câu hỏi về việc thực hành chiêm tinh học theo luật pháp. Ông nhận ra các vì sao có kích cỡ lớn hơn nhiều so với các hành tinh và nhận định: Và nếu các nhà chiêm tinh học trả lời rằng giải thuyết trên chính xác bởi khoảng cách và sự nhỏ bé này mà ảnh hưởng của chúng là không đáng kể, thế tại sao các ông lại cho rằng có tác động lớn đến thiên thể nhỏ nhất là Sao Thủy? Tại sao các ông lại tác động đến al-Ra và al-Dhanab, vốn là hai điểm tưởng tượng [các điểm nút lên và điểm nút xuống]?

Hiện đại
Giáo lý vấn đáp của Giáo hội Công giáo cho rằng bói toán (bao gồm cả tiên đoán bằng chiêm tinh) không thích hợp với những tín ngưỡng Công giáo hiện đại, chẳng hạn như ý chí tự do:

Phân tích khoa học và chỉ trích

Cộng đồng khoa học bác bỏ chiêm tinh học vì nó không có khả năng giải thích để định rõ bản chất của vũ trụ. Chiêm tinh học cũng bị xem là giả khoa học. Thử nghiệm khoa học về chiêm tinh được tiến hành, và không tìm ra bằng chứng nào ủng hộ cho bất kỳ tiền đề hoặc tác động có chủ đích nào được vạch ra trong truyền thống chiêm tinh. Mọi cơ chế hoạt động được đặt ra mà theo đó, vị trí và chuyển động của các ngôi sao và hành tinh có thể ảnh hưởng đến con người và sự kiện trên Trái Đất, đều bị mâu thuẫn với khía cạnh cơ bản và được biết về sinh học và vật lý.

Thiên kiến xác nhận là một dạng thiên kiến nhận thức, một yếu tố tâm lý góp phần tạo nên niềm tin về chiêm tinh học. Những tín đồ chiêm tinh có xu hướng ghi nhớ một cách chọn lọc những dự đoán thành sự thật và không ghi nhớ những dự đoán thành ra không đúng. Một hình thức khác của thiên kiến xác nhận cũng đóng một vai trò quan trọng không kém, đó là các tín đồ thường không phân biệt được giữa những thông điệp thể hiện rõ khả năng đặc biệt và những thông điệp không thể hiện rõ khả năng đó. Do đó, có 2 hình thức thiên kiến xác nhận riêng biệt đang được nghiên cứu liên quan đến niềm tin về chiêm tinh.

Phân định ranh giới
Theo tiêu chí về khả năng phản nghiệm do nhà triết học khoa học Karl Popper đề xuất, thì chiêm tinh học là giả khoa học. Popper coi chiêm tinh học là "giả thực nghiệm" ở chỗ "nó kêu gọi quan sát và thí nghiệm", "tuy nhiên nó không đạt tiêu chuẩn khoa học". Trái ngược với những môn khoa học, chiêm tinh học không đáp ứng khả năng phản nghiệm thông qua thí nghiệm.

Trái với Popper, nhà triết học Thomas Kuhn cho rằng không phải vì thiếu khả năng phản nghiệm mà chiêm tinh là giả khoa học, mà đúng hơn là quy trình và khái niệm của chiêm tinh học là phi thực nghiệm. Kuhn nghĩ rằng mặc dù trong lịch sử, các nhà chiêm tinh đã đưa ra những dự đoán thất bại một cách rõ ràng, nhưng bản thân điều này không khiến cho chiêm tinh học phi khoa học, cũng chẳng phải là do các nhà chiêm tinh cố biện minh cho thất bại bằng cách tuyên bố rằng tạo ra hệ thống horoscope rất khó. Theo quan điểm của Kuhn thì chiêm tinh học không phải là khoa học vì nó xưa giờ na ná với y học thời Trung Cổ hơn. Các nhà chiêm tinh đã tuân theo chuỗi quy tắc và chỉ dẫn cho một lĩnh vực dường như cần thiết, mà họ vẫn biết là có những khiếm khuyết nhất định, nhưng họ không nghiên cứu vì lĩnh vực này không thể nghiên cứu được, và do đó "họ không có câu đố nào để giải và do đó không có khoa học để thực hành." Nhà thiên văn có thể sửa sai nhưng nhà chiêm tinh thì không. Nhà chiêm tinh có thể biện minh cho thất bại nhưng không thể sửa giả thuyết chiêm tinh theo hướng có nghĩa hơn. Do đó, đối với Kuhn, ngay cả khi những ngôi sao có thể ảnh hưởng đến đường đời của con người thì đó cũng không phải là khoa học.

Nhà triết học Paul Thagard khẳng định rằng chiêm tinh học không thể bị coi là phản nghiệm (tức là bị mâu thuẫn với bằng chứng thực nghiệm) cho đến khi nó tìm ra cách giải nghĩa khác phù hợp hơn. Trong trường hợp dự đoán hành vi, tâm lý học là lựa chọn thay thế. Đối với Thagard, một tiêu chí khác để phân định khoa học với giả khoa học là lĩnh vực khoa học đó phải tiến bộ và cộng đồng nhà nghiên cứu nên so sánh lý thuyết hiện tại với lý thuyết khả thi khác, và không được "kén chọn trong việc xem xét những kiểm chứng và bất kiểm chứng." Tiến bộ theo định nghĩa ở đây là giải thích được hiện tượng mới và giải quyết được vấn đề hiện hữu, nhưng chiêm tinh học không tiến bộ lên khi chỉ thay đổi rất ít trong gần 2000 năm. Theo Thagard, các nhà chiêm tinh đang hoạt động như thể là tham gia vào khoa học bình thường, họ tin rằng chiêm tinh có nền tảng xây dựng tốt mặc dù còn "nhiều vấn đề chưa được giải quyết", và phải đối mặt với lý thuyết thay thế tốt hơn (tâm lý học). Vì những lý do này, Thagard xem chiêm tinh học là giả khoa học.

Đối với nhà triết học Edward W. James, chiêm tinh học bất hợp lý không phải vì có vô số vấn đề về cơ chế và khả năng phản nghiệm thông qua thí nghiệm, mà là vì nó bị sa vào ngụy biện và lý luận kém (theo một phân tích về tài liệu chiêm tinh).

Tính hiệu quả
Chiêm tinh học không chứng minh được hiệu quả của nó trong những nghiên cứu có kiểm chứng và không có giá trị khoa học. Khi chiêm tinh học đưa ra những dự đoán có khả năng phản nghiệm trong hoàn cảnh thí nghiệm, chúng đã bị chứng minh là sai. Có một thí nghiệm nổi tiếng bao gồm 28 nhà chiêm tinh, họ được yêu cầu so sánh giữa hơn 100 biểu đồ ngày sinh với hồ sơ tâm lý được tạo ra dựa trên bản câu hỏi Kiểm tra Tâm lý California. Quy tắc thí nghiệm mù đôi được sử dụng trong nghiên cứu này được đồng ý bởi một nhóm nhà vật lý và nhóm nhà chiêm tinh do Hội đồng nghiên cứu Geocosmic Quốc gia (N.C.G.R) đề xuất. Những người này đã tư vấn cho những người làm thí nghiệm, giúp đảm bảo rằng cuộc kiểm tra là công bằng và hỗ trợ đề ra kế hoạch trọng tâm của việc kiểm nghiệm biểu đồ ngày sinh. Họ cũng chọn ra 26 trong 28 nhà chiêm tinh cho các bài kiểm tra (sau đó có thêm 2 người nữa tình nguyện). Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature năm 1985 cho thấy những dự đoán dựa trên biểu đồ ngày sinh không tốt hơn hên xui may rủi là bao, và cuộc kiểm tra "hoàn toàn bác bỏ giả thuyết chiêm tinh."

Năm 1955, nhà chiêm tinh và tâm lý học Michel Gauquelin tuyên bố rằng mặc dù ông không tìm ra dấu hiệu nào chứng tỏ cung hoàng đạo và khía cạnh hành tinh trong chiêm tinh là có thật, nhưng ông tìm thấy mối tương quan rõ ràng giữa vị trí ngày của một số hành tinh với thành công trong sự nghiệp, điều mà chiêm tinh học thường liên kết với hành tinh đó. Phát hiện nổi tiếng nhất mà Gauquelin tạo ra là dựa trên vị trí của Sao Hỏa trong biểu đồ ngày sinh của những vận động viên thành đạt, và nó được gọi là hiệu ứng Sao Hỏa. Bảy nhà khoa học người Pháp đã thực hiện một nghiên cứu để tái tạo phát hiện của Gauquelin, nhưng không tìm ra bằng chứng thống kê. Họ cho rằng Gauquelin nghĩ ra hiệu ứng này là do thiên kiến trong việc lựa chọn thông tin, cáo buộc Gauquelin đã cố thuyết phục họ thêm hoặc xóa tên từ nghiên cứu của họ.

Geoffrey Dean cho rằng hiệu ứng có thể là kết quả của việc tự khai báo ngày sinh của phụ huynh họ hơn là bất kỳ vấn đề nào trong nghiên cứu của Gauquelin. Có khả năng là các bậc phụ huynh đã thay đổi giờ sinh sao cho phù hợp với biểu đồ chiêm tinh cho một ngành nghề liên quan hơn. Mẫu nghiên cứu này thu thập vào thời điểm mà niềm tin vào chiêm tinh còn phổ biến. Gauquelin đã thất bại trong việc tìm ra hiệu ứng Sao Hỏa trong dân số hiện tại, khi mà người ghi chép lại thông tin ngày sinh là các bác sĩ và y tá. Số lượng những ca sinh không thuận theo quy ước của chiêm tinh học cũng giảm dần đi, càng chứng minh cho luận điểm rằng các bậc phụ huynh đã chọn ngày giờ phù hợp với tín ngưỡng của họ.

Thiếu cơ chế hoạt động và tính nhất quán
Việc kiểm tra hiệu lực của chiêm tinh có thể gây khó khăn, bởi vì không có sự nhất quán giữa các chiêm tinh gia về định nghĩa chiêm tinh là gì hoặc nó thể dự đoán những gì. Hầu hết các chiêm tinh gia chuyên nghiệp được trả tiền để dự đoán tương lai hoặc miêu tả tính cách và cuộc đời của một con người, song hầu hết các lá số tử vi chỉ đưa ra những thông báo mơ hồ không thể kiểm chứng được, có thể áp dụng cho gần như tất cả mọi người. Nhiều chiêm tinh gia cho rằng chiêm tinh là khoa học, trong khi một số khác tác nhân nhân quả thông thường như điện từ học và lực hấp dẫn. Các nhà khoa học bác bở những cơ chế này và thấy chúng bất hợp lý, ví dụ như từ trường (được đo từ Trái Đất) của một hành tinh lớn nhưng xa xôi như Sao Mộc lại nhỏ hơn nhiều so với từ trường do các thiết bị gia dụng bình thường tạo ra.

Chiêm tinh phương Tây đã tính đến trục quay (hay còn gọi là tiến động của điểm phân) kể từ cuốn Almagest của Ptolemy, vì thế mà "điểm đầu tiên của chòm Bạch Dương" (tức bắt đầu năm chiêm tinh) liên tục di chuyển trên nền của các vì sao. Cung hoàng đạo nhiệt đới không có liên hệ nào tới các vì sao, và miễn là không có luận điệu nào được đưa ra cho thấy chính các chòm sao nằm trong Cung liên quan, các chiêm tinh gia bác bỏ quan niệm rằng tiền động dường như làm dịch chuyển các chòm sao. Charpak và Broch để ý tới điều này, ví chiêm tinh dựa trên cung hoàng đạo nhiệt đới là "...những chiếc hộp trống rỗng chẳng có liên hệ với bất cứ thứ gì và chẳng hề nhất quán hay tương thích với các vì sao." Việc sử dụng duy nhất cung hoàng đạo nhiệt đới không nhất quán với những tham chiếu mà chính các chiêm tinh gia đưa ra nhắc đến Kỷ nguyên Bảo Bình, vốn phụ thuộc vào thời điểm mà điểm mùa xuân đi vào chòm sao Bảo Bình.

