ΑΠΌΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΉΣ
της 20ής Δεκεμβρίου 2011
για την κρατική ενίσχυση C 85/01 σχετικά με μέτρα ad hoc που εφάρμοσε η Πορτογαλία υπέρ της RTP
[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2011) 9429]
(Το κείμενο στην αγγλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό)
(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)
(2012/365/ΕΕ)
Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ,
Έχοντας υπόψη τη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και ιδίως το άρθρο 108 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο (1),
Έχοντας υπόψη τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, και ιδίως το άρθρο 62 παράγραφος 1 στοιχείο α),
Αφού κάλεσε τους ενδιαφερόμενους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σύμφωνα με τις ανωτέρω διατάξεις (2), και αφού έλαβε υπόψη τις εν λόγω παρατηρήσεις,
Εκτιμώντας τα ακόλουθα:
Ι. ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
(1)
Η ιδιωτική τηλεοπτική επιχείρηση Sociedade Independente de Comunicação S.A. (SIC) υπέβαλε στην Επιτροπή τρεις καταγγελίες (το 1993, το 1996 και το 1997), σύμφωνα με τις οποίες η Πορτογαλία είχε εφαρμόσει μια σειρά μέτρων ad hoc, περιλαμβανομένων ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών υπέρ του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα Radiotelevisão Portuguesa, S.A. (RTP).
(2)
Με επιστολή της 15ης Νοεμβρίου 2001, η Επιτροπή γνωστοποίησε στις πορτογαλικές αρχές την απόφασή της να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 88 παράγραφος 2 της Συνθήκης ΕΚ σχετικά με ένα σύνολο μέτρων ad hoc υπέρ της RTP.
(3)
Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (3). Στη συνέχεια, στο άρθρο 1 της απόφασης 2005/406/ΕΚ της Επιτροπής της 15ης Οκτωβρίου 2003 σχετικά με τα μέτρα ad hoc που εφάρμοσε η Πορτογαλία υπέρ της RTP, διαπιστώθηκε ότι ορισμένα από τα μέτρα αυτά και συγκεκριμένα η κρατική ενίσχυση ύψους 68 006 εκατ. PTE που χορηγήθηκε από την Πορτογαλία στην RTP με τη μορφή συμφωνίας με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης το 1993, οι εισφορές κεφαλαίου κατά την περίοδο 1994 έως 1997 και το δάνειο που χορηγήθηκε το 1998 ήταν συμβιβάσιμα με την κοινή αγορά κατά την έννοια του άρθρου 86 παράγραφος 2 της Συνθήκης ΕΚ (4). Επιπλέον, στο άρθρο 2 της απόφασης αναφέρεται ότι ορισμένα μέτρα δεν περιλαμβάνουν κρατικές ενισχύσεις, και συγκεκριμένα η απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης, οι πληρωμές για τη μεταβίβαση του τηλεοπτικού δικτύου μετάδοσης, οι διευκολύνσεις για την καταβολή του ετήσιου τέλους για τη χρήση του τηλεοπτικού δικτύου μετάδοσης, το πρωτόκολλο για κινηματογραφική στήριξη, η έκδοση ομολογιακού δανείου και το σχέδιο αναδιάρθρωσης 1996-2000.
(4)
Στις 26 Ιουνίου 2008, το Πρωτοδικείο ακύρωσε στην υπόθεση T-442/03 (5) μέρος της απόφασης 2005/406/ΕΚ για δύο λόγους. Ακύρωσε το άρθρο 2 της απόφασης 2005/406/ΕΚ στον βαθμό που διαπιστώθηκε ότι η «απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης» δεν συνιστά κρατική ενίσχυση. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ήταν καθήκον της Επιτροπής να κρίνει, σε σχέση με το εφάπαξ πλεονέκτημα της απαλλαγής από την πληρωμή των εξόδων και τελών καταχώρισης που συνδέονται με τη μετατροπή σε ανώνυμη εταιρεία (εφεξής «προσωρινή απαλλαγή»), κατά πόσο ήταν συμβατό με την οικονομία του πορτογαλικού συστήματος για τη μετατροπή των δημοσίων επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες που γίνεται διά νόμου, ή κατά πόσο η διά νόμου πραγματοποίηση τέτοιων πράξεων αποτελούσε παρέκκλιση που αποσκοπούσε στη χορήγηση πλεονεκτήματος στις δημόσιες επιχειρήσεις σε σχέση με τις λοιπές επιχειρήσεις.
(5)
Για το πάγιο πλεονέκτημα που απορρέει από την απεριόριστη απαλλαγή από τα έξοδα καταχώρισης και άλλες επιβαρύνσεις σε σχέση με οποιαδήποτε εγγραφή, καταχώριση ή θεώρηση που χορηγήθηκε στην RTP (εφεξής «πάγια απαλλαγή»), το Δικαστήριο απεφάνθη ότι ενώ δεν ήταν απίθανο ότι η εν λόγω απαλλαγή στην πραγματικότητα δεν ήταν μόνιμη (βλέπε σκέψεις 73 και 79 της απόφασης), τούτο δεν αναιρεί τη διαπίστωση ότι δεν αποδείχθηκε από την Επιτροπή η γενική φύση της. Το Δικαστήριο απεφάνθη επίσης ότι ενώ μπορεί να αλήθευε ότι η RTP μετατράπηκε σε ανώνυμη εταιρεία διότι αυτό θεωρήθηκε αναγκαίο για την εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας που της είχε ανατεθεί, αυτό δεν συνοδευόταν από επαρκή αποδεικτικά στοιχεία.
(6)
Το Δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή σχετικά με την εκτίμηση που διατυπώθηκε στην απόφαση 2005/406/ΕΚ να μην χαρακτηριστούν το ομολογιακό δάνειο του 1994 και οι διευκολύνσεις για την πληρωμή του τέλους χρήσεως ως κρατική ενίσχυση.
(7)
Όσον αφορά τη συμβατότητα των μέτρων κρατικής ενίσχυσης (άρθρο 1 της απόφασης 2005/406/ΕΚ), το Δικαστήριο απεφάνθη ότι η Επιτροπή δεν μπορούσε να στηρίζεται στις εκθέσεις σχετικά με τις υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας και στα στοιχεία που περιέχονταν σε αυτές χωρίς να έχει γίνει εξωτερικός έλεγχος των εκθέσεων αυτών, όπως προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία. Συνεπώς, δεν ήταν ορθή η εκτίμηση της Επιτροπής ότι τα μέτρα κρατικής ενίσχυσης ήταν συμβατά με την κοινή αγορά κατά την έννοια του άρθρου 86 παράγραφος 2 της Συνθήκης (τώρα πλέον άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ και την «εσωτερική αγορά») (6). Το Δικαστήριο ακύρωσε το άρθρο 1 της απόφασης 2005/406/ΕΚ.
(8)
Μετά την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση T-442/03, η Επιτροπή επέστησε την προσοχή των ενδιαφερομένων μερών στην επανεκκίνηση της έρευνας της Επιτροπής στην υπόθεση αυτή και κάλεσε τους ενδιαφερόμενους τρίτους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους (7).
(9)
Η Επιτροπή έλαβε παρατηρήσεις από τον καταγγέλλοντα στις 10 Μαρτίου 2009, οι οποίες διαβιβάστηκαν στην Πορτογαλία στις 8 Απριλίου 2009. Περαιτέρω παρατηρήσεις από τον καταγγέλλοντα λήφθηκαν στις 17 Ιουνίου 2009, οι οποίες διαβιβάστηκαν στην Πορτογαλία στις 28 Ιουλίου 2009. Η Πορτογαλία απάντησε και στις δύο σειρές παρατηρήσεων με επιστολές της 7ης και 8ης Σεπτεμβρίου 2009. Η Πορτογαλία απέστειλε περαιτέρω πληροφορίες στην Επιτροπή στις 23 Φεβρουαρίου 2010, στις 4 Μαρτίου 2010 και στις 15 Απριλίου 2010. Στις 10 Μαΐου 2010, η Επιτροπή απεύθυνε αίτημα παροχής πληροφοριών στην Πορτογαλία, ζητώντας συγκεκριμένα τη διεξαγωγή ανεξάρτητων εξωτερικών ελέγχων για την περίοδο από το 1992 έως 1997.
(10)
Η Πορτογαλία απάντησε στο αίτημα της Επιτροπής με επιστολή της 8ης Ιουνίου 2010 και υπέβαλε, με επιστολή της 12ης Αυγούστου 2010, τους εξωτερικούς ελέγχους για τις εκθέσεις των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας που είχαν ζητηθεί. Η Πορτογαλία υπέβαλε πρόσθετες πληροφορίες με επιστολή της 29ης Σεπτεμβρίου 2010. Στις 29 Μαρτίου 2011, πραγματοποιήθηκε συνάντηση με τις πορτογαλικές αρχές και χορηγήθηκαν περαιτέρω πληροφορίες στην Επιτροπή στις 17 Ιουνίου 2011, 25 Αυγούστου 2011 και 26 Οκτωβρίου 2011.
Με επιστολή που πρωτοκολλήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2011, κατ’ εξαίρεση η Πορτογαλία συμφώνησε η αυθεντική γλώσσα της παρούσας απόφασης να είναι η αγγλική.
(11)
Η παρούσα απόφαση εξετάζει μόνο τα ad-hoc μέτρα που καλύπτονται από την απόφαση για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας. Ορισμένα από τα μέτρα, που κρίθηκε ότι δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση σύμφωνα με το άρθρο 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΚ στην απόφαση 2005/406/ΕΚ, δεν ακυρώθηκαν από το Δικαστήριο στην υπόθεση T-442/03 και, συνεπώς, το άρθρο 2 της απόφασης 2005/406/ΕΚ έχει καταστεί οριστικό. Τα μέτρα αυτά αφορούν τις πληρωμές που πραγματοποιήθηκαν λόγω της μεταβίβασης του τηλεοπτικού δικτύου μετάδοσης, τις διευκολύνσεις για την καταβολή του ετήσιου τέλους για τη χρήση του τηλεοπτικού δικτύου μετάδοσης, το πρωτόκολλο για κινηματογραφική παραγωγή, την έκδοση ομολογιακού δανείου και το σχέδιο αναδιάρθρωσης για την περίοδο από το 1996 έως το 2000. Ωστόσο, όπως απαιτείται στην απόφαση του Δικαστηρίου T-442/03, η Επιτροπή θα προβεί σε νέα εκτίμηση όσον αφορά την προσωρινή και την πάγια απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, καθώς και από τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης.
Η παρούσα απόφαση επικεντρώνεται στην οικονομική σχέση μεταξύ της RTP και της Πορτογαλίας την περίοδο από το 1992 έως το 1998 όσον αφορά τη συμφωνία μεταξύ του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης του 1993, τις εισφορές κεφαλαίου κατά τη διάρκεια της περιόδου από το 1994 έως το 1997 και το δάνειο του 1998. Η παρούσα απόφαση δεν εξετάζει τα θέματα του νομικού χαρακτηρισμού και της συμβατότητας με τη Συνθήκη των ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών που δόθηκαν στην RTP, τα οποία εξετάστηκαν στην απόφαση της Επιτροπής της 22ας Μαρτίου 2006 στην υπόθεση αριθ. E 14/05 (8). Επιπλέον, στις 4 Ιουλίου 2006, η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση σχετικά με τη συμφωνία σχετικά με τη συμφωνία για τη στήριξη της οικονομικής αναδιάρθρωσης της RTP, στην υπόθεση NN 31/06 (9).
(12)
Ωστόσο, η Επιτροπή, προκειμένου να σχηματίσει μια συνολική εικόνα των οικονομικών σχέσεων μεταξύ της Πορτογαλίας και της RTP για την περίοδο που καλύπτεται από την έρευνα της Επιτροπής στην παρούσα υπόθεση, θα πρέπει να συνεκτιμήσει όχι μόνο τα μέτρα ad-hoc αλλά και την οικονομική ενίσχυση που έλαβε η RTP μέσω ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών. Ως εκ τούτου, η παρούσα απόφαση αναφέρεται στις ετήσιες αντισταθμιστικές πληρωμές στον βαθμό που αυτό κρίνεται αναγκαίο προκειμένου να διευκρινιστεί η θέση της Επιτροπής σχετικά με τα μέτρα ad hoc.
II. ΛΕΠΤΟΜΕΡΗΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΕΠΙΜΑΧΩΝ ΜΕΤΡΩΝ
A. ΜΕΤΡΑ ΥΠΕΡ ΤΗΣ RTP
A.1. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥΧΟΥ RTP
(13)
Η RTP (την εποχή εκείνη Rádio e Televisão Portuguesa, S.A.R.L) ιδρύθηκε ως ανώνυμη εταιρεία με πράξη της 15ης Δεκεμβρίου 1955, μετά την απόφαση της Πορτογαλίας να ιδρύσει εταιρεία τηλεοπτικής μετάδοσης στην οποία θα παρεχωρείτο η άδεια για παροχή δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης (10). Η σύμβαση παραχώρησης υπογράφηκε στις 16 Ιανουαρίου 1956.
(14)
Με το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 674-D/75 της 2ας Δεκεμβρίου 1975, η RTP κρατικοποιήθηκε. Το εν λόγω νομοθετικό διάταγμα μετέτρεψε την RTP σε δημόσια επιχείρηση με την επωνυμία «Radiotelevisão Portuguesa, E.P.» στην οποία μεταβιβάστηκαν όλα τα εκ του νόμου δικαιώματα και οι υποχρεώσεις της προκατόχου της.
(15)
Μέχρι τη δεκαετία του ‘80 η RTP κατείχε το μονοπώλιο στην εθνική τηλεοπτική αγορά. Έθεσε σε λειτουργία δύο τηλεοπτικούς σταθμούς, το RTP1 και το RTP2. Στη δεκαετία του ‘90 άρχισε να αντιμετωπίζει τον ανταγωνισμό των ιδιωτικών ραδιοτηλεοπτικών φορέων SIC και TVI στους οποίους η Πορτογαλία έδωσε άδειες, τον Φεβρουάριο του 1992, για τη δημιουργία αντιστοίχως τρίτου και τέταρτου διαύλου (11).
(16)
Με τον νόμο αριθ. 21/92 της 14ης Αυγούστου 1992 μετατράπηκε η RTP, EP σε ανώνυμη εταιρεία με την επωνυμία «Radiotelevisão Portuguesa, S. A.» και εγκρίθηκε το νέο καταστατικό της.
(17)
Η RTP αναπτύσσει ταυτόχρονα εμπορικές δραστηριότητες και δραστηριότητες δημόσιας τηλεόρασης. Η RTP δύναται να αναπτύσσει βάσει του νόμου, εμπορικές ή βιομηχανικές δραστηριότητες, που συνδέονται με την τηλεοπτική δραστηριότητα (12).
(18)
Οι εμπορικές δραστηριότητες της RTP αναπτύσσονται μέσω της οικονομικής συμμετοχής της σε άλλες εταιρείες, οι οποίες είναι νομικά ανεξάρτητες από την RTP και διαθέτουν δική τους δομή και δικό τους λογιστικό σύστημα.
A.2. ΜΕΤΡΑ (13)
(19)
Οι ετήσιες αντισταθμιστικές πληρωμές προς την RTP συνιστούν τον βασικό μηχανισμό αντιστάθμισης υπέρ της RTP για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας που της έχουν ανατεθεί. Στη χρονική περίοδο μεταξύ 1992 και 1998, η RTP έλαβε 66 495 εκατ. PTE (περίπου 332 εκατ. ευρώ) (14) προκειμένου να καλύψει δαπάνες προερχόμενες από τις υποχρεώσεις της για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας. Η νομική βάση για τις ετήσιες αντισταθμιστικές πληρωμές απαντάται στο άρθρο 5 του νόμου 21/92 (15).
(20)
Στον πίνακα Ι παρουσιάζεται η κατανομή των ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών που έλαβε η RTP κατά τη χρονική περίοδο μεταξύ 1992 και 1998 που καλύπτονται από την παρούσα απόφαση.
Πίνακας 1
Ύψος των ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών την περίοδο 1992-1998
(σε εκατ. PTE και EUR)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
6 200
7 100
7 145
7 200
14 500
10 350
14 000
EUR 26,9 (16)
EUR 35,4
EUR 35,6
EUR 35,9
EUR 72,3
EUR 51,6
EUR 69,8
Πηγή: Απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου.
(21)
Όταν η RTP μετατράπηκε σε ανώνυμη εταιρεία, η πορτογαλική νομοθεσία για την καταχώριση των εταιρειών είχε ως εξής. Το άρθρο 7 παράγραφος 1 του πορτογαλικού εταιρικού κώδικα (Código das Sociedades Comerciais), όπως ίσχυε κατά το χρόνο μετατροπής της RTP, προέβλεπε ότι το καταστατικό (contrato de sociedade) μιας εμπορικής εταιρείας έπρεπε να επισημοποιηθεί με συμβολαιογραφική πράξη.
Το άρθρο 18 παράγραφος 5 του εταιρικού κώδικα προέβλεπε ότι η πράξη ίδρυσης μιας ανώνυμης εταιρείας, αφού η εταιρεία συσταθεί με δημόσιο έγγραφο, θα πρέπει να εγγραφεί στο εμπορικό μητρώο. Η εγγραφή ήταν υποχρεωτική σύμφωνα με το άρθρο 15 παράγραφος 1 και το άρθρο 3 στοιχείο α) του κώδικα εμπορικού μητρώου (Código do Registo Comercial), καθώς και το άρθρο 166 του εταιρικού κώδικα.
Σύμφωνα με το άρθρο 70 παράγραφος 1 στοιχείο α) του κώδικα εμπορικού μητρώου, στην εκδοχή του εν λόγω κώδικα που ίσχυε την εποχή εκείνη, η πράξη σύστασης μιας ανώνυμης εταιρείας έπρεπε να δημοσιευτεί στο Diário da República [βλέπε άρθρο 70 παράγραφος 2 (17)] Η εγγραφή έπρεπε να γίνει αυτεπαγγέλτως από τον γραμματέα, με έξοδα του ενδιαφερόμενου μέρους (βλέπε άρθρο 71 παράγραφος 1 κώδικα εμπορικού μητρώου).
(22)
Κατά τη μετατροπή της σε ανώνυμη εταιρεία το 1992, η RTP απαλλάχθηκε από την πληρωμή των συμβολαιογραφικών εξόδων και τελών καταχώρισης που συνδέονταν με την καταχώριση της μετατροπής της RTP από δημόσια επιχείρηση σε ανώνυμη εταιρεία. Η αξία των απαλλαγών ήταν 33 εκατ. PTE (περίπου 164 000 ευρώ). Κανονικά, βάσει της πορτογαλικής νομοθεσίας, όλα τα νομικά πρόσωπα πρέπει να καταβάλλουν τέλη για τη σύσταση εταιρείας και την τροποποίηση του καταστατικού της εταιρείας ή οποιεσδήποτε άλλες τροποποιήσεις της εταιρείας.
(23)
Το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου 21/92 αποτελεί τη νομοθετική βάση της προαναφερόμενης απαλλαγής από τα τέλη καταχώρισης και ορίζει τα κάτωθι:
«Εγκρίνεται το καταστατικό της RTP SA […], για το οποίο δεν απαιτείται συμβολαιογραφικός τύπος, οι δε σχετικές με το καταστατικό αυτό πράξεις καταχωρίσεως πραγματοποιούνται αυτεπαγγέλτως, χωρίς καταβολή τελών ή αμοιβών, βάσει της δημοσιεύσεώς του στην Επίσημη εφημερίδα της κυβέρνησης (Diário da República)».
(24)
Το διατακτικό του άρθρου 11 παράγραφος 1 απορρέει από το νόμο 84/88 για τη μετατροπή δημοσίων επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες. Το διατακτικό του άρθρου 1 του νόμου 84/88 ορίζει ότι οι δημόσιες επιχειρήσεις, ακόμη κι αν έχουν κρατικοποιηθεί, μπορούν, μέσω νομοθετικού διατάγματος, να μετατραπούν σε ανώνυμες εταιρείες. Προβλέπει τα εξής:
«Οι δημόσιες επιχειρήσεις … μπορούν, με νομοθετικό διάταγμα, να μετατραπούν σε ανώνυμες εταιρείες, των οποίων το κεφάλαιο ανήκει εξ ολοκλήρου ή κατά πλειοψηφία στο Δημόσιο, σύμφωνα με τις επιταγές του Συντάγματος και του παρόντος νόμου.»
(25)
Το άρθρο 3 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 84/88 για τη μετατροπή δημοσίων επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες, προβλέπει επίσης ότι το νομοθετικό αυτό διάταγμα θα πρέπει να εγκρίνει το καταστατικό της ανώνυμης εταιρείας. Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 84/88, το νομοθετικό αυτό διάταγμα αποτελεί επαρκή τίτλο για όλες τις αναγκαίες πράξεις καταχωρίσεως (18).
(26)
Δυνάμει του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, η RTP απαλλάσσεται από οιαδήποτε άλλα τέλη καταχώρισης που συνδέονται άμεσα με τη μετατροπή του νομικού καθεστώτος της εταιρείας. Το άρθρο 11 παράγραφος 2 ορίζει τα εξής:
«Οποιαδήποτε εγγραφή, καταχώριση ή θεώρηση ενώπιον οποιασδήποτε υπηρεσίας μητρώου και δημόσιας αρχής ή οργανισμού, όπως το εθνικό μητρώο νομικών προσώπων, το υποθηκοφυλακείο και η υπηρεσία ταξινομήσεως αυτοκινήτων, πραγματοποιείται με απλή αίτηση υπογεγραμμένη από δύο μέλη του διοικητικού συμβουλίου της εταιρείας, χωρίς καταβολή τελών και αμοιβών.»
(27)
Σύμφωνα με την Πορτογαλία, το διατακτικό του άρθρου 11 παράγραφος 2 απορρέει από την εφαρμογή του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 404/90 (19) και επιβεβαιώνει τη δυνατότητα εφαρμογής, στην περίπτωση της RTP, μιας διάταξης γενικής εφαρμογής. Βάσει του άρθρου 1 του νόμου αυτού, οι επιχειρήσεις οι οποίες, έως τις 31 Δεκεμβρίου 1993, προβαίνουν σε πράξεις συνεργασίας ή συγκέντρωσης απαλλάσσονται από τους φόρους σχετικά με τη μεταβίβαση των ακινήτων που απαιτούνται για τη συγκέντρωση ή τη συνεργασία. Το άρθρο 1 του νόμου αυτού προβλέπει επίσης ότι απαλλάσσονται από τα τέλη και τις άλλες νόμιμες επιβαρύνσεις που οφείλονται για την υπογραφή των σχετικών πράξεων.
(28)
Η Πορτογαλία ανέφερε ότι στο παρελθόν η RTP κατέβαλε κατ’ επανάληψη έξοδα συμβολαιογράφου και καταχώρισης που συνδέονταν με ορισμένες αυξήσεις του κεφαλαίου και άλλες πράξεις μετά τη μετατροπή της σε ανώνυμη εταιρεία (20).
(29)
Κατά την περίοδο από το 1983 έως το 1989, η RTP είχε συσσωρεύσει χρέος προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης ύψους 2 189 εκατ. PTE, το οποίο προερχόταν από τη μη καταβολή των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης. Το χρέος οφειλόταν σε διαφωνία ως προς την ερμηνεία μεταξύ της RTP και της διοίκησης του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης όσον αφορά τις κρατήσεις κοινωνικής ασφάλισης για τις υπερωρίες των υπαλλήλων της και τις αμοιβές των καλλιτεχνών.
(30)
Η ερμηνεία του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης βασιζόταν στο άρθρο 2 στοιχείο ε) του εφαρμοστικού διατάγματος αριθ. 12/83, της 12ης Φεβρουαρίου 1983. Για να αποφευχθεί η προσφυγή στη δικαιοσύνη, οι δυο ενδιαφερόμενοι είχαν συνάψει συμφωνία, βάσει της οποίας η διοίκηση του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης παραιτείτο από τους τόκους υπερημερίας και δεχόταν την αναδιάταξη του χρέους. Μετά από τη διευθέτηση της διαφοράς, το εφαρμοστικό διάταγμα ουδέποτε ανεκλήθη.
(31)
Στις 6 Μαΐου 1993, με κοινή απόφαση του Υπουργού Οικονομικών και του Υπουργού Κοινωνικής Ασφάλισης χορηγήθηκε άδεια για αναδιάταξη του χρέους σε 120 μηνιαίες δόσεις και διαγράφηκαν πρόστιμα και τόκοι υπερημερίας που αναλογούσαν σε 1 206 εκατ. PTE (6 εκατ. ευρώ).
(32)
Οι ρυθμίσεις που επέτρεπαν την πληρωμή με ειδικούς όρους του χρέους της RTP προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης περιλαμβάνονται στο νομοθετικό διάταγμα αριθ. 411/91. Σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 1 του νομοθετικού διατάγματος, οι εν λόγω συμφωνίες ήταν απαραίτητες προκειμένου να διασφαλισθεί η βιωσιμότητα της οφειλέτριας επιχείρησης και οι ειδικοί όροι μπορούν να εφαρμοστούν στην περίπτωση που, όπως προβλέπεται στο άρθρο 2 στοιχείο δ) του νομοθετικού διατάγματος, μεταξύ άλλων, η οφειλέτρια επιχείρηση «υπήρξε αντικείμενο κατάληψης, αυτοδιαχείρισης ή κρατικής παρέμβασης».
(33)
Κατά την περίοδο από το 1994 έως το 1997, η Πορτογαλία προέβη σε ετήσιες αυξήσεις του κεφαλαίου της RTP. Ο κάτωθι πίνακας παρουσιάζει μια συνολική εικόνα των αυξήσεων του κεφαλαίου που ανέρχονται σε 46 800 εκατ. PTE (233 εκατ. ευρώ).
Πίνακας 2
Αυξήσεις κεφαλαίου κατά τη χρονική περίοδο 1994-1997
(σε εκατ. PTE)
Έτος
1994
1995
1996
1997
Αύξηση μετοχικού κεφαλαίου
10 000
12 800
10 000
14 000
Μετοχικό κεφάλαιο στις 31 Δεκεμβρίου
22 708
35 508
45 508
59 508
Πηγή: Ισολογισμοί της RTP.
(34)
Οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που συνάφθηκαν μεταξύ της Πορτογαλίας και της RTP προέβλεπαν τη συμμετοχή του κράτους στις επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν από την RTP, κατά προτίμηση υπό μορφή αύξησης κεφαλαίου (21).
(35)
Τον Δεκέμβριο του 1998 συνάφθηκε σύμβαση δανείου «μειωμένης εξασφάλισης» μεταξύ του Ταμείου Ρύθμισης του Δημόσιου Χρέους (Fundo de Regularização da Dívida Pública) και της RTP. Η σύμβαση καθόριζε τους όρους χορήγησης του δανείου από το Ταμείο προς την RTP αξίας 20 000 εκατ. PTE (99,8 εκατ. ευρώ), με σκοπό την αύξηση του κεφαλαίου της επιχείρησης.
(36)
Το Ταμείο Ρύθμισης του Δημόσιου Χρέους εποπτεύεται από τον Οργανισμό Διαχείρισης της Δημόσιας Πίστης (Instituto de Gestão de Crédito Público), ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση του χρέους του πορτογαλικού κράτους και την εκτέλεση του προγράμματος δανείων, σύμφωνα με τον νόμο που ρυθμίζει το καθεστώς του δημόσιου χρέους του κράτους (22) και τις κατευθυντήριες γραμμές που έχει ορίσει η πορτογαλική κυβέρνηση. Ο Οργανισμός Διαχείρισης της Δημόσιας Πίστης εποπτεύεται από το Υπουργείο Οικονομικών της Πορτογαλίας (23).
(37)
Από την ημερομηνία που το κεφάλαιο τέθηκε στη διάθεση της RTP, το δάνειο υπόκειτο στην πληρωμή ετήσιων τόκων βάσει του επιτοκίου Lisbor 12 μηνών, που υπολογιζόταν στην αρχή της κάθε περιόδου, προσαυξημένο κατά 20 μονάδες βάσης (24).
(38)
Σύμφωνα με τη σύμβαση, το δάνειο έπρεπε να αποπληρωθεί μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2003 αλλά μπορούσε να παραταθεί κατόπιν κοινής συμφωνίας για ένα ή δυο έτη. Η RTP δεν κατέβαλε τόκους για το δάνειο, δεδομένου ότι η σύμβαση ορίζει ότι οι οφειλόμενοι τόκοι των πρώτων τεσσάρων ετήσιων δόσεων πρέπει να κεφαλαιοποιούνται (25).
(39)
Η σύμβαση που συνάφθηκε τον Δεκέμβριο του 1998 μεταξύ του Ταμείου Ρύθμισης του Δημόσιου Χρέους και της RTP καταρτίστηκε σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές που καθορίστηκαν σε κοινή απόφαση των υφυπουργών Μέσων Ενημέρωσης, Οικονομίας και Οικονομικών της 17ης Δεκεμβρίου 1998.
B. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ RTP
(40)
Όπως διαπιστώνεται από τον ακόλουθο πίνακα, η RTP παρουσίασε ζημίες κατά την εξεταζόμενη από την Επιτροπή περίοδο. Το 1996, η οικονομική κατάσταση της RTP επιδεινώθηκε σε σημείο που η καθαρή της θέση έγινε αρνητική.
Πίνακας 3
Χρηματοοικονομικά δεδομένα της RTP για την περίοδο 1993-1998
(σε εκατ. PTE)
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Καθαρά κέρδη (ζημίες)
(7 883)
(19 558)
(26 581)
(18 512)
(32 223)
(25 039)
Καθαρά ίδια κεφάλαια
1 557
8 071
4 269
(4 274)
(20 586)
(50 827)
Περιουσιακά στοιχεία
39 418
42 262
56 078
67 654
62 340
83 843
Οικονομικά χρέη (26)
22 402
26 855
30 258
44 922
44 885
92 775
Πηγή: Λογαριασμοί της RTP.
Γ. ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ RTP ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1992-1998
(41)
Η RTP οφείλει να διασφαλίζει την παροχή δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης. Ο ορισμός, η εντολή και η χρηματοδότηση αυτής της υπηρεσίας διέπεται από διάφορες νομοθετικές πράξεις.
(42)
Ο νόμος αριθ. 58/90, που ρυθμίζει την άσκηση της τηλεοπτικής δραστηριότητας, καθορίζει τους κανόνες που εφαρμόζονται στους ιδιωτικούς ραδιοτηλεοπτικούς φορείς, και ταυτόχρονα ορίζει την υποχρέωση του κράτους για τη διασφάλιση δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης (27). Ο νόμος αριθ. 21/92 για το καταστατικό της RTP, καθορίζει τις βασικές υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας και τη χρηματοδότησή της.
(43)
Οι δημόσιες υπηρεσίες και η χρηματοδότησή τους περιγράφονται με περισσότερες λεπτομέρειες σε δυο συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που υπογράφηκαν μεταξύ της RTP και του πορτογαλικού κράτους το 1993 και το 1996, (εφεξής «παλαιά σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας»ή «νέα σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας» ή «συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας» όταν γίνεται μνεία και στις δύο συμβάσεις) (28).
(44)
Το άρθρο 4 του νόμου αριθ. 21/92 θεσπίζει την υποχρέωση σύναψης σύμβασης παραχώρησης μεταξύ του κράτους και της RTP και καθορίζει τις βασικές υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας που πρέπει να εκπληρωθούν στο πλαίσιο αυτής της σύμβασης. Το άρθρο 4 παράγραφος 2 του νόμου αυτού θεσπίζει τις βασικές αρχές που πρέπει να τηρήσει η RTP κατά την άσκηση της δραστηριότητάς της ως αποδέκτριας της παραχώρησης (29), ενώ το άρθρο 4 παράγραφος 3 περιγράφει τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης (30).
(45)
Οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας επιβεβαιώνουν τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας της RTP. Πρώτον η RTP υπόκειται σε γενικές υποχρεώσεις και σε υποχρεώσεις σχετικά με το περιεχόμενο των προγραμμάτων (31). Η RTP οφείλει να παρέχει δημόσια υπηρεσία τηλεόρασης, στο πλαίσιο της οποίας πρέπει να εκπέμπει σε δυο διαύλους και να παρέχει στον πληθυσμό της ηπειρωτικής Πορτογαλίας προγράμματα γενικού χαρακτήρα. Ο πρώτος δίαυλος έχει γενικότερο χαρακτήρα και πρέπει να προβλέπει πιο γενικό πρόγραμμα. Ο δεύτερος πρέπει να απευθύνεται κυρίως σε κατηγορίες κοινού με πιο ειδικά ενδιαφέροντα και να παρουσιάζει προγράμματα πολιτιστικού, εκπαιδευτικού και επιστημονικού περιεχομένου. Ένας από τους δυο διαύλους πρέπει να καλύπτει τις Αυτόνομες Περιφέρειες των Αζορών και της Μαδέρας.
(46)
Δεύτερον, οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας επιβάλλουν στην RTP ειδικές υποχρεώσεις όσον αφορά τα προγράμματα (32). Έχουν θεσπιστεί κανόνες σχετικά με την ποιότητα των προγραμμάτων (όπως πλουραλισμός, αντικειμενικότητα της ενημέρωσης κ.λπ.) και το περιεχόμενό τους (πρωτότυπα έργα, αθλητισμός, παιδικά προγράμματα, πορτογαλική παραγωγή και κουλτούρα, εθνικές ειδήσεις και ψυχαγωγικά προγράμματα). Η RTP πρέπει να παραχωρεί χρόνο εκπομπής σε συγκεκριμένους φορείς, να στηρίζει τον κινηματογράφο και τις λοιπές μορφές οπτικοακουστικής παραγωγής και έκφρασης, να προωθεί την παραγωγή εκπαιδευτικών ή μορφωτικών προγραμμάτων, να διασφαλίζει την ανταλλαγή προγραμμάτων με τις Αυτόνομες Περιφέρειες των Αζορών και της Μαδέρας και να προωθεί τη συνεργασία με άλλους οργανισμούς οι οποίοι προσφέρουν δημόσια υπηρεσία τηλεόρασης στον χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιπλέον, η RTP πρέπει να καλύπτει ειδικές υποχρεώσεις όσον αφορά στη διεθνή συνεργασία σε θέματα προγραμμάτων. Παραδείγματος χάρη, η RTP πρέπει να παράγει και να εκπέμπει προγράμματα για τις πορτογαλικές κοινότητες του εξωτερικού, για τις αφρικανικές χώρες που έχουν την πορτογαλική ως επίσημη γλώσσα και για το Μακάο. Η RTP οφείλει να διασφαλίζει τη λειτουργία της RTP Madeira και RTP Açores, καθώς επίσης και να διατηρεί τα κέντρα παραγωγής της και τις αντιπροσωπείες της στο εξωτερικό.
(47)
Τρίτον, οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας επιβάλλουν ειδικές υποχρεώσεις στην RTP. Παραδείγματος χάρη, η RTP πρέπει να διατηρεί οπτικοακουστικά αρχεία, να εισάγει τεχνικές καινοτομίες στους εξοπλισμούς της και στις δραστηριότητές της, να στηρίζει το Εθνικό Θέατρο S. Carlos και να παρέχει άλλες υπηρεσίες οι οποίες θα ορίζονται ad hoc.
(48)
Το άρθρο 55 του νόμου 58/90 χορηγεί στην RTP την παραχώρηση της δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης για μια περίοδο 15 ετών, που δύναται να ανανεωθεί για μια νέα περίοδο 15 ετών, η οποία καλύπτει τις συχνότητες που αντιστοιχούν στον πρώτο και το δεύτερο δίαυλο. Το άρθρο 4 του νόμου 21/92 προβλέπει ότι η RTP είναι η αποδέκτριας της παραχώρησης δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης. Η ρήτρα 1α των συμβάσεων δημόσιας υπηρεσίας επιβεβαιώνει ότι η RTP είναι ο πάροχος της δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης (33).
(49)
Οι συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας (34) προβλέπουν τη σύσταση γνωμοδοτικού οργάνου (Conselho de Opinião) αποτελούμενου από εκπροσώπους των διαφόρων τομέων της κοινής γνώμης, το οποίο μπορεί να παρέμβει προκειμένου να διαπιστώσει κατά πόσον η RTP τηρεί τις γενικές και ειδικές υποχρεώσεις της ως δημόσια υπηρεσία τηλεόρασης.
