ROZHODNUTÍ KOMISE
ze dne 3. července 2014
o státní podpoře SA.33927 (12/C) (ex 11/NN),
kterou Belgie poskytla systému pojištění na ochranu podílů jednotlivých členů finančních družstev
(oznámeno pod číslem C(2014)1021)
(Pouze francouzské a nizozemské znění je závazné)
(Text s významem pro EHP)
(2014/686/EU)
EVROPSKÁ KOMISE,
s ohledem na Smlouvu o fungování Evropské unie, a zejména na čl. 108 odst. 2 první pododstavec této smlouvy,
s ohledem na Dohodu o Evropském hospodářském prostoru, a zejména na čl. 62 odst. 1 písm. a) této dohody,
poté, co vyzvala zúčastněné strany k podání připomínek v souladu s těmito články (1), a s ohledem na tyto připomínky,
vzhledem k těmto důvodům:
1. POSTUP
(1)
Dopisem ze dne 7. listopadu 2011 oznámila Belgie Komisi, že zavedla systém pojištění vkladů (dále jen „systém pojištění družstev“ nebo „opatření“) na ochranu podílů individuálních podílníků v uznaných finančních družstvech, která buď podléhají obezřetnostnímu dohledu Belgické národní banky (dále jen „BNB“), nebo investovala nejméně polovinu svého majetku do finanční instituce, která je pod tímto dohledem (dále jen „finanční družstva“).
(2)
Dopisem ze dne 6. prosince 2011 informovala Komise Belgii, že dotčené opatření by mohlo představovat protiprávní státní podporu (2), a vyzvala ji, aby nepodnikala žádné další kroky při jeho provádění. Komise vyzvala Belgii, aby jí sdělila své připomínky k jejím předběžným závěrům, což Belgie učinila dopisem ze dne 22. prosince 2011.
(3)
Rozhodnutím ze dne 3. dubna 2012 (dále jen „rozhodnutí o zahájení řízení“) informovala Komise Belgii, že zahájila ve věci dotyčného opatření řízení podle čl. 108 odst. 2 Smlouvy o fungování Evropské unie (dále jen „Smlouva“), a vyzvala ji, aby v souladu s čl. 11 odst. 1 nařízení Rady (ES) č. 659/1999 ze dne 22. března 1999, kterým se stanoví prováděcí pravidla k článku 108 smlouvy o fungování Evropské unie (3), pozastavila toto opatření do doby, než rozhodne o jeho slučitelnosti s vnitřním trhem. Komise požádala Belgii, aby s okamžitou platností pozastavila veškeré kroky směřující k provádění systému pojištění družstev a nečinila v rámci opatření žádné platby. Rozhodnutí Komise o zahájení řízení, kterým rovněž vyzvala zúčastněné strany k podání jejich připomínek k opatření, bylo zveřejněno v Úředním věstníku Evropské unie (4).
(4)
Dopisy ze dne 24. dubna 2012 a 31. května 2012 Belgie požádala o prodloužení lhůty na odpověď ohledně rozhodnutí o zahájení řízení, přičemž Komise nevyjádřila v tomto ohledu námitky. Dopisem ze dne 18. června 2012 zaslala Belgie své připomínky k rozhodnutí o zahájení řízení a připojila k němu zejména dopis guvernéra BNB ze dne 7. října 2011, který byl adresován belgickému ministru financí.
(5)
Dne 17. srpna 2012 zaslala své připomínky k rozhodnutí o zahájení řízení také skupina Arco (dále jen „skupina ARCO“ (5)). Dne 29. srpna 2012 předala Komise tento dokument Belgii, a umožnila tak tomuto členskému státu, aby se vyjádřil k připomínkám skupiny ARCO. Dne 16. října 2012 však Belgie oznámila, že tuto možnost nevyužije.
(6)
Komise položila ve věci opatření doplňující otázky, a to zejména dne 17. září 2012 a 24. července 2013, na které Belgie odpověděla dne 5. prosince 2012 a 20. září 2013.
2. SKUTKOVÉ OKOLNOSTI
2.1 Vznik oznámeného opatření
(7)
Zavedení systému pojištění družstev bylo spojeno s opatřeními na záchranu v rámci jiného případu státní podpory.
(8)
Dne 30. září 2008 oznámila banka Dexia navýšení svého kapitálu o částku 6,4 miliardy EUR, kterou vložili její stávající akcionáři (mezi nimi skupina ARCO) a lucemburské, francouzské a belgické orgány. Belgický ministr financí z doby poskytnutí státní podpory ve prospěch banky Dexia v roce 2008 vysvětlil před zvláštní komisí belgického parlamentu, jež byla pověřena přezkoumáním okolností likvidace banky Dexia (dále jen „komise Dexia“), že po žádostech o zásah ve prospěch skupiny ARCO bylo již v září/říjnu roku 2008 přijato politické rozhodnutí o zavedení systému pojištění družstev. Vysvětlil, že kvůli dosažení dohody v případě banky Dexia musela vláda zároveň rozhodnout v záležitostech ARCO a Ethias (6). Z prohlášení současného belgického ministra financí rovněž vyplývá, že k přijetí závazku z roku 2008 došlo proto, aby skupina ARCO souhlasila se svou účastí na záchraně banky Dexia (7).
i) Tisková sdělení
(9)
Dne 10. října 2008 oznámila belgická vláda prostřednictvím tiskové zprávy útvarů ministra financí, že přijala toto rozhodnutí:
-
zvýšit krytí poskytované stávajícím systémem pojištění vkladů u úvěrových institucí z 20 000 na 100 000 EUR,
-
vytvořit podobný systém pro ostatní finanční produkty (zejména pro životní pojištění „třídy 21“ (8) a podíly finančních družstev) (9).
(10)
Dne 21. ledna 2009 potvrdili předseda vlády a ministr financí ve společné tiskové zprávě závazek předchozí vlády (10) o zavedení systému pojištění družstev (11). Ve stejný den uveřejnila skupina ARCO tuto tiskovou zprávu belgické vlády na svých internetových stránkách. Ostatní finanční družstva se naopak distancovala od analogie mezi vklady a podíly ve finančních družstvech, která je základem systému pojištění družstev (12).
ii) Legislativní postup
(11)
Dne 15. října 2008 schválil belgický parlament zákon (13) umožňující belgické vládě přijmout opatření na podporu finanční stability. Dne 14. listopadu 2008 (14) vyhlásila Belgie královský dekret, který zvýšil částku chráněnou systémem pojištění vkladů u úvěrových institucí na výši 100 000 EUR a zavedl podobný systém pojištění pro životní pojištění spadající do „třídy 21“. Předtím, dne 29. října 2008, vydal Výbor pro finanční stabilitu souhlasné stanovisko k návrhu královského dekretu (15).
(12)
Dne 14. dubna 2009 (16) změnila Belgie zákon ze dne 15. října 2008, který povolil vládě zavést královským dekretem systém pojištění splaceného základního kapitálu za účelem vyplacení podílu individuálních podílníků na základním kapitálu finančních družstev. Královským dekretem ze dne 10. října 2011 (17) změnila Belgie královský dekret ze dne 14. listopadu 2008. Královský dekret ze dne 10. října 2011 obsahuje dodatečná technická upřesnění ohledně systému pojištění družstev.
(13)
Dne 7. října 2011 napsal guvernér BNB dopis tehdejšímu ministru financí, v němž vyjádřil stanovisko k návrhu královského dekretu ze dne 10. října 2011, což je postup vyžadovaný zákonem o statutu BNB (18). Guvernér v tomto dopisu uvedl, že vláda může oprávněně přijmout královský dekret ve věci systému pojištění družstev „v případě náhlé krize na finančních trzích nebo v případě vážné hrozby systémové krize“. Guvernér dospívá k závěru, že okolnosti zřejmě tyto podmínky splňují a že systém pojištění družstev by umožnil omezit důsledky takovéto krize (19). Zároveň se ale výslovně nevyjadřuje k otázce, zda se u podílů jednotlivých členů finančních družstev nejedná v zásadě o vklady (20). Uvádí dále, že opatření by mohlo vyvolat potíže ohledně jeho slučitelnosti s pravidly pro státní podporu (21), a vyjadřuje znepokojení ve věci dobrovolného členství v systému pojištění družstev, což by mohlo vyvolat potíže ohledně „nepříznivého výběru“ (22).
(14)
Dne 13. října 2011 požádala tři družstva skupiny ARCO (ARCOFIN, ARCOPAR a ARCOPLUS) o přijetí do systému pojištění družstev. Belgická vláda tuto žádost schválila královským dekretem ze dne 7. listopadu 2011 (23). V rámci této žádosti uhradila skupina ARCO příspěvky v celkové výši 2,05 milionu EUR (24).
(15)
Valné hromady družstev ARCOFIN, ARCOPAR a ARCOPLUS schválily dne 8. prosince 2011 návrh jejich správní rady na dobrovolnou likvidaci společností.
2.2 Směrnice 94/19/ES o systémech pojištění vkladů
(16)
Článek 3 směrnice Evropského parlamentu a Rady 94/19/ES (25) ukládá každému členskému státu povinnost
„zajistit, aby byl na jeho území zaveden a úředně uznán jeden nebo více systémů pojištění vkladů. S výjimkou okolností… nesmí žádná úvěrová instituce (26) povolená v tomto členském státě … přijímat vklady (27), pokud není členem takového systému.“
(17)
Belgie provedla směrnici 94/19/ES do vnitrostátních právních předpisů v roce 1998 a zavedla systém pojištění vkladů, který pokryl souhrn všech vkladů každého vkladatele pro případ, že by se staly nedisponibilními. Belgický systém pojištění vkladů byl svěřen fondu pojištění vkladů. Belgie poté zřídila královským dekretem ze dne 14. listopadu 2008„zvláštní fond ochrany vkladů“, který pokrývá opatření, ke kterým Belgie přistoupila následně (28).
(18)
Článek 7 směrnice 94/19/ES původně stanovil, že souhrn všech vkladů každého vkladatele musí být pojištěn do výše 20 000 EUR. Rada ve složení pro hospodářské a finanční věci (ECOFIN) na svém zasedání dne 7. října 2008 souhlasila se zvýšením pojištění vkladů, které stanoví směrnice 94/19/ES. Ve své tiskové zprávě uvedla, že:
„všechny členské státy zajistí pro počáteční období nejméně jednoho roku pojistnou ochranu vkladů pro fyzické osoby ve výši nejméně 50 000 EUR, a bere na vědomí, že mnohé členské státy se rozhodly zvýšit své minimální (pojištěné) částky na 100 000 EUR. Vítáme záměr Komise předložit neprodleně vhodný návrh na podporu sbližování systémů pojištění vkladů“ (29).
(19)
Pokud jde o krytí, článek 2 směrnice 94/19/ES stanoví, že systémy pojištění vkladů nechrání nástroje, na které se vztahuje definice vlastního kapitálu úvěrových institucí (30).
(20)
Směrnice Evropského parlamentu a Rady 2009/14/ES (31) zvýšila pojistnou ochranu poskytovanou systémy pojištění vkladů (nejprve na částku nejméně 50 000 EUR, a poté dne 31. prosince 2010 na částku nejméně a nejvýše 100 000 EUR).
(21)
Směrnice Evropského parlamentu a Rady 97/9/ES (32) stanoví odškodnění investorů v případě, kdy investiční podnik není schopen vrátit hodnotu nástrojů patřících investorovi. Toto odškodnění je například možné v případě podvodu či nedbalosti v podniku nebo v případě chyb či potíží, k nimž došlo v jeho systémech. Systémy odškodnění investorů ale nekryjí rizika spojená s investicí (např. nakoupí-li investor akcie, které potom ztratí na hodnotě).
2.3 Belgický právní rámec pro družstevní společnosti
(22)
Belgický zákon o společnostech (33) vymezuje, a to zejména ve svých článcích 350 až 436, právní rámec družstevních společností. Stanoví, že družstevní společnost musí ve svých stanovách zvolit buď právní formu „společnosti s ručením omezeným“ (ztráty podílníků nemohou přesáhnout výši jejich vkladu), nebo právní formu „společnosti s ručením neomezeným“ (podílníci nesou osobní odpovědnost za veškeré závazky společnosti, a mohou proto utrpět ztrátu přesahující jejich kapitálovou investici).
(23)
Belgický zákon o společnostech (zejména ve svých článcích 362, 364, 366, 367 a 374) umožňuje určitá omezení, pokud jde o možnost převodu podílů v družstevní společnosti. Podíly v družstevní společnosti jsou volně převoditelné na jiné podílníky družstva, ale stanovy družstevní společnosti mohou tyto převody podmínit. Převody třetím stranám mohou být uskutečněny pouze za podmínek a na osoby uvedené v článku 366 belgického zákona o společnostech.
(24)
Belgický zákon o společnostech (článek 367) rovněž stanoví, že podílníci družstevní společnosti z ní mohou vystoupit pouze během prvních šesti měsíců účetního období. Pokud toto právo uplatní, článek 374 belgického zákona o společnostech stanoví, že podílník má nárok na vyplacení hodnoty svých podílů ve výši, která vyplývá z rozvahy účetního období.
(25)
Zatímco belgický zákon o společnostech vymezuje obecný rámec pro družstevní společnosti, královský dekret ze dne 8. ledna 1962 (34) stanoví kritéria pro „uznané družstevní společnosti“ (35). Uznaná družstevní společnost konkrétně nemůže ze spekulativních důvodů odmítnout vstup podílníků nebo je vyloučit; podíly na základním kapitálu poskytují bez ohledu na jejich hodnotu stejná práva; všichni podílníci mají na každoročních valných hromadách stejná hlasovací práva; valná hromada jmenuje členy správní a dozorčí rady; přebytek hospodaření (určený po odečtení všech nákladů) lze přidělit podílníkům pouze poměrně vzhledem k objemu operací, které učinili se společností, a dividenda přisouzená podílům na kapitálu nesmí přesáhnout určitou procentní výši, již stanoví královský dekret.
(26)
Článek 21 belgického daňového zákoníku stanoví, že dividendy uznaných družstevních společností jsou až do určité výše osvobozeny od daně (36).
2.4 Popis opatření
(27)
Systém pojištění družstev kryje základní kapitál (ale nekryje případnou přidanou hodnotu) splacený individuálními podílníky družstevních společností až do výše 100 000 EUR.
(28)
Na rozdíl od ustanovení platných pro systémy pojištění vkladů u úvěrových institucí je vstup do systému pojištění družstev dobrovolný.
(29)
Pokud finanční družstva mají zájem o účast v systému pojištění družstev, musí podat žádost ministru financí. Rada ministrů má jeden měsíc na to, aby rozhodla o žádosti finančního družstva o účast v systému pojištění družstev a případně stanovila určité podmínky. Tyto podmínky mohou zahrnovat:
a)
povinnost vyhradit budoucí veřejné nabídky institucionálním podílníkům;
b)
závazek všech institucionálních podílníků nestáhnout žádnou akcii ani žádnou částku uhrazenou družstevní společnosti a nevystoupit z družstva jakožto podílník mimo rámec postoupení akcií; a
c)
stropní hodnotu ve výši 4,5 % ročně u úroků vyplácených podílníkům.
(30)
Po žádosti finančního družstva o krytí musí družstvo zůstat v systému jeden rok. Po uplynutí této lhůty může družstvo svou účast v systému ukončit s výpovědní lhůtou v délce tří měsíců. Družstvo nemůže žádným způsobem získat zpět zaplacené příspěvky. Pokud se družstvo rozhodne vystoupit ze systému pojištění družstev, může do něj opět vstoupit až po uplynutí tří roků.
(31)
Opatření kryje pouze akcie na podíly družstev vydané před vstupem v platnost královského dekretu ze dne 10. října 2011.
(32)
Systém pojištění družstev je vyhrazen individuálním podílníkům a neplatí pro institucionální podílníky finančních družstev.
(33)
Zvláštní ochranný fond je financován:
i)
ročním příspěvkem, který odpovídá 0,15 % kryté částky (hrazeným všemi účastníky); a
ii)
jednorázovým vstupním poplatkem, který odpovídá 0,10 % kryté částky (hrazeným družstvy).
(34)
Finanční družstva mohou mít dále za povinnost uhradit zvláštnímu ochrannému fondu příspěvek za přidanou hodnotu u kotovaných akcií, které vlastní. Tento příspěvek může dosáhnout výše 10 % rozdílu mezi prodejní cenou dotčených podílů (nebo v případě, že k prodeji nedojde během tří let od ukončení ochranného systému, průměrný kurz dotčeného podílu při uzavření burzy cenných papírů za 30 dní před třetím výročím) a referenční cenou stanovenou veřejnými orgány v okamžiku, kdy finanční družstvo přistoupí k systému pojištění družstev.
(35)
Zvláštní ochranný fond začne provádět platby, pokud se finanční družstvo ocitne v likvidaci, nebo oznámí-li orgán finančního dohledu tomuto fondu, že finanční družstvo není nadále schopno vyplácet své podílníky, kteří z něj chtějí vystoupit.
(36)
Pokud zvláštní ochranný fond nemá dostatečné prostředky k zásahu, poskytne nutné prostředky jako zálohu Caisse des dépôts et consignations, která je veřejným orgánem bez právního statutu. Podle toho, zda se jedná o instituci neplnící závazky s povinnou účastí nebo o finanční družstvo, bude tato záloha později uhrazena pomocí:
-
50 % ročních příspěvků hrazených institucemi s povinnou účastí;
-
zvláštním ročním příspěvkem hrazeným finančními družstvy (jejichž účast je dobrovolná).
(37)
V případě zásahu zvláštního ochranného fondu přecházejí na fond práva individuálních podílníků družstva a fond získává stejné postavení jako ostatní podílníci. Jedná se o rozdílný případ oproti systému pojištění vkladů u úvěrových institucí, kde fond získává stejné postavení jako ostatní věřitelé dotčené společnosti.
2.5 Popis skupiny ARCO
(38)
Skupina ARCO byla původně akcionářem Artesia Banking Corporation NV (dále jen „Artesia“), která sama vlastnila 100 % podíl v bance BACOB a 82 % podíl v pojišťovací společnosti DVV. Po sloučení společnosti Artesia s bankou Dexia v roce 2001 se skupina ARCO stala hlavním akcionářem banky Dexia s podílem okolo 15 % (37).
(39)
ARCO je název skupiny zahrnující ARCOPAR, ARCOPLUS a ARCOFIN, což jsou všechno uznané družstevní společnosti (38). Skupina ARCO má přes 800 000 členů, z nichž se u 99 % jedná o soukromé osoby. Kapitál v držení individuálních podílníků u ARCOPAR, ARCOPLUS a ARCOFIN dosahoval v pořadí výše 1,3 miliardy EUR, 46 milionů EUR a 140 milionů EUR.
(40)
Stanovy družstev ARCOPAR, ARCOPLUS a ARCOFIN uvádějí, že se u těchto tří subjektů jedná o společnosti s ručením omezeným (39).
(41)
Stanovy všech tří subjektů obsahují ustanovení, jež se týkají podílníků, kteří chtějí vystoupit.
(42)
Stanovy družstva ARCOPAR tak například stanoví, že družstvo může omezit možnost vystoupení, pokud by tím mělo přijít o více než 10 % celkového investovaného kapitálu nebo počtu podílníků během stejného účetního období (40). Podílník, který by chtěl vystoupit z družstva ARCOPAR, by získal zpět svůj kapitál. Podílníci, kteří vlastní podíly kategorie A, B a C v družstvu ARCOPAR (41), mají rovněž nárok na tzv. „bonusovou rezervu“ (42).
(43)
V článku 35 stanov družstva ARCOPAR jsou uvedeny nároky podílníků v případě likvidace. V podstatě se zde říká, že podílníci budou vyplaceni v případě, že po uhrazení závazků a sociálních odvodů bude zůstatek kladný (43).
(44)
Rizika spojená s investicí do podílů skupiny ARCO byla například popsána v prospektu družstva ARCOPAR, kterou schválily belgické orgány v červnu roku 2008 a která byla vydána u příležitosti jisté transakce na kapitálovém trhu, jež proběhla mezi 7. červencem roku 2008 a 30. zářím roku 2008. V prospektu je jasně uvedeno, že zisk obdržený díky bance Dexia představoval více než 69 % čistého zisku družstva ARCOPAR za účetní období 2005/2006, 2006/2007 a 2007/2008. Prospekt rovněž odkazoval na riziko masivních vystoupení z družstva a zdůrazňoval, že v případě likvidace mohou podílníci o vše přijít. Výroční zprávy společnosti zároveň jasně uváděly, že skupina ARCO, aby mohla investovat, zvýšila půjčkou svou míru zadlužení (44).
2.6 Důvody, které vedly k zahájení řízení
(45)
Ve svém rozhodnutí o zahájení řízení dospěla Komise k předběžnému závěru, že oznámené opatření splňuje čtyři kumulativní kritéria v oblasti státní podpory, a vyjádřila pochyby, že by opatření mohlo být prohlášeno za slučitelné s vnitřním trhem.
(46)
Komise shledala, že opatření je přičitatelné Belgii, protože bylo financováno zvláštním ochranným fondem. Komise za tím účelem konstatovala, že belgické právní předpisy stanovily výši příspěvku, který účastníci měli hradit do zvláštního ochranného fondu, a rovněž určily způsob, jakým budou tyto fondy používány. Komise dále zjistila, že Caisse des dépôts et consignations v případě potřeby poskytne zvláštnímu ochrannému fondu finanční prostředky jako zálohu. Komise si položila otázku, jakým způsobem získá Caisse des dépôts et consignations tyto prostředky zpět, protože nebylo jisté, že finanční družstva mají dostatečné finanční prostředky. Kladla si také otázku, zda dobrovolná účast finančních družstev nebude na úkor účinného refinancování zvláštního ochranného fondu.
(47)
Komise dospěla k závěru, že finanční družstva lze považovat podniky a že jim opatření poskytne selektivní zvýhodnění. Pokud jde o selektivní zvýhodnění, systém pojištění družstev zřejmě pomohl družstvům k přilákání nových finančních prostředků nebo k zachování jejich stávajícího kapitálu, protože přesvědčil stávající podílníky, aby z finančního družstva nevystupovali. Taková ochrana byla mimořádně užitečná v obdobích finanční nejistoty, jako tomu bylo mezi podzimem roku 2008 a dnem přijetí královského dekretu, kdy byla finanční družstva účinně ochráněna před rizikem výrazného vyplácení ve spojení s vystupováním z družstva.
(48)
Komise rovněž zjistila, že ochrana byla rozšířena a že Belgie nezohledňovala při schvalování vstupu kandidátského družstva do systému pojištění družstev jeho finanční stav. V případě skupiny ARCO bylo finančním družstvům povoleno přistoupit k systému pojištění družstev přesto, že již byla v platební neschopnosti, a družstva nedlouho potom vyhlásila konkurz.
(49)
Komise dospěla také k závěru, že opatření narušilo hospodářskou soutěž, protože finanční družstva navzájem soutěžila na trhu strukturovaných retailových investičních produktů, na kterém využívala selektivní výhodu, kterou neměly ostatní tržní subjekty s nabídkou podobných produktů.
(50)
Komise dále usoudila, že systém pojištění družstev měl dopad na obchod v rámci Unie. Na belgickém trhu působí četní mezinárodní dodavatelé investičních produktů, kteří nemohou uplatňovat nárok na stejný podíl na trhu, jako je podíl finančního družstva, který si družstvo může udržet kvůli opatření.
(51)
Komise si položila otázku, zda lze finanční družstva považovat za finanční instituce a zda tento faktor má dopad na použitelnost sdělení o bankovnictví z roku 2008 (45). Komise dospěla k závěru, že vzhledem ke skutečnosti, že se u finančních družstev zřejmě nejedná o finanční instituce ve smyslu sdělení o bankovnictví z roku 2008, je nutno posuzovat podporu přímo na základě Smlouvy.
