title: Châu Á

text:
Châu Á phần lớn nằm ở Bắc bán cầu, là châu lục có diện tích lớn nhất trên thế giới. Thiên nhiên của châu Á rất đa dạng. Diện tích châu lục này bao phủ 8,7% tổng diện tích Trái Đất (hoặc chiếm 29,4% tổng diện tích lục địa).

Đại bộ phận lãnh thổ châu Á nằm ở Bắc Bán cầu và Bán cầu Đông. Ranh giới giữa châu Á với châu Phi là kênh đào Suez, với châu Âu là Dãy núi Ural, sông Ural, Biển Caspi, mạch núi Kavkaz, eo biển Thổ Nhĩ Kỳ, biển Địa Trung Hải và Biển Đen. Bốn điểm cực đất liền lớn châu Á: điểm cực đông là mũi Dezhnev ở eo biển Bering (66°4′45″B, 169°39′7″T), điểm cực nam là mũi Tanjung Piai ở eo biển Malacca (1°16′B, 103°31′Đ), điểm cực tây là mũi Baba ở biển Aegea (39°27′B, 26°3′Đ), điểm cực bắc là mũi Chelyuskin ở eo biển Vilkitsky (77°44′B, 104°15′Đ).

Hang lớn nhất là hang Sơn Đoòng (hang động tự nhiên lớn nhất thế giới), Đỉnh núi cao nhất là đỉnh Everest (cao nhất thế giới), điểm thấp nhất là sụt lún Biển Chết (thấp nhất thế giới), cao nguyên cao nhất là cao nguyên Thanh Tạng (cao nhất thế giới), sông dài nhất là Trường Giang (dài thứ ba thế giới), hồ lớn nhất là biển Caspi (lớn nhất thế giới), hồ sâu nhất là hồ Baikal (sâu nhất thế giới), sa mạc lớn nhất là sa mạc Arabi (lớn thứ năm thế giới). Vượt qua kinh độ và vĩ độ rộng vô cùng, chênh lệch thời gian đông - tây đạt đến từ 11 đến 13 giờ đồng hồ. Vùng đất phía tây và châu Âu nối liền lẫn nhau, hình thành lục địa Âu – Á - lục địa lớn nhất trên Trái Đất. Trừ đất liền ra, diện tích đảo lớn và đảo cồn của châu Á chừng 2,7 triệu kilômét vuông, chỉ đứng  sau Bắc Mỹ.

Châu Á là nơi bắt nguồn ba tôn giáo lớn của thế giới Phật giáo, Hồi giáo và Cơ Đốc giáo. Trong bốn nước xưa có nền văn minh lớn thì có ba nước xưa ở vào châu Á (Ấn Độ, Iraq (Lưỡng Hà) và Trung Quốc).

Trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ thuộc châu Á, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, Israel, Hồng Kông và Ma Cao được công nhận là những quốc gia và vùng lãnh thổ có nền kinh tế công nghiệp phát triển, số còn lại là các nước đang phát triển, trong đó, Trung Quốc và Ấn Độ là 2 nước đang phát triển có diện tích và dân số lớn nhất trên thế giới. Mặc dù còn tồn tại khoảng cách, tuy nhiên kinh tế các nước châu Á nhìn chung đều có sự phát triển, tăng trưởng nhất định.

Từ nguyên
Châu Á trong chữ Hán 州亞, chữ Hi Lạp cổ đại gốc là Ασία, và chữ La-tinh là Asia.

Châu Á là một châu lục có dân số đông nhất thế giới, đồng thời cũng là châu lục có mật độ dân số lớn nhất. Tên chữ của nó cũng xưa cũ nhất. "Asia" mang ý nghĩa là "khu vực Mặt Trời mọc", tương truyền là do người Phoenicia cổ đại đưa ra. Hoạt động trên biển thường xuyên, yêu cầu người Phoenicia cần phải xác định nơi chốn và hướng đi. Vì vậy họ đem khu vực biển Aegea về phía đông gọi chung là "Asu", nghĩa là "chỗ Mặt Trời mọc"; nhưng mà đem khu vực biển Aegea về phía tây thì gọi chung là "Ereb", nghĩa là "chỗ Mặt Trời lặn". Asia từng chữ một là do chữ Asu tiếng Phoenica diễn hoá tới nay. Vùng đất mà nó chỉ về là không rõ ràng lắm, phạm vi là có hạn định. Đến thế kỉ thứ nhất TCN đã biến thành là một tên gọi tỉnh hành chính của đế quốc La Mã, về sau thì mới dần dần khuếch đại, bao gồm cả khu vực châu Á bây giờ, biến thành là một cái tên để gọi tên châu lục lớn nhất thế giới.

Phiên âm bằng tiếng Trung cho Asia là Yàxìyà (亞細亞 - Á-tế-á) được đặt tên cho châu lục này trước nhất là vào năm 1582. Sau khi giáo sĩ truyền giáo Hội Jesus Matteo Ricci đến Trung Quốc, dưới sự giúp đỡ của Vương Bạn - tri phủ Long Khánh (nay là huyện Kiếm Các, huyện Tử Đồng, huyện Giang Du - phía bắc tỉnh Tứ Xuyên), cùng nhau làm ra "Khôn dư vạn quốc toàn đồ" với các phiên dịch viên. Bởi vì người nước ngoài lúc đó đến Trung Quốc phần nhiều ở khu vực miền nam, các phiên dịch này đều có mang theo mình sắc thái tiếng Hán miền nam dày đặc. Chữ nước ngoài mở đầu phiên dịch là "á" đọc là "a", cuối đuôi phiên dịch là "á", chữ nước ngoài phần nhiều đọc là "ya", lúc phiên dịch thành Trung văn, phiên dịch viên tức khắc sẽ căn cứ vào phát âm chữ Hán trong ngôn ngữ nơi đó để chọn lựa chữ Hán tương ứng.

Lịch sử
Lịch sử và văn hoá châu Á đều rất cổ xưa. Ấn Độ, Iraq (nước Babylon cũ) và Trung Quốc là ba trong bốn nước xưa là các nền văn minh lớn của thế giới đều ở châu Á. Trình độ kinh tế và văn hoá của châu Á đã từng chiếm giữ vị trí dẫn đầu vào khoảng thời gian dài trên thế giới, tứ đại phát minh của Trung Quốc hoặc người Ấn Độ phát minh chữ số Arabi và số 0, v.v... rất nhiều sáng tạo và phát minh về phương diện khoa học, cống hiến cực kì to lớn cho thế giới.

Thời đại viễn cổ
Vào thời đại viễn cổ, rất nhiều dân tộc của châu Âu và Bắc Phi đều bắt nguồn ở khu vực thảo nguyên của Trung Á. Vào Giai đoạn di cư, một bộ phận ở về phía tây tiến vào châu Âu, một bộ phận ở về phía đông dời vào Ấn Độ, hình thành các dân tộc ngữ hệ Ấn - Âu với phạm vi rộng lớn; một bộ phận khác ở về phía nam dời đến Bắc Phi và Tây Á, tiến vào Ai Cập, hợp thành các dân tộc ngữ hệ Phi - Á (tức ngữ hệ Semito - Hamitic) với người ở ngay địa phương đó.

Thời đại thượng cổ
Vào thời đại thượng cổ, Trung Quốc ở phương đông và đế quốc Ba Tư ở phương tây đều phát triển biến thành là đế quốc lớn mạnh, Ba Tư một mạch tranh hùng với Hi Lạp ở châu Âu, cuối cùng đều bị Alexander Đại đế của đế quốc Macedonia đánh bại, quân đội của Alexander tiến thẳng xâm nhập tiểu lục địa Ấn Độ, cuối cùng một phần quân đội còn lưu trú lại đã lập lên nhà nước Armenia. Trung Quốc lúc đó cũng đang đi đường lối hướng về bành trướng thống nhất, các dân tộc chung quanh mở đầu hiểu ra nhà nước Tần.

Lúc đế quốc La Mã ở phương tây trỗi lên, triều nhà Hán của Trung Quốc ở phương đông cũng là một nhà nước lớn mạnh, lãnh thổ của đế quốc La Mã bành trướng đến chỗ thung lũng sông Babylon cũ (bây giờ gọi là sông Euphrates) ở Trung Đông, phương đông và phương tây mở đầu có giao lưu kinh tế và văn hoá, con đường tơ lụa ban đầu từ đô thành Trường An, Trung Quốc đi qua Tây Vực (chính là Tân Cương và một phần khu vực Trung Á hiện nay) và Trung Đông, xa đến Rôma, Ý. Sau khi người Hung Nô ở phía bắc triều nhà Hán bị triều nhà Hán đánh bại, dần dần thiên cư hướng về phương tây, một ít bộ tộc mà trong mắt đế quốc Tây La Mã bị coi là "người chưa khai hoá", sau khi dời vào châu Âu, lập tức tăng tốc diệt vong đế quốc Tây La Mã.

Thời đại trung cổ
Vào thời đại trung cổ, ở vùng đất phía tây nam châu Á nổi lên đế quốc Arabi lớn mạnh - bao quát Nam Âu, Tây Á, Trung Á và Bắc Phi. Cương vực của Trung Quốc vào lúc triều nhà Đường lớn mạnh ở phương đông cũng bành trướng đến Trung Á và Triều Tiên đã dần dần làm thành dân tộc thống nhất.

Sự trỗi dậy của dân tộc Mông Cổ hình thành ảnh hưởng không ít ở thế giới, đã chinh phục vùng đất Âu - Á rộng lớn. nhưng mà vì củng cố chính quyền của bản thân nên đã tàn sát rất nhiều người dân dị tộc, rất nhiều văn minh ưu tú bị phá bỏ trong vòng một ngày.

Từ năm 1453, sau khi đế quốc Byzantine bị diệt vong, đế quốc Ottoman của nhà nước Hồi giáo đã xưng hùng chiếm giữ khu vực Trung Đông, bán đảo Tiểu Á và Bắc Phi hơn 400 năm. Ở múc độ nào đó, đế quốc Ottoman đã gây trở ngại giao lưu đông - tây về phương diện văn hoá và kinh tế. Khu vực Đông Á từ thế kỉ XVI tới nay, sự phát triển văn hoá và khoa học dần dần lạc hậu, thường hay thấy tình huống các nước cấm chỉ người dân trong nước giao lưu với người nước ngoài. Thí dụ chính sách toả quốc được thực thi vào thời đại Edo ở Nhật Bản, hoặc chính sách toả quốc của vương triều Triều Tiên, hoặc chính sách cấm biển vào thời kì nhà Minh và nhà Thanh,...

Từ sau cận đại
Từ sau thế kỉ XVIII, cùng với sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa thực dân ở châu Âu, người theo chủ nghĩa thực dân thông qua tuyến đường hàng hải, tiến hành khai thác tài nguyên ở đất liền châu Á, và sự suy yếu của chính quyền phong kiến trong thời gian dài của vùng đất châu Á đã trở thành miếng mồi mà các cường quốc châu Âu tranh giành, rất nhiều lãnh thổ bị chiếm đóng làm thành thuộc địa hoặc bán thuộc địa. Vùng đất hoang vu Siberia ở phía bắc châu Á, tan vỡ theo sau nỗ lực của đế quốc Mông Cổ, nước Nga Sa hoàng do dân tộc Nga ở châu Âu lập nên dần dần men theo đường bộ mà khai quật mở mang, rồi xưng hùng chiếm giữ một vùng rộng lớn ở phía bắc châu Á.

Cuối thế kỉ XIX, Nhật Bản theo sau sự thành công cải cách Duy tân Minh Trị, khiến cho thế nước hưng thịnh nhanh chóng, trở thành nước châu Á duy nhất có đầy đủ địa vị trên vũ đài cộng đồng quốc tế bằng tư cách "cường quốc". Từ lúc thắng lợi nhiều lần phát động chiến tranh chống lại các nước chung quanh như triều nhà Thanh, nước Nga Sa hoàng cùng với sau khi trải qua Đại chiến thế giới lần thứ nhất, Nhật Bản cai quản các thuộc địa của nước chiến bại Đức ở châu Á với tư cách nước chiến thắng, khiến cho phạm vi thế lực của Nhật Bản trải khắp cả Tây Thái Bình Dương. Lại thúc đẩy tham vọng chinh phục Trung Quốc và cả châu Á của nó ngày một lớn dần, Nhật Bản dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa quân phiệt vào thập kỉ 30 - 40 ở thế kỉ 20 đã phát động chiến tranh Trung – Nhật lần thứ hai và chiến tranh Thái Bình Dương, Đại chiến thế giới lần thứ hai cũng mở đầu từ quân Đức đánh chớp nhoáng Ba Lan vào ngày 1 tháng 9 năm 1939, sau đó mở rộng chiến tranh sang khu vực châu Á. Nhật Bản cuối cùng đầu hàng sau khi bị Hoa Kỳ ném xuống hai trái bom nguyên tử hướng về Hiroshima và Nagasaki. Sau khi Đệ nhị thế chiến đi qua, chủ nghĩa dân tộc ở châu Á ngóc đầu, các nước và dân tộc vừa mới bắt đầu sôi nổi tranh giành tìm lấy độc lập. Cùng lúc với đó, đối lập chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa cộng sản ở phương tây lan rộng đến đại lục địa châu Á. Năm 1949 Đảng Cộng sản Trung Quốc đánh bại Đảng Quốc dân Trung Quốc trong Nội chiến Quốc - Cộng, đã nắm giữ chính quyền của Trung Hoa dân quốc ở vùng đất Trung Quốc đại lục, thành lập nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa; Chính phủ Trung Hoa dân quốc dời đến Đài Bắc. Nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa do Đảng Cộng sản Trung Quốc thành lập và Liên minh nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô-viết do Đảng Cộng sản Liên Xô kiến lập cùng nhau thúc đẩy mở rộng chủ nghĩa cộng sản ở châu Á. Vùng đất Đông Á trước sau liên tục kiến lập nhiều chính quyền chủ nghĩa xã hội, như Triều Tiên, Việt Nam, Lào,... Vào thập kỉ 50-70 của thế kỉ 20, chiến tranh Triều Tiên và chiến tranh Việt Nam là tuyến đầu của cuộc chiến tranh giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản ở châu Á.

Các dân tộc ở Tây Á, Nam Á và Trung Đông cũng sôi nổi tranh giành độc lập từ sau Đại chiến thế giới lần thứ hai, nổi tiếng nhất chính là cuộc vận động cách mạng độc lập Ấn Độ do Mahatma Gandhi khởi xướng, cuối cùng dẫn đến Cuộc chia cắt Ấn Độ - Pakistan, Ấn Độ lấy tín đồ Ấn Độ giáo là chính và Pakistan lấy tín đồ Hồi giáo là chính cùng độc lập vào năm 1948. Tuy nhiên, vấn đề kiến lập nhà nước của Israel và Palestine ở Trung Đông, mang theo xung đột nghiêm trọng dính líu đến phương diện tôn giáo và dân tộc. Mặc dù Israel được hứa hẹn dựng nước ở vùng đất người Do Thái vào năm 1947, nhưng vì thánh địa Jerusalem được chia cho Israel, khiến các nước Hồi giáo chung quanh bất mãn, người Do Thái và tín đồ Hồi giáo bất hoà, dẫn đến Israel và các nước Hồi giáo chung quanh mỗi ngày gia tăng xung đột, trong chiến tranh Trung Đông lần thứ ba Israel kháng cự với Syria, Jordan và Ai Cập, Israel chiếm lĩnh một vùng đất đáng kể của Palestine, và thiết lập thuộc địa ở vùng đó. Mặt khác, vùng đất Trung Đông từ trước tới nay bị coi là "kho thuốc súng thế giới", vùng đất này chiến tranh liên miên không ngớt, bao gồm chiến tranh Iran - Iraq mà Iraq và Iran chĩa súng lẫn nhau, và chiến tranh giữa Hoa Kỳ và Iraq như chiến tranh vùng Vịnh vào ngày 17 tháng 1 năm 1991 và Chiến tranh Iraq vào ngày 20 tháng 3 năm 2003, và chiến tranh Afghanistan do lãnh đạo phần tử khủng bố số một Osama bin Laden nhắm vào tuyên bố của Hoa Kỳ cho nên năm 2002 phát động để lật đổ tập đoàn chính trị Taliban.