Những chiêm tinh gia thường có hiểu biết ít về thiên văn, và thường không tính đến những nguyên tắc cơ bản—chẳng hạn như tiến động của điểm phân làm thay đổi vị trí của mặt trời theo thời gian. Họ bình luận về ví dụ của Élizabeth Teissier – cô từng tuyên bố rằng "Mặt trời dừng chân ở cùng vị trí trên bầu trời vào cùng ngày mỗi năm", làm cơ sở cho luận cứ cho rằng hai người có cùng ngày sinh, song chào đời cách nhau một số năm nên chịu ảnh hưởng của cùng hành tinh. Charpak và Broch lưu ý: "Chẳng có khác biệt về khoảng cách 20.000 dặm giữa giữa vị trí của Trái Đất ở bất kì ngày cụ thể nào trong hai năm liên tiếp", và do đó chúng không nên chịu cùng tác động theo như chiêm tinh học. Trong quãng thời gian hơn 40 năm sẽ có sự khác biệt lớn hơn 780.000 dặm.

Tác động văn hóa

Chính trị và xã hội phương Tây
Ở phương Tây, đôi khi các lãnh đạo chính trị tìm đến các chiêm tinh gia xin tư vấn. Ví dụ, Cơ quan tình báo Anh Quốc MI5 đã tuyển dụng Louis de Wohl làm nhà chiêm tinh sau khi có những thông tin cho rằng Adolf Hitler từng dùng chiêm tinh để tính toán những hành động của ông. Văn phòng Chiến tranh "...muốn biết các chiêm tinh gia riêng của Hitler sẽ nói với ông những gì từ tuần này qua tuần khác." Thực tế, những phán đoán của de Wohl sai lệch đến mức ông sớm bị gắn biệt danh là "tên lang băm toàn tập," và bằng chứng sau này cho thấy Hitler xem chiêm tinh là "thứ hoàn toàn vô bổ." Sau vụ ám sát hụt Tống thống Mỹ Ronald Reagan của John Hinckley, Đệ nhất phu nhân Nancy Reagan đã ủy nhiệm chiêm tinh gia Joan Quigley hoạt động dưới vai trò chiêm tinh gia bí mật của Nhà Trắng. Tuy nhiên, tin Quigley mất việc vào năm 1988 được tiết lộ với công chúng thông qua hồi ký của nguyên tổng tham mưu trưởng Donald Regan.

Chiêm tinh học từng trở thành cơn sốt được quan tâm vào cuối thập niên 1960s. Nhà xã hội học Marcello Truzzi miêu tả ba mức độ tham gia của "các tín đồ chiêm tinh" nhằm giải thích cho sự tái phổ biến của nó khi đối mặt với tai tiếng từ giới khoa học. Ông thấy rằng hầu hết các tín đồ chiêm tinh không cho rằng nó là một phép giải thích khoa học với năng lực tiên đoán. Thay vào đó, những người này tham gia một cách hời hợt, "gần như không biết gì" về những 'cơ chế' của chiêm tinh, họ đọc về chiêm tinh trên các cột báo, và có thể được lợi từ "quản lý căng thẳng của nỗi lo âu" và "một hệ thống tín ngưỡng nhận thức vượt ngoài khoa học." Những người ở mức độ hai thường đi xem lá số tử vi rồi tìm kiếm lời khuyên và những dự đoán. Họ trẻ hơn nhiều so với những người ở cấp độ đầu tiên, và có thể hưởng lợi từ hiểu biết về ngôn ngữ chiêm tinh và kết quả là có khả năng thuộc về một nhóm gắn kết và riêng biệt. Những người ở cấp độ ba tham gia với tần suất lớn và thường xem lá số tử vi cho chính họ. Chiêm tinh đem đến bộ phận nhỏ những tín đồ chiêm này một góc nhìn "ý nghĩa về vũ trụ và [giúp] họ hiểu về vị trí của mình trong vũ trụ." Nhóm thứ ba này xem trọng chiêm tinh một cách nghiêm túc, có thể như một mái che thiêng liêng, trong khi hai nhóm kia xem nó như thú vui và đùa cợt.

Năm 1953, nhà xã hội học Theodor W. Adorno đã tiến hành nghiên cứu về cột chiêm tinh trên một tờ báo của Los Angeles như một phần của dự án nghiên cứu về văn hóa đại chúng trong xã hội tư bản. Adorno tin rằng chiêm tinh học phổ biến giống như một thiết bị luôn luôn dẫn tới những tuyên bố cổ động sự tuân thủ—và các chiêm tinh gia đi ngược với sự tuân thủ ấy bằng cách không khuyến khích hiệu suất làm việc, rủi ro mất việc. Adorno kết luận rằng chiêm tinh là một phép biểu hiện quy mô lớn của thuyết phi lý hệ thống, nơi các cá nhân bị điều khiển một cách tinh vi—thông qua những tổng hợp mơ hồ và tâng bốc—nhằm tin rằng tác giả cột báo đang nói chuyện trực tiếp với họ. Adorno suy ra một phép so sánh tương đương cụm từ thuốc phiện của nhân dân của Karl Marx bằng lời bình: "thuyết huyền bí là lời nói suông của những kẻ ngu dốt."

Một cuộc thăm dò của Gallup năm 2005 và khảo sát của Trung tâm nghiên cứu Pew năm 2009 cho thấy 25% người trưởng thành ở Mỹ tin vào chiêm tinh. Theo dữ liệu được công bố trong nghiên cứu Những chỉ số khoa học và kĩ thuật (2014) của Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF), "Ít người Mỹ bác bỏ chiêm tinh vào năm 2012 hơn so với những năm gần đây." Nghiên cứu của NSF lưu ý rằng vào năm 2012, "hơn nửa số người Mỹ nói rằng chiêm tinh 'hoàn toàn không phải khoa học', trong khi gần hai phần ba dân số đưa ra câu trả lời này vào năm 2010. Tỷ lệ tương đương đã không tụt đến mức này kể từ năm 1983."

Ấn Độ và Nhật Bản

Tại Ấn Độ, một tín ngưỡng chiêm tinh đã được hình thành từ lâu đời và trở nên thịnh hành. Nó thường được sử dụng trong đời sống hàng ngày, đặc biệt là trong những vấn đề liên quan đến hôn nhân và sự nghiệp, ngoài ra còn ứng dụng đại trà trong chiêm tinh bầu cử, hàng giờ và nghiệp. Những chính trị gia của Ấn Độ cũng chịu ảnh hưởng bởi chiêm tinh. Nó cũng được xem là một nhánh của đạo Vedanga. Năm 2001, các nhà khoa học và chính trị gia của Ấn Độ đã tranh luận và phê phán đề xuất sử dụng tiền của nhà nước để tài trợ cho nghiên cứu về chiêm tinh, làm cho các trường đại học ở Ấn Độ được phép mở các khóa học dạy chiêm tinh Vệ Đà. Tháng 2 năm 2011, Tòa án tối cao Bombay tái khẳng định chỗ đứng của chiêm tinh tại Ấn Độ khi bác bỏ một vụ án thách thức danh nghĩa khoa học của nó.

Tại Nhật Bản, niềm tin mãnh liệt vào chiêm tinh là nguyên nhân làm thay đổi mạnh mẽ tỷ lệ sinh và số ca phá thai trong năm Giáp Ngọ. Những tín đồ tin rằng phụ nữ sinh vào các năm Bính Ngọ sẽ không thể kết hôn và gieo vận rủi cho cha hoặc chồng họ. Năm 1966, số lượng bé tại Nhật Bản giảm hơn 25% do các bậc phụ huynh cố tránh bị kỳ thị vì sinh con gái vào năm Bính Ngọ.

Văn học và âm nhạc

Ở thế kỉ 14, hai nhà thơ người Anh John Gower và Geoffrey Chaucer đều nhắc đến chiêm tinh trong những tác phẩm của họ, cụ thể là Confessio Amantis của Gower và The Canterbury Tales của Chaucer. Chaucer bình luận chi tiết về chiêm tinh trong tác phẩm Treatise on the Astrolabe, trình bày kiến thức cá nhân của một lĩnh vực (chiêm tinh tư pháp) với một lời giải thích cách tìm cung mọc. Ở thế kỉ 15, những chi tiết liên hệ đến thiên văn học như lối so sánh trở thành "vấn đề nghiễm nhiên" trong văn học Anh.

Ở thế kỉ 16, vở kịch The Woman in the Moon (1597) của John Lyly lấy động cơ hoàn toàn từ chiêm tinh học, trong khi Christopher Marlowe mang những chi tiết liên hệ chiêm tinh trong các vở kịch Doctor Faustus và Tamburlaine (đều vào khoảng năm 1590), còn Sir Philip Sidney nhắc đến chiêm tinh ít nhất 4 lần trong tác phẩm văn học kị sĩ The Countess of Pembroke's Arcadia (khoảng năm 1580). Edmund Spenser sử dụng chiêm tinh cả về mặt tô điểm lẫn quan hệ nhân quả trong thơ của mình, cho thấy "...đây rõ ràng là một niềm thích thú vĩnh cửu trong nghệ thuật, một niềm thích thú được sẻ chia bởi một lượng lớn những nhân vật cùng thời với ông." Tương tự, vở kịch Byron's Conspiracy (1608) của George Chapman sử dụng chiêm tinh là cơ chế nhân quả trong tác phẩm của mình. Quan điểm của William Shakespeare đối với chiêm tinh thì lại mập mờ với những chi tiết liên hệ mâu thuẫn trong những vở kịch như King Lear, Antony and Cleopatra và Richard II. Shakespeare thân thuộc với chiêm tinh và sử dụng vốn hiểu biết của ông về chiêm tinh trong hầu kết mọi vở kịch mà ông chắp bút, cho thấy về cơ bản thì khán giả thương mại của ông đã quen thuộc với đề tài này. Ngoài nhà hát, bác sĩ kiêm nhà huyền bí học Robert Fludd đã thực hành chiêm tinh giống như bác sĩ lang băm Simon Forman. Ở Anh thời Elizabeth, "Cảm giác thông thường về chiêm tinh ... [là] nó hữu ích nhất trong các ngành khoa học."

Tại Tây Ban Nha vào thế kỉ 17, với vốn hiểu biết tường tận về chiêm tinh, Lope de Vega đã viết ra những vở kịch chế nhạo chiêm tinh. Trong tác phẩm lãng mạn đồng quê La Arcadia (1598), chiêm tinh dẫn đến điều ngớ ngẩn; trong cuốn novela Guzman el Bravo (1624), ông kết luận rằng các vì sao được tạo ra cho con người, chứ không phải con người được tạo ra cho những vì sao. Calderón de la Barca thì viết vở hài kịchAstrologo Fingido (Nhà chiêm tinh giả) vào năm 1641; cốt truyện được nhà viết kịch người Pháp Thomas Corneille vay mượn cho vở hài kịch Feint Astrologue của ông vào nấm.