(52)
Aby opatření bylo slučitelné s vnitřním trhem na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy, musí být nezbytné, přiměřené a úměrné. Komise pochybovala o souladu opatření s těmito třemi kumulativními kritérii. Kladla si otázku, zda ochrana podílníků finančních družstev byla nezbytná k tomu, aby se zabránilo vážnému narušení belgického hospodářství. Pokud jde o možný multiplikační účinek, Komise zaznamenala, že Belgie zavedla již několik opatření [jako zvýšení krytí na základě systému pojištění vkladů na částku 100 000 EUR, poskytnutí státní podpory několika bankám v různých formách (rekapitalizace, vklad finančních prostředků, opatření na záchranu znehodnocených aktiv a další opatření ad hoc)]. Nechápala proto, proč bylo kromě všech těchto opatření ještě navíc nezbytné ochránit podílníky finančních družstev.
(53)
Komise si položila otázku, zda bylo přiměřené ochránit podílníky finančních družstev. V tomto ohledu konstatovala, že finanční družstva nejsou finančními institucemi a že vzhledem ke své velikosti nepředstavují systémově důležité instituce. Vyzvala Belgii, aby vysvětlila, jakým způsobem měly údajně mít investiční ztráty, které utrpěli rovněž například investoři do zvláštních investičních fondů, vážný negativní multiplikační účinek pro belgické hospodářství.
(54)
Komise měla konečně pochyby ohledně přiměřenosti opatření. Za prvé, Komise nepovažovala za jisté, že finanční družstva zaplatí za poskytnuté pojištění spravedlivou odměnu. Za druhé, Komise zaznamenala, že dobrovolnost vstupu do systému ve spojení s neexistující kontrolou životaschopnosti během přístupového řízení, jak ho stanovila Belgie, znamená, že je v zájmu finančních družstev přistoupit k systému až tehdy, kdy si budou jista, že dojde k plnění pojištění. To by mohlo vést k situacím, kdy by příjemci mohli využívat pojištění a mohli se přitom ve značné míře vyhnout placení za něj. Komise si také položila otázku, zda systém pojištění družstev nenarušuje neoprávněně hospodářskou soutěž vzhledem k tomu, že akcionáři konkurenčních společností nejsou chráněni, což finančním družstvům usnadňuje přístup ke kapitálu a zvyšuje jejich celkový podíl na trhu s retailovými investičními produkty.
3. PŘIPOMÍNKY ZÚČASTNĚNÝCH STRAN K ROZHODNUTÍ O ZAHÁJENÍ ŘÍZENÍ
3.1 Připomínky skupiny ARCO
(55)
Podle skupiny ARCO belgická vláda rozhodla a oznámila dne 10. října 2008, že je zaveden systém pojištění družstev, který byl součástí širšího balíčku (navýšení pojištění vkladů u spořicích vkladů úvěrových institucí na výši 100 000 EUR, rozšíření systému pojištění na produkty životního pojištění „třídy 21“ a na individuální podílníky finančních družstev). Skupina ARCO tvrdila, že rozhodnutí ze dne 10. října 2008 bylo provedeno zákonem ze dne 15. října 2008 a královským dekretem ze dne 14. listopadu 2008, pokud jde o produkty třídy 21, a zákonem ze dne 14. dubna 2009 a královským dekretem ze dne 10. října 2011, pokud jde o depozitní certifikáty k akciím vydaným finančními družstvy.
(56)
Skupina ARCO zdůraznila, že systém pojištění družstev nepředstavuje státní podporu, protože finančním družstvům neposkytuje žádné selektivní zvýhodnění. Skupina ARCO také tvrdila, že Komise dospěla k závěru, že systém pojištění pro produkty třídy 21 pojišťovacích společností neobsahuje žádný prvek státní podpory, protože tyto produkty jsou volně dostupné pro všechny pojišťovny, a nejsou tak selektivní (46). Skupina ARCO kromě toho tvrdí, že systém pojištění družstev je otevřený všem finančním družstvům za stejných podmínek, a není proto selektivní.
(57)
V souladu s připomínkami Belgie skupina ARCO tvrdila, že všechny formy podílů ve finančních družstvech potvrzují, že uspokojují stejné požadavky zákazníků jako vklady a že s nimi zákonodárce také tak zachází. Skupina ARCO zdůraznila, že se Belgie obává účinku nákazy. Pokud by Belgie nezavedla systém pojištění družstev, otřáslo by to údajně důvěrou investorů a mohlo by to prý vést k runu na všechny spořicí produkty.
3.2 Připomínky Belgie
(58)
Belgie uvedla, že systém pojištění družstev nenaplňuje všechna kumulativní kritéria v oblasti státní podpory uvedená v čl. 107 odst. 1 Smlouvy, a nepředstavuje tak státní podporu. Belgie konkrétně tvrdila, že nejsou splněna tři kritéria státní podpory. Belgie nejprve vyjádřila stanovisko, že opatření představuje pomoc pouze soukromým osobám a ne podnikům. Poté Belgie zdůraznila, že opatření neposkytuje žádné selektivní zvýhodnění finančním družstvům, a nakonec tvrdila, že opatření nevyvolá žádné narušení hospodářské soutěže.
(59)
Pokud jde o tvrzení, že z podpory nemají prospěch podniky, Belgie vyjádřila stanovisko, že řádný systém pojištění vkladů v případě úvěrových institucí, včetně jeho rozšíření (tj. systém pojištění družstev), byl přijat v souladu a za dodržení rozhodnutí Rady ve složení pro hospodářské a finanční věci (ECOFIN), směrnice 94/19/ES v jejím pozdějším znění a směrnice 97/9/ES.
(60)
Belgie vyjádřila stanovisko, že podíly finančních družstev v držení individuálních podílníků mají všechny znaky vkladů a jako takové jsou získávány. Zdůraznila tyto prvky:
i)
osoby (individuální podílníci), které využívají systém pojištění družstev, zasluhují stejnou ochranu jako vkladatelé u jiných institucí, které působí ve stejném odvětví a podléhají stejné kontrole;
ii)
z daňových důvodů jsou jak dividendy vyplácené finančními družstvy, tak úroky z vkladů osvobozeny ve stejné, pevně stanovené výši od srážkové daně z movitého majetku (47);
iii)
individuální podílníci finančních družstev mohou v souladu s ustanoveními stanov finančního družstva upsat pouze konkrétně vymezený podíl, jehož maximální výše je omezena;
iv)
podílníci finančních družstev mohou ze společnosti vystoupit pouze během prvních šesti měsíců účetního období a podílník, který si přeje vystoupit, nemá nárok na přidanou hodnotu družstva úměrnou svému podílu. Podle Belgie se v hodnotě podílů v družstvu neodráží hodnota podkladových aktiv finančního družstva, a podíly ve finančních družstvech tak obecně nekonkurují investičním produktům, ale pouze podmnožině produktů, na které se již vztahuje státní záruka (tj. vklady a životní pojištění „třídy 21“);
v)
podíly finančních družstev jsou registrovány a možnost jejich převodu je omezena právními předpisy (48). Nelze je volně prodávat za účelem získání zisku. Podílníci finančních družstev mají nárok pouze na skromnou dividendu (osvobozenou od daně) a na vyplacení podílu, když přestanou být podílníky;
vi)
podíly ve finančních družstvech nelze považovat za investici do akcií kotované společnosti nebo kotovaného subjektu;
vii)
podíly ve finančních družstvech nelze považovat za rizikovou investici, protože podílníci finančních družstev nemají nárok na přidanou hodnotu;
viii)
systém pojištění družstev chrání výlučně individuální podílníky (na rozdíl od institucionálních podílníků).
(61)
Pokud jde o neexistenci selektivního zvýhodnění, Belgie uvedla, že systém pojištění družstev kryje pouze podíly ve finančních družstvech, které byly vydány před dnem 10. října 2011. Belgie poznamenala, že po tomto dnu nemohla finanční družstva nadále využívat systému pojištění družstev k tomu, aby vstupovala na trh. Upřesnila také, že skupina ARCO neemitovala od září roku 2008 žádný nový podíl.
(62)
Belgie rovněž popřela, že by systém pojištění družstev pomohl finančním družstvům zachovat si stávající kapitál. Na podporu tohoto tvrzení Belgie prohlásila, že tisková zpráva ze dne 10. října 2008 byla pouze návrhem strategického podnětu a finanční družstva v ní byla zmíněna jen okrajově. Tisková zpráva ze dne 10. října 2008 nepředstavovala podle Belgie podrobnou dohodu, jež byla zveřejněna v koordinaci se souběžnými tiskovými zprávami finančních družstev. V tomto ohledu Belgie odlišila svou tiskovou zprávu od zpráv britských orgánů a společnosti Lloyds ve věci Lloyds (49), na které se Komise odvolala v rozhodnutí o zahájení řízení. Belgie dospěla k závěru, že tisková zpráva ze dne 10. října 2008 nepředstavuje opatření, které by mohlo poskytnout finančním družstvům selektivní zvýhodnění. Pokud jde o následující tiskovou zprávu ze dne 21. ledna 2009, Belgie považovala za obvyklé, že skupina ARCO tuto zprávu veřejných orgánů okamžitě zveřejnila na svých internetových stránkách, protože všechna finanční družstva (tedy také skupina ARCO) sledovala tehdy tuto záležitost s velkým zájmem.
(63)
Belgie zdůraznila, že by Komise měla zaujmout stejný přístup jako ve věci Ethias a že by měla dospět k závěru, že systém pojištění družstev není selektivní. Belgie také vyzdvihla, že Soudní dvůr již v rozsudku ve věci Paint Graphos (50) uznal zvláštní statut skutečných družstev. Odkázala zejména na bod č. 61 tohoto rozsudku, z nějž jasně vyplývá, že vzhledem ke zvláštním rysům vlastním družstevním společnostem nelze mít v zásadě za to, že tyto družstevní společnosti jsou ve srovnatelné faktické a právní situaci s obchodními společnostmi.
(64)
Belgie poskytla také informace o počtu akcionářů skupiny ARCO, kteří tento subjekt opustili od počátku krize. Během finančních období, která vedla k dobrovolné likvidaci, dosáhl počet podílníků skupiny ARCO, kteří požádali o vyplacení svého kapitálu, výše 9 764 v roce 2007/2008, 21 150 v roce 2008/2009 a 23 762 v roce 2010/2011.
(65)
Pokud jde o rušivé účinky opatření, Belgie tvrdila, že Komise by měla přiměřeným způsobem vysvětlit, jakým finančním produktům konkurují podíly ve finančních družstvech, a to i přesto, že Belgie uznala, že v rámci řízení ohledně státní podpory není Komise povinna poskytnout podrobnou definici trhu. Belgie v podstatě tvrdila, že se individuálním podílníkům finančních družstev dostalo stejné míry ochrany jako investorům v případě všech podobných produktů v oblasti vkladů nebo spoření.
(66)
Belgie rovněž vysvětlila, že systém pojištění družstev sleduje stejný cíl jako směrnice 94/19/ES, a to ochránit vklady individuálních spořitelů, zachovat důvěru vkladatelů a zlepšit stabilitu finančních trhů. Belgie soudí, že systémy pojištění vkladů jiných členských států kryjí rovněž v některých případech netradiční vklady, a vyjádřila přesvědčení, že by Komise měla tuto skutečnost zohlednit (51).
(67)
Belgie rovněž vyzdvihla skutečnost, že v případě, pokud by Komise měla dospět k závěru, že systém pojištění družstev představuje státní podporu, měla by být tato podpora považována za slučitelnou s vnitřním trhem na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy. Soudila, že není důvod, aby se určilo, zda je skupina ARCO finanční institucí ve smyslu sdělení o bankovnictví z roku 2008. Podle Belgie je rozhodující otázkou, na kterou by měla Komise odpovědět, otázka, zda systém pojištění družstev představuje nezbytný a přiměřený zásah s cílem zabránit vážnému narušení hospodářství.
(68)
Belgie zastávala názor, že se jedná o nezbytné opatření, jeho důsledky se omezují na nutné minimum a existují mechanismy sdílení nákladů.
(69)
Za prvé, Belgie tvrdila, že systém pojištění družstev je přiměřený a nezbytný pro poskytnutí jistoty vkladatelům v Belgii.
(70)
Belgie uznala za teoreticky možné, že instituce s chráněnými vklady ve své rozvaze mohou mít nepřímý prospěch z existence podobných ochranných systémů, protože tyto systémy přispívají k zabránění runu na banky. Vysvětlila ale, že systémy pojištění vkladů jsou nezbytné, aby se zabránilo runu na banky a narušení finančních trhů. Belgie také tvrdila, že systém pojištění družstev je nutný, aby se zabránilo oslabení důvěry, kterou má veřejnost vůči belgickému finančnímu systému. Skutečnost, že podíly v družstvech vykazují základní rysy produktů spoření a že polovina finančních prostředků v držení družstev je investována do bank, posiluje jejich společné rysy s vklady a zdůrazňuje jejich význam pro belgický bankovní systém. Nezvládnutá platební neschopnost finančních družstev by údajně spustila řetězovou reakci s dopadem na všechny finanční instituce a na belgické hospodářství. Pokud by se na podíly ve finančních družstvech neuplatnila stejná míra ochrany jako na tradiční vklady, vzniklo by údajně stejné riziko jako v případě, že by se neochránily vklady. Mělo by to silný dopad na důvěru veřejnosti ve všechny formy vkladů v Belgii a vzniklo by systémové riziko. Na podporu svých tvrzení uvedla Belgie skutečnost, že v poměru k celkovému počtu obyvatel Belgie byl počet podílníků (individuálních osob) finančních družstev vysoký (52).
(71)
Belgie také vznesla důraznou námitku vůči terminologii, kterou Komise použila ve svém rozhodnutí o zahájení řízení, a to zejména vůči pojmům „capital instruments“ (nástroje vlastního kapitálu) a „risk capital“ (rizikový kapitál), kterých bylo použito v bodě odůvodnění 62 a v poznámce pod čarou č. 35.
(72)
Na prokázání nezbytnosti systému pojištění družstev Belgie také předala Komisi dopisy Rady pro finanční stabilitu a guvernéra BNB ze dne 29. října 2008 (53) a 7. října 2011 (54), které byly zaslány tehdejšímu ministru financí.
(73)
Ohledně slučitelnosti opatření s pravidly pro státní podporu odkazuje Belgie zaprvé na rozhodnutí Komise ve věci Ethias. Komise podle ní povolila opatření ve prospěch Ethias, a to zejména rozšíření systému pojištění vkladů na produkty „třídy 21“, protože je považovala za přiměřená a nezbytná, aby se zabránilo vážnému narušení belgického hospodářství.
(74)
Za druhé, Belgie zopakovala svůj názor, že opatření je přiměřené. Finanční družstva sdílejí náklady, a to zejména prostřednictvím jejich příspěvku do zvláštního ochranného fondu. Belgie soudila, že míra odměny za pojištění je přiměřená a obdobná příspěvkům v systémech pojištění ostatních chráněných institucí. Belgie odmítla, že by opatření mohlo být neúměrné z důvodu dobrovolné účasti v systému pojištění družstev.
(75)
Belgie tvrdila, že pokud by Komise přesto dospěla k závěru, že se u opatření jedná o státní podporu, měla by usoudit, že se jedná o podporu na ukončení činnosti slučitelnou s pravidly pro státní podporu. Belgie připomněla, že královský dekret ze dne 7. listopadu 2011 jasně stanoví, že v případě likvidace družstva musí zvláštní ochranný fond zasáhnout a odškodnit až po vydání konečného nařízení k likvidaci a jeho schválení.
(76)
Belgie zastávala také názor, že příkaz Komise k pozastavení plateb se netýká plateb provedených po likvidaci skupiny ARCO ve prospěch individuálních podílníků, protože v případě fyzických osob se nejedná o podniky.
(77)
Belgie předložila další dodatečné připomínky dopisem adresovaným Komisi ze dne 18. března 2014, tj. po stanovené lhůtě.
(78)
Belgie soudí, že Komise nemůže zakázat plnění pojištění poskytnutého individuálním podílníkům. Údajně nemůže vyzvat stát, aby pozastavil veškeré platby v rámci systému pojištění družstev a ani aby získal zpět platby provedené v rámci tohoto systému ve prospěch individuálních podílníků.
(79)
U individuálních podílníků se totiž nejedná o podniky ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy a plnění pojištění ve prospěch individuálních podílníků nemá údajně žádný dopad na skupinu ARCO nebo na vyhlídky Belgie získat zpět podporu, ze které měly mít tyto podniky prospěch.
4. POSOUZENÍ OPATŘENÍ
4.1 Příjemce opatření
(80)
Komise nejprve předběžně připomíná, že v bodě odůvodnění 18 rozhodnutí o zahájení řízení tvrdila, že systém pojištění družstev je určen pro finanční družstva. Hlubší prošetření chronologie a příznačných rysů opatření ale umožnilo dospět k závěru, že jediným skutečným příjemcem opatření je skupina ARCO, jak je popsáno v tomto oddíle.
(81)
V tomto konkrétním případě Komise zjišťuje, že mezi skupinou ARCO a ostatními finančními družstvy, které mohou být způsobilá pro přijetí do systému pojištění družstev, existuje podstatný rozdíl.
(82)
Z popisu skutečností (55) jasně vyplývá, že systém pojištění družstev byl od počátku šit na míru skupině ARCO, která čelila potížím kvůli svým investicím do banky Dexia. Skupina ARCO byla vlastně jediné finanční družstvo, které o účast na opatření nakonec požádalo.
(83)
Pokud jde o ostatní finanční družstva, Komise konstatuje, že vstup do systému pojištění družstev je dobrovolný, že rada ministrů může rozhodnout o přijetí či nepřijetí družstva do systému pojištění družstev a případně za jakých podmínek, že žádné z dalších finančních družstev nepožádalo o přijetí do systému a že některá z nich se od systému aktivně distancovala. Komise rovněž konstatuje, že žádné jiné finanční družstvo nemělo tak rozsáhlé potíže v oblasti svých investic jako skupina ARCO v případě banky Dexia.
(84)
Komise proto dospívá k závěru, že jediným skutečným příjemcem systému pojištění družstev pro družstva vykonávající hospodářskou činnost je skupina ARCO.
4.2 Oznámení a provedení opatření představují jediný stejný zásah
(85)
Komise konstatuje, že opatření bylo rozhodnuto a oznámeno vládou dne 10. října 2008 (56). Je zřejmé, že belgická vláda rozhodla o tom, že skupina ARCO bude moci využít systém pojištění družstev, v okamžiku, kdy bylo v roce 2008 připraveno opatření ve prospěch banky Dexia (57). Další tisková zpráva ze dne 21. ledna 2009 přinesla k opatření více podrobností. Tento závazek vlády byl přepracován do zákonné podoby až následně.
(86)
Komise konstatuje, že znění tiskových zpráv ze dne 10. října 2008 a 21. ledna 2009 a výrazy, které jsou v nich použity („rozhodla“, „závazek“), svědčí jednoznačně o přijatém závazku a umožňují nabytí oprávněného dojmu o tom, že opatření bude provedeno.
(87)
Tiskové zprávy byly rozeslány také úřední cestou: zpráva ze dne 10. října 2008 byla odeslána útvary ministerstva financí, zatímco zpráva ze dne 10. ledna 2009 byla odeslána jménem předsedy vlády a jménem ministra financí. Opakování obsahu těchto tiskových zpráv ještě posílilo jejich účel.
(88)
Komise konstatuje, že v okamžiku tiskové zprávy ze dne 10. října 2008 bylo již zřejmé, že systém pojištění družstev bude představovat rozšíření systému pojištění vkladů. Tisková zpráva ze dne 21. ledna 2009 potom obsahovala další upřesnění technické povahy. Jakmile byla zveřejněna, skupina ARCO ji uvedla na svých internetových stránkách se zřejmým cílem uklidnit své individuální podílníky. Komise kromě toho konstatuje ucelenost opatření v průběhu času, protože u něj nedošlo k podstatným změnám mezi jeho původním oznámením dne 10. října 2008 a vydáním konečného královského dekretu.
(89)
Ve svém rozsudku ze dne 19. března 2013 ve spojených věcech C-399/10 P a C-401/10 P (58) Soudní dvůr uvedl, že oznámení opatření a jeho skutečné provedení lze považovat za jediný zásah, pokud to lze odůvodnit jejich chronologií, jejich cílem a stavem, v němž se podnik nachází v okamžiku takového zásahu. Stejně tak v případě tohoto opatření Belgie rozhodla a oznámila dne 10. října 2008 opatření, které bylo provedeno později se stejným cílem ohledně prvotního příjemce, na kterého bylo zaměřeno. Komise kromě toho ve vlastních rozhodnutích považovala oznámení a provedení opatření za jediný zásah a soudila, že opatření poskytuje výhodu ode dne oznámení (59). Belgický ministr financí působící v květnu roku 2014 navíc označil předmětné opatření za závazek přijatý v roce 2008 (60).
(90)
Na základě informací uvedených v bodech odůvodnění 85 až 89 dospívá Komise k závěru, že oznámení a provedení systému pojištění družstev je nutno považovat za jediné stejné opatření.
4.3 Existence podpory
(91)
Jak se uvádí v čl. 107 odst. 1 Smlouvy, „podpory poskytované v jakékoli formě státem nebo ze státních prostředků, které narušují nebo mohou narušit hospodářskou soutěž tím, že zvýhodňují určité podniky nebo určitá odvětví výroby, jsou, pokud ovlivňují obchod mezi členskými státy, neslučitelné s vnitřním trhem, nestanoví-li tato smlouva jinak“.
(92)
Jak Belgie, tak skupina ARCO tvrdí, že by Komise měla přezkoumat, zda byla skupina ARCO příjemcem státní podpory, na základě jiného svého rozhodnutí, a to rozhodnutí ve věci Ethias (61). Pojem státní podpory je ale objektivní koncept vymezený ve Smlouvě. K tomu, aby bylo považováno za státní podporu, musí opatření splnit tato čtyři (kumulativní) kritéria: musí i) být poskytnuto státem nebo ze státních prostředků; ii) poskytnout svému příjemci selektivní výhodu; iii) narušit (potenciálně) hospodářskou soutěž; a iv) ovlivnit obchod mezi členskými státy.
(93)
Komise má za povinnost posoudit opatření z hlediska těchto čtyř kritérií (viz body odůvodnění 94 až 110).
Státní prostředky
(94)
Komise musí posoudit, zda je systém pojištění družstev financován ze státních prostředků a zda je přičitatelný státu.
(95)
Podle ustálené judikatury (62) spadají veškeré finanční prostředky, které mohou veřejné orgány ve skutečnosti použít k podpoře podniků, aniž by bylo rozhodné, zda tyto prostředky trvale patří či nepatří k majetku státu, do oblasti působnosti čl. 107 odst. 1 Smlouvy, pokud zůstávají neustále pod veřejnou kontrolou, a tudíž jsou k dispozici příslušným vnitrostátním orgánům.
(96)
O státní podporu se jedná zejména v případě, kdy finanční prostředky pocházejí z příspěvků stanovených právními předpisy státu a kdy jsou spravovány a rozdělovány v souladu s těmito právními předpisy, přestože je spravují jiné instituce než stát. Statut subjektu nebo podniku, který poskytuje dotčenou podporu, není považován za rozhodující při uplatnění pravidel pro státní podporu.
(97)
Pokud jde o organizaci systému pojištění družstev, Komise konstatuje, že belgické právní předpisy stanoví příspěvky, které účastníci musí platit, a také způsob použití těchto finančních prostředků. Příspěvky do zvláštního ochranného fondu jsou proto považovány za státní prostředky, přestože pocházejí ze soukromých zdrojů.
(98)
Navíc Caisse des dépôts et consignations, která je veřejným subjektem, poskytuje v případě potřeby jako zálohu nutné finanční prostředky na platby, které má zvláštní ochranný fond provádět. Tento aspekt systému pojištění družstev představuje každopádně dostatečně konkrétní hospodářské riziko nákladů, které mohou zatížit rozpočet členského státu, aby se dalo dospět k závěru, že jde o použití státních prostředků ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy (63).