Liên Xô phát sinh chính biến vào cuối tháng 8 năm 1991, mặc dù Đảng Cộng sản Liên Xô giải quyết trong một tuần, nhưng mà vẫn khiến Liên Xô giải thể vào cuối năm 1991. Ở vùng đất Trung Á nhiều nước cộng hoà tách khỏi Liên Xô cũ thành nhà nước độc lập mới như Kazakhstan, Turkmenistan, Uzbekistan, v.v

Khu vực
Vùng đất châu Á bát ngát xa thẳm. Để cho thuận lợi, có thể chia châu Á làm 6 khu vực là Đông Á, Nam Á, Đông Nam Á, Trung Á, Tây Á và Bắc Á. Môi trường tự nhiên và hoạt động loài người của các vùng đất này mỗi nơi có đặc sắc riêng.

Đông Á
Đông Á bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Triều Tiên và Mông Cổ.  Diện tích chừng 11,8 triệu km vuông. Dân số hơn 1,6 tỉ. Địa thế phía Tây cao phía Đông thấp, chia làm bốn bậc thang. Cao nguyên Thanh Tạng ở phía Tây Nam Trung Quốc gọi là "nóc nhà thế giới", chiều cao cách mặt nước biển trung bình trên 4.000 m. Phía nửa Đông Nam là miền gió mùa, thuộc về đới khí hậu rừng lá rộng ôn đới và đới khí hậu rừng rậm á nhiệt đới; phía Tây Bắc thuộc về đới khí hậu thảo nguyên hoặc sa mạc ôn đới tính lục địa; phía Tây Nam thuộc về đới khí hậu cao nguyên và núi. Từ tháng 5 đến tháng 10 vùng đất phía Đông sát bờ biển bị ảnh hưởng của bão nhiệt đới tây bắc Thái Bình Dương. Tài nguyên khoáng sản phong phú gồm là than đá, sắt, dầu thô, đồng, antimon, wolfram, molypden, vàng, magnesit, than chì. Đông Á là quê hương của nhiều cây trồng như lúa gié, củ mài, lúa tắc, lúa tám đen, đậu nành, cỏ gai, trà xanh, tung dầu, điều, quýt, long nhãn, cây vải, nhân sâm. Lúa thóc chiếm trên 40% tổng sản lượng của thế giới, lá trà chiếm trên 25% tổng sản lượng thế giới, đậu nành chiếm 20%. Sản lượng sợi bông, đậu phộng, bắp, mía, mè, cải dầu, tơ tằm chiếm địa vị trọng yếu trên thế giới.

Tây Á
Tây Á cũng gọi là Tây Nam Á, chỉ vùng đất phía tây của châu Á, bao gồm Thổ Nhĩ Kì, Israel, Iran, Iraq, Cộng hòa Síp, Syria, Liban, Jordan, Kuwait, Arabi Saudi, Yemen, Oman, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Bahrain, Gruzia, Armenia và Azerbaijan. Diện tích chừng 6 triệu kilômét vuông. Dân số hơn 300 triệu người. Cao nguyên trải rộng, phần phía bắc nhiều dãy núi. Đồng bằng Mesopotamia ở khoảng giữa cao nguyên núi phía bắc và bán đảo Ả Rập ở phía nam là do sông Euprates và sông Tigris hình thành nên. Khí hậu nóng và khô. Diện tích sa mạc ở phía nam rộng lớn. Vùng đất ven biển Địa Trung Hải và Biển Đen cùng với vùng núi phía tây trong khu vực này thuộc về khí hậu Địa Trung Hải, cao nguyên phía đông và nội lục thuộc về khí hậu thảo nguyên hoặc sa mạc á nhiệt đới, phần lớn vùng đất ở bán đảo Ả Rập thuộc về khí hậu sa mạc nhiệt đới. Trữ lượng và sản lượng dầu thô chiếm địa vị trọng yếu trên thế giới. Tây Á là nơi sản sinh bắt nguồn thực vật vun trồng như cà rốt, dưa lưới, hành tây, rau chân vịt, cỏ linh lăng, chà là cùng với các giống gia súc như lạc đà một bướu, ngựa Ả Rập, dê Angora, thỏ Angora.

Đông Nam Á
Đông Nam Á chỉ vùng đất phía đông nam của châu Á, gồm các nước Singapore, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Việt Nam, Lào, Philippines, Campuchia, Myanmar, Brunei và Đông Timor. Diện tích khoảng 4,5 triệu kilômét vuông. Dân số hơn 650 triệu. Về địa lí, khu vực bao gồm hai phần: bán đảo Ấn - Trung và quần đảo Mã Lai. Là một trong các khu vực có nhiều núi lửa nhất trên thế giới. Phía nam vùng quần đảo và bán đảo thuộc về khí hậu rừng mưa nhiệt đới, vùng núi phía bắc bán đảo thuộc về khí hậu rừng rậm á nhiệt đới. Thiếc, dầu thô, khí thiên nhiên, than đá, nickel, quặng bô xít, wolfram, chromi, vàng, v.v là khoáng vật trọng yếu. Đông Nam Á là nơi bắt nguồn nhiều thực vật nhiệt đới như cây chanh vàng, cây đay vàng, cây đinh hương, đậu khấu, hồ tiêu, chuối rừng, cây cau, cây mít, cây chuối sợi đay. Các nước ở khu vực này sản xuất nhiều gạo, cao su, hương liệu, gỗ tếch, cây bông thân gỗ, thuốc quinin và trái cây nhiệt đới. Trong tất cả các nước, Indonesia là nước có núi lửa nhiều nhất trên thế giới và có danh hiệu "đất nước núi lửa".

Trung Á
Trung Á chỉ vùng đất trung tâm châu Á (về địa lí). Bao gồm Turkmenistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Kazakhstan. Diện tích khoảng 4 triệu kilômét vuông. Vùng đất phía đông nam trong khu vực này là vùng núi, động đất nhiều lần, thuộc về khí hậu núi; các vùng đất còn lại là đồng bằng, gò đồi, sa mạc trải rộng, khí hậu khô cạn, thuộc về khí hậu sa mạc hoặc thảo nguyên nhiệt đới và á nhiệt đới. Khí thiên nhiên, dầu thô, than đá, đồng, chì, kẽm, thủy ngân, lưu huỳnh, mirabilit (tức natri sulfat ngậm nước) là khoáng vật khá trọng yếu. Tài nguyên khoáng sản của Trung Á vô cùng phong phú, ngành công nghiệp quân sự phát đạt. Trung Á là chỗ sản sinh bắt nguồn thực vật vun trồng như đậu Hà Lan, đậu tằm, trái táo tây cùng với cừu Karakul. Sản xuất cây bông sợi, cây thuốc lá, tơ tằm, lông cừu, cây nho và cây táo tây.

Nam Á
Nam Á chỉ vùng đất phía nam của châu Á, gồm Ấn Độ, Afghanistan, Maldives, Bhutan, Sri Lanka, Pakistan, Bangladesh và Nepal. Diện tích khoảng 5,1 triệu kilômét vuông. Dân số 1,8 tỉ. Vùng đất phía bắc trong khu vực này là vùng núi của chân núi phía nam mạch núi Himalaya, bán đảo Ấn Độ ở phía nam là cao nguyên Deccan, giữa vùng núi phía bắc và cao nguyên Deccan là đồng bằng sông Ấn Độ - sông Hằng. Đồng bằng ở phía bắc và ở giữa về cơ bản thuộc về khí hậu rừng rậm bán nhiệt đới, cao nguyên Deccan và phía bắc Sri Lanka thuộc về khí hậu thảo nguyên nhiệt đới, đoạn tây nam của bán đảo Ấn Độ, phía nam Sri Lanka và toàn bộ Maldives thuộc về khí hậu rừng mưa nhiệt đới, đồng bằng sông Ấn Độ thuộc về khí hậu thảo nguyên hoặc sa mạc á nhiệt đới. Lấy sắt, mangan, than đá làm tài nguyên khoáng sản phong phú nhất. Nam Á là chỗ sản sinh bắt nguồn thực vật vun trồng như xoài, thầu dầu, cà tím, chuối rừng, cây mía và củ sen. Cây đay vàng (Corchorus capsularis L) và lá trà chiếm chừng 1/2 tổng sản lượng thế giới. Sản lượng của gạo, đậu phộng, mè, cải dầu, mía, bông sợi, cao su, lúa tẻ hột nhỏ, dừa sấy khô có vị trí trọng yếu trên thế giới.

Bắc Á
Bắc Á chỉ vùng đất Siberia của nước Nga, diện tích khoảng 13,1 triệu kilômét vuông. Vùng đất phía tây là đồng bằng Tây Siberia, phía giữa là vùng núi và cao nguyên Trung Siberia, phía đông là vùng núi Viễn Đông. Vòng cực về phía bắc thuộc về khí hậu đồng rêu hàn đới, vùng đất còn lại thuộc về khí hậu rừng lá kim ôn đới. Khoảng thời gian dòng sông đông lại thành băng là từ 6 tháng trở lên. Dầu thô, than đá, đồng, vàng, đá kim cương là khoáng vật khá trọng yếu; sản xuất các loại lúa tẻ, khoai tây, cây lanh và vật liệu gỗ.

Địa lí

Địa hình

Địa hình châu Á lên xuống rất lớn, khoảng giữa cao, bốn phía xung quanh thấp. Vùng đất phía đông có một dãy quần đảo hình vòng cung nhiều kiểu khác nhau dài từ Nam đến Bắc. Chiều cao cách mực nước biển trung bình chừng 950 mét, là một châu lục có địa hình cao nhất trên thế giới sau châu Nam Cực. Núi và cao nguyên chiếm chừng 3/4 diện tích, trong đó có 1/3 khu vực có chiều cao cách mực nước biển trên 1000 mét. Đỉnh núi cao trên 8.000 mét so với mực nước biển trên thế giới, tất cả phân bố ở khu vực dãy núi Karakoram và dãy núi Himalaya. Đồng bằng chiếm 1/4 diện tích, ước tính hơn 10 triệu kilômét vuông. Cả châu Á về tổng quát có dãy Pamir ở trung tâm, một loạt các dãy núi cao lớn toả ra về phía tây và kéo dài đến cạnh ven đất liền. Chủ yếu có dãy núi Thiên Sơn, dãy núi Côn Luân, dãy núi Himalaya, dãy núi Altai, dãy núi Hindu Kush, dãy núi Alborz, mạch núi Taurus, mạch núi Zagros, v.v Giữa các dãy núi chủ yếu kể trên có cao nguyên Thanh Tạng, cao nguyên Mông Cổ, cao nguyên Iran, cao nguyên Anatolia (hoặc gọi cao nguyên Thổ Nhĩ Kì), cao nguyên Deccan, cao nguyên Ả Rập, cao nguyên Trung Siberia và bồn địa Tarim, bồn địa Junggar, bồn địa Qaidam, v.v

Ở bên ngoài của núi và cao nguyên phân bố đồng bằng diện tích rộng lớn, chủ yếu có đồng bằng Đông Bắc, đồng bằng Hoa Bắc, đồng bằng trung và hạ du Trường Giang, đồng bằng sông Ấn Độ - sông Hằng, đồng bằng Mesopotamia (hoặc gọi đồng bằng Lưỡng Hà), đồng bằng Tây Siberia.

Châu Á không những lên xuống hai đầu trên đất liền, lại còn quần đảo hình vòng cung ở rìa phía Đông đất liền và bộ phận đáy biển ở Thái Bình Dương cũng đồng dạng xuất hiện lên xuống hai đầu, mạch núi trên quần đảo tồn tại xen kẽ theo cùng với rãnh đại dương sâu nhất. Chênh lệch cao thấp của đỉnh núi cao nhất châu Á và rãnh đại dương sâu nhất ở vùng biển lân cận chừng 20 kilômét.

Trung tâm
Trung tâm địa lí đất liền châu Á chính là chỉ một điểm ở bên trong phạm vi đất liền châu Á ở vào vị trí cân bằng, nó cách đường bờ biển vây chung quanh đất liền xa nhất, có tính đất liền mạnh nhất. Căn cứ vào cách nói của Trung Quốc, vị trí của nó ở vào thôn Vĩnh Tân, xã Vĩnh Phong, huyện Ô Lỗ Mộc Tề, thành phố Ô Lỗ Mộc Tề, khu tự trị Tân Cương, toạ độ địa lí là , bây giờ đã xây dựng thành khu danh thắng phong cảnh. Một mặt khác, trung tâm của châu Á mà Nga tuyên bố ở vào khu Tos-Bulak, thủ phủ Kyzyl, nước cộng hoà Tuva, Liên bang Nga, toạ độ địa lí là .

Môi trường tự nhiên
Đường bờ biển đất liền của châu Á dài liên tục không đứt nhưng mà quanh co uốn khúc, đường bờ biển dài 62.800 kilômét (39.022 dặm Anh), là châu lục có đường bờ biển dài nhất trên thế giới. Loại hình bờ biển phức tạp. Có nhiều bán đảo và đảo cồn, là châu lục có diện tích bán đảo lớn nhất. Bán đảo Arabi là bán đảo lớn nhất thế giới (diện tích chừng 3 triệu kilômét vuông). Đặc điểm của tổng địa hình châu Á là mặt đất lên xuống rất lớn, núi cao đỉnh lớn tụ tập ở khoảng giữa, núi và cao nguyên chiếm chừng 3/4 diện tích châu Á. Cả châu Á cách mặt phẳng nước biển trung bình 950 mét, là châu lục có địa thế cao nhất trên thế giới trừ châu Nam Cực ra. Cả châu Á về tổng quát lấy cao nguyên Pamir làm trung tâm, một loạt mạch núi cao lớn duỗi ra hướng về phía tây, mạch núi cao lớn nhất chính là mạch núi Himalaya. Giữa các mạnh núi cao lớn có rất nhiều cao nguyên và bồn địa diện tích rộng lớn. Ở mặt bên ngoài của núi và cao nguyên vẫn phân bố đồng bằng rộng xa.