(50)
Η RTP είναι υποχρεωμένη να υποβάλει στον Υπουργό Οικονομικών πρόγραμμα δραστηριοτήτων και προϋπολογισμό για την εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας (Plano de Actividades e Orçamento do Serviço Público) για το επόμενο έτος, συνοδευόμενα από γνωμοδοτήσεις που εκδίδονται από την υπηρεσία λογιστικού ελέγχου της RTP και το γνωμοδοτικό όργανο. Επιπλέον, πρέπει να υποβάλει έκθεση για την τήρηση των σχετικών με τη δημόσια υπηρεσία υποχρεώσεων στη διάρκεια του προηγούμενου έτους (Relatório sobre o Cumprimento das Obrigacões do Serviço Público - «εκθέσεις σχετικά με τις υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας»), συνοδευόμενη από γνωμοδότηση που εκδίδεται από την υπηρεσία λογιστικού ελέγχου της RTP (35).
(51)
Ο υπουργός Οικονομικών και το μέλος της κυβέρνησης που είναι αρμόδιο για τα μέσα ενημέρωσης πρέπει να ελέγχουν την τήρηση των συμβάσεων δημόσιας υπηρεσίας. Ο Γενικός Επιθεωρητής Δημοσιονομικού Ελέγχου πρέπει να ελέγχει το οικονομικό πρόγραμμα. Επιπλέον, ειδικευμένος εξωτερικός ελεγκτής πρέπει να πραγματοποιεί ετήσιο έλεγχο των εκθέσεων για τη δημόσια υπηρεσία (36).
(52)
Η νέα σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας προβλέπει επίσης την επιβολή κυρώσεων από την Πορτογαλία στην περίπτωση μη τήρησης της σύμβασης. Οι κυρώσεις μπορεί να είναι πρόστιμα, κατασχέσεις, αποζημίωση και λύση της σύμβασης.
(53)
Κατά τη διάρκεια της περιόδου από το 1992 έως το 1998, έγιναν εξωτερικοί έλεγχοι των ετήσιων λογαριασμών της RTP από ανεξάρτητο ελεγκτή.
(54)
Η RTP συνέταξε επίσης εκθέσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας για όλα τα έτη, εκτός της έκθεσης για το 1992, δεδομένου ότι η υποχρέωση διενέργειας εξωτερικών ελέγχων άρχισε για πρώτη φορά στην παλαιά σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας το 1993. Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι για τα έτη 1995 έως 1998 εκδόθηκε ευνοϊκή αυτεξούσια γνωμοδότηση για τις εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας από ανεξάρτητο ελεγκτή (37). Η Πορτογαλία ισχυρίζεται επίσης ότι όλες οι εκθέσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας στη διάρκεια της περιόδου αυτής συνοδεύονταν από γνώμη της υπηρεσίας λογιστικού ελέγχου της RTP και από έλεγχο εκ μέρους του ανεξάρτητου από την RTP Γενικού Επιθεωρητή Δημοσιονομικού Ελέγχου (Inspecção-Geral de Finanças).
Η κατάσταση όσον αφορά τους εξωτερικούς ελέγχους των εκθέσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας μπορούν να περιγραφούν ως εξής:
(55)
Οι εκθέσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας του 1993 και του 1994 περιείχαν δήλωση συμμόρφωσης που αναφέρει ότι είχαν τηρηθεί οι υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας της RTP, αλλά μόνο από τη διοίκηση της RTP.
(56)
Για τα έτη 1995, 1996, 1997 και 1998, οι εκθέσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας περιείχαν δηλώσεις συμμόρφωσης από εξωτερικό ελεγκτή ανεξάρτητο από την εταιρεία, συγκεκριμένα από την ελεγκτική επιχείρηση Maia, Mesquita & Associados - (Revisor Oficial das Contas), σύμφωνα με τις οποίες ο έλεγχος δεν αποκάλυψε θέματα που θα επηρέαζαν σημαντικά τον υπολογισμό των αντισταθμιστικών πληρωμών της RTP που αναφέρονταν στις εκθέσεις για τα έτη αυτά.
(57)
Το 2010, η Πορτογαλία υπέβαλε στην Επιτροπή εκτενέστερους εξωτερικούς ελέγχους των εκθέσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας για την περίοδο από το 1992 έως το 1997. Οι εξωτερικοί έλεγχοι των εκθέσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας για την περίοδο αυτή οργανώθηκαν από τη ρυθμιστική αρχή για τα εθνικά μέσα ενημέρωσης, την Entidade Reguladora para a Comunicação Social (ERC). Διενεργήθηκαν για την περίοδο αυτή από τον Pedro Roque SROC, εξωτερικό ελεγκτή, ανεξάρτητο από την RTP (38). Η Πορτογαλία προσκόμισε επίσης συγκεφαλαιωτική έκθεση όπου συνοψίζονται τα αποτελέσματα των ελέγχων για όλα τα έτη.
Εξωτερικός έλεγχος της έκθεσης για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας υπήρχε ήδη για το έτος 1998. Ο εξωτερικός έλεγχος για το 1998 διενεργήθηκε από την BDO Binder, εξωτερικό ελεγκτή («έκθεση BDO Binder») (39).
(58)
Η εντολή για τους ελέγχους της περιόδου 1992-1997, για κάθε εξεταζόμενο έτος, ήταν να αξιολογηθεί αν η RTP είχε εκπληρώσει την αποστολή της όπως προβλεπόταν στις συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που ίσχυαν τον εποχή εκείνη και αν υπήρχε αντιστοιχία μεταξύ του κόστους για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας και των αντισταθμιστικών πληρωμών που λάμβανε. Οι εξωτερικοί έλεγχοι απαριθμούσαν τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που απέρρεαν από τις συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας, λάμβαναν υπόψη τους διάφορους νόμους που διέπουν τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας της RTP (παραδείγματος χάρη, τον νόμο περί τηλεόρασης αριθ. 58/90 της 7ης Σεπτεμβρίου 1990) καθώς και το πρόγραμμα δραστηριοτήτων και τον προϋπολογισμό για την εκπλήρωση της δημόσιας υπηρεσίας (Plano de Actividades e Orçamento do Serviço Público) και τις εκθέσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας. Οι εξωτερικοί έλεγχοι εξέταζαν εάν τηρούντο οι υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Οι εκθέσεις συνέκριναν τις αντισταθμιστικές πληρωμές που κατέβαλλε η Πορτογαλία με το κόστος που προέκυπτε βάσει των εκθέσεων για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας.
(59)
Για όλα τα υπό εξέταση έτη, δηλαδή 1992 έως 1997, οι έλεγχοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η RTP είχε ουσιαστικά εκπληρώσει τις βασικές υποχρεώσεις της όσον αφορά την παροχή υπηρεσίας τηλεόρασης. Στους ελέγχους αναφέρεται επίσης ότι «όσον αφορά την αντιστοιχία μεταξύ των προβλεπόμενων καθηκόντων παροχής δημόσιας υπηρεσίας και της αντιστάθμισης για το «πραγματικό και καταβληθέν κόστος» δεν υπάρχουν ουσιαστικές στρεβλώσεις που επηρεάζουν τη συμμόρφωση με την ισχύουσα την εποχή εκείνη νομοθεσία». Για όλα τα έτη, η συγκεφαλαιωτική έκθεση διαπιστώνει ότι η αντιστάθμιση που καταβλήθηκε από την Πορτογαλία ήταν χαμηλότερη από τα ποσά που αναφέρονται σε όλες τις εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Οι έλεγχοι δημοσιεύονται στον δικτυακό τόπο της ευρωπαϊκής επιτροπής ραδιοεπικοινωνιών (40). Ομοίως, στην έκθεση BDO δεν διαπιστώθηκε υπεραντιστάθμιση για την παρεχόμενη δημόσια υπηρεσία.
(60)
Το άρθρο 5 του νόμου αριθ. 21/92 δίνει στην RTP το δικαίωμα να λαμβάνει αντισταθμιστική αποζημίωση εκ μέρους του κράτους για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας. Αυτό το δικαίωμα επιβεβαιώνεται από τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας.
(61)
Πέραν των ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών (βλέπε αιτιολογική σκέψη 19 ανωτέρω), οι συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας προβλέπουν επίσης τη χρηματοδότηση από την Πορτογαλία:
α)
της αμοιβής για ειδικές υπηρεσίες που προβλέπονται σε συμφωνίες παροχής υπηρεσιών που έχουν υπογραφεί ή πρόκειται να υπογραφούν από τη δημόσια διοίκηση και την RTP (41)·
β)
της συμμετοχής του κράτους σε όλες τις επενδύσεις που πρόκειται να πραγματοποιήσει η RTP, ιδίως όσες αφορούν τις απαραίτητες υποδομές για τη λειτουργία των κέντρων παραγωγής και εκπομπής στις Αυτόνομες Περιφέρειες των Αζορών και της Μαδέρας, τα αρχεία οπτικοακουστικού υλικού, τις διεθνείς εκπομπές της RTP και άλλες επενδύσεις τις οποίες η RTP είναι υποχρεωμένη να πραγματοποιήσει για τεχνολογικούς λόγους (42).
(62)
Ο καθορισμός του κόστους και των εσόδων που συνδέονται με τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας για τα οποία δύναται η RTP να λάβει αντισταθμιστικές πληρωμές γίνεται βάσει ενός συστήματος αναλυτικής λογιστικής του κόστους. Οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας προσδιορίζουν τα κριτήρια για τον υπολογισμό του κόστους που μπορεί να θεωρηθεί ότι σχετίζεται με την εκπλήρωση κάθε υποχρέωσης δημόσιας υπηρεσίας (43).
(63)
Στο πλαίσιο αυτού του συστήματος αναλυτικής λογιστικής του κόστους που αναφέρθηκε στην προηγούμενη παράγραφο, η RTP κατανέμει το κόστος και τα έσοδα (παραδείγματος χάρη, κόστος προσωπικού και υλικού) για την κάλυψη ενός καθορισμένου αριθμού δραστηριοτήτων (όπως διαχείριση των προγραμμάτων, άμεσο και έμμεσο κόστος των προγραμμάτων, κόστος μετάδοσης, κόστος εκπομπής, κόστος μάρκετινγκ και γενικό κόστος).
(64)
Το άμεσο κόστος των διαφόρων δραστηριοτήτων κατανέμεται μεταξύ των διαφόρων στοιχείων κόστους (παραδείγματος χάρη RTP 1, RTP 2, RTPi και RTP Africa). Το έμμεσο κόστος κατανέμεται μεταξύ των διαφόρων στοιχείων κόστους βάσει συγκεκριμένων αναλυτικών κριτηρίων (παραδείγματος χάρη, ο αριθμός των ωρών εκπομπής) (44).
(65)
Το σύστημα αναλυτικής λογιστικής έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
α)
στο πλαίσιο των συμβάσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας, μπορεί να υπάρξει αντιστάθμιση μόνο για το καθαρό κόστος εκμετάλλευσης σύμφωνα με τη μέθοδο που αναφέρεται στις συμβάσεις αυτές. Οι χρηματοοικονομικές επιβαρύνσεις, οι έκτακτες δαπάνες και οι προμήθειες που δεν έχουν άμεση σχέση με μια δραστηριότητα εξαιρούνται από την αντιστάθμιση (45)·
β)
για τον υπολογισμό του καθαρού κόστους εκμετάλλευσης που δίνει δικαίωμα σε επιστροφές, η RTP πρέπει να αφαιρέσει τα έσοδα εκμετάλλευσης που συνδέονται με κάθε υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας·
γ)
στο πλαίσιο της παλαιάς σύμβασης δημόσιας υπηρεσίας, η γενική υποχρέωση δημόσιας υπηρεσίας για τη λειτουργία της RTP 1 και της RTP 2 και την κάλυψη των αυτόνομων περιφερειών με έναν από τους δυο διαύλους δεν έδινε δικαίωμα σε καμία αντιστάθμιση (46)·
δ)
στο πλαίσιο της νέας σύμβασης δημόσιας υπηρεσίας, το κόστος εκμετάλλευσης της RTP 1 και της RTP 2 μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο αντιστάθμισης, ενώ δεν προβλέπεται καμιά πρόσθετη αντιστάθμιση στην περίπτωση που το πραγματικό καθαρό κόστος εκμετάλλευσης της RTP 1 και της RTP 2 αποδειχτεί υψηλότερο του προβλεπομένου (47).
(66)
Η RTP παρουσίασε το καθαρό κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας στις ετήσιες εκθέσεις σχετικά με τη δημόσια υπηρεσία, σύμφωνα με τη μέθοδο υπολογισμού του κόστους που περιγράφηκε στις αιτιολογικές σκέψεις 60 έως 65. Ο κάτωθι πίνακας παρουσιάζει μια συνολική εικόνα του κόστους ανά δραστηριότητα δημόσιας υπηρεσίας για την οποία RTP έχει δικαίωμα να λάβει αντισταθμιστικές πληρωμές.
Πίνακας 4
Καθαρό δηλωμένο κόστος για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας που μπορεί να επιστραφεί
(σε εκατ. PTE)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Τηλεκειμενογραφία
112,9
86,8
Λειτουργία της RTP Internacional
882,3
1 517,4
1 826,9
1 890,8
2 059,6
3 999,1
3 712,9
RTP África
-
-
-
-
654,7
1 332,0
Απευθείας μετάδοση της RTP 1 στη Μαδέρα και τις Αζόρες
-
-
-
-
-
76,8
295,4
Οπτικοακουστικά αρχεία
509,1
241,6
402,7
492,7
184,9
909,4
672,1
Συνεργασία με τις αφρικανικές χώρες με επίσημη γλώσσα την πορτογαλική
186,9
128,4
172,2
148,6
144,9
202,4
200,3
Απόκλιση του κόστους
406,7
1 312,8
1 314,2
1 050,3
1 050,0
622,6
208,6
Αντιπροσωπείες/ανταποκριτές
797,8
658,2
681,1
642,7
583,2
457,2
211,0
Ίδρυμα του Εθνικού θεάτρου S. Carlos
50,0
55,0
60,0
60,0
60,0
60,0
Κινηματογραφική στήριξη
215,0
95,0
27,5
156,5
391,1
352,8
Λειτουργία αυτόνομων περιφερειακών κέντρων
3 453,4
3 486,0
3 685,9
3 696,1
3 846,6
3 459,2
2 855,2
Εκπομπή για συγκεκριμένους φορείς
482,0
350,6
151,1
94,6
80,8
Sport TV (48)
- 440,0
Καθαρό κόστος εκμετάλλευσης της RTP1
16 946,1
11 916,6
Καθαρό κόστος εκμετάλλευσης της RTP2
9 050,6
10 080,6
8 637,6
Συνολικό καθαρό κόστος εκμετάλλευσης
6 718,2
7 960,0
8 384,1
8 103,3
17 217,1
37 972,1
30 101,3
Πηγή: Πληροφορίες που δόθηκαν από τις πορτογαλικές αρχές και εκθέσεις για τη δημόσια υπηρεσία.
(67)
Ο κάτωθι πίνακας παρουσιάζει μια συνολική εικόνα των επενδύσεων της RTP σε εξοπλισμό για τις δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας. Παρουσιάζει ταυτόχρονα τις πραγματικές επενδύσεις σε δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας, όπως περιέχονται στους ετήσιους οικονομικούς λογαριασμούς καθώς και τις επενδύσεις που δηλώθηκαν στις εκθέσεις για τη δημόσια υπηρεσία. Οι πραγματικές επενδύσεις σε δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας υπήρξαν υψηλότερες των επενδύσεων που αναφέρονται στις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας
Πίνακας 5
Επενδύσεις σε δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας
(σε εκατ. PTE)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Σύνολο
Χρηματοοικονομικοί λογαριασμοί
2 632,6
2 102,0
2 763,9
992,7
1 480,4
4 037,4
6 054,2
20 063,2
Εκθέσεις για τη δημόσια υπηρεσία
2 327,3
98,0
1 975,1
154,4
28,1
4 037,4
6 127,8
14 748,1
Διαφορά
305,3
2 004,0
788,8
838,3
1 452,3
0
-73,6
5 315,1
Πηγή: Χρηματοοικονομικοί λογαριασμοί της RTP και εκθέσεις για τη δημόσια υπηρεσία.
(68)
Ο στόχος των ad hoc μέτρων ήταν η παροχή αντιστάθμισης στην RTP για τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που της επιβλήθηκαν και η χρηματοδότηση των επενδύσεών της.
(69)
Στην Πορτογαλία, ο φορέας δημόσιας υπηρεσίας δεν επελέγη κατόπιν ανταγωνιστικής διαδικασίας υποβολής προσφορών στην οποία όλες οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις θα είχαν την ευκαιρία να παρουσιάσουν το ύψος της αντιστάθμισης που θα τους ήταν απαραίτητη προκειμένου να αναλάβουν την παραχώρηση δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης. Η κυβέρνηση ήταν αυτή που υπέδειξε την RTP για την παροχή της δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης.
(70)
Από το 1992 δημόσιοι και ιδιωτικοί ραδιοτηλεοπτικοί φορείς δραστηριοποιούνται στην πορτογαλική αγορά τηλεόρασης. Πέραν της RTP, οι ιδιωτικοί φορείς SIC και TVI έχουν άδειες εκμετάλλευσης τηλεοπτικών διαύλων. Η SIC υπήρξε ο πρώτος ιδιωτικός φορέας που ξεκίνησε δραστηριότητες ραδιοτηλεόρασης στις 6 Οκτωβρίου 1992. Τα μέτρα υπέρ της RTP μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα τη νόθευση του ανταγωνισμού στην πορτογαλική αγορά τηλεόρασης.
III. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ ΤΡΙΤΩΝ
(71)
Μετά την κίνηση της επίσημης διαδικασίας έρευνας της Επιτροπής στην παρούσα υπόθεση, αρκετά ενδιαφερόμενα μέρη υπέβαλαν παρατηρήσεις σχετικά με τα μέτρα που αναλύονται στις αιτιολογικές σκέψεις 21-39. Στις αιτιολογικές σκέψεις που ακολουθούν παρέχεται επισκόπηση των σχετικών παρατηρήσεων που λήφθηκαν από ενδιαφερόμενα μέρη, οι οποίες έχουν συγκεντρωθεί ανά μέτρο.
(72)
Στην παρούσα ενότητα παρουσιάζονται μόνο οι παρατηρήσεις που αφορούν τα θέματα που έμειναν ανοικτά μετά την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση T-442/03, και συγκεκριμένα εκείνες που αφορούν τις απαλλαγές από έξοδα συμβολαιογράφου, καταχώρισης και δημοσίευσης, καθώς και σε σχέση με άλλα μέτρα που αναφέρονται στο άρθρο 1 της απόφασης 2005/406/ΕΚ (τη συμφωνία με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης του 1993, τις εισφορές κεφαλαίου την περίοδο 1994 έως 1997 και το δάνειο του 1998). Σε αυτές τις παρατηρήσεις των ενδιαφερομένων μερών περιλαμβάνονται απόψεις που διαβιβάστηκαν μετά την πρώτη απόφαση για κίνηση διαδικασίας της Επιτροπής της 15ης Νοεμβρίου 2001, καθώς και παρατηρήσεις που λήφθηκαν μετά τη δημοσίευση της πρόσκλησης υποβολής παρατηρήσεων στις 24 Δεκεμβρίου 2008 (49).
(73)
Η SIC και η TVI υποστήριξαν ότι η απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές και τα τέλη καταχώρισης συνιστά εξαίρεση από τους κανόνες που εφαρμόζονται κανονικά βάσει του πορτογαλικού δικαίου σε οιαδήποτε τροποποίηση του καταστατικού μιας εταιρείας. Η SIC παρατήρησε ότι το πεδίο εφαρμογής της απαλλαγής δεν περιορίζεται στη μετατροπή της RTP το 1992. Δυνάμει του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, η RTP δικαιούται γενικής απαλλαγής από τέλη και επιβαρύνσεις για οποιαδήποτε εγγραφή και καταχώριση.
(74)
Η TVI ανέφερε ότι η RTP απαλλάσσεται επίσης από την πληρωμή των εξόδων που σχετίζονται με τη δημοσίευση συμβολαιογραφικής πράξης.
(75)
Όσον αφορά τις εισφορές κεφαλαίου κατά την περίοδο 1994-1997, η SIC, η ACT, η ένωση εμπορικών ραδιοτηλεοπτικών φορέων, ο ιταλικός εμπορικός ραδιοτηλεοπτικός εμπορικός φορέας Mediaset και η TVΙ επισήμαναν ότι κανένας συνετός μέτοχος δεν θα συνεισέφερε στην αύξηση του κεφαλαίου μιας εταιρείας με τα χαρακτηριστικά της RTP. Οι εν λόγω εισφορές κεφαλαίου έγιναν σε εταιρεία με σημαντικό έλλειμμα χωρίς συνεκτικό σχέδιο αναδιάρθρωσης που θα καθιστούσε το εγχείρημα αυτό βιώσιμο.
(76)
Επιπλέον, όσον αφορά το δάνειο του 1998, η SIC ισχυρίζεται ότι αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η RTP είχε «τεχνικά πτωχεύσει» το 1996, κανένα χρηματοπιστωτικό ίδρυμα δεν θα είχε εγκρίνει ένα τέτοιο δάνειο προς την RTP.
(77)
Ειδικότερα, η SIC τόνισε την απουσία εξωτερικών ελέγχων, που θα έπρεπε να είχαν πραγματοποιηθεί σε τακτική βάση. Αναφέρθηκε επίσης σε παρατυπίες που διαπιστώθηκαν για το έτος 1998 όπως περιγράφηκε στην έκθεση BDO Binder για το έτος αυτό, τον μόνο υφιστάμενο εξωτερικό έλεγχο, τις οποίες θα έπρεπε να είχε λάβει υπόψη της η Επιτροπή. Επισήμαινε αρκετές αδυναμίες που διαπιστώθηκαν στην έκθεση BDO Binder για το 1998, μεταξύ άλλων την υπέρβαση των ορίων τηλεοπτικού χρόνου διαφήμισης για τις εκπομπές της RTP. Η SIC επισημαίνει ότι, σύμφωνα με τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας, η RTP οφείλει να τηρεί ορισμένα όρια σχετικά με τις διαφημίσεις και μπορεί να μεταδίδει ένα ορισμένο μόνο αριθμό λεπτών με διαφημιστικά μηνύματα ανά ώρα. Σύμφωνα με τα πορίσματα της έκθεσης BDO Binder, αυτό δεν είχε τηρηθεί για το έτος 1998. Η SIC επισήμανε επίσης το πόρισμα της έκθεσης σύμφωνα με το οποίο ορισμένα στοιχεία ενεργητικού δεν είχαν καταχωριστεί, πράγμα το οποίο η SIC φαίνεται να θεωρεί ως απόδειξη ότι δεν είχαν πραγματοποιηθεί οι αντίστοιχες επενδύσεις για αυτά τα στοιχεία ενεργητικού.
(78)
Μετά την ακύρωση του άρθρου 1 και μέρους του άρθρου 2 της απόφασης 2005/406/ΕΚ από το Δικαστήριο στην υπόθεση T-442/03, η SIC ισχυρίζεται ότι η Επιτροπή πρέπει στην παρούσα απόφαση να λάβει επίσης υπόψη την έκθεση του πορτογαλικού ελεγκτικού συνεδρίου (Tribunal de Contas, αναφέρεται εφεξής ως ελεγκτικό συνέδριο) του Ιουνίου 2002 (αριθ. 8/2002), αντικειμενικό καθήκον της οποίας, σύμφωνα με την SIC, ήταν να αξιολογήσει τη διαχείριση της RTP και την παροχή δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης από πλευράς αποτελεσματικότητας, αποδοτικότητας και οικονομίας, για την περίοδο 1997 έως 2000. Ωστόσο, η περίοδος αυτή επεκτάθηκε έως το 1993. Συνοψίζοντας τα πορίσματα αυτής της έκθεσης, η SIC επισημαίνει ότι υπήρχε έλλειψη στρατηγικής για τον προσδιορισμό των προγραμμάτων RTP και ότι δεν τηρήθηκαν οι εσωτερικές οδηγίες του διοικητικού συμβουλίου σχετικά με τα όρια κόστους ούτε εφαρμόστηκε ο ετήσιος προϋπολογισμός που είχε καταρτιστεί. Η SIC ανέφερε επίσης ότι το ελεγκτικό συνέδριο έχει επισημαίνει ότι η Πορτογαλία δεν έχει ακόμη προσδιορίσει ότι η χορήγηση κρατικής ενίσχυσης συνδέεται με την τήρηση της υποχρέωσης της RTP για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας.
(79)
Η SIC αναφέρθηκε στα γενικά πορίσματα του πορτογαλικού ελεγκτικού συνεδρίου για τις συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας, που επιτρέπουν στην RTP να αγνοεί τις πτυχές της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας όσον αφορά τη διαχείριση της RTP, πράγμα που συμβαδίζει με την αοριστία και την ασάφεια που περιβάλλει τον ορισμό της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας.
IV. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑΣ
(80)
Σχετικά με την απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι εφόσον η μετατροπή της δημόσιας επιχείρησης σε ανώνυμη εταιρεία (sociedade anónima) έπρεπε να πραγματοποιηθεί με νομοθετική πράξη, δεν αιτιολογείται η είσπραξη τελών και αμοιβών που συνδέονται με την επισημοποίηση της μετατροπής με συμβολαιογραφική πράξη, ούτε με την καταχώριση ή τη δημοσιοποίησή της.
(81)
Η μετατροπή της RTP σε ανώνυμη εταιρεία πραγματοποιήθηκε το 1992 προκειμένου να υπαχθεί στο ιδιωτικό δίκαιο και ο τρόπος λειτουργίας της να προσεγγίσει περισσότερο τον τρόπο λειτουργίας των ιδιωτικών φορέων. Θεωρήθηκε απαραίτητο να εξοπλιστεί η RTP με τα μέσα και τις προϋποθέσεις που θα της επέτρεπαν να εκπληρώσει καλύτερα τους στόχους της για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας σε μια αγορά που ήταν ολοένα και πιο ανοικτή στον ανταγωνισμό. Στόχος ήταν οι πράξεις και η διοίκηση της RTP να αποκτήσουν την ίδια ευελιξία που έχουν οι «κοινές» εταιρείες που λειτουργούν βάσει του ιδιωτικού εμπορικού δικαίου. Σύμφωνα με την Πορτογαλία, ο τύπος της ανώνυμης εταιρείας προσέφερε μεγαλύτερη ευελιξία από τις διαδικασίες κρατικού ελέγχου στις οποίες υπόκειτο προηγουμένως η RTP λόγω της ιδιότητάς της ως δημόσιας επιχείρησης, και της προσέφερε με αυτόν τον τρόπο καλύτερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη των τηλεοπτικών διαύλων και του προγράμματός τους.
(82)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι η μετατροπή της RTP με νομοθετική πράξη το 1992, που είχε ως συνέπεια να μην είναι απαραίτητη «συμβολαιογραφική πράξη» για την επισημοποίησή της, ήταν σύμφωνη με τη φύση και την οικονομία του πορτογαλικού νομικού συστήματος. Επ’ αυτού, η Πορτογαλία υπενθυμίζει ότι η RTP είχε συσταθεί ως δημόσια επιχείρηση το 1975 με νομοθετική πράξη, και συγκεκριμένα με το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 674-D/75. Συνεπώς, όπως απαιτείται ρητά στον νόμο 84/88 που διέπει τη μετατροπή των δημόσιων επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες, οι πράξεις αυτές πρέπει να πραγματοποιούνται και με νομοθετική πράξη.
Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 84/88, που είναι ο γενικός νόμος που διέπει τη μετατροπή δημόσιων επιχειρήσεων (βλ ανωτέρω παράγραφο 25), η νομοθετική πράξη για τη μετατροπή της δημόσιας επιχείρησης θα έπρεπε να εγκρίνει και το καταστατικό της ανώνυμης εταιρείας που προέκυπτε από τη μετατροπή. Επιπλέον, αυτό ήταν σύμφωνο με την αρχή της ισοδυναμίας των πράξεων, σύμφωνα με την οποία οι νομοθετικές πράξεις μπορούν να τροποποιηθούν, να ανασταλούν ή να ανακληθούν μόνο με πράξεις που έχουν ισοδύναμη αξία στην ιεράρχηση των νομοθετικών πράξεων. Η Πορτογαλία επισημαίνει ότι η αρχή της ισοδυναμίας των πράξεων προβλέπεται στο πορτογαλικό σύνταγμα (επί του παρόντος άρθρο 112 παράγραφος 5 ή άρθρο 115 παράγραφος 5 του συντάγματος κατά το χρόνο μετατροπής της RTP το 1992) το οποίο αναφέρει ότι «κανένας νόμος δεν δύναται να δημιουργεί άλλες κατηγορίες νομοθεσίας, ούτε να χορηγεί σε άλλα είδη πράξεων τη δυνατότητα ερμηνείας, ενσωμάτωσης, τροποποίησης, αναστολής ή ανάκλησης οιασδήποτε των διατάξεών του κατά τρόπο που να παραγάγει αποτελέσματα έναντι τρίτων». Η εφαρμογή αυτής της αρχής στη μετατροπή των δημόσιων επιχειρήσεων έχει τη στήριξη και άλλων θεωρητικών της νομικής επιστήμης (50). Η Πορτογαλία αναφέρεται επίσης σε ένα αριθμό αποφάσεων του Συνταγματικού Δικαστηρίου που επαναλαμβάνουν την ερμηνεία ότι ένας νόμος μπορεί να ερμηνευτεί μόνο από άλλο νόμο (51) και όχι από πράξη που έχει διαφορετική και χαμηλότερη κατάταξη στην ιεράρχηση των νομοθετικών πράξεων.
(83)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι η μετατροπή της RTP σε ανώνυμη εταιρεία με τον νόμο αριθ. 21/92 πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με αυτόν τον γενικό κανόνα του πορτογαλικού δικαίου και δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί σύννομα απλώς με πράξη ιδιωτικού δικαίου με τη μορφή συμβολαιογραφικής πράξης. Η Πορτογαλία αναφέρει επίσης διάφορα παραδείγματα άλλων δημόσιων επιχειρήσεων που μετατράπηκαν με νομοθετικές πράξεις σε ανώνυμες εταιρείες (52).
(84)
Η Πορτογαλία αναφέρεται στο νομοθετικό διάταγμα αριθ. 267/76 της 8ης Απριλίου 1976 στο οποίο καθορίστηκε για πρώτη φορά ένα γενικό καθεστώς για τις δημόσιες επιχειρήσεις. Στο εν λόγω νομοθετικό διάταγμα προβλέπεται ότι οι δημόσιες επιχειρήσεις μπορούν να συσταθούν με νομοθετικό διάταγμα, το οποίο θα πρέπει να εγκρίνει το καταστατικό τους. Αυτό ισχύει και για μετέπειτα τροποποιήσεις του καταστατικού.
(85)
Η Πορτογαλία αναφέρεται επίσης στον νόμο αριθ. 84/84 της 20ής Ιουλίου 1988 (βλέπε αιτιολογική σκέψη 25 της παρούσας απόφασης) που όριζε ότι απαιτείτο νομοθετικό διάταγμα για τη μετατροπή των δημοσίων επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες και ότι ήταν επίσης αναγκαία η έγκριση του καταστατικού τους. Συνεπώς, η Πορτογαλία συμπεραίνει ότι για τη μετατροπή της RTP το 1992 απαιτείτο πρώτα νομοθετικό διάταγμα και δεύτερον το καταστατικό της μπορούσε να εγκριθεί μόνο με νόμο και όχι με συμβολαιογραφική πράξη.
(86)
Επιπλέον, ο νόμος αριθ. 58/90 της 7ης Σεπτεμβρίου 1990 όριζε ότι η δημόσια υπηρεσία τηλεόρασης πρέπει να παρέχεται από φορείς που κατέχονται εξ ολοκλήρου ή κατά πλειοψηφία από δημόσιους οργανισμούς και ότι το καταστατικό των οργανισμών αυτών πρέπει να εγκριθεί με νομοθετικό διάταγμα.
(87)
Όσον αφορά τα «τέλη καταχώρισης», η Πορτογαλία παρατηρεί ότι ενώ η καταχώριση του καταστατικού που εγκρίθηκε με τον νόμο αριθ. 21/92 είχε απαλλαγεί από τα τέλη αυτά, οι διατυπώσεις καταχώρισης έπρεπε να διενεργηθούν αυτεπαγγέλτως. Οι διατυπώσεις καταχώρισης θεωρήθηκαν απαραίτητες διότι ο Κώδικας Εμπορικού Μητρώου (Código do Registo Comercial) απαιτεί την καταχώριση και τη δημοσιοποίηση των πράξεων που αφορούν εταιρείες. Σύμφωνα με την Πορτογαλία, το ποσό των τελών καταχώρισης ανέρχεται σε 11 000 contos (53) που αντιστοιχεί σε 11 000 000 PTE.
(88)
Σχετικά με την υποχρέωση δημοσίευσης, η Πορτογαλία υπογραμμίζει ότι εφόσον το καταστατικό της RTP δημοσιεύτηκε στο Diário da República ως παράρτημα του νόμου αριθ. 21/92 με τον οποίο εγκρίθηκε, η υποχρέωση αυτή εκπληρώθηκε.
(89)
Όσον αφορά τις παρατηρήσεις της SIC σχετικά με το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, η Πορτογαλία απάντησε ότι ο πορτογάλος νομοθέτης δεν προέβλεψε ειδικά φορολογικά πλεονεκτήματα για μετατροπές επιχειρήσεων ή πράξεις αναδιάρθρωσης για δημόσιες επιχειρήσεις. Η απαλλαγή βασίστηκε στο νομοθετικό διάταγμα αριθ. 404/90. Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι, εξαιρουμένης της μετατροπής του 1992, το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 δεν απαλλάσσει την RTP από την καταβολή των τελών καταχώρισης. Η Πορτογαλία ισχυρίζεται επίσης ότι ο χαρακτηρισμός του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 ως μόνιμης απαλλαγής από τα τέλη οφείλεται σε γλωσσική παρανόηση. Αντί να προβλέπει ότι το νομοθετικό διάταγμα αποτελούσε επαρκή τίτλο για κάθε νομοθετικό σκοπό και πράξη που ήταν απαραίτητη για την τακτοποίηση της «κατάστασης» (δηλαδή τη μετατροπή του 1992, η έμφαση προστέθηκε από τον συντάκτη), το άρθρο 11 παράγραφος 2 προέβλεπε ότι η RTP απαλλασσόταν από όλες τις επιβαρύνσεις και τα τέλη που έθεταν σε ισχύ τις πράξεις των κτηματολογίων. Κατά την Πορτογαλία, αυτό σημαίνει ότι, εκτός του πλαισίου των πράξεων μετατροπής του 1992 και εξαιρουμένων των τελών καταχώρισης που αφορούν τη μετατροπή αυτή, η RTP δεν απαλλάσσεται από την καταβολή τελών καταχώρισης. Η Πορτογαλία χορήγησε επίσης αποδείξεις αρκετών περιπτώσεων στις οποίες η RTP είχε καταβάλει τα τέλη καταχώρισης.
(90)
Η Πορτογαλία αναφέρει ότι τα αίτια της αρχικής συμφωνίας μεταξύ της διοίκησης του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης και της RTP σχετικά με την αναδιάταξη του χρέους και τη μη καταβολή τόκων και προστίμων ήταν η διαφωνία σχετικά με το συνταγματικό χαρακτήρα του εφαρμοστικού διατάγματος αριθ. 12/83, που ρυθμίζει τις υποχρεωτικές κρατήσεις κοινωνικής ασφάλισης για την αμοιβή των υπερωριών. Η συμφωνία για τη διευθέτηση του χρέους αναγνώρισε την ερμηνεία της RTP που υποστήριζε ότι οι αμοιβές των υπερωριών δεν υπόκειντο σε κρατήσεις κοινωνικής ασφάλισης. Την εν λόγω ερμηνεία επιβεβαίωσε φορολογικός εμπειρογνώμων.