(99)
Pokud jde o přičitatelnost opatření Belgii, je zřejmé, že systém pojištění družstev nelze považovat za provedení směrnice 94/19/ES. Tato směrnice po členských státech pouze vyžaduje, aby zavedly systém pojištění vkladů pro vklady u úvěrových institucí, a její článek 2 výslovně stanoví, že u veškerých nástrojů, na které by se vztahovala definice vlastního kapitálu úvěrových institucí, jsou vyloučeny náhrady ze systémů pojištění. Pokud členský stát rozhodne o zavedení jiných systémů náhrad, které pojišťují jiné finanční produkty, nevyplývá takové rozhodnutí z práva Unie, ale představuje vlastní iniciativu dotčeného členského státu (64). Komise bere rovněž na vědomí, že se Belgie odvolává na pojišťovací systém náhrad investorům, ovšem toto přirovnání není průkazné, protože tyto systémy nejsou určeny ke krytí rizik spojených s investicemi. Jak již bylo vysvětleno v bodu odůvodnění 21, systémy pro odškodnění investorů jsou vytvořeny pouze pro případy, kdy investiční podnik není schopen vrátit majetek patřící investorovi, a to například z důvodu podvodu nebo potíží v systémech tohoto podniku.
Selektivní výhoda
(100)
Komise dospívá k závěru, že systém pojištění družstev poskytl skupině ARCO selektivní výhodu. Soudní dvůr uznal, že podniky mohou získat výhodu ve formě lepšího přístupu k finančním prostředkům, pokud opatření přijaté členským státem ve prospěch investorů posiluje jejich vůli investovat finanční prostředky do daného souboru cílených investic (65). V tomto konkrétním případě pomohlo opatření subjektům skupiny ARCO udržet si svůj stávající základní kapitál tím, že přesvědčilo stávající podílníky družstev, aby z nich nevystupovali (66), což představovalo mimořádně důležitou výhodu vzhledem k nervozitě trhu během období, které bezprostředně následovalo po pádu banky Lehman Brothers. Aby uklidnila své podílníky, zveřejnila skupina ARCO dne 21. ledna 2009 na svých internetových stránkách tiskovou zprávu belgické vlády, což jasně prokazuje, že skutečnost, že mohla investory uklidnit, představovala důležitou výhodu pro skupinu ARCO. Komise v tomto ohledu konstatuje, že brožura družstva ARCOPAR vydaná v létě roku 2008 (67) rovněž zmiňuje riziko, kterému by se vystavili individuální podílníci v případě odchodu z finančního družstva (68) (69).
(101)
Opatření je také zjevně selektivní. Zaprvé se vztahuje pouze na držitele podílů finančních družstev a nevztahuje se na držitele investičních produktů vydaných konkurenčními podniky. Finanční subjekty, které nabízely finanční prostředky na trhu konzervativních dluhopisů nebo na peněžním trhu či nabízely zvláštní investiční fondy se zaručeným kapitálem, tak nemohly poskytnout svým zákazníkům podobnou jistotu. Belgie tvrdí, že podíly v držení individuálních podílníků finančních družstev jsou v podstatě přirovnatelné k vkladům (70). Několik prvků zdůrazňovaných Belgií přitom neodkazuje na finanční družstva, ale na družstva obecně. Popis podílů finančních družstev, jak ho poskytla Belgie, přitom neobsahuje žádný odkaz na důležité informace, jako jsou rizika, jež jsou spojena s investicí do těchto nástrojů (71) a jež u vkladů neexistují.
(102)
Selektivní povaha opatření se ukazuje také při srovnání zacházení s finančními družstvy a zacházení s ostatními nefinančními uznanými družstvy. Belgie se zastává zvláštního zacházení, jehož se dostalo individuálním podílníkům finančních družstev, na základě rozsudku ve věci Paint Graphos. Rozsudek ve věci Paint Graphos spočívá v rozhodnutí o předběžné otázce ohledně předkládacího usnesení vydaného italským soudem, který si přál zjistit, zda daňová zvýhodnění družstev výrobců a pracovníků lze přirovnat ke státní podpoře ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy. Soudní dvůr dospěl ve svém rozsudku k závěru, že je nutno posuzovat daňové zvýhodnění z hlediska čtyř kumulativních kritérií v oblasti státní podpory, a poskytl podrobnější pokyny, a to zejména o způsobu posouzení, zda takové daňové zvýhodnění představuje selektivní výhodu (72). Soudní dvůr prohlásil, že je nutno určit, zda i) takové daňové zvýhodnění může být odůvodněno rysy, které jsou vlastní dotčené daňové soustavě (73), ii) zda existují náležité postupy dohledu a sledování (74) a iii) zda je daňové zvýhodnění úměrné a nepřesahuje meze toho, co je nezbytné (75).
(103)
Komise soudí, že tvrzení Belgie nelze přijmout, protože povaha výhody, kterou opatření poskytlo, je kvalitativně odlišná od výhody přezkoumávané Soudním dvorem ve věci Paint Graphos. Opatření zavedené Belgií znamená poskytnutí výhody a ne osvobození od daně nebo od úhrady nákladu. Analýzu ve třech etapách, kterou zvolil Soudní dvůr pro posouzení, zda je daňové zvýhodnění nebo osvobození od daně selektivní, nelze proto na toto opatření uplatnit.
(104)
I v případě, že by se judikatura ve věci Paint Graphos dala uplatnit na předmětné opatření, jeho zvláštní rysy jsou takové, že by toto opatření zůstalo selektivní.
(105)
Za prvé, Komise zjišťuje, že věc Paint Graphos odkazuje na všechna družstva výrobců a pracovníků a neodkazuje pouze na poměrně omezené pododvětví, jakým jsou finanční družstva. Pokud je podle tvrzení Belgie nutno vyhradit zvláštní zacházení „skutečným“ družstvům, mělo by se toto zvláštní zacházení uplatňovat na všechna uznaná družstva. Pouhá skutečnost, že se opatření omezuje na finanční družstva, tím pádem stačí, aby se prokázala jeho selektivní povaha.
(106)
Za druhé, Komise zjišťuje, že si finanční družstva podle názoru Belgie údajně zasluhovala dalších zvýhodnění již od 10. října 2008. Komise konstatuje, že tradiční uznaná družstva získala před tímto dnem jistou formu přednostního zacházení, která vyplývá z jejich zvláštního statusu a která spočívá v osvobození od srážkové daně z movitého majetku (76). V rámci tohoto rozhodnutí se Komise nevyslovuje k uměřenosti či neuměřenosti daňové výhody, ale soudí, že nic neospravedlňuje náhlé zavedení další kompenzace nebo ochrany ve prospěch podniků se statusem finančních družstev dne 10. října 2008.
(107)
Kdyby Komise měla přesto provést analýzu vycházející z rozsudku ve věci Paint Graphos, jak doporučuje Belgie, soudí, že nic neodůvodňuje poskytnutí pojištění ve výši 100 % individuálním podílníkům skupiny ARCO (tzn. část i) analýzy provedené v rozsudku ve věci Paint Graphos), jejíž subjekty byly společnostmi s ručením omezeným. Vzhledem k povaze těchto společností, jak byla stanovena belgickými obecnými pravidly v oblasti práva obchodních společností, měli si být individuální podílníci skupiny ARCO vědomi, že v případě likvidace mohou přijít o veškerý svůj kapitál (77). Ochránit kapitál upsaný individuálními podílníky finančních družstev do výše 100 % není ostatně úměrné opatření (část iii) analýzy provedené v rozsudku ve věci Paint Graphos), protože by to znamenalo ochránit tyto podílníky před všemi riziky, čímž by pro podniky, jejichž jsou podílníky, vznikla neoprávněná výhoda (78).
Narušení hospodářské soutěže a ovlivnění obchodu mezi členskými státy
(108)
Systém pojištění družstev poskytuje finančním družstvům výhodu, již nemají subjekty, které nabízejí strukturované retailové investiční produkty, a ani jiná nefinanční uznaná družstva. Díky opatření si skupina ARCO mohla zachovat svůj podíl na trhu po delší dobu. Skupina ARCO čelila odlivu finančních prostředků až později a v menší míře, než by se stalo bez tohoto opatření. Ostatní subjekty, které musely čelit hospodářské soutěži pouze vlastními výsledky a nemohly počítat se systémem pojištění družstev, nemohly proto využít finančních prostředků, které by jinak byly k dispozici pro investování. Systém pojištění družstev proto narušuje hospodářskou soutěž (79).
(109)
Pokud členský stát určitému podniku poskytne podporu, může zůstat dotčená vnitrostátní činnost zachována nebo může vzrůst s tím důsledkem, že se sníží vyhlídky podniků usazených v jiných členských státech na (větší) proniknutí na trh (80). Vzhledem k velkému počtu mezinárodních dodavatelů investičních produktů, kteří působí na belgickém trhu, opatření bezpochyby ovlivňuje obchod v celé Unii.
Závěr
(110)
Na základě analýzy provedené v bodech odůvodnění 91 až 109 dospívá Komise k závěru, že systém pojištění družstev obnáší použití státních prostředků, představuje selektivní zvýhodnění skupiny ARCO, narušuje hospodářskou soutěž a ovlivňuje obchod uvnitř Unie. Splňuje tak všechna kritéria, aby byl považován za státní podporu. Všechny tyto skutečnosti existovaly nejpozději v den přijetí královského dekretu ze dne 10. října 2011, avšak výhoda, kterou opatření přineslo, vznikla již oznámením o jeho zavedení ze dne 10. října 2008. Při přezkumu slučitelnosti podpory a za účelem jejího případného vrácení příjemci je nutno zohlednit celkovou výši výhody.
4.4 Slučitelnost podpory
(111)
Poté co Komise prokázala, že se u systému pojištění družstev jedná o státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy, musí stanovit, zda je tuto podporu možno považovat za slučitelnou s vnitřním trhem.
(112)
Článek 107 Smlouvy uvádí ve svém odstavci 1, že každá podpora poskytnutá státem je neslučitelná s vnitřním trhem, a tedy zakázána, nestanoví-li Smlouva jinak. Ve svých odstavcích 2 a 3 poté vymezuje dvě kategorie podpor slučitelných s vnitřním trhem.
(113)
V čl. 107 odst. 2 jsou nejprve uvedeny kategorie státních podpor, na které se automaticky vztahuje odchylka od zásady zákazu. Systém pojištění družstev do žádné z těchto kategorií nespadá.
(114)
V čl. 107 odst. 3 Smlouvy je potom uvedeno několik kategorií státních podpor, které lze považovat za slučitelné s vnitřním trhem. Teoreticky by bylo možno uplatnit písmeno b) či c) tohoto odstavce.
(115)
Pokud jde o čl. 107 odst. 3 písm. c) Smlouvy, Komise v pokynech vysvětlila, jakým způsobem má v úmyslu uplatňovat odchylku uvedenou v tomto ustanovení na určité kategorie podpor. Konstatuje však, že opatření neodpovídá žádné z kategorií podpor uvedených v těchto pokynech. Belgie a ani skupina ARCO navíc nepředložily sebemenší náznak cíle společného zájmu, který by umožnil odvolat se na toto ustanovení. Komise proto zřejmě musí přezkoumat případnou slučitelnost opatření pouze na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy.
(116)
Pokud jde o čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy, Komise bere na vědomí tvrzení Belgie, že v případě, pokud Komise dospěje k závěru, že systém pojištění družstev obnáší státní podporu, mělo by být opatření posuzováno na základě tohoto ustanovení, jež umožňuje prohlásit podporu za slučitelnou s vnitřním trhem, pokud je nezbytná pro odstranění vážné poruchy v hospodářství některého členského státu.
(117)
Avšak čl. 107 odst. 3 písm. b) vyžaduje restriktivní výklad toho, co se má rozumět vážnou poruchou v hospodářství některého členského státu. Předmětná porucha musí mít vliv na hospodářství dotčeného členského státu jako celek a nejenom na hospodářství jednoho z jeho regionů nebo částí jeho území (81).
(118)
V okamžiku prvního vyvrcholení finanční krize na podzim roku 2008 Komise rozhodla ve svém sdělení o bankovnictví z roku 2008, že čl. 107 odst. 3 písm. b) lze použít při posuzování opatření přijatých s cílem odstranit potíže finančních institucí (82).
(119)
Mimo finanční sektor Komise vypracovala na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy dočasný rámec Společenství pro opatření státní podpory zlepšující přístup k financování za současné finanční a hospodářské krize (83). Na předmětné opatření se ale tento rámec nevztahuje. Týká se reálné ekonomiky, protože umožňoval členským státům přijímat náležitá opatření zlepšující přístup k financování podnikům, které si přály investovat během finanční krize, to znamená v době, kdy se financování prostřednictvím bank stávalo stále těžší. Potíže skupiny ARCO nejsou spojeny s nedostatkem financování prostřednictvím bankovního sektoru ale s aktivy (akcie banky Dexia), jejichž hodnota musela být snížena. Systém pojištění družstev, který poskytuje záruku ve výši 100 % v případě nástroje, jenž je uváděn v pasivech, navíc nespadá do žádné kategorie podpor uvedených v bodu 4.3 rámce.
(120)
Protože finanční družstva nejsou finančními institucemi pro účely sdělení o bankovnictví z roku 2008, podporu je nutno posuzovat přímo na základě Smlouvy (84). Ke splnění obecných kritérií slučitelnosti stanovených v čl. 107 odst. 3 Smlouvy musí opatření dodržet tyto podmínky (85):
a) Vhodnost opatření podpory : podpora musí být správně zaměřena, aby mohl být skutečně dosažen cíl, tj. odstranění vážné poruchy v hospodářství, což není splněno, pokud dotčené opatření nepředstavuje vhodný prostředek k odstranění poruchy.
b) Nezbytnost : výše a forma opatření musí být nutné pro dosažení cíle. Výše opatření podpory tak musí být stanovena na minimum nezbytné pro dosažení cíle a jeho forma musí být co nejvhodnější pro odstranění poruchy v hospodářství.
c) Proporcionalita : pozitivní důsledky opatření musí odpovídajícím způsobem vyrovnávat narušení hospodářské soutěže tak, aby byla tato narušení omezena na minimum nutné pro dosažení cílů opatření.
(121)
Pokud jde o vhodnost či nevhodnost opatření, Komise zjišťuje, že dopad finančních družstev na hospodářství jako celek je v zásadě odlišný od dopadu tradičních bank, které čelí runům na banky. Pokud by se vkladatelé určité banky rozhodli vybrat své peníze ve stejný okamžik, byla by banka nucena postoupit během krátké doby veškerá svá nelikvidní aktiva („nouzovým prodejem“), což by mělo vážné důsledky pro půjčky reálné ekonomice a mohlo by vyvolat řetězovou reakci v podobě snižování cen aktiv. Finanční družstva naopak půjčky reálné ekonomice neposkytují. Podle svých stanov mají také právo omezit vystupování podílníků (86), takže je v zásadě možno zabránit neřízenému postupování aktiv. Tato skutečnost prokazuje výrazný rozdíl mezi vklady a podíly podílníků z hlediska jejich dopadu na systém.
(122)
Z právního pohledu je také zřejmé, že podílníci finančních družstev jsou podílnici „společnosti s ručením omezeným“. Kvůli tomuto statusu jsou individuální podílníci finančních družstev právně vystaveni možnosti ztráty části nebo celé své investice. Komise v tomto ohledu bere také na vědomí, že guvernér BNB nepotvrdil, že podíly finančních družstev jsou přirovnatelné ke spořicím vkladům úvěrové instituce (87).
(123)
Komise rovněž konstatuje, že postavení individuálních podílníků finančních družstev v „kaskádové struktuře“ (88) v případě likvidace nebo úpadku těchto subjektů se velmi liší od postavení majitelů spořicích účtů v úvěrové instituci. Úvěrové instituce jsou regulované subjekty, u nichž regulační orgán dohlíží na to, aby bylo k dispozici určité množství finančních prostředků. Tyto finanční prostředky umožňují absorbovat první vlnu ztrát v případě likvidace nebo úpadku. Podílníci finančních družstev žádnou podobnou ochranu nemají. V případě likvidace nebo úpadku jsou prvními oběťmi.
(124)
Na základě argumentů uvedených v bodech odůvodnění 121 až 123 dospívá Komise k závěru, že systém pojištění družstev pouze chrání finanční družstva a jeho individuální podílníky před důsledky jejich minulých investic. Nepředstavuje opatření vhodné pro zabránění vážné poruchy v belgickém hospodářství.
(125)
Pokud jde o nezbytnost opatření, Komise připomíná, že Belgie již přijala důležitá opatření, aby zabránila poruše v belgickém hospodářství. Zavedla už jiná opatření na stabilizování finančního systému, a to zejména bank a dalších finančních institucí, do kterých finanční družstva investovala. Belgický systém pojištění vkladů chránil vklady až do výše 100 000 EUR a Belgie pomohla bankám Fortis, KBC, Dexia a Ethias rekapitalizací, vložením finančních prostředků, opatřeními na záchranu znehodnocených aktiv a opatřeními ad hoc. Komise dospívá k závěru, že nebylo nezbytné chránit některé individuální podílníky finančních družstev, která jsou vlastně společnostmi s ručením omezeným.
(126)
Pokud jde o dopis guvernéra BNB, o kterém se zmiňuje Belgie, Komise konstatuje, že tento dopis je z října roku 2011, tedy po 10. říjnu roku 2008, kdy bylo opatření oznámeno, a že se v něm neuvádí, že opatření je nezbytné pro zabránění vážné poruchy v belgickém hospodářství, ale je uvedena pouze ta skutečnost, že by mělo umožnit (89) omezit negativní důsledky (systémové) krize. Pokud jde o dopis Výboru pro finanční stabilitu, Komise konstatuje, že se pouze zmiňuje o rozšíření krytí systému pojištění vkladů a o zavedení systému pojištění pojišťovacích produktů „třídy 21“.
(127)
Pokud jde o proporcionalitu opatření, Komise konstatuje, že způsob, jakým bylo opatření pojato, nechrání dostatečně proti nepříznivému výběru (90). Dobrovolné členství v systému pojištění družstev ve spojení se zřejmou neexistencí splnění podmínky životaschopnosti jsou podnětem k tomu, aby se systému využilo v okamžiku, kdy je zřejmé, že dojde k pojistnému plnění. Při takovém scénáři může příjemce využít pojištění a přitom se ve velké míře vyhnout placení pojistného až do posledního okamžiku před likvidací.
(128)
Komise rovněž soudí, že systém pojištění družstev narušuje neoprávněně běžné fungování trhu. Opatření umožnilo skupině ARCO ochránit své postavení na trhu strukturovaných retailových finančních produktů, což mělo nebo mohlo mít negativní dopad na podíl na trhu a ziskovost konkurentů skupiny ARCO, kteří nemohli využívat systému pojištění družstev.
(129)
Závěrem proto nelze považovat opatření za slučitelné s vnitřním trhem, protože není vhodné, nezbytné a ani přiměřené cílům uplatnění čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy a protože nespadá do oblasti působnosti žádného z ustanovení, kterými se řídí slučitelnost státních podpor s vnitřním trhem.
4.5. Výpočet částky podpory
(130)
Pro výpočet výše výhody, již je nutno získat od skupiny ARCO zpět, Komise zohledňuje tyto parametry a skutečnosti (91):
-
nejvyšší možný odliv finančních prostředků stanovený ve stanovách skupiny ARCO, který představuje 10 % celkového kapitálu nebo 10 % podílníků (92),
-
skutečnost, že systém pojištění družstev kryje pouze individuální podílníky,
-
zvláštní pojetí systému pojištění družstev, v němž na jedné straně byla účast dobrovolná, což ponechávalo finančním družstvům volnost rozhodování, zda se jej účastní či neúčastní, a které na druhé straně zůstávalo otevřené finančním družstvům, která představovala vysoké riziko úpadku či likvidace (v tomto konkrétním případě schválily dne 8. prosince 2011 valné hromady družstev ARCOFIN, ARCOPAR a ARCOPLUS krátce po jejich přijetí do systému návrh jejich správní rady na dobrovolnou likvidaci společností),
-
skutečnost, že dávno před vyhlášením dobrovolné likvidace skupiny ARCO se tato skupina nacházela v kritické finanční situaci, protože, jak je uvedeno v bodech odůvodnění 38, 44 a 82, investovala ve velké míře do akcií banky Dexia, kterou musely Lucembursko, Francie a Belgie zachránit na podzim roku 2008 před úpadkem, což mělo za následek, že výrazné snížení hodnoty akcií banky Dexia nadále oslabilo finanční postavení skupiny ARCO, a to zejména proto, že skupina financovala svoji účast na záchraně banky Dexia převzetím části jejího dluhu,
-
skutečnost, že skupina ARCO zaplatila v roce 2011 vstupní příspěvek („vstupní poplatek“) a roční pojistný příspěvek.
(131)
Výhodu, kterou skupina ARCO získala, spočívala v ochraně proti odlivu finančních prostředků, který by mohla zastavit pouze uplatněním ustanovení svých stanov po dosažení stropní hodnoty ve výši 10 % (93) svého kapitálu nebo 10 % svých podílníků. K odlivu kapitálu nebo výstupu členů v takové míře mohlo dojít, jakmile by se skupina ARCO ocitla v předlužení nebo byla zapojena do procesu úpadku či likvidace, a to objektivně nebo spíše subjektivně, jak tomu bylo v některých případech hromadného vybírání vkladů (94), v okamžiku, kdy by její podílníci usoudili, že nepředstavuje bezpečnou investici, a to například kvůli velké expozici vůči finanční situaci a tržní hodnotě banky Dexia.
(132)
Pro výpočet výhody, kterou skupina ARCO získala, volí Komise konzervativní přístup (95) a zohledňuje možný odliv finančních prostředků pouze za jedno roční období místo několika. Tímto postupem by měl výsledek výpočtu vyjadřovat minimální dopad systému pojištění družstev, ačkoliv pojištění mohlo ve skutečnosti pomoci skupině ARCO odvrátit také několik vln odlivu finančních prostředků nebo vystupování členů až do povolené horní hranice. Stanovy skupiny ARCO umožňovaly družstvu pozastavit odliv finančních prostředků buď po vybrání 10 % kapitálu, nebo po vystoupení 10 % podílníků. Pro účely výpočtu výše podpory Komise předpokládá, že by skupina ARCO zvolila nejúčinnější možnost, to znamená možnost zachovat si kapitál na co nejvyšší úrovni. Pokud jde o možnost vystoupení podílníků, Komise bude vycházet z nejnižšího počtu individuálních podílníků za období, během nějž výhoda vznikla (tj. období začínající dne 10. října 2008), což představuje další konzervativní předpoklad, a těmto podílníkům přidělí průměrný kapitálový podíl během dotčeného roku. U možnosti odlivu finančních prostředků bude Komise rovněž vycházet z roku, během nějž byl kapitál na své nejnižší úrovni.
(133)
Komise rovněž zohledňuje, že výhoda, kterou opatření poskytlo, byla částečně omezena skutečností, že skupina ARCO, kterou tvořily tři právní subjekty ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS, musela zaplatit jediný vstupní poplatek a pojistný poplatek za jeden rok, ačkoliv k těmto platbám došlo až na podzim roku 2011 těsně předtím, než skupina ARCO vyhlásila dobrovolnou likvidaci.
(134)
Výše výhody získané díky opatření je tedy nejnižší z částek vyplývajících z těchto dvou výpočtů: a) 10 % kapitálu roku, během nějž byla jeho úroveň nejnižší za období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011, s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků; a b) 10 % nejnižšího počtu podílníků během období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011 vynásobených průměrným podílem na kapitálu v držení každého podílníka během stejného roku s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků.
(135)
V absolutním vyjádření roste s uplývajícím časem pravděpodobnost, že investoři stáhnou své finanční prostředky, což ztěžuje výpočet úroků, které je nutno zaplatit za poskytnutou výhodu. Aby se zaručila kompenzace celkové částky výhody, kterou získala skupina ARCO, a zároveň bylo členskému státu umožněno mít funkční metodu pro výpočet úrokové sazby použitelné na vrácení podpory (96), Komise soudí, že výhoda byla dostupná ve svém celku nejméně od 8. prosince 2011, a požaduje, aby částky, které je nutno vrátit, byly zúročeny počínaje dnem 8. prosince 2011 a až do jejich skutečného vrácení.
(136)
Za účelem ověření výpočtu výše podpory žádá Komise Belgii, aby jí poskytla seznam s uvedením počtu podílníků družstev ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS evidovaných na konci každého roku za období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011.