Châu Á có rất nhiều đỉnh núi cao nổi tiếng, trong đó có đỉnh núi Chomolungma cao nhất thế giới, chiều cao cách mặt phẳng nước biển 8.848 mét, sẽ theo xu thế dần dần lên cao từng bước một, dự tính một trăm năm sau, chiều cao của đỉnh núi Chomolungma sẽ sáng lập lại một di tích lịch sử mới. Châu Á có đất trũng, sụt lún và hồ chằm thấp nhất trên lục địa của thế giới, thí dụ sụt lún Biển Chết (mặt hồ thấp hơn mặt biển Địa Trung Hải 392 mét), vẫn có cao nguyên Thanh Tạng được gọi là "nóc nhà thế giới".

Châu Á là châu lục có núi lửa nhiều nhất trên thế giới. Quần đảo ở ven rìa phía đông là khu vực có núi lửa nhiều nhất trên thế giới. Đảo lớn và đảo cồn đi sát bờ biển phía đông hoặc vùng đất Trung Á và phía bắc Tây Á động đất dồn dập. Rất nhiều sông cả ở châu Á bắt nguồn từ núi ở khoảng giữa đất liền, lần lượt chia làm sông đổ vào Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Bắc Băng Dương. Bồn địa nội lưu chủ yếu phân bố ở vùng đất trung và tây châu Á. Sông dài nhất châu Á là Trường Giang, dài 6.397 kilômét; đứng sau nó là Hoàng Hà, dài 5.464 kilômét; ngoài ra, có sông Mê Kông dài 4.500 kilômét. Sông nội lục dài nhất là sông Amu dài 2.620 kilômét, đứng hạng sau nó là sông Tarim, dài 2.030 kilômét. Hồ Baikal là hồ nước ngọt lớn nhất châu Á và là hồ chằm sâu nhất thế giới.

Đảo và đảo cồn của châu Á chủ yếu tập trung ở mặt biển đông nam. Ước chừng có mấy chục ngàn đảo và đảo cồn lớn nhỏ, tổng diện tích là 3,2 triệu kilômét vuông, trong đó có 6 đảo diện tích trên 100.000 kilômét vuông (đảo Kalimantan, đảo Sumatra, đảo New Guinea, đảo Sulawesi, đảo Java và đảo Honshu).

Châu Á là châu lục mà sông cả tập hợp nhiều nhất trên thế giới, có hơn 58 dòng sông có chiều dài trên 1.000 km, trong đó có 4 dòng sông trên 4.000 kilômét Trường Giang, Hoàng Hà, Mê Kông, Irtysh. Các sông bắt nguồn từ núi và cao nguyên của phần giữa châu Á, rồi chảy hướng về biển và đại dương.

Khí hậu
Đất liền châu Á vượt qua 3 miền khí hậu nhiệt đới, ôn đới, hàn đới. Đặc trưng chủ yếu của khí hậu là các loại hình khí hậu đa dạng phức tạp, có khí hậu gió mùa điển hình và tính lục địa rõ rệt. Phía nửa đông nam của Đông Á là miền gió mùa á nhiệt đới và ôn đới ẩm ướt, Đông Nam Á và Nam Á là miền gió mùa nhiệt đới ẩm ướt. Trung Á, Tây Á và Đông Á nội lục là vùng đất khô cạn. Khoảng giữa miền gió mùa ẩm ướt trở lên và miền khô hạn nội lục cùng với phần lớn Bắc Á là vùng đất nửa ẩm ướt nửa khô cạn.

Nhiệt độ không khí mùa đông của phần lớn vùng đất châu Á rất thấp, vùng đất có nhiệt độ không khí trung bình dưới 0℃ vào tháng lạnh nhất chiếm 2/3 diện tích toàn châu Á. Thị trấn Verkhoyansk và thị trấn Oymyakon, nhiệt độ không khí trung bình vào tháng 1 thấp đến dưới -50℃. Nhiệt độ không khí thấp đến kỷ lục tại thị trấn Oymyakon từng thấp đến -71℃, là địa phương có nhiệt độ thấp nhất ở Bắc Bán cầu, được gọi là vùng lạnh vô cùng ở Bắc Bán cầu. Mùa hè phổ biến gia tăng nhiệt độ, nhiệt độ không khí trung bình vào tháng nóng nhất trừ vùng đất đi sát bờ Bắc Băng Dương có nhiệt độ dưới 10℃ ra, vùng đất còn lại tất cả đều từ 10 đến 15℃. Vùng đất trên 20℃ chiếm chừng 50% diện tích cả châu Á.

Nhiệt độ không khí cao nhất của thành phố Basra, Iraq từng đến 58,8℃, là địa phương nóng nhất thế giới. Sự phân bố giáng thủy của các khu vực rất chênh lệch, xu thế chính là giảm dần từ phía đông nam ẩm ướt lên phía tây bắc khô khan. Chỗ sát gần xích đạo mưa nhiều cả năm, lượng giáng thủy hằng năm trên 2.000 milimét. Thị trấn Cherrapunji (đông bắc Ấn Độ) có lượng giáng thủy trung bình hằng năm đến 11.430 milimét, là một trong các khu vực có mưa nhiều nhất trên thế giới. Tây Nam Á và Trung Á là vùng mưa ít suốt năm, lượng giáng thủy hằng năm của vùng đất rộng lớn này là từ 150 đến 200 milimét trở xuống. Giữa tháng 9 và 10, trên bầu trời của cao nguyên Mông Cổ và Siberia thường hay có không khí lạnh mãnh liệt đi đến phía nam, phần lớn vùng đất Đông Á dễ bị xâm nhập bất ngờ. Bão đài phong (tức bão nhiệt đới Tây Bắc Thái Bình Dương) phát sinh ở phía tây Trung Thái Bình Dương cuốn đánh bất ngờ vùng đất đi sát bờ biển phía đông Đông Á và Đông Nam Á từ tháng 5 đến tháng 10; bão xoáy thuận (tức bão cyclone) phát sinh ở vịnh Bengal cuốn đánh bất ngờ vùng đất đi sát bờ biển vịnh Bengal. Thường hay hình thành tai họa nghiêm trọng.

Hệ thống sông
Châu Á có rất nhiều sông cả, phần lớn bắt nguồn ở khu vực núi cao trung tâm, rồi tỏa lan về bốn phía. Sông chảy vào Thái Bình Dương có Amur (cửa sông ở vào eo biển Nevelskoy), Hoàng Hà, Trường Giang, Châu Giang, Mê Kông; sông chảy vào Ấn Độ Dương có sông Ấn Độ, sông Hằng, sông Thanlwin, sông Ayeyarwady, sông Tigris, sông Euphrates; sông chảy vào Bắc Băng Dương có sông Obi, sông Enisei, sông Lena. Sông nội lục chủ yếu phân bố ở khu vực khô cạn phía Trung và Tây Á, có sông Syr Darya, sông Amu Darya, sông Ili, sông Tarim, sông Jordan. Thác nước có chiều cao nước rơi cách mặt sông lớn nhất châu Á là thác nước Jog trên sông Sharavati ở ven biển phía tây nam Ấn Độ, chiều cao nước rơi cách mặt sông là 253 mét.

Hồ chằm ở châu Á không quá nhiều so với châu lục khác, nhưng mà không ít hồ chằm có sẵn đặc sắc, nổi tiếng thế giới. Thí dụ biển Caspi - hồ ngăn cách châu Á và châu Âu, là hồ lớn nhất thế giới đồng thời là hồ nước mặn lớn nhất thế giới; hồ Baikal là hồ sâu nhất thế giới và là hồ nước ngọt lớn nhất châu Á; biển Chết là chỗ trũng thấp nhất thế giới; hồ Balkhash là hồ nội lục tồn tại đồng thời nước ngọt và nước mặn. Hồ chằm ở châu Á phân bố khá rộng, về cơ bản có thể chia ra 5 nhóm hồ lớn ở Bắc Á, Trung Á, Tây Á, cao nguyên Thanh Tạng và đồng bằng trung và hạ du Trường Giang.

Sông ở châu Á phần lớn bắt nguồn từ vùng núi cao trung t m,đổ vào Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Bắc Băng Dương. Trong đó có 7 sông dài trên 4.000 kilômét, dông dài nhất là Trường Giang, sau nó là sông Obi mà lấy sông Irtysh làm nguồn. bBển Caspi là hồ chằm lớn nhất trế giới, hồ Baikal là hồ nước ngọt lớn nhất châu Á, cũng là hồ sâu nhất và xưa nhất thế giới, chỗ thấp nhất của hồ ở vào 1.295 mét dưới mực mặt biển. Sông A-mu dài 2400 kilômét, là sông nội lục dài nhất châu Á. Sông Tigris, sông Euphrates, Hoàng Hà và lưu vực sông Ấn Độ đều là chỗ bắt nguồn văn minh sớm nhất của loài người. Sông Hằng là sông thiêng liêng của Ấn Độ giáo và Phật giáo. Sông Mê Kông là một dòng sông mang tính quốc tế trọng yếu, các nước trong lưu vực sông Mê Kông bao gồm Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam.

Tài nguyên thiên nhiên
Tài nguyên khoáng sản: chủng loại khoáng sản ở châu Á nhiều, trữ lượng lớn, chủ yếu có dầu thô, than đá, sắt, thiếc, wolfram, antimon, đồng, chì, kẽm, mangan, nickel, molybden, magnesi, chromi, vàng, bạc, halit, lưu huỳnh, đá quý, v.v Trong đó trữ lượng của dầu thô, magnesi, sắt và thiếc cùng giữ vị trí đầu trong các châu lục.

Rừng rậm và thảo nguyên: tổng diện tích rừng ở châu Á chiếm chừng 13% tổng diện tích rừng thế giới. Hơn 2/3 gỗ rừng đã được khai phá và sử dụng. Rừng nhân tạo có sự phát triển nhất định. Phần Nga châu Á, phía đông bắc Trung Quốc và phía bắc Triều Tiên là vùng đất rừng lá kim phân bố rộng lớn trên thế giới, lượng tích tụ phong phú, sử dụng rất nhiều loại cây gỗ quý hiếm. Thực vật ở vùng Hoa Nam và phía tây nam Trung Quốc, sườn phía nam vùng núi Nhật Bản cùng với sườn phía nam của mạch núi Himalaya vô cùng phong phú, trừ cây lá rộng phổ biến ra, lại có cây kè, cọ xẻ, cây sam và cây thủy sam. Rừng rậm nhiệt đới ở Đông Nam Á chiếm địa vị trọng yếu trong rừng rậm thế giới, nổi tiếng với một dãy quần xã thực vật lâu đời và phong phú. Giống cây chủ yếu của nó có họ Dầu, lại có các "hoá thạch sống" như cây sa la, cây ngân hạnh và cây tô thiết. Tổng diện tích thảo nguyên châu Á chiếm chừng 15% tổng diện tích thảo nguyên thế giới.

Sức nước: tài nguyên năng lượng nước mà các nước châu Á khai phá được ước tính hằng năm có thể phát lượng điện đến 2,6 nghìn tỉ kilôoát giờ, chiếm 27% lượng tài nguyên năng lượng nước khai phá được của thế giới.

Ngư nghiệp hải dương: diện tích ngư trường duyên hải châu Á chiếm chừng 40% tổng diện tích ngư trường duyên hải thế giới. Sản xuất nhiều cá hồi Đại Tây Dương, cá hồi chấm Thổ Nhĩ Kì, cá tuyết, cá ngừ vằn, cá thinh bụng trắng, cá lù đù vàng nhỏ, cá lù đù vàng lớn, cá hố, mực nang, cá mòi cơm châu Âu, cá ngừ vây vàng, cá thu Nhật Bản và cá voi, ngư trường nổi tiếng có ở vùng biển sát gần các đảo như quần đảo Chu San, đảo Đài Loan, quần đảo Hoàng Sa, đảo Hokkaidō, đảo Kyushu cùng với biển Okhotsk.

Kinh tế
Bài chính: Kinh tế châu Á

Châu Á là khu vực có GDP danh nghĩa lớn nhất trên thế giới, đồng thời cũng lớn nhất khi tính theo sức mua tương đương (PPP).

Những nền kinh tế lớn nhất ở khu vực châu Á là Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc và Nga.

Vào cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, nền kinh tế Trung Quốc và Ấn Độ đã phát triển vượt bậc, cả hai có tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm trên 8%. Các quốc gia có tốc độ tăng trưởng cao các năm gần đây ở châu Á bao gồm:  Israel, Malaysia, Indonesia, Bangladesh, Pakistan, Thái Lan, Việt Nam, Mông Cổ, Uzbekistan, Cyprus, Philippines, các nước giàu khoáng sản như Kazakhstan, Turkmenistan, Iran, Brunei, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Ả Rập Xê Út, Bahrain và Oman.

Vào cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, GDP của Nhật Bản đã vươn lên đứng thứ 2 trên thế giới, chỉ sau Mỹ. Năm 1995, nền kinh tế Nhật Bản đã suýt đuổi kịp với Hoa Kỳ để trở thành nền kinh tế lớn nhất trong thế giới trong một ngày, sau khi đồng tiền Nhật Bản đạt mức cao kỷ lục 79 yên / USD. Trong khi đó từ thập niên 1980 Kinh tế Trung Quốc đã có sự lột xác ngoạn mục sau những cải cách của Đặng Tiểu Bình, và sang thế kỷ 21 GDP của Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản để trở thành nền kinh tế đứng thứ 2 thế giới. 4 quốc gia Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kông và Singapore cũng đã đạt được mức tăng trưởng kinh tế nhanh chóng trong giai đoạn cuối thế kỷ 20, do đó những nền kinh tế này còn được mệnh danh là Bốn con hổ châu Á. Israel cũng là một quốc gia có nền kinh tế phát triển nhờ tinh thần kinh doanh dựa trên một nền công nghiệp đa dạng.

Một số quốc gia Trung Đông như Ả Rập Saudi, Qatar, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất, Bahrain, Kuwait, và Oman hay Brunei ở Đông Nam Á dù chưa phải là những nền kinh tế phát triển, song vẫn là những quốc gia có mức sống cao nhờ nguồn tài nguyên dầu mỏ dồi dào.

Theo dự đoán của các chuyên gia thì GDP danh nghĩa của Ấn Độ sẽ vượt Nhật Bản vào năm 2025 để trở thành nền kinh tế thứ 3 thế giới. Đến năm 2030, nền kinh tế Trung Quốc tính theo GDP sẽ xấp xỉ với Mỹ, và đạt tới mức tương đương về tốc độ tăng trưởng của kinh tế Mỹ. Tuy vậy, thu nhập bình quân đầu người vẫn thấp hơn Mỹ.

Các khối thương mại:
 Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC)
 Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN)
 Thỏa thuận cộng tác kinh tế gần (CEPA)
 Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS/СНГ)
 Hiệp hội Nam Á vì sự Hợp tác Khu vực (SAARC)
 Hiệp định Thương mại Tự do Nam Á (SAFTA) (dự thảo)

Các nguồn tài nguyên thiên nhiên
Châu Á theo ranh giới là lục địa lớn nhất thế giới và nó rất giàu các nguồn tài nguyên thiên nhiên, như dầu mỏ và sắt.

Với năng suất cao trong nông nghiệp, đặc biệt là trong sản xuất lúa gạo, đã cho phép mật độ dân số cao của các quốc gia trong các khu vực nóng ẩm. Các sản phẩm nông nghiệp chính còn có lúa mì và thịt gà.