Tác phẩm âm nhạc nổi tiếng nhất chịu ảnh hưởng của chiêm tinh là vở nhạc giao hưởng The Planets. Được sáng tác bởi nhà soạn nhạc người Anh Gustav Holst (1874–1934) và lần đầu trình diễn vào năm 1918, cốt truyện The Planets dựa trên các biểu tượng chiêm tinh của những hành tinh. Mỗi phần trong tổng số 7 phần của tác phẩm dựa trên một hành tinh khác nhau, dù cho các phần không xếp theo trật tự những hành tinh từ Mặt Trời. Nhà soạn nhạc Colin Matthews thì viết một nhạc phẩm gồm 8 phần có nhan đề Pluto, the Renewer, lần đầu được trình diễn vào năm 2000. Năm 1937, một nhà soạn nhạc người Anh nữa là Constant Lambert chắp bút một vở ballet dựa trên những đề tài chiêm tinh, có tên là Horoscope. Năm 1974, nhà soạn nhạc người New Zealand Edwin Carr viết tác phẩm The Twelve Signs: An Astrological Entertainment cho dàn nhạc không có đàn dây. Camille Paglia thì thừa nhận chiêm tinh có ảnh hưởng trong tác phẩm phê bình văn học Sexual Personae (1990) của cô. Chiêm tinh còn vô cùng nổi bật trong The Luminaries của Eleanor Catton, tác phẩm văn học giành giải Booker 2013.

Xem thêm

 Chiêm tinh học và khoa học
 Hiệu ứng Barnum

Tham khảo
Ghi chú

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Astronomical Pseudo-Science: A Skeptic's Resource List from the Astronomical Society of the Pacific

Vũ trụ học
Ngụy khoa học
Tâm lý học đại chúng
Mê tín dị đoan
Chủ nghĩa tượng trưng


title: Sân bay Hiroshima-Nishi

text:
là một sân bay ở quận Nishi, thành phố Hiroshima, tỉnh Hiroshima, Nhật Bản.

Lịch sử
1961: Sân bay Hiroshima thuộc quản lý của Bộ Giao thông được khai trương.
1972: Đường băng được kéo dài từ 1200 m lên 1800 m.
1993: Sân bay Hiroshima mới được khai trương ở Mihara, Hiroshima. Sân bay Hiroshima thành sân bay Hiroshima-Nishi tỉnh Hiroshima.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
Japan Airlines
Japan Air Commuter (Kagoshima, Miyazaki)

Xem thêm
 Danh sách các sân bay Nhật Bản
 Sân bay Hiroshima

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Hiroshima-Nishi Airport website
 Hiroshima-Nishi Airport Guide  from Japan Airlines

Hiroshima-Nishi
Hiroshima-Nishi


title: Rocles, Lozère

text:
Rocles là một xã ở tỉnh Lozère trong vùng Occitanie, phía nam nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 1100 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Lozère


title: Dalea chrysophylla

text:
Dalea chrysophylla là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Nguồn
 Neill, D. & Pitman, N. 2004. Dalea chrysophylla. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

chrysophylla
Thực vật Ecuador


title: Divonne-les-Bains

text:
Divonne-les-Bains, là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Turrilatirus melvilli

text:
Turrilatirus melvilli là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Fasciolariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Turrilatirus


title: 12 TCN

text:
Năm 12 TCN là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 12 TCN


title: Bockstadt

text:
Bockstadt là một đô thị ở huyện Hildburghausen, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 5,8 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 312 người.

Tham khảo


title: Megachile terminalis

text:
Megachile terminalis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

T
Động vật được mô tả năm 1858


title: Tipula trinitatis

text:
Tipula trinitatis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Zarapicos

text:
Zarapicos là một đô thị ở tỉnh Salamanca, tây Tây Ban Nha, thuộc cộng đồng tự trị Castile-Leon. Đô thị này có cự ly 20 km so với tỉnh lỵ Salamanca và có dân số thời điểm năm 2008 là 64 người. Đô thị Zarapicos có diện tích 7.65 km².

Zarapicos nằm ở khu vực có độ cao 784 mét trên mực nước biển.

Mã số bưu chính là 37170.

Tham khảo

Đô thị ở Salamanca


title: Cồn Dã Viên

text:
Cồn Dã Viên còn gọi là Cồn Dạ Viên, là một cồn sông nhỏ sa bồi, có hình thoi dài, nằm ở đoạn trung lưu sông Hương, phía tây nam  Kinh thành Huế. Lúc bấy giờ, cồn này thuộc làng Dương Xuân; nay thuộc địa bàn phường Đúc, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế, Việt Nam.

Khi xây dựng Kinh thành vào đầu thế kỷ 19, các nhà quy hoạch thời nhà Nguyễn đã chọn cồn Dã Viên là "hữu bạch hổ" và cồn Hến (cách Dã Viên 3,5 km về phía đông bắc tòa thành ấy) là "tả thanh long" theo thuật địa lý phong thủy, cốt để bảo vệ cho vương quyền.

Giới thiệu
Cũng như cồn Hến, cồn Dã Viên được hình thành từ sự bồi lắng phù sa của sông Hương. Hiện nay, cồn có chiều dài 890 m, rộng 185 m, với diện tích khoảng 107.970 m².

Không rõ cồn Dã Viên xuất hiện trên sông từ bao giờ, song theo sử sách, thì nó đã có từ thời các chúa Nguyễn. Vào ngày 5 tháng 1 năm 1750, chúa Nguyễn Phúc Khoát (ở ngôi chúa: 1738 - 1765) đã từng tổ chức một trận đấu giữa voi và cọp (hổ) ở đây. Hôm đó 40 con voi đã quật chết hết 18 con cọp.

Và theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An, thì cái tên Dã Viên mãi đến thời Tự Đức mới có, tức sau khi nhà vua sai lập khu vườn ngự tại đây vào năm 1868. Trước đó, dân địa phương chỉ gọi chung chung là "cồn", còn người Pháp thì gọi là "đảo"

Căn cứ tấm bia (hiện nằm trong khuôn viên khu nhà tập thể cán bộ nhân viên Nhà máy nước Dã Viên) khắc năm Tự Đức thứ 21 (1868) và bài "Dữ Dã Viên ký" do vua Tự Đức viết, thì chính nhà vua đã đặt tên cho khu vườn ấy là "Dữ Dã Viên" (vườn Dữ Dã) sau khi nó được xây dựng xong . Tên vua đặt là thế, nhưng người dân thường gọi tắt là "Dã Viên". Kể từ đó, nơi mà nó tọa lạc cũng được gọi là cồn Dã Viên. Ý nghĩa của cái tên Dữ Dã (rút gọn từ 4 chữ "Ngô dữ Điểm dã") đã được gợi hứng từ một câu chuyện ghi chép trong sách Luận ngữ. Câu chuyện là một cuộc đàm thoại giữa Khổng Tử và bốn môn đệ của ông.

Sau cái chết của vua Tự Đức (chủ nhân Dữ Dã Viên) vào năm 1883, khu vườn dần hoang phế, và bị phá hủy nặng trong trận bão năm Thìn (1904).

Năm 1908, một chiếc cầu bằng sắt bắc qua sông Hương được xây dựng xong và bắt đầu hoạt động để nối tuyến tàu hỏa Bắc – Nam. Cũng theo Phan Thuận An, thì nó được đặt tên là cầu Dã Viên, vì phần giữa của đoạn đường sắt này đã được xây dựng ngay trên mặt đất của cồn Dã Viên . Nhưng có lẽ do quan niệm cồn Dã Viên là "bạch hổ" của Kinh thành, nên người dân Huế vẫn gọi tuyến giao thông ấy là cầu Bạch Hổ.

Trong hai năm 1955 và 1956, chính quyền tỉnh Thừa Thiên đã cho thi công xây dựng trên cồn một nhà máy nước để cung ứng đủ nước sạch cho thành phố Huế, và đặt tên là Nhà máy nước Dã Viên.

Tháng 3 năm 2006, đã có một dự án mang tên "Khu du lịch Dã Viên" được đưa ra, song đến giờ vẫn còn nằm trên giấy, bởi nhiều lý do, trong đó có sự phản đối của những người làm công tác bảo tồn di sản.

Tháng 12 năm 2009, một cây cầu đường bộ song song với tuyến đường sắt vừa kể trên được xây dựng. Đây là cây cầu hiện đại nối trục Quốc lộ 1 với bờ nam sông Hương. Cầu được khởi công xây dựng với tên gọi là cầu đường bộ Bạch Hổ và khánh thành ngày 31 tháng 8 năm 2012. Tháng 12 năm ấy, sau khi lấy ý kiến của nhân dân trên địa bàn và những người yêu Huế ở trong và ngoài nước, Hội đồng Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế đã biểu quyết thông qua với hơn 77% số phiếu tán thành, và chính thức đặt tên là cầu Dã Viên .

Như vậy, trong quá khứ, đã có một truyền thống đặt tên nhất quán cho những công trình được xây dựng tại khu vực này: Vườn ngự Dã Viên, cồn Dã Viên, Nhà máy nước Dã Viên và cầu Dã Viên....

Xem thêm
Cầu Dã Viên
Cồn Hến

Chú thích

Danh lam thắng cảnh tại Huế
Di tích tại Thừa Thiên Huế
Địa lý Huế


title: Vitularia crenifer

text:
Vitularia crenifer là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vitularia


title: Vận tốc

text:
Vận tốc của một vật là tốc độ thay đổi vị trí của nó đối với hệ quy chiếu và là một hàm của thời gian. Vận tốc ở đây được hiểu là vận tốc dài hay vận tốc tuyến tính, phân biệt với vận tốc góc. Vận tốc tương đương với đặc điểm kỹ thuật về tốc độ và hướng chuyển động của một đối tượng (ví dụ:  về phía bắc). Vận tốc là một khái niệm cơ bản trong động học, một nhánh của cơ học cổ điển mô tả chuyển động của các vật thể.

Vận tốc là một đại lượng vectơ vật lý; cả độ lớn và hướng đều cần thiết để xác định nó. Giá trị tuyệt đối vô hướng (độ lớn) của vận tốc được gọi là tốc độ, là một đơn vị dẫn xuất nhất quán mà đại lượng của nó được đo trong SI (hệ mét) dưới dạng mét trên giây (m/s) hoặc là đơn vị cơ sở SI của (m⋅s - 1). Ví dụ: "5 mét trên giây" là một đại lượng vô hướng, trong khi "5 mét trên giây về phía đông" là một vectơ. Nếu có sự thay đổi về tốc độ, hướng hoặc cả hai thì vật có vận tốc thay đổi và được cho là đang trải qua một gia tốc.

Vận tốc không đổi so với gia tốc
Để có vận tốc không đổi thì một vật phải có vận tốc không đổi theo phương không đổi. Hướng không đổi hạn chế vật chuyển động trên một đường thẳng do đó, một vận tốc không đổi có nghĩa là chuyển động trên một đường thẳng với tốc độ không đổi.

Ví dụ, một ô tô chuyển động với vận tốc không đổi 20 km/h trên một đường tròn có tốc độ không đổi, nhưng không có vận tốc không đổi vì hướng của nó thay đổi. Do đó, chiếc xe được coi là đang trong quá trình gia tốc.

Sự khác biệt giữa tốc độ và vận tốc

Tốc độ, độ lớn vô hướng của vectơ vận tốc, chỉ biểu thị tốc độ của một vật đang chuyển động.

Ví dụ, một ô tô chuyển động với vận tốc không đổi 20 km/h trên một đường tròn có tốc độ không đổi, nhưng không có vận tốc không đổi vì hướng của nó thay đổi. Khi đi hết một đường tròn thì tốc độ của nó vẫn là 20 km/h, nhưng vận tốc của nó là 0 vì nó đi về vị trí ban đầu.