(137)
Ve svých dodatečných poznámkách předložených více než rok a půl po uplynutí lhůty pro podání připomínek k rozhodnutí o zahájení řízení nepředkládají belgické orgány žádné nové skutečnosti. Zdůrazňují, že Komise nemůže zakázat plnění pojištění poskytnutého individuálním podílníkům. Údajně nemůže vyzvat stát, aby pozastavil veškeré platby v rámci systému pojištění družstev a ani aby získal zpět platby provedené v rámci tohoto systému ve prospěch individuálních podílníků.
(138)
Na podporu této připomínky připomínají belgické orgány, že se u individuálních podílníků nejedná o podniky ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy, a soudí, že plnění pojištění ve prospěch individuálních podílníků nemá údajně žádný dopad na skupinu ARCO nebo na vyhlídky Belgie získat zpět podporu.
(139)
V odpovědi Komise uvádí, že částky, jejichž navrácení toto rozhodnutí nařizuje, jsou skutečně podporou ve prospěch skupiny ARCO.
(140)
Zdůrazňuje, že podle čl. 108 odst. 2 Smlouvy zjištění, že podpora poskytnutá státem není slučitelná s vnitřním trhem, stačí, aby nařídila státu její zrušení (97). Belgické orgány tak nemohou tvrdit, že zákaz provedení pojištění označeného za neslučitelnou podporu, by měl být v rozporu s právem Unie.
(141)
Belgické orgány proto měly dodržet výzvu obsaženou v rozhodnutí o zahájení řízení a přerušit veškeré provádění předmětného opatření, což znamená, že se neměla provést žádná platba.
(142)
Je proto rovněž odůvodněné, aby Belgie nadále neprováděla žádné platby v rámci opatření podpory.
Závěr
(143)
Komise shledává, že systém pojištění družstev představuje státní podporu ve prospěch družstev ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS, která byla protiprávně provedena Belgií v rozporu s čl. 108 odst. 3 Smlouvy o fungování Evropské unie. Je proto zapotřebí, aby Belgie zrušila právní předpisy, z nichž vychází systém pojištění družstev (zejména zákon ze dne 14. dubna 2009 a královský dekret ze dne 10. října 2011), a získala zpět poskytnutou výhodu od družstev ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS,
PŘIJALA TOTO ROZHODNUTÍ:
Článek 1
Systém pojištění družstev protiprávně přijatý Belgií v rozporu s čl. 108 odst. 3 Smlouvy o fungování Evropské unie ve prospěch finančních družstev skupiny ARCO, a to zejména ve prospěch družstev ARCOFIN, ARCOPLUS a ARCOPAR, je neslučitelný s vnitřním trhem.
Článek 2
1. Belgie je povinna vyžadovat od příjemců navrácení poskytnuté protiprávní podpory uvedenou v článku 1, jejíž výše odpovídá nejnižší výsledné částce těchto dvou výpočtů:
a.
10 % kapitálu z roku, během nějž byla jeho úroveň nejnižší za období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011, s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků; nebo
b.
10 % nejnižšího počtu podílníků během období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011 vynásobených průměrným podílem na kapitálu v držení každého podílníka během stejného roku s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků.
2. K částkám, které je nutno vrátit, se přičítají úroky počínaje dnem 8. prosince 2011 až do jejich skutečného vrácení.
3. Úroky se počítají ze základu složeného v souladu s kapitolou V nařízení (ES) č. 794/2004 (98).
4. Belgie nebude nadále provádět žádné platby v rámci opatření podpory uvedené v článku 1, a to počínaje dnem oznámení tohoto rozhodnutí.
Článek 3
1. Belgie zruší opatření podpory uvedené v článku 1, neboť se jedná o opatření neslučitelné s vnitřním trhem.
2. Navrácení podpory uvedené v článku 1 se provede s okamžitým účinkem.
3. Belgie zajistí, aby toto rozhodnutí bylo provedeno ve lhůtě čtyř měsíců ode dne jeho oznámení.
Článek 4
1. Do dvou měsíců od oznámení tohoto rozhodnutí poskytne Belgie Komisi tyto informace:
a.
podrobný popis již přijatých a plánovaných opatření pro splnění tohoto rozhodnutí;
b.
doklady prokazující, že příjemcům bylo nařízeno podporu vrátit.
2. Belgie bude Komisi informovat o vývoji vnitrostátních opatření přijatých s cílem vykonat toto rozhodnutí až do úplného navrácení podpory uvedené v článku 1. Na žádost Komise předloží Belgie neprodleně informace o již přijatých a plánovaných opatřeních pro splnění tohoto rozhodnutí. Rovněž poskytne podrobné informace o částkách podpory a úroků, které již byly získány od příjemců zpět.
Článek 5
Toto rozhodnutí je určeno Belgickému království.
V Bruselu dne 3. července 2014.
ΑΠΌΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΉΣ
της 3ης Ιουλίου 2014
σχετικά με την κρατική ενίσχυση SA.33927 (12/C) (πρώην 11/NN)
που εφάρμοσε το Βέλγιο - Σύστημα εγγύησης για την προστασία των μεριδίων φυσικών προσώπων που είναι μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών
[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό C(2014) 1021]
(Τα κείμενα στη γαλλική και ολλανδική γλώσσα είναι τα μόνα αυθεντικά)
(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)
(2014/686/EΕ)
Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ,
Έχοντας υπόψη τη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και ιδίως το άρθρο 108 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,
Έχοντας υπόψη τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, και ιδίως το άρθρο 62 παράγραφος 1 στοιχείο α),
Αφού κάλεσε τα ενδιαφερόμενα μέρη να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους κατ' εφαρμογή των ανωτέρω διατάξεων (1) και αφού έλαβε υπόψη τις παρατηρήσεις αυτές,
Εκτιμώντας τα ακόλουθα:
1. ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
(1)
Με επιστολή της 7ης Νοεμβρίου 2011, το βελγικό κράτος κοινοποίησε στην Επιτροπή τη θέσπιση συστήματος εγγύησης (εφεξής, το «σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών» ή το «μέτρο») για την προστασία των μεριδίων που κατέχουν φυσικά πρόσωπα σε αναγνωρισμένους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς, οι οποίοι είτε υπόκεινται στην προληπτική εποπτεία της Κεντρικής Τράπεζας του Βελγίου («Banque nationale de Belgique», εφεξής «BNB») είτε έχουν επενδύσει τουλάχιστον το ήμισυ των στοιχείων ενεργητικού τους σε ίδρυμα που υπόκειται σε τέτοια εποπτεία (εφεξής «οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί»).
(2)
Με επιστολή της 6ης Δεκεμβρίου 2011, η Επιτροπή ανέφερε στο βελγικό κράτος ότι το μέτρο συνιστούσε ενδεχομένως παράνομη κρατική ενίσχυση (2) και το κάλεσε να απόσχει από κάθε συμπληρωματική ενέργεια εφαρμογής του μέτρου. Η Επιτροπή κάλεσε το βελγικό κράτος να της υποβάλει τις παρατηρήσεις του επί των προκαταρκτικών συμπερασμάτων της, πράγμα το οποίο το βελγικό κράτος έπραξε με επιστολή της 22ας Δεκεμβρίου 2011.
(3)
Με απόφαση της 3ης Απριλίου 2012 (εφεξής, «η απόφαση κίνησης της διαδικασίας»), η Επιτροπή ενημέρωσε το Βέλγιο ότι κίνησε σε σχέση με το μέτρο τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 108 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής «η Συνθήκη») και κάλεσε το Βέλγιο, σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (3), να αναστείλει το εν λόγω μέτρο έως ότου αποφανθεί σχετικά με τη συμβατότητά του με την εσωτερική αγορά. Η Επιτροπή ζήτησε από το Βέλγιο να παύσει αμέσως κάθε ενέργεια συνέχισης της εφαρμογής του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών και να απόσχει από κάθε πληρωμή βάσει του μέτρου. Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία -με την οποία η Επιτροπή κάλεσε επίσης τους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με το μέτρο- δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (4).
(4)
Με επιστολές της 24ης Απριλίου 2012 και της 31ης Μαΐου 2012 το Βέλγιο ζήτησε παράταση της προθεσμίας απάντησης στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας. Η Επιτροπή δεν διατύπωσε αντιρρήσεις στο αίτημα αυτό. Με επιστολή της 18ης Ιουνίου 2012, το Βέλγιο διαβίβασε τις παρατηρήσεις του επί της απόφασης κίνησης της διαδικασίας επισυνάπτοντας ειδικότερα επιστολή του διοικητή της BNB προς τον βέλγο υπουργό Οικονομικών, με ημερομηνία 7 Οκτωβρίου 2011.
(5)
Στις 17 Αυγούστου 2012 ο όμιλος Arco (εφεξής, «ο ARCO») (5) διαβίβασε επίσης τις παρατηρήσεις του σε απάντηση στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας. Στις 29 Αυγούστου 2012 η Επιτροπή διαβίβασε το εν λόγω έγγραφο στο Βέλγιο, παρέχοντάς του τη δυνατότητα να σχολιάσει τις παρατηρήσεις του ARCO. Ωστόσο, στις 16 Οκτωβρίου 2012 το Βέλγιο ανέφερε ότι δεν θα κάνει χρήση της συγκεκριμένης δυνατότητας.
(6)
Η Επιτροπή υπέβαλε συμπληρωματικές ερωτήσεις σχετικά με το μέτρο, ειδικότερα στις 17 Σεπτεμβρίου 2012 και στις 24 Ιουλίου 2013, στις οποίες το Βέλγιο απάντησε στις 5 Δεκεμβρίου 2012 και στις 20 Σεπτεμβρίου 2013, αντίστοιχα.
2. ΙΣΤΟΡΙΚΟ
2.1. Συνθήκες λήψης του κοινοποιηθέντος μέτρου
(7)
Η θέσπιση του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών συνδέθηκε με μέτρα διάσωσης σε άλλη υπόθεση κρατικής ενίσχυσης.
(8)
Στις 30 Σεπτεμβρίου 2008 η Dexia ανακοίνωσε αύξηση κεφαλαίου ύψους 6,4 δισεκατ. ευρώ, την οποία κάλυψαν οι υφιστάμενοι μέτοχοί της (συμπεριλαμβανομένου του ARCO) και οι βελγικές, γαλλικές και λουξεμβουργιανές αρχές. Ενώπιον της ειδικής επιτροπής του βελγικού κοινοβουλίου στην οποία ανατέθηκε να εξετάσει τις συνθήκες διάλυσης της Dexia (εφεξής, «η επιτροπή Dexia»), ο βέλγος υπουργός Οικονομικών, αρμόδιος τότε για τη χορήγηση της κρατικής ενίσχυσης στην Dexia το 2008, εξήγησε ότι, σε συνέχεια αιτημάτων παρέμβασης υπέρ του ARCO, λήφθηκε τον Σεπτέμβριο/Οκτώβριο του 2008 πολιτική απόφαση θέσπισης συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών. Εξήγησε ότι, για την επίτευξη συμφωνίας σχετικά με την Dexia, η κυβέρνηση είχε υποχρεωθεί να λάβει ταυτόχρονα απόφαση σχετικά με τους ARCO και Ethias (6). Από τις δηλώσεις του νυν βέλγου υπουργού Οικονομικών προκύπτει επίσης ότι η δέσμευση του 2008 αναλήφθηκε προκειμένου να συγκατατεθεί ο ARCO να συμμετάσχει στη διάσωση της Dexia (7).
i) Ανακοινώσεις στον Τύπο
(9)
Στις 10 Οκτωβρίου 2008 η βελγική κυβέρνηση ανακοίνωσε, με ανακοινωθέν Τύπου που εξέδωσαν οι υπηρεσίες του υπουργού Οικονομικών, ότι είχε λάβει την ακόλουθη απόφαση:
-
αύξηση της παρεχόμενης κάλυψης από το υφιστάμενο σύστημα εγγύησης καταθέσεων για τα πιστωτικά ιδρύματα από 20 000 σε 100 000 ευρώ,
-
θέσπιση παρόμοιου συστήματος για άλλα χρηματοπιστωτικά προϊόντα (και ειδικότερα τα προϊόντα ασφάλειας ζωής που εμπίπτουν στον «κλάδο 21» (8) και τα μερίδια χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών) (9).
(10)
Στις 21 Ιανουαρίου 2009 ο πρωθυπουργός και ο υπουργός Οικονομικών επιβεβαίωσαν, σε κοινό ανακοινωθέν Τύπου, τη δέσμευση της προηγούμενης κυβέρνησης (10) να θεσπίσει σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών (11). Την ίδια ημέρα ο ARCO δημοσίευσε το εν λόγω ανακοινωθέν Τύπου της βελγικής κυβέρνησης στον δικτυακό τόπο του. Αντιθέτως, άλλοι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί αποστασιοποιήθηκαν από την αναλογία μεταξύ καταθέσεων και μεριδίων χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών στην οποία βασίζεται το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών (12).
ii) Νομοθετική διαδικασία
(11)
Στις 15 Οκτωβρίου 2008 το βελγικό κοινοβούλιο ψήφισε νόμο (13) ο οποίος επέτρεψε στη βελγική κυβέρνηση να λάβει μέτρα για την προώθηση της χρηματοοικονομικής σταθερότητας. Στις 14 Νοεμβρίου 2008 (14) το Βέλγιο δημοσίευσε βασιλικό διάταγμα με το οποίο το ποσό που καλύπτεται από το σύστημα εγγύησης καταθέσεων για τα πιστωτικά ιδρύματα αυξήθηκε σε 100 000 ευρώ, θεσπίζοντας παράλληλα παρόμοιο σύστημα εγγύησης για τα προϊόντα ασφάλειας ζωής που εμπίπτουν στον «κλάδο 21». Προηγουμένως, στις 29 Οκτωβρίου 2008, το συμβούλιο χρηματοοικονομικής σταθερότητας είχε εκδώσει θετική γνωμοδότηση επί του σχεδίου βασιλικού διατάγματος (15).
(12)
Στις 14 Απριλίου 2009 (16) το Βέλγιο τροποποίησε τον νόμο της 15ης Οκτωβρίου 2008, επιτρέποντας στην κυβέρνηση να θεσπίσει, μέσω βασιλικού διατάγματος, ένα σύστημα εγγύησης του καταβεβλημένου κεφαλαίου με σκοπό την επιστροφή των μεριδίων των φυσικών προσώπων στο κεφάλαιο των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών των οποίων τα φυσικά πρόσωπα είναι μέλη. Με βασιλικό διάταγμα της 10ης Οκτωβρίου 2011 (17), το Βέλγιο τροποποίησε το βασιλικό διάταγμα της 14ης Νοεμβρίου 2008. Το βασιλικό διάταγμα της 10ης Οκτωβρίου 2011 περιέχει συμπληρωματικές τεχνικές διευκρινίσεις σχετικά με το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών.
(13)
Στις 7 Οκτωβρίου 2011 ο διοικητής της BNB απέστειλε στον τότε υπουργό Οικονομικών επιστολή με την οποία ζητούσε την έκδοση γνώμης επί του (σχεδίου) βασιλικού διατάγματος της 10ης Οκτωβρίου 2011, διαδικασία η οποία απαιτείται από τον νόμο για τον καθορισμό του καταστατικού της BNB (18). Στην εν λόγω επιστολή, ο κυβερνήτης επισημαίνει ότι η κυβέρνηση μπορεί να εκδώσει νόμιμα βασιλικό διάταγμα σχετικά με σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών «σε περίπτωση απροσδόκητης κρίσης στις χρηματοπιστωτικές αγορές ή σε περίπτωση σοβαρής απειλής συστημικής κρίσης». Ο διοικητής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι στη συγκεκριμένη συγκυρία φαίνεται να πληρούνται οι εν λόγω προϋποθέσεις και ότι ένα σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών θα μπορούσε να επιτρέψει τον περιορισμό των συνεπειών μιας τέτοιας κρίσης (19). Ωστόσο, την ίδια στιγμή, αποφεύγει σαφώς να τοποθετηθεί σχετικά με κατά πόσο τα μερίδια φυσικών προσώπων που είναι μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών είναι, κατ' ουσία, καταθέσεις (20). Ο διοικητής αναφέρει επίσης ότι το μέτρο θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα συμβατότητας με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις (21) και διατυπώνει τον προβληματισμό του όσον αφορά τον προαιρετικό χαρακτήρα του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών, ο οποίος θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα «δυσμενούς επιλογής» (22).
(14)
Στις 13 Οκτωβρίου 2011 οι τρεις συνεταιρισμοί του ARCO (ARCOFIN, ARCOPAR και ARCOPLUS) υπέβαλαν αίτηση προσχώρησης στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών. Η βελγική κυβέρνηση έκανε δεκτή την αίτηση με το βασιλικό διάταγμα της 7ης Νοεμβρίου 2011 (23). Στο πλαίσιο της αίτησης αυτής, ο ARCO κατέβαλε επίσης εισφορές συνολικού ύψους 2,05 εκατ. ευρώ (24).
(15)
Οι γενικές συνελεύσεις των ARCOFIN, ARCOPAR και ARCOPLUS ενέκριναν, στις 8 Δεκεμβρίου 2011, την πρόταση του διοικητικού συμβουλίου τους να προβούν σε εθελούσια εκκαθάριση των συνεταιρισμών.
2.2. Οδηγία 94/19/ΕΚ περί των συστημάτων εγγύησης καταθέσεων
(16)
Το άρθρο 3 της οδηγίας 94/19/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 1994, περί των συστημάτων εγγυήσεως των καταθέσεων (25), υποχρεώνει κάθε κράτος μέλος να:
«φροντίζει να συσταθούν και να αναγνωριστούν επίσημα στο έδαφός του ένα ή περισσότερα συστήματα εγγύησης καταθέσεων. Εκτός από [ορισμένες] περιπτώσεις […], πιστωτικό ίδρυμα (26) με άδεια λειτουργίας στο εν λόγω κράτος μέλος […] δεν δικαιούται να δέχεται καταθέσεις (27) αν δεν είναι μέλος συστήματος εγγύησης καταθέσεων».
(17)
Το 1998 το Βέλγιο μετέφερε την οδηγία 94/19/ΕΚ στο εθνικό δίκαιο και θέσπισε ένα σύστημα εγγύησης καταθέσεων το οποίο καλύπτει το σύνολο των καταθέσεων κάθε καταθέτη σε περίπτωση που οι καταθέσεις καταστούν μη διαθέσιμες. Το βελγικό σύστημα εγγύησης καταθέσεων ανατέθηκε σε ταμείο εγγύησης καταθέσεων. Με βασιλικό διάταγμα της 14ης Νοεμβρίου 2008, το Βέλγιο σύστησε ακολούθως «ειδικό ταμείο προστασίας των καταθέσεων», το οποίο αφορά τις μεταγενέστερες πρωτοβουλίες του Βελγίου (28).
(18)
Αρχικά, το άρθρο 7 της οδηγίας 94/19/ΕΚ όριζε ότι το σύνολο των καταθέσεων κάθε καταθέτη έπρεπε να καλύπτεται έως το ποσό των 20 000 ευρώ. Κατά τη συνεδρίασή του στις 7 Οκτωβρίου 2008, το Συμβούλιο Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων (Ecofin) δέχθηκε την αύξηση των εγγυήσεων των καταθέσεων που προβλέπονται στην οδηγία 94/19/ΕΚ. Σύμφωνα με το ανακοινωθέν Τύπου του Συμβουλίου Ecofin:
«για αρχική περίοδο τουλάχιστον ενός έτους όλα τα κράτη μέλη θα παράσχουν εγγυημένη προστασία των καταθέσεων των ιδιωτών ύψους τουλάχιστον 50 000 ευρώ, αναγνωρίζοντας ότι πολλά κράτη μέλη αποφασίζουν να αυξήσουν το ελάχιστο όριο εγγύησής τους στα 100 000 ευρώ. Εκφράζουμε την ικανοποίησή μας για το γεγονός ότι η Επιτροπή προτίθεται να υποβάλει επειγόντως κατάλληλη πρόταση για την προώθηση της σύγκλισης των συστημάτων εγγύησης καταθέσεων» (29).
(19)
Όσον αφορά την κάλυψη, το άρθρο 2 της οδηγίας 94/19/ΕΚ προβλέπει ότι τα συστήματα εγγύησης καταθέσεων δεν προστατεύουν τους τίτλους ιδίων κεφαλαίων των πιστωτικών ιδρυμάτων (30).
(20)
Η οδηγία 2009/14/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 2009, για την τροποποίηση της οδηγίας 94/19/ΕΚ περί των συστημάτων εγγυήσεως των καταθέσεων όσον αφορά το επίπεδο κάλυψης και την προθεσμία εκταμίευσης (31), αύξησε το επίπεδο εγγύησης των συστημάτων εγγύησης καταθέσεων (πρώτα σε 50 000 ευρώ κατ' ελάχιστο και, ακολούθως, καταρχήν, σε 100 000 ευρώ κατ' ελάχιστο και κατά μέγιστο στις 31 Δεκεμβρίου 2010).
(21)
Η οδηγία 97/9/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Μαρτίου 1997, σχετικά με τα συστήματα αποζημίωσης των επενδυτών (32), προβλέπει αποζημίωση των επενδυτών στην περίπτωση που μια επιχείρηση επενδύσεων δεν είναι σε θέση να επιστρέψει στους επενδυτές τα περιουσιακά στοιχεία που τους ανήκουν. Για παράδειγμα, η αποζημίωση αυτή είναι διαθέσιμη σε περίπτωση απάτης ή αμέλειας σε μια επιχείρηση ή σε περίπτωση σφαλμάτων ή προβλημάτων στα συστήματά της. Ωστόσο, τα συστήματα αποζημίωσης των επενδυτών δεν καλύπτουν τους κινδύνους που σχετίζονται με την επένδυση (για παράδειγμα, όταν ένας επενδυτής αγοράζει μετοχές των οποίων η αξία μειώνεται στη συνέχεια).
2.3. Το βελγικό νομικό πλαίσιο για τους συνεταιρισμούς
(22)
Ο βελγικός Κώδικας Εταιρειών (33) -και ιδίως τα άρθρα 350 έως 436- καθορίζει το νομικό πλαίσιο για τους συνεταιρισμούς. Προβλέπει ότι ο συνεταιρισμός πρέπει να επιλέγει, στο καταστατικό του, τον τύπο «εταιρείας περιορισμένης ευθύνης» (société à responsabilité limitée) (οι ζημίες των μελών δεν μπορούν να υπερβαίνουν την εισφορά τους) ή «εταιρείας απεριόριστης ευθύνης» (société à responsabilité illimitée) (τα μέλη ευθύνονται προσωπικά για τις εταιρικές υποχρεώσεις της εταιρείας και, επομένως, η ζημία τους μπορεί να υπερβαίνει το κεφάλαιο που επένδυσαν).
(23)
Ο βελγικός Κώδικας Εταιρειών (και ιδίως τα άρθρα 362, 364, 366, 367 και 374) προβλέπει ορισμένους περιορισμούς όσον αφορά τη δυνατότητα εκχώρησης των μεριδίων του συνεταιρισμού. Τα μερίδια του συνεταιρισμού εκχωρούνται ελεύθερα σε άλλα μέλη του συνεταιρισμού, αλλά βάσει του καταστατικού του συνεταιρισμού οι μεταβιβάσεις αυτές μπορεί να υπόκεινται σε προϋποθέσεις. Οι μεταβιβάσεις σε τρίτους πραγματοποιούνται μόνον υπό τις προϋποθέσεις και στα πρόσωπα που καθορίζονται στο άρθρο 366 του βελγικού Κώδικα Εταιρειών.
(24)
Ο βελγικός Κώδικας Εταιρειών (άρθρο 367) προβλέπει επίσης ότι τα μέλη συνεταιρισμού μπορούν να παραιτηθούν από τον συνεταιρισμό μόνο κατά τους πρώτους έξι μήνες της λογιστικής χρήσης. Όταν ασκείται το δικαίωμα αυτό, το άρθρο 374 του βελγικού Κώδικα Εταιρειών προβλέπει ότι το μέλος δικαιούται να λάβει την αξία των μεριδίων του όπως αυτή προκύπτει από τον ισολογισμό της λογιστικής χρήσης.