(91)
Δεύτερον, η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι η επίσημη έγκριση αυτής της συμφωνίας από την πορτογαλική κυβέρνηση δεν παρείχε συγκεκριμένο οικονομικό πλεονέκτημα για την RTP σε σχέση με άλλες επιχειρήσεις σε παρόμοια κατάσταση που υπόκειντο στο νομοθετικό διάταγμα αριθ. 411/91. Η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι η παρέκκλιση που προβλέπεται στο άρθρο 2 παράγραφος 1 στοιχείο δ) ίσχυε για την RTP, δεδομένου ότι η επιχείρηση αποτέλεσε αντικείμενο κρατικής παρέμβασης και γνώρισε διάφορες αντίξοες καταστάσεις κατά τη διάρκεια της διαχείρισής της από διοικητική επιτροπή που διόρισε η κυβέρνηση το 1977 (54). Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι ο γενικός χαρακτήρας της παρέκκλισης υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι συνάφθηκε συμφωνία και με έναν από τους ενδιαφερομένους βάσει του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 411/91.
(92)
Όσον αφορά το δάνειο, η Πορτογαλία δηλώνει ότι οι τεχνικοί όροι του δανείου όριζαν ότι η οικονομική αυτή συναλλαγή υπόκειτο σε τόκους οι οποίοι υπολογίζονταν σύμφωνα με τα κριτήρια της αγοράς.
(93)
Επιπλέον, η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι οι εισφορές κεφαλαίου κατά τη χρονική περίοδο 1994-1998 αποτέλεσαν μαζί με την καταβολή αντισταθμιστικών πληρωμών μέσο για τη χρηματοδότηση του κόστους που συνδέεται με την παροχή δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης.
(94)
Κατά την Πορτογαλία, το μοντέλο χρηματοδότησης που επελέγη προκειμένου να αποζημιωθεί η RTP για το κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας αποδείχτηκε ακατάλληλο και προκάλεσε εμπορικά ελλείμματα. Πρώτον, ο υπολογισμός του ύψους των αντισταθμιστικών αποζημιώσεων υπήρξε πάντοτε κατώτερος των πραγματικών αναγκών χρηματοδότησης της δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης. Δεύτερον, η Πορτογαλία κατέβαλε συστηματικά με καθυστέρηση τις εν λόγω αποζημιώσεις. Για τον λόγο αυτό, η RTP ήταν υποχρεωμένη να προσφεύγει σε τραπεζική χρηματοδότηση για να αντιμετωπίσει τις δαπάνες λειτουργίας της και δεν μπορούσε να συμπεριλάβει τους τόκους και τις αποσβέσεις στον υπολογισμό του κόστους παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Τρίτον, η RTP έπρεπε να αποδώσει ΦΠΑ στο κράτος για τις αντισταθμιστικές αποζημιώσεις, πράγμα το οποίο είχε σαν αποτέλεσμα τη μείωση του καθαρού ποσού των εν λόγω αντισταθμιστικών αποζημιώσεων.
(95)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι: i) οι φορολογικές απαλλαγές (δηλαδή η απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης), ii) οι διευκολύνσεις πληρωμής του τέλους χρήσης του τηλεοπτικού δικτύου μετάδοσης, iii) η αναδιάταξη των οφειλών προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης, iv) η πληρωμή λόγω της μεταβίβασης του τηλεοπτικού δικτύου, v) το πρωτόκολλο για την κινηματογραφική στήριξη και vi) το δάνειο που έλαβε η RTP το 1998 δεν ανταποκρίνονται στον ορισμό της κρατικής ενίσχυσης. Όσον αφορά το συμβιβάσιμο των άλλων μέτρων, η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι πρέπει να θεωρηθούν ως αντισταθμιστική αποζημίωση για το κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας και, κατά συνέπεια, δεν πρέπει να θεωρηθούν ως κρατική ενίσχυση (55) ή, εναλλακτικά, το συμβιβάσιμο των μέτρων αυτών με τη νομοθεσία της Ένωσης πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα του άρθρου 86 παράγραφος 2 της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ).
(96)
Όσον αφορά τον υπολογισμό της υπεραντιστάθμισης, η Πορτογαλία δήλωσε τα κάτωθι:
α)
Ο συνυπολογισμός, το 1996, του κόστους εκμετάλλευσης της RTP 2 στο κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας το οποίο μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο αντιστάθμισης βασιζόταν στη νέα σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας, σύμφωνα με την οποία η αντισταθμιστική αποζημίωση για το κόστος εκμετάλλευσης της RTP 2, άρχισε να εφαρμόζεται βάσει της σύμβασης αυτής από την 1η Ιανουαρίου 1996 (56).
β)
Το δάνειο ύψους 20 000 εκατ. PTE δεν πρέπει να θεωρείται ως αντισταθμιστική αποζημίωση, δεδομένου ότι χορηγήθηκε σύμφωνα με τους όρους της αγοράς.
γ)
Οι αυξήσεις κεφαλαίου είχαν επίσης ως στόχο τη χρηματοδότηση επενδύσεων και όχι απλώς τη χορήγηση αντισταθμιστικών αποζημιώσεων για τις επιστρεφόμενες δαπάνες παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Η υποχρέωση του κράτους ως μετόχου να συμμετέχει στη χρηματοδότηση επενδύσεων που κρίνονται απαραίτητες περιλαμβάνεται στις συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας (57).
δ)
Οι αντισταθμιστικές πληρωμές υπόκειντο σε ΦΠΑ, και ως εκ τούτου το καθαρό ποσό που έλαβε η RTP ήταν κατώτερο.
ε)
Σύμφωνα με τη νέα σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας, το κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας μπορεί να επιστραφεί μόνο μέχρι του προβλεπόμενου από τον προϋπολογισμό ποσού.
Λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω, η Πορτογαλία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η αντισταθμιστική αποζημίωση υπέρ της RTP για την υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας δεν πρέπει να θεωρηθεί υπερβολική ή αδικαιολόγητη.
(97)
Όσον αφορά την απουσία εξωτερικών ελέγχων, η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι η Επιτροπή είχε ήδη λάβει θέση σχετικά με την οικονομική κατάσταση της RTP, που κάλυπτε και την περίοδο από το 1992 έως το 1998, χωρίς να ζητήσει εξωτερικό έλεγχο όσον αφορά την παροχή δημόσιας υπηρεσίας στις αποφάσεις της του 2006 στην υπόθεση E 14/05 και NN 31/06 και οι εν λόγω αποφάσεις δεν αμφισβητήθηκαν από το Δικαστήριο. Ειδικότερα, η Πορτογαλία υποστηρίζει ότι η Επιτροπή έλαβε ήδη υπόψη την έκθεση του ελεγκτικού συνεδρίου 8/2002 στην απόφαση NN 31/06. Υπογραμμίζει εξάλλου ότι στην απόφαση NN 31/06, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η οικονομική κατάσταση της RTP από το 1992 έως το 1998 ήταν αποτέλεσμα της χρόνιας υποχρηματοδότησης των δραστηριοτήτων της για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας. Στην απόφαση NN 31/06, η Επιτροπή είχε στηρίξει τα πορίσματά της σε εξωτερική έκθεση, και συγκεκριμένα στην έκθεση PriceWaterhouse Cooper του 2005 και στους ετήσιους λογαριασμούς της RTP που είχαν ελεγχθεί από εξωτερικό φορέα, και οι οποίοι κατά την Πορτογαλία είναι οι μόνοι που πρέπει να ληφθούν υπόψη.
(98)
Η Πορτογαλία επαναλαμβάνει επίσης ότι οι εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας για την περίοδο από το 1993 έως το 1998 ελέγχθηκαν από τους ορκωτούς ελεγκτές της RTP (58). Ωστόσο, η Πορτογαλία υπέβαλε αργότερα εξωτερικούς ελέγχους όσον αφορά την παροχή δημόσιας υπηρεσίας για την περίοδο από το 1992 έως το 1998, μαζί με την τελική συγκεφαλαιωτική έκθεση που κάλυπτε το σύνολο των ετών αυτών. Οι εξωτερικοί έλεγχοι οργανώθηκαν από την ανεξάρτητη Media Authority, Entidade Reguladora para a Comunicação Social, ERC, που ζήτησε από εξωτερικούς ελεγκτές, και ειδικότερα από τον Pedro Roque (59) να διενεργήσουν τους εξωτερικούς ελέγχους.
(99)
Η Πορτογαλία απάντησε αναλυτικότερα σε ορισμένους από τους ισχυρισμούς της SIC για συγκεκριμένα σημεία. Όσον αφορά τον ισχυρισμό της SIC ότι σύμφωνα με την έκθεση BDO Binder, έλειπε η γνώμη του γνωμοδοτικού οργάνου, η Πορτογαλία τονίζει ότι η γνώμη δεν αφορούσε την έκθεση παροχής δημόσιας υπηρεσίας της RTP. Ενώ η γνώμη αυτού του οργάνου προβλεπόταν στην παλαιά σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας, δεν είχε καταστεί νομικά δεσμευτική. Επίσης, η νέα σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας δεν προέβλεπε τη γνωμοδότηση αυτού του οργάνου επί της έκθεσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(100)
Όσον αφορά τους ισχυρισμούς της SIC ότι η έκθεση BDO Binder για το 1998 περιλάμβανε ενσώματα περιουσιακά στοιχεία ύψους περίπου 53 εκατ. ευρώ, παρόλο που δεν υπήρχε απογραφή για αυτά τα περιουσιακά στοιχεία, η Πορτογαλία επιβεβαίωσε ότι είχαν πραγματοποιηθεί οι αντίστοιχες επενδύσεις για τα στοιχεία αυτά. Το γεγονός ότι δεν έγινε αρχικά απογραφή των περιουσιακών αυτών στοιχείων (μολονότι κατέστη δυνατός ο μεταγενέστερος προσδιορισμός της αξίας, εκτός από ποσό 4 εκατ., αυτών των περιουσιακών στοιχείων τα οποία και απογράφηκαν αναδρομικά), δεν σήμαινε ότι δεν είχε διενεργηθεί επένδυση. Ο εξωτερικός ελεγκτής επιβεβαίωσε τα υπόλοιπα και τα στοιχεία, καθώς και τη συναλλαγή με τρίτα μέρη.
(101)
Όσον αφορά τον ισχυρισμό της SIC ότι, σύμφωνα με την έκθεση BDO Binder για το έτος 1998, είχε γίνει υπέρβαση των ορίων τηλεοπτικού χρόνου για διαφημιστικά μηνύματα, η Πορτογαλία επισήμανε ότι αυτό δεν συνεπαγόταν κατά κανένα τρόπο μείωση της αντισταθμιστικής χρηματοδότησης. Ο λόγος είναι ότι τα ποσά τα οποία η RTP εισέπραξε από την υπέρβαση του τηλεοπτικού χρόνου για διαφημιστικά μηνύματα ήταν πολύ χαμηλότερα από την ελλειμματική χρηματοδότηση του έτους αυτού. Σε κάθε περίπτωση, η Πορτογαλία επιβεβαίωσε ότι τα συνολικά έσοδα από τις διαφημίσεις (περιλαμβανομένων των εσόδων από την υπέρβαση των σχετικών ορίων για τα διαφημιστικά μηνύματα) λήφθηκαν υπόψη κατά τον υπολογισμό των χρηματοδοτικών αναγκών, δηλαδή την αντιστάθμιση για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(102)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι η έκθεση 8/2002 του πορτογαλικού ελεγκτικού συνεδρίου δεν θα πρέπει να ληφθεί υπόψη στην απόφαση αυτή, δεδομένου ότι η απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση T-442/2003 διαπιστώνει απλώς μια αντικειμενική αδυναμία των πληροφοριών που περιέχονταν στις εκθέσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, οι οποίες δεν συνοδεύονταν από εξωτερικό έλεγχο. Η Πορτογαλία τονίζει ότι η έκθεση 8/2002 του ελεγκτικού συνεδρίου αφορά μόνο τα έτη 1997 έως 2000 και όχι τη συνολική περίοδο που καλύπτεται από την παρούσα έρευνα. Τα έτη 1993 έως 1997 καλύφθηκαν στην έκθεση με σκοπό να δοθεί μόνο μια γενική περιγραφή της οικονομικής κατάστασης και των αναγκών αναδιάρθρωσης της RTP, αλλά δεν αποτελούν το κύριο αντικείμενο της έκθεσης. Σκοπός της έκθεσης είναι να αξιολογηθεί η διαχείριση της RTP, ο ρόλος του κράτους ως μετόχου και η παροχή της δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης.
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι το ελεγκτικό συνέδριο υπερέβη τα όρια της εντολής του για τον έλεγχο των δημόσιων οικονομικών και εισήλθε στο πεδίο της ανάλυσης της αποτελεσματικότητας και της σχέσης αποδοτικότητας/κόστους των δημόσιων δαπανών. Κατά την άποψη της Πορτογαλίας, η έκθεση δεν έχει σχέση με το αντικείμενο της υπόθεσης, πέραν του ότι αποτέλεσε ένα ανεξάρτητο έλεγχο της εταιρείας, βεβαίωσε τους λογαριασμούς της Πορτογαλίας και δεν εντόπισε παρατυπία. Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι η Επιτροπή θα πρέπει στην παρούσα απόφαση να λάβει υπόψη την έκθεση 20/98 του ελεγκτικού συνεδρίου αντί της έκθεσης 8/2002, δεδομένου ότι η έκθεση ελέγχου 20/98 καλύπτει την οικονομική και χρηματοπιστωτική κατάσταση της RTP για την περίοδο από το 1994 έως το 1996. Η έκθεση ελέγχου 20/98 κατέληγε στο συμπέρασμα ότι τα κριτήρια που χρησιμοποιήθηκαν για τη χρηματοδότηση της δημόσιας υπηρεσίας προσδιορίζονται σαφέστερα στη νέα σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας από ό,τι στην παλαιά σύμβαση δημόσιας υπηρεσίας, πράγμα που αμφισβητείται στη μεταγενέστερη έκθεση 8/2002.
V. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΡΩΝ
(103)
Προκειμένου να καθορισθεί κατά πόσον τα ad hoc μέτρα που εφαρμόστηκαν από την Πορτογαλία υπέρ της RTP συνιστούν ενίσχυση υπό την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης, η Επιτροπή πρέπει να εκτιμήσει κατά πόσον τα μέτρα αυτά:
α)
χορηγούνται από το κράτος μέλος ή από κρατικούς πόρους·
β)
δύνανται να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό·
γ)
ευνοούν ορισμένες επιχειρήσεις ή την παραγωγή ορισμένων αγαθών·
δ)
επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές.
(104)
Στη συνέχεια, θα εξεταστεί ο χαρακτήρας κρατικής ενίσχυσης του δανείου του 1998, η συμφωνία για την αναδιάταξη του χρέους και τη μη καταβολή τόκων και οι εισφορές κεφαλαίου της περιόδου 1994-1997. Επίσης, θα αξιολογηθεί η παρουσία κρατικών πόρων στις απαλλαγές από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης.
(105)
Στην απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης υπεισέρχονται δημόσιοι πόροι, δεδομένου ότι απώλεια φορολογικών εσόδων ισοδυναμεί με κατανάλωση κρατικών πόρων υπό τη μορφή φορολογικών δαπανών (60).
(106)
Όσον αφορά στην αναδιάταξη του χρέους προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης, όπως και στην παραίτηση από τους τόκους σχετικά με τις καθυστερημένες πληρωμές, η Επιτροπή εκτιμά ότι ο οργανισμός που είναι υπεύθυνος για την κοινωνική ασφάλιση δεν μπορεί να θεωρηθεί επιχείρηση. Δεν ασκεί οικονομική δραστηριότητα, δεδομένου ότι είναι καταρχήν δημόσιος οργανισμός που ως αποστολή έχει τη διαχείριση του συστήματος της κοινωνικής ασφάλισης (61). Επιπλέον, η άδεια για την αναδιάταξη του χρέους δεν δόθηκε από τον ίδιο τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης αλλά δυνάμει κοινού διατάγματος των Υπουργών Οικονομικών και Κοινωνικής Ασφάλισης και του Υφυπουργού προεδρίας. Με αυτή την άδεια, το κράτος παραιτήθηκε από την είσπραξη των εσόδων, δεδομένου ότι κανονικά θα είχε εισπράξει από το υφιστάμενο χρέος τόκους ύψους 1 206 εκατ. PTE. Συνεπώς, είναι εμφανές ότι υπάρχει εμπλοκή κρατικών πόρων και ότι το μέτρο οφείλεται σε παρέμβαση του κράτους.
(107)
Οι αυξήσεις κεφαλαίου που δόθηκαν στην RTP χορηγήθηκαν απευθείας από τον κρατικό προϋπολογισμό. Συνεπώς, είναι προφανές ότι αυτά τα κεφάλαια συνιστούν κρατικούς πόρους, υπό την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(108)
Η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχθεί τον ισχυρισμό των πορτογαλικών αρχών ότι δεν υπεισέρχονται κρατικοί πόροι στο δάνειο προς την RTP. Η έννοια των κρατικών πόρων συμπεριλαμβάνει επίσης πλεονεκτήματα που έχουν χορηγηθεί από οργανισμούς που έχει ορίσει ή δημιουργήσει το κράτος μέλος γι’ αυτόν το σκοπό (62). Η σύμβαση του δανείου του 1998 συνάφθηκε μεταξύ της RTP και του Ταμείου Ρύθμισης του Δημόσιου Χρέους. Το εν λόγω ίδρυμα εποπτεύει του Ινστιτούτο Διαχείρισης της Δημόσιας Πίστης. Με νομοθετική πράξη την εποπτεία του Ινστιτούτου έχει ο υπουργός Οικονομικών (63). Ως εκ τούτου, συμπεραίνεται ότι τα κεφάλαια που χορηγήθηκαν από το Ταμείο Ρύθμισης του Δημόσιου Χρέους πρέπει να θεωρηθούν κρατικοί πόροι.
(109)
Το μέτρο μπορεί να θεωρηθεί ότι οφείλεται σε παρέμβαση του κράτους, δεδομένου ότι οι όροι της σύμβασης ορίστηκαν με κοινή απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 1998 των υπουργών Μέσων Ενημέρωσης, Οικονομίας και Οικονομικών.
(110)
Απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, καθώς και από τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης: Όσον αφορά την απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης, πρέπει να εκτιμηθεί κατά πόσον το εν λόγω μέτρο παρείχε γενική φορολογική απαλλαγή που ευνόησε την RTP ή αφορούσε αποκλειστικά την RTP. Στις ακόλουθες αιτιολογικές σκέψεις η Επιτροπή κάνει διάκριση μεταξύ της προσωρινής απαλλαγής που προβλέπεται στο άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92 και της πάγιας απαλλαγής που προβλέπεται στο άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92.
(111)
Η Επιτροπή κρίνει ότι η απαλλαγή από την ανάγκη καταβολής συμβολαιογραφικών αμοιβών, τελών καταχώρισης και εξόδων δημοσίευσης παρείχε πλεονέκτημα στην RTP εφόσον την απήλλαξε από έξοδα τα οποία, στην αντίθετη περίπτωση, θα βάρυναν τον προϋπολογισμό της.
(112)
Το πλεονέκτημα αυτό είναι επίσης ουσιωδώς επιλεκτικό επειδή χορηγείται, όπως αποδεικνύεται από το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92, μόνο στην RTP. Το γεγονός ότι αυτός ο νόμος ενδέχεται να επιβεβαιώσει, όπως ισχυρίστηκε η Πορτογαλία, την εφαρμογή ενός γενικότερου νόμου, δηλαδή του νόμου αριθ. 84/88, δεν μεταβάλλει αυτήν τη διαπίστωση. Ο νόμος αριθ. 84/88 αναφέρεται σε δημόσιες επιχειρήσεις και προβλέπει ότι οι επιχειρήσεις αυτές μπορούν να μετατραπούν σε ανώνυμες εταιρείες με νομοθετικό διάταγμα. Εντούτοις, το γεγονός ότι αυτός ο νόμος αναφέρεται σε «δημόσιες επιχειρήσεις εν γένει» δεν επηρεάζει την ουσιώδη επιλεκτικότητα που διαπιστώθηκε στο άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92 υπέρ της συγκεκριμένης εταιρείας RTP. Εν πάση περιπτώσει, απαλλαγή που χορηγείται μόνο σε δημόσιες επιχειρήσεις θα συνιστούσε επίσης ουσιωδώς επιλεκτικό μέτρο γι’ αυτήν την ομάδα επιχειρήσεων (σε σύγκριση με τις ιδιωτικές επιχειρήσεις) μέρος των οποίων είναι η RTP.
(113)
Ένα κρατικό μέτρο, ωστόσο, παρά το επιλεκτικό χαρακτήρα του, μπορεί να μην πληροί την επιλεκτικότητα κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, εάν το κρατικό μέτρο, αντί να παρεκκλίνει από την κανονική εφαρμογή του συστήματος, καθίσταται συμφυές με αυτό (64). Είναι, επομένως, αναγκαίο να εξεταστεί αν το μέτρο ήταν συμβιβάσιμο με τη φύση και την οικονομία του πορτογαλικού νομικού συστήματος ως προς τη διά νόμου μετατροπή της δημόσιας επιχείρησης RTP σε ανώνυμη εταιρεία ή αν επελέγη η διά νόμου μετατροπή της RTP προκειμένου να χορηγηθεί πλεονέκτημα σε αυτήν έναντι άλλων επιχειρήσεων. Σύμφωνα με την προσέγγιση που ακολούθησε το Δικαστήριο στην απόφασή του, η Επιτροπή θα κάνει διάκριση μεταξύ της απαλλαγής από συμβολαιογραφικά έξοδα, αφενός, και της απαλλαγής από τέλη καταχώρισης και έξοδα δημοσίευσης, αφετέρου (65).
(114)
Απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές και τα συμβολαιογραφικά έξοδα: Η Επιτροπή κρίνει ότι η μετατροπή της RTP σε ανώνυμη εταιρεία και η έγκριση του καταστατικού της διά νόμου και όχι διά συμβολαιογραφικής πράξεως είναι σύμφωνη με την οικονομία και τη φύση του πορτογαλικού νομικού συστήματος. Η μετατροπή της RTP σε ανώνυμη εταιρεία έγινε για να αποκτήσει πιο ευέλικτη εταιρική μορφή και ως εκ τούτου να τεθεί σε ισότιμη βάση με τους ιδιωτικούς φορείς. Το ότι αυτή η μετατροπή πραγματοποιήθηκε διά νόμου και όχι με συμβολαιογραφική πράξη δεν αποτελούσε καταστρατήγηση της υποχρέωσης συμβολαιογραφικής πράξης, αλλά απορρέει από τη γενική αρχή της πορτογαλικής νομοθεσίας που προβλέπει ότι οι νομοθετικές πράξεις δύνανται να τροποποιηθούν μόνο με ισοδύναμες νομοθετικές πράξεις.
(115)
Βάσει της αρχής της «ισοδυναμίας των πράξεων», ένας νόμος δύναται να καταργηθεί, να ανασταλεί ή να τροποποιηθεί μόνο με νομική πράξη του ιδίου επιπέδου από ιεραρχική άποψη με την ιδρυτική πράξη και όχι με πράξη κατώτερου επιπέδου στο πλαίσιο της ιεράρχησης των νόμων. Η αρχή αυτή θεσπίστηκε στο πορτογαλικό σύνταγμα το 1982, δηλαδή, πολύ πριν πραγματοποιηθεί η μετατροπή της RTP το 1992. Το άρθρο 115 παράγραφος 5 του πορτογαλικού συντάγματος υπό τη μορφή που ίσχυε κατά την εποχή της μετατροπής της RTP προέβλεπε ότι κανένας νόμος δεν πρέπει: «να δημιουργεί άλλες μορφές νομοθεσίας ή να χορηγεί σε άλλα είδη πράξεων τη δυνατότητα ερμηνείας, ενσωμάτωσης, τροποποίησης, αναστολής ή ανάκλησης οιασδήποτε των διατάξεών του κατά τρόπο που να παραγάγει αποτελέσματα έναντι τρίτων.» Δεδομένου ότι η RTP εθνικοποιήθηκε το 1975 με νομοθετική πράξη, δηλαδή με το νομοθετικό διάταγμα αριθ. D 674-D/75, η μετατροπή της σε άλλη νομική μορφή μπορούσε να γίνει μόνο με νομοθετικό διάταγμα ή διά νόμου ισοδύναμου ή υψηλότερου ιεραρχικού επιπέδου από εκείνο του νομοθετικού διατάγματος. Δεν υπάρχει επίσης τίποτα που να υποδεικνύει ότι η αρχική εθνικοποίηση της RTP το 1975 πραγματοποιήθηκε προκειμένου να αποτραπεί η εφαρμογή σε αυτήν της νομοθεσίας που εφαρμόζεται σε εταιρείες οι οποίες διέπονται από το ιδιωτικό δίκαιο και ότι απέφερε όφελος στην εταιρεία.
(116)
Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει ότι όλοι οι άλλοι νόμοι που ίσχυαν πριν από τη μετατροπή της RTP (βλέπε αιτιολογικές σκέψεις 84-86 της παρούσας απόφασης) εξυπηρετούσαν τον στόχο δημιουργίας χρηματικού πλεονεκτήματος για δημόσιες επιχειρήσεις με την αποφυγή συμβολαιογραφικών πράξεων (και των αντίστοιχων εξόδων) που ισχύουν για τις ιδιωτικές συναλλαγές. Ειδικότερα, ο νόμος αριθ. 84/88 βάσει του οποίου οι δημόσιοι οργανισμοί μπορούσαν να μετατραπούν σε ανώνυμες εταιρείες με νομοθετικό διάταγμα, αντικατόπτριζε τις συνταγματικές και νομικές αρχές που ίσχυαν εκείνη τη χρονική περίοδο.
(117)
Συμπέρασμα: Λαμβανομένων υπόψη αυτών των ζητημάτων, η απαλλαγή από την απαίτηση μετατροπής της RTP μέσω συμβολαιογραφικής πράξης (και έτσι καταβολής των αντίστοιχων εξόδων) δεν συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(118)
Απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης: Είναι αναγκαίο να εξεταστεί εάν η RTP έτυχε κάποιου πλεονεκτήματος μη καταβάλλοντας τα έξοδα που συνδέονται με την καταχώριση της εταιρείας στο εμπορικό μητρώο και τη δημοσίευση της συμβολαιογραφικής πράξης. Σύμφωνα με τον πορτογαλικό νόμο που ίσχυε εκείνη την περίοδο, η συμβολαιογραφική πράξη για την επισημοποίηση της σύστασης εταιρείας η οποία διέπετο από ιδιωτικό δίκαιο και το καταστατικό της έπρεπε να δημοσιεύονται στην επίσημη εφημερίδα της κυβερνήσεως από τον αρμόδιο για το Εμπορικό Μητρώο γραμματέα προκειμένου να ενημερώνονται τρίτοι σχετικά με το περιεχόμενο αυτών των εγγράφων. Η RTP δεν υποβλήθηκε σ’ αυτά τα έξοδα δημοσίευσης εφόσον η υποχρεωτική δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα της κυβερνήσεως του νόμου αριθ. 21/92 διασφάλιζε ότι η πράξη μετατροπής της RTP και το περιεχόμενο του νέου καταστατικού της έτυχαν της αναγκαίας δημοσιότητας.
(119)
Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η Πορτογαλία αποφάσισε να μετατρέψει την RTP σε ανώνυμη εταιρεία διά του νόμου αριθ. 21/92 για να χορηγήσει σε αυτήν πλεονέκτημα υπό μορφή εξοικονόμησης των εξόδων καταχώρισης και δημοσίευσης. Αντίθετα, μια δεύτερη δημοσίευση του καταστατικού της RTP θα ήταν εντελώς άνευ νοήματος, δεδομένου ότι η δημοσίευση του νόμου αριθ. 21/92 στην επίσημη εφημερίδα της κυβερνήσεως πληρούσε ήδη τις απαιτήσεις διαφάνειας και δημοσιότητας. Ενώ η καταχώριση πραγματοποιείται με σκοπό μεταγενέστερη δημοσίευση και τα δύο μέτρα συνδέονται, είναι αμφίβολο κατά πόσον η απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης μπορεί επίσης να δικαιολογηθεί από τη φύση και την οικονομία του πορτογαλικού νομικού συστήματος και την υποχρεωτική μετατροπή της RTP διά νόμου. Η Πορτογαλία δεν αμφισβητεί το ότι η καταχώριση απαιτείται από τον Κώδικα Εμπορικών Εταιρειών. Όπως δήλωσε η Πορτογαλία: «η RTP δεν απαλλάχθηκε από την υποχρέωση καταχώρισης. Απλώς δεν ήταν αναγκαία η κατάρτιση συμβολαιογραφικής πράξης στον βαθμό που το νομοθετικό διάταγμα συνιστούσε επαρκές έγγραφο για λόγους καταχώρισης». Τούτο απορρέει επίσης από το άρθρο 3 παράγραφος 3 του νόμου αριθ. 84/88, (βλέπε επίσης αιτιολογική σκέψη 25 της παρούσας απόφασης). Επιπλέον, η Πορτογαλία τόνισε ότι, για να μπορεί η RTP να καταχωρίζει στο μέλλον όλες τις άλλες πράξεις που αφορούν στην εταιρεία, έπρεπε να καταχωρισθεί το γεγονός της δημιουργίας της (δηλαδή το αποτέλεσμα της μετατροπής της το 1992 σε ανώνυμη εταιρεία) (66).Εάν, ωστόσο, η καταχώριση είναι αναγκαία, τότε η Επιτροπή δεν βλέπει κανέναν λόγο να μην υποβληθεί η RTP στα αντίστοιχα έξοδα.
(120)
Συμπέρασμα: Πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η απαλλαγή της RTP από την απαίτηση συμβολαιογραφικής πράξης (συμπεριλαμβανομένων των συμβολαιογραφικών εξόδων), καθώς και η απαλλαγή από την απαίτηση δημοσίευσης και καταβολής των αντίστοιχων εξόδων δημοσίευσης, σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92, δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
Η απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου 21/92 συνιστά κρατική ενίσχυση.
Ωστόσο, όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 160-161 της παρούσας απόφασης, οι απαλλαγές αυτές θα μπορούσαν, εν πάση περιπτώσει, να δικαιολογηθούν ως νόμιμη αντιστάθμιση για το κόστος παροχής υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος δυνάμει του άρθρου 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ.
(121)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 δεν παρέχει πραγματικά πάγια απαλλαγή στην RTP, αλλά ότι προοριζόταν μόνο να καλύψει την ίδια κατάσταση με την προηγούμενη σε σχέση με την προσωρινή απαλλαγή, δηλαδή τη μετατροπή της RTP σε ανώνυμη εταιρεία το 1992. Η Πορτογαλία ισχυρίζεται επίσης ότι, πολλές φορές, η RTP κατέβαλε συμβολαιογραφικά τέλη καταχώρισης. Ωστόσο, η διατύπωση του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 καλύπτει όλες τις περαιτέρω πράξεις εγγραφής, καταχώρισης ή θεώρησης οι οποίες, σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο, μπορούν να πραγματοποιηθούν δωρεάν για απεριόριστο χρονικό διάστημα
(122)
Αυτή η πάγια απαλλαγή παρέχει επίσης πλεονέκτημα στην RTP εφόσον την απαλλάσσει από έξοδα τα οποία, στην αντίθετη περίπτωση, θα βάρυναν τον προϋπολογισμό της. Το επιχείρημα που προέβαλε η Πορτογαλία ότι, από όσο γνώριζε, το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 δεν εφαρμόστηκε ποτέ και η RTP κατέβαλε όλα τα αναγκαία έξοδα, συνιστά στοιχείο που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε περίπτωση πιθανής ανάκτησης κρατικής ενίσχυσης, αλλά δεν μεταβάλλει τη διαπίστωση σχετικά με τη διατύπωση της διάταξης.
(123)
Το πλεονέκτημα αυτό είναι επίσης επιλεκτικό, επειδή ο νόμος αριθ. 21/92 αναφέρεται στην RTP. Η Πορτογαλία δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι ο νόμος αριθ. 21/92 αποτελεί απλώς γενικό κανόνα πορτογαλικού νόμου. Ειδικότερα, τα άρθρα 1 και 2 του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 404/90 δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αποδειχθεί η απουσία επιλεκτικού χαρακτήρα, επειδή το νομοθετικό διάταγμα αφορά συγκέντρωση και, έτσι, δεν καλύπτει την παρούσα υπόθεση η οποία εξετάζει τη μετατροπή δημόσιας επιχείρησης σε ανώνυμη εταιρεία (67).
(124)
Αντίθετα από την προσωρινή απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης, η πάγια απαλλαγή δεν μπορεί επίσης να αιτιολογηθεί με τη νομική θεωρία της ισοδυναμίας των πράξεων η οποία, λαμβανομένης υπόψη της νομοθετικής διαδικασίας, απήλλαξε από την υποχρέωση συμβολαιογραφικής πράξης και της δημοσίευσής της όταν έγινε η μετατροπή της RTP το 1992. Η συμμόρφωση με τη φύση και την οικονομία του πορτογαλικού νομικού συστήματος θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή για την προσωρινή απαλλαγή επειδή, στη συγκεκριμένη περίπτωση της RTP, η μετατροπή της σε ανώνυμη εταιρεία θα μπορούσε να γίνει μόνο, όπως αποδείχθηκε, με νομοθετικό διάταγμα. Εντούτοις, το ευρύ πεδίο εφαρμογής του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 δεν αποκλείει το ότι οι απαλλαγές από συμβολαιογραφικές υποχρεώσεις (και έξοδα) θα ήταν δυνατές για άλλες καταστάσεις και όχι για τη μετατροπή της RTP σε ανώνυμη εταιρεία το 1992. Αρκεί να αναφερθεί ότι πάγια απαλλαγή υπέρ εταιρείας (ή ομίλου εταιρειών, όπως ανώνυμες εταιρείες) από διάφορα τέλη καταχώρισης δεν είναι ποτέ δυνατή στο πλαίσιο της φύσης και της οικονομίας ενός νομικού συστήματος (68).
Συμπέρασμα: Πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η πάγια απαλλαγή για την RTP που απορρέει από το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(125)
Συμφωνία με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης (αναδιάταξη χρέους και μη καταβολή τόκων): Η Επιτροπή, αφού εξέτασε τις παρατηρήσεις τρίτων μερών και της Πορτογαλίας, κατέληξε στο συμπέρασμα πως η αρχική συμφωνία ανάμεσα στον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης και την RTP δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι αντιστοιχούσε σε συμπεριφορά ενός ιδιώτη επιχειρηματία. Η αντιδικία αφορούσε το κατά πόσο η ερμηνεία συγκεκριμένων διατάξεων της κοινωνικής ασφάλισης, όπως αυτές ορίζονται από το κανονιστικό διάταγμα αριθ. 12/83 ήταν νομικά ορθή. Η συμφωνία επιβεβαίωνε την ερμηνεία της RTP στηριζόμενη και σε γνωμοδότηση φορολογικού εμπειρογνώμονα που κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το κανονιστικό διάταγμα ήταν αντισυνταγματικό. Ωστόσο, η συμφωνία δεν ακύρωσε το κανονιστικό διάταγμα. Κατά συνέπεια μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το μέτρο εφαρμόστηκε επιλεκτικά στην RTP, χωρίς καμία επίπτωση στη δυνατότητα εφαρμογής της ερμηνείας του οργανισμού κοινωνικής ασφάλισης σε σχέση με άλλες επιχειρήσεις.
(126)
Η Επιτροπή δεν μπορεί να συμφωνήσει με τον ισχυρισμό της Πορτογαλίας ότι η σύμφωνη γνώμη για αναδιάταξη του χρέους και παραίτηση από πρόστιμα και τόκους δόθηκε στο πλαίσιο ενός γενικού συστήματος που ίσχυε για όλες τις επιχειρήσεις που βρίσκονταν σε παρόμοια θέση, δυνάμει του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 411/91 και ως εκ τούτου δεν απέφερε συγκεκριμένο πλεονέκτημα στην RTP.
(127)
Σκοπός της παρούσας απόφασης είναι να καθορίσει αν η εφαρμογή του συστήματος στην περίπτωση της RTP έγινε με τρόπο επιλεκτικό, δίχως να προδικάσει τον επιλεκτικό ή γενικό χαρακτήρα του.
(128)
Προκειμένου να αποδειχθεί ότι η αναδιάταξη είναι απαραίτητη για να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα της επιχείρησης, το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 411/91 επιβάλλει την εκπόνηση χρηματοοικονομικής μελέτης. Η RTP ποτέ δεν εκπόνησε παρόμοια μελέτη βιωσιμότητας σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 3 του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 411/91.