Vận tốc trong chuyển động thẳng đều

Đối với một vật chuyển động thẳng đều, tốc độ và chiều chuyển động không thay đổi theo thời gian. Do đó, vector vận tốc có giá trị xác định và không đổi.

Nếu đã biết chiều chuyển động, điều chúng ta quan tâm là tốc độ chuyển động, hay quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian. Để tính tốc độ chuyển động, chúng ta đơn giản lấy quãng đường đi được chia cho thời gian đi hết quãng đường đó.
Trong chuyển động thẳng của một chất điểm, nếu chất điểm chuyển động theo một chiều ta chọn chiều đó làm chiều dương thì độ lớn của độ dài bằng quãng đường đi được của chất điểm.

  là thời gian
  là quãng đường
  là tốc độ của chuyển động thẳng đều

Trong SI, quãng đường đo bằng mét (m), thời gian đo bằng giây (s) thì tốc độ có đơn vị là mét trên giây (m/s). Tốc độ có thể có những đơn vị khác, chẳng hạn như kilomet/giờ (km/h), phụ thuộc vào đơn vị mà ta chọn cho quãng đường và thời gian. Như vậy, khi nói một vật chuyển động thẳng đều với vận tốc 5 m/s (giả sử ta đã biết chiều chuyển động nên vận tốc ở đây đơn giản là tốc độ), điều đó có nghĩa là cứ mỗi 1 giây, vật đi được quãng đường 5 mét.1 km/h≈0,28 m/s. Vận tốc âm thanh là 344 m/s. Vận tốc ánh sáng trong chân không là 299.792.458 m/s

Nếu quan tâm đến chiều chuyển động, ta có thể quy ước 1 trong 2 chiều là chiều dương và gán cho vận tốc giá trị dương khi vật chuyển động cùng chiều với chiều dương đã chọn và giá trị âm khi vật chuyển động theo chiều ngược lại.

Vận tốc trung bình
Khi vận tốc của vật thay đổi theo thời gian, người ta có thể sử dụng khái niệm vận tốc trung bình. Vận tốc trung bình trong một khoảng thời gian nhất định được định nghĩa là tỉ số giữa sự thay đổi vị trí trong khoảng thời gian đang xét và khoảng thời gian đó. Phương trình toán học như sau:

: vận tốc trung bình
: vị trí cuối
: vị trí đầu
: thời điểm cuối
: thời điểm đầu
kết quả phép trừ vector  còn gọi là độ dịch chuyển

Vận tốc trung bình trên những khoảng thời gian khác nhau có thể mang những giá trị khác nhau.

Thêm nữa, cần phân biệt với tốc độ trung bình được định nghĩa là tổng quãng đường đi được chia cho khoảng thời gian được xét:

: tốc độ trung bình
s: tổng quãng đường đi được trong khoảng thời gian
t: khoảng thời gian
s1, s2,..., sn là những quãng đường thành phần đi được trong các khoảng thời gian thành phần t1, t2,..., tn

Theo định nghĩa này, tốc độ trung bình không phải là độ lớn của vận tốc trung bình.

Khi nghiên cứu chuyển động biến đổi một cách chi tiết và chính xác, một đại lượng quan trọng hơn vận tốc trung bình được sử dụng. Đó là vận tốc tức thời.

Vận tốc tức thời
Vận tốc tức thời mô tả sự nhanh chậm và chiều chuyển động tại một thời điểm nào đó trên đường đi của vật. Nếu vận tốc trung bình cho ta một cái nhìn tổng quát về vận tốc của vật trong một khoảng thời gian xác định thì vận tốc tức thời cho ta một cái nhìn cụ thể, tại một thời điểm.

Để tính vận tốc tức thời tại một thời điểm ta xét vận tốc trung bình trong khoảng thời gian vô cùng nhỏ tính từ thời điểm đó. Khái niệm giới hạn trong toán giải tích là công cụ quý giá giúp ta làm điều này:

Phương trình toán học trên cho biết: khi khoảng thời gian được xét tiến dần đến 0 thì vận tốc trung bình tiến dần đến vận tốc tức thời (tại thời điểm t0). Giới hạn này đồng nghĩa với đạo hàm của vị trí theo thời gian. Từ đó, vận tốc tức thời được định nghĩa như sau:

Trong đó:
 là vectơ vận tốc tức thời
 là vectơ vị trí như một hàm số của thời gian
 là thời gian

Diễn đạt bằng lời: Vận tốc tức thời là đạo hàm của vị trí theo thời gian.

Đơn vị

Trong hệ đo lường quốc tế SI, vận tốc có đơn vị mét trên giây (m/s). Các đơn vị khác có thể được dùng để đo vận tốc là km/h, km/s...

Tính tương đối

Vận tốc của cùng một chuyển động có thể có những giá trị khác nhau đối với những quan sát viên khác nhau. Do đó, vận tốc có tính tương đối. Ví dụ, một vật chuyển động (có vận tốc khác không) so với vật khác nhưng lại đứng yên (có vận tốc bằng không) so với chính mình.

Để đo giá trị của vận tốc, người ta gắn với mỗi quan sát viên nói trên một hệ trục tọa độ để xác định vị trí trong không gian và một đồng hồ để xác định thời gian. Hệ trục tọa độ và đồng hồ được gọi là hệ quy chiếu. Các quan sát viên khác nhau có thể có hệ quy chiếu khác nhau và quan sát thấy các vận tốc khác nhau của cùng một vật thể đang chuyển động. Như vậy, vận tốc của chuyển động phụ thuộc vào hệ quy chiếu tại đó vị trí và thời gian được ghi nhận.

Cộng vận tốc trong Cơ học cổ điển

Như đã nói ở trên, vận tốc có tính tương đối và, do đó, có thể nhận các giá trị khác nhau đối với các hệ quy chiếu khác nhau. Để "chuyển đổi" vận tốc từ hệ quy chiếu này sang hệ quy chiếu khác, người ta sử dụng phép cộng vận tốc.

Trong Cơ học cổ điển, công thức cộng vận tốc đơn giản là phép cộng véctơ được thể hiện như sau:

Trong đó:
 là vận tốc của A đối với B
 là vận tốc của A đối với C
 là vận tốc của C đối với B

Như vậy, vận tốc của một vật A đối với hệ quy chiếu B bằng vận tốc của A đối với một hệ quy chiếu trung gian C cộng với vận tốc của hệ quy chiếu trung gian đó đối với hệ quy chiếu B.

Cộng vận tốc trong Cơ học tương đối tính
Theo Thuyết Tương Đối của Albert Einstein công thức cộng vận tốc được viết lại một cách chính xác hơn như sau:

Trong đó:

  là vận tốc tuyệt đối (tại hệ quán tính đang khảo sát )
  là vận tốc tương đối (tại hệ quán tính đang chuyển động () đối với hệ quán tính )
  là vận tốc của hệ quán tính  so với hệ quán tính
  là vận tốc ánh sáng trong chân không (thường lấy )

Công thức này còn thể hiện tính bất biến của vận tốc ánh sáng trong chân không đối với các hệ quán tính khác nhau. Thật vậy, với  thì . Khi  thì ta lại được công thức cộng vận tốc trong cơ học cổ điển.

Chứng minh cộng thức cộng vận tốc trong chuyển động tương đối tính

 Ta có:
 Với  và , thay vào  và biến đổi, ta được:

 Chia cả hai vế cho :

Vận tốc góc

Thuyết tương đối hẹp
Trong thuyết tương đối hẹp, vận tốc được mở rộng ra thành vận tốc-4 trong không-thời gian. Nó là đạo hàm theo thời gian của véctơ vị trí-4:

với u là véctơ vận tốc trong không gian ba chiều thông thường

và i = 1, 2, 3. Chú ý rằng:

Xem thêm
Tốc độ
Gia tốc
Tốc độ phản ứng hóa học
Vận tốc góc
Vận tốc-4

Tham khảo

 Sách giáo khoa Toán 5, Chương IV, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam
 Sách giáo khoa Vật lý 8, Chương I: Cơ học, Bài 2: Vận tốc, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam
 Sách giáo khoa Vật lý 10 và Sách giáo khoa Vật lý 10 nâng cao, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam
Sách tra cứu tóm tắt về vật lý, N.I.Kariakin, K.N.Bu'xtrov, P.X.Kireev, Nhà xuất bản Khoa học và Kĩ thuật Hà Nội, Nhà xuất bản <MIR> Moskva

Liên kết ngoài

Đại lượng vật lý
Cơ học
Bài cơ bản dài trung bình
Khái niệm vật lý
Chuyển động
Chuyển động học
Đơn vị dẫn xuất trong SI

fr:Vitesse


title: Quận 3

text:
Quận 3 là một quận nội thành nằm ở khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.

Quận 3 thuộc khu vực Sài Gòn – Bến Nghé trước đây, được Pháp thành lập từ năm 1920 và đến năm 1956 thì trở thành một phần Đô thành Sài Gòn của Việt Nam Cộng hòa

Địa lý

Quận 3 nằm ở trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp Quận 1
Phía tây giáp Quận 10 và quận Tân Bình
Phía nam giáp Quận 1 và Quận 10
Phía bắc giáp quận Phú Nhuận và Quận 1.

Quận có diện tích 4,92 km², dân số năm 2019 là 190.375 người, mật độ dân số đạt 38.694 người/km².

Hành chính
Quận 3 có 12 phường trực thuộc, bao gồm: 1, 2, 3, 4, 5, 9, 10, 11, 12, 13, 14 và Võ Thị Sáu.

Lịch sử

Thời Pháp thuộc
Sau khi chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, theo nghị định của Thống đốc Nam Kỳ, ngày 12 tháng 4 năm 1861, chính quyền Pháp thành lập thành phố Sài Gòn, trên địa bàn một số thôn của hai tổng: Bình Trị Thượng và Bình Trị Trung thuộc huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định. Địa giới hành chính lúc đầu của thành phố Sài Gòn chỉ gồm một phần của hai quận: Quận 1 và Quận 3 hiện nay. Tháng 1 năm 1877, Tổng thống Pháp công nhận thành phố Sài Gòn là thành phố loại I, đứng đầu là viên Đốc lý do Toàn quyền Đông Dương bổ nhiệm.

Đến tháng 9 năm 1889, thành phố Sài Gòn được chia thành hai quận cảnh sát (arrondissement policier): Quận 1 và Quận 2, đứng đầu mỗi quận cảnh sát là vị Quận trưởng cảnh sát (Commissaire). Tháng 12 năm 1920, lập thêm Quận 3.

Ngày 27 tháng 4 năm 1931, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh hợp nhất thành phố Sài Gòn và thành phố Chợ Lớn thành một đơn vị hành chính mới gọi là Khu (một số tài liệu gọi là "Địa phương") Sài Gòn - Chợ Lớn (Région Saigon - Cholon ou Région de Saigon - Cholon). Quận 3 thuộc Khu Sài Gòn - Chợ Lớn.

Ngày 30 tháng 6 năm 1951, Thủ tướng chính quyền Quốc gia Việt Nam ký sắc lệnh số 311-cab/SG đổi tên Khu Sài Gòn - Chợ Lớn thành Đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn. Lúc này, Quận 3 thuộc Đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn.

Thời Việt Nam Cộng hòa
Theo sắc lệnh số 143/NV ngày 22 tháng 10 năm 1956 của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Diệm, Đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn đổi tên thành Đô thành Sài Gòn. Khi đó, Quận 3 lại thuộc Đô thành Sài Gòn.

