BESLUIT VAN DE COMMISSIE
van 27 oktober 2010
betreffende steunmaatregel C 14/09 (ex NN 17/09) door Hongarije ter beschikking gesteld aan Péti Nitrogénművek Zrt
(Kennisgeving geschied onder nummer C(2010) 7274)
(Slechts de tekst in de Hongaarse taal is authentiek)
(Voor de EER relevante tekst)
(2011/269/EU)
DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE UNIE,
Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,
Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),
Gezien het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU (1) ten aanzien van de steunmaatregel C 14/09 (ex NN 17/09) (2),
Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken, en gezien deze opmerkingen,
Overwegende hetgeen volgt:
I DE PROCEDURE
(1)
Eind 2008 kreeg de Commissie via de media kennis van maatregelen die Hongarije voornemens was ten faveure van Péti Nitrogénművek Zrt (hierna „Nitrogénművek” genoemd) te nemen. Na diverse informatie-uitwisselingen heeft de Commissie op 29 april 2009 de formele onderzoekprocedure ingeleid ten aanzien van de maatregelen die staatssteun zouden vormen.
(2)
Op 3 en 17 augustus 2009 heeft Hongarije zijn opmerkingen ingediend ten aanzien van het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure.
(3)
Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is op 17 juli 2009 in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (3). Van vier belanghebbenden zijn opmerkingen ontvangen: van Nitrogénművek, de begunstigde van de maatregelen die beweerdelijk staatssteun zouden vormen (op 18 augustus 2009); van twee belanghebbenden die verzochten hun identiteit niet vrij te geven (op 17 en 18 augustus 2009), en van ZAK SA (op 19 augustus 2009).
(4)
De Commissie heeft deze opmerkingen op 21 september 2009 voor een reactie doorgezonden aan Hongarije en heeft bij brief van 20 oktober 2009 diens opmerkingen ontvangen.
(5)
Op 3 november 2009 heeft de Commissie de Hongaarse autoriteiten om verdere informatie verzocht, verzoek waarop Hongarije bij schrijven van 4 december 2009 heeft geantwoord. In juni 2010 vond tussen de diensten van de Commissie en de Hongaarse autoriteiten een verdere informele uitwisseling van informatie via e-mail plaats.
II DE BEGUNSTIGDE ONDERNEMING
(6)
Nitrogénművek is een producent van kunstmeststoffen. Zij heeft haar hoofdkantoor in Pétfürdő in het comitaat Veszprém (Hongarije), een steungebied ex artikel 107, lid 3, onder a), VWEU. De onderneming is Hongarijes belangrijkste kunstmeststoffenproducent en de belangrijkste leverancier op de Hongaarse markt.
(7)
In 2008 behaalde Nitrogénművek een omzet van 64,8 miljard HUF (ca. 232 miljoen EUR); daarvan behaalde zij 74 % in Hongarije en 26 % uit de export (in hoofdzaak naar EU-markten). In 2008 had zij 508 werknemers in dienst. Het maatschappelijke kapitaal van de onderneming bedraagt 528 miljoen HUF (ca 1,92 miljoen EUR). In 2008 bedroeg het eigen vermogen van de onderneming 11 miljard HUF (ca. 40 miljoen EUR).
Tabel 1
Financiële kerngegevens Nitrogénművek
2007
× miljard HUF
2007
× miljoen EUR
2008
× miljard HUF
2008
× miljoen EUR
Omzet
48,211
175
64,836
232
Bedrijfsresultaten
2,435
8,9
16,335
59,4
Nettoresultaat winst/(verlies)
(3,303)
(12)
7,296
26,5
Bron: jaarrekening 2008 van Nitrogénművek.
(8)
Op 18 oktober 2008 heeft Nitrogénművek haar productie stopgezet.
III BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL
(9)
Op 18 december 2008 kondigde de Hongaarse regering aan (4) dat de staat, om de productie van meststoffen in Hongarije in stand te houden en om de werkgelegenheid te beschermen, Nitrogénművek zou „redden” door financiële middelen te verschaffen om de productie te hervatten en de exploitatiekosten te dekken.
(10)
Op 20 december 2008 heeft de regering twee afzonderlijke staatsgaranties goedgekeurd (5) ten behoeve van twee leningen die door de volledig in handen van de overheid zijnde Hongaarse ontwikkelingsbank Magyar Fejlesztési Bank Zrt (hierna „MFB” genoemd) zouden worden verleend. Beide garanties werden verleend tegen vooruitbetaling van een eenmalige premie van 2 % van het gegarandeerde bedrag.
(11)
Dankzij deze staatsgaranties konden op 26 januari 2009 twee leningovereenkomsten worden gesloten tussen MFB en Nitrogénművek:
a)
lening A: een investeringskrediet (6) van 52 miljoen EUR met een looptijd van zes jaar. De rente is de zesmaands Euribor met een opslag van 1,7 %. Over deze 100 %-staatsgarantie moet vooruit een eenmalige premie van 2 % van het kredietbedrag worden betaald. Ten behoeve van MFB gestelde zekerheden: 100 % staatsgarantie, tweede pandrecht op activa (in rang onmiddellijk na lening B, zie verder) (7). Ten behoeve van de staat zijn geen specifieke zekerheden gesteld. De hoofdsom dient te worden terugbetaald in twaalf zesmaandelijkse tranches, vanaf 15 juni 2009. Rentebetaling moet zesmaandelijks gebeuren;
b)
lening B: een doorlopende kredietfaciliteit van 10 miljard HUF (ca. 36 miljoen EUR) voor vier jaar, met een rente van de driemaands Bubor (8) met een opslag van 2,5 %. Deze lening wordt gedekt door een 80 % staatsgarantie, met betaling vooraf van een eenmalige premie van 2 % (van het door de 80 %-garantie gedekte bedrag). Ten behoeve van MFB gestelde zekerheden: 80 % staatsgarantie, eerste pandrecht op activa. Ten behoeve van de staat zijn geen specifieke zekerheden gesteld. Overeenkomstig het kabinetsbesluit had MFB het recht twee leden te benoemen in de raad van bestuur van Nitrogénművek. De hoofdstom dient aan het eind van de looptijd te worden terugbetaald. Rentebetaling moet driemaandelijks gebeuren.