(25)
Ο βελγικός Κώδικας Εταιρειών καθορίζει το γενικό πλαίσιο για τους συνεταιρισμούς, το δε βασιλικό διάταγμα της 8ης Ιανουαρίου 1962 (34) καθορίζει τα κριτήρια για τους «αναγνωρισμένους συνεταιρισμούς» (35). Συγκεκριμένα, ένας αναγνωρισμένος συνεταιρισμός δεν μπορεί, με σκοπό την κερδοσκοπία, να αρνηθεί την προσχώρηση μελών ή να αποβάλει μέλη. Τα μερίδια του εταιρικού κεφαλαίου, ανεξαρτήτως αξίας, απονέμουν στο σύνολό τους τα ίδια δικαιώματα, όλα τα μέλη έχουν ισότιμη ψήφο στην ετήσια γενική συνέλευση (ΕΓΕ) και η ΕΓΕ ορίζει τους διαχειριστές και τους ελεγκτές. Το λειτουργικό πλεόνασμα (το οποίο προκύπτει μετά την αφαίρεση όλων των εξόδων) αποδίδεται στα μέλη μόνον αναλογικά προς τις συναλλαγές τους με την εταιρεία, το δε μέρισμα που αποδίδεται στα μερίδια του κεφαλαίου δεν υπερβαίνει ορισμένο ποσοστό, το οποίο καθορίζεται με βασιλικό διάταγμα.
(26)
Το άρθρο 21 του βελγικού φορολογικού κώδικα προβλέπει ότι τα μερίσματα των αναγνωρισμένων συνεταιρισμών απαλλάσσονται από φόρο έως ορισμένο ποσό (36).
2.4. Περιγραφή του μέτρου
(27)
Το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών καλύπτει το καταβεβλημένο κεφάλαιο (και όχι τις τυχόν υπεραξίες) από τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των συνεταιρισμών έως το ποσό των 100 000 ευρώ.
(28)
Αντίθετα με ό,τι ισχύει για τα συστήματα εγγύησης καταθέσεων για τα πιστωτικά ιδρύματα, η προσχώρηση στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών είναι προαιρετική.
(29)
Εάν οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί επιθυμούν να συμμετάσχουν στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών, οφείλουν να υποβάλουν σχετική αίτηση στον υπουργό Οικονομικών. Το υπουργικό συμβούλιο οφείλει να αποφανθεί εντός προθεσμίας ενός μήνα επί της αίτησης συμμετοχής του χρηματοπιστωτικού συνεταιρισμού στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών, καθορίζοντας ορισμένες προϋποθέσεις, εφόσον απαιτείται. Οι προϋποθέσεις αυτές μπορούν να περιλαμβάνουν:
α)
την υποχρέωση ανάθεσης των μελλοντικών δημόσιων συμβάσεων στα θεσμικά μέλη·
β)
τη δέσμευση όλων των θεσμικών μελών να μην αποσύρουν κανένα μερίδιο και κανένα ποσό που κατέβαλαν στον συνεταιρισμό και να μην παραιτηθούν από μέλη παρά μόνο σε περίπτωση εκχώρησης μεριδίων· και
γ)
ανώτατο όριο 4,5 % ετησίως στους τόκους που καταβάλλονται στα μέλη.
(30)
Εάν ένας χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός ζητήσει να υπαχθεί στο σύστημα, πρέπει να παραμείνει σε αυτό επί ένα έτος. Μετά την παρέλευση του έτους, ο συνεταιρισμός μπορεί να θέσει τέλος στη συμμετοχή του παρέχοντας προειδοποίηση τρεις μήνες νωρίτερα, χωρίς όμως να έχει δικαίωμα ανάκτησης των καταβληθεισών εισφορών υπό καμία μορφή. Εάν ένας συνεταιρισμός αποφασίσει να αποχωρήσει από το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών, δεν μπορεί να συμμετάσχει εκ νέου σε αυτό πριν από την παρέλευση τριών ετών.
(31)
Το μέτρο καλύπτει μόνο τα μερίδια συνεταιρισμών τα οποία εκδόθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος του βασιλικού διατάγματος της 10ης Οκτωβρίου 2011.
(32)
Το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών προορίζεται αποκλειστικά για τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών και όχι για τα θεσμικά μέλη τους.
(33)
Το ειδικό ταμείο προστασίας χρηματοδοτείται από:
i)
ετήσια εισφορά η οποία αντιστοιχεί σε 0,15 % του προστατευόμενου ποσού (οφειλόμενη από το σύνολο των συμμετεχόντων)· και
ii)
εφάπαξ τέλος εγγραφής το οποίο αντιστοιχεί σε 0,10 % του προστατευόμενου ποσού (οφειλόμενο από τους συνεταιρισμούς).
(34)
Επιπλέον, οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί ενδέχεται να υποχρεωθούν επίσης να καταβάλουν στο ειδικό ταμείο προστασίας εισφορά για τις υπεραξίες που σχετίζονται με τις εισηγμένες μετοχές που κατέχουν. Η εισφορά αυτή μπορεί να ανέρχεται στο 10 % της διαφοράς μεταξύ της τιμής πώλησης των οικείων μετοχών (ή, σε περίπτωση μη πώλησης εντός διαστήματος τριών ετών από την παύση του συστήματος προστασίας, της μέσης χρηματιστηριακής τιμής κατά το κλείσιμο της οικείας μετοχής κατά την περίοδο των 30 ημερών πριν από την τρίτη επέτειο) και της τιμής αναφοράς που καθορίζουν οι αρχές όταν ένας χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός προσχωρεί στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών.
(35)
Το ειδικό ταμείο προστασίας αρχίζει να πραγματοποιεί πληρωμές εάν ο χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός πτωχεύσει ή εάν η αρχή χρηματοπιστωτικής εποπτείας ειδοποιήσει το εν λόγω ταμείο ότι ο χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός δεν είναι πλέον σε θέση να επιστρέψει στα μέλη που επιθυμούν να αποχωρήσουν τις εισφορές τους.
(36)
Εάν το ειδικό ταμείο προστασίας δεν διαθέτει επαρκή μέσα για να παρέμβει, το ταμείο παρακαταθηκών και δανείων, το οποίο είναι δημόσιο όργανο χωρίς νομικό καθεστώς, προκαταβάλλει τα αναγκαία μέσα. Ανάλογα με το κατά πόσο το ίδρυμα που πτώχευσε υποχρεούται να συμμετέχει ή πρόκειται για χρηματοπιστωτικό συνεταιρισμό, η προκαταβολή αυτή επιστρέφεται αργότερα μέσω της καταβολής:
-
του 50 % των ετήσιων εισφορών τις οποίες οφείλουν τα ιδρύματα που είναι υποχρεωμένα να συμμετέχουν,
-
ειδικής ετήσιας εισφοράς την οποία οφείλουν οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί (των οποίων η συμμετοχή είναι προαιρετική).
(37)
Εάν το ειδικό ταμείο προστασίας παρέμβει, αναλαμβάνει τα δικαιώματα των φυσικών προσώπων μελών του συνεταιρισμού και κατατάσσεται pari passu με τα λοιπά μέλη. Αυτή είναι μια διαφορά σε σχέση με το σύστημα εγγύησης καταθέσεων για τα πιστωτικά ιδρύματα, το οποίο προβλέπει ότι το ταμείο κατατάσσεται pari parssu με τους λοιπούς πιστωτές της ενδιαφερόμενης εταιρείας.
2.5. Περιγραφή του ARCO
(38)
Αρχικά ο ARCO ήταν ο μέτοχος της Artesia Banking Corporation NV (εφεξής «Artesia»), η οποία είχε τον πλήρη έλεγχο (100 %) της τράπεζας BACOB και κατείχε 82 % της ασφαλιστικής εταιρείας DVV. Σε συνέχεια της συγχώνευσης της Artesia με την Dexia το 2001, ο ARCO έγινε ο βασικός μέτοχος της Dexia με συμμετοχή περίπου 15 % (37).
(39)
ARCO είναι το όνομα του ομίλου που περιλαμβάνει τις εταιρείες ARCOPAR, ARCOPLUS και ARCOFIN, οι οποίες είναι όλες αναγνωρισμένοι συνεταιρισμοί (38). Ο ARCO έχει περισσότερα από 800 000 μέλη, εκ των οποίων 99 % είναι φυσικά πρόσωπα. Το κεφάλαιο που κατείχαν τα φυσικά πρόσωπα που ήταν μέλη των ARCOPAR, ARCOPLUS και ARCOFIN ανερχόταν σε 1,3 δισεκατ. ευρώ, 46 εκατ. ευρώ και 140 εκατ. ευρώ, αντίστοιχα.
(40)
Τα καταστατικά των ARCOPAR, ARCOPLUS και ARCOFIN ορίζουν ότι οι τρεις οντότητες είναι εταιρείες περιορισμένης ευθύνης (39).
(41)
Τα καταστατικά των τριών εταιρειών περιέχουν διατάξεις οι οποίες αφορούν τα μέλη που επιθυμούν να παραιτηθούν.
(42)
Για παράδειγμα, το καταστατικό του ARCOPAR ορίζει ότι ο συνεταιρισμός μπορεί να περιορίσει τις παραιτήσεις εάν αυτές συνεπάγονται κατάργηση άνω του 10 % του συνόλου του επενδυμένου κεφαλαίου ή των μελών στην ίδια εταιρική χρήση (40). Με την παραίτησή του από το ARCOPAR, κάθε μέλος ανακτά το κεφάλαιό του. Μέλη τα οποία κατέχουν μερίδια κατηγορίας A, B και C του ARCOPAR (41) δικαιούνται επίσης καταβολή από το αποθεματικό πρόσθετου μερίσματος (42).
(43)
Στο άρθρο 35 του καταστατικού του ARCOPAR περιγράφονται τα δικαιώματα των μελών του σε περίπτωση εκκαθάρισης. Επί της ουσίας, εάν, μετά την πληρωμή των χρεών και των ασφαλιστικών εισφορών, το υπόλοιπο είναι θετικό, τα μέλη δικαιούνται επιστροφή της εισφοράς τους (43).
(44)
Οι κίνδυνοι οι οποίοι σχετίζονται με την επένδυση στα μερίδια του ARCO περιγράφονται, για παράδειγμα, στο ενημερωτικό δελτίο του ARCOPAR, το οποίο εγκρίθηκε από τις βελγικές αρχές τον Ιούνιο του 2008 και δημοσιεύθηκε επ' ευκαιρία πράξης στις κεφαλαιαγορές, η οποία έλαβε χώρα από τις 7 Ιουλίου 2008 έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2008. Στο εν λόγω ενημερωτικό δελτίο αναφέρεται σαφώς ότι τα οφειλόμενα στην Dexia κέρδη αντιπροσώπευαν άνω του 69 % των καθαρών κερδών του ARCOPAR για τις εταιρικές χρήσεις 2005/2006, 2006/2007 και 2007/2008. Στο ενημερωτικό δελτίο γίνεται επίσης αναφορά στον κίνδυνο μαζικών παραιτήσεων, με την επισήμανση ότι τα μέλη μπορούν να απολέσουν το σύνολο της επένδυσής τους σε περίπτωση εκκαθάρισης. Την ίδια στιγμή, στις ετήσιες εκθέσεις της εταιρείας αναφερόταν σαφώς ότι ο ARCO είχε αυξήσει τον δείκτη χρέους του προσφεύγοντας σε δανεισμό για να μπορέσει να επενδύσει (44).
2.6. Λόγοι κίνησης της διαδικασίας
(45)
Στην απόφασή της για την κίνηση της διαδικασίας, η Επιτροπή κατέληξε στο προκαταρκτικό συμπέρασμα ότι το κοινοποιηθέν μέτρο πληρούσε τα τέσσερα (σωρευτικά) κριτήρια για τις κρατικές ενισχύσεις και διατύπωσε αμφιβολίες για το κατά πόσον το μέτρο μπορούσε να χαρακτηρισθεί συμβατό με την εσωτερική αγορά.
(46)
Η Επιτροπή έκρινε ότι το μέτρο έπρεπε να καταλογιστεί στο Βέλγιο, επειδή χρηματοδοτούνταν από το ειδικό ταμείο προστασίας. Η Επιτροπή κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα διαπιστώνοντας ότι η βελγική νομοθεσία καθόριζε την εισφορά που έπρεπε να καταβάλλουν οι συμμετέχοντες στο ειδικό ταμείο προστασίας, καθώς και τον τρόπο διάθεσης των κεφαλαίων. Επιπλέον, η Επιτροπή παρατήρησε ότι το ταμείο παρακαταθηκών και δανείων θα προκατέβαλλε κεφάλαια στο ειδικό ταμείο προστασίας, εφόσον ήταν απαραίτητο. Η Επιτροπή διερωτήθηκε πώς θα επιστρέφονταν τα κεφάλαια στο ταμείο παρακαταθηκών και δανείων, καθώς δεν ήταν βέβαιο ότι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί διέθεταν επαρκή χρηματοοικονομικά μέσα. Διερωτήθηκε επίσης κατά πόσον ο προαιρετικός χαρακτήρας της συμμετοχής των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν εμπόδιζε την αποτελεσματική αναχρηματοδότηση του ειδικού ταμείου προστασίας.
(47)
Η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί μπορούσαν να θεωρηθούν επιχειρήσεις και ότι το μέτρο τους παρείχε επιλεκτικό πλεονέκτημα. Όσον αφορά το επιλεκτικό πλεονέκτημα, το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών φαίνεται να βοήθησε τους συνεταιρισμούς να προσελκύσουν νέα κεφάλαια ή να διατηρήσουν το υφιστάμενο κεφάλαιό τους πείθοντας τα υφιστάμενα μέλη να μην αποσυρθούν από τον χρηματοπιστωτικό συνεταιρισμό. Μια τέτοια προστασία ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη σε περιόδους χρηματοοικονομικής αβεβαιότητας, όπως το διάστημα από το φθινόπωρο του 2008 έως την ημερομηνία έκδοσης του βασιλικού διατάγματος, κατά το οποίο οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί προστατεύονταν αποτελεσματικά κατά του κινδύνου σημαντικών εκταμιεύσεων συνδεόμενων με τις αποχωρήσεις.
(48)
Η Επιτροπή παρατήρησε επίσης ότι η προστασία ήταν εκτενής και ότι το Βέλγιο δεν λάμβανε υπόψη τη χρηματοοικονομική ευρωστία του υποψήφιου χρηματοπιστωτικού συνεταιρισμού για την έγκριση της υπαγωγής του στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών. Στο παράδειγμα του ARCO, επιτράπηκε στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς να προσχωρήσουν στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών ενώ ήταν ήδη αφερέγγυοι και τέθηκαν τελικά σε εκκαθάριση λίγο αργότερα.
(49)
Η Επιτροπή κατέληξε επίσης στο συμπέρασμα ότι το μέτρο νοθεύει τον ανταγωνισμό, καθώς οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί ανταγωνίζονται στη λιανική αγορά επενδυτικών προϊόντων, στην οποία απολαμβάνουν επιλεκτικό πλεονέκτημα το οποίο δεν διαθέτουν άλλοι παράγοντες της αγοράς που προτείνουν παρόμοια προϊόντα.
(50)
Η Επιτροπή έκρινε, επίσης, ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών έχει συνέπειες στο εμπόριο εντός της Ένωσης. Πράγματι, πολλοί διεθνείς πάροχοι επενδυτικών προϊόντων δραστηριοποιούνται στη βελγική αγορά και δεν μπορούν να διεκδικήσουν το ίδιο μερίδιο αγοράς με εκείνο που μπορεί να διατηρήσει ένας χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός χάρη στο μέτρο.
(51)
Η Επιτροπή διερωτήθηκε κατά πόσον οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί μπορούσαν να θεωρηθούν χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και κατά πόσον ο παράγοντας αυτός επηρέαζε τη δυνατότητα εφαρμογής της ανακοίνωσης του 2008 για τον τραπεζικό τομέα (45). Η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, καθώς οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί δεν φαίνεται να είναι χρηματοπιστωτικά ιδρύματα κατά την έννοια της ανακοίνωσης του 2008 για τον τραπεζικό τομέα, η ενίσχυση πρέπει να εκτιμηθεί αμιγώς υπό το πρίσμα της Συνθήκης.
(52)
Συγκεκριμένα, για να συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά, βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης, ένα μέτρο πρέπει να είναι αναγκαίο, κατάλληλο και αναλογικό. Η Επιτροπή διατύπωσε αμφιβολίες όσον αφορά τη συμφωνία του μέτρου με τα τρία αυτά σωρευτικά κριτήρια. Διερωτήθηκε εάν η προστασία των μελών των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών ήταν αναγκαία για την αποφυγή σοβαρής διαταραχής της βελγικής οικονομίας. Όσον αφορά τις δυνητικές επιπτώσεις, η Επιτροπή επισήμανε ότι το Βέλγιο είχε ήδη θεσπίσει αρκετά μέτρα [για παράδειγμα, αύξηση της κάλυψης στο πλαίσιο του συστήματος εγγύησης καταθέσεων σε 100 000 ευρώ και χορήγηση κρατικών ενισχύσεων σε αρκετές τράπεζες υπό διάφορες μορφές (ανακεφαλαιοποιήσεις, ενέσεις ρευστού, μέτρα διάσωσης απομειωμένων στοιχείων ενεργητικού και άλλα ad hoc μέτρα)]. Επομένως, η Επιτροπή δεν αντιλαμβανόταν για ποιον λόγο, επιπλέον όλων αυτών των μέτρων, έπρεπε να προστατευθούν τα μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών.
(53)
Η Επιτροπή διερωτήθηκε κατά πόσον η προστασία των μελών των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών ήταν κατάλληλο μέτρο. Συναφώς, παρατήρησε ότι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί δεν είναι χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και ότι, λόγω του μεγέθους τους, δεν φαίνεται να έχουν συστημική σημασία. Η Επιτροπή κάλεσε το Βέλγιο να εξηγήσει με ποιους τρόπους οι επενδυτικές ζημίες -τις οποίες υφίστανται και οι επενδυτές σε αμοιβαία κεφάλαια, για παράδειγμα- μπορούσαν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στη βελγική οικονομία.
(54)
Τέλος, η Επιτροπή διατύπωσε αμφιβολίες όσον αφορά τον αναλογικό χαρακτήρα του μέτρου. Κατά πρώτον, η Επιτροπή δεν θεωρούσε βέβαιο ότι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί θα κατέβαλλαν δίκαιο αντάλλαγμα για την εγγύηση. Κατά δεύτερον, η Επιτροπή παρατήρησε ότι το δικαίωμα προσχώρησης στο σύστημα, σε συνδυασμό με την απουσία ελέγχου της βιωσιμότητας κατά τη διαδικασία εισόδου που προέβλεψε το Βέλγιο, σήμαινε ότι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί είχαν συμφέρον να προσχωρήσουν μόνον εφόσον ήταν βέβαιοι για την εκτέλεση της εγγύησης. Κάτι τέτοιο θα έδινε ίσως τη δυνατότητα στους δικαιούχους να χρησιμοποιήσουν την εγγύηση αποφεύγοντας, σε μεγάλο βαθμό, να πληρώσουν για αυτήν. Τέλος, η Επιτροπή διερωτήθηκε επίσης κατά πόσον το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δεν νόθευε αδικαιολόγητα τον ανταγωνισμό, δεδομένου ότι οι μεριδιούχοι ανταγωνιστικών εταιρειών δεν προστατεύονται, πράγμα το οποίο διευκολύνει την πρόσβαση των χρηματοπιστωτικών οργανισμών στα κεφάλαια και αυξάνει το συνολικό μερίδιό τους στη λιανική αγορά επενδύσεων.
3. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ ΕΠΙ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ
3.1. Παρατηρήσεις του ARCO
(55)
Κατά τον ARCO, στις 10 Οκτωβρίου 2008 οι βελγικές αρχές αποφάσισαν και ανακοίνωσαν τη θέσπιση ενός συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών στο πλαίσιο μιας ευρύτερης δέσμης μέτρων (αύξηση σε 100 000 ευρώ της εγγύησης καταθέσεων για τις καταθέσεις των πιστωτικών ιδρυμάτων, επέκταση του συστήματος εγγύησης στα προϊόντα ασφάλειας ζωής του «κλάδου 21» και στα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών). Ο ARCO ισχυρίστηκε ότι η απόφαση της 10ης Οκτωβρίου 2008 εφαρμόστηκε με τον νόμο της 15ης Οκτωβρίου 2008 και με το βασιλικό διάταγμα της 14ης Νοεμβρίου 2008, όσον αφορά τα προϊόντα του «κλάδου 21», για τα δε παραστατικά μεριδίων που εκδίδουν οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί εφαρμόστηκε με τον νόμο της 14ης Απριλίου 2009 και με το βασιλικό διάταγμα της 10ης Οκτωβρίου 2011.
(56)
Ο ARCO ισχυρίστηκε ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δεν συνιστά κρατική ενίσχυση, επειδή δεν παρέχει κανένα επιλεκτικό πλεονέκτημα στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς. Ο ARCO ισχυρίστηκε επίσης ότι η Επιτροπή είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ένα σύστημα εγγύησης για τα προϊόντα του «κλάδου 21» των ασφαλιστικών εταιρειών δεν περιέχει κανένα στοιχείο κρατικής ενίσχυσης, καθώς είναι ανοιχτό σε όλες τις ασφαλιστικές εταιρείες και, επομένως, δεν είναι επιλεκτικό (46). Επιπλέον, ο ARCO επικαλέστηκε το γεγονός ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών είναι ανοιχτό στο σύνολο των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών υπό τις ίδιες προϋποθέσεις και, επομένως, δεν είναι επιλεκτικό.
(57)
Στο πνεύμα των παρατηρήσεων του Βελγίου, ο ARCO ισχυρίστηκε ότι όλα τα χαρακτηριστικά των μεριδίων των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών επιβεβαιώνουν ότι ανταποκρίνονται στις ίδιες ανάγκες των πελατών με τις καταθέσεις και ότι αντιμετωπίζονται ως τέτοιες από τον νομοθέτη. Ο ARCO υπογράμμισε ότι το Βέλγιο ανησυχούσε για τυχόν συνέπειες διάχυσης των επιπτώσεων. Εάν το Βέλγιο δεν είχε θεσπίσει το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών, η εμπιστοσύνη των επενδυτών θα κλονιζόταν και αυτό θα μπορούσε να έχει συνέπειες για όλα τα αποταμιευτικά προϊόντα.
3.2. Παρατηρήσεις του Βελγίου
(58)
Το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δεν πληροί όλα τα σωρευτικά κριτήρια για τις κρατικές ενισχύσεις που προβλέπονται στο άρθρο 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης και, επομένως, δεν συνιστά κρατική ενίσχυση. Συγκεκριμένα, το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι δεν πληρούνται τρία κριτήρια που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις. Καταρχάς, το Βέλγιο υποστήριξε ότι το μέτρο συνιστά ενίσχυση μόνο προς φυσικά πρόσωπα και όχι προς επιχειρήσεις. Έπειτα, το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι το μέτρο δεν παρέχει κανένα επιλεκτικό πλεονέκτημα στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς και, τέλος, υποστήριξε ότι το μέτρο δεν προκαλεί καμία στρέβλωση του ανταγωνισμού.
(59)
Όσον αφορά το επιχείρημα σύμφωνα με το οποίο η ενίσχυση δεν ωφελεί τις επιχειρήσεις, το Βέλγιο ανέφερε ότι το κοινό σύστημα εγγύησης καταθέσεων για τα πιστωτικά ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασής του (δηλαδή του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών), θεσπίστηκε κατ' εφαρμογή και με σεβασμό των αποφάσεων του Συμβουλίου Ecofin, της οδηγίας 94/19/ΕΚ, όπως τροποποιήθηκε, και της οδηγίας 97/9/ΕΚ.