Lâm nghiệp cũng phát triển trong phạm vi rộng của châu Á, ngoại trừ khu vực Trung và Tây Nam Á. Nghề cá là một nguồn chủ yếu cung cấp thực phẩm ở châu Á, cụ thể là ở Nhật Bản.

Công nghiệp
Sản xuất công nghiệp ở châu Á theo truyền thống là mạnh nhất ở khu vực Đông và Đông Nam Á, cụ thể là ở Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore. Các ngành nghề công nghiệp dao động từ sản xuất các mặt hàng rẻ tiền như đồ chơi tới các mặt hàng công nghệ cao như máy tính và ô tô. Nhiều công ty ở châu Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản có các sự hợp tác đáng kể ở châu Á đang phát triển để tận dụng các lợi thế so sánh về sức lao động rẻ tiền.

Một trong các lĩnh vực chính của sản xuất công nghiệp ở châu Á là công nghiệp may mặc. Phần lớn việc cung cấp quần áo và giày dép hiện nay của thế giới có nguồn gốc từ Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á.

Tài chính và các dịch vụ khác
Châu Á có 3 trung tâm tài chính lớn. Chúng nằm ở Hồng Kông, Singapore và Tokyo. Các trung tâm mới nổi ở Ấn Độ hay Trung Quốc là do sự kinh tế về sản xuất công nghiệp theo hình thức gia công ở các quốc gia này cũng như sự có được của nhiều người trẻ có học vấn cao và nói tiếng Anh

Các quốc gia và vùng lãnh thổ

Dân số châu Á trong tương lai

Nguồn: World Population Review

Ghi chú: Một phần của Ai Cập (Bán đảo Sinai) thuộc về Tây Á về mặt địa lý.

Các vùng lãnh thổ khác

  (Nagorno-Karabakh)

  (Northern Cyprus)

Tên các nước thuộc Châu Á theo vần Anphabet

 Afghanistan
 Armenia
 Azerbaijan
 Bahrain
 Bangladesh
 Bhutan
 Brunei
 Cambodia
 China
 Cyprus
 East Timor
 Georgia

 India
 Indonesia
 Iran
 Iraq
 Israel
 Japan
 Jordan
 Kazakhstan
 Kuwait
 Kyrgyzstan
 Laos
 Lebanon

 Malaysia
 Maldives
 Mongolia
 Myanmar
 Nepal
 North Korea
 Oman
 Pakistan
 Palestine
 Philippines
 Qatar
 Saudi Arabia

 Singapore
 Sri Lanka
 South Korea
 Syria
 Tajikistan
 Thailand
 Turkey
 Turkmenistan
 United Arab Emirates
 Uzbekistan
 Vietnam
 Yemen

Văn hoá
Bởi vì vùng đất khu vực châu Á rộng lớn, nhiều dân tộc, tính đa dạng của văn hoá rất mạnh, độ sai biệt rất lớn, cho nên gần như không có "văn hoá châu Á" thống nhất. Tất cả tôn giáo lớn của thế giới đều sản sinh ở châu Á, như Cơ Đốc giáo, Phật giáo, Hồi giáo và Ấn Độ giáo. Trước Cách mạng công nghiệp vào thế kỉ XVIII, trung tâm kinh tế của thế giới nằm ở châu Á, cho nên phần lớn thành tựu kĩ thuật của loài người đều sản sinh ở châu Á. Đầu năm 3000 trước Công nguyên, người châu Á đã phát minh kĩ thuật đốt nung đồ gốm và đúc rèn quặng, người Sumer ở châu Á đã phát minh đầu tiên công trình tưới nước bằng văn tự và có hệ thống, dân tộc du mục ở Trung Á đã phát minh yên ngựa, dây cương ngựa và bánh xe, người Trung Quốc đã phát minh đồ sứ, bàn đạp ngựa, thuốc súng, la bàn, kĩ thuật làm giấy và kĩ thuật in ấn, đồng thời trồng trọt lúa gié sớm nhất. Người Ấn Độ và người Arabi đã phát minh kĩ thuật tính toán hệ thập phân. Các loại kĩ thuật y dược mang tính địa phương ở châu Á dù cho đến ngày nay cũng vô cùng hữu hiệu, vẫn sử dụng ở rất nhiều khu vực.

Rất nhiều nhạc cụ ở phương tây và phương đông là có cùng một nguồn gốc, cho nên giống nhau vô cùng, thí dụ như vĩ cầm và nhị hồ (đàn nhị), guitar và đàn tì bà, ô-boa và suona, sáo phương đông và phương tây gần giống nhau. Thực ra những nhạc cụ này đa số đều là bắt nguồn ở vùng đất Trung Đông. Văn hoá của các dân tộc châu Á như Trung Quốc, Arabi và Ấn Độ có ảnh hưởng cực kì to lớn đối với văn hoá thế giới.

Tôn giáo
Châu Á là chỗ khởi nguyên của các tôn giáo lớn.

 Kitô giáo khởi nguyên ở Bethlehem, vùng đất Palestine, Tây Á. Người sáng lập là Giê-su Ki-tô - người Nazareth, nước Israel, giáng sinh ở Bethlehem vào ngày 25 tháng 12 nguyên niên Công nguyên. Jerusalem là thánh địa của Cơ Đốc giáo, Kinh Thánh là kinh điển tối cao.
 Hồi giáo khởi nguyên ở bán đảo Ả Rập, do Mumhammad (sinh năm 570, mất năm 632 Công nguyên) - người Mecca, Ả Rập Saudi, sáng lập, là một vị thần giáo. Medina và Mecca là thánh địa của Hồi giáo, Kinh Qur’an là kinh điển tối cao.
 Phật giáo hình thành ở chỗ tiếp giáp hai nước Ấn Độ và Nepal - vùng đất phía bắc tiểu lục địa Ấn Độ, người sáng lập là Siddhārtha Gautama - người Ấn Độ cổ đại, sinh năm 566, mất năm 486 trước Công nguyên, thuộc dòng họ Shakya (Thích-ca), sau này được gọi là Shakyamuni (Thích-ca-mâu-ni).
 Ấn Độ giáo khởi nguyên ở Ấn Độ.
 Sikh giáo
 Do Thái giáo
 Đạo giáo

Ngôn ngữ
Ngôn ngữ châu Á chia ra thuộc về ngữ hệ Hán - Tạng, ngữ hệ Nam Á, ngữ hệ Altai, ngữ hệ Nam Đảo, ngữ hệ Dravida, ngữ hệ Á - Phi và ngữ hệ Ấn - Âu.

Thể thao
Đại hội Thể thao châu Á, gọi tắt Á vận hội, là đại hội thể thao mang tính tổng hợp có quy mô lớn nhất và tiêu chuẩn cao nhất ở vùng đất châu Á, đại biểu tiêu chuẩn thể dục thể thao của cả châu Á, nó là đại hội thể thao tổng hợp quy mô to lớn mang tính khu vực được Uỷ ban Olympic Quốc tế thừa nhận. Do Hội đồng Olympic châu Á phụ trách công việc, mỗi bốn năm một kì. Tiền thân của nó là Đại hội Thể thao Viễn Đông và Đại hội Thể thao Tây Á. Đại hội Thể thao châu Á kì thứ nhất lúc đầu dự định cử hành ở New Delhi, Ấn Độ vào tháng 2 năm 1949, do các nguyên nhân trù bị của nước chủ nhà nên kéo dài đến năm 1951 cử hành.

Sự bất ổn

Tranh chấp lãnh thổ và chủ quyền
Đài Loan lãnh thổ do Trung Quốc tuyên bố

Jammu và Kashmir do Ấn Độ, Trung Quốc và Pakistan tranh chấp.

Ly khai và đảo chính
Tây Tạng (Trung Quốc) đòi ly khai
Myanmar trong tình trạng đảo chính trước quân đội.
Chính phủ Afghanistan bị đảo chính do Taliban.

Xung đột biên giới
Xung đột biên giới giữa 3 quốc gia là Ấn Độ, Trung Quốc và Pakistan.

Chú thích

Tài liệu tham khảo

Liên kết ngoài

 Các bản đồ châu Á
 Bản đồ tự do
  Asia zone

Lục địa


title: Euphylidorea crocotula

text:
Euphylidorea crocotula là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Euphylidorea
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Agrypnus dorcinus

text:
Agrypnus dorcinus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1875.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Zafra troglodytes

text:
Zafra troglodytes là một loài ốc biển trong họ Columbellidae.

Mô tả
Kích thước vỏ dao động từ 2 mm đến 6 mm.

Phân bố
Loài này phân bố ở Biển Đỏ và Ấn Độ Dương dọc theo Madagascar và Tây Thái Bình Dương.

Chú thích

 Dautzenberg, Ph. (1929). . Faune des Colonies Francaises, Tome II
 Gastropods.com: Zafra troglodytes; accessed: 6 tháng 11 năm 2010

Zafra


title: Hệ thống thiết bị đo đạc vô tuyến ngoại vi

text:
Hệ thống này (tiếng Anh là External Wireless Instrumentation System – EWIS) gồm các gia tốc kế đặt trên các bộ phận giàn bên ngoài của cấu trúc giàn tích hợp của trạm không gian quốc tế. Hệ thống này giúp đo đạc các dao động trên hệ thống giàn của trạm.

Chức năng
Sự dao động đo được bởi các gia tốc kế sẽ được so sánh với mô hình chịu tải, nhờ đó các kỹ sư có thể cải tiến lại các mô hình này để dự đoán chính xác hơn độ bền của cấu trúc giàn. Các kỹ sư của NASA và Boeing sử dụng mô hình đã cải tiến kết hợp với các phép đo đạc này nhằm tìm cách kéo dài tuổi thọ của hệ thống giàn vốn được dự kiến là khoảng 15 năm. Hệ thống này cũng giúp các kỹ sư hiểu rõ hơn phản ứng của hệ thống giàn trên quỹ đạo. Các kỹ sư NASA và Boeing hy vọng hệ thống này giúp loại bỏ được những sự chủ quan và không chắc chắn trong các mô hình của họ. Hệ thống này cũng có thể giúp họ có thể hiểu biết rõ hơn về tải trọng có thể tác dụng lên các tàu du hành vũ trụ có kết cấu lớn trong tương lai.

Cấu tạo
Hệ thống này được lắp đặt trên các giàn P4, P5, S4, S6 có tác dụng đo gia tốc trên trạm theo các phương x, y và z. Trạm ISS có 33 gia tốc kế có nối dây được lắp đặt trên các phần giàn phía trong: 13 cái trên S0, 4 trên S1, 6 trên P1, năm cái trên S3 và năm cái trên P3. Dữ liệu từ các gia tốc kế này được truyền qua hệ thống điều khiển và xử lý dữ liệu của trạm, ở đó nó được chuyển tiếp về mặt đất để các kỹ sư phân tích. Hệ thống vô tuyến được sử dụng bởi việc đưa dây ra phần giàn bên ngoài thông qua khớp xoay Solar Alpha là rất khó khăn. Hệ thống này sử dụng hệ thống radio băng tần rộng truyền đi ở 900 MHz, tương tự như điện thoại không dây trước đây. Một cảm biến gọi là Remote Sensor Unit (RSU) đặt trên giàn P4, được cung cấp năng lượng từ trạm, chứa bộ nhớ cho các phép đo, điều khiển bằng máy tính cũng như máy phát radio. Khi được yêu cầu, nó sẽ truyền dữ liệu về một đơn vị điều khiển mạng (Network Control Unit – NCU) được đặt bên trong 2 giá hàng không của phòng thí nghiệm Destiny. Ngoài ra còn có 2 ăngten được lắp đặt vào đầu hình nón đằng sau ở phía dưới của Destiny.

Tham khảo

STS-115 Presskit

Hệ thống trên trạm vũ trụ quốc tế


title: (48538) 1993 RF15

text:
{{DISPLAYTITLE:(48538) 1993 RF15}}

(48538) 1993 RF15 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne và Eric Walter Elst ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 15 tháng 9 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 48001–49000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Eric Walter Elst
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Bapatla

text:
Bapatla là một thành phố và khu đô thị của huyện Guntur thuộc bang Andhra Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Bapatla có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 5 mét (16 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Bapatla có dân số 68.103 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Bapatla có tỷ lệ 53% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 58%, và tỷ lệ cho phái nữ là 48%. Tại Bapatla, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc huyện Guntur


title: 518

text:
Năm 518 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh
Lý Phật Tử

Mất

Tham khảo

Năm 518


title: Crambus pascuella

text:
Crambus pascuella là một loài bướm đêm thuộc họ Crambidae. Nó được tìm thấy ở châu Âu.

Sải cánh dài 20–24 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 5 đến tháng 9 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn các loài nhiều loại cỏ, especially Poa.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Microlepidoptera.nl
 waarneming.nl
 Lepidoptera of Belgium
 Crambus pascuella at UKmoths

Động vật được mô tả năm 1758
Crambus
Côn trùng châu Âu


title: Tinodes triznai

text:
Tinodes triznai là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Chú thích

Tham khảo

Tinodes


title: Vấn đề gây tranh cãi và xung đột của Hướng đạo

text:
Hướng đạo là một phong trào lớn toàn cầu nên đôi khi không tránh được việc bị vướng mắc vào các vấn đề xã hội gây tranh cãi, thí dụ như phong trào đòi dân quyền tại miền Nam Hoa Kỳ và các phong trào kháng chiến quốc gia tại Ấn Độ. Hướng đạo được các sĩ quan Anh giới thiệu đến châu Phi như một công cụ để củng cố sự thống trị của họ, nhưng quyền pháp lý của Đế quốc Anh bị thách thức vì Hướng đạo đã tạo thuận lợi cho sự đoàn kết thống nhất giữa các Hướng đạo sinh châu Phi. Cũng có những vấn đề gây tranh cãi và thách thức bên trong chính phong trào, thí dụ như những nỗ lực hiện thời nhằm biến Hướng đạo Canada thành một tổ chức dân chủ. Bài này đề cập đến những vấn đề gây tranh cãi và khó khăn trong lịch sử cũng như hiện thời cùng với những thí dụ từ nhiều quốc gia khác nhau.

Các tổ chức Hướng đạo ly khai

Theo năm tháng, có một số tổ chức Hướng đạo đã ly khai khỏi phong trào Hướng đạo chính thống do Hội Nữ Hướng đạo Thế giới (WAGGGS) và Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới (WOSM) đại diện và phục vụ. Điều này đôi khi là do các nhóm hay các cá nhân không chịu theo các lý tưởng gốc của Hướng đạo nhưng vẫn muốn tham dự vào các hoạt động như Hướng đạo; ngược lại cũng có các nhóm hay cá nhân tin rằng chính các tổ chức Hướng đạo quốc tế lớn đã rời xa các lý tưởng ban đầu của Hướng đạo vì thế các nhóm này hay cá nhân này muốn tìm lại các lý tưởng ban đầu đó. Cũng có một phong trào Hướng đạo Truyền thống bác bỏ chiều hướng mở rộng toàn cầu để hiện đại hóa Hướng đạo với mục đích thu nhận thêm nhiều người trẻ và phong trào này ủng hộ một nỗ lực nhằm quay về mô hình Hướng ban đầu của Robert Baden-Powell.