Ngày 27 tháng 3 năm 1959, Tổng thống Việt Nam Cộng hòa ban hành Nghị định số 110-NV về việc phân chia 6 quận đang có thành 8 quận mới: Nhứt, Nhì, 3, Tư, 5, 6, 7 và 8 (trừ 3 quận: Nhứt, Nhì, 3 giữ nguyên, các quận còn lại đều đổi tên và thay đổi địa giới hành chính). Lúc này, Quận 3 trùng với địa giới Quận 3 cũ, có 5 phường: Bàn Cờ, Chí Hòa, Đài Chiến Sĩ, Trương Minh Giảng, Yên Đổ.

Năm 1962, Quận 3 giải thể phường Đài Chiến Sĩ; lập mới 6 phường: Cộng Hòa, Cư xá Đô Thành, Hiền Vương, Lê Văn Duyệt, Phan Đình Phùng và Phan Thanh Giản. Như thế lúc này quận có 10 phường.

Năm 1969, tách 2 phường Chí Hòa và Phan Thanh Giản để lập mới quận 10, như thế Quận 3 còn 8 phường.

Năm 1974, lập thêm phường Trần Quang Diệu tại Quận 3. Cho đến ngày 29 tháng 4 năm 1975, Quận 3 gồm 9 phường: Cộng Hòa, Cư xá Đô Thành, Bàn Cờ, Hiền Vương, Lê Văn Duyệt, Phan Đình Phùng, Trần Quang Diệu, Trương Minh Giảng, Yên Đổ.

Từ năm 1975 đến nay
Sau khi Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa Miền Nam Việt Nam tiếp quản Đô thành Sài Gòn và các vùng lân cận vào ngày 30 tháng 4 năm 1975, ngày 3 tháng 5 năm 1975, thành phố Sài Gòn - Gia Định được thành lập. Lúc này, Quận 3 thuộc Thành phố Sài Gòn-Gia Định cho đến tháng 7 năm 1976.

Ngày 20 tháng 5 năm 1976, tổ chức hành chính thành phố Sài Gòn-Gia Định được sắp xếp lần 2 (theo quyết định số 301/UB ngày 20 tháng 5 năm 1976 của Ủy ban nhân dân Cách mạng thành phố Sài Gòn - Gia Định). Theo đó, vẫn giữ nguyên Quận 3 cũ có từ trước đó. Lúc này, các phường cũ đều giải thể, lập các phường mới có diện tích, dân số nhỏ hơn và mang tên số. Quận 3 có 25 phường và được đánh số từ 1 đến 25.

Ngày 2 tháng 7 năm 1976, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá VI, kỳ họp thứ 1 chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Quận 3 trở thành quận trực thuộc thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày 12 tháng 9 năm 1981, giải thể 3 phường: 2, 4 và 6, địa bàn 3 phường giải thể nhập vào các phường kế cận với số lượng phường trực thuộc còn 22.

Ngày 26 tháng 8 năm 1982, theo Quyết định số 147-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng về việc giải thể 2 phường: 16 và 18, địa bàn 2 phường giải thể để sáp nhập vào các phường kế cận với số phường trực thuộc còn 20:
Giải thể Phường 16 để sáp nhập vào Phường 15 và Phường 17.
Giải thể Phường 18 để sáp nhập vào Phường 21.

Ngày 17 tháng 9 năm 1988, ngoài phường 1 và phường 3 không thay đổi, giải thể 18 phường còn lại và thay thế bằng 12 phường mang tên số mới: 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 và 14.

Ngày 9 tháng 12 năm 2020, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1111/NQ-UBTVQH14 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2021). Theo đó, sáp nhập Phường 6, Phường 7 và Phường 8 thành phường Võ Thị Sáu.

Quận 3 có 12 phường như hiện nay.

Thông tin thêm về các phường

Phường Cộng Hòa cũ: phường 1 và một phần phường 2 hiện nay
Phường Phan Đình Phùng cũ: phường 5 và một phần phường 2 hiện nay
Phường Bàn Cờ cũ: phường 3 hiện nay
Phường Cư Xá Đô Thành cũ: phường 4 hiện nay
Phường Hiền Vương (Đài Chiến Sĩ) cũ: một phần phường Võ Thị Sáu hiện nay
Phường Yên Đổ cũ: phường 9 và một phần phường Võ Thị Sáu hiện nay
Phường Lê Văn Duyệt cũ: các phường 10 và 11 hiện nay
Phường Trương Minh Giảng cũ: các phường 12 và 13 hiện nay
Phường Trần Quang Diệu cũ: phường 14 hiện nay.

Xã hội

Giáo dục
Quận 3 cũng là nơi có cơ sở của một số đại học lớn:
Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (Cơ sở A và V)
Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh
Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh
Trường Đại học Sài Gòn (Khoa Quản trị - Kinh doanh, Khoa Kế toán - Tài chính)
Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh (Trung tâm Bồi dưỡng Nghiệp vụ và Ngoại ngữ)
Trường Đại học Văn Hiến
Các trường THPT công lập:
Trường Trung học phổ thông Nguyễn Thị Minh Khai
Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn
Trường Trung học phổ thông Marie Curie
Trường Trung học phổ thông Nguyễn Thị Diệu
Trường Trung học phổ thông Lê Thị Hồng Gấm

Y tế
Quận 3 là nơi có cơ sở của một số bệnh viện lớn:
Bệnh viện Bình Dân: bệnh viện ngoại khoa đầu ngành phía Nam
Bệnh viện Giao thông vận tải Thành phố Hồ Chí Minh
Bệnh viện Da Liễu Thành phố Hồ Chí Minh
Bệnh viện Tai Mũi Họng Thành phố Hồ Chí Minh
Bệnh viện Y học cổ truyền Thành phố Hồ Chí Minh
Bệnh Viện Mắt Thành phố Hồ Chí Minh
Bệnh viện Mắt Quốc Tế Hoàn Mỹ Sài Gòn

Văn hóa - du lịch

Quận 3 là nơi tập trung các biệt thự thời Pháp thuộc và là quận có mật độ cây xanh cao. Ga Sài Gòn, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Xá Lợi cũng nằm tại Quận 3.

Du lịch
Quận 3 là 1 trong các khu vực trung tâm của Thành phố Hồ Chí Minh, tập trung nhiều địa điểm du lịch và vui chơi nổi tiếng. Với hệ thống đường song song được quy hoạch hợp lý, mặc dù đa số các trục đường chính của Quận 3 là đường một chiều, khách du lịch vẫn có thể dễ dàng khám phá khu vực này khi di chuyển từ các quận lân cận như Quận 1, Quận Bình Thạnh, Quận 10.

Di tích lịch sử
Hồ Con Rùa, Số 01 Công trường Quốc Tế, Phường Võ Thị Sáu.
Cơ sở Ban Tuyên huấn Xứ ủy Nam Bộ, 51/40/14 Cao Thắng, Phường 3.

Bảo tàng
Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, 28 Võ Văn Tần, Phường Võ Thị Sáu
Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, 202 Võ Thị Sáu, Phường Võ Thị Sáu

Nhà thờ
Nhà thờ Tân Định, 289 Hai Bà Trưng, Phường Võ Thị Sáu.
Nhà thờ dòng Chúa cứu thế Sài Gòn, 38 Kỳ Đồng, Phường 9.

Đền chùa
Chùa Xá Lợi, 89 Bà Huyện Thanh Quan, Phường Võ Thị Sáu.
Chùa Vĩnh Nghiêm (Thành phố Hồ Chí Minh), 339 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường Võ Thị Sáu.
Chùa Chantarangsay (Chùa Khmer), 164/235 Trần Quốc Thảo, Phường 14.
Chùa Pháp Hoa (Thành phố Hồ Chí Minh), 220A Lê Văn Sỹ, Phường 14.

Khu vui chơi
Nhà thiếu nhi Quận 3, 185 Cách Mạng Tháng Tám, Phường 4
Nhà thiếu nhi Thành phố Hồ Chí Minh, 169 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường Võ Thị Sáu.

Giao thông
Quận 3 có những con đường lớn như: Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Lý Chính Thắng, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thị Minh Khai, Bà Huyện Thanh Quan, Lê Văn Sỹ, Hai Bà Trưng, Điện Biên Phủ,... Đặc biệt, trục đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa - Nguyễn Văn Trỗi (Phú Nhuận) còn được gọi là "con đường ngoại giao" vì nối sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất với dinh Độc Lập - một tòa nhà mang tính lịch sử của Thành phố Hồ Chí Minh.
Quận 3, Quận 1 và Quận 5 là ba quận còn mang những nét đặc trưng nhất của trung tâm đô thành Sài Gòn xưa.

Đường phố
Đường số 1 Cư xá Đô ThànhĐường số 2 Cư xá Đô ThànhĐường số 3 Cư xá Đô ThànhĐường số 4 Cư xá Đô thànhĐường số 5 Cư xá Đô ThànhĐường số 6 Cư xá Đô ThànhĐường số 7 Cư xá Đô ThànhBà Huyện Thanh QuanBàn CờCách Mạng Tháng TámCao ThắngĐiện Biên PhủĐoàn Công BửuĐỗ Thị LờiHai Bà TrưngHoàng SaHồ Xuân HươngHuỳnh Tịnh CủaKỳ ĐồngLê Ngô CátLê Quý ĐônLê Văn SỹLý Chính ThắngLý Thái TổNam Kỳ Khởi NghĩaNgô Thời NhiệmNguyễn Đình ChiểuNguyễn HiềnNguyễn Phúc NguyênNguyễn Sơn HàNguyễn Thị DiệuNguyễn Thị Minh KhaiNguyễn Thiện ThuậtNguyễn ThôngNguyễn Thượng HiềnNguyễn Văn MaiPhạm Đình ToáiPhạm Ngọc ThạchPasteurRạch Bùng BinhSư Thiện ChiếuTrần Cao VânTrần Huy LiệuTrần Minh QuyềnTrần Quang DiệuTrần Quốc ThảoTrần Quốc ToảnTrần Văn ĐangTrương ĐịnhTrương QuyềnTrường SaTú XươngVõ Thị SáuVõ Văn TầnVườn Chuối

Tên đường của Quận 3 trước và sau năm 1975
Đường Cư Xá Đô Thành nay là đường Nguyễn Hiền.
Đường Lê Văn Duyệt nay là đường Cách Mạng Tháng Tám.
Đường Phan Thanh Giản nay là đường Điện Biên Phủ.
Đường Trương Minh Giảng nay là hai đường Trần Quốc Thảo và Lê Văn Sỹ (được gọi tên Lê Văn Sỹ từ ngay sau 1975).
Đường Trương Minh Ký nay là đường Lê Văn Sỹ.
Đường Trương Tấn Bửu nay là đường Trần Huy Liệu.
Đường Yên Đổ nay là đường Lý Chính Thắng.
Đường Công Lý nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa (được gọi tên Nam Kỳ Khởi Nghĩa từ ngay sau 1975).
Đường Phan Đình Phùng nay là đường Nguyễn Đình Chiểu.
Đường Đốc Phủ Thạnh nay là đường Nguyễn Sơn Hà.
Đường Trương Minh Ký nay là đường Nguyễn Thị Diệu.
Đường Hồng Thập Tự nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai (sau 1975 cải thành Xô Viết Nghệ Tĩnh, đến thập niên 1990 cải thành Nguyễn Thị Minh Khai).
Đường Duy Tân nay là đường Phạm Ngọc Thạch.
Đường Lê Văn Thạnh nay là đường Sư Thiện Chiếu.
Đường Nguyễn Đình Chiểu nay là đường Trần Quốc Toản.
Đường Đoàn Thị Điểm nay là đường Trương Định.
Đường Trần Tấn Phát nay là đường Trương Quyền.
Đường Hiền Vương nay là đường Võ Thị Sáu.
Đường Trần Quý Cáp nay là đường Võ Văn Tần.
Đường Nhất Linh và Hoàng Đạo (Nguyễn Thông nối dài) nay là đường Trần Văn Đang.