(60)
Το Βέλγιο υποστήριξε ότι τα μερίδια χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών που βρίσκονται στην κατοχή φυσικών προσώπων εμφανίζουν όλα τα χαρακτηριστικά των καταθέσεων και αποκτώνται επίσης ως τέτοιες. Πρόβαλε επίσης τα ακόλουθα επιχειρήματα:
i)
οι δικαιούχοι (φυσικά πρόσωπα) του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών χρήζουν της ίδιας προστασίας με τους καταθέτες άλλων ιδρυμάτων που δραστηριοποιούνται στον ίδιο τομέα και υπόκεινται στον ίδιο έλεγχο·
ii)
για φορολογικούς λόγους, τόσο τα μερίσματα που καταβάλλουν οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί όσο και οι τόκοι που καταβάλλονται για τις καταθέσεις απαλλάσσονται -έως ένα ορισμένο ποσό- από την παρακράτηση στην πηγή του φόρου κινητών αξιών (47)·
iii)
τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών μπορούν να εγγραφούν για την απόκτηση κεφαλαίου μόνον έως ένα μέγιστο συγκεκριμένο ποσό, σύμφωνα με τις διατάξεις του καταστατικού του χρηματοπιστωτικού συνεταιρισμού·
iv)
τα μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών μπορούν να αποχωρήσουν από την εταιρεία μόνον κατά τους έξι πρώτους μήνες της εταιρικής χρήσης, και το μέλος που επιθυμεί να παραιτηθεί δεν μπορεί να διεκδικήσει υπεραξίες του συνεταιρισμού αναλογικά προς τη συμμετοχή του. Κατά το βελγικό κράτος, η αξία των μεριδίων ενός συνεταιρισμού δεν αντικατοπτρίζει την αξία των υποκείμενων στοιχείων ενεργητικού του χρηματοπιστωτικού συνεταιρισμού και, ως εκ τούτου, τα μερίδια των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν ανταγωνίζονται τα επενδυτικά προϊόντα γενικά, αλλά μόνον το υποσύνολο των προϊόντων που ήδη επωφελούνται από κρατική εγγύηση (δηλαδή, τις καταθέσεις και τις ασφάλειες ζωής τύπου «κλάδου 21»)·
v)
τα μερίδια των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών είναι ονομαστικά και η δυνατότητα εκχώρησής τους περιορίζεται από τον νόμο (48). Δεν μπορούν να πωληθούν ελεύθερα για την εξασφάλιση υπεραξίας. Τα μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δικαιούνται μόνον ένα μικρό μέρισμα (απαλλαγμένο φόρου) και επιστροφή του κεφαλαίου τους όταν παύσουν να είναι μεριδιούχοι·
vi)
τα μερίδια των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν μπορούν να θεωρηθούν επένδυση σε μερίδια εταιρείας ή εισηγμένης οντότητας·
vii)
τα μερίδια χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν μπορούν να θεωρηθούν επένδυση που ενέχει κίνδυνο, καθώς τα μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν μπορούν να διεκδικήσουν υπεραξία·
viii)
το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών προστατεύει μόνο τα μερίδια φυσικών προσώπων (και όχι εκείνα των θεσμικών μελών).
(61)
Όσον αφορά την απουσία επιλεκτικού πλεονεκτήματος, το Βέλγιο επισήμανε ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών καλύπτει μόνο τα μερίδια των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών που εκδόθηκαν πριν από τις 10 Οκτωβρίου 2011. Το Βέλγιο παρατήρησε ότι, μετά την ημερομηνία αυτή, οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί δεν μπορούσαν πλέον να προσφύγουν στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών για να εγκατασταθούν σε μια αγορά. Διευκρίνισε επίσης ότι ο ARCO δεν έχει εκδώσει κανένα νέο μερίδιο από τον Σεπτέμβριο του 2008.
(62)
Το Βέλγιο αρνήθηκε επίσης τον ισχυρισμό ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών βοήθησε τους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς να διατηρήσουν το υφιστάμενο κεφάλαιό τους. Εις επίρρωσιν του επιχειρήματος αυτού, το Βέλγιο ανέφερε ότι το ανακοινωθέν Τύπου της 10ης Οκτωβρίου 2008 ήταν απλώς μια πρόταση στρατηγικής πρωτοβουλίας στην οποία αναφέρονταν, παρεμπιπτόντως, οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί. Κατά το Βέλγιο, το ανακοινωθέν Τύπου της 10ης Οκτωβρίου 2008 δεν αποτελούσε προϊόν ενέργειας συντονισμένης με την παράλληλη δημοσίευση των ανακοινωθέντων Τύπου των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών. Ως εκ τούτου, το Βέλγιο διαχώρισε το ανακοινωθέν του από εκείνο των βρετανικών αρχών και της Lloyds στην υπόθεση Lloyds (49), στα οποία παρέπεμψε η Επιτροπή στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας. Το Βέλγιο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το ανακοινωθέν Τύπου της 10ης Οκτωβρίου 2008 δεν είναι ένα μέτρο το οποίο μπορούσε να παρέχει επιλεκτικό πλεονέκτημα στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς. Όσον αφορά το επόμενο ανακοινωθέν Τύπου, της 21ης Ιανουαρίου 2009, το Βέλγιο έκρινε ότι ήταν φυσικό να αναδημοσιεύσει αμέσως ο ARCO στον δικτυακό τόπο του το εν λόγω ανακοινωθέν των αρχών, καθώς όλοι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί (συμπεριλαμβανομένου του ARCO) παρακολουθούσαν στενά το θέμα αυτό τότε.
(63)
Το Βέλγιο τόνισε ότι η Επιτροπή αφενός πρέπει να εφαρμόσει την ίδια προσέγγιση με εκείνη που εφάρμοσε στην υπόθεση Ethias και, αφετέρου, πρέπει να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δεν είναι επιλεκτικό. Το Βέλγιο ισχυρίστηκε επίσης ότι το ιδιαίτερο καθεστώς των πραγματικών συνεταιρισμών αναγνωρίστηκε ήδη από το Δικαστήριο στην απόφασή του στην υπόθεση Paint Graphos (50). Παρέπεμψε ειδικότερα στη σκέψη 61 της εν λόγω απόφασης, από την οποία προκύπτει σαφώς ότι, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους, οι συνεταιρισμοί αυτοί δεν μπορούν, καταρχήν, να θεωρηθούν ότι τελούν σε συγκρίσιμη πραγματική και νομική κατάσταση με εκείνη των εμπορικών εταιρειών.
(64)
Το Βέλγιο παρέσχε επίσης πληροφορίες για τον αριθμό των μελών του ARCO που αποχώρησαν από την οντότητα από την αρχή της κρίσης. Κατά τις οικονομικές χρήσεις που οδήγησαν στην εθελούσια εκκαθάριση, ο αριθμός των μελών του ARCO που ζήτησαν επιστροφή του κεφαλαίου τους ανήλθε σε 9 764 κατά την περίοδο 2007/2008, σε 21 150 κατά την περίοδο 2008/2009 και σε 23 762 κατά την περίοδο 2010/2011.
(65)
Όσον αφορά την προκαλούμενη από το μέτρο στρέβλωση του ανταγωνισμού, το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι η Επιτροπή έπρεπε να είχε εξηγήσει σε εύλογο βαθμό ποια είναι τα χρηματοοικονομικά προϊόντα τα οποία ανταγωνίζονται τα μερίδια των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών, παρότι το Βέλγιο αναγνώρισε ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας που αφορά τις κρατικές ενισχύσεις, η Επιτροπή δεν υποχρεούται να παρέχει λεπτομερή ορισμό της αγοράς. Ουσιαστικά, το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών επωφελήθηκαν από το ίδιο επίπεδο προστασίας με εκείνο που παρέχεται στους επενδυτές όλων των παρόμοιων προϊόντων καταθέσεων/αποταμίευσης.
(66)
Το Βέλγιο εξήγησε επίσης ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών επιδιώκει τον ίδιο στόχο με την οδηγία 94/19/ΕΚ, δηλαδή την προστασία των καταθέσεων των ιδιωτών αποταμιευτών, τη διατήρηση της εμπιστοσύνης των καταθετών και τη βελτίωση της σταθερότητας των χρηματοπιστωτικών αγορών. Το Βέλγιο εκτιμά ότι τα συστήματα εγγύησης καταθέσεων άλλων κρατών μελών καλύπτουν επίσης ενίοτε μη συνήθη προϊόντα καταθέσεων και ισχυρίστηκε ότι η Επιτροπή πρέπει να τα λάβει υπόψη (51).
(67)
Το Βέλγιο τόνισε επίσης ότι, εάν η Επιτροπή καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα εγγύησης των συνεταιρισμών συνιστά κρατική ενίσχυση, αυτή πρέπει να θεωρηθεί συμβατή με την εσωτερική αγορά βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης. Το Βέλγιο εκτιμά, συν τοις άλλοις, ότι, κατά την έννοια της ανακοίνωσης του 2008 για τον τραπεζικό τομέα, δεν συντρέχει λόγος να καθοριστεί κατά πόσον ο ARCO είναι χρηματοπιστωτικό ίδρυμα. Κατά το Βέλγιο, το κρίσιμο ερώτημα στο οποίο πρέπει να απαντήσει η Επιτροπή είναι κατά πόσον το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών συνιστά κατάλληλη και αναγκαία παρέμβαση για την παρεμπόδιση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας.
(68)
Το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι το μέτρο είναι αναγκαίο, ότι οι συνέπειές του περιορίζονται στις αναγκαίες και ότι υπάρχουν μηχανισμοί επιμερισμού των επιβαρύνσεων.
(69)
Πρώτον, το Βέλγιο υποστήριξε ότι το καθεστώς εγγύησης συνεταιρισμών ήταν κατάλληλο και αναγκαίο για να διασκεδάσει τις ανησυχίες των καταθετών στο Βέλγιο.
(70)
Το Βέλγιο παραδέχθηκε ότι είναι θεωρητικά εφικτό για τα ιδρύματα που διαθέτουν προστατευμένες καταθέσεις στον ισολογισμό τους να μπορούν να αντλήσουν έμμεσο πλεονέκτημα από την ύπαρξη τέτοιων συστημάτων προστασίας, καθώς αυτά συμβάλλουν στην αποφυγή του κινδύνου μαζικής απόσυρσης των καταθέσεων. Εξήγησε, ωστόσο, ότι τα συστήματα εγγύησης καταθέσεων είναι αναγκαία για την αποφυγή του κινδύνου μαζικής απόσυρσης των καταθέσεων και διαταραχής των χρηματοπιστωτικών αγορών. Το Βέλγιο υποστήριξε επίσης ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών είναι αναγκαίο για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης του κοινού στο βελγικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το γεγονός ότι τα μερίδια των συνεταιρισμών εμφανίζουν τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά των αποταμιευτικών προϊόντων και ότι άνω του ημίσεως των κεφαλαίων που κατέχουν οι συνεταιρισμοί είναι επενδυμένα σε τράπεζες αυξάνει τα κοινά σημεία τους με τις καταθέσεις και αναδεικνύει τη σημασία τους για το βελγικό τραπεζικό σύστημα. Η μη ελεγχόμενη χρεοκοπία των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών θα είχε συνέπειες σε όλα τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και στη βελγική οικονομία. Η μη εφαρμογή στα μερίδια των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών του ίδιου επιπέδου προστασίας με εκείνο που παρέχεται στις συνήθεις καταθέσεις θα ενείχε τον ίδιο κίνδυνο με τη μη εφαρμογή προστασίας στις καταθέσεις. Κάτι τέτοιο θα είχε σημαντικές επιπτώσεις στην εμπιστοσύνη του κοινού σε όλα τα καταθετικά προϊόντα στο Βέλγιο δημιουργώντας συστημικό κίνδυνο. Προς υποστήριξη των επιχειρημάτων του, το Βέλγιο ανέφερε ότι ο αριθμός των μελών (φυσικά πρόσωπα) των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών είναι υψηλός σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό του Βελγίου (52).
(71)
Εξάλλου, το Βέλγιο αμφισβήτησε έντονα τη χρησιμοποιηθείσα από την Επιτροπή ορολογία στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας, και ιδίως τους όρους «capital instruments» (κεφαλαιακά μέσα) και «risk capital» (κεφάλαιο επιχειρηματικού κινδύνου), που χρησιμοποιούνται στην αιτιολογική σκέψη 62 και στην υποσημείωση 35, αντίστοιχα.
(72)
Για να καταδείξει την αναγκαιότητα του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών, το Βέλγιο διαβίβασε επίσης στην Επιτροπή επιστολές του συμβουλίου χρηματοοικονομικής σταθερότητας και του διοικητή της BNB προς τον τότε υπουργό Οικονομικών, με ημερομηνία 29 Οκτωβρίου 2008 (53) και 7 Οκτωβρίου 2011 (54), αντίστοιχα.
(73)
Όσον αφορά τη συμβατότητα του μέτρου με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, το Βέλγιο παραπέμπει καταρχάς στην απόφαση της Επιτροπής σχετικά με την Ethias. Με αυτήν, η Επιτροπή επέτρεψε μέτρα υπέρ της Ethias, και ειδικότερα την επέκταση του συστήματος εγγύησης καταθέσεων στα προϊόντα του «κλάδου 21», καθώς τα θεώρησε κατάλληλα και αναγκαία για την αποφυγή σοβαρής διαταραχής της βελγικής οικονομίας.
(74)
Δεύτερον, το Βέλγιο επανέλαβε την άποψή του ότι το μέτρο είναι αναλογικό. Οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί συμμετέχουν στην επιβάρυνση, ιδίως μέσω των εισφορών τους στο ειδικό ταμείο προστασίας. Το Βέλγιο εκτίμησε ότι το επίπεδο αμοιβής για την εγγύηση είναι εύλογο και παρόμοιο με τις εισφορές των συστημάτων εγγύησης άλλων προστατευόμενων ιδρυμάτων. Το Βέλγιο αμφισβήτησε τον ισχυρισμό ότι ο προαιρετικός χαρακτήρας του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών μπορεί να καθιστά το μέτρο δυσανάλογο.
(75)
Το Βέλγιο ισχυρίστηκε ότι η Επιτροπή, εάν καταλήξει παρ' όλα αυτά στο συμπέρασμα ότι το μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση, πρέπει να θεωρήσει ότι πρόκειται για ενίσχυση στην εκκαθάριση συμβατή με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις. Το Βέλγιο υπενθύμισε ότι το βασιλικό διάταγμα της 7ης Νοεμβρίου 2011 ορίζει ρητώς ότι, σε περίπτωση εκκαθάρισης συνεταιρισμού, το ειδικό ταμείο προστασίας υποχρεούται να παρέμβει και να προβεί σε αποζημιώσεις μόνο μετά την κατάθεση της τελικής διαταγής εκκαθάρισης κατόπιν έγκρισης από τη γενική συνέλευση των ενδιαφερόμενων εταιρειών.
(76)
Το Βέλγιο υποστήριξε επίσης ότι, καθώς τα φυσικά πρόσωπα δεν είναι επιχειρήσεις, η διαταγή της Επιτροπής για αναστολή του μέτρου δεν καλύπτει τις πληρωμές σε αυτά μετά την εκκαθάριση του ARCO.
(77)
Επιπλέον, το Βέλγιο υπέβαλε πρόσθετες παρατηρήσεις με σημείωμα προς την Επιτροπή της 18ης Μαρτίου 2014, μετά το πέρας της ταχθείσας προθεσμίας.
(78)
Το Βέλγιο εκτιμά ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να απαγορεύσει την εκτέλεση των εγγυήσεων που χορηγήθηκαν στα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των συνεταιρισμών. Ομοίως, δεν μπορεί να καλέσει το κράτος να αναστείλει κάθε πληρωμή βάσει του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών ούτε να ανακτήσει τις πληρωμές που πραγματοποίησε βάσει του εν λόγω συστήματος στα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των συνεταιρισμών.
(79)
Πράγματι, τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των συνεταιρισμών δεν είναι επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης και η εκτέλεση της εγγύησης υπέρ των φυσικών προσώπων μελών των συνεταιρισμών δεν θα έχει κανέναν αντίκτυπο στον ARCO ούτε στις προοπτικές του βελγικού κράτους να ανακτήσει την ενίσχυση από την οποία επωφελήθηκαν οι εταιρείες αυτές.
4. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ
4.1. Δικαιούχος του μέτρου
(80)
Καταρχάς, η Επιτροπή υπενθυμίζει προκαταρκτικά ότι, στην αιτιολογική σκέψη 18 της απόφασης κίνησης της διαδικασίας, ισχυρίστηκε ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών ωφελεί τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς. Ωστόσο, από την εμβριθή εξέταση της χρονολογικής αλληλουχίας και των χαρακτηριστικών του μέτρου κατέστη σαφές ότι ο ARCO ήταν ο μόνος πραγματικός δικαιούχος του μέτρου, όπως περιγράφεται στην παρούσα ενότητα.
(81)
Εν προκειμένω, η Επιτροπή σημειώνει ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ του ARCO και των λοιπών χρηματοπιστωτικών οργανισμών που μπορούν δυνητικά να ενταχθούν στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών και να επωφεληθούν από αυτό.
(82)
Από την περιγραφή των πραγματικών περιστατικών (55) συνάγεται σαφώς ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δημιουργήθηκε εξαρχής ανάλογα με τις ανάγκες του ARCO, ο οποίος αντιμετώπιζε δυσκολίες λόγω των επενδύσεών του στην Dexia. Ο ARCO είναι, εντέλει, ο μοναδικός χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός ο οποίος ζήτησε να υπαχθεί στο μέτρο.
(83)
Όσον αφορά τους άλλους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς, η Επιτροπή σημειώνει ότι η προσχώρηση στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών είναι προαιρετική, ότι το υπουργικό συμβούλιο μπορεί να αποφασίσει να δεχθεί ή να μη δεχθεί την υπαγωγή ενός συνεταιρισμού στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών και, ενδεχομένως, στις σχετικές προϋποθέσεις, ότι κανένας από τους άλλους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς δεν ζήτησε να ενταχθεί στο σύστημα και ότι ορισμένοι αποστασιοποιήθηκαν έμπρακτα από αυτό. Η Επιτροπή διαπιστώνει επίσης ότι κανένας άλλος χρηματοπιστωτικός συνεταιρισμός δεν είχε προβλήματα με τις επενδύσεις του ανάλογα με εκείνα που αντιμετώπισε ο ARCO με την Dexia.
(84)
Κατά συνέπεια, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι ο μοναδικός πραγματικός δικαιούχος του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών ο οποίος ασκούσε οικονομικές δραστηριότητες ήταν ο ARCO.
4.2. Η ανακοίνωση και η εφαρμογή του μέτρου συνιστούν ενιαία παρέμβαση
(85)
Η Επιτροπή σημειώνει ότι η κυβέρνηση αποφάσισε και ανακοίνωσε το μέτρο στις 10 Οκτωβρίου 2008 (56). Είναι σαφές ότι η βελγική κυβέρνηση αποφάσισε να παράσχει στον ARCO τη δυνατότητα να επωφεληθεί ενός συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών την εποχή που τελούσε υπό επεξεργασία το μέτρο υπέρ της Dexia το 2008 (57). Ένα άλλο ανακοινωθέν Τύπου της 21ης Ιανουαρίου 2009 περιείχε περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το μέτρο. Η μετουσίωση της δέσμευσης της κυβέρνησης σε νομοθετική πράξη δεν ξεκίνησε παρά αργότερα.
(86)
Η Επιτροπή σημειώνει ότι η διατύπωση και οι όροι που χρησιμοποιούνται («αποφάσισε», «η δέσμευση») στα ανακοινωθέντα Τύπου της 10ης Οκτωβρίου 2008 και της 21ης Ιανουαρίου 2009 επιβεβαιώνουν πέραν πάσης αμφιβολίας την αναληφθείσα δέσμευση και οδηγούν εύλογα στο συμπέρασμα ότι το μέτρο επρόκειτο να εφαρμοστεί.
(87)
Τα ανακοινωθέντα Τύπου εστάλησαν επίσης διά της επισήμου οδού: το ανακοινωθέν της 10ης Οκτωβρίου 2008 εστάλη από τις υπηρεσίες του υπουργού Οικονομικών, ενώ εκείνο της 10ης Ιανουαρίου 2009 εστάλη εξ ονόματος του πρωθυπουργού και του υπουργού Οικονομικών. Ο επαναλαμβανόμενος χαρακτήρας των ανακοινωθέντων στον Τύπο ενίσχυσε το υπόρρητο μήνυμά τους.
(88)
Η Επιτροπή σημειώνει ότι ήταν ήδη σαφές από το ανακοινωθέν Τύπου της 10ης Οκτωβρίου 2008 ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών θα αποτελούσε επέκταση του συστήματος εγγύησης καταθέσεων. Το ανακοινωθέν Τύπου της 21ης Ιανουαρίου 2009 περιείχε άλλες διευκρινίσεις τεχνικής φύσης. Μόλις δημοσιεύθηκε, ο ARCO το αναδημοσίευσε στον δικτυακό τόπο του, με προφανή σκοπό να καθησυχάσει τα φυσικά πρόσωπα που ήταν μέλη του. Εξάλλου, η Επιτροπή μπορεί να συναγάγει τη συνεκτικότητα του μέτρου συν τω χρόνω από το γεγονός ότι το μέτρο δεν άλλαξε ιδιαίτερα από την αρχική ανακοίνωσή του στις 10 Οκτωβρίου 2008 έως τη δημοσίευση του τελικού βασιλικού διατάγματος.
(89)
Στην απόφαση που εξέδωσε στις 19 Μαρτίου 2013 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-399/10 P και C-401/10 P (58), το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η ανακοίνωση ενός μέτρου και η πραγματική εφαρμογή του μπορούν να θεωρηθούν ενιαία παρέμβαση, εφόσον αυτό δικαιολογείται λόγω της χρονολογικής αλληλουχίας και του σκοπού τους, καθώς και της κατάστασης της επιχείρησης κατά τον χρόνο της παρέμβασης. Ομοίως, όσον αφορά το παρόν μέτρο, το Βέλγιο αποφάσισε και ανακοίνωσε, στις 10 Οκτωβρίου 2008, ένα μέτρο το οποίο εφαρμόστηκε αργότερα και είχε τον ίδιο σκοπό όσον αφορά τον αρχικό δικαιούχο. Εξάλλου, στις αποφάσεις της, η Επιτροπή θεώρησε την ανακοίνωση και την εφαρμογή ενιαίο μέτρο και εκτίμησε ότι το μέτρο δημιούργησε πλεονέκτημα από την ημερομηνία ανακοίνωσής του (59). Τέλος, ο εν ενεργεία βέλγος υπουργός Οικονομικών τον Μάιο του 2014 χαρακτήρισε το επίμαχο μέτρο δέσμευση αναληφθείσα το 2008 (60).
(90)
Βάσει των πληροφοριών που αναφέρονται στις αιτιολογικές σκέψεις 85 έως 89, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ανακοίνωση και η εφαρμογή του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών πρέπει να θεωρηθούν ενιαίο μέτρο.
4.3. Ύπαρξη ενίσχυσης
(91)
Όπως ορίζει το άρθρο 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης, «[ε]νισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη ή με κρατικούς πόρους και που νοθεύουν ή απειλούν να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό διά της ευνοϊκής μεταχειρίσεως ορισμένων επιχειρήσεων ή ορισμένων κλάδων παραγωγής είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά, κατά το μέτρο που επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές, εκτός αν οι Συνθήκες ορίζουν άλλως».
(92)
Τόσο το Βέλγιο όσο και ο ARCO ισχυρίζονται ότι βάση της διερεύνησης της Επιτροπής σχετικά με το κατά πόσον ο ARCO επωφελήθηκε κρατικής ενίσχυσης πρέπει να αποτελέσει μια άλλη απόφασή της, και συγκεκριμένα εκείνη που αφορούσε την Ethias (61). Ωστόσο, η έννοια της κρατικής ενίσχυσης είναι αντικειμενική έννοια, η οποία ορίζεται στη Συνθήκη. Για να θεωρηθεί κρατική ενίσχυση, ένα μέτρο πρέπει να πληροί τα ακόλουθα τέσσερα (σωρευτικά) κριτήρια: πρέπει να i) χορηγείται από το κράτος ή με κρατικούς πόρους· ii) να παρέχει επιλεκτικό πλεονέκτημα στον δικαιούχο του· iii) να νοθεύει (δυνητικά) τον ανταγωνισμό· και iv) να επηρεάζει τις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών.