Mâu thuẫn về tôn giáo

Tôn giáo trong Hướng đạo và Nữ Hướng đạo là một khía cạnh của phương pháp Hướng đạo nhưng phương pháp này đã được thực hành và diễn giải một cách khác nhau theo năm tháng.

Không như Lữ đoàn Nam chỉ dành cho Kitô Giáo được khởi đầu hai thập niên trước đó, phong trào Hướng đạo do Baden-Powell thành lập là một tổ chức thanh thiếu niên (với nam là 'Hướng đạo' và nữ là 'Nữ Hướng đạo') không lệ thuộc vào bất cứ niềm tin hay tôn giáo đơn độc nào. Tuy nhiên Hướng đạo vẫn cho rằng tâm linh và một niềm tin với đấng quyền năng cao hơn là chìa khóa phát triển của giới trẻ.

Các tổ chức Hướng đạo được tự do diễn giải phương pháp mà người sáng lập đã đưa ra. Khi thế giới hiện đại ngày càng trở nên thế tục hơn và khi nhiều hội đoàn càng trở nên đa dạng tôn giáo hơn, điều này đã tạo ra những sự hiểu lầm và những điều gây tranh cãi trong một số các tổ chức thành viên trong cùng quốc gia. Có những hội Hướng đạo tại một số quốc gia như Pháp và Đan Mạch đã tách ly với nhau dựa theo cơ bản niềm tin tôn giáo.

Hà Lan
Năm 1933 một số nhóm Hướng đạo ly khai khỏi tổ chức Nam Hướng đạo quốc gia De Nederlandse Padvinders để thành lập Padvinders Vereniging Nederland vì những khó khăn liên quan đến lời hứa Hướng đạo khởi phát. Vấn đề là những cậu bé không nhìn nhận một thượng đế nhưng vẫn phải tuyên hứa "làm bổn phận đối với Thượng đế" và các nhóm này cũng lo lắng rằng điều này có thể sẽ khiến các cậu bé này thành những kẻ giả dối. Một tổ chức Công giáo La Mã được thành lập năm 1938 tên là Katholieke Verkenners (KV, Hướng đạo Công giáo) vì các giám mục Công giáo La Mã Hà Lan quyết định rằng thanh thiếu niên Công giáo không thể nằm dưới quyền kiểm soát của một hội mà ban điều hành không phải toàn người Công giáo. De Nederlandse Padvinders và the Padvinders Vereniging Nederland gần như đã nhập lại vào năm 1940. Tất cả các tổ chức Nam và Nữ Hướng đạo Hà Lan nhập lại vào năm 1973 thành Hướng đạo Hà Lan (SN).

Lời hứa Hướng đạo Hà Lan là một trong ít lời hứa trên thế giới mà phần ám chỉ đến Thượng đế là không bắt buộc khi nó được phép là một điều ngoại lệ trong điều lệ hướng dẫn của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới.

Hướng đạo bị cấm bởi chính phủ
Hướng đạo đã từng bị cấm tại một vài quốc gia và hiện nay vẫn còn bị cấm tại một số trong các quốc gia đó. Hướng đạo bị cấm gần như tại tất cả các quốc gia cộng sản, đa số các quốc gia phát xit, và một số quốc gia có các chế độ độc tài như Afghanistan dưới thời Taliban, Malawi và Iran. Việc cấm đoán đã khiến Hướng đạo hoạt động lén lút tại các quốc gia như Ba Lan, Tây Ban Nha thời Franco, và Nam Tư. Liên Xô cấm Hướng đạo năm 1922 và rồi thành lập một tổ chức riêng là Thiếu niên Tiền phong Liên Xô. Tổ chức này sinh ra Phong trào Tiền phong mà hiện nay vẫn còn tồn tại trong một số hình thức tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Cuba, Triều Tiên, Việt Nam, và Tajikistan.

Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, Đức, Ý, Nhật, Hungary, và România từng cấm Hướng đạo. Thay vào đó, Đức lập các tổ chức Thiếu niên Hitler; Mussolini có một tổ chức thiếu niên phát xít là Balilla; và Romania dưới thời Thiết Vệ binh có Străjeria.

Hiện nay, các quốc gia không có các tổ chức Hướng đạo được công nhận bên ngoài là Cuba, Triều Tiên, Lào, Myanmar, và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (trừ các đặc khu hành chánh là Hong Kong và Macau).

Cuba

Các liên đoàn Hướng đạo đầu tiên của Cuba được thành lập vào năm 1914. Trong những năm tiếp theo có thêm nhiều liên đoàn địa phương lần lượt xuất hiện nhưng vẫn chưa liên kết với nhau thành một hội Hướng đạo quốc gia cho đến năm 1927 khi Hội Hướng đạo Cuba (ASC) được thành lập. Cũng năm ấy hội đã trở thành thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới (WOSM). Trong những năm đầu, Hướng đạo Cuba gần như theo sát mô hình của Hội Nam Hướng đạo Mỹ.

Hướng đạo Cuba tiếp tục tồn tại cho đến thập niên 1960 và phải ngưng hoạt động sau Cách mạng Cuba năm 1959. Khi ấy các Hướng đạo sinh Cuba thực hiện một số công việc khác nhau như điều khiển giao thông, thu gom thực phẩm, phụ giúp các bệnh viện và thiết lập các trạm sơ cứu. Năm 1961, Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới chấm dứt công nhận hội viên của Hướng đạo Cuba vì cho rằng họ đã không còn tồn tại. Các lãnh đạo Đảng Cộng sản Cuba đã thay thế hội này bằng Tổ chức Tiền phong José Martí.

Cuba hiện nay là một trong 6 nước độc lập trên thế giới không có Hướng đạo. Cuba cũng từng là cựu thành viên của Hội Nữ Hướng đạo Thế giới với tên gọi là Asociación de Guías de Cuba nhưng đã không được nhắc đến kể từ năm 1969.

Đức

Hướng đạo ở Đức bắt đầu từ năm 1909. Sau này Hướng đạo Đức tham gia vào Phong trào Thiếu niên Đức mà Wandervogel cũng là một thành viên của phong trào này. Hướng đạo Đức phát triển mạnh cho đến năm 1934-1935, khi mà gần như tất cả các hội bị giải tán và những thành viên của các hội phải gia nhập vào Thiếu niên Hitler. Ở Tây Đức và Tây Berlin, Hướng đạo được tái hoạt động trở lại sau 1945, nhưng nó vẫn bị cấm ở Đông Đức cho đến 1990 để nhường lại cho Tổ chức Tiền phong Ernst Thälmann và Hội Thiếu niên Đức Tự do (FDJ). Hiện nay, Hướng đạo hiện diện mọi nơi ở Cộng hoà Liên bang Đức thống nhất và gồm có khoảng 150 hội và liên hội khác nhau với khoảng 260.000 nam Hướng đạo sinh và nữ Hướng đạo sinh.

Nga

Năm 1908, cuốn sách Hướng đạo cho nam của Baden-Powell được xuất bản ở Nga theo lệnh của Sa hoàng Nikolai II. Năm 1909, đoàn Hướng đạo Nga đầu tiên được tổ chức và năm 1914, một hội có tên là Hướng đạo Nga được thành lập. Hướng đạo nhanh chóng được nhân rộng khắp nước Nga cho đến tận Siberia.

Sau Cách mạng tháng 10 năm 1917 và trong cuộc Nội chiến Nga từ 1917 đến 1921, phần lớn các huynh trưởng Hướng đạo và các Hướng đạo sinh đã chiến đấu trong lực lượng Bạch Vệ và các lực lượng can thiệp chống lại Hồng quân. Một số Hướng đạo sinh khác đứng về phía 'Bolshevik' dẫn đến việc thiết lập các tổ chức giống Hướng đạo nhưng có hệ tư tưởng thay đổi, thí dụ như ЮК (Юные Коммунисты, hay những người cộng sản trẻ; phát âm là yuk).

Giữa năm 1918 và 1920, các Đại hội Thanh thiếu niên Cộng sản Liên bang Nga lần thứ hai, ba, và bốn quyết định xóa bỏ phong trào Hướng đạo và thành lập một tổ chức theo kiểu cộng sản mà đưa thanh thiếu niên dưới quyền kiểm soát của nó. Năm 1922, Hội nghị Komsomol toàn-Nga lần thứ hai quyết định thành lập các đơn vị Tiền phong trên cả nước; các đơn vị này sau đó được thống nhất trong cùng năm đó thành Tổ chức Thiếu niên Tiền phong Liên Xô.

Liên Xô (USSR), bao gồm nước Nga, được thành lập năm 1922 và bị giải thể năm 1991. Năm 1990, Đại hội Đại biểu Nhân dân Nga cùng với Boris Yeltsin với tư cách chủ tịch tuyên bố chủ quyền Nga đối với lãnh thổ Nga.

Tổ chức Thiếu niên Tiền phong bị giải tán năm 1990 và cùng năm đó phong trào Hướng đạo bắt đầu tái xuất hiện khi chính phủ buông lỏng hạn chế và cho phép các tổ chức thanh thiếu niên được thành lập để thay thế chỗ trống bỏ lại của Thiếu niên Tiền phong. Một số lãnh đạo củ của Thiếu niên Tiền phong thành lập các liên đoàn Hướng đạo. Có một số vấn đề gây tranh cãi về động cơ tham dự của những người này (xem Các vấn đề gây tranh cãi đối với Vùng Hướng đạo Âu-Á).

Hội Hướng đạo Nga hiện nay là thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới (WOSM). Nó là một hội Hướng đạo đồng giáo dục và có khoảng 13.920 thành viên tính đến năm 2004.

Ngăn chặn hay trục xuất các hội Hướng đạo khỏi các tổ chức Hướng đạo quốc tế
Đa số các hội Hướng đạo quốc gia đã cùng nhau thành lập ra các tổ chức Hướng đạo quốc tế nhằm đặt ra các tiêu chuẩn sinh hoạt và điều hợp các hoạt động giữa các hội thành viên. Có ít nhất sáu tổ chức quốc tế phục vụ hàng trăm hội Hướng đạo quốc gia khắp thế giới. Tổ chức Hướng đạo quốc tế lớn nhất là Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới, thành lập năm 1920. Có các hội Hướng đạo đã bị ngăn chặn hay bị trục xuất khỏi các tổ chức Hướng đạo quốc tế vì nhiều lý do khác nhau.

Iraq

Iraq là một trong các nước Á Rập đầu tiên đón nhận phong trào Hướng đạo. Iraq khởi động các chương trình Hướng đạo vào năm 1921, chỉ hai năm sau khi Hội Quốc liên thành lập quốc gia Iraq từ cựu Đế quốc Ottoman. Iraq là một thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới từ năm 1922 đến năm 1940, và lần thứ hai từ năm 1956 đến 1999.

Sau khi Đảng Baath nắm chính quyền năm 1968 và đặc biệt sau khi Saddam Hussein chiếm quyền năm 1979, các nhóm thanh thiếu niên bị sửa đổi biến thành công cụ phục vụ chính phủ. Một chương trình thay thế, Sói con Saddam, thành lập các "trại hè" mà tại đó các bé trai từ 10 đến 15 tuổi được thử thách đến 14 ngày gồm các bài tập chiến đấu bằng tay với nhau.  Năm 1990, trong thời kỳ Hội đồng Nam và Nữ Hướng đạo Iraq được WOSM công nhận, Iraq có khoảng 12.000 Hướng đạo sinh. Tuy nhiên đến năm 1999, Iraq bị trục xuất khỏi WOSM.

Một ủy ban Hướng đạo Iraq được người Mỹ thành lập vào năm 2004 chính thức tái lập chương trình Hướng đạo hoạt động đầu đủ, hợp pháp và được công nhận tại Iraq. Kể từ đó, phong trào đã được người Iraq lãnh đạo và điều hành.

Ngăn chặn các cá nhân không cho gia nhập Hướng đạo
Không có vấn đề gây tranh cãi đối với những người phạm tội trầm trọng khi họ bị ngăn cản làm thành viên Hướng đạo nhưng có vấn đề gây tranh cãi liên quan đến việc ngăn cản những người tuân thủ luật lệ gia nhập Hướng đạo.

Những người vô thần và bất khả tri
"Làm bổn phận đối với Thượng đế" là một nguyên tắc của Hướng đạo khắp thế giới mặc dù nó được áp dụng khác nhau tại các quốc gia. Nam Hướng đạo Mỹ (BSA) giữ lập trường kiên định của mình, không nhận người theo chủ nghĩa vô thần và chủ nghĩa bất khả tri, trong khi Hội Nữ Hướng đạo Mỹ có lập trường ôn hòa hơn. Hội Hướng đạo Vương quốc Anh đòi hỏi các huynh trưởng nhìn nhận có một quyền năng cao hơn nhưng không nhất thiết phải ngăn cản những người vô thần lãnh những vai trò trong Hướng đạo miễn sao ủy viên Hướng đạo địa phương hài lòng rằng huynh trưởng xin gia nhập này sẽ ủng hộ những giá trị của Hướng đạo và tìm hiểu niềm tin của giới trẻ trong phong trào. Hướng đạo Canada định nghĩa Làm bổn phận đối với Thượng đế một cách cởi mở hơn trong ý nghĩa như là "gắn chặt vào những nguyên lý tâm linh" và không có một chính sách ngăn chặn không cho những người vô thần gia nhập. Tại những quốc gia khác, đặc biệt là tại châu Âu, một số tổ chức Hướng đạo có là thế tục hoặc ôn hòa về tôn giáo (thí dụ như Eclaireuses et Eclaireurs de France và Corpo Nazionale Giovani Esploratori ed Esploratrici Italiani).

Nam nữ đồng giáo
Hướng đạo theo truyền thống được phân chia thành các chương trình dành riêng cho nam và nữ nhưng khắp thế giới hiện nay có sự thay đổi. Có một xu hướng phát triển các chương trình hỗn hợp cho cả hai giới tính trong các tổ chức thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới. Đa số các tổ chức thành viên của Hội Nữ Hướng đạo Thế giới vẫn là dành cho nữ. Xem Hướng đạo đồng giáo dục để biết thêm chi tiết.

Đồng tính luyến ái
Tại những quốc gia nơi mà đồng tính luyến ái được công nhận hợp pháp, thường hay có ít nhất một hội Hướng đạo không ngăn cấm người đồng tính luyến ái gia nhập làm thành viên hoặc giữ các vai trò huynh trưởng. Một trường hợp ngoại lệ là Hoa Kỳ nơi "những người thừa nhận mình đồng tính luyến ái" không được phép làm huynh trưởng hay thành viên thiếu niên; ban điều hành quốc gia của Nam Hướng đạo Mỹ, thành viên duy nhất của WOSM, tin rằng Hướng đạo nên phản ánh các giá trị gia đình truyền thống. Hội Nữ Hướng đạo Mỹ, ngược lại, vẫn duy trì một chính sách trung lập hơn "đừng hỏi, đừng nói" (có nghĩa đừng cho ai biết và không ai nên hỏi về vấn đề đồng tính luyến ái). Những người đồng tính bị hạn chế làm thành viên hoặc làm huynh trưởng trong Hướng đạo Canada và đa số các hội Hướng đạo châu Âu, bao gồm Hội Hướng đạo của Vương quốc Anh, Ring deutscher Pfadfinderverbände của Đức, và Svenska Scoutrådet.