(129)
Εξάλλου, η προβλεπόμενη προϋπόθεση από το άρθρο 2 παράγραφος 1 εδάφιο δ) του νομοθετικού διατάγματος αριθ. 411/91 δεν μπορούσε να ισχύσει στην περίπτωση της RTP στο βαθμό που η ρύθμιση του χρέους δεν έγινε με κρατική παρέμβαση. Η Επιτροπή δεν συμφωνεί με τον ισχυρισμό της Πορτογαλίας ότι το ιστορικό των κρατικών παρεμβάσεων είχε επηρεάσει τη λειτουργία της οφειλέτριας επιχείρησης και ότι η RTP κατά την περίοδο της κρατικής παρέμβασης υπόκειτο σε ειδικό καθεστώς. Μολονότι το 1977 η RTP υπόκειτο σε ειδικό καθεστώς διαχείρισης (69), το καθεστώς αυτό έπαψε να ισχύει μετά την έγκριση του καταστατικού της RTP το 1980, ενώ το χρέος προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης συσσωρεύτηκε κατά την περίοδο 1983-1989. Η Επιτροπή κρίνει ότι η σύμφωνη γνώμη για τη ρύθμιση του χρέους που δόθηκε στην RTP δεν μπορεί να ενταχθεί στο πλαίσιο του γενικού καθεστώτος που προβλέπεται από τον νόμο αριθ. 411/91, δεδομένου ότι η RTP δεν πληρούσε τα κριτήρια που ορίζει ο νόμος αυτός για ρύθμιση των χρεών. Κατά συνέπεια, το μέτρο εφαρμόστηκε με επιλεκτικό τρόπο στην RTP.
(130)
Επιτρέποντας την αναδιάταξη του χρέους, η Πορτογαλία όφειλε να ενεργήσει κατά τον ίδιο τρόπο όπως ένας δημόσιος ή ιδιωτικός πιστωτικός οργανισμός που μεριμνά για την είσπραξη των οφειλομένων ποσών και για το λόγο αυτό συνάπτει συμφωνίες αναδιάταξης του χρέους προκειμένου να διευκολύνει την αποπληρωμή του (70). Το επιτόκιο των τόκων υπερημερίας που όρισε το κράτος έπρεπε να ισούται με το επιτόκιο που θα όριζε ιδιωτικός πιστωτικός οργανισμός σε ανάλογες περιστάσεις. Η Επιτροπή κρίνει ότι ένας ιδιωτικός πιστωτικός οργανισμός που θα επεδίωκε να εισπράξει τα οφειλόμενα ποσά διά της δικαστικής οδού, θα εξασφάλιζε τουλάχιστον το ισχύον νόμιμο επιτόκιο. Κατά συνέπεια, η Πορτογαλία, παραιτούμενη από την είσπραξη των τόκων, παραβλέποντας τους υφιστάμενους εκτελεστικούς μηχανισμούς, δεν ενήργησε όπως θα άρμοζε σε ιδιωτικό πιστωτικό οργανισμό προκειμένου να μεγιστοποιήσει το επιτόκιο. Επιπλέον, το χρέος προς την κοινωνική ασφάλιση συσσωρεύτηκε κατά την περίοδο 1983-1989 ενώ η αναδιάταξη αποφασίστηκε το 1993. Σε παρόμοιες συνθήκες ένας ιδιωτικός πιστωτικός οργανισμός δεν θα δεχόταν μακροπρόθεσμη συσσώρευση του χρέους δίχως να κινήσει διαδικασία είσπραξης της οφειλής. Κατά συνέπεια το μέτρο συνιστά συγκεκριμένο πλεονέκτημα υπέρ της RTP.
(131)
Αυξήσεις κεφαλαίου: Η Επιτροπή αφού εξέτασε τις παρατηρήσεις τρίτων μερών και της Πορτογαλίας, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι αυξήσεις κεφαλαίου που χορηγήθηκαν κατά την περίοδο 1994-1997, παρείχαν οικονομικό όφελος στην RTP. Όπως προκύπτει από τον πίνακα 3 στην αιτιολογική σκέψη 40, δεδομένης της ασθενούς οικονομικής θέσης της RTP στην περίοδο κατά την οποία χορηγήθηκαν οι αυξήσεις του κεφαλαίου, κανένας ιδιώτης επενδυτής δεν θα επένδυε στην RTP διότι δεν θα μπορούσε να υπολογίζει σε λογική απόδοση της επένδυσης σε εύλογο χρονικό διάστημα. Πράγματι, παρά τις εισφορές κεφαλαίων, η οικονομική κατάσταση της RTP επιδεινώθηκε. Ούτε η Πορτογαλία ούτε τρίτα μέρη ισχυρίστηκαν ότι η Πορτογαλία ενήργησε ως ιδιώτης επενδυτής χορηγώντας κεφάλαια στην επιχείρηση.
(132)
Δάνειο του 1998: Η Επιτροπή δεν συμφωνεί με τον ισχυρισμό της Πορτογαλίας ότι το δάνειο του 1998 χορηγήθηκε σύμφωνα με τους όρους της αγοράς. Προκειμένου το δάνειο να μη συνιστά κρατική ενίσχυση, οι προβλεπόμενοι όροι (δηλαδή, απαιτούμενες εγγυήσεις και επιτόκιο) πρέπει να καλύπτουν τον κίνδυνο που ενέχει η χορήγηση δανείου σε μια επιχείρηση (71). Ο κίνδυνος και κατά συνέπεια το επιτόκιο είναι υψηλότερα όταν η χρηματοοικονομική ευρωστία της επιχείρησης είναι χαμηλότερη της απαιτούμενης για χορήγηση δανείου από πιστωτικό οργανισμό.
(133)
Σύμφωνα με τον πίνακα 3 στην αιτιολογική σκέψη 40, όταν χορηγήθηκε το δάνειο η RTP αντιμετώπιζε μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, τα χρέη της υπερέβαιναν την αξία των περιουσιακών της στοιχείων και η καθαρή της θέση ήταν ελλειμματική. Η επιχείρηση από οικονομοτεχνική άποψη βρισκόταν υπό πτώχευση.
(134)
Κατ’ αρχάς, πρέπει να τονισθεί ότι το δάνειο που χορηγήθηκε ήταν δάνειο «μειωμένης εξασφάλισης», δηλαδή δεν υπήρχε εγγύηση επί των περιουσιακών στοιχείων της επιχείρησης και σε περίπτωση πτώχευσης, θα εξοφλείτο μεν μετά από ικανοποίηση των απαιτήσεων του συνόλου των πιστωτών, αλλά πριν από αυτές των μετόχων. Η έλλειψη κατάλληλων εγγυήσεων επί των περιουσιακών στοιχείων αποτελεί σαφή ένδειξη ότι το δάνειο δεν χορηγήθηκε σύμφωνα με τους όρους που ίσχυαν στην αγορά και κατά συνέπεια υπήρξε κρατική ενίσχυση. Λαμβάνοντας υπόψη ότι, όταν της χορηγήθηκε το δάνειο, η RTP από οικονομοτεχνική άποψη βρισκόταν υπό πτώχευση, κανένας πιστωτικός οργανισμός δεν θα χορηγούσε δάνειο «μειωμένης εξασφάλισης» στην επιχείρηση, διότι οι πιθανότητες αποπληρωμής του από την RTP ήταν ελάχιστες. Πράγματι το δάνειο δεν χορηγήθηκε από ιδιωτικό πιστωτικό οργανισμό αλλά από το Ταμείο Ρύθμισης του Δημόσιου Χρέους.
(135)
Δεύτερον, εκτιμούμε ότι το εφαρμοσθέν επιτόκιο δεν αντικατοπτρίζει τον κίνδυνο που ενέχει το δάνειο. Όχι μόνο είναι χαμηλότερο του επιτοκίου αναφοράς που η Επιτροπή χρησιμοποιεί συνήθως για να υπολογίσει αν υπάρχει κρατική ενίσχυση σε περιπτώσεις επιδότησης επιτοκίων (72), αλλά και ένας κανονικός ιδιώτης επενδυτής θα απαιτούσε, εκτός από ασφαλείς εγγυήσεις, και επιτόκιο ανάλογο για την κάλυψη ενός τόσο υψηλού βαθμού κινδύνου μη αποπληρωμής του δανείου.
(136)
Δεδομένου ότι η οικονομική κατάσταση της RTP ήταν τέτοια ώστε να μη δύναται να λάβει δάνειο «μειωμένης εξασφάλισης» υπό κανονικούς όρους, το δάνειο πράγματι ισοδυναμεί με χορήγηση επιχορήγησης και παρέχει πλεονέκτημα στην RTP.
(137)
Λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω, η Επιτροπή κρίνει ότι η αναδιάταξη του χρέους προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης, οι αυξήσεις κεφαλαίου κατά την περίοδο 1994-1997 και το δάνειο που χορηγήθηκε το 1998 παρείχαν χρηματοοικονομικό όφελος στην επιχείρηση σε σχέση με τους ανταγωνιστές της που δεν έλαβαν ανάλογα ποσά.
(138)
Η πορτογαλική αγορά τηλεόρασης άνοιξε στον ανταγωνισμό το αργότερο το 1992. Κατά συνέπεια την περίοδο κατά την οποία η RTP ήταν αποδέκτρια ευεργετικών μέτρων, στην αγορά υπήρχαν ήδη ανταγωνιστικές επιχειρήσεις. Τον Φεβρουάριο του 1992, είχαν χορηγηθεί άδειες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης στους ιδιωτικούς τηλεοπτικούς φορείς SIC και TVI και, τον Οκτώβριο του 1992, ο SIC ξεκίνησε τη μετάδοση εκπομπών στην Πορτογαλία.
(139)
Η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχτεί την άποψη της Πορτογαλίας σύμφωνα με την οποία η ρύθμιση του χρέους προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης δεν αποτελεί κρατική ενίσχυση, στο μέτρο που το ίδιο το χρέος είχε δημιουργηθεί πριν από το άνοιγμα της πορτογαλικής αγοράς ραδιοτηλεόρασης στον ανταγωνισμό. Το χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα χορηγήθηκε στην RTP τον Μάιο του 1993, μετά το άνοιγμα της αγοράς ραδιοτηλεόρασης στον ανταγωνισμό και κατά συνέπεια παρείχε χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα στην RTP.
(140)
Κατά συνέπεια, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα πως η φύση των μέτρων που έλαβε η Πορτογαλία υπέρ της RTP ήταν τέτοια ώστε να συνιστούν χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα προς την RTP απέναντι στους ανταγωνιστές της, οι οποίοι δεν έτυχαν παρόμοιας χρηματοοικονομικής συνδρομής και κατά συνέπεια νόθευσαν τον ανταγωνισμό κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(141)
Οι κρατικές ενισχύσεις εμπίπτουν στο πλαίσιο του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, στον βαθμό που επηρεάζουν τις συναλλαγές ανάμεσα στα κράτη μέλη. Πρόκειται για τις περιπτώσεις στις οποίες οι εν λόγω δραστηριότητες αποτελούν αντικείμενο συναλλαγών μεταξύ κρατών μελών. Εν προκειμένω, η ευεργετούμενη επιχείρηση, RTP, δραστηριοποιείται στις διεθνείς αγορές. Πράγματι, μέσω της UER (Ευρωπαϊκή Ένωση Κρατικών Τηλεοράσεων) συμμετέχει σε ανταλλαγές προγραμμάτων και στο σύστημα Eurovision (73). H RTP εξάλλου ανταγωνίζεται άμεσα ιδιωτικές επιχειρήσεις ραδιοτηλεόρασης που δραστηριοποιούνται στη διεθνή αγορά ραδιοτηλεόρασης και των οποίων το ιδιοκτησιακό καθεστώς είναι διεθνές (74).
(142)
Κατά συνέπεια, συμπεραίνεται ότι σύμφωνα με το άρθρο 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, οι χορηγηθείσες ενισχύσεις από την Πορτογαλία επηρέασαν τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ κρατών.
(143)
Σύμφωνα με τα ανωτέρω, συμπεραίνεται ότι παρά τις ενδεχόμενες επιβληθείσες υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας στην RTP, τα παρακάτω μέτρα συνιστούν κρατικές ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ:
-
η αναδιάταξη του χρέους προς τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης,
-
οι εισφορές κεφαλαίου κατά την περίοδο από το 1994 έως το 1997 και
-
το δάνειο που χορηγήθηκε το 1998.
Ομοίως, η προσωρινή απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92 και η πάγια απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης και λοιπά έξοδα σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(144)
Ωστόσο, όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 44 έως 48 της παρούσας απόφασης, ανατέθηκε στην RTP η υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης. Στην υπόθεση Altmark Trans GmbH και Regierungspräsidium Magdeburg κατά Nahverkehrsgesellschaft Altmark GmbH, και Oberbundesanwalt beim Bundesverwaltungsgericht («η υπόθεση Altmark»), το Δικαστήριο απεφάνθη ότι οι κρατικές αντισταθμιστικές πληρωμές για την κάλυψη του κόστους παροχής δημόσιας υπηρεσίας δεν αποτελούν ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΚ (τώρα του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ), εφόσον πληρούνται οι παρακάτω προϋποθέσεις (75):
α)
η δικαιούχος επιχείρηση πρέπει να είναι πράγματι επιφορτισμένη με την εκπλήρωση υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας και η υποχρέωση αυτή πρέπει να είναι σαφώς καθορισμένη·
β)
οι παράμετροι με βάση τις οποίες υπολογίζεται η αντιστάθμιση, πρέπει να έχουν καθοριστεί εκ των προτέρων με αντικειμενικό και διαφανή τρόπο·
γ)
η αντιστάθμιση δεν μπορεί να υπερβαίνει το σύνολο ή τμήμα των εξόδων που απαιτούνται για την εκτέλεση των υποχρεώσεων που προκύπτουν από την παροχή της δημόσιας υπηρεσίας, συνυπολογιζομένων των σχετικών με αυτήν εσόδων και ενός εύλογου κέρδους·
δ)
σε περίπτωση που η επιλογή της αναδόχου επιχείρησης δεν πραγματοποιηθεί με δημόσιο διαγωνισμό, το ύψος της αντιστάθμισης θα πρέπει να οριστεί με βάση την ανάλυση του κόστους που θα προέκυπτε από την εκπλήρωση της υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας για μια μέση επιχείρηση με χρηστή διαχείριση και κατάλληλα εξοπλισμένη.
(145)
Μη λαμβάνοντας υπόψη την πρώτη και την τρίτη προϋπόθεση, τα ad hoc μέτρα (βλέπε αιτιολογική σκέψη 143 της παρούσας απόφασης) δεν φαίνεται να πληρούν τη δεύτερη και την τέταρτη προϋπόθεση της απόφασης Altmark για τους λόγους που εκτίθενται παρακάτω.
(146)
Είναι προφανές πως η χρηματοδότηση που προέκυψε από τη συμφωνία με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης και το δάνειο του 1998 δεν εντάσσονταν στο πλαίσιο ενός συστήματος αντιστάθμισης του οποίου οι παράμετροι είχαν συμφωνηθεί εκ των προτέρων με αντικειμενικό και διαφανή τρόπο (δεύτερη προϋπόθεση). Τουναντίον χορηγήθηκε μετά από αποφάσεις ad hoc με ευθύνη του κράτους.
(147)
Εξάλλου, όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 61 της παρούσας απόφασης, οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας προέβλεπαν τη δυνατότητα ειδικής χρηματοδότησης για επενδύσεις σε εξοπλισμό μέσω εισφορών κεφαλαίων. Οι συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας δεν ορίζουν σαφώς τις προϋποθέσεις και τα όρια της κρατικής συμμετοχής. Προβλέπουν μόνο τη δυνατότητα συμμετοχής του κράτους στις επενδύσεις της RTP ως μετόχου. Η Επιτροπή, κατά συνέπεια, κρίνει πως ούτε οι εισφορές κεφαλαίου μπορούν να θεωρηθούν ότι εντάσσονται σε ένα σύστημα αντιστάθμισης του οποίου οι παράμετροι είχαν καθοριστεί εκ των προτέρων με αντικειμενικό και διαφανή τρόπο.
(148)
Εξάλλου, έχει καταστεί σαφές πως η επιλογή της RTP δεν έγινε με τη διαδικασία δημόσιου διαγωνισμού που εγγυάται τη χαμηλότερη δυνατή τιμή. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι το ύψος των ad hoc πληρωμών ορίστηκε βάσει ανάλυσης του κόστους που θα προέκυπτε για μια μέση επιχείρηση (τέταρτη προϋπόθεση).
(149)
Κατά συνέπεια, καθίσταται σαφές ότι η παρούσα υπόθεση δεν πληροί όλες τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στην υπόθεση Altmark. Ως εκ τούτου, τα μέτρα που αναφέρονται στην αιτιολογική σκέψη 143 της παρούσας απόφασης πρέπει να θεωρηθούν ως κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(150)
Σύμφωνα με πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το άρθρο 106 της ΣΛΕΕ επέτρεπε την εξαίρεση από την απαγόρευση χορήγησης κρατικών ενισχύσεων προς τις επιχειρήσεις στις οποίες ανετίθετο η παροχή υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ). Η απόφαση Altmark εμμέσως επιβεβαιώνει ότι οι κρατικές ενισχύσεις οι οποίες αντισταθμίζουν το κόστος που αναλαμβάνει μια επιχείρηση για την παροχή υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ) δύνανται να θεωρηθούν συμβιβάσιμες με την εσωτερική αγορά εφόσον πληρούν τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις από το άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 86 παράγραφος 2 της Συνθήκης ΕΚ και την πρώην καλούμενη «κοινή αγορά») (76).
(151)
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο διευκρίνισε ότι προκειμένου ένα μέτρο να τύχει εξαίρεσης απαιτείται να πληρούνται αθροιστικά οι αρχές του ορισμού, της εντολής και της αναλογικότητας. Η Επιτροπή κρίνει πως εφόσον πληρούνται οι αρχές αυτές, οι εμπορικές συναλλαγές δεν επηρεάζονται κατά τρόπο που να αντίκειται προς τα συμφέροντα της Ένωσης.
(152)
Η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τους κανόνες εφαρμογής των κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης («ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις»), ορίζει τον τρόπο εφαρμογής των αρχών αυτών στο τομέα της ραδιοτηλεόρασης (77). Σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, η Επιτροπή πρέπει να εκτιμήσει το κατά πόσον (78):
α)
οι δραστηριότητες της RTP αποτελούν υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας σαφώς καθορισμένες από το κράτος μέλος (ορισμός)·
β)
ανατέθηκε επισήμως από τις πορτογαλικές αρχές στην RTP η παροχή της εν λόγω υπηρεσίας (ανάθεση)·
γ)
η χρηματοδότηση είναι ανάλογη προς το καθαρό κόστος παροχής της δημόσιας υπηρεσίας.
(153)
Όπως αναφέρεται στο Πρωτόκολλο για το σύστημα δημόσιας ραδιοτηλεόρασης στα κράτη μέλη [το πρωτόκολλο του Άμστερνταμ (79)] και την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, εναπόκειται στα κράτη μέλη να ορίσουν τις υποχρεώσεις του φορέα της ραδιοτηλεόρασης που παρέχει δημόσια υπηρεσία (80). Στον τομέα της ραδιοτηλεόρασης ο ρόλος της Επιτροπής περιορίζεται στο να ελέγχει εάν υπάρχει ενδεχόμενο πρόδηλου σφάλματος στον ορισμό της δημόσιας υπηρεσίας. Παρόμοιο σφάλμα θα συνιστούσε κατάχρηση του ορισμού της δημόσιας υπηρεσίας.
(154)
Δεδομένου του ιδιάζοντος χαρακτήρα του κλάδου της ραδιοτηλεόρασης, η Επιτροπή κρίνει θεμιτό έναν ορισμό που αναθέτει σε συγκεκριμένο οργανισμό ραδιοτηλεόρασης την παροχή ποικίλου και ισόρροπου προγράμματος, σύμφωνα με τις ερμηνευτικές διατάξεις του πρωτοκόλλου (81). Ο ορισμός αυτός ανταποκρίνεται στις δημοκρατικές, κοινωνικές και πολιτιστικές ανάγκες μιας δεδομένης κοινωνίας.
(155)
Όπως περιγράφεται στις αιτιολογικές σκέψεις 44 έως 48 της παρούσας απόφασης, δυνάμει του νόμου αριθ. 21/92 και των συμβάσεων δημοσίων υπηρεσιών, η RTP είναι υποχρεωμένη, ως δημόσια υπηρεσία, να διασφαλίζει τη λειτουργία δύο διαύλων γενικού χαρακτήρα. Σε περίπτωση που ο ένας δίαυλος προσφέρει προγράμματα ποικίλου χαρακτήρα τότε ο δεύτερος οφείλει να στοχεύει πιο επιλεκτικό κοινό. Εξάλλου όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 44 και 45 της παρούσας απόφασης, ο νόμος αριθ. 21/92 και οι συμβάσεις δημοσίων υπηρεσιών ορίζουν αναλυτικά τις υποχρεώσεις της RTP όσον αφορά στο περιεχόμενο των προγραμμάτων, τη διεθνή συνεργασία, καθώς και ορισμένες άλλες ειδικές υποχρεώσεις.
(156)
Μολονότι ο ορισμός της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης της RTP είναι ποιοτικού χαρακτήρα και ιδιαίτερα ευρύς, η Επιτροπή εκτιμά, με βάση τις ερμηνευτικές διατάξεις του πρωτοκόλλου του Άμστερνταμ, «το εύρος» του εν λόγω ορισμού ως θεμιτό (82). Για το λόγο αυτό η Επιτροπή θεωρεί θεμιτό τον γενικό ορισμό της δημόσιας υπηρεσίας που επιβάλει στην RTP την υποχρέωση λειτουργίας δύο διαύλων εθνικής κάλυψης, όπου ο ένας δίαυλος μεταδίδει προγράμματα γενικού ενδιαφέροντος και ο άλλος απευθύνεται σε κατηγορίες κοινού με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα. Ο συγκεκριμένος ορισμός δύναται να θεωρηθεί πως ανταποκρίνεται στις δημοκρατικές, κοινωνικές και πολιτιστικές ανάγκες της πορτογαλικής κοινωνίας.
(157)
Εξάλλου η Επιτροπή θεωρεί επίσης θεμιτές τις υποχρεώσεις που καθορίζουν λεπτομερώς τον τρόπο εκτέλεσης του έργου της RTP ως δημόσιου φορέα ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης. Μπορούμε να θεωρήσουμε πως οι εν λόγω υποχρεώσεις, σύμφωνα με το πρωτόκολλο του Άμστερνταμ, ανταποκρίνονται στις δημοκρατικές, κοινωνικές και πολιτιστικές ανάγκες της πορτογαλικής κοινωνίας.
(158)
Μολονότι η Επιτροπή θεωρεί θεμιτή την εντολή της δημόσιας υπηρεσίας που ανατέθηκε στην RTP, ωστόσο χρειάζεται να εξετάσει κατά πόσο ο ορισμός δεν περιέχει πρόδηλα σφάλματα.
Η Επιτροπή θα εξετάσει κατά πόσον η προσωρινή και η πάγια απαλλαγή από την υποχρέωση καταβολής συμβολαιογραφικών αμοιβών, τελών καταχώρισης και εξόδων δημοσίευσης μπορούν να θεωρηθούν ως αντισταθμιστική πληρωμή για έξοδα παροχής δημόσιας υπηρεσίας και θα αναλύσει περαιτέρω εάν η υποχρέωση της RTP να ενισχύει την κινηματογραφική παραγωγή μπορεί να θεωρηθεί ότι εντάσσεται στις υποχρεώσεις της RTP ως δημόσιας υπηρεσίας.
(159)
Η Επιτροπή θα εξετάσει καταρχάς εάν η προσωρινή απαλλαγή από τις υποχρεώσεις καταβολής συμβολαιογραφικών αμοιβών (και σχετικών εξόδων), τελών καταχώρισης και εξόδων δημοσίευσης κατά τη μετατροπή της το 1992 σε ανώνυμη εταιρεία, σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92, καθώς και η πάγια απαλλαγή από διάφορα έξοδα σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 μπορούν να θεωρηθούν ως αντισταθμιστική πληρωμή για έξοδα που απορρέουν από την παροχή της δημόσιας υπηρεσίας.
(160)
Προσωρινές απαλλαγές: Πρώτον, είναι αναγκαίο να εξεταστεί εάν τα έξοδα της μετατροπής της RTP σε ανώνυμη εταιρεία το 1992 (δηλαδή τα έξοδα που προκύπτουν κανονικά για συμβολαιογραφική πράξη, την καταχώριση και τη δημοσίευσή της) μπορούν να αντισταθμιστούν νομίμως ως έξοδα παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Η αντιστάθμιση χορηγείται, όπως αναφέρεται ανωτέρω, μέσω απαλλαγής σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92.
(161)
Κατά την εποχή της μετατροπής της, η RTP εκτελούσε δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας μόνο (βλέπε αιτιολογική σκέψη 18 της παρούσας απόφασης), ενώ τις εμπορικές δραστηριότητες ασκούσαν νομικά ανεξάρτητες θυγατρικές εταιρείες. Ως εκ τούτου, τα έξοδα που συνδέονται με τη μετατροπή της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης συνιστούσαν αυτομάτως έξοδα παροχής δημόσιας υπηρεσίας τα οποία μπορούσε να αντισταθμίσει το κράτος νομίμως. Δεν είναι αναγκαίο να εξεταστεί εάν η αναδιοργάνωση της RTP ήταν υποχρεωτική εκ του νόμου ή αναγκαία (83). Η αξιολόγηση δυνάμει του άρθρου 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ και η ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις ορίζουν ότι η αντιστάθμιση δεν πρέπει να υπερβαίνει τα καθαρά έξοδα για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, αλλά δεν απαιτεί αξιολόγηση για το κατά πόσον αυτά τα έξοδα, υπό την προϋπόθεση ότι περιορίζονται στην παροχή δημόσιας υπηρεσίας, θα μπορούσαν να αποτραπούν (84). Σύμφωνα με το πρωτόκολλο του Άμστερνταμ και την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, τα κράτη μέλη είναι, καταρχήν, ελεύθερα να αποφασίζουν σχετικά με την οργάνωση του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα τους. Αυτή η ελευθερία οργάνωσης δεν αφορά μόνο τον καθορισμό του περιεχομένου μετάδοσης, αλλά επίσης τη νομική μορφή υπό την οποία ο δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας ασκεί τις δραστηριότητές του. Ο ρόλος της Επιτροπής περιορίζεται στο να ελέγχει εάν τα κράτη μέλη χρησιμοποίησαν αυτήν την ελευθερία με καταχρηστικό τρόπο. Στην παρούσα υπόθεση, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η μετατροπή διενεργήθηκε με αποκλειστικό στόχο να παρασχεθεί πλεονέκτημα στην RTP. Δεν υπάρχει λόγος για να αμφισβητηθεί η συλλογιστική της Πορτογαλίας, βάσει της οποίας η μετατροπή του 1992 πραγματοποιήθηκε προκειμένου να δοθεί μεγαλύτερη ευελιξία στην RTP κατά την άσκηση των δραστηριοτήτων της, και όχι για να παραμείνει ένας κρατικός οργανισμός με δυσκίνητες διαδικασίες κρατικού ελέγχου. Θα πρέπει επομένως να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης (δηλαδή τις συμβολαιογραφικές αμοιβές, τα τέλη καταχώρισης και τα έξοδα δημοσίευσης) κατά την εποχή μετατροπής της RTP συνιστά θεμιτή αντιστάθμιση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης.
(162)
Πάγια απαλλαγή: Εντούτοις, η ανωτέρω συλλογιστική (που περιγράφεται στην αιτιολογική σκέψη 161 της παρούσας απόφασης) δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην πάγια απαλλαγή του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, η οποία δεν περιορίζεται χρονικά και μπορεί, ως εκ τούτου, να καλύπτει επίσης καταχωρίσεις και εγγραφές για δραστηριότητες της RTP εκτός των υποχρεώσεών της παροχής δημόσιας υπηρεσίας (π.χ. όταν η RTP αναλαμβάνει η ίδια εμπορικές δραστηριότητες και δεν τις αναθέτει σε νομικά ανεξάρτητες θυγατρικές).
Λόγω του ευρέος πεδίου εφαρμογής του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, τόσο όσον αφορά τον χρόνο (δηλαδή απεριόριστο) όσο και το είδος (δεν περιορίζεται, δηλαδή, σε δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας), δεν είναι δυνατή η αιτιολόγηση πιθανής μελλοντικής απαλλαγής από τέλη καταχώρισης ως δημόσιας υπηρεσίας. Θα πρέπει, επομένως, να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η απαλλαγή από έξοδα, σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, είναι ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά.
(163)
Ενώ η Πορτογαλία ισχυρίστηκε ότι το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 δεν εφαρμόστηκε ποτέ και ότι η RTP κατέβαλλε πάντα όλα τα αναγκαία τέλη καταχώρισης μετά τη μετατροπή της του 1992, το επιχείρημα αυτό ευσταθεί ενδεχομένως στην περίπτωση ανάκτησης, αλλά δεν μεταβάλλει το γεγονός ότι η εν λόγω διάταξη, ως τέτοια, χορηγεί κρατική ενίσχυση στην RTP η οποία δεν αιτιολογείται από το άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ ούτε και από άλλη διάταξη της εν λόγω Συνθήκης.
(164)
Λαμβάνοντας υπόψη το σημείο 45 της οδηγίας «Τηλεόραση χωρίς σύνορα», η Επιτροπή μπορεί να δεχθεί πως ο ορισμός της δημόσιας υπηρεσίας που διέπει τους δημόσιους φορείς ραδιοτηλεόρασης δύναται να περιλαμβάνει την υποχρέωση ουσιαστικής χρηματοδότησης των επενδύσεων στον ευρωπαϊκό οπτικοακουστικό τομέα, στο μέτρο που τα σχετικά κινηματογραφικά δικαιώματα είναι συμβατά με τη μετάδοσή τους από τη δημόσια τηλεόραση (85).
(165)
Η Επιτροπή κρίνει πως η επιβληθείσα υποχρέωση στην RTP για στήριξη του κινηματογράφου εγγράφεται στο πλαίσιο της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης, δεδομένου ότι η RTP μεταδίδει στη δημόσια τηλεόραση ταινίες των οποίων έχει αποκτήσει τα δικαιώματα διανομής.
(166)
Ως εκ τούτου, η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχθεί τις παρατηρήσεις των ενδιαφερόμενων μερών σύμφωνα με τις οποίες οι υποχρεώσεις που ανέλαβε η RTP αναφορικά με τον κινηματογράφο, καθώς και η χρηματοδότησή τους, εισάγουν διακρίσεις. Οι ενδιαφερόμενοι ισχυρίστηκαν πως και ιδιωτικές επιχειρήσεις είχαν συνάψει πρωτόκολλα στήριξης του κινηματογράφου με τις πορτογαλικές αρχές στα οποία όμως δεν προβλέπεται καμία αντισταθμιστική πληρωμή. Εντούτοις, η Επιτροπή κρίνει ότι χρειάζεται να γίνει διάκριση ανάμεσα στις προαιρετικώς συναφθείσες συμφωνίες μεταξύ κράτους και ιδιωτικών φορέων ραδιοτηλεόρασης για στήριξη του κινηματογράφου, αφενός, και της υποχρέωσης που επιβλήθηκε στην RTP ως δημόσιας υπηρεσίας για την προβολή κινηματογραφικών παραγωγών και τη χρηματοδότησή τους, αφετέρου. Είναι προφανές ότι ανετέθη ρητώς στην RTP, ως δημόσια υπηρεσία, η υποχρέωση στήριξης ορισμένων κινηματογραφικών παραγωγών τις οποίες και θα μεταδίδει από τους διαύλους της δημόσιας τηλεόρασης. Σε ό,τι αφορά τις ιδιωτικές επιχειρήσεις ραδιοτηλεόρασης ουδεμία παρόμοια υποχρέωση δημόσιας υπηρεσίας ανατέθηκε. Ουσιαστικά, η RTP μετατρέπεται από το κράτος σε μέσο στήριξης του κινηματογράφου. Σε αυτό το πλαίσιο, ενδεχόμενα πλεονεκτήματα που παρέχονται από την RTP στον κινηματογράφο θα μπορούσαν να αποτελέσουν κρατικές ενισχύσεις και ως εκ τούτου θα πρέπει να εκτιμηθούν δεόντως. Η παρούσα απόφαση δεν προδικάζει την αξιολόγηση οικονομικών πλεονεκτημάτων που ενδεχομένως χορηγήθηκαν στους παραγωγούς ταινιών.
(167)
Σύμφωνα με τα ανωτέρω, πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι η συγχρηματοδότηση πορτογαλικών κινηματογραφικών παραγωγών από την RTP που μεταδίδονται από τους διαύλους της δημόσιας επιχείρησης, μπορεί να θεωρηθεί ως συγκεκριμένη θεμιτή υποχρέωση, απαραίτητη προκειμένου η RTP να ανταποκριθεί στις γενικές υποχρεώσεις της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης. Κατά συνέπεια, η εν λόγω υποχρέωση δεν συνιστά πρόδηλο σφάλμα.
(168)
Η Επιτροπή πάντως κρίνει ότι η νομική υποχρέωση που επιβλήθηκε στην RTP για παροχή «άλλων υπηρεσιών που μένει να διευκρινιστούν ad hoc» (86) είναι ασαφής και δεν της επιτρέπει να εκτιμήσει εκ των προτέρων και με επαρκή νομική βεβαιότητα το κατά πόσον οι εν λόγω υπηρεσίες δύνανται να θεωρηθούν ως δημόσια υπηρεσία. Μολονότι η Επιτροπή κρίνει πως οι «άλλες υπηρεσίες που μένει να διευκρινιστούν» δεν ορίζονται σαφώς, διαπιστώνει ότι ουδεμία πληρωμή πραγματοποιήθηκε δυνάμει αυτής της διάταξης κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου (87).
(169)
Σύμφωνα με τα παραπάνω, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα πως οι δραστηριότητες της RTP, σύμφωνα με το νόμο αριθ. 21/92 και τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας, είναι υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας σαφώς καθορισμένες.
Μολονότι η υποχρέωση παροχής «άλλων υπηρεσιών που μένει να διευκρινιστούν ad hoc» δεν είναι αρκετά σαφής ώστε η Επιτροπή να καταλήξει εκ των προτέρων στο συμπέρασμα πως όλες οι παρεχόμενες υπηρεσίες που εμπίπτουν στο εν λόγω πλαίσιο δύνανται να θεωρηθούν δημόσιες υπηρεσίες, διαπιστώνει ότι κατά την περίοδο 1992-1998 ουδεμία πληρωμή πραγματοποιήθηκε δυνάμει αυτής της διάταξης.
Εντούτοις, η πάγια απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης και τις άλλες επιβαρύνσεις δεν περιορίζεται στην αντιστάθμιση για το κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας και δεν μπορεί, ως εκ τούτου, να δικαιολογηθεί δυνάμει του άρθρου 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ.
(170)
Δεύτερον, πρέπει να εκτιμηθεί κατά πόσον οι υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας ανατέθηκαν στον αποδέκτη, δηλαδή την RTP, της κρατικής χρηματοδότησης.
(171)
Σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, η Επιτροπή πρέπει να εξετάσει κατά πόσον η εκπλήρωση της υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας ανατέθηκε στην RTP με επίσημη πράξη (88).
(172)
Όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 48 της παρούσας απόφασης, η υποχρέωση παροχής δημόσιας υπηρεσίας ανατέθηκε στην RTP δυνάμει διαφόρων νόμων και συμβάσεων: του άρθρου 5 του νόμου αριθ. 58/90, του άρθρου 4 παράγραφος 1 και του άρθρου 5 του νόμου αριθ. 21/92 και της ρήτρας 1 των παλαιών και νέων συμβάσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(173)
Η Επιτροπή δεν έλαβε καμία παρατήρηση από τους ενδιαφερόμενους ούτε από την Πορτογαλία σχετικά με το ότι η ανάθεση της δημόσιας υπηρεσίας στην RTP δεν έγινε με επίσημη πράξη. Σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, τους νόμους και τις συμβάσεις που αναφέρονται στην αιτιολογική σκέψη 48 της παρούσας απόφασης, πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα πως η RTP αδιαμφισβήτητα ήταν υποχρεωμένη να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης και κατά συνέπεια η εντολή παροχής δημόσιας υπηρεσίας της ανατέθηκε επισήμως.