Tabel 2
Overzicht van de overheidsmaatregelen ten faveure van Nitrogénművek
Doelstelling
Bedrag lening
Rente
Garantie
2 % garantiepremie vooraf, op jaarbasis (9)
Belangrijkste zekerheden voor de bank
Lening A
Investeringen
52 miljoen EUR
Euribor + 1,7 %
100 %
0,41 %
2e pandrecht activa
Lening B
Doorlopende kredietfaciliteit
10 miljard HUF
Bubor + 2,5 %
80 %
0,46 %
1e pandrecht activa
(12)
Nitrogénművek heeft haar productie op 26 februari 2009 hervat.
IV REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE PROCEDURE
(13)
In haar besluit tot inleiding van de procedure van 29 april 2009 had de Commissie zich afgevraagd of Nitrogénművek een onderneming in moeilijkheden was in de zin van de communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (10) (hierna „de richtsnoeren reddings- en herstructureringsteun” genoemd) en zo ja, of de onderneming op de markt financiering had kunnen krijgen op dezelfde voorwaarden als die zij van de Hongaarse autoriteiten had gekregen. De Commissie stelde zich op het voorlopige standpunt dat de volgende maatregelen die de onderneming verleend had gekregen, onverenigbare staatssteun konden vormen, aangezien deze onder het markttarief lijken te zijn verleend:
a)
de 100 %-staatsgarantie voor het investeringskrediet van 52 miljoen EUR;
b)
het investeringskrediet van 52 miljoen EUR zelf, mocht het een lening blijken te zijn die verleend werd vóór de toekenning van de staatsgarantie (Op basis van de bij de inleiding van de procedure beschikbare gegevens was niet duidelijk of het bij het investeringskrediet om een bestaand dan wel nieuw krediet ging.);
c)
de 80 %-staatsgarantie voor de doorlopende kredietfaciliteit van 10 miljard EUR;
d)
het niet-gegarandeerde gedeelte van 20 % van de doorlopende kredietfaciliteit.
(14)
Ook was de Commissie van oordeel dat de 100 %-staatsgarantie voor het investeringskrediet staatssteun ten faveure van MFB kon inhouden, voor zover daarmee een garantie wordt afgegeven voor een bestaande lening.
V OPMERKINGEN VAN HONGARIJE
(15)
Ten algemene voert Hongarije aan dat de maatregelen niet als staatssteun kunnen worden aangemerkt, omdat zij marktconform waren en de begunstigde daarmee dus geen voordeel verleend kreeg. Hongarije betwist niet dat is voldaan aan de overige criteria om van staatssteun te kunnen spreken: overdracht van staatsmiddelen, selectiviteit, verstoring van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer.
(16)
Met name betwist Hongarije dat Nitrogénművek als een onderneming in moeilijkheden in de zin van de richtsnoeren reddings- en herstructureringsteun kan worden aangemerkt. De Hongaarse autoriteiten betogen dat de onderneming in 2008 winstgevend was en stabiele zakelijke vooruitzichten had. Hongarije is van oordeel dat de kredietwaardigheid van de onderneming als „bevredigend” kon worden bestempeld op het tijdstip van de toekenning van de maatregelen, hetgeen overeenstemt met de ratingcategorie BB uit de mededeling van de Commissie over de herziening van de methode waarmee de referentie- en disconteringspercentages worden vastgesteld (11) (hierna „mededelingreferentiepercentages” genoemd).
(17)
Wat betreft de stopzetting van de productie van de onderneming in het najaar 2008, verklaren de Hongaarse autoriteiten dat de meststoffenindustrie over het algemeen door een sterke seizoensafhankelijkheid wordt gekenmerkt. Bovendien zou, door de voortwoekerende financieel-economische crisis, de vraag zijn gedaald. De onderneming had besloten haar productie stop te zetten in het licht van de hoge gasprijzen (die een belangrijke kostenfactor in de meststoffenproductie vertegenwoordigt en die naar verwachting zouden dalen) en de sterk aangegroeide voorraden. Hongarije merkt ook op dat een dergelijke stopzetting geen zeldzaam verschijnsel op de Europese markt was; diverse productielocaties zouden in diezelfde periode zijn gesloten of hun productie hebben beperkt.
(18)
Wat betreft de verschuldigde rente en de garantiepremie, deze zouden volgens Hongarije marktconform zijn: i) voor lening B gelden zij, in het licht van de mededeling referentiepercentages, niet als steun, en ii) voor lening A ligt de rente onder het percentage dat volgens diezelfde mededeling als marktconform zou gelden maar dat, gezien de hoogwaardige zekerheden, niettemin als marktconform kan worden beschouwd. Hongarije betoogt voorts dat in de eerste helft van 2008 tussen de onderneming en particuliere banken diverse lening- en kredietlijnovereenkomsten tegen vergelijkbare voorwaarden zijn gesloten, hetgeen, nog steeds volgens Hongarije, zou aantonen dat met de premies en de voorwaarden voor de leningen A en B de onderneming geen voordeel verleend krijgt in vergelijking met marktfinanciering.
VI OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN
(19)
De Commissie heeft bij het besluit tot inleiding van de procedure opmerkingen ontvangen van drie concurrenten (12). Alle partijen steunden het onderzoek van de Commissie en voerden aan dat de leningen inderdaad staatssteun waren.