Hoa Kỳ

Nam Hướng đạo Mỹ, tổ chức thanh thiếu niên lớn nhất tại Hoa Kỳ, có chính sách ngăn cấm những người vô thần, bất khả tri, và những người đồng tính luyến ái gia nhập vào chương trình Hướng đạo của nó; cả thiếu niên và người lớn đều sẽ bị tước quyền tham gia nếu phát hiện là một trong số vừa kể. Nam Hướng đạo Mỹ nói rằng các chính sách này là thiết yếu trong sứ mệnh làm thấm nhuần giới trẻ bằng các giá trị của luật Hướng đạo và lời hứa Hướng đạo. Nam Hướng đạo Mỹ cũng cấm nữ gia nhập trong các chương trình thiếu sinh Hướng đạo và ấu sinh Hướng đạo. Các chính sách này gây nhiều tranh cãi và bị một số người xem là kỳ thị.

Quyền pháp lý của Nam Hướng đạo Mỹ đối với các chính sách này đã được cả các toà án tiểu bang và liên bang cho phép tiếp tục sau những vụ thưa kiện. Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ xác nhận rằng Nam Hướng đạo Mỹ với tư cách là một tổ chức tư có quyền ấn định các tiêu chuẩn thành viên của mình. Trong những năm gần đây, các vụ tranh cãi về chính sách đã dẫn đến kiện tụng về việc Nam Hướng đạo Mỹ có nên được sử dụng tài nguyên của chính phủ bao gồm đất công.

Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới
Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới (WOSM) có số thành viên là 155 tổ chức Hướng đạo quốc gia với hơn 28 triệu người.     WOSM chỉ công nhận một tổ chức Hướng đạo quốc gia cho mỗi quốc gia. Tại nhiều quốc gia, tổ chức Hướng đạo quốc gia là một liên hội gồm hơn một tổ chức Hướng đạo. Các hội Hướng đạo được đại diện bởi một liên hội Hướng đạo chung thường là các hội bị phân chia theo căn bản tôn giáo (thí dụ Đan Mạch và Pháp), chủng tộc (thí dụ, Bosnia và Israel), hoặc ngôn ngữ mẹ đẻ (thí dụ, Bỉ và Canada).

WOSM đòi hỏi các tổ chức Hướng đạo quốc gia thành viên phải kèm theo "bổn phận đối với Thượng đế" trong lời hứa Hướng đạo (xem Các yêu cầu của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới). Các yêu cầu này gây nhiều khó khăn cho những người theo chủ nghĩa vô thần và chủ nghĩa bất khả tri khi muốn gia nhập Hướng đạo.

Vùng Hướng đạo Á-Âu

Có một số các vấn đề gây tranh cãi vì trong hàng ngũ lãnh đạo cao cấp của Vùng Âu-Á có các cựu lãnh đạo Thiếu niên Tiền phong. Mục tiêu tiên khởi của Thiếu niên Tiền phong (tư cách thành viên có lẽ là thiếu tự nguyện) là sự truyền bá chủ nghĩa cộng sản đến thanh thiếu niên. Để làm rắc rối thêm vấn đề, các tổ chức này đã áp dụng nhiều cách gài bẫy các tổ chức Hướng đạo mà họ hất cẳng. Vì những kinh nghiệm tiêu cực đó với các tổ chức thanh thiếu niên cộng sản, Hướng đạo tại Vùng Âu-Á đã tái sinh một cách chậm chạp. Những người ủng hộ thì thấy sự thừa kế công việc và cơ sở vật chất của Thiếu niên Tiền phong là sáng sủa tích cực. Những người chống đối đã nhận thấy rằng Vùng Âu-Á giống như một công cụ cho phép những cựu thành viên của Thiếu niên Tiền phong giữ địa vị ảnh hưởng của họ lên các phong trào thanh thiếu niên thời hậu Xô Viết, và sử dụng các mối liên hệ mới có của họ ngoài vùng để hưởng lợi cho chính họ. Thậm chí việc đặt tổng hành dinh Vùng tại Trại Thiếu niên Tiền phong lịch sử (historic Pioneer Camp) có tên Artek ở Yalta đối với nhiều người đã chứng tỏ sự khống chế của Thiếu niên Tiền phong. Những người chống đối cũng đặt dấu hỏi với chuyện nước Belarus độc tài là một thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới, ngược lại quy định hướng dẫn đã được nói đến của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới trong khi một quốc gia dân chủ lân cận Ukraina thì không phải là thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới. Trong những năm sau khi được thành lập, Vùng Âu-Á bị một số người xem là đình trệ trong mục tiêu của vùng: một trong những việc sự việc là trang mạng chính thức của Vùng đã không được cập nhật giữa năm 2004 và tháng 2 năm 2006.

Các giải pháp khác đã được đề nghị vào lúc giải thể Liên Xô, và hiện nay vẫn còn được xem là các chọn lựa khả dĩ, theo những người chỉ trích việc thành lập Vùng Âu-Á, là nên chia Vùng này vào các Vùng châu Âu, Vùng châu Á-Thái Bình Dương, và Vùng Ả Rập theo đường ranh văn hóa và địa lý quốc gia để đem đến cho các Hướng đạo sinh nhiều triển vọng mới mẽ. Như các quốc gia vùng Baltic - Estonia, Litva và Latvia - đã gia nhập Vùng châu Âu, đó là thí dụ về tiền lệ cho giải pháp này. Ngoài ra, không có Vùng Âu-Á tương đương cho Hội Nữ Hướng đạo Thế giới, các nước cộng hòa được chia theo vùng địa lý giữa các Vùng Nữ Hướng đạo châu Âu và Vùng Nữ Hướng đạo châu Á-Thái Bình Dương của Hội Nữ Hướng đạo Thế giới. Ngoài việc có chung sa hoàng và quá khứ Xô Viết, 12 thành viên của Vùng Âu-Á có ít điểm chung. Một vài quốc gia như Armenia và Azerbaijan đã tiến hành chiến tranh chống lại nhau, vài nước như Gruzia và Ukraina cho phép đối lập trong lúc những nước khác như Belarus và Turkmenistan đã quay trở về chính thể chuyên chế của thời Xô Viết. Hơn nữa, không có một nước cộng hòa nào có phong trào Hướng đạo phát triển trở lại hơn một thập niên. Tin rằng các nước này sẽ có nhiều lợi ích từ sự thành thạo kinh nghiệm của các hội Hướng đạo lân bang trong các Vùng đã nói đến.

Xung đột khác trong tổ chức Hướng đạo
Các tổ chức Hướng đạo đã từng lâm vào những kiểu xung đột và các vấn đề gây tranh cãi cả nội bộ lẫn quốc tế.

Canada

Canada là quốc gia duy nhất có trên một tổ chức Hướng đạo riêng biệt được WOSM công nhận. Đó là Hướng đạo Canada và Hội Hướng đạo Canada bị phân cách vì ngôn ngữ.

Một số thành viên của Hướng đạo Canada tức giận vì việc tái tổ chức của Hướng đạo Canada trong đó có việc cấp bậc địa phương mất đi quyền biểu quyết. Để đối phó, SCOUT eh! được thành lập vào năm 2004, một tổ chức gồm có "các thành viên đăng ký của Hướng đạo Canada khắp nơi trên Canada có nhiệt huyết chuyển đổi Hướng đạo Canada thành một hội đoàn dân chủ".

Năm 1998, Hướng đạo Baden-Powell của Canada (B-PSAC) được thành lập tại Canada, bác bỏ việc hiện đại hóa phương pháp Hướng đạo của WOSM và Hướng đạo Canada. Hướng đạo Canada đối đầu hội này tại tòa án và đã thành công khi cho rằng từ "Scout", trong ngữ cảnh của một tổ chức thanh thiếu niên tại Canada, là một thương hiệu của Hướng đạo Canada (Scouts Canada). Cố gắng tranh thủ tại tòa vào năm 1999 không đưa đến kết quả thành công trong việc từ chối cho phép B-PSAC sử dụng tên gọi Baden-Powell.

Hướng đạo Canada từ chối công nhận các thành viên của B-PSAC là Hướng đạo sinh. Họ cho rằng theo các hội Hướng đạo thì "mỗi quốc gia chỉ có một, đó là theo cách mà Baden Powell thành lập Hướng đạo", mặc dù sự thật có đến hai hội Hướng đạo được WOSM công nhận tại Canada.

B-PSAC không còn sử dụng danh xưng Hướng đạo nữa, và đã tái lập thành Baden-Powell Service Association Federation of Canada. Hướng đạo Canada tiếp tục theo dõi B-PSA, và sẽ cho phép thành viên của họ chia sẻ tài nguyên, trang bị và nhân sự của mình.

Xem thêm

Danh sách thành viên của Hội Nữ Hướng đạo Thế giới
Danh sách thành viên của Tổ chức Phong trào Hướng đạo Thế giới

Chú thích

Hướng đạo
Tranh cãi


title: Vogau

text:
Vogau là một đô thị thuộc huyện Leibnitz trong bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 6,06 km², dân số cuối năm 2005 là 260 người.

Tham khảo


title: Phòng ngủ

text:
Phòng ngủ là một căn phòng riêng được thiết kế, bố trí để làm nơi mọi người đi ngủ vào ban đêm hoặc nghỉ ngơi, thư giãn trong ngày. Phòng ngủ là một trong những căn phòng giữ vị trí quan trọng trong ngôi nhà với chức năng thư giãn, nghỉ ngơi, để lấy lại sức khỏe sau cả ngày làm việc căng thẳng hoặc khi cần không gian yên tĩnh.

Phòng ngủ hiện đại
Nhiều ngôi nhà ở Bắc Mỹ, Úc và châu Âu có ít nhất hai phòng ngủ thường là một phòng ngủ dành riêng cho người chủ hộ gia đình, chẳng hạn như một người chồng và người vợ và một hoặc nhiều phòng ngủ cho cả trẻ em hoặc khách đến chơi có nhu cầu nghỉ qua đêm. Trong nhiều tiểu bang, ví dụ như Alaska, phòng ngủ không phải có nhiều phòng và thay vào đó phải đáp ứng các yêu cầu kích thước tối thiểu của phòng để có không gian riêng.

Trong các tòa nhà với hệ thống phòng khép kín (ví dụ như căn hộ, chung cư, khách sạn, nhà nghỉ....), diện tích của phòng ngủ khác nhau, một số căn nhà được bố trí phòng ngủ cố định nhưng cũng có nơi bố trí phòng ngủ theo kiểu tận dụng, lưu động. Đôi khi, một phòng ngủ được kết nối đến một phòng tắm chuyên dụng.

Nội thất

Nội thất là yếu tố rất quan trọng trong phòng ngủ để tạo không gian riêng, yên tĩnh, cá tính...Đồ nội thất và các mặt hàng khác trong phòng ngủ là khác nhau, tùy thuộc vào thẩm mỹ và truyền thống địa phương. Ví dụ, một phòng ngủ có thể bao gồm một chiếc giường có kích thước lớn giường xếp, giường tầng... một hoặc nhiều mấy cái tủ hoặc một giường, một hoặc nhiều tủ quần áo và thảm....

Một số phòng ngủ cũng bao gồm các vật dung như một bàn trang điểm, ti vi, máy tính cá nhân và các đồ dùng cá nhân khác như điện thoại, đèn ngủ, đồng hồ báo thức.... Ngoài ra phòng ngủ của trẻ em có thể bao gồm một tủ quần áo nhỏ hoặc mấy cái tủ, hộp đồ chơi, máy chơi game, máy tính, kệ sách hoặc các đồ dùng khác.

Trong các yếu tố nội thất thì giường ngủ được coi là vật đặc trưng của phòng ngủ từ trước đến nay. Giường thường được bố trí ở phòng ngủ và được sử dụng làm nơi ngủ, nằm nghỉ ngơi hay nơi quan hệ tình dục. Trên giường thường có gối kê, gối ôm, chăn. Trên giường còn có thể có màn ngăn muỗi đối với những khu vực có muỗi và côn trùng. giường được đặt dưới mặt đất, bên trên có thể có các vật liệu tự nhiên như gỗ, rơm hay cỏ. Sau này giường được nâng lên khỏi tiếp xúc với mặt đất để tránh ẩm, bẩn và côn trùng.

Hình ảnh

Tham khảo

Đọc thêm
 Pascal Dibie: Wie man sich bettet. Von Bärenfellen, Prunkgemächern, Lasterhöhlen und Lotterbetten. dtv, München 1993 ISBN 3-423-30388-3 (deutsche Ausgabe von Ethnologie de la chambre à coucher)
 Christoph Wilhelm Hufeland: Der Schlaf und das Schlafzimmer in Beziehung auf die Gesundheit. Gädicke, Weimar 1802 (Digitalisat )
 Josef Kern: „Wie man sich bettet". Anmerkungen zum Thema Schlafzimmer. In: Bayerische Blätter für Volkskunde NF 4 (2002), Heft 1
 Espaces domestiques, analyse de 2500 annonces en Loire-Atlantique, p. 393.
 En ce sens, la maison japonaise contemporaine reflète les deux échelles de l'intimité: celle de la famille vis-à-vis de l'extérieur, et celle de l'individu vis-à-vis de la famille et des autres en général. », Espaces domestiques, p. 207.
 Les aménagements et projets plus ambitieux se font [...] sans rompre pour autant les coupages salle/chambre [...], Histoire de la vie privée, 1ère édition, T. 2, p. 178.

Phòng
Ngủ


title: Tiểu Hà

text:
Tiểu Hà (chữ Hán giản thể: 小河区, bính âm: Xiǎohé Qū âm Hán Việt: Tiểu Hà khu) là một quận thuộc địa cấp thị Quý Dương, tỉnh Quý Châu, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 38 km², dân số năm 2002 là 110.000 người. Mã số bưu chính của Tiểu Hà là 553009. Chính quyền quận đóng ở đường Hoàng Hà. Quận Tiểu Hà được lập tháng 1 năm 2000. Về mặt hành chính, quận này được chia thành 2 trấn: Tiểu Hà và Kim Trúc.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang web chính quyền Tiểu Hà

Đơn vị cấp huyện Quý Châu
Quý Dương


title: Andrena duboisi

text:
Andrena duboisi là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1951.

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1951


title: Acalyptris fulva

text:
Acalyptris fulva là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Scoble năm 1980. Nó được tìm thấy ở Nam Phi (Nó được mô tả ở vườn quốc gia Kruger).

Tham khảo

Acalyptris


title: Murasaki Shikibu

text:
Murasaki Shikibu (Kana: むらさきしきぶ; Kanji: 紫式部, Hán Việt: Tử Thức Bộ; 978—1019?) là biệt hiệu của một nữ văn sĩ cung đình thời Heian Nhật Bản, tác giả của cuốn tiểu thuyết theo nghĩa hiện đại đầu tiên của nhân loại, kiệt tác Truyện kể Genji, được viết bằng tiếng Nhật vào khoảng năm 1000 đến 1012.

Cái tên Murasaki Shikibu chỉ là biệt hiệu của bà, không ai biết rõ tên thật của bà là gì và bà sinh ra ở đâu, chỉ biết bà thuộc dòng dõi dòng họ Fujiwara và mất tại Tokyo, tuy một địa điểm tham quan phía Bắc Kyoto hiện nay được coi như mộ của bà.