(174)
Δεν είναι μόνο αναγκαίο να ανατεθεί η παροχή δημόσιας υπηρεσίας στην RTP με επίσημη πράξη, θα πρέπει να ληφθούν επίσης μέτρα για να διασφαλιστεί ότι η δημόσια υπηρεσία παρέχεται όπως απαιτείται από τον νόμο και τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας. Όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 49 έως 59 της παρούσας απόφασης, προβλέπονταν διάφοροι μηχανισμοί ελέγχου της εκτέλεσης των υποχρεώσεων που ανέλαβε η RTP για την εκπλήρωση της παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(175)
Πρώτον, η RTP κλήθηκε να υποβάλει εκθέσεις σχετικά με τις υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας και προγράμματα συνοδευόμενα από γνωμοδότηση της υπηρεσίας λογιστικού ελέγχου. Η RTP εκπόνησε εκθέσεις σχετικά με τις υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας για τα έτη 1993 έως 1998, οι οποίες περιέγραφαν την εκπλήρωση κάθε υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας και προσδιόριζαν το κόστος καθεμιάς από τις υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας με βάση ένα σύστημα αναλυτικής λογιστικής.
(176)
Δεύτερον, ο υπουργός Οικονομικών και το μέλος της κυβέρνησης που είναι αρμόδιο για τα μέσα ενημέρωσης έλεγξαν την εκπλήρωση της σύμβασης παροχής δημόσιας υπηρεσίας και η Υπηρεσία Δημοσιονομικού Ελέγχου προέβη σε λογιστικό έλεγχο του χρηματοοικονομικού προγράμματος.
(177)
Τρίτον, έπρεπε να διενεργούνται ετήσιοι εξωτερικοί λογιστικοί έλεγχοι. Η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχτεί το επιχείρημα που επανέλαβε η Πορτογαλία μετά την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση T-442/03 ότι οι εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας αποτέλεσαν αντικείμενο εξωτερικού ελέγχου και ότι, ως εκ τούτου, δεν απαιτείτο περαιτέρω δράση. Η κατάσταση που επικρατούσε πριν από την έκδοση της απόφασης της 15ης Οκτωβρίου 2003 μπορεί να περιγραφεί ως εξής:
α)
για το έτος 1992, δεν υπήρχε καμία έκθεση παροχής δημόσιας υπηρεσίας, δεδομένου ότι η υποχρέωση εκπόνησης εκθέσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας και ελέγχου σχετικά με τις εκθέσεις αυτές θεσπίστηκε, για πρώτη φορά, με τη σύμβαση παραχώρησης του 1993·
β)
για τα έτη 1993 και 1994, δεν υπήρξε εξωτερικός έλεγχος, αλλά μόνο μια δήλωση από εκπροσώπους της εταιρείας, δηλαδή του φορολογικού συμβουλίου της RTP (Conselho fiscal da RTP) το οποίο είναι καθαρά εσωτερικό στην εταιρεία·
γ)
για τα έτη 1995 έως 1998, μια δήλωση εξωτερικού ελεγκτή ανεξάρτητου από την RTP και τους εκπροσώπους της, συνόδευε τις εκθέσεις. Οι δηλώσεις αυτές επιβεβαιώνουν ότι η RTP εκπληρούσε τις υποχρεώσεις της παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Δεν ήταν, ωστόσο, προσβάσιμη καμία άλλη λεπτομερής έκθεση παροχής δημόσιας υπηρεσίας που θα οδηγούσε σε αυτά τα πορίσματα.
(178)
Εντούτοις, με γνώμονα τα πορίσματα του Δικαστηρίου στην υπόθεση T-442/03 και, ιδίως στις σκέψεις 232 έως 256 της εν λόγω απόφασης, η Επιτροπή δεν μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στις (βραχείες) δηλώσεις ελέγχου σχετικά με τις εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που αναφέρονται στην αιτιολογική σκέψη 177 της παρούσας απόφασης, αλλά, αντίθετα, δέχθηκε την προσφορά της Πορτογαλίας να προβεί σε εξωτερικό έλεγχο με βάση τις υπάρχουσες εκθέσεις των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας για όλα τα εν λόγω έτη. Με άλλα λόγια, εξωτερικοί έλεγχοι όσον αφορά την εκπλήρωση από μέρους της RTP των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας διενεργήθηκαν για τα έτη 1992 έως 1997. Για το έτος 1992, διενεργήθηκε ο εξωτερικός έλεγχος παρά την απουσία έκθεσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Εντούτοις, ο εξωτερικός ελεγκτής στηρίχθηκε σε άλλα έγγραφα για να εξετάσει εάν είχε εκπληρωθεί η εντολή παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Για το έτος 1998, δεν διενεργήθηκε κανένας εξωτερικός έλεγχος, στον βαθμό που υπήρχε ήδη τέτοιος έλεγχος, γεγονός που δεν αμφισβήτησε ούτε η SIC. Πρόκειται ιδίως για την έκθεση BDO Binder του 1998 στην οποία γίνεται αναφορά στις αιτιολογικές σκέψεις 186 έως 188 της παρούσας απόφασης.
(179)
Οι νέοι έλεγχοι για τα έτη 1992 έως 1997 διοργανώθηκαν από την εθνική ρυθμιστική αρχή για τα μέσα ενημέρωσης, δηλαδή την Entidade Reguladora para a Comunicação Social, ERC. Η ERC είναι ένας ανεξάρτητος διοικητικός φορέας ο οποίος, σύμφωνα με το σύνταγμα της Πορτογαλίας, είναι υπεύθυνος να διασφαλίζει, μεταξύ άλλων, την τήρηση του καταστατικού και των κανόνων που διέπουν τα μέσα ενημέρωσης. Τη διοργάνωση αυτών των ελέγχων για τα έτη από το 1992 έως το 1997 ο εν λόγω φορέας ανέθεσε σε εξωτερικό ελεγκτή, τον Pedro Roque, ο οποίος είναι ανεξάρτητος από την RTP.
(180)
Λόγω του χρόνου που μεσολάβησε μεταξύ του 1992 και των ελέγχων των εκθέσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας, οι οποίοι διενεργήθηκαν το 2010, η πρόσβαση σε όλα τα στοιχεία ήταν δυσχερής. Τούτο εξηγεί τη μεγάλη διάρκεια της έρευνας και του χρόνου που χρειάστηκε για τη διεξαγωγή νέων ελέγχων. Εντούτοις, στο τέλος, διενεργήθηκαν οι έλεγχοι εφόσον ήταν ήδη διαθέσιμες οι εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας (εκτός από το έτος 1992) και οι ελεγκτές διέθεταν έτσι μια βάση για τον έλεγχό τους. Οι έλεγχοι για τα έτη από το 1992 έως το 1997 υποβλήθηκαν στην Επιτροπή.
(181)
Οι εξωτερικοί έλεγχοι αναφέρουν ότι εντολή τους είναι να αξιολογούν και να παρακολουθούν τη δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεόρασης, όπως παρέχεται από την RTP, και την πληρωμή που λαμβάνει αυτή η επιχείρηση γι’ αυτήν την υπηρεσία. Περιλαμβάνουν περιγραφή των πληροφοριών που λαμβάνονται υπόψη. Αναφέρονται, μεταξύ άλλων, στον νόμο αριθ. 58/90 (Πράξη περί δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεόρασης), στον νόμο αριθ. 21/92 περί μετατροπής της RTP, στις συμβάσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας, στους ετήσιους λογαριασμούς και στους εξωτερικούς ελέγχους των ετήσιων λογαριασμών, στο επιχειρηματικό σχέδιο και προϋπολογισμό της δημόσιας υπηρεσίας (Plano de Actividades e Orçamento do Serviço Público), στις εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας για τα αντίστοιχα έτη (Relatorio sobre o Cumprimento das Obrigacaoes do Servico Publico, RCOSP). Οι έλεγχοι αναφέρουν ότι λόγω της μακράς χρονικής περιόδου που μεσολάβησε μεταξύ των ετών 1992 έως 1997 και της σύμβασης ελέγχου το 2010, ορισμένα έγγραφα είχαν καταστραφεί και δεν υπήρχαν διαθέσιμες ορισμένες πληροφορίες. Γι’ αυτόν τον λόγο, η έκθεση ελέγχου επικεντρώθηκε κυρίως στις διαθέσιμες εκθέσεις, ειδικότερα τις εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας (89) και στους πιστοποιημένους ετήσιους λογαριασμούς.
(182)
Παρά τους περιορισμούς αυτούς λόγω του χρόνου που μεσολάβησε, οι ελεγκτές μπόρεσαν να εκπληρώσουν τη σύμβασή τους και να διενεργήσουν τους ελέγχους, καθώς και να αξιολογήσουν, αφενός, εάν η RTP τήρησε την υποχρέωσή της παροχής δημόσιας υπηρεσίας και, αφετέρου, την αντιστάθμιση που έλαβε. Οι έλεγχοι αναφέρουν ρητά ότι οι ελεγκτές ήταν σε θέση να υπερβούν τις δυσκολίες που οφείλονταν στην πάροδο του χρόνου και να διενεργήσουν τους ελέγχους. Για παράδειγμα, ενώ οι ελεγκτές διατυπώνουν την επιφύλαξη ότι δεν ήταν δυνατό να συμβουλευθούν τα λογιστικά κριτήρια και τις μεθόδους κατανομής του κόστους, αυτό δεν αποτέλεσε εμπόδιο για τη διεξαγωγή του ελέγχου και την εξαγωγή θετικού συμπεράσματος. Η συγκεφαλαιωτική έκθεση αναφέρει τα εξής: «όλα τα έξοδα και τα έσοδα της RTP βασίζονται στην υπόθεση ότι οι δραστηριότητές της αφορούν μόνο την παροχή υπηρεσιών δημόσιας τηλεόρασης, και ότι οι σημερινοί έλεγχοι στηρίχθηκαν στις δημοσιονομικές δηλώσεις που ήλεγξαν ο εσωτερικός ελεγκτής της επιχείρησης και οι εξωτερικοί ελεγκτές, από τους οποίους δεν προέκυψαν άλλα σχετικά πραγματικά περιστατικά πλην αυτών που περιγράφονται λεπτομερώς στους ετήσιους λογαριασμούς.» (90) Η Επιτροπή είχε ήδη καθορίσει (βλέπε αιτιολογική σκέψη 18 της παρούσας απόφασης) ότι η RTP είχε ασκήσει δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας μόνο κατά τα υπό εξέταση έτη, ενώ οι εμπορικές δραστηριότητες ασκήθηκαν από νομικώς ανεξάρτητες θυγατρικές της RTP. Τα κριτήρια επιμερισμού του κόστους είναι επομένως κατάλληλα μόνο για την ενσωμάτωση της κατανομής του κόστους στα έξοδα δημόσιας υπηρεσίας που προέκυψαν για την RTP και δεν πρέπει να έχουν κάποια επίπτωση στο σύνολο όλων των εξόδων δημόσιας υπηρεσίας.
Όσον αφορά τις χρηματοοικονομικές πληροφορίες, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι οι εξωτερικοί ελεγκτές μπορούσαν ορθώς να στηριχθούν στους ετήσιους χρηματοοικονομικούς λογαριασμούς, οι οποίοι συνοδεύονταν πάντα από έλεγχο που πιστοποιούσε την ακρίβεια των λογαριασμών της RTP. Σύμφωνα με τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας, στόχος του εξωτερικού ελέγχου στην έκθεση παροχής δημόσιας υπηρεσίας ήταν να επαληθεύσει εάν η RTP είχε εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της παροχής δημόσιας υπηρεσίας σύμφωνα με την εντολή που έλαβε, και εάν οι αποζημιώσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας αντανακλούν τα έξοδα που απορρέουν από την εκπλήρωση τέτοιων υποχρεώσεων. Ως εκ τούτου, ενώ τα οικονομικά στοιχεία για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας κατά τη διάρκεια των υπό εξέταση ετών, αφορούσαν την παροχή δημόσιας υπηρεσίας εκ μέρους της RTP, ήταν αναγκαίο να διενεργηθεί περαιτέρω ανεξάρτητη επαλήθευση, προκειμένου να καθορισθεί εάν τα έξοδα που προέκυψαν ήταν σύμφωνα με την εντολή παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(183)
Οι εξωτερικοί ελεγκτές επιβεβαιώνουν αυτό το σημείο. Για τα έτη 1992-1997, οι ελεγκτές καταλήγουν στο εξής συμπέρασμα: «Η RTP έχει ουσιαστικά εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της ραδιοτηλεόρασης από πλευράς ποσότητας, όπως έχει καθοριστεί στη σύμβαση παραχώρησης, με ειδική εστίαση στην υποχρέωση μετάδοσης περιεχομένου». Ο ελεγκτής διαπιστώνει ότι «αφού εξετάσαμε τα διαθέσιμα έγγραφα, δηλαδή τις εκθέσεις του ελεγκτή και της κανονιστικής επιτροπής ελέγχου, δεν διαπιστώσαμε τίποτα που θα μπορούσε να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι τα έγγραφα που υποβλήθηκαν σχετικά με την αντιστοιχία μεταξύ των καθηκόντων παροχής δημόσιας υπηρεσίας και της πληρωμής των πραγματικών εξόδων της, περιελάμβαναν ουσιαστικές στρεβλώσεις που επηρεάζουν τη συμμόρφωσή τους με την τότε ισχύουσα νομοθεσία» (91).
(184)
Ορισμένες εκθέσεις ελέγχου αναφέρουν ότι η RTP θα μπορούσε να είχε ζητήσει υψηλότερη αποζημίωση, αλλά οι όροι των συμβάσεων δημόσιας υπηρεσίας την εμπόδισαν να το κάνει, κυρίως λόγω του άρθρου 15 παράγραφος 4 της παλαιάς σύμβασης δημόσιας υπηρεσίας και του άρθρου 19 παράγραφος 3 της νέας σύμβασης δημόσιας υπηρεσίας του 1996. Οι ατομικοί εξωτερικοί έλεγχοι για τα έτη 1994, 1996 και 1997 περιλαμβάνουν δηλώσεις όσον αφορά τη διαφορά μεταξύ των υψηλών εξόδων που επιβάρυναν πραγματικά την RTP για την παροχή της δημόσιας υπηρεσίας και της αντιστάθμισης που έλαβε η οποία ήταν χαμηλότερη από τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε (92). Η τελική συγκεφαλαιωτική έκθεση για όλα τα έτη τα οποία ελέγχθηκαν, αναφέρει ρητά τα εξής: «για όλα τα έτη, οι αντισταθμιστικές πληρωμές που αποδόθηκαν και καταβλήθηκαν ήταν χαμηλότερες από τα ποσά που αναφέρονται σε κάθε RCOPS (Relatório sobre o cumprimento das obrigações de serviço público) δηλαδή την έκθεση για παροχή δημόσιας υπηρεσίας» (93).
(185)
Ορισμένοι έλεγχοι (με εξαίρεση τους ελέγχους για τα έτη 1992 και 1993), αναφέρουν ότι η RTP υπερέβη το νόμιμο χρόνο των διαφημίσεων, δηλαδή μετέδωσε περισσότερες διαφημίσεις από ό,τι προέβλεπαν οι συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας. Τα έσοδα που έλαβε η RTP από αυτές τις διαφημίσεις πρέπει να ληφθούν υπόψη για τον υπολογισμό των εξόδων της δημόσιας υπηρεσίας, σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, επειδή τα έσοδα που πραγματοποιούνται από τη δημόσια υπηρεσία, περιλαμβανομένων των εσόδων από διαφημίσεις, θα πρέπει να συνεκτιμώνται στον υπολογισμό των αναγκών της εταιρείας σε θέματα χρηματοδότησης για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας.
Το γεγονός ότι δεν τηρήθηκαν τα όρια όσον αφορά τις διαφημίσεις δεν επηρέασε την ανάλυση στην οποία προέβη ο ελεγκτής για το σύνολο των ετών 1992-1997. Η αντιστάθμιση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας αντιστοιχούσε στα καθήκοντα παροχής δημόσιας υπηρεσίας που άσκησε η RTP και δεν υπήρξε καμία υπεραντιστάθμιση. Η Πορτογαλία επιβεβαίωσε επίσης ότι, όσον αφορά τα έτη 1994, 1995 και 1996, ελήφθησαν υπόψη όλα τα κέρδη από διαφημίσεις (οπότε και συμπεριελήφθησαν τα κέρδη που προέκυψαν από υπέρβαση του επιτρεπόμενου χρόνου για διαφημίσεις) τα οποία μείωσαν αντιστοίχως την ανάγκη χρηματοδότησης για παροχή δημόσιας υπηρεσίας (94). Όσον αφορά το έτος 1996, το άρθρο 15 της νέας σύμβασης δημόσιας υπηρεσίας ανέφερε ότι, για τον καθορισμό του ύψους της αντιστάθμισης, τα κέρδη που απορρέουν από την εκμετάλλευση των καναλιών πρέπει να αποκλείονται από την άθροιση των εξόδων που λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό του συνολικού κόστους της παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Στα «κέρδη» συμπεριλαμβάνονται και τα έσοδα από διαφημίσεις. Η Πορτογαλία επιβεβαίωσε ρητά ότι τα κέρδη από διαφημίσεις είχαν αφαιρεθεί από το ποσό της απαιτούμενης αντιστάθμισης (95).
(186)
Όσον αφορά το έτος 1998, η ανεξάρτητη εταιρεία BDO Binder διενήργησε έλεγχο όσον αφορά τη σχέση μεταξύ των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας της RTP και των εξόδων που συνδέονται με αυτές. Η έκθεση της BDO Binder προβαίνει σε πολλές συστάσεις για το μέλλον και προτείνει να ενισχυθούν οι εσωτερικοί έλεγχοι για να εξασφαλιστεί η συμμόρφωση της RTP με τους εσωτερικούς κανονισμούς, χωρίς ωστόσο να διαπιστώνει ότι η RTP είχε λάβει υπερβολικές αντισταθμίσεις σε σχέση με τα καθήκοντα δημόσιας υπηρεσίας που ασκούσε ή ότι δεν ήταν αξιόπιστα τα στοιχεία στα οποία στηρίχθηκε η RTP κατά την εκπόνηση της έκθεση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας και που χρησιμοποίησε η Επιτροπή στην απόφαση της 15ης Οκτωβρίου 2003. Τα συγκεκριμένα στοιχεία που εξετάζονται στην έκθεση της BDO Binder, αφορούν τη μη καταγραφή ορισμένων περιουσιακών στοιχείων. Ωστόσο, η έκθεση της BDO Binder φαίνεται ότι ασκεί κριτική κυρίως στην απουσία απογραφής των περιουσιακών στοιχείων (96), χωρίς όμως να συμπεραίνει ότι δεν είχαν γίνει οι αντίστοιχες επενδύσεις ή ότι τα επενδεδυμένα ποσά είχαν καταλογιστεί λάθος. Η Πορτογαλία τόνισε, εντούτοις, ότι, εν πάση περιπτώσει, τα στοιχεία για τις αντίστοιχες επενδύσεις δεν είχαν ληφθεί υπόψη στον υπολογισμό της αντιστάθμισης, γεγονός που απέκλειε τη δυνατότητα επιστροφής των εξόδων απόσβεσης των πάγιων στοιχείων του ενεργητικού.
(187)
Όσον αφορά την υπέρβαση των ορίων του χρόνου για τις διαφημίσεις, η έκθεση της BDO Binder διαπίστωσε ότι όλα τα έσοδα από διαφημίσεις είχαν ληφθεί υπόψη στον υπολογισμό των αναγκών χρηματοδότησης της δημόσιας υπηρεσίας. Εξάλλου, κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν ανάγκασε τον ελεγκτή να εκφέρει αρνητική γνώμη όσον αφορά την εκπλήρωση, εκ μέρους της RTP, των υποχρεώσεών της παροχής δημόσιας υπηρεσίας, ούτε να διαπιστώσει κάποια υπεραντιστάθμιση.
(188)
Αλλά αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία για την ανάλυση στην παρούσα απόφαση είναι το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει η έκθεση της BDO Binder (και το οποίο δεν αμφισβητεί η SIC) ότι ενώ η RTP θα μπορούσε να είχε ζητήσει 25 δισεκατ. PTE για την εκπλήρωση των υποχρεώσεών της παροχής δημόσιας υπηρεσίας, αντίθετα έλαβε μόνο 14 δισεκατ. PTE. Με άλλα λόγια, η έκθεση της BDO Binder δεν διαπιστώνει καμία υπεραντιστάθμιση, αλλά καταλήγει στο αντίθετο συμπέρασμα.
(189)
Όπως αναφέρεται στην απόφαση NN 31/06 σχετικά με την αναδιάρθρωση της RTP, ο εξωτερικός έλεγχος που διενήργησε η PriceWaterhouse Coopers εξέτασε διεξοδικά εάν οι χρηματοοικονομικές πληροφορίες που υπέβαλαν οι πορτογαλικές αρχές ήταν σύμφωνες με τους λογαριασμούς της RTP κατά την περίοδο 1991 έως 2003, με τα ποσά που περιελάμβαναν οι εκθέσεις ελέγχου της δημόσιας υπηρεσίας και με άλλες πηγές πληροφοριών που κρίθηκαν κατάλληλες για να διασφαλιστεί η συμμόρφωση των λογιστικών ελέγχων (βλέπε σκέψη 38 της απόφασης NN 31/06). Η έκθεση ελέγχου της PWC επικύρωσε τα στοιχεία χωρίς να κάνει κάποια σημαντική παρατήρηση (σκέψη 52 της απόφασης NN 31/06). Η έκθεση ελέγχου της PWC επιβεβαίωσε ρητά ότι τα ποσά που έλαβε η RTP ως αντιστάθμιση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας αντιστοιχούσαν στα ποσά που αναφέρονταν στα ψηφίσματα του Υπουργικού Συμβουλίου (βλέπε αιτιολογική σκέψη 41 και πίνακα 39 της απόφασης NN 31/06). Η έκθεση ελέγχου της PWC τονίζει τη γενική υποχρηματοδότηση της RTP και υπογραμμίζει ότι, εκτός των καθηκόντων δημόσιας υπηρεσίας που δικαιούντο αντιστάθμισης δυνάμει των συμβάσεων δημόσιας υπηρεσίας, η RTP άσκησε καθήκοντα δημόσιας υπηρεσίας για τα οποία δεν μπορούσε να ζητήσει καμία αντιστάθμιση από το κράτος. Η Επιτροπή, στην απόφαση NN 31/06, συνήγαγε, επομένως, το συμπέρασμα ότι η έκθεση ελέγχου της PWC μπορούσε να στηριχθεί ορθώς στους χρηματοοικονομικούς λογαριασμούς της RTP και διαπίστωσε ότι η RTP ήταν όντως χρονίως υποχρηματοδοτούμενη. Ως εκ τούτου, για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης, η έκθεση ελέγχου της PWC μπορεί να θεωρηθεί ως ένα άλλο στοιχείο το οποίο, μαζί με τους εξωτερικούς ελέγχους των εκθέσεων δημόσιας υπηρεσίας, αποδεικνύει την ακρίβεια των στοιχείων που χρησιμοποίησε η Επιτροπή στην απόφαση 2005/403/ΕΚ.
(190)
Όσον αφορά το επιχείρημα του καταγγέλλοντα ότι έπρεπε να είχε ληφθεί υπόψη η έκθεση αριθ. 8/2002 του Tribunal de Contas, του ελεγκτικού συνεδρίου της χώρας, η Επιτροπή εξέτασε, όντως, την εν λόγω έκθεση στην αξιολόγηση στην οποία προβαίνει στην παρούσα απόφαση. Πρώτον, πρέπει να αναγνωρισθεί, όπως παραδέχθηκε επίσης η SIC, ότι η έκθεση ελέγχου αριθ. 8/2002 καλύπτει την περίοδο από το 1997 έως το 2000, και είναι, επομένως, βάσιμη μόνο για τα έτη 1997 και 1998. Ενώ σ’ αυτήν την έκθεση αναφέρονται τα στοιχεία όσον αφορά προηγούμενα έτη, τα στοιχεία αυτά προορίζονταν για να περιγράψουν τη γενική οικονομική ανάπτυξη της RTP, αλλά δεν αποτέλεσαν τα ίδια αντικείμενο της έρευνας του ελεγκτικού συνεδρίου.
(191)
Επιπλέον, η έκθεση αριθ. 8/2002 δεν διαπιστώνει καμία ανωμαλία στη χρηματοδότηση της RTP ούτε καμία υπεραντιστάθμιση για τα έτη 1997-2000 (ή για κάποιο από τα άλλα έτη). Αντίθετα, η έκθεση αριθ. 8/2002 τονίζει ότι η RTP αντιμετώπισε αρκετές φορές διαρθρωτικές χρηματοπιστωτικές δυσκολίες. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή δεν είναι σε θέση, με βάση την έκθεση αριθ. 8/2002, να χαρακτηρίσει ορισμένες πληρωμές ως υπεραντιστάθμιση ή παράνομη κρατική ενίσχυση. Αντίθετα, η έκθεση αριθ. 8/2002 επιβεβαιώνει ρητά ότι, από το 1993 μέχρι το τέλος του 1999, η RTP μπόρεσε να επιβιώσει μόνο με συνεχή και αυξανόμενη χρέωση.
(192)
Όπως ανέφερε ο καταγγέλλων, η έκθεση αριθ. 8/2002 ασκεί συχνά κριτική στη διαχείριση της εταιρείας και τονίζει τις ανεπάρκειες που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Στόχος της έκθεσης αριθ. 8/2002 ορίζεται ως μια γενική επισκόπηση της διαχείρισης της RTP και της παροχής δημόσιας υπηρεσίας τηλεόρασης από αυτήν, από πλευράς αποτελεσματικότητας, αποδοτικότητας και οικονομίας. Όπως τόνισε ο καταγγέλλων, στην έκθεση αριθ. 8/2002 αναφέρεται ότι η RTP διέθετε ανελαστικές δομές και υπερβολικά υψηλά επίπεδα προσωπικού, καθώς και ότι παρείχε τις δημόσιες υπηρεσίες της κατά ανεπαρκή τρόπο. Η έκθεση αριθ. 8/2002 ασκεί επίσης κριτική στην εξαιρετικά αόριστη και γενική έννοια της υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας και των συμβάσεων δημόσιας υπηρεσίας οι οποίες καταλήγουν, σύμφωνα με το ελεγκτικό συνέδριο του κράτους, σε διαχειριστική ανεπάρκεια.
(193)
Ωστόσο, η Επιτροπή εξέτασε την έννοια της υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας της RTP στην απόφαση της 15ης Νοεμβρίου 2003. Στην υπόθεση T-442/03, το Δικαστήριο υποστήριξε ότι μπορούσε να γίνει αποδεκτός ο ευρύς ορισμός της εντολής που ανατέθηκε στην RTP (97). Όσον αφορά τις εικαζόμενες ανεπάρκειες, η Επιτροπή θα ήθελε να τονίσει ότι αυτή η πτυχή δεν χρειάζεται να ληφθεί υπόψη κατά την εφαρμογή της ανακοίνωσης για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις.
(194)
Το τρίτο κριτήριο που πρέπει να εξετάσει η Επιτροπή, είναι το κατά πόσον η χρηματοδότηση αναλογεί στο καθαρό κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(195)
Η ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις περιγράφει τα κριτήρια βάσει των οποίων η Επιτροπή εξετάζει την αναλογικότητα της κρατικής χρηματοδότησης. Η κρατική χρηματοδότηση δεν μπορεί να υπερβαίνει το καθαρό κόστος της παροχής δημόσιας υπηρεσίας και δεν πρέπει να προκαλεί στρεβλώσεις στην αγορά που δεν είναι απαραίτητες για την εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας (98).
(196)
Κατ’ αρχήν για να προσδιοριστεί ορθώς το κόστος των δραστηριοτήτων της δημόσιας υπηρεσίας, η ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις επιβάλλει τον διαχωρισμό του κόστους και των εσόδων ανάμεσα στη δημόσια υπηρεσία και τις εμπορικές δραστηριότητες.
(197)
Όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 61 έως 67 της παρούσας απόφασης, οι συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας καθορίζουν τη μέθοδο κατανομής του κόστους και των εσόδων που η RTP οφείλει να εφαρμόσει. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το έργο της Επιτροπής διευκολύνθηκε διότι η RTP εφάρμοσε ένα σύστημα αναλυτικής λογιστικής που επιτρέπει τον υπολογισμό της δαπάνης που αναλαμβάνει η επιχείρηση, προκειμένου να εκπληρώσει κάθε μια από τις υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας που συνεπάγονται αντισταθμιστικές πληρωμές.
(198)
Σύμφωνα με το σύστημα αυτό, κάθε δαπάνη αντιστοιχεί σε μια δραστηριότητα και κατά συνέπεια κατανέμεται στις ποικίλες δραστηριότητες που συνεπάγονται αντισταθμίσεις για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας από την RTP, βάσει αντικειμενικών λογιστικών αρχών.
(199)
Δεδομένου ότι τα έσοδα που προέρχονται από την παροχή κάθε δημόσιας υπηρεσίας που συνεπάγεται αντισταθμιστική πληρωμή εκπίπτουν από το κόστος εκμετάλλευσης της δημόσιας υπηρεσίας, το σύστημα εγγυάται το ότι οι ετήσιες αντισταθμιστικές πληρωμές περιορίζονται στο καθαρό κόστος κάθε μιας των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας (βλέπε σημείο 65 της παρούσας απόφασης).
(200)
Σύμφωνα με τα ανωτέρω, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι παράμετροι για τον υπολογισμό του κόστους έχουν οριστεί με τρόπο αντικειμενικό και διαφανή.
(201)
Ωστόσο, οι κανόνες αντιστάθμισης του κόστους θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε υποεκτίμηση του πραγματικού καθαρού κόστους της παροχής δημόσιας υπηρεσίας από την RTP και κατά συνέπεια να προκαλέσουν διαρθρωτική υποχρηματοδότηση των πραγματικών αναγκών.
(202)
Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 65, σύμφωνα με τη μέθοδο υπολογισμού του κόστους όπως αυτή ορίζεται από τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας, ορισμένες δαπάνες της δημόσιας υπηρεσίας εξαιρούνται από την καταβολή ετήσιων αντισταθμίσεων (99). Εξάλλου, η Πορτογαλία ενημέρωσε την Επιτροπή ότι, παρόλο που η RTP υποχρεούτο να αποδώσει τον ΦΠΑ επί των εισπραχθέντων ετήσιων αντισταθμίσεων, το αναλογούν κόστος δεν μπόρεσε να υπολογιστεί με βάση τους ισχύοντες λογιστικούς κανόνες (βλέπε αιτιολογική σκέψη 94). Τέλος, στις εκθέσεις της σχετικά με τη δημόσια υπηρεσία, η RTP δεν συμπεριέλαβε το σύνολο των επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν σε απαραίτητο εξοπλισμό για την παροχή της δημόσιας υπηρεσίας, μολονότι είχε εγγραφεί στους χρηματοοικονομικούς λογαριασμούς της (βλέπε αιτιολογική σκέψη 67).
(203)
Ωστόσο, σύμφωνα με τις διατάξεις του Πρωτοκόλλου του Άμστερνταμ τα κράτη μέλη είναι αρμόδια για το καθεστώς χρηματοδότησης της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η Πορτογαλία αποφάσισε να μην επιστρέψει τμήμα των δαπανών που κατέβαλε ο πάροχος της υπηρεσίας για την εκπλήρωση της αποστολής του.
(204)
Στην παρούσα περίπτωση, το κράτος δεν χορήγησε μόνο ετήσιες αντισταθμίσεις προς την RTP, αλλά επιπλέον της παρείχε και συμπληρωματική χρηματοδότηση υπό μορφή αυξήσεων μετοχικού κεφαλαίου, χορήγησης δανείου και συμφωνίας με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης. Σύμφωνα με την παράγραφο 57 της ανακοίνωσης για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, η Επιτροπή πρέπει να αναλύσει εάν όλα τα μέτρα είναι ανάλογα προς το καθαρό κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Μόνον τότε θα μπορεί να θεωρηθεί η χρηματοδότηση της RTP ως συμβιβάσιμη με το άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ.
(205)
Η Επιτροπή κρίνει, επίσης, πως οι υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας που επιβλήθηκαν στην RTP και που δεν συνεπάγονταν αντισταθμίσεις δυνάμει των συμβάσεων δημόσιας υπηρεσίας, μπορούν να θεωρηθούν ως νόμιμες υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας σαφώς καθορισμένες και οι οποίες έχουν τυπικά επιβληθεί από το κράτος στον πάροχο δημόσιας υπηρεσίας. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, η Πορτογαλία δύναται να χρηματοδοτήσει το σύνολο του καθαρού κόστους παροχής δημόσιας υπηρεσίας που έχει αναλάβει η RTP.
(206)
Στον πίνακα 6 στην αιτιολογική σκέψη 207, αναφέρονται το κόστος που ανέλαβε η RTP προκειμένου να διασφαλίσει την παροχή δημόσιας υπηρεσίας (κόστος επενδύσεων και καθαρό κόστος εκμετάλλευσης), όπως υπολογίστηκε σύμφωνα με τους λογιστικούς κανόνες, καθώς και οι εισπραχθείσες αντισταθμίσεις που αντιστοιχούν στο κόστος των επενδύσεων και της εκμετάλλευσης.
(207)
Πρώτον, παρουσιάζεται το κόστος των επενδύσεων σε εξοπλισμό απαραίτητο για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας (πίνακας 5) καθώς και η προβλεπόμενη αντιστάθμιση για χρηματοδότηση των επενδύσεων (πίνακας 2). Δεύτερον, ακολουθεί το καθαρό κόστος εκμετάλλευσης της RTP (πίνακας 4) και οι προβλεπόμενες αντισταθμιστικές πληρωμές (πίνακας 1). Τέλος, ο πίνακας παρουσιάζει το όφελος που αποκόμισε επιχείρηση από τις ενισχύσεις ad hoc που προέκυψαν από τη συμφωνία με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης και τη χορήγηση δανείου το 1998.
Πίνακας 6
Σύνοψη των αναγκών χρηματοδότησης και αντιστάθμισης του καθαρού κόστους εκμετάλλευσης για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, σύμφωνα με τους λογιστικούς κανόνες
(εκατ. PTE)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Σύνολο
Κόστος επενδύσεων
2 632,6
2 102,0
2 763,9
992,7
1 480,4
4 037,4
6 054,2
20 063,2
Εισφορές κεφαλαίου
-0
-0
-10 000,0
-12 800,0
-10 000,0
-14 000,0
-0
-46 800,0
Διαφορά ανάμεσα στο κόστος επενδύσεων και την αντιστάθμιση
2 632,6
2 102,0
-7 236,1
-11 807,3
-8 519,6
-9 962,6
6 054,2
-26 736,8
Κόστος εκμετάλλευσης της δημόσιας υπηρεσίας
6 718,2
7 960,0
8 384,1
8 103,3
17 217,1
37 972,1
30 101,3
116 456,1
Αντισταθμιστικές πληρωμές
-6 200,0
-7 100,0
-7 145,0
-7 200,0
-14 500,0
-10 350,0
-14 000,0
-66 495,0
Κοινωνική Ασφάλιση
-
-1 206,0
-
-
-
-
-
-1 206,0
Δάνεια
-20 000,0
-20 000,0
Διαφορά ανάμεσα στο κόστος εκμετάλλευσης και την αντιστάθμιση
518,2 (100)
- 346
1 239,1
903,3
2 717,1
27 622,1
-3 898,7
28 755,1
Πηγή: Χρηματοοικονομική έκθεση και εκθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας.
(208)
Όπως έχει ήδη αναφερθεί στις αιτιολογικές σκέψεις 201 και 202, το σύστημα των ετήσιων αντισταθμιστικών πληρωμών που επέλεξε η Πορτογαλία οδήγησε σε υποεκτίμηση του πραγματικού κόστους της παροχής δημόσιας υπηρεσίας από την RTP και προκάλεσε συσσώρευση χρέους. Σε δεύτερο στάδιο, για να διατηρηθεί η χρηματοπιστωτική ισορροπία της RTP, η Πορτογαλία θέσπισε μέτρα ad hoc για τη χρηματοδότηση του κόστους που προέκυψε για την RTP από την παροχή δημόσιας υπηρεσίας.