(20)
Ook de begunstigde onderneming maakte opmerkingen, waarin deze betwistte dat de maatregelen onrechtmatige staatssteun zouden vormen. Haar argumenten lopen in ruime mate gelijk met die van de Hongaarse autoriteiten.
VII DE OPMERKINGEN VAN HONGARIJE BIJ DE DOOR BELANGHEBBENDEN GEMAAKTE OPMERKINGEN
(21)
In zijn antwoord op de van belanghebbenden ontvangen opmerkingen wijst Hongarije de opmerkingen van deze derden af en herhaalt het zijn argumenten dat Nitrogénművek geen staatssteun verleend kreeg.
VIII DE VRAAG OF SPRAKE IS VAN STEUN IN DE ZIN VAN ARTIKEL 107, LID 1, VWEU
(22)
Om te kunnen bepalen of een maatregel staatssteun vormt, dient de Commissie na te gaan of de betwiste maatregel voldoet aan de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU. Daarin is namelijk bepaald: „Behoudens de afwijkingen waarin de verdragen voorzien, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.”.
(23)
In het licht van deze bepaling zal de Commissie hier nagaan of de kwestieuze maatregelen ten faveure van Nitrogénművek staatssteun vormen.
VIII.1. De leningen van MFB zijn aan de staat toe te rekenen
(24)
De regels betreffende het functioneren van MFB zijn sinds de toekenning van de maatregelen veranderd. De onderhavige beoordeling ziet op de juridische toestand zoals die bestond op het tijdstip dat de hier te onderzoeken leningsovereenkomsten zijn afgesloten.
(25)
MFB is een gespecialiseerde financiële overheidsinstelling, die is opgericht en waarvan het functioneren, in de periode dat de maatregelen werden verleend, werd geregeld door een (bijzonder) juridisch instrument (hierna „de MFB-wet” genoemd) (13). Volgens die wet streeft MFB bepaalde doelstellingen inzake overheidsbeleid na; met name is haar kerntaak het bevorderen van de economische ontwikkeling en het daadwerkelijk bijdragen aan de tenuitvoerlegging van het economische en ontwikkelingsbeleid van de staat. Een deel van de prudentiële voorschriften voor commerciële banken geldt niet voor MFB, omdat voor haar op grond van de MFB-wet bijzondere prudentiële voorschriften gelden.
(26)
MFB’s aandelenkapitaal van 60 miljard HUF is volledig in handen van de Hongaarse staat en haar aandelen kunnen, overeenkomstig de MFB-wet, niet worden verhandeld. Een deel van de verplichtingen van MFB vallen onder de centrale begroting van de staat; in de begrotingswet wordt de maximum kredietverstrekking van MFB vastgesteld, alsmede de bedragen waarvoor zij garanties mag afgeven. Dividenden die eventueel worden uitgekeerd, vloeien naar de centrale begroting. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat met de door MFB verleende maatregelen staatsmiddelen zijn gemoeid.
(27)
De eigendomsrechten van de staat binnen MFB worden door de bevoegde minister uitgeoefend. MFB brengt over zijn functioneren jaarlijks verslag uit bij de bevoegde minister; deze stelt ook de registeraccountant aan. De leden en voorzitter van het management en van de raden van beheer, alsmede de bestuursvoorzitter worden aangesteld en ontslagen door de bevoegde minister.
(28)
Ook al houdt overheidscontrole van een instelling niet automatisch in dat alle handelingen van deze instelling aan de staat vallen toe te rekenen (14), toch zijn in de hier te onderzoeken zaak de ter zake door het Hof van Justitie vastgestelde noodzakelijke voorwaarden voorhanden (15), hetgeen aangeeft dat het optreden van MFB aan de staat valt toe te rekenen. MFB streeft doelstellingen van overheidsbeleid na, haar rechtspositie wordt geregeld door afzonderlijke wetgeving, zij is ten dele vrijgesteld van de regels inzake financieel toezicht en de overheid oefent streng toezicht uit op het management. Met name de context waarin tot de maatregelen werd besloten (nl. een kabinetsbesluit waarin de garantie uitdrukkelijk voor de door MFB gegarandeerde leningen wordt afgegeven en waarin wordt bepaald dat MFB, in ruil daarvoor, twee leden kan benoemen in de raad van bestuur van Nitrogénművek, en vooraf afgelegde publieke verklaringen van de regeringswoordvoerder die de toekenning van deze maatregelen aankondigde), laat zien dat de betrokkenheid van de Hongaarse autoriteiten bij het nemen van die maatregelen moet worden aangenomen.
(29)
Op basis van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat de handelingen van MFB aan de staat vallen toe te rekenen.
VIII.2. De maatregelen dienen als gewone leningen van de staat te worden beoordeeld
(30)
Aangezien de leningen zelf rechtstreeks aan de staat vallen toe te rekenen, nemen met de aanvullende staatsgaranties de financiële lasten voor de staat of het voordeel voor Nitrogénművek niet toe. Het lijkt daarom passend om de leningen en de betrokken garanties te beschouwen als twee maatregelen die als gewone door de staat verstrekte leningen moeten worden beoordeeld (waarvan de kosten voor Nitrogénművek de rente op de leningen, vermeerderd met de garantiepremie zijn).
(31)
Bijgevolg zal de toetsing aan de staatssteunregels plaatsvinden in het licht van de mededeling referentiepercentages die voor leningen geldt.