Biệt hiệu
Mặc dù các học giả đã dày công nghiên cứu nhưng không ai biết tên thực của Murasaki Shikibu và điều đó cũng phổ biến đối với nhiều nữ sĩ cung đình Nhật Bản. Ở nước Nhật thời Heian, điều coi là không đứng đắn khi nêu tên tuổi các phu nhân thuộc gia đình quyền quý, chỉ có ngoại lệ lạ lùng là tên cung phi của Thiên Hoàng và các Hoàng nữ thuộc hoàng gia thì được cho phép.

Biệt hiệu Shikibu (式部) chỉ chức vụ của cha bà, và Murasaki (紫) có thể xuất phát từ tên của một trong những nhân vật chính trong cuốn Truyện kể Genji, nàng Murasaki đẹp lộng lẫy và giống mối tình đầu của Genji như đúc, nên rất được hoàng tử Genji sủng ái; hoặc chỉ đơn giản có nghĩa là màu "tía" (thuộc dòng vương giả); hay loại hoa màu tím mang tên hoa murasaki (hoa đậu tía, còn được gọi bằng tên hoa Fuji cũng là nửa đầu trong tên dòng họ của bà, Fujiwara).

Tiểu sử

Murasaki Shikibu thuộc cành thứ của dòng họ lớn đang trị vì đất nước là họ Fujiwara. Thành viên của gia tộc này làm chức nhiếp chính thay cho các Thiên hoàng trong suốt phần lớn thời Heian, cùng tổ phụ về phía họ nội 6 thế hệ trước đó với Fujiwara Michinaga, quan đại chưởng ấn điều khiển việc nước trong buổi đầu thế kỷ 11. Tuy nhiên khi Murasaki Shikibu mới ra đời chi họ của bà bị tụt xuống hạng thứ trong giới quý tộc cung đình. Cha bà, ông Fujiwara no Tametoki (藤原為時) chỉ là một nhà thơ, người có địa vị khiêm nhường ở thủ đô và đã 2 lần làm tỉnh trưởng tỉnh Echizen.

Không ai biết gì nhiều về thời thơ ấu của Murasaki Shikibu ngoài những điều bà tự nói với chúng ta. Trong lời mào đầu nổi tiếng của cuốn Nhật ký Murasaki Shikibu (Murasaki Shikibu nikki) mô tả các biến cố triều đình từ cuối 1008 đến đầu 1010 cho chúng ta biết cha bà, thấy con gái có khả năng trong việc học hành, đã than phiền bà không sinh ra là con trai. Cha bà trở thành tỉnh trưởng Echizen ở duyên hải Biển Nhật Bản, phía bắc Tokyo, vào năm 990 và bà đã đi theo cha đến nơi nhậm chức cho đến khi lấy chồng thì trở về.

Murasaki vào triều hầu hạ thứ phi Akiko, con gái của Michinaga, trong cung điện Fujitsubo thời Thiên hoàng Ichijō (986-1011) trong khoảng giữa thập niên đầu của thế kỷ 11. Cuốn Nhật ký Murasaki Shikibu của Murasaki có nhắc đến sự ra đời của hai người con trai hoàng hậu và cả hai hoàng tử sau đó đều trở thành vua. Trong nhật ký của mình Murasaki cho biết bà vào triều ngày 29 tháng 12 âm lịch nhưng không cho biết năm, có thể là năm âm lịch 1005 và/hoặc 1006. Hoàng hậu Akiko góa chồng năm 1011, khi Thiên hoàng Ichijo băng hà, và Murasaki Shikibu còn ở lại trong cung phục vụ hai năm tiếp theo. Chịu sự giáo dục chu đáo, tỉ mỉ của một phụ nữ trẻ cùng tầng lớp trong cung, và mặc dầu có một trí tuệ khác thường, Murasaki Shikibu đã phải tiếp thu một cách chậm chạp nhưng chắc chắn tất cả những kiến thức văn hóa rộng lớn đương thời mà người thiếu phụ này truyền cho, từ lịch sử Trung Hoa, thơ ca trữ tình Trung Hoa và Nhật Bản cho đến các trước tác triết học Khổng giáo và Phật giáo.

Về truyện hư cấu bằng văn xuôi, bà cũng chỉ biết không nhiều hơn là những trước tác buổi đầu của chính người Nhật Bản vào thế kỷ 10 và ngay cả văn xuôi trong văn học Trung Hoa đương thời, vốn không phải là loại hình được người Trung Hoa ca ngợi hay thành thạo vào thời đó. Murasaki Shikibu lấy chồng khoảng năm 998 hoặc năm 999, chồng là một người bà con xa với bà. Có lý do để tin rằng, so với thời bấy giờ bà lấy chồng khá muộn, có lẽ vào tuổi 20. Bà sinh được một con gái vào năm 999 và góa bụa vào năm 1001.

Chịu nhiều đau khổ sâu sắc trong đời tư nên Murasaki Shikibu đã sớm rút lui khỏi thế giới trần tục và dồn sinh lực của đời mình vào việc học tập cũng như sáng tạo nghệ thuật. Bà đã đạt được những thành tích xuất sắc trong âm nhạc, thơ, hội họa, và đặc biệt là cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Truyện kể Genji 54 chương, viết xong vào khoảng năm 1004, một kiệt tác đứng vào hàng lớn nhất của văn xuôi cổ điển Nhật Bản cũng như văn xuôi nhân loại.

Văn nghiệp

Sáng tác Truyện kể Genji
Vào thế kỷ 10 các tác giả viết tiểu thuyết cố gắng xây dựng nhân vật một cách thô sơ bằng cách viết các truyện hư cấu. Tuy nhiên, khi những cây bút viết về những đề tài như các chuyện dan díu ngấm ngầm ở chốn cung đình, thì sự xây dựng tính cách quá nhạt nhẽo khó có thể gọi là các cá tính nhân vật. Các nhật ký thế kỷ thứ 10 có thể là yếu tố tạo cảm hứng cho Murasaki Shikibu khi ít nhiều bộc lộ được tâm trạng và bản tính người chấp bút trên trang viết, nhưng muốn cho một điều tưởng tượng biến thành hiện thực hơn một điều thực thì phải có một bước nhảy lớn lao của trí tưởng tượng và Murasaki đã làm được điều đó.

Murasaki Shikibu viết Truyện kể Genji trong thời gian lui về sống trong đền Ishiyama bên hồ Biwa, với cảm hứng của những đêm trăng huyền ảo lung linh dưới đáy hồ. Vẻ đẹp đầy tính chất huyền thoại và đậm màu sắc hội họa đó đã in dấu trong nhiều phần của tác phẩm.

Tác phẩm khác
Ngoài Truyện kể Genji, Murasaki Shikibu còn để lại một tập nhật ký về đời riêng, cuốn Murasaki Shikibu nikki (1008-1010) tổng hợp trong đó nhiều thể loại văn học cổ điển được người viết sử dụng đan xen. Tập nhật ký đã vẽ ra nhiều tính cách sắc nét của những người cùng thời, có nét đặc sắc của một cây bút hội họa trong việc khắc họa tâm lý cũng như miêu tả ngoại hình. Nhiều đoạn trong nhật ký, như việc mô tả cuộc khai hoa mãn nguyệt của hoàng hậu khi sinh hoàng nam, miêu tả các cung nữ với những nét phát họa vẻ mặt, hành động và trang phục không bằng những cách ngôn và sự cường điệu, cho thấy những nhận thức sâu sắc và tinh tế của bà về con người. Về thơ, bà còn để lại nhiều bài thơ theo thể Renga (liên ca) được tuyển chọn trong một hợp tuyển thơ văn cổ, hàng trăm bài thơ đối đáp, ngâm vịnh trong cuốn Truyện kể Genji, và hiện nay Nhật Bản còn lưu giữ được tập thơ của bà trong kỷ yếu Hội thảo về thơ Murasaki Shikibu.

Câu nói đáng chú ý
Trong những bức thư của mình Murasaki Shikibu đề cập đến sự đố kỵ của một phụ nữ khác trong cung đối với học vấn của bà, đặc biệt là các thị nữ khi thấy bà đọc tác phẩm bằng chữ Hán đã bình phẩm rằng "ngày xưa chỉ có đàn ông có công có việc mới đọc những quyển sách như thế": Mọi thứ trên thế gian này thật phiền toái. Mặc kẻ khác nói gì ta sẽ quỳ trước Phật A-di-đà và cầu nguyện. Khi tâm trí ta thoát khỏi mọi phiền toái của thế gian này, ta sẽ không gắng gỏi để trở thành một vị thánh... Nhiều điều xảy ra với ta trong cuộc đời này khiến ta nghĩ rằng mình đã phạm phải những lỗi lầm ở kiếp trước và mọi việc khiến ta sầu khổ. Quan niệm về việc phạm tội lỗi ở kiếp trước thì sẽ gánh hậu quả ở kiếp này và việc chỉ có hy vọng vào cuộc đời sau này trên Thiên đường nếu gắn với A-di-đà rõ ràng bắt nguồn từ giáo lý Tịnh độ tông, tạo âm hưởng nghiệp quả (karma) chi phối số phận của nhân vật trong Truyện kể Genji.

Chú thích

Tham khảo

 Lời giới thiệu Truyện kể Genji (bản tiếng Anh) do Edward Seidensticker viết tháng 1 năm 1976, bản dịch tiếng Việt tại Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, H. 1991.
 Mục từ Japanese literature trong Encarta Encyclopedia Premium DVD, 2006. Microsoft Corporation.
 Mục từ Mưrasaki Sikibư trên Từ điển văn học (bộ mới), Nhà xuất bản thế giới, H. 2005. Trang 1020-1021.

Sinh năm 973
Nữ quan Nhật Bản
Mất thế kỷ 11
Tiểu thuyết gia Nhật
Nhà thơ Nhật Bản
Người viết hồi ký nữ


title: Patellapis malachurina

text:
Patellapis malachurina là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Patellapis
Động vật được mô tả năm 1937


title: Setodes khechara

text:
Setodes khechara là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Setodes


title: Seine-Port

text:
Seine-Port là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Seine-Port được gọi là Saint-Portais.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là .

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
Official site
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Seine-Port
Map of Seine-Port on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: 10550 Malmö

text:
10550 Malmö là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1556.6792762 ngày (4.26 năm).

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1992


title: Hoa Nam, Giai Mộc Tư

text:
Hoa Nam (chữ Hán giản thể: 桦南县, âm Hán Việt: Hoa Nam huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Giai Mộc Tư, tỉnh Hắc Long Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 4416 km², dân số 450.000 người. Mã số bưu chính của Hoa Nam là 154400. Chính quyền nhân dân huyện Hoa Nam đóng tại trấn Hoa Nam. Huyện này được chia thành 6 trấn, 13 hương.
Trấn: Hoa Nam, Mạnh Gia, Diêm Gia, Thổ Long Sơn, Đà Yêu Tử, Thạch Đầu Hà..
Hương: Khánh Phát, Dân Chủ, Lợi Thụ, Liễu Mao Hà, Công Tâm Tập, Nhị Đạo Câu, Tam Hợp, Ngũ Đạo Cương, Kim Sa, Minh Nghĩa, Đại Bát Lãng, Bát Hổ Lực, Hạnh Phúc.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Hắc Long Giang
Giai Mộc Tư


title: Hydropsyche biton

text:
Hydropsyche biton là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: Voọc xám

text:
Voọc xám (danh pháp hai phần: Trachypithecus phayrei) là một loài vượn đuôi dài sống vùng Đông Nam Á cùng Bangladesh, Ấn Độ và Trung Hoa. Loài này được Blyth mô tả năm 1847.

Tại Việt Nam Vườn Quốc gia Cúc Phương có một đàn voọc xám.

Danh pháp khoa học của loài này xưa là Presbytis phayrei.

Hình dạng & Tập tính
Voọc xám có bộ lông màu tro xám nâu trên lưng. Phía bụng thì lông trắng. Lông trên đầu và đuôi đậm hơn. Chung quanh mắt và mồm voọc có vòng khoang trắng. Đặc biệt là voọc con lông vàng cam, đến 3 tháng tuổi thì thay màu lông xám.

Voọc xám sinh sống hoàn toàn trên cây. Thức ăn của chúng chủ yếu là lá. Voọc đực nặng khoảng 7 kg; voọc cái nhẹ hơn, chỉ khoảng 6 kg. Thân voọc dài 44–61 cm với phần đuôi dài hơn cả thân mình. Trung bình đuôi đo khoảng 65–86 cm.

Voọc xám sinh sống thành đàn vài ba con nhưng có thể lên đến 40 con.

Chú thích

Tham khảo

Phayre's Leaf-monkey

P
Động vật có vú Ấn Độ
Động vật có vú Bangladesh
Động vật có vú Thái Lan
Động vật có vú Trung Quốc
Động thực vật Vân Nam
Động vật được mô tả năm 1847
Động vật có vú Myanmar
Động vật có vú Lào
Động vật có vú Việt Nam


title: Désaignes

text:
Désaignes  là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Desaignes


title: Barbosella

text:
Lan tiên hạc (danh pháp: Barbosella) là một chi trong họ Lan (Orchidaceae). Chi này gồm khoảng 20 loài, phân bố rộng khắp từ Trung Mỹ đến Brasil. Nó được đặt theo tên người phát hiện ra hoa lan Bazil là João Barbosa Rodrigues.

Danh sách các loài
 Barbosella australis (Cogn.) Schltr. - Lan tiên hạc Nam
 Barbosella circinata Luer - Lan tiên hạc cong
 Barbosella cogniauxiana (Speg. & Kraenzl.) Schltr. - Lan tiên hạc
 Barbosella crassifolia (Edwall) Schltr. - Lan tiên hạc lá dày
 Barbosella cucullata (Lindley) Schltr. - Lan tiên hạc đỏ
 Barbosella dolichorhiza Schltr. - Lan tiên hạc xanh
 Barbosella dusenii (Samp.) Schltr. - Lan tiên hạc Dusen
 Barbosella gardneri (Lindl.) Schltr. - Lan tiên hạc trắng
 Barbosella geminata Luer - Lan tiên hạc thon
 Barbosella macaheensis (Cogn.) Luer - Lan tiên hạc Alto
 Barbosella orbicularis Luer - Lan tiên hạc tròn
 Barbosella portillae Luer - Lan tiên hạc Portilla
 Barbosella prorepens (Rchb.f.) Schltr. - Lan tiên hạc leo
 Barbosella ricii Luer & R.Vásquez - Lan tiên hạc Rici
 Barbosella schista Luer & R.Escobar - Lan tiên hạc tách
 Barbosella spiritu-sanctensis (Pabst) F.Barros & Toscano - Lan tiên hạc Santo
 Barbosella trilobata Pabst - Lan tiên hạc vằn
 Barbosella vasquezii Luer - Lan tiên hạc Vasquez

Tham khảo

Danh sách các chi phong lan


title: Pseudargyria

text:
Pseudargyria là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Liên kết ngoài

Crambinae


title: Paracardiophorus devastans

text:
Paracardiophorus devastans là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Matsumura miêu tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

Paracardiophorus


title: 6384 Kervin

text:
6384 Kervin (1989 AM) là một tiểu hành tinh vành đai chính bên trong được phát hiện ngày 3 tháng 1 năm 1989 bởi E. F. Helin ở Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6384 Kervin

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1989


title: Tipula septemhastata

text:
Tipula septemhastata là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Clathrodrillia

text:
Clathrodrillia là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Các loài
Các loài thuộc chi Clathrodrillia bao gồm:

 Clathrodrillia albicoma (Dall, 1889)
 Clathrodrillia allyniana (Hertlein & Strong, 1951)
 Clathrodrillia berryi (McLean & Poorman, 1971)
 Clathrodrillia chaaci (Espinosa & Rolan, 1995)
 Clathrodrillia connelli (Kilburn, 1988)
 Clathrodrillia dautzenbergi (Tippett, 1995)
 Clathrodrillia flavidula (Lamarck, 1822)
 Clathrodrillia gibbosus (Born, 1778)
 Clathrodrillia inimica Dall, 1927
 Clathrodrillia interpleura (Dall & Simpson, 1901)
 Clathrodrillia lophoessa (Watson, 1882)
 Clathrodrillia orellana Dall, 1927
 Clathrodrillia paria (Reeve, 1846)
 Clathrodrillia petuchi (Tippett, 1995)
 Clathrodrillia ponciana (Dall & Simpson, 1901)
 Clathrodrillia salvadorica (Hertlein & Strong, 1951)
 Clathrodrillia solida (Adams C. B., 1850)
 Clathrodrillia walteri (Smith M., 1946)

Chú thích

Tham khảo

Drilliidae
Clathrodrillia


title: Zofingen

text:
Zofingen là một thành phố thuộc bang Aargau ở Thụy Sĩ, với dân số 10.534 người ().