(209)
Όπως φαίνεται από τον πίνακα 6 στην αιτιολογική σκέψη 207, η εισφορά κεφαλαίου υπερκάλυψε το κόστος των επενδύσεων που πραγματοποίησε η RTP για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας κατά 26 736,8 εκατ. PTE, ενώ το κόστος εκμετάλλευσης δεν καλύφθηκε στο σύνολό του από τις αντισταθμιστικές πληρωμές και από τα άλλα ad hoc μέτρα και εμφανίστηκε έλλειμμα ύψους 28 755,1 εκατ. PTE. Μολονότι οι εισφορές κεφαλαίων προορίζονταν αρχικά για χρηματοδότηση των επενδύσεων σε εξοπλισμό, διατέθηκαν και για την αποπληρωμή των συσσωρευμένων χρεών.
(210)
Όπως προκύπτει από τον πίνακα 6 στην αιτιολογική σκέψη 207, η συνολική αντιστάθμιση υπολειπόταν κατά 2 018,3 εκατ. PTE του καθαρού κόστους παροχής της δημόσιας υπηρεσίας (28 755,1 μείον 26 736,8 εκατ. PTE). Ως εκ τούτου η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, σύμφωνα με τους ενωσιακούς κανόνες, υπάρχει το στοιχείο της αναλογικότητας ανάμεσα στη συνολική κρατική χρηματοδότηση και το καθαρό κόστος εκμετάλλευσης που ανέλαβε η RTP για την παροχή της δημόσιας υπηρεσίας κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. Αυτό το συμπέρασμα δεν αλλάζει ακόμη και εάν θεωρηθεί ότι τα 11 000 000 PTE που προέκυψαν από την απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης, συνιστούν επίσης κρατική ενίσχυση (βλέπε αιτιολογικές σκέψεις 119 και 120 της παρούσας απόφασης), αντίθετα προς την αρχική υπόθεση της Επιτροπής. Λαμβανομένου υπόψη αυτού του ποσού, θα υπάρχει πάλι υποχρηματοδότηση της RTP ισοδύναμη προς 2 007,3 εκατ. PTE.
(211)
Η Επιτροπή κρίνει πως τα εισπραχθέντα ποσά από την RTP ήταν πιθανόν κατώτερα του συνολικού πραγματικού κόστους που προέκυψε για την RTP κατά την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που της ανέθεσε το κράτος, δεδομένου ότι ο πίνακας 6 στην αιτιολογική σκέψη 207 δεν περιλαμβάνει το σύνολο των εξόδων της RTP για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας κατά την περίοδο 1992-1998.
(212)
Σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, η Επιτροπή οφείλει να διασφαλίσει ότι η κρατική χρηματοδότηση είναι ανάλογη προς το καθαρό κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας, αλλά και ότι δεν προκαλείται στρέβλωση της αγοράς από τις εμπορικές δραστηριότητες της δημόσιας υπηρεσίας για τις οποίες δεν υπάρχει δυνατότητα ακριβούς κατανομής του κόστους σε σχέση με τα έσοδα και οι οποίες δεν είναι απαραίτητες για την εκπλήρωση της αποστολής της ως δημόσιας υπηρεσίας. Στρέβλωση θα μπορούσε να προκύψει στην περίπτωση που η RTP θα μείωνε τις τιμές διαφήμισης στην αγορά, ώστε να μειωθούν τα έσοδα των ανταγωνιστών της (101). Στην περίπτωση αυτή, η RTP δεν θα μεγιστοποιούσε τα εμπορικά της έσοδα, ενώ παράλληλα θα διόγκωνε αδικαιολόγητα τις ανάγκες της σε κρατική χρηματοδότηση. Σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις, παρόμοια συμπεριφορά, αν αποδειχθεί, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι απορρέει από την εντολή δημόσιας υπηρεσίας που έχει ανατεθεί στον οργανισμό ραδιοτηλεόρασης (102).
(213)
Η Επιτροπή, στην απόφασή της για κίνηση της διαδικασίας έρευνας της 15ης Νοεμβρίου 2001, δήλωσε ότι, αν αποδειχθεί παρόμοια συμπεριφορά, θα λάβει υπόψη τις στρεβλώσεις και την ενδεχόμενη ανάγκη για μεγαλύτερη κρατική χρηματοδότηση προκειμένου να εκτιμήσει κατά πόσο υπήρξε υπεραντιστάθμιση. Σε αυτό το στάδιο της διαδικασίας η Επιτροπή επεσήμανε ότι «με βάση τα στοιχεία που μέχρι τώρα έχει στη διάθεσή της, δεν είναι σε θέση να καθορίσει κατά πόσο η RTP επέδειξε παρόμοια συμπεριφορά» (103).
(214)
Στο αίτημα της Επιτροπής για υποβολή παρατηρήσεων μετά την κίνηση της διαδικασίας, η Επιτροπή δεν έλαβε καμία παρατήρηση από τους ανταγωνιστές της RTP που να υποδεικνύει ή να αποδεικνύει ότι η RTP εφάρμοσε πρακτικές αθέμιτου ανταγωνισμού στις εμπορικές αγορές, συμπεριφορά η οποία θα οδηγούσε σε αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης ασυμβίβαστη με τη Συνθήκη (104).
(215)
Λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω, η Επιτροπή κρίνει πως δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η RTP συμπεριφέρθηκε με τέτοιο τρόπο. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι η RTP δεν εφάρμοσε αθέμιτες πρακτικές στις εμπορικές αγορές, γεγονός που θα οδηγούσε σε μεγαλύτερη κρατική χρηματοδότηση και ότι δεν υπήρξε υπεραντιστάθμιση ως αποτέλεσμα της συμπεριφοράς της.
(216)
Συνεπώς, η Επιτροπή συνάγει το συμπέρασμα ότι η συμφωνία με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης, οι εισφορές κεφαλαίου και το δάνειο «μειωμένης εξασφάλισης», καθώς και η προσωρινή απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης θα πρέπει να θεωρηθούν ως κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Πάντως, η χρηματοδότηση της RTP μέσω ad hoc μέτρων είναι συμβιβάσιμη με την εσωτερική αγορά σύμφωνα με το άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ. Η συνολική χρηματοδότηση είναι ανάλογη προς το καθαρό κόστος που αντιστοιχεί στην εκπλήρωση των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας όπως σαφώς έχουν οριστεί και ανατεθεί. Κατά συνέπεια, η κρατική χρηματοδότηση δεν επηρέασε τις συναλλαγές και τον ανταγωνισμό στην Ένωση σε βαθμό που να αντίκειται προς τα συμφέροντα της Ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ (105).
VI. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
(217)
Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι η Πορτογαλία χορήγησε παράνομα τις ενισχύσεις ad hoc κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ (106). Τούτο δεν αφορά την προσωρινή απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές και τα έξοδα δημοσίευσης, σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92, δεδομένου ότι τα εν λόγω μέτρα δεν θεωρούνται κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ.
(218)
Όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 143, η Επιτροπή συνάγει το συμπέρασμα ότι η συμφωνία με τον οργανισμό κοινωνικής ασφάλισης το 1993, οι εισφορές κεφαλαίου κατά την περίοδο από το 1994 έως το 1997 και το δάνειο που χορηγήθηκε το 1998 συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Ομοίως, η απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 1 του νόμου αριθ. 21/92 και η πάγια απαλλαγή από τα έξοδα σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 συνιστούν κρατική ενίσχυση. Τα μέτρα ad hoc χορηγήθηκαν με κρατικούς πόρους, δύνανται να προκαλέσουν νόθευση του ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά ευνοώντας την RTP και επηρεάζουν τις εμπορικές συναλλαγές.
Τα μέτρα ad hoc δεν πληρούν τις προϋποθέσεις που διατυπώνονται στην απόφαση Altmark, διότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εμπίπτουν σε ένα σύστημα αντισταθμίσεων του οποίου οι παράμετροι είχαν εκ των προτέρων ορισθεί με αντικειμενικό και διαφανή τρόπο. Επίσης, είναι προφανές ότι η RTP δεν επελέγη με δημόσιο διαγωνισμό που εγγυάται το χαμηλότερο δυνατό κόστος και δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι το ύψος των ad hoc πληρωμών υπολογίστηκε με βάση την ανάλυση του κόστους που θα προέκυπτε για μια ανάλογη επιχείρηση.
(219)
Η απαλλαγή που προβλέπεται στο άρθρο 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ εφαρμόζεται στα μέτρα ad-hoc με εξαίρεση την πάγια απαλλαγή της RTP δυνάμει του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92. Όπως αναφέρεται ανωτέρω, τα μέτρα αυτά αντιστάθμισαν τις σαφώς ορισθείσες υποχρεώσεις της δημόσιας υπηρεσίας όπως αυτές είχαν ανατεθεί στην RTP με τον νόμο αριθ. 21/92 και τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας. Τα μέτρα ad hoc είναι ανάλογα προς το καθαρό κόστος εκμετάλλευσης της παροχής δημόσιας υπηρεσίας από την RTP. Τα μέτρα ad hoc δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό σε βαθμό αντίθετο προς το συμφέρον της Ένωσης, επειδή τα μέτρα είναι ανάλογα προς το καθαρό κόστος παροχής δημόσιας υπηρεσίας από την RTP. Η RTP δεν συμπεριφέρθηκε επίσης κατά τρόπο αντίθετο προς τον ανταγωνισμό σε εμπορικές δραστηριότητες.
(220)
Η Επιτροπή συνάγει το συμπέρασμα ότι η πάγια απαλλαγή που προβλέπεται στο άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92 συνιστά κρατική ενίσχυση που δεν είναι συμβιβάσιμη με την εσωτερική αγορά, εφόσον δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως αντιστάθμιση για την παροχή υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος κατά την έννοια του άρθρου 106 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, η Πορτογαλία οφείλει να καταργήσει αυτόν τον νόμο. Η Πορτογαλία θα πρέπει επίσης να εξασφαλίσει την επιστροφή από την RTP κάθε ενίσχυσης που έχει καταβάλει σε αυτήν δυνάμει του εν λόγω νόμου.
(221)
Λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω συμπεράσματα, η Επιτροπή,
ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:
Άρθρο 1
1. Τα ακόλουθα μέτρα ad hoc που χορήγησε η Πορτογαλία στην Radiotelevisão Portuguesa, SA, (RTP) συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης:
α)
η αναδιάταξη χρέους ύψους 1 206 εκατ. PTE από την Πορτογαλία υπέρ της RTP υπό μορφή συμφωνίας με τον αρμόδιο για την κοινωνική ασφάλιση φορέα το 1993·
β)
οι εισφορές κεφαλαίου κατά την περίοδο 1994 έως 1997 ύψους 46 800 εκατ. ΡΤΕ·
γ)
το δάνειο 20 000 εκατ. PTE που χορηγήθηκε το 1998·
δ)
η προσωρινή απαλλαγή από τα τέλη καταχώρισης που προβλέπονται στο άρθρο 11 παράγραφος 1 του πορτογαλικού νόμου αριθ. 21/92 και ανέρχονται σε 11 000 000 PTE.
2. Τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων που αναφέρονται στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά κατά την έννοια του άρθρου 106 παράγραφος 2 της Συνθήκης, εφόσον δεν είχαν ως συνέπεια την υπέρμετρη αντιστάθμιση του καθαρού κόστους παροχής της δημόσιας υπηρεσίας που ανατέθηκε στην RTP.
Άρθρο 2
Η απαλλαγή από τις συμβολαιογραφικές αμοιβές και τα έξοδα δημοσίευσης που προβλέπεται στο άρθρο 11 παράγραφος 1 του πορτογαλικού νόμου αριθ. 21/92 δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση.
Άρθρο 3
1. Η απεριόριστη απαλλαγή που χορηγήθηκε στην RTP από την καταβολή κάθε εξόδων και τελών όσον αφορά κάθε πράξη εγγραφής, καταχώρισης ή θεώρησης, όπως προβλέπεται στο άρθρο 11 παράγραφος 2 του πορτογαλικού νόμου αριθ. 21/92, συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης.
2. Η κρατική ενίσχυση που χορηγήθηκε παράνομα από την Πορτογαλία, κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της Συνθήκης, με βάση το άρθρο 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92, υπέρ της RTP, είναι ασυμβίβαστη με την εσωτερική αγορά.
Άρθρο 4
1. Η Πορτογαλία οφείλει να καταργήσει τον νόμο που αναφέρεται στο άρθρο 3 παράγραφος 1 της παρούσας απόφασης και να δώσει εντολή για την ανάκτηση όλων των κρατικών ενισχύσεων που έλαβε η RTP στο πλαίσιο αυτής της διάταξης, έως ότου καταργηθεί ο νόμος.
2. Επί των προς ανάκτηση ποσών οφείλονται τόκοι από την ημερομηνία κατά την οποία ετέθησαν στη διάθεση της RTP μέχρι τον χρόνο της πραγματικής ανάκτησής τους.
3. Οι τόκοι υπολογίζονται με τη μέθοδο του ανατοκισμού σύμφωνα με τις διατάξεις του κεφαλαίου V του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 271/2008 ο οποίος τροποποιεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 794/2004.
Άρθρο 5
1. Η ανάκτηση των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν βάσει του νόμου που αναφέρεται στο άρθρο 3 είναι άμεση και αποτελεσματική.
2. Η Πορτογαλία διασφαλίζει την εκτέλεση της παρούσας απόφασης εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησής της.
Άρθρο 6
1. Εντός δύο μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Πορτογαλία υποβάλλει στην Επιτροπή τις ακόλουθες πληροφορίες:
α)
λεπτομερή περιγραφή των μέτρων που έλαβε για την κατάργηση του άρθρου 11 παράγραφος 2 του νόμου αριθ. 21/92·
β)
το συνολικό ποσό (κεφάλαιο και τόκοι ανάκτησης) που πρέπει να επιστρέψει η RΤΡ·
γ)
λεπτομερή περιγραφή των μέτρων που έχουν ήδη ληφθεί ή πρόκειται να ληφθούν για τη συμμόρφωση προς την παρούσα απόφαση·
δ)
τα έγγραφα που υποδεικνύουν ότι έχει δοθεί εντολή στην RTP να επιστρέψει την ενίσχυση.
2. Η Πορτογαλία ενημερώνει την Επιτροπή για την πρόοδο των εθνικών μέτρων που λαμβάνει για την εκτέλεση της παρούσας απόφασης, μέχρις ότου ολοκληρωθεί η ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 3. Εφόσον ζητηθεί εκ μέρους της Επιτροπής, η Πορτογαλία παρέχει αμελλητί όλες τις πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα που έχει ήδη λάβει ή πρόκειται να λάβει για να συμμορφωθεί προς την παρούσα απόφαση. Επίσης, η Πορτογαλία παρέχει λεπτομερή στοιχεία σχετικά με τα ποσά της ενίσχυσης και τους τόκους που έχουν ήδη επιστραφεί από την RTP.
Άρθρο 7
Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Πορτογαλική Δημοκρατία.
Βρυξέλλες, 20 Δεκεμβρίου 2011.
ROZHODNUTÍ KOMISE
ze dne 20. prosince 2011
o státní podpoře C 85/01 v podobě opatření ad hoc, která provedlo Portugalsko ve prospěch společnosti RTP
(oznámeno pod číslem K(2011) 9429)
(Pouze anglické znění je závazné)
(Text s významem pro EHP)
(2012/365/EU)
EVROPSKÁ KOMISE,
s ohledem na Smlouvu o fungování Evropské unie, a zejména na čl. 108 odst. 2 první pododstavec (1) této smlouvy,
s ohledem na Dohodu o Evropském hospodářském prostoru, a zejména na čl. 62 odst. 1 písm. a) této dohody,
poté, co vyzvala zúčastněné strany k podání připomínek v souladu s výše uvedenými ustanoveními (2), a s ohledem na tyto připomínky,
vzhledem k těmto důvodům:
I. POSTUP
(1)
Prostřednictvím tří stížností z let 1993, 1996 a 1997 podaných soukromou televizní společností Sociedade Independente de Comunicação, S. A. (dále jen „SIC“) byla Komise informována o řadě opatření ad hoc a ročních vyrovnávacích opatření, která Portugalsko provádělo ve prospěch portugalské veřejnoprávní televizní společnosti, Radiotelevisão Portuguesa, S. A. (dále jen „RTP“).
(2)
Dopisem ze dne 15. listopadu 2001 informovala Komise portugalské orgány, že se s ohledem na řadu opatření ad hoc ve prospěch společnosti RTP rozhodla zahájit řízení podle čl. 88 odst. 2 Smlouvy o ES.
(3)
Rozhodnutí Komise o zahájení řízení bylo zveřejněno v Úředním věstníku Evropských společenství (3). V článku 1 rozhodnutí Komise 2005/406/ES ze dne 15. října 2003 o opatřeních ad hoc, která provedlo Portugalsko ve prospěch společnosti RTP, bylo následně konstatováno, že některá tato opatření, konkrétně státní podpora ve výši 68,006 miliardy PTE, kterou Portugalsko poskytlo společnosti RTP formou dohody uzavřené se Správou sociálního zabezpečení v roce 1993, navyšování kapitálu v období 1994-1997 a půjčka z roku 1998, jsou slučitelná se společným trhem ve smyslu čl. 86 odst. 2 Smlouvy o ES (4). V článku 2 uvedeného rozhodnutí se mimoto uvádělo, že některá opatření nezahrnují státní podporu, konkrétně osvobození od registračních poplatků, platba za převod sítě pro šíření televizního signálu, úlevy z plateb ročního poplatku za používání sítě, protokol o podpoře kinematografie, emise dluhopisů a plán na restrukturalizaci na období 1996-2000.
(4)
Dne 26. června 2008 Soud prvního stupně ve věci T-442/03 (5) část rozhodnutí 2005/406/ES zrušil, a to ze dvou důvodů. Soud zrušil článek 2 uvedeného rozhodnutí, jelikož zjistil, že „osvobození od registračních poplatků“ nepředstavuje státní podporu. Soud konstatoval, že úkolem Komise bylo zjistit ve vztahu k jednorázové výhodě spočívající v osvobození od platby registračních poplatků a odměn týkajících se přeměny na akciovou společnost (dále jen „dočasné osvobození“), zda spadá do logiky portugalského právního systému, že se přeměna veřejných podniků na akciové společnosti provádí zákonem, nebo zda použití zákona představovalo odchylku, jejímž cílem ve skutečnosti bylo poskytnout veřejným podnikům výhodu ve vztahu k jiným podnikům.
(5)
Pokud jde o trvalou výhodu vyplývající z neomezeného osvobození od registračních poplatků a odměn za všechny akty zápisu, registrace nebo záznamu, které bylo přiznáno společnosti RTP (dále jen „trvalé osvobození“), Soud konstatoval, že ačkoliv osvobození nebylo ve skutečnosti pravděpodobně trvalé (viz body 73 a 79 rozsudku), nemění to nic na zjištění, že Komise neprokázala obecnou povahu tohoto osvobození. Soud dále uvedl, že i když Portugalsko mohlo společnost RTP přeměnit na akciovou společnost, jelikož to považovalo za nezbytné pro plnění úkolu veřejné služby, nebylo to doloženo dostatečnými důkazy.
(6)
Soud zamítl žaloby týkající se zjištění v rozhodnutí 2005/406/ES, že se emise dluhopisů z roku 1994 a úlevy z plateb licenčního poplatku nepovažují za státní podporu.
(7)
Co se týká slučitelnosti opatření státní podpory (článek 1 rozhodnutí 2005/406/ES), Soud shledal, že se Komise nemohla opírat o zprávy o veřejné službě a údaje obsažené v těchto zprávách, aniž by měla pro tyto zprávy k dispozici zprávu o externím auditu, jak vyžadují vnitrostátní právní předpisy. Komise proto nemohla dospět k závěru, že opatření státní podpory jsou slučitelná se společným trhem ve smyslu čl. 86 odst. 2 Smlouvy (nyní čl. 106 odst. 2 SFEU a „vnitřní trh“) (6). Soud článek 1 rozhodnutí 2005/406/ES zrušil.
(8)
Po vynesení rozsudku Soudu ve věci T-442/03 upozornila Komise zúčastněné strany na obnovení vyšetřovacího řízení v dané věci a vyzvala třetí strany k podání připomínek (7).
(9)
Dne 10. března 2009 obdržela Komise připomínky stěžovatele, které byly dne 8. dubna 2009 předány Portugalsku. Další připomínky stěžovatele byly obdrženy dne 17. června 2009 a Portugalsku byly předány dne 28. července 2009. Portugalsko na oba soubory připomínek odpovědělo dopisy ze dne 7. a 8. září 2009. Portugalsko zaslalo Komisi další informace dne 23. února 2010, 4. března 2010 a 15. dubna 2010. Dne 10. května 2010 zaslala Komise Portugalsku žádost o informace, v níž zejména požadovala, aby byly provedeny nezávislé externí audity zpráv o veřejné službě pro období 1992-1997.
(10)
Portugalsko na žádost Komise o informace odpovědělo dopisem ze dne 8. června 2010 a požadované zprávy o externích auditech zpráv o veřejné službě poskytlo dopisem ze dne 12. srpna 2010. Další informace Portugalsko poskytlo v dopise ze dne 29. září 2010. Dne 29. března 2011 se uskutečnila schůzka s Portugalskem a další informace poskytlo Portugalsko Komisi dne 17. června 2011, 25. srpna 2011 a 26. října 2011.
Dopisem zaevidovaným dne 15. prosince 2011 Portugalsko výjimečně souhlasilo s přijetím tohoto rozhodnutí v angličtině jako v závazném znění.
(11)
Toto rozhodnutí se zabývá pouze opatřeními ad hoc, jichž se týkalo rozhodnutí o zahájení formálního vyšetřovacího řízení. Některá opatření, o nichž bylo v rozhodnutí 2005/406/ES prohlášeno, že nepředstavují státní podporu ve smyslu čl. 87 odst. 1 Smlouvy o ES, nebyla Soudem v rozsudku ve věci T-442/03 zrušena, a článek 2 rozhodnutí 2005/406/ES proto nabyl právní moci. Tato opatření se týkají platby za převod sítě pro šíření televizního signálu, úlevy z plateb ročního poplatku za používání sítě, protokolu o podpoře kinematografie, emise dluhopisů a plánu na restrukturalizaci na období 1996-2000. Jak však Soud požadoval v rozsudku ve věci T-442/03, Komise znovu posoudí dočasné a trvalé osvobození od notářských poplatků a registračních poplatků a nákladů na zveřejnění.
Toto rozhodnutí se zaměřuje na finanční vztahy mezi společností RTP a Portugalskem v období 1992-1998, pokud jde o dohodu se Správou sociálního zabezpečení z roku 1993, navyšování kapitálu v období 1994-1997 a půjčku z roku 1998. Toto rozhodnutí se nezabývá otázkami právní klasifikace a slučitelnosti ročních vyrovnávacích plateb poskytovaných společnosti RTP se Smlouvou, jimiž se zaobíralo rozhodnutí Komise ze dne 22. března 2006 ve věci č. E 14/05 (8). Dne 4. července 2006 mimoto Komise přijala rozhodnutí ve věci NN 31/06 týkající se dohody o financování restrukturalizace společnosti RTP (9).
(12)
K získání úplné „představy“ o finančních vztazích mezi Portugalskem a společností RTP v období, jehož se týká šetření Komise v daném případě, musí Komise uvážit nejen opatření ad hoc, nýbrž rovněž finanční podporu, která byla společnosti RTP poskytnuta formou ročních vyrovnávacích plateb. Rozhodnutí se proto zabývá i ročními vyrovnávacími platbami, a to v míře, která je nezbytná pro objasnění odůvodnění Komise ohledně opatření ad hoc.
II. PODROBNÝ POPIS DOTYČNÝCH ZÁLEŽITOSTÍ
A. OPATŘENÍ VE PROSPĚCH SPOLEČNOSTI RTP
A.1 POPIS PŘÍJEMCE PODPORY, SPOLEČNOSTI RTP
(13)
Společnost RTP (v té době Rádio e Televisão Portuguesa, S.A.R.L) vznikla jako veřejný podnik na základě listiny ze dne 15. prosince 1955 po rozhodnutí Portugalska založit veřejnoprávní televizní společnost, které bude udělena koncese na provozování veřejnoprávního televizního vysílání (10). Smlouva o udělení koncese na poskytování veřejné služby byla podepsána dne 16. ledna 1956.
(14)
Nařízením vlády č. 674-D/75 ze dne 2. prosince 1975 byla společnost RTP zestátněna. Uvedeným nařízením vlády byla společnost RTP přeměněna na veřejný podnik s názvem „Radiotelevisão Portuguesa, E.P.“, na nějž byla na základě nařízení vlády převedena veškerá zákonná práva a povinnosti jeho předchůdce.
(15)
Až do 80. let minulého století měla společnost RTP na vnitrostátním televizním trhu monopolní postavení. Provozovala dva televizní kanály, RTP 1 a RTP 2. V 90. letech začala čelit konkurenci ze strany soukromých televizních společností poté, co Portugalsko v únoru 1992 udělilo společnostem SIC a TVI licenci na provozování třetího resp. čtvrtého kanálu (11).
(16)
Zákonem č. 21/92 ze dne 14. srpna 1992 byla společnost RTP, E:P. přeměněna na akciovou společnost s názvem „Radiotelevisão Portuguesa, S. A.“ a byly schváleny její nové stanovy.
(17)
Společnost RTP vyvíjí činnosti v rámci veřejnoprávního vysílání i obchodní činnosti. Společnost může ze zákona vykonávat jakoukoli činnost, ať už obchodní nebo provozní, která souvisí s činností televizní společnosti (12).
(18)
Obchodní činnosti vyvíjí společnost RTP prostřednictvím finanční účasti v jiných společnostech, které jsou právně odděleny od společnosti RTP a které mají vlastní strukturu a vlastní účetní systém.
A.2 OPATŘENÍ (13)
(19)
Roční vyrovnávací platby pro společnost RTP představují hlavní mechanismus pro poskytování náhrady společnosti RTP za její závazky veřejné služby. V období 1992-1998 obdržela společnost RTP roční vyrovnávací platby v celkové výši 66,495 miliardy PTE (přibližně 332 milionů EUR) (14) k pokrytí nákladů vyplývajících z plnění závazků veřejné služby. Právním základem pro roční vyrovnávací platby je článek 5 zákona č. 21/92 (15).
(20)
Tabulka 1 znázorňuje rozdělení ročních vyrovnávacích plateb poskytnutých společnosti RTP v období 1992-1998, jehož se týká toto rozhodnutí.
Tabulka 1
Výše ročních vyrovnávacích plateb v období 1992-1998
(v milionech PTE a EUR)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
6 200
7 100
7 145
7 200
14 500
10 350
14 000
26,9 EUR (16)
35,4 EUR
35,6 EUR
35,9 EUR
72,3 EUR
51,6 EUR
69,8 EUR
Zdroj: usnesení rady ministrů
(21)
V době přeměny společnosti RTP na akciovou společnost lze portugalský zákon o registraci společností popsat následovně. V čl. 7 odst. 1 portugalského zákona o obchodních společnostech (Código das Sociedades Comerciais), ve znění platném v době přeměny společnosti RTP, je stanoveno, že stanovy (contrato de sociedade) obchodní společnosti musí být formálně schváleny ve formě notářské listiny.
V čl. 18 odst. 5 zákona o obchodních společnostech je stanoveno, že akt, kterým se zřizuje akciová společnost, musí být po zřízení společnosti v příslušné právní formě zapsán do obchodního rejstříku. Registrace byla povinná podle čl. 15 odst. 1 a čl. 3 písm. a) zákona o obchodním rejstříku (Código do Registo Comercial) a článku 166 zákona o obchodních společnostech.
Podle čl. 70 odst. 1 písm. a) zákona o obchodním rejstříku ve znění platném v té době musel být akt, kterým se zřizuje akciová společnost, zveřejněn v úředním věstníku (Diário da República) (viz čl. 70 odst. 2 (17)). Zveřejnění muselo být provedeno na základě úřední povinnosti registračním úřadem na náklady zúčastněné strany (viz čl. 71 odst. 1 zákona o obchodním rejstříku).
(22)
Při své přeměně na akciovou společnost v roce 1992 byla společnost RTP osvobozena od placení notářských a registračních poplatků spojených s registrací přeměny právní formy společnosti RTP z veřejného podniku na akciovou společnost. Hodnota tohoto osvobození činila 33 milionů PTE (přibližně 164 000 EUR). Podle portugalského práva musí všechny právnické společnosti běžně zaplatit poplatky vybírané při založení společnosti a změně jejích stanov či jakýchkoli jiných důležitých změnách společnosti.
(23)
Právním základem pro osvobození od registračních poplatků je čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92, který stanoví:
„tímto se schvalují stanovy společnosti RTP, SA, (…); tyto stanovy nemusí být předmětem notářského zápisu, musí však být zaregistrovány z úřední moci, bez jakýchkoliv poplatků a výloh, na základě úředního věstníku (Diário da República), ve kterém jsou zveřejněny“.
(24)
Ustanovení čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 vychází z uplatňování zákona č. 84/88 ze dne 20. července 1988 o přeměně veřejných podniků na akciové společnosti. Článek 1 zákona č. 84/88 stanoví, že veřejné podniky, a to i státní, mohou být na základě nařízení vlády přeměněny na akciové společnosti. Ustanovení tohoto článku zní takto:
„Veřejné podniky … mohou být nařízením vlády přeměněny na akciové společnosti vlastněné zcela veřejnými subjekty nebo s většinovou kapitálovou účastí veřejných subjektů v souladu s Ústavou a tímto zákonem.“
(25)
V čl. 3 odst. 2 zákona č. 84/88 o přeměně veřejných podniků na akciové společnosti je rovněž stanoveno, že takovéto nařízení vlády musí schválit stanovy akciové společnosti. Podle čl. 3 odst. 3 zákona č. 84/88 představuje toto nařízení vlády dostatečný dokument pro všechny potřebné registrační úkony (18).
(26)
Podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 byla společnost RTP osvobozena od placení jakýchkoliv dalších registračních poplatků přímo spojených se změnou právní formy společnosti. Ustanovení čl. 11 odst. 2 zní takto:
„Všechny akty zápisu, registrace a záznamu u jakýchkoliv rejstříkových služeb, správních nebo veřejných subjektů, zejména národního rejstříku právnických osob, rejstříku hypoték a evidence vozidel se uskuteční na základě prostého návrhu podepsaného dvěma členy správní rady společnosti a jsou osvobozeny od všech daní a poplatků.“
(27)
Podle Portugalska vychází ustanovení čl. 11 odst. 2 z uplatňování nařízení vlády č. 404/90 (19) a potvrzuje, že se na společnost RTP vztahuje ustanovení o obecné použitelnosti. Na základě článku 1 tohoto zákona může být podnikům, které do 31. prosince 1993 přistoupily k aktům spolupráce nebo spojení, přiznáno osvobození od daně z převodu majetku potřebného v souvislosti s přikročením ke spolupráci či spojení. Článek 1 uvedeného zákona rovněž umožňuje osvobození od poplatků a ostatních právních výloh, které mohou být splatné při provádění těchto aktů.
(28)
Portugalsko uvedlo, že po své přeměně na akciovou společnost společnost RTP v minulosti několikrát zaplatila notářské a registrační poplatky spojené s některými navýšeními kapitálu a jinými operacemi (20).
(29)
V období 1983-1989 se „nahromadil“ dluh společnosti RTP vůči Správě sociálního zabezpečení ve výši 2,189 miliardy PTE v důsledku neplacení příspěvků na sociální zabezpečení. Dluh vznikl kvůli sporu mezi společností RTP a Správou sociálního zabezpečení ohledně výkladu pravidel pro odvody příspěvků na sociální zabezpečení v souvislosti s přesčasovými hodinami a odměnami umělců.
(30)
Výklad Správy sociálního zabezpečení vycházel z čl. 2 písm. e) prováděcího nařízení č. 12/83 ze dne 12. února 1983. Aby se obě zúčastněné strany vyhnuly soudnímu řízení, podepsaly dohodu, podle níž se Správa sociálního zabezpečení vzdala úroků z prodlení a akceptovala splácení dluhu podle splátkového kalendáře. Po urovnání právního sporu nebylo prováděcí nařízení zrušeno.
(31)
Dne 6. května 1993 bylo společným nařízením ministerstva financí a ministerstva sociálních věcí povoleno splácení dluhu podle splátkového kalendáře ve 120 měsíčních splátkách a byly prominuty pokuty a úroky ve výši 1,206 miliardy PTE (6 milionů EUR).
(32)
Podmínky povolující výjimečná opatření k vyrovnání dluhů společnosti RTP vůči Správě sociálního zabezpečení jsou stanoveny v nařízení vlády č. 411/91. V čl. 2 odst. 1 tohoto nařízení je uvedeno, že povolení musí být nezbytné pro zajištění životaschopnosti zadlužené společnosti a o opatření lze požádat mimo jiné z toho důvodu, že (jak je stanoveno v čl. 2 písm. d) nařízení vlády) zadlužená společnost „byla předmětem obsazení, samosprávy nebo zásahu státu“.
(33)
V období 1994-1997 Portugalsko každoročně navyšovalo kapitál společnosti RTP. Následující tabulka ukazuje přehled jednotlivých navýšení kapitálu, jež dosáhla celkové výše 46,800 miliardy PTE (233 milionů EUR).
Tabulka 2
Navyšování vlastního kapitálu společnosti RTP v období 1994-1997
(v milionech PTE)
Rok
1994
1995
1996
1997
Navýšení vlastního kapitálu
10 000
12 800
10 000
14 000
Vlastní kapitál ke dni 31. prosince
22 708
35 508
45 508
59 508
Zdroj: Rozvahy společnosti RTP
(34)
Smlouvy o veřejné službě, které Portugalsko uzavřelo se společností RTP, počítají s účastí státu na investicích společnosti RTP, přednostně ve formě navyšování kapitálu (21).
(35)
V prosinci 1998 byla mezi Fondem regulace veřejného dluhu (Fundo de Regularização da Dívida Pública) a společností RTP uzavřena smlouva o podřízené půjčce, která stanovila podmínky poskytnutí půjčky ve výši 20 miliard PTE (99,8 milionu EUR) určené k navýšení kapitálu společnosti RTP.
(36)
Fond regulace veřejného dluhu spravuje Ústav pro správu státního úvěru (Instituto de Gestão de Crédito Público), který odpovídá za řízení dluhu portugalského státu a za provádění centrálního programu půjček v souladu se zákonem o státním dluhu (22) a pokyny stanovenými portugalskou vládou. Ústav pro správu státního úvěru podléhá portugalskému ministerstvu financí (23).
(37)
Ode dne, kdy byla příslušná částka dána k dispozici společnosti RTP, se z půjčky platily roční úroky, a to na základě 12měsíční sazby Lisbor, vypočítané k prvnímu dni každého období a navýšené o 20 základních bodů (24).
(38)
Podle smlouvy měla být půjčka splacená do 31. prosince 2003, přičemž se tato lhůta mohla na základě vzájemné dohody prodloužit o jeden až dva roky. Společnost RTP neplatila z půjčky úroky, jelikož smlouva stanoví, že splatné úroky spojené s prvními čtyřmi ročními splátkami se mají kapitalizovat (25).
(39)
Smlouva uzavřená mezi Fondem regulace veřejného dluhu a společností RTP v prosinci 1998 byla vypracována v souladu s pokyny obsaženými ve společném usnesení státních tajemníků pro sdělovací prostředky, státní pokladnu a finance ze dne 17. prosince 1998.
B. FINANČNÍ SITUACE SPOLEČNOSTI RTP
(40)
Jak ukazuje následující tabulka, společnost RTP vykázala v období, kterého se týkalo šetření Komise, ztráty. V roce 1996 se finanční situace společnosti RTP zhoršila natolik, že čistý vlastní kapitál dosáhl záporné hodnoty.