(93)
Η Επιτροπή οφείλει να αξιολογήσει το μέτρο ως προς τα τέσσερα αυτά κριτήρια (βλέπε αιτιολογικές σκέψεις 94 έως 110).
Κρατικοί πόροι
(94)
Η Επιτροπή πρέπει να αξιολογήσει κατά πόσον το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών χρηματοδοτείται με κρατικούς πόρους και καταλογίζεται στο κράτος.
(95)
Σύμφωνα με πάγια νομολογία (62), όλα τα χρηματικά μέσα τα οποία μπορούν πράγματι να χρησιμοποιούν οι δημόσιες αρχές προς στήριξη των επιχειρήσεων, χωρίς να έχει σημασία αν τα μέσα αυτά περιλαμβάνονται μονίμως στην περιουσία του Δημοσίου, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 107 παράγραφος 1της Συνθήκης, εφόσον παραμένουν διαρκώς υπό δημόσιο έλεγχο και συνεπώς στη διάθεση των αρμόδιων εθνικών αρχών.
(96)
Ειδικότερα, υφίσταται κρατική ενίσχυση όταν τα κεφάλαια προέρχονται από εισφορές επιβαλλόμενες από τη νομοθεσία του κράτους, των οποίων η διαχείριση και η κατανομή διέπεται από τις διατάξεις της εν λόγω νομοθεσίας, ακόμη και αν υπεύθυνοι για τη διαχείρισή τους είναι φορείς άλλοι από τις δημόσιες αρχές. Το καθεστώς της οντότητας ή της επιχείρησης που χορηγεί την εν λόγω ενίσχυση δεν θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις.
(97)
Όσον αφορά την οργάνωση του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών, η Επιτροπή σημειώνει ότι η βελγική νομοθεσία καθορίζει τις εισφορές που πρέπει να καταβάλλουν οι συμμετέχοντες καθώς και τον τρόπο χρήσης των σχετικών κεφαλαίων. Κατά συνέπεια, οι εισφορές που τροφοδοτούν το ειδικό ταμείο προστασίας θεωρούνται κρατικοί πόροι ακόμη και αν προέρχονται από ιδιωτικές πηγές.
(98)
Εξάλλου, τα απαιτούμενα κεφάλαια για τη χρηματοδότηση των πληρωμών που πρέπει να πραγματοποιήσει το ειδικό ταμείο προστασίας προκαταβάλλονται, εφόσον απαιτείται, από το ταμείο παρακαταθηκών και δανείων, το οποίο είναι δημόσια οντότητα. Σε κάθε περίπτωση, η εν λόγω πτυχή του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών ενέχει συγκεκριμένο οικονομικό κίνδυνο, ήτοι την επιβάρυνση του προϋπολογισμού του κράτους μέλους σε βαθμό που η επιβάρυνση αυτή ισοδυναμεί με τη χρήση κρατικών πόρων κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης (63).
(99)
Όσον αφορά τη δυνατότητα καταλογισμού του μέτρου στο Βέλγιο, είναι σαφές ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δεν μπορεί να θεωρηθεί μεταφορά της οδηγίας 94/19/ΕΚ στο εθνικό δίκαιο. Η απαίτηση της οδηγίας περιορίζεται στη θέσπιση από τα κράτη μέλη ενός συστήματος εγγύησης καταθέσεων για τις καταθέσεις των πιστωτικών ιδρυμάτων, το δε άρθρο 2 της οδηγίας ορίζει ρητώς ότι εξαιρούνται από οποιαδήποτε επιστροφή από τα συστήματα εγγύησης των καταθέσεων όλοι οι τίτλοι οι οποίοι εμπίπτουν στον ορισμό των «ιδίων κεφαλαίων» των πιστωτικών ιδρυμάτων. Εάν ένα κράτος μέλος αποφασίσει να θεσπίσει άλλα συστήματα επιστροφής τα οποία εγγυώνται άλλα χρηματοοικονομικά προϊόντα, μια τέτοια απόφαση δεν απορρέει από το δίκαιο της Ένωσης, αλλά αποτελεί πρωτοβουλία του κράτους μέλους (64). Η Επιτροπή σημειώνει επίσης ότι το Βέλγιο παραπέμπει στο σύστημα εγγύησης αποζημίωσης των επενδυτών, αλλά η σύγκριση αυτή δεν είναι λυσιτελής, καθώς το εν λόγω σύστημα δεν προορίζεται για την κάλυψη των κινδύνων που σχετίζονται με τις επενδύσεις. Όπως ήδη αναλύθηκε στην αιτιολογική σκέψη 21, τα συστήματα αποζημίωσης των επενδυτών έχουν σχεδιαστεί μόνο για την περίπτωση που μια επιχείρηση επενδύσεων δεν είναι σε θέση να αποδώσει τα στοιχεία ενεργητικού που ανήκουν σε έναν επενδυτή λόγω, για παράδειγμα, απάτης ή προβλημάτων στα συστήματα της επιχείρησης.
Επιλεκτικό πλεονέκτημα
(100)
Η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δημιούργησε πλεονέκτημα για τον ARCO. Το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι οι επιχειρήσεις μπορούν να αποκτήσουν πλεονέκτημα με τη μορφή αυξημένης πρόσβασης σε κεφάλαια όταν ένα μέτρο που λαμβάνει ένα κράτος μέλος υπέρ των επενδυτών τους ενθαρρύνει να επενδύσουν τα χρήματά τους σε ένα συγκεκριμένο σύνολο στοχευμένων επενδύσεων (65). Εν προκειμένω, το μέτρο βοήθησε τις οντότητες του ομίλου ARCO να διατηρήσουν τα υφιστάμενα κεφάλαιά τους, πείθοντας τα μέλη των συνεταιρισμών να μην αποσυρθούν από αυτούς (66), γεγονός που αποτέλεσε ιδιαίτερα σημαντικό πλεονέκτημα εν μέσω του κλίματος νευρικότητας που επικράτησε στην αγορά στο διάστημα αμέσως μετά την πτώχευση της Lehman Brothers. Στις 21 Ιανουαρίου 2009, ο ARCO αναδημοσίευσε στον δικτυακό τόπο του ανακοινωθέν Τύπου της βελγικής κυβέρνησης με σκοπό να καθησυχάσει τα μέλη του. Η ευχέρεια με την οποία ο ARCO καθησύχασε τους επενδυτές είναι σαφώς ενδεικτική της πλεονεκτικής του θέσης. Συναφώς, η Επιτροπή σημειώνει ότι το ενημερωτικό δελτίο του ARCOPAR που δημοσιεύθηκε το καλοκαίρι του 2008 (67) αναφέρει επίσης τον κίνδυνο που διατρέχουν τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη του συνεταιρισμού σε περίπτωση αποχώρησής τους από τον χρηματοπιστωτικό συνεταιρισμό (68) (69).
(101)
Το μέτρο είναι ομοίως σαφώς επιλεκτικό. Καταρχάς, εφαρμόζεται μόνο στους κατόχους μεριδίων χρηματοπιστωτικού συνεταιρισμού και όχι στους κατόχους επενδυτικών προϊόντων που εκδίδονται από ανταγωνιστικές επιχειρήσεις. Επομένως, οι χρηματοοικονομικοί παράγοντες που πρότειναν κεφάλαια στην αγορά συντηρητικών ομολογιών ή στη χρηματαγορά, ή αμοιβαία κεφάλαια εγγυημένου κεφαλαίου, δεν μπορούσαν να προσφέρουν στην πελατεία τους παρόμοια εγγύηση. Το Βέλγιο ισχυρίζεται ότι τα μερίδια που κατέχουν φυσικά πρόσωπα μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών μπορούν στην ουσία να εξομοιωθούν με καταθέσεις (70). Ωστόσο, αρκετά στοιχεία που επικαλέστηκε το Βέλγιο παραπέμπουν στους συνεταιρισμούς γενικά και όχι στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς. Επιπλέον, η περιγραφή των μεριδίων των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών από το Βέλγιο δεν περιέχει καμία αναφορά σε λυσιτελείς πληροφορίες, όπως οι κίνδυνοι που σχετίζονται με την επένδυση στα συγκεκριμένα μέσα (71), κίνδυνοι τους οποίους δεν ενέχουν οι καταθέσεις.
(102)
Ο επιλεκτικός χαρακτήρας του μέτρου προκύπτει επίσης όταν συγκρίνεται η αντιμετώπιση των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών με την αντιμετώπιση που επιφυλάχθηκε σε άλλους αναγνωρισμένους μη χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς. Το Βέλγιο επικαλείται την απόφαση στην υπόθεση Paint Graphos για να δικαιολογήσει την ειδική μεταχείριση που απολαμβάνουν τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη των χρηματοπιστωτικών οργανισμών. Η απόφαση στην υπόθεση Paint Graphos εκδόθηκε επί αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως ιταλικού δικαστηρίου που επιθυμούσε να πληροφορηθεί εάν τα φορολογικά πλεονεκτήματα που απολάμβαναν συνεταιρισμοί παραγωγών και εργατών μπορούσαν να εξομοιωθούν με κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης. Στην απόφασή του, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το φορολογικό πλεονέκτημα έπρεπε να αξιολογηθεί ως προς τα τέσσερα σωρευτικά κριτήρια για τις κρατικές ενισχύσεις και έδωσε λεπτομερέστερες κατευθύνσεις, ιδίως όσον αφορά τον τρόπο αξιολόγησης του κατά πόσον ένα τέτοιο φορολογικό πλεονέκτημα συνιστά επιλεκτικό πλεονέκτημα (72). Το Δικαστήριο έκρινε ότι έπρεπε να διαπιστωθεί i) κατά πόσον ένα τέτοιο φορολογικό πλεονέκτημα μπορούσε να δικαιολογηθεί από τα εγγενή χαρακτηριστικά του επίμαχου φορολογικού συστήματος (73), ii) κατά πόσον υπήρχαν κατάλληλες διαδικασίες ελέγχου και εποπτείας (74), και iii) κατά πόσον το φορολογικό πλεονέκτημα ήταν αναλογικό και δεν υπερέβαινε τα όρια του αναγκαίου (75).
(103)
Η Επιτροπή θεωρεί ότι η επιχειρηματολογία του Βελγίου δεν μπορεί να γίνει δεκτή, επειδή η φύση του πλεονεκτήματος που παρέχει το μέτρο είναι ποιοτικά διαφορετική από εκείνη του μέτρου που εξέτασε το Δικαστήριο στην υπόθεση Paint Graphos. Το μέτρο που εφάρμοσε το Βέλγιο συνεπάγεται τη χορήγηση πλεονεκτήματος και όχι φοροαπαλλαγή ή απαλλαγή από την καταβολή επιβάρυνσης. Κατά συνέπεια, η ανάλυση τριών σταδίων που εφάρμοσε το Δικαστήριο για την αξιολόγηση του κατά πόσον ένα φορολογικό πλεονέκτημα ή μια φοροαπαλλαγή έχει επιλεκτικό χαρακτήρα δεν μπορεί να εφαρμοστεί εν προκειμένω.
(104)
Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και αν η νομολογία στην υπόθεση Paint Graphos μπορούσε να εφαρμοστεί στο επίμαχο μέτρο, τα ειδικότερα στοιχεία του είναι τέτοια ώστε το μέτρο να παραμένει επιλεκτικό.
(105)
Πρώτον, η Επιτροπή σημειώνει ότι στην υπόθεση Paint Graphos γίνεται αναφορά σε όλους τους συνεταιρισμούς παραγωγών και εργατών και όχι σε έναν σχετικά περιορισμένο επιμέρους τομέα, όπως είναι αυτός των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών. Εάν, όπως ισχυρίζεται το Βέλγιο, απαιτείται ειδική αντιμετώπιση των «πραγματικών» συνεταιρισμών, η ειδική αυτή αντιμετώπιση θα πρέπει να επιφυλάσσεται σε όλους τους αναγνωρισμένους συνεταιρισμούς. Επομένως, το γεγονός και μόνο ότι το μέτρο προορίζεται αποκλειστικά και μόνο για τους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς αρκεί για να διαπιστωθεί ο επιλεκτικός χαρακτήρας του.
(106)
Δεύτερον, η Επιτροπή σημειώνει ότι, κατά το Βέλγιο, οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί έπρεπε να λάβουν πρόσθετα πλεονεκτήματα από τις 10 Οκτωβρίου 2008. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, πριν από τη συγκεκριμένη ημερομηνία, οι ιστορικοί αναγνωρισμένοι συνεταιρισμοί εξασφάλισαν ένα είδος ευνοϊκής μεταχείρισης, η οποία απέρρεε από το ιδιαίτερο καθεστώς τους, με τη μορφή απαλλαγής από την παρακράτηση στην πηγή του φόρου κινητών αξιών (76). Στο πλαίσιο της παρούσας απόφασης, η Επιτροπή δεν αποφαίνεται επί του αναλογικού ή μη χαρακτήρα του φορολογικού πλεονεκτήματος, αλλά εκτιμά ότι η αιφνίδια θέσπιση, στις 10 Οκτωβρίου 2008, πρόσθετης αντιστάθμισης ή προστασίας για τις επιχειρήσεις με καθεστώς χρηματοπιστωτικού συνεταιρισμού δεν δικαιολογείται με κανέναν τρόπο.
(107)
Τέλος, ακόμη και αν πρέπει να διεξαγάγει, σύμφωνα με τη σύσταση του Βελγίου, ανάλυση κατά το πρότυπο της απόφασης στην υπόθεση Paint Graphos, η Επιτροπή εκτιμά ότι δεν δικαιολογείται επ' ουδενί η χορήγηση εγγύησης ύψους 100 % στα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη του ARCO [δηλαδή, το μέρος υπό i) της ανάλυσης της απόφασης στην υπόθεση Paint Graphos], του οποίου οι οντότητες ήταν εταιρείες περιορισμένης ευθύνης. Λαμβάνοντας υπόψη τη φύση των εταιρειών αυτών, όπως καθορίζεται από τους γενικούς κανόνες του βελγικού εταιρικού δικαίου, τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη του ARCO έπρεπε να γνωρίζουν ότι υπήρχε το ενδεχόμενο να απολέσουν το σύνολο του κεφαλαίου τους σε περίπτωση εκκαθάρισης (77). Εξάλλου, η προστασία του 100 % του δεσμευμένου κεφαλαίου των φυσικών προσώπων που είναι μέλη των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν είναι αναλογικό μέτρο (μέρος υπό iii) της ανάλυσης της απόφασης στην υπόθεση Paint Graphos), στον βαθμό που κάτι τέτοιο ισοδυναμεί με προστασία των εν λόγω μελών κατά παντός κινδύνου, με αποτέλεσμα να δημιουργείται αδικαιολόγητο πλεονέκτημα για τις επιχειρήσεις των οποίων τα εν λόγω φυσικά πρόσωπα είναι μέλη (78).
Στρέβλωση του ανταγωνισμού και επηρεασμός του εμπορίου μεταξύ κρατών μελών
(108)
Το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών παρέχει στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς πλεονέκτημα από το οποίο δεν επωφελούνται οι παράγοντες που προσφέρουν επενδυτικά προϊόντα στην αγορά λιανικής ούτε οι άλλοι μη χρηματοπιστωτικοί αναγνωρισμένοι συνεταιρισμοί. Χάρη στο μέτρο, ο ARCO μπόρεσε να διατηρήσει το μερίδιο που κατείχε στην αγορά για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Ο ARCO δεν εμφάνισε εκροές κεφαλαίων, παρά μόνον αργότερα, και δη σε επίπεδο χαμηλότερο από εκείνο που θα είχε εμφανίσει εάν δεν είχε υπάρξει το μέτρο. Κατά συνέπεια, οι άλλοι παράγοντες, οι οποίοι ήταν αναγκασμένοι να αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμό στηριζόμενοι αποκλειστικά και μόνο στα μέσα που διέθεταν από μόνοι τους χωρίς να υπολογίζουν στο σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών, δεν μπόρεσαν να επωφεληθούν από τα κεφάλαια που επρόκειτο να διατεθούν για επενδύσεις. Επομένως, το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών νοθεύει τον ανταγωνισμό (79).
(109)
Οσάκις κράτος μέλος χορηγεί ενίσχυση σε επιχείρηση, η δραστηριότητά της στο εσωτερικό του μπορεί να διατηρηθεί ή να αυξηθεί, με συνέπεια τη μείωση των πιθανοτήτων διεισδύσεως των εγκατεστημένων σε άλλα κράτη μέλη επιχειρήσεων στην αγορά του εν λόγω κράτους μέλους (80). Δεδομένου του μεγάλου αριθμού διεθνών παρόχων επενδυτικών προϊόντων στη βελγική αγορά, το μέτρο έχει αναμφίβολα συνέπειες στις συναλλαγές του συνόλου της Ένωσης.
Συμπέρασμα
(110)
Βάσει της ανάλυσης που παρατίθεται στις αιτιολογικές σκέψεις 91 έως 109, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών χρησιμοποιεί κρατικούς πόρους, συνιστά επιλεκτικό πλεονέκτημα για τον ARCO, νοθεύει τον ανταγωνισμό και επηρεάζει το εμπόριο στο εσωτερικό της Ένωσης. Επομένως, πληροί όλα τα κριτήρια ώστε να θεωρηθεί κρατική ενίσχυση. Όλα αυτά τα στοιχεία υπήρχαν το αργότερο κατά την έκδοση του βασιλικού διατάγματος της 10ης Οκτωβρίου 2011, αλλά το πλεονέκτημα που δημιούργησε το μέτρο υπήρχε ήδη κατά την έκδοση της ανακοίνωσης για τη θέσπιση του μέτρου στις 10 Οκτωβρίου 2008. Κατά την εξέταση της συμβατότητας της ενίσχυσης και -εφόσον απαιτείται- για την ανάκτηση της ενίσχυσης από τους δικαιούχους πρέπει να ληφθεί υπόψη το συνολικό ποσό του πλεονεκτήματος.
4.4. Συμβατότητα της ενίσχυσης
(111)
Έχοντας διαπιστώσει ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών αποτελεί κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης, η Επιτροπή καλείται να προσδιορίσει κατά πόσον η ενίσχυση αυτή μπορεί να θεωρηθεί συμβατή με την εσωτερική αγορά.
(112)
Το άρθρο 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης ορίζει ότι κάθε ενίσχυση η οποία χορηγείται από ένα κράτος δεν συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά και, επομένως, απαγορεύεται, εκτός εάν συντρέχουν οι εξαιρέσεις που προβλέπονται στη Συνθήκη. Ακολούθως, στις παραγράφους 2 και 3 του ίδιου άρθρου, ορίζονται δύο κατηγορίες ενισχύσεων οι οποίες είναι συμβατές με την εσωτερική αγορά.
(113)
Στο άρθρο 107 παράγραφος 2 της Συνθήκης απαριθμούνται καταρχάς οι κατηγορίες κρατικών ενισχύσεων οι οποίες υπάγονται αυτομάτως σε εξαίρεση από την αρχή της απαγόρευσης. Το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών δεν εμπίπτει σε καμία από τις κατηγορίες αυτές.
(114)
Ακολούθως, στο άρθρο 107 παράγραφος 3 της Συνθήκης απαριθμούνται αρκετές κατηγορίες ενισχύσεων οι οποίες μπορούν να θεωρηθούν συμβατές με την εσωτερική αγορά. Θεωρητικά, θα μπορούσαν να εφαρμόζονται τα στοιχεία β) ή γ) της παραγράφου.
(115)
Όσον αφορά το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της Συνθήκης, η Επιτροπή αναλύει, μέσω κατευθυντήριων γραμμών, τον τρόπο με τον οποίο προτίθεται να εφαρμόσει την εξαίρεση που προβλέπεται στην εν λόγω διάταξη για ορισμένες κατηγορίες ενισχύσεων. Παρατηρεί, ωστόσο, ότι το μέτρο δεν εμπίπτει σε καμία από τις κατηγορίες ενισχύσεων που καλύπτουν οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές. Επιπλέον, ούτε το Βέλγιο ούτε ο ARCO έκαναν την παραμικρή αναφορά σε στόχο κοινού συμφέροντος ο οποίος θα επέτρεπε την επίκληση της εν λόγω διάταξης. Επομένως, η Επιτροπή πρέπει να εξετάσει την ενδεχόμενη συμβατότητα του μέτρου μόνο βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης.
(116)
Όσον αφορά το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης, η Επιτροπή παρατηρεί ότι το Βέλγιο υποστηρίζει ότι, εάν η Επιτροπή καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών συνιστά κρατική ενίσχυση, το μέτρο πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα της συγκεκριμένης διάταξης, η οποία επιτρέπει τον χαρακτηρισμό ενίσχυσης ως συμβατής με την εσωτερική αγορά εάν η ενίσχυση είναι αναγκαία για την άρση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας κράτους μέλους.
(117)
Ωστόσο, η σοβαρή διαταραχή της οικονομίας κράτους μέλους, κατά το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης, πρέπει να ερμηνευθεί συσταλτικά. Μια διαταραχή τέτοιου είδους πρέπει να επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία του οικείου κράτους μέλους και όχι μόνο μιας περιοχής του ή τμήματος της επικράτειάς του (81).
(118)
Όταν η χρηματοπιστωτική κρίση κλιμακώθηκε για πρώτη φορά το φθινόπωρο του 2008, η Επιτροπή αποφάσισε, στην ανακοίνωση του 2008 για τον τραπεζικό τομέα, ότι η αξιολόγηση των μέτρων που λαμβάνονταν για την αντιμετώπιση των δυσκολιών των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων μπορούσε να βασιστεί στο άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης (82).
(119)
Εκτός του χρηματοπιστωτικού τομέα, η Επιτροπή επεξεργάστηκε επίσης, βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης, το προσωρινό κοινοτικό πλαίσιο για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης με σκοπό να στηριχθεί η πρόσβαση στη χρηματοδότηση κατά τη διάρκεια της τρέχουσας χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης (83). Ωστόσο, το πλαίσιο αυτό δεν εφαρμόζεται στο επίμαχο μέτρο, αλλά αφορά την πραγματική οικονομία. Σκοπός του ήταν να επιτραπεί στα κράτη μέλη να λάβουν κατάλληλα μέτρα ώστε οι επιχειρήσεις που επιθυμούσαν να επενδύσουν μεσούσης της χρηματοπιστωτικής κρίσης να έχουν καλύτερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, πόσω δε μάλλον σε μια περίοδο κατά την οποία η χρηματοδότηση από τις τράπεζες είχε γίνει δύσκολη. Τα προβλήματα που αντιμετώπιζε ο ARCO δεν συνδέονταν με έλλειψη χρηματοδότησης από τον τραπεζικό τομέα, αλλά με στοιχεία ενεργητικού (τις μετοχές της Dexia), των οποίων η αξία αναθεωρήθηκε προς τα κάτω. Επιπλέον, το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών -το οποίο εγγυάται κατά 100 % ένα μέσο που εντάσσεται στο παθητικό- δεν εμπίπτει σε καμία από τις κατηγορίες ενισχύσεων που εξετάζει το πλαίσιο στο σημείο 4.3.
(120)
Δεδομένου ότι οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί δεν είναι χρηματοπιστωτικά ιδρύματα για τους σκοπούς της ανακοίνωσης του 2008 για τον τραπεζικό τομέα (84), η ενίσχυση πρέπει να εκτιμηθεί άμεσα υπό το πρίσμα της Συνθήκης. Για να ανταποκρίνεται στα γενικά κριτήρια συμβατότητας που καθορίζονται στο άρθρο 107 παράγραφος 3 της Συνθήκης, το μέτρο πρέπει να πληροί τις ακόλουθες προϋποθέσεις (85):
α) Καταλληλότητα της ενίσχυσης : η ενίσχυση πρέπει να είναι καλά στοχευμένη, ώστε ο στόχος άρσης της σοβαρής διαταραχής της οικονομίας να μπορεί να επιτευχθεί πραγματικά, πράγμα που δεν συμβαίνει εάν το επίμαχο μέτρο δεν αποτελεί κατάλληλο μέσο για την άρση της.