VIII.3. Voordeel: marktconformiteit van de maatregelen
VIII.3.1 Financiële gezondheid van de maatregel bij het toekennen van de maatregelen
(32)
Hongarije voert aan dat Nitrogénművek op het tijdstip van de toekenning van de maatregelen niet als onderneming in moeilijkheden in de zin van de richtsnoeren reddings- en herstructureringsteun kon worden aangemerkt. Wat de stopzetting van de productie van de onderneming in oktober 2008 betreft, betogen de Hongaarse autoriteiten dat dit een strategisch en seizoensgebonden besluit was en dat diverse andere markspelers hun productie in het najaar 2008 hebben stopgezet. Volgens Hongarije kan de rating van de onderneming toentertijd terecht als BB gelden.
(33)
De Commissie tekent aan dat de onderneming, ondanks haar kennelijke liquiditeitsproblemen en ondanks het feit dat, zoals uit het door Hongarije verschafte bewijsmateriaal blijkt, haar totale eigen vermogen hoger was dan haar maatschappelijke kapitaal, niet voldeed aan de criteria uit het nationale recht om in aanmerking te komen voor collectieve insolventieprocedures, en dat zij over het hele jaar 2008 positieve exploitatie- en nettoresultaten had. Daarom lijken de punten 9, 10 en 11 van de richtsnoeren reddings- en herstructureringsteun niet te zijn vervuld.
(34)
Uit het onderzoek van met name de jaarrekening 2008 van Nitrogénművek blijkt echter dat de onderneming overheidsmiddelen nodig had om haar activiteiten te hervatten. In de jaarrekening 2008 wordt namelijk beklemtoond (vert.): „In de tweede helft van 2008 heeft de financieel-economische crisis de onderneming bereikt. Haar klanten ondervonden financiële moeilijkheden en daardoor daalde de afzet van Nitrogénműveks producten tot een zeer laag niveau. Op 18 oktober 2008 heeft de onderneming de productie om financieel-economische redenen stopgezet. Om de productie te hervatten is de eigenaar van de onderneming gesprekken met de regering begonnen. Als gevolg daarvan heeft de regering de garantie afgegeven die de meststoffenlevering in Hongarije moet veiligstellen.” (16) De jaarrekeningen geven ook aan dat de doorlopende kredietfaciliteit noodzakelijk was om de activiteiten te hervatten en dat een deel van dat bedrag werd gebruikt om leverancierskredieten met vervaldag 31 december 2008 te voldoen (17).
(35)
De Commissie is van mening dat een onderneming die na de stopzetting van haar productie niet in staat is haar activiteiten te hervatten zonder hulp van de overheid - ongeacht de redenen welke tot die stopzetting hebben geleid - niet als een gezonde en levensvatbare onderneming kan worden beschouwd. Uit de jaarrekeningen is duidelijk dat de onderneming een ernstig liquiditeitstekort had en dat de interventie van de staat van essentieel belang was bij het aantrekken van middelen.
(36)
Wat betreft de kredietwaardigheid van de onderneming betwijfelt de Commissie dat de beweerde BB-rating de reële financiële positie van Nitrogénművek op het tijdstip van de toekenning van de maatregelen weerspiegelt. Ten eerste doet de Commissie opmerken dat Hongarije geen kredietbeoordeling van een onafhankelijk ratingbureau of een onafhankelijke financiële instelling heeft verschaft. De zogenaamde BB-rating is afkomstig van MFB dat, wat de betrokken maatregel betreft, handelde als een instrument van de staat (namelijk in lijn met het uitdrukkelijke besluit van het kabinet) en niet als een onafhankelijke financiële instelling die probeert een verantwoorde zakelijke beoordeling te maken. Op zich kan dit al vragen doen rijzen omtrent de waarde van deze „rating”. Ten tweede verschaft Hongarije geen enkele informatie over de methodiek en de onderliggende gegevens die MFB heeft gebruikt om de financiële gezondheid van de onderneming te bepalen. Ten derde is het, in het licht van het feit dat Nitrogénművek op het tijdstip dat de maatregelen werden verleend, een onderneming was die geen productieactiviteit had en kennelijk dringend financiering nodig had omdat zij anders de productie niet zou kunnen hervatten (zie, voor nadere gegevens, de overwegingen 34 en 35), niet geloofwaardig dat haar financiële positie als „bevredigend” kon worden aangemerkt. Tegen deze specifieke achtergrond, en ongeacht de prestaties van de onderneming in het verleden, is de Commissie van oordeel dat in de onderhavige zaak de beweerde BB-rating niet kan worden toegepast om, uit oogpunt van de staatssteunvoorschriften, de maatregelen aan de mededeling referentiepercentages te toetsen.
(37)
Geconcludeerd dient te worden dat de Commissie van mening is dat de onderneming niet als een onderneming in goede financiële gezondheid kan worden beschouwd. Uit de verschafte documenten is duidelijk dat zij te kampen had met ernstige liquiditeitsproblemen en dat zij niet in staat was haar activiteiten te hervatten (zie de overwegingen 34 en 35). Bijgevolg kan zij worden aangemerkt als een onderneming in slechte financiële gezondheid, hetgeen overeenstemt met de laagste categorie uit de mededeling referentiepercentages (categorie CCC).
VIII.3.2 Zekerheden
(38)
Bij de activa die als zekerheden werden gesteld, gaat het om gronden, gebouwen en machines op diverse productielocaties (18) van Nitrogénművek.
(39)
Wat betreft de waarde van de verpande activa heeft Hongarije een waarderingsrapport van […] (19) verschaft, dat medio 2008 is opgesteld. Volgens dit waarderingsrapport hadden de verpande activa een marktwaarde van ongeveer […] miljoen EUR, terwijl bij ordelijke liquidatie de waarde zo’n […] miljoen EUR zou bedragen. MFB berekende de risicogewogen liquidatiewaarde van de activa op ongeveer […] miljoen EUR.