Tabulka 3
Hospodářské a finanční údaje společnosti RTP pro období 1993-1998
(v milionech PTE)
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Čisté zisky (ztráty)
(7 883)
(19 558)
(26 581)
(18 512)
(32 223)
(25 039)
Čistý vlastní kapitál
1 557
8 071
4 269
(4 274)
(20 586)
(50 827)
Aktiva
39 418
42 262
56 078
67 654
62 340
83 843
Finanční dluhy (26)
22 402
26 855
30 258
44 922
44 885
92 775
Zdroj: finanční výkazy společnosti RTP
C. ZÁVAZKY VEŘEJNÉ SLUŽBY ULOŽENÉ SPOLEČNOSTI RTP BĚHEM OBDOBÍ 1992-1998
(41)
Společnost RTP musí provozovat veřejnoprávní televizní vysílání. Definici, přidělení a financování této služby upravují různé právní předpisy.
(42)
Zákon č. 58/90, který upravuje činnost v oblasti televizního vysílání, stanovil podmínky platné pro soukromé televizní společnosti a rovněž povinnost státu zajistit veřejnoprávní televizní vysílání (27). Pokud jde o stanovy společnosti RTP, zákon č. 21/92 vymezuje hlavní závazky veřejné služby a financování této služby.
(43)
Veřejná služba a její financování jsou podrobněji popsány ve dvou smlouvách o veřejné službě uzavřených mezi společností RTP a portugalským státem (dále jen „předešlá smlouva o veřejné službě“ nebo „nová smlouva o veřejné službě“ či „smlouvy o veřejné službě“, pokud se odkazuje na obě smlouvy) (28).
(44)
Článek 4 zákona č. 21/92 stanoví, že mezi Portugalskem a společností RTP má být uzavřena smlouva o udělení koncese, a určuje hlavní závazky veřejné služby, které mají být v rámci této služby plněny. Ustanovení čl. 4 odst. 2 uvedeného zákona stanoví obecné zásady, které musí společnost RTP dodržovat při výkonu své koncesionářské činnosti (29), zatímco čl. 4 odst. 3 zákona uvádí povinnosti v oblasti veřejnoprávního televizního vysílání (30).
(45)
Smlouvy o veřejné službě potvrzují závazky veřejné služby uložené společnosti RTP. Společnosti RTP jsou za prvé uloženy obecné povinnosti a povinnosti týkající se programového obsahu (31). Společnost RTP musí provozovat veřejnoprávní televizní vysílání, v jehož rámci má využívat dva kanály a pro obyvatelstvo pevninského Portugalska zajišťovat celostátní pokrytí. První kanál má obecnější charakter a měl by nabízet obecnější programovou strukturu. Druhý kanál by se měl více zaměřovat na specifické publikum a nabízet vzdělávací, kulturní a vědecké programy. Jeden z kanálů musí pokrývat autonomní oblasti Azory a Madeira.
(46)
Smlouvy o veřejné službě za druhé ukládají společnosti RTP zvláštní povinnosti, pokud jde o programovou strukturu (32). Existují normy vztahující se na kvalitu (např. pluralismus, nestrannost informací, atd.) a obsah programů (nové hrané filmy, sportovní programy, programy pro děti, portugalská kultura, domácí zprávy a zábavné programy). Společnost RTP musí poskytovat vysílací čas určeným subjektům, podporovat kinematografii a ostatní formy audiovizuální tvorby, podporovat tvorbu vzdělávacích nebo výchovných programů, zajistit výměnu programů s autonomními oblastmi Azory a Madeira a podporovat spolupráci s ostatními veřejnoprávními televizními společnostmi v Evropské unii. Společnost RTP musí plnit rovněž zvláštní povinnosti v oblasti programové struktury v rámci mezinárodní spolupráce. Společnost RTP musí například vyrábět a vysílat programy pro portugalské komunity v zahraničí, pro africké země, v nichž je úředním jazykem portugalština, a pro Macao. Společnost RTP musí zajistit činnost společnosti RTP Madeira a RTP Azory a udržovat produkční centra a odloučená zahraniční pracoviště.
(47)
Smlouvy o veřejné službě za třetí ukládají společnosti RTP zvláštní povinnosti. Společnost RTP musí například udržovat audiovizuální archívy, zavádět do svého vybavení a činností technické inovace, podporovat nadaci Národního divadla S. Carlose (Fundação do Teatro Nacional de S. Carlos) a poskytovat jiné služby, které budou upřesněny ad hoc.
(48)
Na základě článku 5 zákona č. 58/90 byla společnosti RTP na dobu 15 let, kterou je možno prodloužit o dalších 15 let, udělena koncese na veřejnoprávní televizní vysílání, která se vztahuje na příslušné frekvence prvního a druhého kanálu. Článek 4 zákona č. 21/92 stanoví, že společnost RTP je koncesionářem veřejnoprávního televizního vysílání. Doložka 1 písm. a) smluv o veřejné službě potvrzuje, že společnost RTP je provozovatelem veřejnoprávního televizního vysílání (33).
(49)
Smlouvy o veřejné službě (34) ustavují Kontrolní radu (Conselho de Opinião) složenou ze zástupců z různých oblastí veřejného života, která může zasáhnout s cílem posoudit, zda společnost RTP plní své obecné a zvláštní závazky v oblasti veřejnoprávního televizního vysílání.
(50)
Společnost RTP musí ministru financí každoročně předkládat plán činností a rozpočet pro následující rok v souvislosti s plněním poslání veřejné služby (Plano de Actividades e Orçamento do Serviço Público) spolu se stanovisky odboru auditu a Kontrolní rady společnosti RTP. Kromě toho musí předložit zprávu o plnění svých závazků veřejné služby v předchozím roce (Relatório sobre o Cumprimento das Obrigacões do Serviço Público, dále jen „zprávy o veřejné službě“) spolu se stanoviskem odboru auditu společnosti RTP (35).
(51)
Ministr financí a člen vlády odpovědný za sdělovací prostředky musí ověřovat plnění smluv o veřejné službě. Hlavní finanční inspekce (Inspecção-Geral de Finanças) kontroluje finanční plán. Každoročně je nutno provést rovněž audit zpráv o veřejné službě, a to externí specializovanou auditorskou společností (36).
(52)
Nová smlouva o veřejné službě stanoví rovněž sankce, které Portugalsko uplatní v případě neplnění smlouvy a které mohou mít podobu pokuty, zabavení, náhrady nebo zrušení smlouvy.
(53)
V období 1992-1998 nechala společnost RTP provést externí audity všech svých ročních účetních závěrek nezávislým auditorem.
(54)
Společnost RTP předložila rovněž pro všechny roky zprávy o veřejné službě vyjma zprávy o veřejné službě za rok 1992, jelikož povinnost týkající se externích auditů byla stanovena poprvé v předešlé smlouvě o veřejné službě z roku 1993. Portugalsko tvrdí, že pro roky 1995 až 1998 vydal právně nezávislý auditor ohledně zpráv o veřejné službě kladný a nezávislý výrok (37). Portugalsko rovněž uvedlo, že ke všem zprávám o veřejné službě v tomto období bylo připojeno stanovisko odboru auditu společnosti RTP a audit hlavní finanční inspekce (Inspecção-Geral de Finanças), která je nezávislá na společnosti RTP.
Situaci ohledně externích auditů zpráv o veřejné službě lze popsat takto:
(55)
Zprávy o veřejné službě pro roky 1993 a 1994 obsahovaly prohlášení o shodě potvrzující, že společnost RTP plnila své závazky veřejné služby, avšak vydané pouze vedením společnosti RTP.
(56)
Pro roky 1995, 1996, 1997 a 1998 obsahovala zpráva o veřejné službě prohlášení o shodě vydaná externím auditorem nezávislým na společnosti, Maia, Mesquita & Associados - (Revisor Oficial das Contas), že dotyčný audit nezjistil žádné záležitosti, jež by významně ovlivnily výpočet vyrovnávacích plateb pro společnost RTP, které jsou uvedeny ve zprávách pro příslušné roky.
(57)
V roce 2010 předložilo Portugalsko Komisi zevrubnější externí audity zpráv o veřejné službě pro období 1992-1997. Externí audity zpráv o veřejné službě pro uvedené období organizoval portugalský regulační orgán pro sdělovací prostředky, Entidade Reguladora para a Comunicação Social (ERC). Pro toto období je provedla společnost Pedro Roque SROC, externí auditor, který je nezávislý na společnosti RTP (38). Portugalsko poskytlo rovněž souhrnnou zprávu shrnující výsledky auditů pro všechny roky.
Pro rok 1998 již existoval externí audit zprávy o veřejné službě. Tento externí audit pro rok 1998 provedla společnost BDO Binder, externí auditor (dále jen „zpráva společnosti BDO Binder“) (39).
(58)
Úkolem auditů v období 1992-1997 bylo pro každý dotyčný rok posoudit, zda společnost RTP splnila svůj mandát stanovený ve smlouvách o veřejné službě platných v té době a zda mezi náklady veřejné služby a vyrovnávacími platbami existoval soulad. Externí audity uváděly závazky veřejné služby vyplývající ze smluv o veřejné službě, braly v potaz různé právní předpisy upravující závazky veřejné služby uložené společnosti RTP (např. zákon o televizním vysílání č. 58/90 ze dne 7. září 1990) a rovněž plán činností a rozpočet (Plano de Actividades e Orçamento do Serviço Público) a zprávy o veřejné službě. Externí audity ověřily, zda byly dodrženy závazky veřejné služby. Ve zprávách jsou porovnány vyrovnávací platby provedené Portugalskem s náklady uvedenými ve zprávách o veřejné službě.
(59)
Pro všechny roky, které jsou předmětem šetření, tj. 1992-1997, dospěly audity k závěru, že společnost RTP v zásadě plnila své hlavní povinnosti v oblasti televizního vysílání. Ve zprávách o auditu se rovněž uvádí, že „s ohledem na soulad mezi prováděnými úkoly veřejné služby a náhradou „reálných a skutečných nákladů“ neexistují žádná významná narušení, která by měla nepříznivý dopad na dodržování právních předpisů platných v té době“. Pro všechny roky souhrnná zpráva konstatuje, že vyrovnávací platby poskytnuté Portugalskem byly nižší než částky uvedené v jednotlivých zprávách o veřejné službě. Zprávy o auditu jsou zveřejněny na internetových stránkách ERC (40). Obdobně se ani ve zprávě společnosti BDO Binder nepoukazuje na nadměrnou náhradu za poskytovanou veřejnou službu.
(60)
Článek 5 zákona č. 21/92 opravňuje společnost RTP obdržet vyrovnávací platby za závazky veřejné služby. Toto právo potvrzují smlouvy o veřejné službě.
(61)
Kromě systému ročních vyrovnávacích plateb (viz 19. bod odůvodnění) smlouvy o veřejné službě povolují financování poskytované Portugalskem na:
a)
platby za určité služby stanovené v dohodách o poskytování služeb, které podepsaly nebo se chystají podepsat státní správa a společnost RTP (41);
b)
účast státu na veškerých investicích realizovaných společností RTP, týkajících se zejména infrastruktur, které jsou potřebné pro fungování produkčních a vysílacích středisek v autonomních oblastech Azory a Madeira, audiovizuálních archívů a mezinárodního vysílání společnosti RTP a jiných technologických investicích, jež musí společnost RTP provést (42).
(62)
K určení nákladů a příjmů souvisejících se závazky veřejné služby, při kterých společnosti RTP vzniká nárok na vyrovnávací platbu, se používá systém analytického účetnictví. Smlouvy o veřejné službě upřesňují kritéria pro výpočet způsobilých nákladů za účelem poskytnutí náhrady s ohledem na každý závazek veřejné služby (43).
(63)
Na základě systému analytického účetnictví uvedeného v předchozím bodě odůvodnění rozvrhuje společnost RTP náklady a příjmy (např. zaměstnanci a vybavení) za účelem pokrytí určitého počtu činností (jako je řízení programové struktury, přímé a nepřímé náklady na programy, náklady na šíření signálu, náklady na vysílání, marketingové náklady a režijní náklady).
(64)
Přímé náklady na různé činnosti se rozdělí mezi jednotlivá nákladová střediska (např. mezi společnosti RTP 1, RTP 2, RTPi a RTP África). Nepřímé náklady se přidělí nákladovým střediskům na základě odpovídajících analytických kritérií (např. počet odvysílaných hodin) (44).
(65)
Systém analytického účetnictví má tyto znaky:
a)
podle smluv o veřejné službě je možné v souladu s metodou popsanou ve smlouvách poskytnout náhradu pouze za čisté provozní náklady. Finanční náklady, mimořádné výdaje a rezervy, které přímo nesouvisí s činností, jsou z náhrady vyloučeny (45);
b)
při výpočtu uhraditelných čistých provozních nákladů musí společnost RTP odečíst provozní příjmy plynoucí z každého závazku veřejné služby;
c)
podle předešlé smlouvy o veřejné službě nebyla možná náhrada za obecný závazek veřejné služby související s provozováním společností RTP 1 a RTP 2 a pokrytím autonomních oblastí prostřednictvím jednoho z kanálů (46);
d)
podle nové smlouvy o veřejné službě lze poskytnout náhradu za provozní náklady společností RTP 1 a RTP 2, není však přípustná žádná dodatečná náhrada, pokud čisté provozní náklady společností RTP 1 a RTP 2 překročí předpokládanou výši (47).
(66)
V souladu s metodou výpočtu nákladů popsanou v 60. až 65. bodě odůvodnění vykazuje společnost RTP čisté náklady na poskytování veřejné služby ve výročních zprávách o veřejné službě. Následující tabulka podává přehled nákladů na jednotlivé činnosti v rámci veřejné služby, které společnost RTP opravňují k obdržení vyrovnávacích plateb.
Tabulka 4
Čisté vykázané náklady veřejné služby, které lze uhradit
(v milionech PTE)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Teletext
112,9
86,8
Provoz společnosti RTP International
882,3
1 517,4
1 826,9
1 890,8
2 059,6
3 999,1
3 712,9
RTP África
-
-
-
-
654,7
1 332,0
Přímé vysílání RTP 1 pro Azory a Madeiru
-
-
-
-
-
76,8
295,4
Audiovizuální archívy
509,1
241,6
402,7
492,7
184,9
909,4
672,1
Spolupráce s africkými zeměmi s portugalštinou jako oficiálním jazykem
186,9
128,4
172,2
148,6
144,9
202,4
200,3
Rozdíl v pokrytí
406,7
1 312,8
1 314,2
1 050,3
1 050,0
622,6
208,6
Delegace/dopiso-vatelé
797,8
658,2
681,1
642,7
583,2
457,2
211,0
Nadace Teatro Nacional de S. Carlos
50,0
55,0
60,0
60,0
60,0
60,0
Podpora kinematografie
215,0
95,0
27,5
156,5
391,1
352,8
Provoz středisek v autonomních oblastech
3 453,4
3 486,0
3 685,9
3 696,1
3 846,6
3 459,2
2 855,2
Vysílání pro specifické subjekty
482,0
350,6
151,1
94,6
80,8
Sport TV (48)
- 440,0
Čisté provozní náklady RTP 1
16 946,1
11 916,6
Čisté provozní náklady RTP 2
9 050,6
10 080,6
8 637,6
Čisté provozní náklady celkem
6 718,2
7 960,0
8 384,1
8 103,3
17 217,1
37 972,1
30 101,3
Zdroj: portugalské orgány a zprávy o veřejné službě
(67)
V následující tabulce je uveden přehled investic společnosti RTP do vybavení určeného pro činnosti v rámci veřejné služby. V tabulce jsou obsaženy skutečné investice do činností v rámci veřejné služby tak, jak jsou uvedeny v ročních finančních výkazech, a investice uvedené ve zprávách o veřejné službě. Skutečné investice do činností v rámci veřejné služby jsou vyšší než investice uvedené ve zprávách o veřejné službě.
Tabulka 5
Investice do činností v rámci veřejné služby
(v milionech PTE)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Celkem
Finanční výkazy
2 632,6
2 102,0
2 763,9
992,7
1 480,4
4 037,4
6 054,2
20 063,2
Zprávy o veřejné službě
2 327,3
98,0
1 975,1
154,4
28,1
4 037,4
6 127,8
14 748,1
Rozdíl
305,3
2 004,0
788,8
838,3
1 452,3
0
-73,6
5 315,1
Zdroj: finanční výkazy společnosti RTP a zprávy o veřejné službě
(68)
Cílem opatření ad hoc bylo poskytnout společnosti RTP náhradu za závazky veřejné služby, které jí byly uloženy, a financovat její investice.
(69)
V Portugalsku nebyl poskytovatel veřejné služby vybrán v rámci řízení pro zadávání veřejných zakázek, v němž mají všechny zúčastněné podniky možnost uvést výši náhrady, kterou požadují za provozování koncese na veřejnoprávní televizní vysílání. Společnost RTP byla vybrána vládou, aby zajišťovala veřejnoprávní televizní vysílání.
(70)
Od roku 1992 působí na portugalském televizním trhu veřejnoprávní i soukromé televizní společnosti. Kromě společnosti RTP mají licenci na provozování televizních kanálů i soukromé televizní společnosti SIC a TVI. Společnost SIC byla prvním soukromým provozovatelem, který zahájil televizní vysílání dne 6. října 1992. Opatření ve prospěch společnosti RTP mohou narušit hospodářskou soutěž na televizním trhu.
III. PŘIPOMÍNKY ZÚČASTNĚNÝCH STRAN
(71)
Poté, co Komise zahájila vyšetřovací řízení v dané věci, podalo připomínky k opatřením uvedeným v 21. až 39. bodě odůvodnění několik zúčastněných stran. V následujících bodech odůvodnění je uveden přehled důležitých připomínek zúčastněných stran seřazených podle druhu opatření.
(72)
V tomto oddíle jsou uvedeny pouze připomínky týkající se nevyřešených záležitostí v důsledku rozsudku Soudu ve věci T-442/03, konkrétně připomínky týkající se osvobození od notářských a registračních poplatků a nákladů na zveřejnění a rovněž připomínky týkající se ostatních opatření (dohoda se Správou sociálního zabezpečení uzavřená v roce 1993, navyšování kapitálu v období 1994-1997 a půjčka z roku 1998), jak jsou uvedena v článku 1 rozhodnutí 2005/406/ES. Tyto připomínky zúčastněných stran zahrnují názory předložené poté, co Komise vydala první rozhodnutí o zahájení řízení ze dne 15. listopadu 2001, a rovněž připomínky obdržené po zveřejnění výzvy k podání připomínek dne 24. prosince 2008 (49).
(73)
Společnosti SIC a TVI uvedly, že osvobození od notářských a registračních poplatků představuje výjimku z pravidel, která jsou podle portugalského práva běžně použitelná v případě změny stanov společnosti. Společnost SIC uvedla, že rozsah výjimky není omezen na přeměnu společnosti RTP, k níž došlo v roce 1992. Na základě čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 využívá společnost RTP obecné osvobození od daní a poplatků za jakýkoli zápis a registraci.
(74)
Společnost TVI uvedla, že společnost RTP byla osvobozena rovněž od platby nákladů spojených se zveřejněním notářské listiny.
(75)
Pokud jde o navyšování kapitálu v období 1994-1997, společnost SIC, ACT - asociace soukromých televizních společností, italská soukromá televizní společnost Mediaset a společnost TVI uvedly, že by žádný racionálně jednající akcionář nenavýšil kapitál společnosti, jako je společnost RTP. Uvedené navyšování kapitálu se uskutečnilo ve společnosti s vysokým deficitem bez soudržného plánu restrukturalizace k obnovení životaschopnosti podniku.
(76)
Pokud jde o půjčku z roku 1998, společnost SIC uvedla, že s přihlédnutím ke skutečnosti, že společnost RTP byla v roce 1996 „fakticky v úpadku“, by žádná finanční instituce takovouto půjčku pro společnost RTP neschválila.
(77)
Společnost SIC zdůraznila zejména neexistenci externích auditů, jež měly být pravidelně prováděny. Poukázala rovněž na nedostatky zjištěné pro rok 1998, které byly popsány ve zprávě společnosti BDO Binder pro tento rok, což je jediný existující externí audit, jež měla Komise vzít v úvahu. Společnost poukázala na řadu kritických připomínek ve zprávě společnosti BDO Binder pro rok 1998, včetně mimo jiné překročení limitů reklamy pro televizní vysílání společnosti RTP. Společnost SIC uvedla, že podle smluv o veřejné službě musela společnost dodržovat limity reklamy a mohla například vysílat pouze určitý počet minut reklamy za hodinu. Podle zjištění ve zprávě společnosti BDO Binder toto nebylo v roce 1998 dodrženo. Společnost SIC citovala rovněž zjištění v uvedené zprávě, že nebyla zaúčtována určitá aktiva, což společnost SIC považuje za důkaz, že se neuskutečnily příslušné investice do těchto aktiv.
(78)
Po zrušení článku 1 a části článku 2 rozhodnutí 2005/406/ES Soudem v rozsudku ve věci T- T-442/03 společnost SIC uvedla, že Komise musí v tomto rozhodnutí vzít v úvahu rovněž zprávu portugalského Účetního dvora (Tribunal de Contas, dále jen „Účetní dvůr“) z června 2002 (č. 8/2002), která měla podle společnosti SIC za úkol ověřit řízení společnosti RTP a provozování veřejnoprávního televizního vysílání, pokud jde o efektivnost, účinnost a hospodárnost, a která se týkala období 1997-2000. Toto období však bylo prodlouženo do roku 1993. Společnost SIC shrnula zjištění uvedená ve zprávě a zdůraznila, že společnosti RTP chyběla strategie pro stanovení programů a nebyly dodrženy vnitřní pokyny správní rady týkající se normativu nákladů ani roční rozpočet. Společnost SIC rovněž uvedla, že Účetní dvůr poukázal na skutečnost, že Portugalsko dosud neupřesnilo, že poskytování státní podpory souvisí se skutečným plněním závazků společnosti RTP v oblasti veřejné služby.
(79)
Společnost SIC poukázala rovněž na obecná zjištění portugalského Účetního dvora týkající se smluv o veřejné službě, jež společnosti RTP poskytovaly pobídku, aby při řízení společnosti nebrala v potaz účinnost a efektivnost, což je spojeno s nejasným a nekonkrétním vymezením poslání veřejné služby.
IV. PŘIPOMÍNKY PORTUGALSKA
(80)
Co se týká osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění, Portugalsko tvrdí, že jelikož přeměna veřejného podniku na akciovou společnost (sociedade anónima) musela být provedena legislativním aktem, neexistoval žádný základ pro výběr daní a poplatků spojených s formálním schválením této přeměny formou notářské listiny a její registrací a zveřejněním.
(81)
K přeměně společnosti RTP na akciovou společnost došlo v roce 1992 s cílem zajistit, aby podléhala soukromému právu a aby se způsob jejího fungování přiblížil fungování soukromých subjektů. Pokládalo se za nezbytné poskytnout společnosti RTP prostředky a podmínky, které jí umožní co nejlépe plnit cíle v oblasti veřejné služby na trhu, který byl v rostoucí míře otevřený hospodářské soutěži. Cílem bylo umožnit, aby společnost RTP postupovala s ohledem na své činnosti a řízení stejně pružně jako „běžné“ společnosti, které působí na základě soukromého obchodního práva. Podle Portugalska byla forma akciové společnosti méně zatěžující než postupy státní kontroly, které se na společnost RTP jako veřejný podnik vztahovaly dříve, a zajišťovala tudíž lepší podmínky pro rozvoj televizních kanálů a jejich programové struktury.
(82)
Portugalsko tvrdí, že přeměna společnosti RTP v roce 1992 na základě zákona s tím, že pro formální schválení tohoto aktu nebyla zapotřebí „notářská listina“, bylo v souladu s povahou a logikou portugalského právního systému. Portugalsko v tomto ohledu připomíná, že společnost RTP byla založena v roce 1975 jako veřejný podnik na základě právního předpisu, konkrétně nařízení vlády č. 674-D/75. Jak výslovně vyžaduje zákon č. 84/88, který upravuje přeměnu veřejných podniků na akciové společnosti, tyto úkony bylo nutno provést rovněž formou právního předpisu.
Podle čl. 3 odst. 2 zákona č. 84/88, což je obecný zákon o přeměně veřejných podniků (viz 25. bod odůvodnění), musel legislativní akt za účelem přeměny veřejného podniku schválit stanovy akciové společnosti vzniklé přeměnou. To bylo v souladu se zásadou rovnocennosti aktů, podle níž lze legislativní akty pozměnit, pozastavit nebo zrušit pouze akty, které mají v hierarchii právních aktů rovnocenné postavení. Portugalsko uvedlo, že zásada rovnocennosti aktů je stanovena v portugalské ústavě (v současnosti čl. 112 odst. 5 nebo čl. 115 odst. 5 ústavy ve znění platném v době přeměny společnosti RTP v roce 1992), v níž se uvádí, že „žádný zákon nevytvoří jiné kategorie právních předpisů ani nepřizná jiným druhům aktů pravomoc vykládat, začlenit, měnit, pozastavit nebo zrušit jeho ustanovení s jakýmkoli účinkem ve vztahu k třetím stranám“. Uplatnění této zásady na přeměnu veřejných podniků podpořili autoři právních dokumentů (50). Portugalsko odkazuje rovněž na řadu rozsudků Ústavního soudu, které opakují výklad, že zákon lze vykládat pouze jiným zákonem (51), a nikoli aktem s jiným a nižším pořadím v hierarchii právních aktů.
(83)
Portugalsko tvrdí, že přeměna společnosti RTP na akciovou společnost zákonem č. 21/92 byla provedena v souladu s obecným systémem portugalského práva a nemohla být zákonně provedena pouze podle soukromého práva ve formě notářské listiny. Portugalsko uvedlo rovněž řadu příkladů jiných veřejných podniků přeměněných na akciové společnosti legislativním aktem (52).
(84)
Portugalsko odkazuje na nařízení vlády č. 267/76 ze dne 8. dubna 1976, které poprvé stanovilo obecný režim pro veřejné podniky. Toto nařízení vlády stanovilo, že veřejné podniky mohou být zřízeny pouze nařízením vlády, které musí schválit jejich stanovy. To platilo rovněž pro následné změny stanov.
(85)
Portugalsko dále odkazuje na zákon č. 84/84 ze dne 20. července 1988 (viz 25. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí), který stanoví, že pro přeměnu veřejných podniků na akciové společnosti je nutné nařízení vlády a že to by mělo schválit rovněž stanovy veřejného podniku. Portugalsko proto dospělo k závěru, že pro přeměnu společnosti RTP v roce 1992 bylo za prvé zapotřebí nařízení vlády a za druhé že rovněž stanovy mohly být schváleny pouze zákonem, a nikoli notářskou listinou.
(86)
Zákon č. 58/90 ze dne 7. září 1990 mimoto vyžadoval, aby veřejnoprávní televizní vysílání zajišťovaly subjekty, jejichž výhradními nebo většinovými vlastníky jsou veřejné subjekty, a stanovy těchto subjektů musely být schváleny nařízením vlády.
(87)
Co se týká „registračních poplatků“, Portugalsko poznamenává, že ačkoliv byla registrace stanov schválených zákonem č. 21/92 osvobozena od těchto poplatků, formality v souvislosti s registrací bylo nutno provést na základě úřední povinnosti. Formality související s registrací se považovaly za nezbytné, jelikož zákon o obchodním rejstříku (Código do Registo Comercial) vyžaduje, aby akty týkající se společností byly zaregistrovány a zveřejněny. Podle Portugalska byla hodnota registračních poplatků 11 000contos (53), což se rovná 11 000 000 PTE.
(88)
Pokud jde o požadavek na zveřejnění, Portugalsko zdůraznilo, že jelikož byly stanovy společnosti RTP zveřejněny v Diário da República jako příloha zákona č. 21/92, kterým byly schváleny, byl tento požadavek splněn.
(89)
S ohledem na připomínky společnosti SIC týkající se čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 Portugalsko odpovědělo, že portugalský zákonodárce nevyhradil zvláštní daňové úlevy při přeměně podniků nebo restrukturalizaci pro veřejné podniky. Základem osvobození je nařízení vlády č. 404/90. Portugalsko uvedlo, že kromě přeměny v roce 1992 nebyla společnost RTP osvobozena od platby registračních poplatků na základě čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92. Portugalsko rovněž tvrdilo, že hodnocení čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 jako trvalého osvobození od poplatků je zapříčiněno jazykovým nedorozuměním. Místo stanovení, že nařízení vlády postačovalo pro veškeré právní účely a akty potřebné k úpravě „situace“ (tj. přeměny z roku 1992, zdůraznění přidáno), se v čl. 11 odst. 2 uvádí, že společnost RTP bude osvobozena od poplatků a odměn, které souvisí s registrací aktů v obchodních rejstřících. To podle Portugalska znamenalo, že mimo přeměnu v roce 1992 nebyla společnost RTP osvobozena od registračních poplatků. Portugalsko předložilo rovněž dokumentaci týkající se řady případů, kdy společnost RTP registrační poplatky uhradila.
(90)
Portugalsko uvedlo, že počáteční dohoda mezi Správou sociálního zabezpečení a společností RTP o stanovení splátkového kalendáře dluhu a prominutí úroků a pokut má původ v právním sporu týkajícím se ústavnosti prováděcího nařízení č. 12/83, pokud jde o povinné odvody příspěvků na sociální zabezpečení u odměn za přesčasové hodiny. Dohoda uznala výklad společnosti RTP, že odměny nepodléhaly odvodům příspěvků na sociální zabezpečení, což potvrdil i daňový expert.
(91)
Portugalsko za druhé uvedlo, že formální schválení této dohody ze strany portugalské vlády neposkytlo společnosti RTP zvláštní finanční výhodu na základě nařízení vlády č. 411/91 v porovnání s jinými podniky v podobné situaci. Portugalsko uvedlo, že se na společnost RTP vztahovala odchylka stanovená v čl. 2 odst. 1 písm. d), jelikož společnost byla předmětem zásahu státu a prošla nestabilním obdobím pod vedením správního výboru jmenovaného vládou v roce 1977 (54). Portugalsko tvrdí, že obecnou povahu výjimky vyzdvihuje skutečnost, že podle nařízení vlády č. 411/91 byla uzavřena dohoda rovněž s jednou ze zúčastněných stran.
(92)
Co se týká půjčky, Portugalsko uvedlo, že technické podmínky spojené s půjčkou stanovily, že finanční operace podléhá úrokům vypočteným podle tržních kritérií.
(93)
Portugalsko uvedlo, že navyšování kapitálu v období 1994-1998 představovalo společně s hrazením vyrovnávacích plateb nástroj financování nákladů spojených s provozováním veřejnoprávního vysílání.
(94)
Podle Portugalska se model financování, který měl společnosti RTP poskytovat náhradu za náklady veřejné služby, ukázal jako nedostatečný a způsoboval obchodní deficit. Vyrovnávací platby byly v prvé řadě vypočteny vždy pod hranicí skutečných potřeb financování veřejnoprávního televizního vysílání. Za druhé, Portugalsko tyto platby vyplácelo soustavně se zpožděním. Společnost RTP se proto musela spoléhat na financování provozních výdajů prostřednictvím bankovních úvěrů, nemohla však úroky a amortizaci započítat do výpočtu nákladů veřejné služby. Společnost RTP musela za třetí z vyrovnávacích plateb odvádět státu daň z přidané hodnoty (DPH), což snižovalo jejich čistou hodnotu.
(95)
Portugalsko uvedlo, že: i) osvobození od daní (tj. osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění); ii) úlevy z plateb za používání sítě pro šíření televizního vysílání; iii) stanovení splátkového kalendáře dluhu vůči Správě sociálního zabezpečení; iv) úhrada za převod sítě pro šíření televizního vysílání; v) protokol o podpoře kinematografie a vi) půjčka, kterou společnost RTP získala v roce 1998, nespadají pod pojem státní podpora. Co se týká slučitelnosti ostatních opatření, Portugalsko tvrdilo, že by se měla považovat za náhradu nákladů na veřejnou službu, a nikoli za státní podporu (55), případně by se jejich slučitelnost s právními předpisy Unie měla posoudit podle čl. 86 odst. 2 Smlouvy o ES (nyní čl. 106 odst. 2 SFEU).
(96)
Pokud jde o výpočet nadměrné náhrady, Portugalsko uvedlo toto:
a)
zahrnutí nákladů na provoz RTP 2 v roce 1996 jako uhraditelných nákladů na veřejnou službu je založeno na nové smlouvě o veřejné službě, podle níž nabyla vyrovnávací platba za náklady na provoz RTP 2 na základě smlouvy účinku ode dne 1. ledna 1996 (56);
b)
půjčka ve výši 20 miliard PTE by neměla být považována za náhradu, jelikož byla poskytnuta v souladu s tržními podmínkami;
c)
cílem navyšování kapitálu bylo rovněž financování investic, nejen poskytnutí finanční náhrady za uhraditelné náklady veřejné služby. Povinnost státu jako akcionáře podílet se na financování investic, které jsou považovány za nezbytné, vyplývá ze smluv o veřejné službě (57);
d)
vyrovnávací platby podléhaly DPH, čímž byla čistá hodnota, kterou obdržela společnost RTP, nižší;
e)
podle nové smlouvy o veřejné službě byly náklady na veřejnou službu uhraditelné jen do výše přiděleného rozpočtu.
S přihlédnutím k výše uvedeným skutečnostem dospělo Portugalsko k závěru, že by se finanční náhrada za závazky veřejné služby uložené společnosti RTP neměla považovat za nadměrnou nebo nepřiměřenou.
(97)
Pokud jde o neexistenci externích auditů, Portugalsko uvedlo, že Komise zaujala postoj k finanční situaci společnosti RTP zahrnující rovněž období 1992-1998, aniž by přitom požadovala externí audit veřejné služby, rovněž ve svých rozhodnutích z roku 2006 ve věci E 14/05 a NN 31/06 a tato rozhodnutí Soud nezpochybnil. Portugalsko tvrdí, že Komise vzala v rozhodnutí ve věci NN 31/06 v úvahu zprávu Účetního dvora č. 8/2002. Portugalsko dále zdůraznilo, že Komise v rozhodnutí ve věci NN 31/06 dospěla k závěru, že finanční situace společnosti RTP v období 1992-1998 byla výsledkem trvalého nedostatečného financování jejích činností v rámci veřejné služby. V rozhodnutí ve věci NN 31/06 založila Komise své zjištění na externí zprávě, a to zprávě společnosti PriceWaterhouse Coopers z roku 2005, a na účetních závěrkách společnosti RTP, které byly podrobeny externímu auditu a jež Portugalsko považuje za jediné relevantní účty.
(98)
Portugalsko rovněž zopakovalo, že zprávy o veřejné službě pro období 1993-1998 byly zkontrolovány auditory společnosti RTP (58). Portugalsko však později předložilo externí audity zpráv o veřejné službě za období 1992-1998 spolu se závěrečnou souhrnnou zprávou týkající se všech těchto let. Externí audity organizoval nezávislý regulační orgán pro sdělovací prostředky, Entidade Reguladora para a Comunicação Social, ERC, který o provedení externích auditů požádal externí auditory, společnost Pedro Roque (59).
(99)
Portugalsko odpovědělo podrobněji na některá tvrzení společnosti SIC týkající se určitých bodů. Pokud jde o tvrzení společnosti SIC, že podle zprávy společnosti BDO Binder chybělo stanovisko Kontrolní rady, Portugalsko zdůraznilo, že se toto stanovisko nevztahovalo na zprávu společnosti RTP o veřejné službě. Ačkoliv stanovisko tohoto orgánu bylo zmíněno v předešlé smlouvě o veřejné službě, nestalo se právně závazným požadavkem. Rovněž nová smlouva o veřejné službě nevyžadovala vydání stanoviska tohoto orgánu ke zprávě o veřejné službě.
(100)
Co se týká tvrzení společnosti SIC, že zpráva společnosti BDO Binder za rok 1998 zahrnovala hmotná aktiva ve výši přibližně 53 milionů EUR, ačkoliv pro tato aktiva neexistoval žádný soupis, Portugalsko potvrdilo, že se uskutečnily příslušné investice do těchto aktiv. Skutečnost, že pro tato aktiva nebyl původně vyhotoven žádný soupis (ačkoliv kromě částky ve výši 4 milionů EUR bylo posléze možno určit hodnotu těchto aktiv a zpětně vypracovat jejich soupis), neznamená, že se investice neuskutečnily. Externí auditor potvrdil salda a číselné údaje a transakci se třetími stranami.
(101)
S ohledem na tvrzení společnosti SIC, že podle zprávy společnosti BDO Binder za rok 1998 byly překročeny časové limity reklamy, Portugalsko uvedlo, že to by v žádném případě neznamenalo snížení finanční náhrady. Důvodem je skutečnost, že částky, které společnost RTP obdržela za překročení reklamních časů, byly nižší než podfinancování v daném roce. Portugalsko každopádně potvrdilo, že při výpočtu potřeby financování, tj. náhrady za plnění závazku veřejné služby, byly vzaty v úvahu celkové příjmy z reklamy (včetně příjmů za překročení limitů reklamy).
