Ég var spenntur að heyra að Cesar Montano hefði ákveðið að gera kvikmynd á Cebuano tungumálinu. (Ekki 'mállýska' eins og flestir Filippseyingar munu ranglega vísa til hennar sem. Þar sem Cebuano og Tagalog eru jafn óskiljanlegir og franska og spænska eru hvort öðru.) En ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég sá þessa mynd. Þar sem ég er kanadískur, af Cebuano foreldrum, var ég bjartsýnn á endurvakningu Visayan kvikmyndaiðnaðarins þegar ég heyrði um þessa mynd. Ég var frekar spenntur að heyra að þetta væri ekki enn ein heimskuleg hasarmynd eða melódrama þar sem Filippseyingar elska þessar tegundir kvikmynda. En því miður, ég var skammvinn.Panaghoy þjónar sem egóferð fyrir Cesar Montano. Montano leikur auðvitað hetju myndarinnar. Og þegar ég segi 'hetja' þá meina ég í staðalímyndalegasta háttum; Hlutverk hans er að vinna hjarta stúlku og leiða Bol-anons til sigurs gegn Japönum. Persóna hans hefur enga dýpt eða flókið. Hann passar bara í hetjumótið. Restin af persónunum er einvídd; þær passa allar við kökuútgerðarhlutverkin sín. Ég er alveg fyrir hægvirkar/hugleiðslumyndir en þessi mynd var bara hægvirk. Það hugleiddi í raun ekki neitt. Bara vegna þess að kvikmynd hefur sögulegt þema, þá gerir dramatík og hægfara hana ekki að vel gerðri mynd. Sérstaklega pirrandi er bandaríski leikarinn Philip Anthony. Frammistaða hans var vandræðaleg. Ef Montano hefði viljað endurvekja Visayan kvikmyndaiðnaðinn hefði hann átt að hugsa þetta til enda. Hann sagðist vilja gera Visayan-myndir sem gætu keppt í Cannes og Toronto o.s.frv., en í raun og veru hefði verið baulað og hvæst að þessari mynd á slíkum hátíðum. Til að koma Visayan-kvikmyndum inn í almenna meðvitund hefði hann að minnsta kosti átt að gera kvikmynd sem hefði laðað að áhorfendur, jafnvel þótt það þýddi að fórna gæðum. Augljóslega hugsaði hann ekki um eða fékk upplýsingar um hvers konar kvikmyndir hljóta verðlaun í Cannes þannig að kvikmynd sem laðar að áhorfendur hefði verið að minnsta kosti fótur fyrir dyrum. Ég er hræddur um að nú verði Visayan-myndir ekki gerðar fyrir langt aftur vegna þessarar myndar. Ef ég hefði einhvern tíma sagt við Filippseyinga að ég vilji sjá fleiri Visayan-myndir myndi ég auðvitað fá svar eins og: "Visajamenn gera ekki góðar kvikmyndir. Sástu ekki Panaghoy Sa Suba?" Auðvitað er þetta fáránlegt þar sem þetta er eitt dæmi um Visayan-mynd og sennilega eina dæmið sem einhver nú á dögum væri líklegur til að sjá. Dæmi um kvikmyndir sem eru hugleiðslur, ekki bara hægfara, eru Tagalog-myndin Blackout eða David Lynch's The Bein saga. Ég hata að kynna Tagalog tungumálið þar sem það er endalaust og ósanngjarnt kynnt og troðið ofan í kok á Filippseyingum sem ekki eru Tagalog en til þess að kalla spaða spaða segi ég að Blackout er MJÖG góð mynd. Þessar myndir byggja mikið á því sem Hitchcock kallaði „hreint kvikmyndahús“. Myndir án orða eru notaðar til að koma sögunni á framfæri. En ég beygi skilgreininguna aðeins vegna þessara tveggja kvikmynda að því leyti að þessar myndir nota myndir án orða til að koma stemningunni í myndinni á framfæri. og þeir gera það mjög vel. Panaghoy heldur að ef þeir taka einfaldlega víðtækar myndir af landslaginu þá hafi þeir komið á stemningunni. Og hvað er það með svona margar filippseyskar kvikmyndir sem sýna deyjandi móður eða ömmu???