(40)
Aangezien de totale gecombineerde waarde van de beide hier te onderzoeken leningen 88 miljoen EUR bedraagt (de zekerheden hebben dus een waarde van [meer dan 70] % van de leningen in de meest prudente raming), is de Commissie van oordeel dat voor de transacties hoge zekerheden zijn gesteld. Zelfs al geldt voor het onderpand voor lening A een tweede pandrecht, toch kunnen eventuele uit deze transactie voortvloeiende vorderingen pas worden voldaan na die van lening B.
(41)
Het feit dat de zekerheden ten behoeve van MFB zijn gesteld - en niet rechtstreeks ten behoeve van de staat - is in deze niet relevant. Volgens het Hongaarse recht (20) gaan, wanneer een garant de uit een garantie voortvloeiende claims moet voldoen, alle rechten met betrekking tot de onderliggende lening op hem over. Dit betekent dat, indien Nitrogénművek haar leningen niet kan terugbetalen en MFB een beroep doet op de garantie, de staat zijn uit het in het kader van de leningovereenkomst verleende pandrecht voortvloeiende claims kan voldoen.
(42)
Bovendien had de staat, wat lening B betreft, het recht in de raad van bestuur twee leden aan te stellen die een vetorecht hadden voor alle besluiten om dividend uit te keren, om verdere verbintenissen te doen aan derden of om verdere leningen van meer dan 100 miljoen HUF aan te gaan.
(43)
In het licht van deze elementen is de Commissie van oordeel dat voor beide transacties (lening A en B) aanzienlijke zekerheden zijn gesteld in de zin van de mededeling referentiepercentages.
VIII.3.3 Vergelijkbare markttarieven
(44)
In haar verklaring presenteerde Hongarije diverse, zogenaamd „vergelijkbare” leningen die particuliere banken aan Nitrogénművek hadden toegestaan, als bewijs dat de aan de overheidsmaatregelen verbonden financiële lasten marktconform waren.
(45)
Deze voorbeelden zijn evenwel niet vergelijkbaar - en dus niet relevant bij het maken van de onderhavige beoordeling. Ten eerste gaat het meestal om lagere bedragen en kredietlijnen op lopende rekeningen (21). Ten tweede lagen de door de banken berekende tarieven hoger dan de hier te beoordelen tarieven (22). Ten slotte, en niet het minst, waren al deze maatregelen toegestaan vóór het uitbreken van de crisis, vooral in de eerste helft van 2008. De commerciële voorwaarden in die periode vallen niet te vergelijken met de periode van december 2008 tot en met januari 2009, toen de financiële crisis op zijn hoogtepunt was.
VIII.3.4 Benchmarktarieven volgens de mededeling referentiepercentages
(46)
Om te bepalen of een lening staatssteun inhoudt en zo ja, hoeveel, past de Commissie in haar mededeling referentiepercentages een maatstaf toe voor marktrentetarieven. Volgens die mededeling kunnen gedifferentieerde marges worden toegepast op het basistarief, afhankelijk van de rating van de crediteur en de beschikbare zekerheden.
(47)
Ten aanzien van het voor de beoordeling relevante tijdstip dient, gezien het feit dat de definitieve, bindende „toekenningsbesluiten” (de leningsovereenkomsten dus) op 26 januari 2009 werden gesloten, het referentiepercentage (basistarief plus de betrokken marge) van die dag te worden vergeleken met de overeenkomstige daadwerkelijke vergoeding van het financieringspakket.
(48)
Wat betreft de toe te passen marge is de Commissie, zoals hier al nader is uiteengezet, van oordeel dat Nitrogénművek tot de laagste categorie van de tabel met referentietarieven behoorde en dat voor de transacties aanzienlijke zekerheden waren gesteld. Bijgevolg kan een opslag met 400 basispunten bovenop het betrokken basistarief worden beschouwd als een benchmark voor het markttarief.
(49)
Wat lening A (in EUR) betreft, op 26 januari 2009 bedroegen de totale daadwerkelijke financieringskosten daarvan 4,362 % (23). Ter vergelijking: het relevante benchmarkreferentietarief bedroeg op die dag 8,99 % (24). De totale financieringskosten van lening A liggen dus onder het benchmarktarief, zodat met de maatregel een voordeel aan de onderneming wordt verleend.
(50)
Wat lening B (in HUF) betreft, op 26 januari 2009 bedroegen de totale daadwerkelijke financieringskosten daarvan 12,44 % (25). Daarentegen bedroeg het relevante benchmarkreferentietarief op die dag 14,01 % (26). De totale financieringskosten van lening B liggen dus onder het benchmarktarief, zodat met de maatregel een voordeel aan de onderneming wordt verleend.
VIII.4. Conclusie ten aanzien van de vraag of er sprake is van staatssteun
(51)
Zoals hier is aangetoond, worden de maatregelen uit staatsmiddelen bekostigd en zijn zij aan de staat toe te rekenen.
(52)
Nitrogénművek heeft financiering kunnen krijgen op betere voorwaarden dan wanneer zij middelen op de markten had aangetrokken. Met de maatregelen wordt de onderneming dus een voordeel verleend.
(53)
Voorts gaat het om een selectief voordeel, aangezien de maatregelen tot Nitrogénművek beperkt zijn.
(54)
Deze selectieve maatregelen dreigen de mededinging te verstoren doordat de onderneming een voordeel verleend krijgt ten opzichte van haar concurrenten en er is intensief interstatelijk handelsverkeer voor meststoffen.
(55)
Bijgevolg vormen de leningen A en B staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.