β) Αναγκαιότητα : το μέτρο πρέπει, ως προς το ύψος και τη μορφή του, να είναι αναγκαίο για την επίτευξη του στόχου. Επομένως, το ύψος του πρέπει να ανέρχεται στο ελάχιστο αναγκαίο για την επίτευξη του στόχου και η μορφή του πρέπει να είναι η καταλληλότερη για την άρση της διαταραχής.
γ) Αναλογικότητα : τα θετικά αποτελέσματα του μέτρου ενίσχυσης πρέπει αντισταθμίζουν καταλλήλως τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, έτσι ώστε οι στρεβλώσεις αυτές να περιορίζονται στο ελάχιστο απαραίτητο προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι του μέτρου.
(121)
Όσον αφορά τον κατάλληλο ή μη χαρακτήρα του μέτρου, η Επιτροπή παρατηρεί ότι ο αντίκτυπος των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών στο σύνολο της οικονομίας είναι θεμελιωδώς διαφορετικός από εκείνον των συνήθων τραπεζών, οι οποίες εκτίθενται στον κίνδυνο μαζικής απόσυρσης των καταθέσεων. Εάν όλοι οι καταθέτες μιας τράπεζας αποφάσιζαν να αποσύρουν τα χρήματά τους την ίδια στιγμή, η τράπεζα θα αναγκαζόταν να εκχωρήσει το σύνολο των μη ρευστοποιήσιμων στοιχείων του ενεργητικού της σε σύντομο χρονικό διάστημα (προβαίνοντας σε «επείγουσες πωλήσεις»), γεγονός που θα είχε σοβαρές συνέπειες για τα δάνεια προς την πραγματική οικονομία και θα μπορούσε επίσης να προκαλέσει την πτώση των τιμών των στοιχείων ενεργητικού. Εν αντιθέσει, οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί δεν χορηγούν δάνεια στην πραγματική οικονομία. Δικαιούνται επίσης από το καταστατικό τους να περιορίζουν τις παραιτήσεις μελών (86), με αποτέλεσμα να είναι καταρχήν εφικτή η αποφυγή κάθε άτακτης εκχώρησης στοιχείων ενεργητικού. Το τελευταίο αυτό στοιχείο αναδεικνύει μια σημαντική διαφορά μεταξύ των καταθέσεων και των μεριδίων των μελών όσον αφορά τον αντίκτυπό τους στο σύστημα.
(122)
Είναι επίσης προφανές ότι, από νομική άποψη, τα μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών είναι μέτοχοι «εταιρείας περιορισμένης ευθύνης». Ως εκ τούτου, τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών εκτίθενται, από νομική άποψη, στο ενδεχόμενο απώλειας μέρους ή του συνόλου της επένδυσής τους. Συναφώς, η Επιτροπή σημειώνει επίσης το γεγονός ότι ο διοικητής της BNB δεν επιβεβαίωσε ότι τα μερίδια χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών μπορούν να εξομοιωθούν με τις αποταμιευτικές καταθέσεις πιστωτικού ιδρύματος (87).
(123)
Η Επιτροπή παρατηρεί επίσης ότι, λόγω της θέση τους στην «αλυσιδωτή δομή» των χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών (88), τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη τους επηρεάζονται διαφορετικά σε περίπτωση εκκαθάρισης ή πτώχευσης των εν λόγω οντοτήτων από ό,τι οι δικαιούχοι αποταμιευτικών καταθέσεων σε ένα πιστωτικό ίδρυμα. Τα πιστωτικά ιδρύματα είναι οντότητες ρυθμιζόμενες από μια ρυθμιστική αρχή η οποία μεριμνά για τη διαθεσιμότητα κεφαλαίου ορισμένου ύψους. Το κεφάλαιο αυτό επιτρέπει την απορρόφηση των πρώτων κραδασμών σε περίπτωση εκκαθάρισης ή πτώχευσης. Αντιθέτως, τα μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών δεν διαθέτουν καμία προστασία τέτοιου είδους. Σε περίπτωση εκκαθάρισης ή πτώχευσης, είναι οι πρώτοι που θίγονται από την κατάσταση αυτή.
(124)
Βάσει των επιχειρημάτων που αναπτύσσονται στις αιτιολογικές σκέψεις 121 έως 123, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών προστατεύει απλώς τους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς και τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη τους από τις συνέπειες των προηγούμενων επενδύσεών τους. Ωστόσο, δεν αποτελεί κατάλληλο μέτρο για την αποφυγή σοβαρής διαταραχής της βελγικής οικονομίας.
(125)
Όσον αφορά τον αναγκαίο ή μη χαρακτήρα του μέτρου, η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι το Βέλγιο είχε ήδη λάβει σημαντικά μέτρα για την αποφυγή διαταραχής της βελγικής οικονομίας. Είχε ήδη θεσπίσει άλλα μέτρα για τη σταθεροποίηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, και ιδίως των τραπεζών και των λοιπών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων στα οποία επένδυαν οι χρηματοπιστωτικοί συνεταιρισμοί. Το βελγικό σύστημα εγγύησης καταθέσεων προστάτευε τις καταθέσεις έως το ποσό των 100 000 ευρώ. Το Βέλγιο βοήθησε τις Fortis, KBC, Dexia και Ethias με ανακεφαλαιοποιήσεις, ενέσεις ρευστού, μέτρα διάσωσης απομειωμένων στοιχείων ενεργητικού και ad hoc μέτρα. Η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η προστασία ορισμένων φυσικών προσώπων που είναι μέλη χρηματοπιστωτικών συνεταιρισμών, οι οποίοι είναι, σε τελική ανάλυση, εταιρείες περιορισμένης ευθύνης, δεν ήταν αναγκαία.
(126)
Όσον αφορά την επιστολή του διοικητή της BNB που ανέφερε το Βέλγιο, η Επιτροπή σημειώνει ότι αυτή χρονολογείται στον Οκτώβριο του 2011, δηλαδή πολύ μετά τις 10 Οκτωβρίου 2008, ημερομηνία ανακοίνωσης του μέτρου, και ότι δεν αναφέρει ότι το μέτρο είναι αναγκαίο για την αποφυγή σοβαρής διαταραχής της βελγικής οικονομίας, αλλά μόνον ότι θα μπορούσε να επιτρέψει (89) τον περιορισμό των αρνητικών συνεπειών της (συστημικής) κρίσης. Όσον αφορά την επιστολή της επιτροπής χρηματοοικονομικής σταθερότητας, η Επιτροπή παρατηρεί ότι σε αυτήν αναφέρονται απλώς η αύξηση της κάλυψης του συστήματος εγγύησης καταθέσεων και η θέσπιση του συστήματος εγγύησης ασφαλιστικών προϊόντων του «κλάδου 21».
(127)
Όσον αφορά τον αναλογικό ή μη αναλογικό χαρακτήρα του μέτρου, η Επιτροπή παρατηρεί ότι ο τρόπος με τον οποίο έχει σχεδιαστεί το μέτρο δεν παρέχει επαρκή προστασία κατά της δυσμενούς επιλογής (90). Ο προαιρετικός χαρακτήρας του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών, σε συνδυασμό με την πρόδηλη απουσία ελέγχου της βιωσιμότητας, παρέχει κίνητρο προσφυγής στο σύστημα οσάκις καθίσταται προφανές ότι η εγγύηση θα εκτελεστεί. Σε ένα τέτοιο σενάριο, ο δικαιούχος μπορεί να προσφύγει στην εγγύηση αποφεύγοντας παράλληλα σε μεγάλο βαθμό την καταβολή εξόδων εγγύησης έως την τελευταία στιγμή πριν από την εκκαθάριση.
(128)
Η Επιτροπή εκτιμά επίσης ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών νοθεύει αδικαιολόγητα την κανονική λειτουργία της αγοράς. Το μέτρο επέτρεψε στον ARCO να προστατεύσει τη θέση του στη λιανική αγορά χρηματοοικονομικών προϊόντων, πράγμα το οποίο είχε ή θα μπορούσε να έχει αρνητικές συνέπειες για το μερίδιο αγοράς και την αποδοτικότητα των ανταγωνιστών του ARCO, οι οποίοι δεν μπορούσαν να επωφεληθούν από το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών.
(129)
Εν κατακλείδι, το μέτρο δεν μπορεί να θεωρηθεί συμβατό με την εσωτερική αγορά, καθώς δεν είναι ούτε κατάλληλο ούτε αναγκαίο ούτε αναλογικό για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της Συνθήκης και δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής καμίας άλλης διάταξης η οποία ρυθμίζει τη συμβατότητα των κρατικών ενισχύσεων με την εσωτερική αγορά.
4.5. Υπολογισμός της ενίσχυσης
(130)
Για τον υπολογισμό του πλεονεκτήματος που πρέπει να ανακτηθεί από τον ARCO, η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη τις ακόλουθες παραμέτρους και τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά (91):
-
το μέγιστο ύψος εκροών κεφαλαίων που ορίζεται στο καταστατικό του ARCO, το οποίο αντιπροσωπεύει 10 % του συνολικού κεφαλαίου ή 10 % των μελών (92),
-
το γεγονός ότι μόνο τα μέλη που είναι φυσικά πρόσωπα καλύπτονται από το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών,
-
τον ιδιαίτερο σχεδιασμό του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών, το οποίο, αφενός, ήταν προαιρετικό, αφήνοντας ελεύθερους τους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς να αποφασίσουν εάν θα συμμετάσχουν ή όχι σε αυτό και, αφετέρου, ήταν ανοιχτό ακόμη και σε χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς που ενείχαν υψηλό κίνδυνο πτώχευσης ή εκκαθάρισης (εν προκειμένω, λίγο μετά την είσοδο των συνεταιρισμών στο σύστημα, οι γενικές συνελεύσεις των ARCOFIN, ARCOPAR και ARCOPLUS ενέκριναν, στις 8 Δεκεμβρίου 2011, την πρόταση του διοικητικού συμβουλίου τους να προβούν σε εθελούσια εκκαθάριση των εταιρειών),
-
το γεγονός ότι, πολύ πριν από την εθελούσια εκκαθάρισή του, ο ARCO βρισκόταν ήδη σε κρίσιμη χρηματοοικονομική κατάσταση, καθώς είχε επενδύσει μεγάλα ποσά -όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 38, 44 και 82- στις μετοχές της Dexia, μιας τράπεζας η οποία το φθινόπωρο του 2008 απέφυγε τη χρεοκοπία λόγω της παρέμβασης του βελγικού, του γαλλικού και του λουξεμβουργιανού κράτους, με αποτέλεσμα κάθε σημαντική πτώση της αξίας των μετοχών της Dexia να εξακολουθεί να θίγει τη χρηματοοικονομική θέση του ARCO, ιδίως επειδή αυτός είχε χρηματοδοτήσει τη συμμετοχή του στη διάσωση της Dexia αναλαμβάνοντας μέρος των χρεών της, και
-
το γεγονός ότι το 2011 ο ARCO κατέβαλε το τέλος εγγραφής και το ετήσιο τέλος εγγύησης.
(131)
Το πλεονέκτημα που απέκτησε ο ARCO ήταν η προστασία κατά των εκροών κεφαλαίων, τις οποίες δεν θα μπορούσε να αποτρέψει παρά μόνο μετά την απόσυρση του 10 % του κεφαλαίου του ή της παραίτησης του 10 % των μελών του κατά το μέγιστο, εφαρμόζοντας τις διατάξεις του καταστατικού του (93). Εκροές ή παραιτήσεις της έκτασης αυτής μπορούσαν να προκύψουν αφ' ης στιγμής ο ARCO περιερχόταν σε κατάσταση υπερχρέωσης ή ξεκινούσε διαδικασία πτώχευσης ή εκκαθάρισης, είτε για αντικειμενικούς λόγους είτε λόγω υποκειμενικής εκτίμησης των μελών του -όπως σε ορισμένες άλλες περιπτώσεις μαζικών αποσύρσεων καταθέσεων (94)- περί της επισφάλειάς του ως επένδυσης, συνεπεία, παραδείγματος χάριν, της μεγάλης έκθεσής του στη χρηματοοικονομική κατάσταση και στην αγοραία αξία της Dexia.
(132)
Η Επιτροπή εφαρμόζει συντηρητική προσέγγιση (95) για τον υπολογισμό του πλεονεκτήματος που εξασφάλισε ο ARCO, λαμβάνοντας υπόψη τις δυνητικές εκροές κεφαλαίων σε μία και μόνη ετήσια περίοδο και όχι σε περισσότερες περιόδους. Με τον τρόπο αυτό, το αποτέλεσμα του υπολογισμού θα αντικατοπτρίζει τον ελάχιστο αντίκτυπο του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών, παρότι, στην πραγματικότητα, η εγγύηση μπορεί επίσης να επέτρεψε στον ARCO να αποφύγει επανειλημμένες εκροές κεφαλαίων ή παραιτήσεις έως το μέγιστο επιτρεπόμενο όριο. Το καταστατικό του ARCO επέτρεπε στον συνεταιρισμό να απαγορεύει τις εκροές κεφαλαίων είτε μετά την απόσυρση 10 % του κεφαλαίου του είτε μετά την παραίτηση 10 % των μελών του. Για τους σκοπούς του υπολογισμού του ποσού της ενίσχυσης, η Επιτροπή κάνει την παραδοχή ότι ο ARCO θα επέλεγε την αποδοτικότερη εναλλακτική δυνατότητα, δηλαδή εκείνη που θα του επέτρεπε να διατηρήσει το υψηλότερο επίπεδο κεφαλαίου. Όσον αφορά την εναλλακτική δυνατότητα που σχετίζεται με την παραίτηση μελών, η Επιτροπή στηρίζεται στον μικρότερο αριθμό φυσικών προσώπων που είναι μέλη του συνεταιρισμού στο διάστημα κατά το οποίο δημιουργήθηκε πλεονέκτημα (ξεκινώντας από τις 10 Οκτωβρίου 2008), πράγμα που αποτελεί συντηρητική παραδοχή, και αποδίδει στα εν λόγω μέλη το μέσο μερίδιο επί του κεφαλαίου κατά το οικείο έτος. Όσον αφορά την εναλλακτική δυνατότητα που σχετίζεται με τις εκροές κεφαλαίων, η Επιτροπή στηρίζεται επίσης στο έτος κατά το οποίο το ύψος του κεφαλαίου ήταν χαμηλότερο.
(133)
Η Επιτροπή λαμβάνει επίσης υπόψη το γεγονός ότι το πλεονέκτημα που παρέσχε το μέτρο μειώθηκε εν μέρει, επειδή ο ARCO, απαρτιζόμενος από τις τρεις νομικές οντότητες ARCOPAR, ARCOFIN και ARCOPLUS, κλήθηκε να καταβάλει ενιαίο τέλος εγγραφής και τέλος εγγύησης για ένα έτος, παρότι οι εν λόγω πληρωμές έλαβαν χώρα μόλις το φθινόπωρο 2011, λίγο πριν από την εθελούσια εκκαθάριση της ARCO.
(134)
Επομένως, το πλεονέκτημα που απορρέει από το μέτρο είναι το μικρότερο από τα ποσά που προκύπτουν από τους δύο ακόλουθους υπολογισμούς: α) 10 % του κεφαλαίου του έτους με το χαμηλότερο κεφάλαιο στο διάστημα από τις 10 Οκτωβρίου 2008 έως τις 8 Δεκεμβρίου 2011, μείον το συνολικό ποσό των ήδη καταβληθέντων τελών· και β) 10 % του μικρότερου αριθμού μελών κατά το διάστημα από τις 10 Οκτωβρίου 2008 έως τις 8 Δεκεμβρίου 2011, επί το μέσο μερίδιο επί του κεφαλαίου που κατείχε κάθε μέλος κατά το ίδιο έτος, μείον το συνολικό ποσό των ήδη καταβληθέντων τελών.
(135)
Σε απόλυτους όρους, η πιθανότητα να αποσύρουν οι επενδυτές τα κεφάλαιά τους αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου, και αυτό δυσχεραίνει τον υπολογισμό του τόκου που πρέπει να καταβληθεί για το αποκτηθέν πλεονέκτημα. Για τον σκοπό, αφενός, της εξάλειψης του συνόλου του πλεονεκτήματος που έλαβε ο ARCO και, αφετέρου, της εφαρμογής, από το κράτος μέλος, μιας λειτουργικής μεθόδου για τον υπολογισμό του εφαρμοστέου στην ανάκτηση επιτοκίου (96), η Επιτροπή θεωρεί ότι το σύνολο του πλεονεκτήματος ήταν πλήρως διαθέσιμο τουλάχιστον από τις 8 Δεκεμβρίου 2011 και ζητεί να τοκιστούν τα ποσά που πρόκειται να ανακτηθούν από τις 8 Οκτωβρίου 2011 έως την πραγματική ανάκτησή τους.
(136)
Για την επαλήθευση του υπολογισμού της ενίσχυσης, η Επιτροπή ζητεί από το Βέλγιο να της παράσχει κατάλογο με τον αντίστοιχο καταχωρισμένο αριθμό μελών των ARCOPAR, ARCOFIN και ARCOPLUS στο τέλος κάθε έτους, για το διάστημα από τις 10 Οκτωβρίου 2008 έως τις 8 Δεκεμβρίου 2011.
(137)
Με τις συμπληρωματικές παρατηρήσεις τους, τις οποίες υπέβαλαν περισσότερο από ενάμιση χρόνο μετά τη λήξη της προθεσμίας για την υποβολή παρατηρήσεων επί της απόφασης κίνησης της διαδικασίας, οι βελγικές αρχές δεν συνεισφέρουν νέα στοιχεία επί της ουσίας. Ισχυρίζονται ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να απαγορεύσει την εκτέλεση των εγγυήσεων που χορηγήθηκαν στα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη του συνεταιρισμού. Διατείνονται επίσης ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να καλέσει το κράτος να αναστείλει κάθε πληρωμή βάσει του συστήματος εγγύησης συνεταιρισμών ούτε να ανακτήσει τις πληρωμές που πραγματοποιήθηκαν βάσει του εν λόγω συστήματος στα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη του συνεταιρισμού.
(138)
Για τη στήριξη της παρατήρησης αυτής, οι βελγικές αρχές υπενθυμίζουν ότι τα φυσικά πρόσωπα που είναι μέλη του συνεταιρισμού δεν είναι επιχειρήσεις κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης και εκτιμούν ότι η εκτέλεση της εγγύησης υπέρ των φυσικών προσώπων μελών του συνεταιρισμού δεν θα έχει κανέναν αντίκτυπο στον ARCO ή στις προοπτικές του βελγικού κράτους να ανακτήσει την ενίσχυση.
(139)
Απαντώντας, η Επιτροπή αναφέρει ότι τα ποσά των οποίων η ανάκτηση διατάσσεται με την παρούσα απόφαση αποτελούν πράγματι ενίσχυση υπέρ του ARCO.
(140)
Υπογραμμίζει ότι, κατ' εφαρμογή του άρθρου 108 παράγραφος 2 της Συνθήκης, η διαπίστωση ότι μια ενίσχυση που χορηγείται από το κράτος δεν συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά αρκεί για να διαταχθεί το κράτος να την καταργήσει (97). Επομένως, οι βελγικές αρχές δεν μπορούν να ισχυριστούν ότι η απαγόρευση εκτέλεσης εγγύησης που χαρακτηρίζεται ενίσχυση ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά αντιβαίνει στο δίκαιο της Ένωσης.
(141)
Οφείλουν, επομένως, να συμμορφωθούν προς την έκκληση που περιέχεται στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας και να αναστείλουν κάθε εφαρμογή του επίμαχου μέτρου, πράγμα που σημαίνει ότι δεν πρέπει να πραγματοποιήσουν καμία καταβολή.
(142)
Επομένως, δικαιολογείται επίσης η έκκληση να συνεχίσει το Βέλγιο να απέχει από κάθε καταβολή βάσει του μέτρου ενίσχυσης.
Συμπέρασμα
(143)
Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών συνιστά κρατική ενίσχυση προς τους ARCOPAR, ARCOFIN και ARCOPLUS, η οποία εφαρμόστηκε παρανόμως από το Βέλγιο, κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επομένως, το Βέλγιο πρέπει να αποσύρει τη νομοθετική πράξη επί της οποίας βασίζεται το σύστημα εγγύησης συνεταιρισμών (και ειδικότερα τον νόμο της 14ης Απριλίου 2009 και το βασιλικό διάταγμα της 10ης Οκτωβρίου 2011) και να ανακτήσει το πλεονέκτημα από τους ARCOPAR, ARCOFIN και ARCOPLUS,
ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:
Άρθρο 1
Το σύστημα εγγύησης που χορήγησε παράνομα το Βέλγιο, κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στους χρηματοπιστωτικούς συνεταιρισμούς του ARCO, και ειδικότερα στους ARCOFIN, ARCOPLUS και ARCOPAR, δεν συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά.
Άρθρο 2
1. Το Βέλγιο οφείλει να εξασφαλίσει την επιστροφή από τους δικαιούχους της ασυμβίβαστης χορηγηθείσας ενίσχυσης η οποία αναφέρεται στο άρθρο 1, το ποσό της οποίας ανέρχεται στο κατώτερο από τα ποσά που προκύπτουν από τους δύο ακόλουθους υπολογισμούς:
α)
10 % του κεφαλαίου του έτους με το χαμηλότερο κεφάλαιο στο διάστημα από τις 10 Οκτωβρίου 2008 έως τις 8 Δεκεμβρίου 2011, μείον το συνολικό ποσό των ήδη καταβληθέντων τελών· ή
β)
10 % του μικρότερου αριθμού μελών κατά το διάστημα από τις 10 Οκτωβρίου 2008 έως τις 8 Δεκεμβρίου 2011, επί το μέσο μερίδιο επί του κεφαλαίου που κατείχε κάθε μέλος κατά το ίδιο έτος, μείον το συνολικό ποσό των ήδη καταβληθέντων τελών.
2. Τα ποσά που πρόκειται να ανακτηθούν τοκίζονται από τις 8 Δεκεμβρίου 2011 έως την πραγματική ανάκτησή τους.
3. Οι τόκοι υπολογίζονται με τη μέθοδο του ανατοκισμού σύμφωνα με το κεφάλαιο V του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 της Επιτροπής, της 21ης Απρλίου 2004, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 93 της συνθήκης ΕΚ (98).
4. Το Βέλγιο συνεχίζει να απέχει από κάθε καταβολή, βάσει του μέτρου ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1, από την ημερομηνία κοινοποίησης της παρούσας απόφασης.
Άρθρο 3
1. Το Βέλγιο καταργεί το μέτρο ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1 στο μέτρο που αυτό δεν συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά.
2. Η ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1 είναι άμεση και παράγει αποτελέσματα.
3. Το Βέλγιο μεριμνά για την εφαρμογή της παρούσας απόφασης εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησής της.
Άρθρο 4
1. Εντός δύο μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, το Βέλγιο ανακοινώνει στην Επιτροπή τις ακόλουθες πληροφορίες:
α)
λεπτομερή περιγραφή των ήδη ληφθέντων μέτρων και των προβλεπόμενων μέτρων για τη συμμόρφωση προς την παρούσα απόφαση·
β)
τα έγγραφα που καταδεικνύουν την όχληση των δικαιούχων για την επιστροφή της ενίσχυσης.
2. Το Βέλγιο ενημερώνει την Επιτροπή για την πρόοδο των εθνικών μέτρων για την εφαρμογή της παρούσας απόφασης έως την πλήρη ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1. Διαβιβάζει αμέσως, κατόπιν απλού αιτήματος της Επιτροπής, κάθε πληροφορία σχετικά με τα ήδη ληφθέντα μέτρα και τα προβλεπόμενα μέτρα για τη συμμόρφωση προς την παρούσα απόφαση. Παρέχει επίσης λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τα ποσά της ενίσχυσης και των τόκων που έχουν ήδη ανακτηθεί από τους δικαιούχους.
Άρθρο 5
Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στο Βασίλειο του Βελγίου.
Βρυξέλλες, 3 Ιουλίου 2014.