Hệ thống đường sắt đô thị
 Tuyến số 2 (Đang xây dựng): (Quận 1) ← Ga Dân Chủ - Ga Hòa Hưng - Ga Lê Thị Riêng → (Quận Tân Bình)

Tổng lãnh sự quán các nước tại Quận 3

Chú thích


title: Tipula polaruralensis

text:
Tipula polaruralensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


Bảo tàng Không gian và Hàng không Evergreen (tiếng Anh: Evergreen Aviation & Space Museum) là một bảo tàng hàng không trưng bày một số các chủng loại phi cơ, phi thuyền quân sự và dân sự, nổi bật nhất là chiếc Hughes H-4 Hercules "Con ngỗng cây" (Spruce Goose). Bảo tàng nằm trong thành phố McMinnville, Oregon, phía bên kia đường là tổng hành dinh của Evergreen International Aviation, công ty mẹ của viện bảo tàng. Xa lộ Oregon 18 phân cách viện bảo tàng với Phi trường Thành phố McMinnville. Một rạp chiếu phim IMAX mở cửa năm 2007, và phòng triển lãm thứ hai tập trung vào hỏa tiễn đạn đạo liên lục địa Titan II và kỹ thuật không gian mở cửa vào năm 2008.

Lịch sử
Đầu tiên là do mơ ước của Cơ trưởng Michael King Smith, con trai của nhà sáng lập công ty "Evergreen International Aviation", Delford Smith, Bảo tàng Không gian và Hàng không Evergreen là việc thực hiện giấc mơ của ông. Bảo tàng lúc mới bắt đầu chỉ có một số nhỏ phi cơ cũ kỹ trưng bày trong một nhà chứa phi cơ ở tổng hành dinh và nó được gọi là Bảo tàng Evergreen. Vào tháng 3 năm 1990, chủ hiện tại của chiếc phi cơ Spruce Goose là Công ty Walt Disney thông báo rằng họ chuẩn bị đóng cửa cơ sở triển lãm ở Long Beach, California. Hội hàng không miền Nam California được thông báo và họ nhanh chóng bắt đầu tìm kiếm một nơi khác để chứa chiếc phi cơ Spruce Goose. Năm 1992, Bảo tàng Evergreen thắng thầu nhờ vào lời đề nghị xây một bảo tàng quanh chiếc phi cơ này và đặt nó làm vật trưng bày triển lãm chính.

Việc tháo gỡ chiếc phi cơ này bắt đầu vào tháng 8 năm 1992. Chiếc phi cơ được tháo rời và chở bằng tàu theo duyên hải lên đến sông Columbia từ Long Beach, California đến Portland, Oregon. Tại Portland, nó được chở qua sông Willamette đến Dayton, Oregon là nơi nó được chuyển lên các xe chở hàng và đưa đến Công ty "Evergreen International Aviation". Nó đến nơi vào tháng 2 năm 1993.

Trong 8 năm tiếp theo, chiếc phi cơ được trùng tu từng chi tiết. Các tình nguyện viên đã cạo sạch sơn củ và sơn mới lại hoàn toàn chiếc phi cơ. Đây chỉ là một phần nhỏ của công việc trùng tu chiếc phi cơ.

Vào tháng 9 năm 2000, các phần chính của phi cơ đã được hoàn thiện. Thân phi cơ, cánh và đuôi được chở ngang qua xa lộ và đưa vào tòa nhà bảo tàng mới vừa xây xong. Một năm kế tiếp, người ta phải dành nhiều thì giờ để lắp ráp cánh, đuôi và thân phi cơ. Mọi việc hoàn tất đúng thời gian kịp cho lễ khánh thành bảo tàng vào ngày 6 tháng 6 năm 2001. Các bộ điều khiển bề mặt (như bánh lái đuôi, cánh điều khiển nghiêng trái phải, cánh điều khiển lên xuống) được lắp rắp sau đó. Mãnh cuối cùng được lắp rắp vào ngày 7 tháng 12 năm 7, 2001.

Bảo tàng Evergreen được đặt tên lại là Evergreen AirVenture Museum (có nghĩa Bảo tàng Thám hiểm Hàng không Evergreen) năm 1994. Năm 1997, tên lại được đổi một lần nữa thành Trung tâm Giáo dục Hàng không Evergreen Cơ trưởng Michael King Smith.

Rạp chiếu phim Evergreen IMAX được hoàn thành năm 2007 sau nhiều lần trì hoãn (ban đầu, dự định hoàn thành vào nữa cuối năm 2006).

Michael K. Smith mất sau một vụ tai nạn xe hơi năm 1995.  Chiếc F-15 trưng bày trên đường đi bộ trước tổng hành dinh của công ty Evergreen International Aviation (phía bên kia xa lộ từ bảo tàng) và một tượng đồng mới đặt giữa lối đi từ tòa nhà không gian và tòa nhà hàng không là để tưởng niệm ông.

Hiện nay có hai trung tâm trưng bày chính và lớn mở cửa cho công chúng. Trung tâm thứ nhất là nơi trưng bày về hàng không, có chiếc phi cơ Spruce Goose và các loại phi cơ khác. Trung tâm thứ hai trưng bày về chuyến bay không gian nằm trong một tòa nhà khác, mới và tương tự với tòa nhà trưng bày hàng không. Trung tâm hiện tại trưng bày về chuyến bay không gian có SR-71 Blackbird, trước đây nằm bên dưới một chiếc cánh của Spruce Goose. Bảo tàng dự định trưng bày một trong những chiếc phi thuyền con thoi trong tương lai khi chúng không còn được sử dụng nữa. Các máy thử bay điện tử để tập đáp phi thuyền con thoi cũng như đổ bến không gian hay đáp lên mặt trăng được sẵn sàng cho khách du lịch sử dụng.

Tòa nhà trưng bày mới nhất nằm ngay phía đông của tòa nhà rạp phim IMAX nhỏ hơn. Hỏa tiễn Titan II (chưa từng bay) nằm ngang bên ngoài trong lúc xây dựng và nằm gần tòa nhà chuyến bay không gian. Hiện nay hỏa tiễn này đã được dựng đứng lên theo cấu trúc xây dựng đặc biệt để trưng bày.

Trưng bày chính yếu

 Beechcraft Starship
 Bell AH-1 Cobra
 Blériot XI tái chế
 Boeing B-17G Flying Fortress 44-83785
 de Havilland D.H.-100 Vampire Mk.52
 Douglas A-4 Skyhawk
 Douglas C-47
 Douglas DC-3A
 Ford 5-AT-B Tri-Motor Tin Goose
 Foton-6 Space Capsule (tàu không gian của Nga)
 phiên bản không người lái của Vostok spacecraft.
 General Motors TBM-3E Avenger
 Gorgon 2A missile
 Grumman F-14 Tomcat
 Grumman F-9 Cougar
 Goodyear FG-1 Corsair 92095
 Hughes H-4 Hercules (tàu bay với hai cánh lớn nhất chưa từng chế tạo)
 Lockheed D-21D (# 534, phi cơ không người lái dựa theo mẫu phi cơ Blackbird)
 Lockheed P-38L Lightning 44-53186
 Lockheed SR-71A Blackbird
 Loại phi cơ Blackbird này một trong số ba loại được NASA và Không lực Hoa Kỳ tái sử dụng năm 1995. Chuyến bay cuối cùng là vào ngày 1 tháng 2 năm 1996.
 Martin Titan II SLV Space Launch Vehicle
 Hỏa tiễn đặc biệt này là hỏa tiễn cuối cùng trong số 13 hỏa tiễn Titan II được chọn để cải biến phục vụ phóng các vệ tinh theo dõi thời tiết. Hỏa tiễn này là hỏa tiễn duy nhất không được phóng.
 McDonnell Douglas F-15A Eagle
 Phi cơ này được trưng bày trên lối đi tại tổng hành dinh công ty để tưởng niệm Michael King Smith
 McDonnell Douglas F-4 Phantom II
 Mercury Space Capsule
 Messerschmitt Bf 109G-10/U-4 610937
 Mikoyan i Guryevich MiG-17A "Fresco" (phiên bản thật của Nga)
 Mikoyan Guryevich MiG-29 "Fulcrum"
 NASA X-38 V-131R
 North American B-25J 44-86725
 North American F-100 Super Sabre
 North American P-51D Mustang
 North American X-15
 Northrop T-38A Talon
 Pratt & Whitney R-4360 Engine (động cơ của chiếc Spruce Goose) (2 động cơ được trình bày, một cái tháo ra cho thấy bên trong)
 RD-107 engine
 Redstone rocket
 Republic F-105 Thunderchief
 Republic-Ford JB-2) (Hỏa tiễn V-1, phiên bản Mỹ)
 Sikorsky SH-3D Sea King
 Sopwith Camel (mô hình)
 Sputnik (mô hình)
 Supermarine Spitfire Mk. XVI
 Hỏa tiễn V-2 (mô hình)
 Wright Flyer tái chế

Ngoài ra còn có nhiều động cơ phi cơ khác nhau được trình bày tại đây. Phòng trưng bày còn có nhiều loại phi cơ trực thăng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Bảo tàng hàng không tại Hoa Kỳ
Oregon


title: Vilalba dels Arcs

text:
Vilalba dels Arcs là một đô thị thuộc tỉnh Tarragona trong cộng đồng tự trị Catalonia, phía bắc Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 67,3 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 724 người với mật độ 10,76 người/km². Đô thị này có cự ly km so với Tarragona.

Tham khảo

Đô thị ở Tarragona


title: Ricimer

text:
Flavius Ricimer (405 – 472) là tướng lĩnh man tộc German, người đã khống chế phần lãnh thổ còn lại của Đế quốc Tây La Mã từ giữa thế kỷ thứ 5. Vì nguồn gốc xuất thân từ người rợ nên Ricimer không thể tiếp nhận vương vị Augustus (Hoàng đế), thay vào đó ông nắm giữ chức magister militum (Thống lĩnh quân đội), từ đó trở về sau, ông dễ dàng thao túng và phế bỏ một loạt vị Hoàng đế bù nhìn khiến cho Đế quốc phương Tây suy yếu dần và cuối cùng đi đến sụp đổ vào năm 476.

Tiểu sử
Ricimer xuất thân từ dòng dõi hoàng tộc người rợ, là một tín đồ Cơ Đốc giáo phái Arian, ông là con trai của Rechila thuộc tộc Suevi và là Vua xứ Galicia; mẹ ông không rõ tên tuổi là em gái hoặc con gái của Wallia, vua tộc Visigoth.

Thuở ban đầu, ông cùng tướng Flavius Aetius phụng sự trong quân đội dưới triều đại Hoàng đế Tây La Mã Valentinian III, Cái chết của Valentinian và Aetius vào năm 454-455 tạo ra một khoảng trống quyền lực ở Tây La Mã. Lúc đầu, Petronius Maximus đã cố gắng nắm quyền kiểm soát triều đình, nhưng ông đã bị giết chết khi vua Genseric thuộc man tộc Vandal tiến vào cướp phá thành Roma vào tháng 5 năm 455. Sau đó Avitus được người Visigoth đưa lên làm Hoàng đế. Avitus bổ nhiệm Ricimer là tổng chỉ huy quân đội đế quốc Tây La Mã rệu rã, nhằm đảm bảo sự an toàn của Ý và một phần phía nam xứ Gaul. Ông cho xây dựng một đội quân và hải quân mới lấy từ số lính đánh thuê người German.