IX MOGELIJKE STEUN AAN MFB
(56)
In haar besluit tot inleiding van de procedure achtte de Commissie het mogelijk dat de garantie voor lening A voor 100 % staatssteun kon zijn ten behoeve van MFB omdat tegenstrijdige informatie er op wees dat het bij het investeringskrediet om een bestaand krediet ging (in dat geval kon de latere garantie worden aangemerkt als steun aan de bank aangezien daardoor de kans dat het krediet werd terugbetaald, vergrootte). Uit het onderzoek is nu evenwel gebleken dat lening A een nieuwe lening is die op 26 januari 2009 is afgesloten, zodat de 100 %-garantie voor lening A geen staatssteun aan MFB behelst.
X VERENIGBAARHEID VAN DE STEUN MET DE INTERNE MARKT
X.1. Algemeen
(57)
In artikel 107, leden 2 en 3, VWEU wordt voorzien in afwijkingen van de algemene regel dat staatssteun overeenkomstig artikel 107, lid 1, onverenigbaar is met de interne markt.
(58)
In het onderstaande zal de Commissie de betrokken maatregelen op hun verenigbaarheid met die afwijkingen toetsen. Niettemin dient vooraf te worden aangetekend dat Hongarije geen argumenten heeft aangevoerd ten aanzien van de verenigbaarheid van de betrokken maatregelen met de interne markt.
X.2. Afwijkingen op grond van artikel 107, lid 2, VWEU
(59)
De afwijkingen van artikel 107, lid 2, VWEU zijn in de onderhavige zaak niet van toepassing omdat de steunmaatregel niet van sociale aard is en niet aan individuele verbruikers wordt verleend, en evenmin is bedoeld om de schade te herstellen die is veroorzaakt door natuurrampen of andere buitengewone gebeurtenissen, noch wordt toegekend aan de economie van bepaalde streken van de Bondsrepubliek Duitsland die nadeel ondervinden van de deling van Duitsland.
X.3. Afwijkingen op grond van artikel 107, lid 3, VWEU
(60)
Artikel 107, lid 3, VWEU bevat een aantal verdere afwijkingen. De Commissie zal de maatregelen hier eerst onderzoeken op hun mogelijke verenigbaarheid met artikel 107, lid 3, onder a), c) en d), en vervolgens met artikel 107, lid 3, onder b).
(61)
Ten eerste kan volgens artikel 107, lid 3, onder a), steun „ter bevordering van de economische ontwikkeling van streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst”, als verenigbaar met de interne markt worden beschouwd. Het volledige Hongaarse grondgebied kon op het tijdstip van de toetreding als een dergelijk steungebied worden beschouwd, en de meeste Hongaarse regio’s komen ook nu nog in aanmerking voor dit soort steun (27).
(62)
De verenigbaarheid van staatssteun aan steungebieden wordt beoordeeld aan de hand van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013 (28) (hierna „de richtsnoeren regionale steun” genoemd). Deze maatregelen voldoen echter niet aan deze richtsnoeren regionale steun. Het investeringskrediet werd verleend ten behoeve van een investering die al was uitgevoerd (29) en dus is er ook geen stimulerend effect, zoals vereist door de richtsnoeren regionale steun. Wat mogelijke exploitatiesteun betreft, deze steun vergemakkelijkt niet de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën, noch is deze in de tijd beperkt, degressief of evenredig aan hetgeen noodzakelijk is om specifieke economische handicaps te verhelpen (30).
(63)
Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de steun geen aanspraak kan maken op de afwijking van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU.
(64)
Volgens artikel 107, lid 3, onder c), is staatssteun om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken toegestaan, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. De Commissie heeft diverse kaderregelingen, richtsnoeren en mededelingen uitgewerkt waarin wordt uiteengezet hoe zij de afwijking van dit artikel zal toepassen.
(65)
Wat betreft de richtsnoeren reddings- en herstructureringsteun tekent de Commissie aan dat (ongeacht of de onderneming in het kader van die richtsnoeren in aanmerking kwam om steun te ontvangen) de criteria om de steun verenigbaar te kunnen verklaren, niet in acht lijken te zijn genomen. Als reddingssteun blijven de maatregelen niet tot het noodzakelijke minimum beperkt, aangezien zij langer lopen dan zes maanden; evenmin is aangetoond dat zij kunnen worden gerechtvaardigd door ernstige sociale moeilijkheden of geen buitengewoon ongunstige overloopeffecten naar andere lidstaten hebben. Als herstructureringssteun kan de Commissie, bij gebreke van een herstructureringsplan, niet nagaan of met de steun de levensvatbaarheid op lange termijn wordt hersteld, of de steun tot het minimum beperkt blijft en of buitensporige mededingingsdistorsies kunnen worden vermeden.
(66)
De Commissie concludeert dan ook dat de maatregelen niet verenigbaar kunnen worden verklaard als reddings- of herstructureringssteun.
(67)
De Commissie is van oordeel dat, gezien de aard en de kenmerken van de steun, geen van de afwijkingen vervat in andere kaderregelingen, richtsnoeren en mededelingen die op grond van artikel 107, lid 3, onder c), zijn bekendgemaakt, op de onderhavige zaak van toepassing is.
(68)
Volgens artikel 107, lid 3, onder d), VWEU kunnen steunmaatregelen om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen als verenigbaar worden beschouwd, wanneer door deze maatregelen de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de Unie niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Deze bepaling is om evidente redenen niet van toepassing in de onderhavige zaak.
X.4. De maatregelen op hun verenigbaarheid getoetst aan het tijdelijke steunkader
(69)
Volgens artikel 107, lid 3, onder b), VWEU kan steun „om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen of een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat op te heffen”, als verenigbaar met de interne markt worden beschouwd.
(70)
De Commissie tekent aan dat de betrokken steun niet is bedoeld om de verwezenlijking van een belangrijk project van gemeenschappelijk Europees belang te bevorderen.
