Leikrit William Shakespeare eru flokkuð sem gamanleikur, harmleikur eða saga. Sumt af eftirminnilegustu -- og oftast lesnu -- sköpunarverkum hans veitir okkur þrálátan húmor, blíður ljóð og bráðfyndinn slatta. Sum þeirra lifa af sem ógleymanleg dramamynd af sannfærandi dýpt og þyngdarafli. Engu að síður gat hann skrifað af óviðjafnanlega kunnáttu og hugvitssemi og lagði mikið af mörkum til okkar unga tungumáls. Svo í hvaða flokki er Kaupmaðurinn í Feneyjum? Það kom mér mjög á óvart að finna að þetta er ein af gamanmyndum Shakespeares. Ég hafði aldrei áður lesið hana né séð hana, en eftir að hafa horft á þessa nýjustu kvikmyndaútgáfu hef ég ákveðið að hún sé hvorugt og hún er bæði. Þetta er ein af mörgum spurningum sem áhorfandinn verður að reyna að svara þegar hann sættir sig við það sem er greinilega vandræðalegur og mjög áhyggjufullur siðferðilegur harmleikur. Leikararnir eru kynntir fljótt og einfaldlega. Ein þeirra er í fyrsta lagi Feneyjar sjálfir; Leikstjórinn Michael Radford kvikmyndaði feneysku atriðin í raunverulegri borg og skapaði áhrifamikið líflegt, iðandi bakgrunn fyrir framvindu leikritsins. Í þetta landslag kemur hinn ungi Bassanio (Joseph Fiennes) aftur til Feneyja til að hitta kæran gamlan vin, Antonio (Jeremy Irons). Svo virðist sem aumingja Bassanio hafi heyrt um prinsessu sem faðir hennar er látinn og hefur skilið eftir tilvonandi sækjendum eins konar happdrætti. Þrír litlir koffort bíða á eyjunni fögru frúarinnar, aðeins einn þeirra inniheldur „myndir af prinsessunni“. Sá sem getur giskað á þann rétta, með því að nota aðeins blindu innsæi og dulrænu stríðnunum sem skrifaðar eru á þær, mun hljóta mikla auðæfi föðurins til lífstíðar. Ó, og dóttir hans og eilífa ást hennar í hjónabandi, gleymdi ég að nefna. Hér tekur létt gamanmynd Shakespeare yfir myndina. Þessi farsælli söguþráður knýr söguna áfram og fyllir einnig mikinn hluta skjátíma myndarinnar, þar sem fjöldi sársaukafullra tækifærissinna koma til eyjunnar, keppast í gamansömum hætti um og ná ekki að vinna sér inn þessa mjög ríku hönd í hjónabandi. En áður en eitthvað af þessu gerist, biður Bassanio, sem er mjög fjársveltur, Antonio að lána sér þrjú þúsund dúkötta til að borga fyrir þá langa ferð sem hann þarf að fara til að ná skoti sínu á verðlaunin. Antonio, sem sjálfur er næstum peningalaus, þarf treglega að tileinka sér auðmýkt með því að leita eftir fjárhagsaðstoð Shylock (Al Pacino), sem er einn af óteljandi gyðingum sem halda hnignandi hagkerfi á floti en eru samt fyrirlitnir og ofsóttir endalaust af ákafa kristnum meirihluta borgarinnar. Þannig búa þeir í undirbjargi samfélagsins og það er hér sem lántakendurnir tveir verða að fara. Shylock hikar ekki við að minna mennina tvo á ákveðið atvik þar sem Antonio móðgaði hann og hrækti á hann á borgarmarkaðinum, og hann ávítar þennan mann stoltur sem hreinskilnislega hefur miklar taugar til að biðja um hjálp. En hjálpaðu honum Shylock gerir. Hann eyðir jafnvel hvers kyns vöxtum af láninu og finnst hann líklega ekki hafa neina ástæðu til að hafa áhyggjur af því hvort Antonio geti endurgreitt hann innan þriggja mánaða. Samt sem áður er eina samningsbundin krafa Shylock eitt pund af holdi Antonio, ef hann myndi falla frá samkomulagi þeirra. Þetta er óróleg beiðni, að vísu, fyrir Antonio og Bassanio sem og okkur. En það virðist sem þrátt fyrir réttlætanlegt stolt sitt býst Shylock ekki í raun og veru fram á að sjá svona óhugnanlegt athæfi eiga sér stað. Þannig að hér er hinn dramatíski grunnur lagður. Og á meðan myndin fer í að kanna mildari hlið hennar með ástarlottói sínu og röngum auðkennum, þá er enn yfirvofandi sú dökka von um lánið sjálft. Hvað verður á endanum um þetta ógnvekjandi samkomulag? Á meðan erum við skilin eftir til að kanna hina sönnu aðalpersónu Shylock. Al Pacino hefur nóg af dramatískum þunga til að bera hér, og hann gerir það af sannfærandi þrautseigju og ástríðu. Stundum er honum gefið pláss fyrir leiklistina sem við höfum átt von á frá svo litríkum leikara. En áhrifamestu senur hans eru þær þar sem hann innbyrðir þessa orku, sýnir andstæðan persónuleika: heiðarlegan, einlægan og stoltan, en samt gruggugt, hefnandi og algjörlega iðrunarlaus. Þetta er ein hjartnæmasta frammistaða Pacino til þessa. Og þó að restin af leikarahópnum leiki hlutverk sín á heiðurinn og sannfærandi hátt, þá er það Pacino sem á myndina í raun og veru - sérstaklega undir lokin, þegar Shakespeare setur þessa rómantísku gamanmynd upp á bátinn með þriðju þáttum. Ég skal ekki segja mikið hér ; það eina sem ég get sagt er að það felur í sér upphafslánið -- voldugur skór sem maður bjóst við að myndi falla fyrr eða síðar. Og gerir það alltaf. Í lokin hefur Shakespeare vakið upp fjölda vandamála fyrir áhorfendur sína: að því er virðist óleysanlegar spurningar um trú, siðferði, lög og miskunn er varpað fyrir okkur í gegnum lokasenurnar, og þó að afstaða leikskáldsins virðist vera skýr fyrir sumum þegar lokar tjöldin. standa algjörlega á skjön. Það eru sigurvegarar og taparar í þessu, en hafa sigurvegararnir unnið sér inn herfangið með góðri ástæðu, eða hafa þeir í stærri skilningi endað með því að tapa líka? Hefur dyggð verið verðlaunuð eða einfaldlega brugðið? Hefur réttlætið í raun og veru verið réttlátt að þessu sinni? Við frágang leikritsins eru nokkur örlög sársaukafull skýr og ótvírætt innsigluð. En áhorfendur eiga að vera þeir sem raunverulega skera úr um niðurstöðu allra þeirra sem hlut eiga að máli. Og fyrir suma er dómurinn enn úti fyrir leikritið líka. Gamanleikur eða harmleikur? Höfundur hefur lævíslega hulið hinn ákafa lokaþátt réttarsalarins með endalokum á léttri gleði og rómantískum ályktunum. Er hann að segja að allt sé gott sem endar vel, eða er þetta hans síðasta, kaldhæðnislega fordæming? Húmorinn í leikritinu er til þess fallinn að stilla okkur vel fyrir svo þungt hrun. Og þó að það sé líka það sem því miður kemur í veg fyrir að kaupmaðurinn í Feneyjum nái hátign svo margra annarra verka Shakespeares, þá er það samt grípandi, skemmtilegt og umhugsunarvert umfram það.