Sau khi rời khỏi Rome, Genseric để lại hạm đội hùng mạnh của ông phong tỏa duyên hải nước Ý. Ricimer chỉ huy hạm đội thuộc lực lượng của ông khuất phục người Vandal trong một trận hải chiến tại Corse, đồng thời ông còn hành quân đánh bại họ ở Agrigentum tại Sicilia. Được hỗ trợ bởi uy tín cao trong giới quân đội, Ricimer nhận được sự đồng ý của Viện Nguyên Lão La Mã về đề nghị tiến hành một cuộc thảo phạt nhằm chống lại Hoàng đế Avitus, người mà ông đánh bại trong một trận chiến đẫm máu tại Piacenza vào ngày 16 tháng 10 năm 456. Avitus thua trận và bị bắt làm tù binh, buộc phải thoái vị và được tấn phong làm Giám mục xứ Piacenza rồi qua đời chỉ vài năm sau. Ít lâu sau, Ricimer được Hoàng đế Đông La Mã Leo I phong chức patricius ở Constantinopolis.

Năm 457, được sự ủng hộ của Ricimer và sự ưng thuận của Hoàng đế Đông La Mã Leo I, tướng Majorian chính thức lên ngôi Hoàng đế Tây La Mã. Tuy nhiên Majorian đã chứng tỏ ông là một người cai trị tài năng và nhanh chóng trở thành vị vua độc lập không mấy dễ chịu. Ít lâu sau, Majorian bị Genseric đánh bại tại vùng Valencia của Tây Ban Nha ngày nay, trong khi dự tính tiến hành một cuộc viễn chinh chống lại vị vua man rợ này thì vào năm 461, Ricimer buộc ông phải thoái vị và sai người ám sát ông vào ngày 7 tháng 8 năm 461. Để dễ bề thao túng quyền lực chính trị trong tay, Ricimer đã chọn Nguyên Lão Nghị viên Libius Severus kế vị ngôi vua Tây La Mã nhưng không được sự chấp thuận của Leo tại Đông La Mã và bộ tướng Aegidius trú đóng ở Gaul.

Năm 465, Libius Severus bị Ricimer đầu độc chết do tỏ vẻ bất mãn về kiểu chuyên quyền của Ricimer, từ đó Ricimer thực sự đã là người kiểm soát triều đình Tây La Mã trong khoảng thời gian mười tám tháng không có Hoàng đế. Sau cùng vào năm 467, Ricimer và Genseric đều chấp nhận ứng cử viên của Leo là Anthemius lên ngôi Hoàng đế Tây La Mã. Ông gả đứa con gái của mình là Alypia cho Anthemius nhằm dụng ý tiếp tục khống chế triều đình Tây La Mã. Năm 468, Ricimer quyết định khởi binh chống lại Genseric để đề phòng nhà vua man rợ này có thể gây không ít cản trở cho sự thống trị của Đế quốc Tây La Mã.

Bốn năm sau, Ricimer chuyển đến Mediolanum (Milan ngày nay), sẵn sàng tuyên chiến với Anthemius. Epiphanius xứ Pavia, Giám mục Milan, kịp thời đi tới tiến hành hòa giải giữa đôi bên, sau đó Ricimer với đội quân thuộc man tộc German trước khi tiến quân tới Rome đã tuyên bố chọn Olybrius làm Hoàng đế Tây La Mã. Sau ba tháng vây hãm quyết liệt, cuối cùng ông chiếm được thành phố này vào ngày 1 tháng 7 năm 472. Anthemius bị giết chết. Không may, Ricimer tự nhiên lâm trọng bệnh, nằm liệt một chỗ, chưa đầy hai tháng sau thì qua đời vào ngày 18 tháng 8 cùng năm. Cháu trai là Gundobad kế thừa tước vị patricius và nắm quyền chỉ huy Quân đội Tây La Mã.

Tham khảo

Sinh năm 405
Mất năm 472
Người Suebi
Người Goth
Tướng lĩnh la Mã Cổ Đại
Nhân vật quân sự La Mã
Quan chấp chính tối cao Đế quốc la Mã
Magistri militum
Nhà Theodosius
Patricii
Người La Mã thế kỷ thứ 5
Kẻ chuyên quyền
Kẻ giết vua
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã


title: (14408) 1991 PC16

text:
{{DISPLAYTITLE:(14408) 1991 PC16}}

(14408) 1991 PC16 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 6 tháng 8 năm 1991.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 14001–15000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Aydat

text:
Aydat là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 815 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Puy-de-Dôme


title: Leiodytes kyushuensis

text:
Leiodytes kyushuensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Nakane miêu tả khoa học năm 1990.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Leiodytes


title: Conus varius

text:
Conus varius là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

Động vật được mô tả năm 1758
varius


title: 10 tháng 3

text:
Ngày 10 tháng 3 là ngày thứ 69 (70 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 296 ngày trong năm.

Sự kiện
947 – Lưu Tri Viễn xưng là hoàng đế, lập ra triều Hậu Hán, sau đó thu phục Trung Nguyên từ quân Khiết Đan.
1814 – Napoléon Bonaparte bị quân đội Liên minh thứ sáu đánh bại tại trận Laon.
1905 – Chelsea F.C. được thành lập tại Luân Đôn, nay là một trong các câu lạc bộ hàng đầu của bóng đá Anh.
1870 – Chính phủ Phổ cấp phép hoạt động cho Deutsche Bank, nay nằm trong các ngân hàng có ảnh hưởng nhất trên thế giới.
1909 – Hiệp ước Anh-Xiêm được ký kết, theo đó Xiêm từ bỏ chủ quyền đối với các quốc gia Mã Lai Kedah, Kelantan, Perlis và Terengganu, các khu vực này trở thành lãnh thổ bảo hộ của Anh.
1912 – Trung Quốc trở thành nước Cộng hoà sau khi nhà Thanh bị lật đổ.
1945 - Chiến tranh thế giới thứ hai: Nhật tiến vào thị xã Thái Nguyên thay Pháp.
1945 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Các máy bay B-29 của Hoa Kỳ oanh tạc thủ đô Tokyo của Nhật Bản khiến hơn 100.000 dân thường thiệt mạng.
1950 - thành lập Sư đoàn 304, Quân đội nhân dân Việt Nam
1975 – Chiến tranh Việt Nam: Quân Giải phóng bắt đầu tiến đánh Buôn Ma Thuột trong Chiến dịch Tây Nguyên, và chiếm lĩnh thị xã vào hôm sau.
1978 – Nguyên mẫu oanh tạc cơ Mirage 2000, do hãng Dassault Aviation của Pháp thiết kế và chế tạo, thực hiện chuyến bay đầu tiên.

Sinh

 1503 - Ferdinand I, hoàng đế Đế quốc La Mã Thần thánh (m. 1564)
 1628 - Marcello Malpighi, thầy thuốc người Ý (m. 1694)
 1709 - Georg Steller, nhà tự nhiên học người Đức (m. 1746)
 1749 - Lorenzo da Ponte, Librettist người Ý (m. 1838)
 1772 - Friedrich von Schlegel, nhà thẩm mĩ học người Đức (m. 1829)
 1787 - William Etty, họa sĩ người Anh (m. 1849)
 1788 - Joseph von Eichendorff, nhà văn người Đức (m. 1857)
 1810 - Samuel Ferguson, nhà thơ người Ireland (m. 1886)
 1842 - Mykola Lysenko, nhà soạn nhạc người Ukraina (m. 1912)
 1844 - Pablo de Sarasate, nghệ sĩ vĩ cầm người Tây Ban Nha (m. 1908)
 1850 - Spencer Gore, vận động viên quần vợt, cầu thủ cricket người Anh (m. 1906)
 1880 - Broncho Billy Anderson, diễn viên người Mỹ (m. 1971)
 1885 - Tamara Karsavina, nữ vũ công ba lê Nga (m. 1978)
 1888 - Barry Fitzgerald, diễn viên người Ireland (m. 1961)
 1892 - Arthur Honegger, Thụy Sĩ nhà soạn nhạc người Pháp (m. 1955)
 1892 - Gregory La Cava, người đạo diễn người Mỹ (m. 1952)
 1903 - Bix Beiderbecke, nhạc sĩ người Mỹ (m. 1931)
 1905 - Richard Haydn, diễn viên người Anh (m. 1985)
1906 - Nhà thơ Đông Hồ (m. 1969)
1908 - Giáo sư Hoàng Xuân Hãn (m. 1996)
 1915 - Harry Bertoia, nghệ sĩ người Ý (m. 1978)
 1919 - Marion Hutton, ca sĩ người Mỹ (m. 1987)
 1920 - Boris Vian, nhà văn, nhạc sĩ người Pháp (m. 1959)
 1925 - Manolis Anagnostakis, nhà thơ người Hy Lạp (m. 2005)
 1928 - James Earl Ray, kẻ ám sát người Mỹ (m. 1998)
 1928 - Sara Montiel, nữ diễn viên, ca sĩ người Tây Ban Nha
 1931 - Georges Dor, tác gia, nhà soạn kịch, ca sĩ, người sáng tác bài hát Quebec (m. 2001)
 1937 - Joe Viterelli, diễn viên người Mỹ (m. 2004)
 1938 - Marina Vlady, nữ diễn viên người Pháp
 1945 - Birgitta Sellén, chính khách người Thụy Điển
 1946 - Jim Valvano, huấn luyện viên bóng rổ người Mỹ (m. 1993)
 1946 - Mike Hollands, họa sĩ phim hoạt hình người Úc
 1946 - Hiroshi Fushida, tay đua xe người Nhật Bản
 1947 - Kim Campbell, thủ tướng Canada thứ 19
 1947 - Bob Greene, nhà báo người Mỹ
 1952 - Morgan Tsvangirai, chính khách người Zimbabwe
 1953 - Paul Haggis, đạo diễn phim người Canada
 1955 - Youssra, nữ diễn viên, ca sĩ Ai Cập
 1955 - Toshio Suzuki, tay đua xe người Nhật Bản
 1957 - Matt Knudsen, diễn viên người Mỹ
 1957 - Shannon Tweed, nữ diễn viên, người mẫu, người Canada
 1957 - Osama bin Laden: Trùm khủng bố thế giới
 1958 - Steve Howe, vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 2006)
 1958 - Sharon Stone, nữ diễn viên người Mỹ
 1960 - Anne MacKenzie, phát thanh viên truyền thanh nhà báo
 1961 - Laurel Clark, nhà du hành vũ trụ thầy thuốc (m. 2003)
 1961 - Mitch Gaylord, vận động viên thể dục người Mỹ
 1961 - Bobby Petrino, bóng đá huấn luyện viên người Mỹ
 1962 - Seiko Matsuda, nhạc pop ca sĩ người Nhật Bản
 1964 - Neneh Cherry, nhạc sĩ người Thụy Điển
 1964 - Jasmine Guy, nữ diễn viên người Mỹ
 1965 - Rod Woodson, cầu thủ bóng đá người Mỹ
 1966 - Edie Brickell, ca sĩ người Mỹ
 1966 - Gráinne Mulvey, nhà soạn nhạc người Ireland
 1966 - Mike Timlin, vận động viên bóng chày người Mỹ
 1968 - Felice Arena, tác gia trẻ em người Úc
 1968 - Shoichi Funaki, đô vật Wrestling chuyên nghiệp người Nhật Bản
 1969 - Paget Brewster, nữ diễn viên người Mỹ
 1971 - Steve Arnold, tay đua xe người Anh
 1971 - Jon Hamm, diễn viên người Mỹ
 1971 - Timbaland, ca sĩ nhạc Rapp người Mỹ
 1972 - Matt Kenseth, tay lái xe đua người Mỹ
 1973 - Eva Herzigova, người mẫu, người Séc
 1973 - Chris Sutton, cầu thủ bóng đá người Anh
 1973 - Mauricio Taricco, cầu thủ bóng đá người Argentina
 1973 - John LeCompt, nghệ sĩ đàn ghita người Mỹ
 1976 - Haifa Wehbe, nữ diễn viên, người mẫu, ca sĩ người Liban
 1976 - Kisaki, nhạc sĩ người Nhật Bản
 1977 - Peter Enckelman, cầu thủ bóng đá người Phần Lan
 1977 - Bree Turner, diễn viên múa, nữ diễn viên người Mỹ
 1977 - Robin Thicke, ca sĩ người Mỹ
 1981 - Samuel Eto'o, cầu thủ bóng đá người Cameroon
 1981 - Efthimios Kouloucheris, cầu thủ bóng đá người Hy Lạp
 1981 - Steven Reid, cầu thủ bóng đá người Anh
 1982 - Timo Glock, tay đua xe người Đức
 1982 - Katharine Isabelle, nữ diễn viên người Canada
 1983 - Carrie Underwood, nhạc country ca sĩ người Mỹ
 1983 - Rafe Spall, diễn viên người Anh
 1984 - Ben May, cầu thủ bóng đá người Anh
 1984 - Olivia Wilde, nữ diễn viên người Mỹ
 1985 - Lassana Diarra, cầu thủ bóng đá người Pháp
 1985 - Kim Leclerc, chính khách người Canada
 1988 - Ivan Rakitić, cầu thủ bóng đá người Croatia
 1991 - Kenshi Yonezu nam ca sĩ, nhạc sĩ người Nhật Bản
 1992 - Emily Osment, nữ diễn viên, ca sĩ người Mỹ