Tham khảo

Liên kết ngoài

 http://www.zofingen.ch
 http://www.zofingen2008.ch

Đô thị của bang Aargau
Thành lập 1201
Khởi đầu năm 1201
Thành phố của Thụy Sĩ


title: Sebastiania howardiana

text:
Sebastiania howardiana là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Sebastiania howardiana. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
Sebastiania
Thực vật cực kỳ nguy cấp
Thực vật đặc hữu Jamaica


title: Uthayendram

text:
Uthayendram là một thị xã của quận Vellore thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Uthayendram có dân số 11.598 người. Phái nam chiếm 49% tổng số dân và phái nữ chiếm 51%. Uthayendram có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 59%. Tại Uthayendram, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Tốc độ vũ trụ

text:
Vận tốc vũ trụ hay tốc độ vũ trụ hay tốc độ thoát hay vận tốc thoát ly là tốc độ một vật cần có để nó chuyển động theo quỹ đạo tròn gần bề mặt của một vật thể khác hoặc thoát ra khỏi trường hấp dẫn của vật thể khác. Những người nói tiếng Việt phân biệt bốn cấp tốc độ vũ trụ. Trong trường hợp của Thái Dương Hệ thì có thể giải thích các cấp độ này như sau:
Tốc độ vũ trụ cấp 1 nếu vận tốc đủ lớn để trở thành vệ tinh của một hành tinh nào đó: Với Trái Đất là 7,9 km/s
Tốc độ vũ trụ cấp 2 nếu đủ lớn để trở thành vật thể bay xung quanh Mặt Trời: khoảng 11,2 km/s
Tốc độ vũ trụ cấp 3 nếu đủ lớn để thoát ra khỏi lực hấp dẫn của Mặt Trời: khoảng 16,6 km/s
Tốc độ vũ trụ cấp 4 nếu đủ lớn để thoát ra khỏi lực hấp dẫn của dải Ngân Hà: 525 km/s

Xem thêm
Lỗ đen

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cơ học thiên thể

de:Kosmische Geschwindigkeiten#Zweite kosmische Geschwindigkeit oder Fluchtgeschwindigkeit
hu:Kozmikus sebességek#Szökési sebességek


title: Cossesseville

text:
Cossesseville là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Cossesseville trên trang chủ của Viện địa lý quốc gia Pháp

Xã của Calvados


title: Toxicodendron striatum

text:
Toxicodendron striatum (đồng nghĩa Rhus striata) là loài cây độc Nam Mỹ thuộc họ Anacardiaceae, tiếng Anh thường gọi là Manzanillo. T. striatum mọc ở các khu rừng rậm nhiệt đới trên các sườn dốc ở độ cao thấp.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 GRIN classification page

striatum
Toxicodendron
Cây độc


title: Gideon Yu

text:
Gideon Yu (sinh ngày 14 tháng 5 năm 1971) đã từng là một ủy viên ban quản trị và một nhà đầu tư công nghệ cao. Ông rời bỏ ngành công nghệ để trở thành Giám đốc Chiến lược của San Francisco 49ers từ cuối năm 2010 đến đầu năm 2011. Trước khi nhậm chức, Yu là một cổ đông của Khosla Ventures. Tháng 6 năm 2011, Vinod Khosla sẽ thay thế Yu trong Hội đồng Quản trị. Trước đó Yu đã từng là Giám đốc Tài chính của Facebook, tại đây ông đã phụ trách khoản đầu tư trị giá 375 triệu đô-la Mỹ của Microsoft và tài sản trị giá 15 tỉ đô-la Mỹ của tỉ phú Hồng Kông Lý Gia Thành. Trước đó, Yu là cổ đông của Sequoia Capital, và là Giám đốc Tài chính của Youtube, nơi ông dàn xếp cuộc mua bán với giá 1,65 tỷ đô-la Mỹ với Google.

Trước khi đến với Youtube, Yu là thủ quỹ và Phó Chủ tịch Tài chính cao cấp của Yahoo, nơi ông đã thực hiện hơn 30 cuộc mua bán và đầu tư cho công ty, bao gồm Alibaba, Taobao, Overture, Inktomi, Flickr, del.icio.us và những cuộc giao dịch tư bản lên đến hơn 5 tỉ đô-la Mỹ. Trước khi đến với Yahoo, Yu là Giám đốc Tài chính của NightFire Software (được mua lại bởi NeuStar, NYSE: NSR), bên cạnh đó ông còn giữ một vị trí tại Disney, Hilton, và DLJ / CSFB.

Yu rời Facebook vào mùa xuân năm 2009 vì những xung đột trong nghiên cứu.

Yu tốt nghiệp trường Đại học Stanford, chuyên ngành của ông là Kỹ sư Công nghiệp và Quản lý Kỹ sư; ông nhận bằng MBS từ Trường Kinh doanh Harvard. Yu cũng từng là một thành viên trong Hội đồng Quản trị của Quỹ Y tế UCSF.

Gideon hiện đang sống tại California với vợ, Susie và con trai, Jonathan Christian.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Yu trong Treasury & Risk Magazine’s 40 under 40
Bài viết của Fortune về những nhân viên cũ của Google
TechCrunch profile của Gideon Yu
Tiểu sử của Yu trên website của Khosla Ventures

Facebook
Sinh năm 1971
Nhân vật còn sống
Người Mỹ gốc Triều Tiên
Nhân viên Google
Cựu sinh viên Đại học Stanford
Doanh nhân Mỹ thế kỷ 20
Doanh nhân Mỹ thế kỷ 21


title: Lipprechterode

text:
Lipprechterode là một đô thị ở huyện Nordhausen, trong bang Thüringen, Đức. Đô thị Lipprechterode có diện tích 9,73 km².

Tham khảo


title: Hưng Nguyên

text:
Hưng Nguyên là một huyện đồng bằng tả ngạn sông Lam nằm ở phía đông nam tỉnh Nghệ An, Việt Nam.

Vị trí địa lý
Huyện Hưng Nguyên là một huyện đồng bằng tả ngạn sông Lam, nằm ở phía nam của tỉnh Nghệ An, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp thành phố Vinh và huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh
Phía tây giáp huyện Nam Đàn
Phía nam giáp thị xã Hồng Lĩnh và huyện Đức Thọ thuộc tỉnh Hà Tĩnh
Phía bắc giáp huyện Nghi Lộc.

Dân số năm 2009 là 114.210 người. 15% dân số theo đạo Thiên Chúa.

Theo thống kê năm 2019, huyện Hưng Nguyên có diện tích 159,20 km², dân số là 124.245 người, mật độ dân số đạt 780 người/km².

Hành chính
Huyện Hưng Nguyên có 18 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Hưng Nguyên (huyện lỵ) và 17 xã: Châu Nhân, Hưng Đạo, Hưng Lĩnh, Hưng Lợi, Hưng Mỹ, Hưng Nghĩa, Hưng Phúc, Hưng Tân, Hưng Tây, Hưng Thành, Hưng Thịnh, Hưng Thông, Hưng Trung, Hưng Yên Bắc, Hưng Yên Nam, Long Xá, Xuân Lam.

Lịch sử
Từ thời Hùng Vương, cụ tổ Trần Văn Bảo khai sinh ra Hưng Nguyên là địa bàn cư ngụ của người Việt cổ. Năm 1469, vua Lê Thánh Tông đã ra chỉ dụ điều chỉnh lại bản đồ hành chính và tên huyện Hưng Nguyên chính thức ra đời từ đó.

Năm 1490, niên hiệu Hồng Đức thứ 21, đời vua Lê Thánh Tông, Hưng Nguyên là một huyện thuộc phủ Anh Đô, xứ Nghệ An. Sau đó xứ Nghệ An đổi thành trấn Nghệ An. Hưng Nguyên là lỵ sở của đạo Nghệ An qua các Triều đại Trần - Lê - Nguyễn suốt gần 300 năm.

Năm 1831, niên hiệu Minh Mệnh thứ 12, trấn Nghệ An tách thành 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh: huyện Hưng Nguyên thuộc phủ Anh Đô, tỉnh Nghệ An.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, huyện Hưng Nguyên thuộc tỉnh Nghệ An. Huyện Hưng Nguyên khi đó gồm 27 xã: Hưng Châu, Hưng Chính, Hưng Đạo, Hưng Đông, Hưng Hòa, Hưng Khánh, Hưng Lam, Hưng Lĩnh, Hưng Lộc, Hưng Lợi, Hưng Long, Hưng Mỹ, Hưng Nhân, Hưng Phú, Hưng Phúc, Hưng Tân, Hưng Tây, Hưng Thái, Hưng Thắng, Hưng Thịnh, Hưng Thông, Hưng Tiến, Hưng Trung, Hưng Vĩnh, Hưng Xá, Hưng Xuân, Hưng Yên.

Ngày 26 tháng 12 năm 1970, 4 xã: Hưng Hòa, Hưng Lộc, Hưng Đông, Hưng Vĩnh và một phần xã Hưng Chính được sáp nhập vào thành phố Vinh.

Ngày 13 tháng 11 năm 1986, thành lập thị trấn Thái Lão (thị trấn huyện lỵ huyện Hưng Nguyên) trên cơ sở 99 ha diện tích tự nhiên với 290 nhân khẩu của xã Hưng Thái, 110 ha diện tích tự nhiên với 340 nhân khẩu của xã Hưng Đạo.

Sau nhiều lần chia tách, thay đổi địa giới hành chính, đến năm 1998, địa giới huyện Hưng Nguyên được xác lập như hiện nay (do sáp nhập thị trấn Thái Lão và xã Hưng Thái thành thị trấn Hưng Nguyên ngày 15 tháng 9 năm 1998).

Ngày 17 tháng 4 năm 2008, xã Hưng Chính; 174 ha diện tích tự nhiên và 3.043 người của xã Hưng Thịnh sáp nhập vào thành phố Vinh.

Ngày 9 tháng 2 năm 2009, chia xã Hưng Yên thành 2 xã: Hưng Yên Bắc và Hưng Yên Nam.

Ngày 17 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 831/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Nghệ An (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó:
Sáp nhập xã Hưng Xá và xã Hưng Long thành xã Long Xá
Sáp nhập xã Hưng Lam và xã Hưng Xuân thành xã Xuân Lam
Sáp nhập xã Hưng Phú và xã Hưng Khánh thành xã Hưng Thành
Sáp nhập xã Hưng Nhân và xã Hưng Châu thành xã Châu Nhân
Sáp nhập xã Hưng Tiến và xã Hưng Thắng thành xã Hưng Nghĩa.

Huyện Hưng Nguyên có 1 thị trấn và 17 xã như hiện nay.

Kinh tế - xã hội

Xã hội
Tính đến tháng 8 năm 2021, toàn huyện Hưng Nguyên đã có trên 125.000 dân.

Giáo dục
Huyện Hưng Nguyên hiện nay có các trường:
Mỗi xã thường có 1 trường Trung học cơ sở (trừ có bốn trường Thông - Tân - Tiến Thắng sáp nhập thành trường Trung học cơ sở Nguyễn Thị Minh Khai) và 1 trường tiểu học, riêng thị trấn Hưng Nguyên có 1 trường THCS chất lượng cao mang tên Lê Hồng Phong (trường Năng Khiếu) đã có rất nhiều học sinh xuất sắc luôn đạt danh hiệu học sinh giỏi huyện hoặc tỉnh.
Trường THPT Lê Hồng Phong: xã Hưng Thông
Trường THPT Thái Lão: thị trấn Hưng Nguyên
Trường THPT Nguyễn Trường Tộ: xã Hưng Trung
Trường THPT Phạm Hồng Thái: xã Châu Nhân
Trường THPT Đinh Bạt Tụy, xã Hưng Tân.

Ngoài ra có trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm dạy nghề.

Văn hóa - Du lịch

Di tích
Thị trấn Hưng Nguyên (TT. Thái Lão cũ), cách thành phố Vinh khoảng 5 km về phía Tây, một trong những nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa Xô viết Nghệ Tĩnh, cũng là nơi nhiều người tham gia cuộc khởi nghĩa này bị quân Pháp sát hại, hiện vẫn còn nghĩa trang và đài kỷ niệm chính thức, bảo tàng của Xô viết Nghệ Tĩnh.

Danh thắng
Núi Lam Thành, đền vua Lê, nơi thờ bà Phạm Thị Ngọc Trần.

Danh nhân nổi bật
 Nguyễn Trường Tộ: nhà canh tân
 Lê Hồng Phong: nhà cách mạng
 Phạm Hồng Thái: liệt sĩ cách mạng
 Lê Thiết Hùng: tướng lĩnh đầu tiên
 Đinh Bạt Tụy ở thôn Bùi Ngoạ, xã Hưng Trung đậu "nhất giáp đệ nhất giáp chế khoa xuất thân" kỳ thi đình năm 1554 (bia số 15 tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám).
 Phạm Hồng Sơn: Trung tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam
 Phạm Văn Quyến: Cầu thủ bóng đá
 Châu Khải Phong: Ca sĩ

Giao thông
 Ga Yên Xuân tại xã Xuân Lam cách ga Vinh 11 km về phía đông bắc.
 Quốc lộ 46 nối vào Quốc lộ 1 tại thị trấn Hưng Nguyên.
 Phía tây và nam huyện được bao bọc bởi đường đê sông Lam và nối vào quốc lộ 1 ở phía đông gần cầu Bến Thủy.
 Đây cũng là địa phương có dự án Đường cao tốc Diễn Châu – Bãi Vọt đi qua đang được xây dựng.

Chú thích

Tham khảo

 Hưng Nguyên những trang lịch sử - 1995 - Tr 51.
 Hồ sơ của Pháp trong vụ án lấy trộm súng năm 1918 ghi là Trần Thị Hai