(71)
Wat betreft het opheffen van een ernstige verstoring in de economie van een lidstaat, heeft de Commissie een tijdelijke communautaire kaderregeling inzake staatssteun ter stimulering van de toegang tot financiering in de huidige financiële en economische crisis (31) (hierna „het tijdelijke steunkader” genoemd) vastgesteld.
(72)
De Commissie is van oordeel dat de onderneming, op grond van de financiële gegevens die de Hongaarse autoriteiten hebben verschaft (32), geen tekenen van moeilijkheden vertoonde vóór het uitbreken van de wereldwijde financieel-economische crisis. Meer bepaald lag, zoals reeds in overweging 33 is uiteengezet, haar totale eigen vermogen hoger dan haar maatschappelijke kapitaal, voldeed zij niet aan de criteria uit het nationale recht om in aanmerking te komen voor collectieve insolventieprocedures, en had zij over het hele jaar 2008 positieve exploitatie- en nettoresultaten. De problemen die tot de stopzetting van de productie hebben geleid, zijn ontstaan nadat de crisis was uitgebroken. Daarom is de Commissie van oordeel dat Nitrogénművek niet kan worden aangemerkt als een onderneming in moeilijkheden in de zin van de richtsnoeren reddings- en herstructureringsteun. Zij kan dus aanspraak maken op steun op grond van het tijdelijke steunkader.
(73)
De maatregelen voldoen evenwel niet aan punt 4.2 van het tijdelijke steunkader („Beperkte steunbedragen die verenigbaar zijn”) omdat deze niet zijn verleend in de vorm van een steunregeling en het steunbedrag meer dan 500 000 EUR bedraagt. Voorts is het zo dat de garanties, zelfs indien deze op zich worden beschouwd, niet in overeenstemming zijn met punt 4.3 van het tijdelijke steunkader („Steun in de vorm van garanties”), omdat de betaalde garantiepremies (33) lager zijn dan de volgens het tijdelijke steunkader geldende safe harbour-premies (34). Hongarije heeft trouwens niet aangetoond dat het criterium „loonsom” in acht is genomen. Het pakket financiële maatregelen is geen steun voor de productie van groene producten (punt 4.5 van het tijdelijke steunkader) noch gaat het om risicokapitaalmaatregelen (punt 4.6 van het tijdelijke steunkader).
(74)
Wat betreft de door het tijdelijke steunkader geboden mogelijkheid tot steunverlening in de vorm van rentesubsidie (punt 4.4), deze geldt alleen voor leningen, ongeacht de looptijd, die vóór 31 december 2010 zijn gesloten (35). De hier te onderzoeken maatregelen werden afgesloten nadat het tijdelijke steunkader in werking is getreden en vóór 31 december 2010; zij zouden dus in aanmerking kunnen komen.
(75)
De Commissie doet echter opmerken dat de daadwerkelijke vergoeding voor deze transacties lager ligt dan het minimum rentetarief dat op grond van het tijdelijke steunkader als verenigbaar geldt.
(76)
Volgens de betreffende bepaling „zal de Commissie aanvaarden dat overheids- of particuliere leningen worden verstrekt met een rente die ten minste gelijk is aan de daggeldrente van de centrale bank, vermeerderd met een premie die gelijk is aan het verschil tussen de gemiddelde eenjaars-interbankrente en de daggeldrente van de centrale bank in de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 juni 2008, vermeerderd met de kredietrisicopremie die overeenstemt met het risicoprofiel van de ontvanger, als bepaald in de mededeling van de Commissie over de herziening van de methode waarmee de referentie- en disconteringspercentages worden vastgesteld”.
(77)
Voor de in EUR luidende lening (lening A) bedraagt het verschil tussen de gemiddelde eenjaars en de gemiddelde interbankendaggeldrente in de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 juni 2008, 64 basispunten. Bovendien bedroeg op 26 januari 2009 het daggeldrentetarief van de Europese Centrale Bank (Euro overnight index average - Eonia) 1,228 % (36). Gezien de rating van de begunstigde onderneming en de voor deze transactie gestelde zekerheden (zie overweging 48), dient een opslag met 400 basispunten te worden toegepast. Daarom zou de op grond van het tijdelijke steunkader toegestane rentesubsidie 5,868 % bedragen. De daadwerkelijke financieringskosten van de transactie liggen onder dit percentage (4,362 %).
(78)
Ten aanzien van de in forint luidende lening (lening B) hebben de Hongaarse autoriteiten met betrekking tot steunmaatregel N 78/09 (37) bevestigd dat in de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 juni 2008 het verschil tussen de gemiddelde eenjaars en de gemiddelde interbankendaggeldrente 26 basispunten bedroeg. Bovendien bedroeg op 26 januari 2009 de daggeldrente van de Hongaarse Centrale Bank 9,14 % (38). Gezien de rating van de begunstigde onderneming en de voor deze transactie gestelde zekerheden, dient een opslag met 400 basispunten te worden toegepast. Daarom zou de op grond van het tijdelijke steunkader toegestane rentesubsidie 13,40 % bedragen. De daadwerkelijke financieringskosten van de transactie liggen onder dit percentage (12,44 %).
X.5. Conclusie ten aanzien van de verenigbaarheid
(79)
Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat lening A en lening B op grond van het tijdelijke steunkader ten dele verenigbaar zijn als leningen met rentesubsidie.
(80)
Meer bepaald is de Commissie van oordeel dat het verschil tussen de daadwerkelijke vergoeding voor de transacties en het gesubsidieerde rentepercentage onverenigbaar is, terwijl het verschil tussen het gesubsidieerde rentepercentage en het benchmarkmarkttarief verenigbaar is op grond van het tijdelijke steunkader.