Mất

948 - Lưu Tri Viễn tức Hậu Hán Cao Tổ, hoàng đế khai quốc nhà Hậu Hán thời Ngũ Đại Thập Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
1357 – Trần Minh Tông, hoàng đế thứ năm của nhà Trần (s. 1300).
1510 - Johann Geiler von Kaisersberg, người thuyết giáo Thụy Sĩ (s. 1445)
 1584 - Thomas Norton, chính khách, nhà văn người Anh (s. 1532)
 1588 - Theodor Zwinger, học giả Thụy Sĩ (s. 1533)
 1669 - John Denham, nhà thơ người Anh (s. 1615)
 1670 - Johann Rudolf Glauber, nhà hóa học người Đức (s. 1604)
 1776 - Élie Catherine Fréron, nhà phê bình người Pháp (s. 1719)
 1776 - Niclas Sahlgren, lái buôn, người làm việc thiện người Thụy Điển (s. 1701)
 1832 - Muzio Clementi, nhà soạn nhạc người Ý (s. 1752)
 1861 - Taras Shevchenko, nhà thơ người Ukraina (s. 1814)
 1872 - Giuseppe Mazzini, chính khách người Ý (s. 1805)
 1895 - Charles Frederick Worth, người may y phục nữ người Anh (s. 1826)
 1910 - Carl Reinecke, nghệ sĩ dương cầm, người chỉ huy dàn nhạc, nhà soạn nhạc người Đức (s. 1824)
 1937 - Yevgeny Zamyatin, nhà văn người Nga (s. 1884)
 1940 - Mikhaïl Boulgakov, nhà văn người Nga (s. 1891)
 1942 - William Henry Bragg, nhà vật lý, giải thưởng Nobel người Anh (s. 1862)
 1949 - James Rector, vận động viên người Mỹ (s. 1884)
 1950 - Marguerite De La Motte, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1902)
 1951 - Kijūrō Shidehara, thủ tướng người Nhật Bản (s. 1872)
 1966 - Frits Zernike, nhà vật lý, giải thưởng Nobel người Đức (s. 1888)
 1967 - Yiorgos Batis, nhà soạn nhạc, nhạc sĩ người Hy Lạp (s. 1885)
 1970 - Vasilis Avlonitis, diễn viên người Hy Lạp (s. 1904)
 1977 - E. Power Biggs, Mỹ người chơi đàn organ người Anh (s. 1906)
 1984 - June Marlowe, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1903)
 1985 - Konstantin Chernenko, người Liên Xô tổng thư ký đảng cộng sản (s. 1911)
 1985 - Bob Nieman, vận động viên bóng chày người Mỹ (s. 1927)
 1986 - Ray Milland, diễn viên người Anh (s. 1905)
 1988 - Andy Gibb, ca sĩ người Anh (s. 1958)
 1988 – Phạm Hùng, Thủ tướng Việt Nam (1987-1988) (s. 1912)
 1992 - Giorgos Zampetas, nhà soạn nhạc, nhạc sĩ người Hy Lạp (s. 1925)
 1996 - Ross Hunter, nhà sản xuất phim người Mỹ (s. 1920)
 1996 – Hoàng Xuân Hãn, giáo sư, kĩ sư, nhà Việt Nam học Việt Nam (s. 1908)
 1997 - La Vern Baker, ca sĩ người Mỹ (s. 1929)
 1998 - Lloyd Bridges, diễn viên người Mỹ (s. 1913)
 2005 - Dave Allen, diễn viên hài người Ireland (s. 1936)
 2006 - Anna Moffo, ca sĩ soprano người Mỹ (s. 1932)
 2007 - Richard Jeni, diễn viên hài người Mỹ (s. 1957)
 2007 - Ernie Ladd, cầu thủ bóng đá, đô vật Wrestling chuyên nghiệp người Mỹ (s. 1938)

Ngày lễ và kỷ niệm

Dương lịch

Âm lịch
 Giỗ tổ Hùng Vương - Một ngày lễ trong văn hóa của người Việt Nam.

Tham khảo

Tháng ba
Ngày trong năm


title: Hemibidessus conicus

text:
Hemibidessus conicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Zimmermann miêu tả khoa học năm 1921.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hemibidessus


title: Sông Tăng Văn

text:
Tăng Văn hay Tằng Văn (; Tăng Văn khê) là một dòng sông tại Đài Loan. Sông có độ dài thứ tư tại Đài Loan với 138,47 km. Sông khởi nguồn từ núi Đông Thủy thuộc dãy núi A Lý Sơn, chảy qua Đài Nam và Gia Nghĩa sau đó đổ ra eo biển Đài Loan.

Sông Tăng Văn có nguồn nước dồi dào, hồ chứa nước Tăng Văn ở thượng nguồn của sông là hồ chứa lớn nhất tại Đài Loan, ngoài ra trên dòng chảy của sông còn có hồ chứa Nam Hóa và Ô Sơn Đầu. Ngoài mục đích phục vụ cho thủy điện, cung cấp nước và điều hòa lũ lụt, các hồ chứa này còn là những địa điểm du lịch được biết đến. Ngoài ra khu vực cửa sông còn là nơi cư trú của nhiều loài sinh vật, đặc biệt là cò mặt đen.

Phụ lưu
Tăng Văn：Đài Nam, Gia Nghĩa, Cao Hùng
Quan Điền：Quan Điền Đại Nội, Đông Sơn thuộc Đài Nam
Độ Tử Đầu（Song khê）：Quan Điền & Đại Nội, Đài Nam
Thái Liêu：Sơn Thượng, Tả Trấn, Ngọc Tĩnh, Nam Hóa, Đài Nam
Cương Lâm：Tả Trấn, Đài Nam
Hồng Thủy Tuyền：Tả Trấn, Đài Nam
Thảo Sơn：Tả Trấn, Đài Nam
Lư Chi Khanh：Đài Nam
Hậu Quật：Ngọc Tĩnh & Nam Hóa, Đài Nam; Đại Phố, Gia Nghĩa
Khanh Nội：
Diêm Thủy Khanh：Nam Hóa, Đài Nam
Phan Tử Khanh：Nam Hóa, Đài Nam
Trúc Khanh：Nam Hóa, Đài Nam
Phượng Lê Khanh：Nam Hóa, Đài Nam; Đại Phố, Gia Nghĩa
Đại Phố：Ngọc Tĩnh, Nam Tây, Đông Sơn thuộc Đài Nam; Đại Phố, Phiên Lộ, Gia Nghĩa; Na Mã Hạ, Cao Hùng; A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Hậu Đán：Ngọc Tĩnh & Nam Tây, Đài Nam
Du Xa：Nam Tây, Đài Nam
Cách Tử Khanh：
Mật Chi：Nam Tây, Đài Nam
Loan Khâu：Nam Tây, Đài Nam
Trường Chi Khanh：Đại Phố, Gia Nghĩa
Trúc Khanh：Đại Phố, Gia Nghĩa
Bào Tử Liêu：Đại Phố, Gia Nghĩa
Sa Mỹ Cơ：Đại Phố & Phiên Lộ Gia Nghĩa
Nhị Liêu：Đại Phố, Gia Nghĩa; Na Mã Hạ, Cao Hùng
Thảo Lan：Na Mã Hạ, Cao Hùng
sông Hoành Cẩu Thanh：Na Mã Hạ, Cao Hùng
Thác Á Y Cơ：Na Mã Hạ, Cao Hùng; A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Phổ Á Nữ：A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Tháp Nãi Khố：A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Ô Cơ Cáp：A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Đặc Phú Dã：A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Y Tư Cơ An Na：A Lý Sơn, Gia Nghĩa
Hậu Đại Phố：A Lý Sơn, Gia Nghĩa

Xem thêm
Danh sách sông Đài Loan

Tham khảo

Sông của Đài Loan
Đài Nam
Gia Nghĩa (huyện)


title: Mitromorpha tagaroae

text:
Mitromorpha tagaroae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Mitromorphidae, họ ốc cối.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitromorpha
Động vật được mô tả năm 2009


title: Calliostoma sayanum

text:
Calliostoma sayanum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Calliostomatidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

S


title: Sencenac-Puy-de-Fourches

text:
Sencenac-Puy-de-Fourches là một xã, nằm ở tỉnh Dordogne vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 10,79 km², dân số năm 2005 là 196 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 207 m trên mực nước biển.

Thông tin nhân khẩu

<center>

Sencenac-Puy-de-Fourches: Nguồn: INSEE  và Cassini

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Sencenac-Puy-de-Fourches trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Sencenac-Puy-de-Fourches sur le site de la Cộng đồng các xã du Brantômois

Sencenac-Puy-de-Fourches


title: Saurauia bracteosa

text:
Saurauia bracteosa là một loài thực vật thuộc họ Actinidiaceae. Đây là loài đặc hữu của Indonesia.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Saurauia bracteosa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

bracteosa
Thực vật đặc hữu Indonesia
Thực vật dễ tổn thương


title: Merrifieldia improvisa

text:
Merrifieldia improvisa là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được biết đến ở Kenya.

Chú thích

Tham khảo

Merrifieldia
Côn trùng châu Phi


title: Saprosma fragrans

text:
Saprosma fragrans là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Đây là loài đặc hữu của Ấn Độ.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Saprosma fragrans. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ấn Độ
Saprosma
Thực vật dễ tổn thương