XI TERUGVORDERING
(81)
Volgens het VWEU en vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is de Commissie bevoegd om, wanneer haar van een met de interne markt onverenigbare steunmaatregel blijkt, te beslissen dat de betrokken staat die maatregel moet intrekken of wijzigen (39). Ook beoogt de verplichting voor een lidstaat tot intrekking van een steunmaatregel die de Commissie onverenigbaar acht met de gemeenschappelijke markt, volgens vaste rechtspraak van het Hof, het herstel in de vroegere toestand (40). In dat licht heeft het Hof bepaald dat deze doelstelling is verwezenlijkt wanneer de begunstigde de als onrechtmatige steun toegekende bedragen heeft terugbetaald, zodat hij het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (41).
(82)
In lijn met die rechtspraak is in artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (42) bepaald: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen”.
(83)
Daarom moet, gezien het feit dat de bewuste maatregelen als onrechtmatige en ten dele onverenigbare steun moeten worden aangemerkt, het onverenigbare deel ervan worden teruggevorderd om de toestand te herstellen zoals die op de markt bestond voordat deze steun werd verleend. Het terug te vorderen bedrag dient daarom te worden berekend vanaf de datum waarop het voordeel aan de begunstigde is toegevallen, namelijk het tijdstip waarop de steun aan de begunstigde ter beschikking is gesteld, en omvat het terugvorderingsrente totdat de daadwerkelijke terugvordering heeft plaatsgevonden.
(84)
In het licht van deel X.5 wordt het onverenigbare steunelement van de maatregelen berekend als het verschil tussen het op grond van het tijdelijke steunkader verenigbare gesubsidieerde rentepercentage en de totale daadwerkelijke financieringskosten (de rente plus de garantiepremie) waartegen de financiering werd verleend.
(85)
Het precieze terug te vorderen bedrag dient door de Hongaarse autoriteiten te worden berekend.
XII CONCLUSIE
(86)
Op grond van het voorgaande concludeert de Commissie dat de leningen A en B ten faveure van Nitrogénművek staatssteun vormen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.
(87)
Voorts concludeert de Commissie dat leningen A en B op grond van het tijdelijke steunkader ten dele verenigbaar zijn als leningen met rentesubsidie. Meer bepaald is het verschil tussen het op grond van het tijdelijke steunkader gesubsidieerde rentepercentage en het benchmarkmarkttarief verenigbaar. Daarentegen is het verschil tussen de daadwerkelijke vergoeding voor de transacties en het gesubsidieerde rentepercentage onverenigbaar met de interne markt.
(88)
Aangezien leningen A en B als onrechtmatige en ten dele onverenigbare steun moeten worden aangemerkt, dient het onverenigbare deel ervan te worden teruggevorderd van Nitrogénművek om de toestand te herstellen zoals die op de markt bestond voordat deze steun werd verleend.
(89)
Het precieze terug te vorderen bedrag dient door de Hongaarse autoriteiten te worden berekend. Dit bedrag dient te worden berekend als het verschil tussen het op grond van het tijdelijke steunkader verenigbare gesubsidieerde rentepercentage en de totale daadwerkelijke financieringskosten (de rente plus de garantiepremie) waartegen de financiering werd verleend.
(90)
Voorts concludeert de Commissie dat de 100 %-garantie voor lening A geen staatssteun ten behoeve van MFB vormde in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU,
HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:
Artikel 1
Het investeringskrediet van 52 miljoen EUR en de doorlopende kredietfaciliteit van 10 miljard HUF die Hongarije aan Péti Nitrogénművek Zrt heeft verstrekt, vormen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.
Artikel 2
1. De onrechtmatige staatssteun die Hongarije, in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU, ten faveure van Péti Nitrogénművek Zrt heeft verleend, is deels verenigbaar, deels onverenigbaar met de interne markt.
2. De onrechtmatige staatssteun bestaande uit het verschil tussen het op grond van het tijdelijke steunkader gesubsidieerde rentepercentage en het betrokken referentiepercentage is verenigbaar met de interne markt.
3. De onrechtmatige staatssteun bestaande uit het verschil tussen de daadwerkelijke vergoeding voor de maatregelen en het op grond van het tijdelijke steunkader gesubsidieerde rentepercentage is onverenigbaar met de interne markt.
4. Hongarije verleent de in lid 3 bedoelde staatssteun niet vanaf de datum van kennisgeving van het onderhavige besluit.
Artikel 3
1. Hongarije vordert de in artikel 2, lid 3, bedoelde steun van de begunstigde onderneming terug.
2. De terug te vorderen bedragen omvatten rente vanaf het tijdstip waarop zij de begunstigde ter beschikking zijn gesteld, tot het tijdstip van de daadwerkelijke terugbetaling ervan.
3. De rente wordt berekend op samengestelde grondslag in overeenstemming met hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004.
Artikel 4
1. De terugvordering van de in artikel 2, lid 3, bedoelde steun geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.
2. Hongarije zorgt ervoor dat het onderhavige besluit binnen vier maanden vanaf de datum van kennisgeving ervan ten uitvoer wordt gelegd.
Artikel 5
1. Binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van dit besluit verstrekt Hongarije de Commissie de volgende informatie:
a)
het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en terugvorderingsrente);
b)
een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;
c)
documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen.
2. Hongarije houdt de Commissie op de hoogte van de stand van uitvoering van de nationale maatregelen die het heeft genomen om dit besluit ten uitvoer te leggen, en dit totdat de in artikel 2, lid 3, bedoelde steun met rente is terugbetaald. Het verstrekt, op eenvoudig verzoek van de Commissie, onverwijld alle inlichtingen over de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen. Het verstrekt tevens nadere inlichtingen over de reeds door de begunstigde terugbetaalde steunbedragen en rente.
Artikel 6
Dit besluit is gericht tot de Republiek Hongarije.
Gedaan te Brussel, 27 oktober 2010.