(102)
Portugalsko uvedlo, že by v tomto rozhodnutí neměla být vzata v úvahu zpráva portugalského Účetního dvora č. 8/2002, jelikož rozsudek Soudu ve věci T-442/2003 shledal pouze objektivní slabinu v informacích obsažených ve zprávách o veřejné službě, které nebyly podrobeny externímu auditu. Portugalsko zdůraznilo, že se zpráva Účetního dvora č. 8/2002 týká pouze období 1997-2000, a nikoli celého období, které je předmětem tohoto šetření. Období 1993-1997 se zpráva týkala pouze pro účely obecného popisu finanční situace společnosti RTP a potřeby restrukturalizace, nebylo však předmětem zprávy. Účelem zprávy je posoudit řízení společnosti RTP, úlohu státu jako akcionáře a provozování veřejnoprávního televizního vysílání.
Portugalsko uvedlo, že Účetní dvůr překročil svůj mandát spočívající v kontrole veřejných financí a místo toho provedl analýzu účinnosti a nákladové efektivnosti veřejných výdajů. Zpráva nemá podle názoru Portugalska žádný význam kromě toho, že představovala nezávislý audit společnosti, potvrdila účty Portugalska a nezjistila žádné porušení právních předpisů. Portugalsko tvrdí, že by Komise měla v tomto rozhodnutí zohlednit zprávu Účetního dvora č. 20/98 místo auditorské zprávy č. 8/2002, jelikož se auditorská zpráva č. 20/98 týká hospodářské a finanční situace společnosti RTP v období 1994-1996. Auditorská zpráva č. 20/98 dospěla k závěru, že kritéria použitá při financování veřejné služby jsou jednoznačněji vymezena v nové smlouvě o veřejné službě než v předešlé smlouvě, což je v následné zprávě č. 8/2002 zpochybněno.
V. POSOUZENÍ OPATŘENÍ
(103)
Aby mohla Komise určit, zda opatření ad hoc, která provedlo Portugalsko ve prospěch společnosti RTP, představují státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy, musí posoudit, zda tato opatření:
a)
jsou poskytnutá státem nebo ze státních prostředků;
b)
mohou narušit hospodářskou soutěž;
c)
zvýhodňují určité podniky nebo určitá odvětví výroby;
d)
ovlivňují obchod mezi členskými státy.
(104)
Níže bude ověřeno, zda půjčka z roku 1998, dohoda o splátkovém kalendáři dluhu a prominutí úroků a navyšování kapitálu v období 1994-1997 představuje státní podporu. Stejně tak bude posouzeno zahrnutí státních prostředků u osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění.
(105)
Osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění zahrnuje státní prostředky, jelikož ztráta daňových příjmů se rovná spotřebě státních prostředků ve formě daňových výdajů (60).
(106)
Co se týká stanovení splátkového kalendáře dluhu vůči Správě sociálního zabezpečení a prominutí úroků z prodlení, Komise se domnívá, že Správu sociálního zabezpečení nelze považovat za podnik. Nevykonává ekonomickou činnost, nýbrž je veřejným subjektem, který je pověřen správou sociálního zabezpečení (61). Povolení splátkového kalendáře nevydala samotná Správa sociálního zabezpečení, nýbrž bylo vydáno formou společného nařízení státního tajemníka pro finance a správu sociálního zabezpečení a státního tajemníka zastupujícího ministra. Na základě tohoto povolení se stát vzdal svých příjmů, protože za normálních okolností by získal částku ve výši 1,206 miliardy PTE v podobě úroků z nesplaceného dluhu. Je proto zřejmé, že byly zahrnuty státní prostředky a že opatření lze přičíst státu.
(107)
Navýšení kapitálu společnosti RTP provedl stát přímo ze státního rozpočtu. Je proto zřejmé, že toto financování představovalo státní prostředky ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(108)
Komise nemůže uznat tvrzení Portugalska, že půjčka pro společnost RTP nezahrnuje státní prostředky. Pojem státní prostředky se vztahuje rovněž na výhody poskytnuté subjekty určenými nebo zřízenými určitým členským státem za tímto účelem (62). Smlouva o půjčce z roku 1998 byla uzavřena mezi společností RTP a Fondem regulace veřejného dluhu, který řídí Ústav pro správu státního úvěru. Právní akt stanoví, že na ústav dohlíží ministr financí (63). Lze proto vyvodit závěr, že finanční prostředky poskytnuté Fondem regulace veřejného dluhu je nutno považovat za státní prostředky.
(109)
Lze mít za to, že toto opatření lze přičíst přímo státu, jelikož podmínky smlouvy stanovilo usnesení státních tajemníků pro sdělovací prostředky, státní pokladnu a finance schválené dne 17. prosince 1998.
(110)
Osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění: Pokud jde o osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění, je nutno posoudit, zda opatření poskytlo obecné osvobození od daní, které zvýhodnilo společnost RTP, nebo zda se vztahovalo konkrétně na společnost RTP. V následujících bodech odůvodnění Komise rozlišuje mezi dočasným osvobozením podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 a trvalým osvobozením podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92.
(111)
Komise konstatuje, že osvobození od povinnosti uhradit notářské poplatky, registrační poplatky a náklady na zveřejnění poskytlo společnosti RTP výhodu tím, že ji osvobodilo od nákladů, jež by jinak musela hradit ze svého rozpočtu.
(112)
Tato výhoda je věcně selektivní, jelikož je poskytnuta pouze společnosti RTP, jak prokazuje čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92. Skutečnost, že tento zákon potvrzoval (jak uvádí Portugalsko) uplatnění obecnějšího zákona, konkrétně zákona č. 84/88, toto zjištění nemění. Zákon č. 84/88 se vztahuje na veřejné podniky a stanoví, že tyto podniky mohou být nařízením vlády přeměněny na akciové společnosti. Skutečnost, že se tento zákon vztahuje na „veřejné podniky obecně“, nemění věcnou selektivitu, která byla zjištěna v čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 konkrétně ve prospěch společnosti RTP. Osvobození pouze veřejných podniků by každopádně rovněž představovalo věcně selektivní opatření ve prospěch této skupiny podniků (v porovnání se soukromými podniky), jejíž součástí je společnost RTP.
(113)
Státní opatření však nemusí navzdory skutečnosti, že jsou věcně selektivní, spadat do pojmu „selektivní opatření“ ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU, pokud se státní opatření neodchyluje od běžného uplatňování systému, ale naopak do něj spadá jako opatření vlastní tomuto systému (64). Je proto nutno ověřit, zda je opatření slučitelné s povahou a logikou portugalského právního systému pro přeměnu veřejného podniku RTP na akciovou společnost formou právního předpisu, nebo zda bylo využití právního předpisu za účelem přeměny společnosti RTP zvoleno s cílem poskytnout této společnosti výhodu v porovnání s ostatními podniky. V souladu s přístupem Soudu použitým v jeho rozsudku Komise níže rozlišuje mezi osvobozením od notářských poplatků na straně jedné a registračních poplatků a nákladů na zveřejnění na straně druhé (65).
(114)
Osvobození od notářské listiny a notářských poplatků: Komise konstatuje, že přeměna společnosti RTP na akciovou společnost a schválení jejích stanov právním předpisem místo notářské listiny je v souladu s logikou a povahou portugalského právního systému. Přeměna na akciovou společnost se uskutečnila s cílem zajistit větší pružnost společnosti RTP, a tím ji postavit na roveň se soukromými subjekty. Skutečnost, že přeměna byla provedena zákonem místo notářské listiny, nepředstavovala pokus obejít požadavek týkající se notářské listiny, nýbrž vyplývala z obecné zásady portugalského práva, že legislativní akty lze měnit pouze rovnocennými legislativními akty.
(115)
Podle zásady „rovnocennosti aktů“ lze určitý zákon zrušit, pozastavit nebo změnit pouze právním aktem, který má v hierarchii stejné pořadí jako základní akt, a nikoli aktem s nižším pořadím v hierarchii právních předpisů. Tato zásada byla zavedena do portugalské ústavy v roce 1982, tj. dlouho před přeměnou společnosti RTP v roce 1992. V čl. 115 odst. 5 portugalské ústavy v podobě platné v době přeměny společnosti RTP bylo stanoveno, že „žádný zákon nevytvoří jiné kategorie právních předpisů ani nepřizná jiným druhům aktů pravomoc vykládat, začlenit, měnit, pozastavit nebo zrušit jeho ustanovení s jakýmkoli účinkem ve vztahu k třetím stranám“. Jelikož společnost RTP byla v roce 1975 zestátněna právním předpisem, a to nařízením vlády č. D 674-D/75, její přeměna na jinou právní formu byla možná opět pouze nařízením vlády nebo právním předpisem, který je rovnocenný nařízení vlády nebo má vyšší pořadí. Nic nenaznačuje, že zestátnění společnosti RTP v roce 1975 bylo provedeno s cílem obejít uplatňování u společností, jež se řídí soukromým právem, a vytvořilo pro společnost výhodu.
(116)
Nejsou k dispozici žádné důkazy, které by naznačovaly, že všechny ostatní právní předpisy zavedené před přeměnou společnosti RTP (viz 84. až 86. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí) měly za cíl poskytnout veřejným podnikům finanční výhodu tím, že se u soukromých transakcí zamezí požadavku na notářskou listinu (a příslušným poplatkům). Zákon č. 84/88, který povolil přeměnu veřejných podniků na akciové společnosti nařízením vlády, odrážel ústavní a právní zásady platné v příslušné době.
(117)
Závěr: S přihlédnutím k těmto záležitostem nepředstavuje osvobození od požadavku provést přeměnu společnosti RTP prostřednictvím notářské listiny (a tudíž osvobození od příslušných poplatků s tím spojených) státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(118)
Osvobození od registračních poplatků a nákladů na zveřejnění: Je nutné posoudit, zda měla společnost RTP výhodu vyplývající z neuhrazení nákladů spojených s registrací společnosti v obchodním rejstříku a zveřejněním notářské listiny. Podle portugalského práva platného v té době musela být notářská listina formálně schvalující založení společnosti, která se řídí soukromým právem, a její stanovy zveřejněny v Diário da República registračním úřadem pověřeným vedením obchodního rejstříku, aby se s obsahem těchto dokumentů mohly seznámit třetí osoby. Společnosti RTP tyto náklady na zveřejnění nevznikly, neboť povinné vyhlášení zákona č. 21/92 v Diário da República zajistilo přeměně společnosti RTP a obsahu jejích nových stanov potřebnou publicitu.
(119)
Nic nenasvědčuje tomu, že se Portugalsko rozhodlo přeměnit společnost RTP na akciovou společnost zákonem č. 21/92, aby této společnosti poskytlo výhodu ve formě úspor na registračních poplatcích a nákladech na zveřejnění. Druhé zveřejnění stanov společnosti RTP by nemělo žádný smysl, jelikož požadavky na transparentnost a publicitu byly splněny již vyhlášením zákona č. 21/92 v Diário da República. Ačkoli se registrace provádí za účelem pozdějšího zveřejnění a obě opatření spolu vzájemně souvisí, je sporné, zda lze rovněž osvobození od registračních poplatků odůvodnit povahou a logikou portugalského právního systému a povinnou přeměnou společnosti RTP formou právního předpisu. Portugalsko nezpochybnilo skutečnost, že se registrace vyžadovala podle zákona o obchodních společnostech. Jak Portugalsko uvedlo: „registrace nebyla prominuta, nebyla jen zapotřebí notářská listina, jelikož nařízení vlády představovalo dostatečný dokument pro účely registrace“. To vyplývá rovněž z čl. 3 odst. 3 zákona č. 84/84 (viz 25. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí). Portugalsko mimoto zdůraznilo, že za účelem budoucí registrace všech ostatních aktů týkajících se společnosti ze strany společnosti RTP muselo být zaregistrováno její založení (tj. výsledek přeměny na akciovou společnost v roce 1992) (66). Je-li však registrace nezbytná, nevidí Komise žádný důvod, proč by společnost RTP neměla uhradit příslušné poplatky.
(120)
Závěr: Je nutno vyvodit závěr, že osvobození společnosti RTP od požadavku týkajícího se notářské listiny (včetně notářských poplatků), jakož i osvobození od požadavku na zveřejnění a příslušných nákladů na zveřejnění podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 nepředstavuje státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
Osvobození od registračních poplatků podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 představuje státní podporu.
Jak je však uvedeno v 160. a 161. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, tato osvobození by byla každopádně odůvodněná jako legitimní náhrada za náklady na poskytování služby obecného hospodářského zájmu podle čl. 106 odst. 2 SFEU.
(121)
Portugalsko tvrdí, že čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 ve skutečnosti nepřiznal společnosti RTP trvalé osvobození, nýbrž že se měl vztahovat na stejnou situaci jako v případě dočasného osvobození, tj. přeměnu společnosti RTP na akciovou společnost v roce 1992. Portugalsko rovněž uvedlo, že společnost RTP několikrát notářské a registrační poplatky zaplatila. Znění čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 se však vztahuje na veškeré další akty zápisu, registrace nebo záznamu, které podle tohoto článku mohou být uskutečněny bezplatně po časově neomezenou dobu.
(122)
Toto trvalé osvobození poskytuje společnosti RTP výhodu tím, že ji osvobozuje od poplatků, které by jinak musela hradit ze svého rozpočtu. Tvrzení Portugalska, že pokud je mu známo, nebyl čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 nikdy použit a společnost RTP uhradila veškeré potřebné poplatky, je důkazem, který je důležitý při možném navrácení státní podpory, nemění však zjištění týkající se znění dotyčného ustanovení.
(123)
Tato výhoda je rovněž selektivní, jelikož se zákon č. 21/92 týká společnosti RTP. Portugalsko nemůže tvrdit, že zákon č. 21/92 představuje pouze uplatnění obecného pravidla portugalského práva. K prokázání neexistence selektivity nelze použít články 1 a 2 nařízení vlády č. 404/90, jelikož nařízení vlády pojednává o aktech spojení, a nevztahuje se tudíž na daný případ, který se týká přeměny veřejného podniku na akciovou společnost (67).
(124)
Na rozdíl od dočasného osvobození od registračních poplatků nemůže být trvalé osvobození odůvodněno zásadou rovnocennosti aktů, která vzhledem k postupu přijímání právních předpisů znamenala upuštění od požadavku na notářskou listinu a její zveřejnění při přeměně společnosti RTP v roce 1992. Soulad s povahou a logikou portugalského právního systému bylo možno uznat u dočasného osvobození, jelikož v daném případě mohlo k přeměně společnosti RTP na akciovou společnost dojít pouze formou nařízení vlády, jak bylo prokázáno. Široká oblast působnosti čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 však nevylučuje, že by osvobození od požadavků na notářskou listinu (a poplatků) bylo možné i v jiných případech, než je přeměna společnosti RTP na akciovou společnost v roce 1992. Postačuje uvést, že trvalé osvobození ve prospěch jedné společnosti (nebo jedné skupiny společností, jako jsou akciové společnosti) od různých registračních poplatků nemůže nikdy spadat do povahy a logiky právního systému (68).
Závěr: Je nutno dospět k závěru, že trvalé osvobození společnosti RTP vyplývající z čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 představuje státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(125)
Dohoda se Správou sociálního zabezpečení (stanovení splátkového kalendáře dluhu a prominutí úroků): Po zvážení připomínek třetích stran a Portugalska vyvozuje Komise závěr, že původní dohodu mezi Správou sociálního zabezpečení a společností RTP nelze považovat za typické chování soukromého subjektu. Předmětem sporu byla skutečnost, zda je výklad určitých pravidel sociálního zabezpečení stanovených v prováděcím nařízení č. 12/83 z právního hlediska správný. Dohoda potvrdila výklad společnosti RTP, což podpořila analýza daňového experta, který dospěl k názoru, že prováděcí nařízení bylo neústavní. Prováděcí nařízení však nebylo po uzavření dohody zrušeno. Je proto nutno vyvodit závěr, že se opatření vztahovalo selektivně na společnost RTP, aniž by byla dotčena použitelnost výkladu pravidel systému sociálního zabezpečení ve vztahu k ostatním společnostem.
(126)
Komise nemůže přijmout tvrzení Portugalska, že povolení splátkového kalendáře dluhu a prominutí pokut a úroků na základě nařízení vlády č. 411/91 bylo uděleno v rámci obecného systému použitelného na všechny podniky v podobné situaci, a proto společnosti RTP neposkytlo zvláštní výhodu.
(127)
Cílem tohoto rozhodnutí je určit, zda bylo uplatnění takového systému na společnost RTP selektivní, aniž by byla předjímána selektivní nebo obecná povaha tohoto systému.
(128)
Aby se prokázalo, že stanovení splátkového kalendáře dluhu je nezbytné k zajištění životaschopnosti společnosti, vyžaduje nařízení vlády č. 411/91 provedení hospodářské a finanční studie. Společnost RTP nikdy takovou studii týkající se její životaschopnosti ve smyslu čl. 2 odst. 3 nařízení vlády č. 411/91 nevypracovala.
(129)
Podmínku uvedenou v čl. 2 odst. 1 písm. d) nařízení vlády č. 411/91 nebylo mimoto možno na společnost RTP uplatnit, jelikož k úpravě dluhu nedošlo po zásahu státu. Komise nesouhlasí s tvrzením Portugalska, že zásahy státu měly vliv na chod dlužné společnosti a že se společnost RTP v době státních zásahů řídila právními předpisy. Ačkoliv společnost RTP podléhala v roce 1997 zvláštnímu režimu řízení (69), tento režim byl ukončen přijetím stanov společnosti v roce 1980, zatímco dluh vůči Správě sociálního zabezpečení se „nahromadil“ v období 1983-1989. Komise se domnívá, že úpravu dluhu společnosti RTP nelze považovat za součást obecného systému na základě nařízení vlády č. 411/91, jelikož společnost RTP nesplňovala kritéria pro takovéto povolení stanovená v tomto předpise. Opatření bylo proto na společnost RTP uplatněno selektivním způsobem.
(130)
Povolením splátkového kalendáře dluhu mělo Portugalsko jednat stejně jako veřejný nebo soukromý věřitel, který se snaží získat dlužné částky zpět a který za tímto účelem uzavírá dohody o splátkovém kalendáři s cílem usnadnit splácení (70). Úroková sazba u úroků z prodlení uplatněná státem by měla být stejná jako sazba, kterou by za stejných okolností použil soukromý věřitel. Komise se domnívá, že by soukromý věřitel, který usiluje o získání dlužné částky zpět zákonnými prostředky, uplatnil přinejmenším zákonnou úrokovou sazbu. Tím, že Portugalsko navzdory dostupným mechanismům pro vymáhání zaplacení úroků nevymáhalo, nejednalo stejně jako soukromý věřitel, který by se snažil docílit co nejvyšší úrokové sazby. Dluh vůči Správě sociálního zabezpečení se mimoto „nahromadil“ v období 1983-1989 a dohoda o splátkovém kalendáři byla schválena teprve v roce 1993. Za takových podmínek by soukromý věřitel neumožnil, aby došlo k podobnému hromadění dluhu během tak dlouhého období, aniž by podnikl kroky k jeho vymáhání. Zdá se proto, že opatření poskytlo společnosti RTP zvláštní výhodu.
(131)
Navyšování kapitálu: Po posouzení připomínek třetích stran a Portugalska došla Komise k závěru, že navyšování kapitálu v období 1994-1997 představovalo pro společnost RTP finanční výhodu. Jak je zřejmé z tabulky 3 v 40. bodě odůvodnění vzhledem k slabé finanční situaci společnosti RTP v době navyšování kapitálu by žádný soukromý investor nevložil do společnosti kapitál, jelikož se v přiměřené lhůtě nedala očekávat jeho běžná návratnost. Ve skutečnosti se finanční situace společnosti RTP i přes navýšení kapitálu zhoršila. Portugalsko ani třetí strany neuvedly, že by Portugalsko při navyšování kapitálu společnosti jednalo jako soukromý investor.
(132)
Půjčka z roku 1998: Komise nemůže uznat tvrzení Portugalska, že půjčka poskytnutá v roce 1998 byla v souladu s tržními podmínkami. Aby půjčka nepředstavovala státní podporu, měly by související podmínky (tj. zajištění a úroková sazba) odrážet riziko spojené s poskytnutím půjčky danému podniku (71). Riziko (a tudíž i úroková sazba) se zvyšuje, nachází-li se podnik v hospodářské a finanční situaci s nižším stupněm důvěryhodnosti, než jaký by vyžadovala finanční instituce pro poskytnutí půjčky.
(133)
Jak je zřejmé z tabulky 3 v 40. bodě odůvodnění, v době schválení půjčky se společnost RTP nacházela v natolik složité finanční situaci, že její dluhy převyšovaly hodnotu aktiv společnosti a její čistý vlastní kapitál dosáhl záporné hodnoty. Společnost byla fakticky v úpadku.
(134)
V prvé řadě je třeba mít na paměti, že dotyčná půjčka představovala podřízenou půjčku, tj. jednalo se o půjčku bez zajištění podloženého majetkem, a v případě úpadku společnosti by byla pro účely splacení zařazená za všechny věřitele, avšak před akcionáře. Neexistence přiměřeného zajištění podloženého majetkem jednoznačně naznačovala, že půjčka nebyla poskytnuta podle tržních podmínek a že se jednalo o státní podporu. Vzhledem ke skutečnosti, že se v době poskytnutí půjčky společnost RTP nacházela fakticky v úpadku, by jí žádná finanční instituce podřízenou půjčku neposkytla, jelikož existovala jen malá pravděpodobnost, že ji společnost RTP bude schopna splatit. Půjčku ve skutečnosti neposkytla soukromá finanční instituce, nýbrž Fond regulace veřejného dluhu.
(135)
Za druhé lze uvést, že úroková sazba u půjčky zjevně neodráží její skutečné riziko. Nejenže je nižší než referenční sazba, kterou Komise běžně používá při výpočtu prvku podpory obsaženého v režimech dotace úroků (72), nýbrž běžný tržní subjekt by kromě „řádných“ záruk vyžadoval úrokovou sazbu vyrovnávající vysoké riziko nesplacení.
(136)
Vzhledem k tomu, že finanční situace společnosti RTP neumožňovala získat podřízenou půjčku za normálních okolností, rovná se půjčka ve skutečnosti vyplacení grantu a představuje pro společnost RTP výhodu.
(137)
Komise se proto domnívá, že stanovení splátkového kalendáře dluhu vůči Správě sociálního zabezpečení, navyšování kapitálu v období 1994-1997 a půjčka z roku 1998 poskytly společnosti RTP finanční a hospodářskou výhodu v porovnání s konkurenty, kteří stejné finanční prostředky neobdrželi.
(138)
Jelikož se portugalský televizní trh nejpozději v roce 1992 otevřel hospodářské soutěži, existovali na tomto trhu v době, kdy společnost RTP využívala různá opatření, další soutěžitelé. V únoru 1992 byly uděleny licence na vysílání soukromým televizním společnostem SIC a TVI a v říjnu 1992 začala společnost SIC v Portugalsku vysílat.
(139)
Komise neuznává tvrzení Portugalska, že dohoda o dluhu vůči Správě sociálního zabezpečení nespadá do pojmu státní podpora, jelikož samotný dluh vznikl před otevřením portugalského televizního trhu hospodářské soutěži. Finanční výhoda byla společnosti RTP poskytnuta v květnu 1993 po otevření televizního trhu, a mohla proto poskytnout společnosti RTP hospodářskou výhodu.
(140)
Na základě výše uvedených skutečností je nutno vyvodit závěr, že opatření, která provedlo Portugalsko, mohla poskytnout společnosti RTP hospodářskou a finanční výhodu v porovnání s konkurenty, kteří stejné finanční prostředky neobdrželi, a tím narušit hospodářskou soutěž ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(141)
Státní opatření spadají do oblasti působnosti čl. 107 odst. 1 SFEU, pokud ovlivňují obchod mezi členskými státy. Tak je tomu tehdy, jsou-li dotyčné činnosti předmětem obchodu mezi členskými státy. V daném případě příjemce podpory, společnost RTP sám působí na mezinárodním trhu. Prostřednictvím Evropské vysílací unie si vyměňuje televizní programy a účastní se systému Eurovize (73). Společnost RTP mimoto přímo soutěží se soukromými televizními společnostmi, které působí na mezinárodním televizním trhu a mají mezinárodní vlastnickou strukturu (74).
(142)
Lze proto vyvodit závěr, že opatření, která ve prospěch společnosti RTP provedlo Portugalsko, ovlivňují obchod mezi členskými státy ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(143)
Z výše uvedených skutečností vyplývá, že bez ohledu na možné závazky veřejné služby uložené společnosti RTP zahrnují níže uvedená opatření státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU:
-
stanovení splátkového kalendáře dluhu vůči Správě sociálního zabezpečení,
-
navyšování kapitálu v období 1994-1997, a
-
půjčka poskytnutá v roce 1998.
Dočasné osvobození od registračních poplatků podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 a trvalé osvobození od registračních a jiných poplatků podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 rovněž představuje státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(144)
Jak je však uvedeno v 44. až 48. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, společnost RTP je pověřena plněním závazku veřejné služby v oblasti televizního vysílání. Soudní dvůr v rozsudku ve věci Altmark Trans GmbH a Regierungspräsidium Magdeburg v. Nahverkehrsgesellschaft Altmark GmbH a Oberbundesanwalt beim Bundesverwaltungsgericht (dále jen „rozsudek ve věci Altmark“) rozhodl, že se státní opatření poskytující náhradu za náklady veřejné služby nepovažují za státní podporu podle čl. 87 odst. 1 Smlouvy o ES (nyní čl. 107 odst. 1 SFEU), jsou-li splněny tyto čtyři podmínky (75):
a)
podnik, který je příjemcem podpory, musí být skutečně pověřen závazky veřejné služby a tyto závazky musí být jasně vymezeny;
b)
parametry, na jejichž základě je vyrovnání vypočteno, musí být předem stanoveny objektivním a transparentním způsobem;
c)
vyrovnávací platba nesmí přesahovat meze toho, co je nezbytné k pokrytí všech nebo části nákladů vynaložených k plnění závazků veřejné služby se zohledněním příslušných příjmů a přiměřeného zisku;
d)
pokud nebyl podnik, který má plnit závazky veřejné služby, vybrán prostřednictvím řízení pro zadávání veřejných zakázek, musí být výše nezbytné vyrovnávací platby určena na základě analýzy nákladů, které by na plnění těchto závazků vynaložil běžný, řádně řízený podnik disponující odpovídajícími prostředky.
(145)
Pomineme-li první a třetí podmínku, zdá se, že opatření ad hoc (viz 143. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí) nesplňují druhou a čtvrtou podmínku uvedenou v rozsudku ve věci Altmark, a to z těchto důvodů:
(146)
Je zřejmé, že financování poskytnuté ve formě dohody se Správou sociálního zabezpečení a půjčky z roku 1998 nebylo součástí systému vyrovnávacích plateb s předem objektivně a transparentně stanovenými parametry (druhá podmínka). Naopak, bylo založeno na rozhodnutích ad hoc, která lze přičíst státu.
(147)
Jak je uvedeno v 61. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, smlouvy o veřejné službě předpokládaly možnost zvláštního financování investic do vybavení určeného pro činnosti v rámci veřejné služby, a to formou navýšení kapitálu. Smlouvy o veřejné službě neomezují investice pouze na veřejné služby ani nestanoví jednoznačně podmínky a omezení účasti státu; odkazují pouze na možnost účasti státu jakožto akcionáře na investicích společnosti RTP. Komise se proto domnívá, že ani navyšování kapitálu nemůže být považováno za součást systému vyrovnávacích plateb s předem objektivně a transparentně stanovenými parametry.
(148)
Společnost RTP jednoznačně nebyla vybrána prostřednictvím řízení pro zadávání veřejných zakázek zaručujícího nejnižší možné náklady. Nic nenasvědčuje tomu, že výše plateb ad hoc byla určena na základě analýzy nákladů vzniklých běžnému podniku (čtvrtá podmínka).
(149)
Je proto zřejmé, že v tomto případě nejsou splněny všechny podmínky uvedené v rozsudku ve věci Altmark. Opatření uvedená v 143. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí je proto nutno pokládat za státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(150)
Podle ustálené judikatury Soudního dvora lze na základě článku 106 SFEU povolit výjimku ze zákazu státních podpor pro podniky pověřené poskytováním služby obecného hospodářského zájmu. V rozsudku ve věci Altmark bylo výslovně potvrzeno, že státní podpora, která vyrovnává náklady vzniklé podniku při poskytování služby obecného hospodářského zájmu, může být považována za slučitelnou s vnitřním trhem, splňuje-li podmínky čl. 106 odst. 2 SFEU (bývalý čl. 86 odst. 2 Smlouvy o ES a původní odkaz na „společný trh“) (76).
(151)
Soudní dvůr objasnil, že aby mohlo opatření využít tuto výjimku, musí být splněny zásady definice, pověření a přiměřenosti. Komise se domnívá, že jsou-li tyto zásady splněny, není obchod ovlivněn v míře, která by byla v rozporu se zájmy Unie.
(152)
Způsob uplatňování těchto zásad v oblasti televizního vysílání je objasněn ve sdělení Komise o použití pravidel státní podpory na veřejnoprávní vysílání (dále jen „sdělení o vysílání“) (77). V souladu se sdělením o vysílání musí Komise posoudit, zda (78):
a)
jsou činnosti společnosti RTP závazky veřejné služby, které jsou jako takové jasně vymezeny členským státem (definice);
b)
společnost RTP je portugalskými orgány výslovně pověřena poskytováním uvedené služby (pověření);
c)
financování je úměrné čistým nákladům na poskytování veřejné služby.
(153)
Jak je uvedeno v Protokolu o systému veřejnoprávního vysílání v členských státech (dále jen „Amsterodamský protokol“ (79)) a sdělení o vysílání (80), je na členských státech, aby vymezily úkoly veřejnoprávní vysílací organizace v oblasti veřejné služby. V odvětví vysílání je úloha Komise omezená na ověřování existence zjevné chyby v definici veřejné služby. Takováto chyba by znamenala zneužití definice veřejné služby.
(154)
Vzhledem k zvláštní povaze odvětví vysílání však považuje Komise za legitimní takovou definici, která v souladu s výkladovými ustanoveními protokolu pověřuje určitou vysílací organizaci úkolem poskytovat vyvážený a rozmanitý program (81). Taková definice by měla být v souladu s cílem uspokojovat demokratické, sociální a kulturní potřeby společnosti.
(155)
Jak je uvedeno v 44. až 48. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, společnost RTP musí na základě zákona č. 21/92 a smluv o veřejné službě v rámci veřejnoprávního televizního vysílání zajistit vysílání na dvou kanálech s celostátním pokrytím. Zatímco první kanál má vysílat programy obecnějšího charakteru, druhý kanál má oslovovat specifické publikum. Jak je popsáno v 44. a 45. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, zákon č. 21/92 a smlouvy o veřejné službě ukládají společnosti RTP podrobnější povinnosti, pokud jde o programový obsah a mezinárodní spolupráci, a rovněž některé další zvláštní povinnosti.
(156)
Ačkoliv má definice veřejnoprávního vysílání společnosti RTP kvalitativní a poměrně širokou povahu, považuje Komise v souladu s výkladovými ustanoveními Amsterodamského protokolu takovouto „širokou“ definici za legitimní (82). Proto považuje za legitimní rovněž obecnou definici poslání společnosti RTP v oblasti veřejné služby spočívající v zajištění dvou televizních kanálů s celostátním pokrytím, jednoho obecného a druhého více zaměřeného na specifické publikum, Tuto definici lze považovat za vyhovující demokratickým, sociálním a kulturním požadavkům portugalské společnosti.
(157)
Komise považuje za legitimní rovněž povinnosti, které podrobněji určují způsob, jakým má společnost RTP plnit obecné poslání v oblasti veřejnoprávního vysílání. V souladu se zněním Amsterodamského protokolu lze mít za to, že rovněž tyto povinnosti vyhovují demokratickým, sociálním a kulturním požadavkům portugalské společnosti.
(158)
Ačkoliv Komise považuje poslání společnosti RTP v oblasti veřejné služby za legitimní, musí zjistit, zda tato definice neobsahuje zjevné chyby.
Komise posoudí, zda lze dočasné a trvalé osvobození od notářských poplatků, registračních poplatků a nákladů na zveřejnění považovat za náhradu za náklady veřejné služby, a dále bude analyzovat, zda lze povinnost společnosti RTP týkající se podpory kinematografie považovat za poslání veřejné služby, jež bylo svěřeno společnosti RTP.
(159)
Komise zaprvé posoudí, zda lze dočasné osvobození od požadavků na notářskou listinu (a souvisejících poplatků), registračních poplatků a nákladů na zveřejnění během přeměny na akciovou společnost v roce 1992 podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 a trvalé osvobození od různých poplatků podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 považovat za náhradu za náklady vyplývající z poskytování veřejné služby.
(160)
Dočasné osvobození: Za prvé je nutné ověřit, zda lze náklady spojené s přeměnou společnosti RTP na akciovou společnost v roce 1992 (tj. obvyklé náklady na notářskou listinu, její registraci a zveřejnění) legitimně uhradit jako náklady veřejné služby. Jak bylo uvedeno výše, náhrada má podobu osvobození na základě čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92.
(161)
V době své přeměny vykonávala společnost RTP pouze činnosti v rámci veřejné služby (viz 18. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí), zatímco obchodní činnosti vykonávaly právně oddělené dceřiné společnosti. Náklady spojené s přeměnou veřejnoprávní vysílací organizace představovaly automaticky náklady na veřejnou službu, za něž mohl stát poskytnout legitimně náhradu. Není nutné uvážit, zda byla reorganizace společnosti RTP z právního hlediska povinná nebo nezbytná (83). Posouzení podle čl. 106 odst. 2 SFEU a sdělení o vysílání vyžaduje, aby náhrada nepřekročila čisté náklady veřejné služby, nevyžaduje však posouzení toho, zda bylo možno těmto nákladům předejít za předpokladu, že jsou omezeny na poskytování veřejné služby (84). V souladu s Amsterodamským protokolem a sdělením o vysílání mohou členské státy v zásadě rozhodnout o uspořádání své veřejnoprávní vysílací organizace, což se vztahuje nejen na organizaci distribuce obsahu, nýbrž rovněž na to, v rámci jaké právní formy bude veřejnoprávní vysílací organizace vykonávat svou činnost. Úloha Komise je omezena na kontrolu, zda tato svoboda volby nebyla členskými státy zneužita. V daném případě nic nenasvědčuje tomu, že se přeměna uskutečnila s jediným cílem, a to poskytnout společnosti RTP výhodu. Není důvod zpochybnit odůvodnění Portugalska, že přeměna v roce 1992 byla provedena s cílem umožnit společnosti RTP, aby při výkonu svých činností postupovala pružněji, než by tomu bylo u státní organizace s obtížnými postupy státní kontroly. Lze proto vyvodit závěr, že osvobození od registračních poplatků (tj. poplatků spojených s vyhotovením notářské listiny, registračních poplatků, nákladů na zveřejnění) v době přeměny společnosti RTP představuje oprávněnou náhradu za provozování veřejnoprávního vysílání.
(162)
Trvalé osvobození: Výše uvedená argumentace (v 161. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí) však nemůže platit pro trvalé osvobození podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92, jež není časově omezené, a může se proto vztahovat rovněž na registrace a zápisy v souvislosti s činnostmi společnosti RTP, které nespadají do jejího poslání veřejné služby (např. pokud by společnost RTP začala vykonávat obchodní činnosti sama místo právně oddělených dceřiných společností).
Vzhledem k široké oblasti působnosti čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92, a to z časového hlediska (tj. neomezená) i věcného hlediska (tj. není omezena na činnosti v rámci veřejné služby), není možné odůvodnit případné budoucí osvobození od registračních poplatků jako náklady veřejné služby. Je proto třeba vyvodit závěr, že osvobození od poplatků podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 není slučitelné s vnitřním trhem.
(163)
Ačkoliv Portugalsko tvrdilo, že čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 nebyl nikdy použit a že společnost RTP po přeměně v roce 1992 vždy zaplatila veškeré nezbytné registrační poplatky, toto tvrzení by mohlo být platné v případě navrácení podpory, nemění však skutečnost, že poskytnutí státní podpory společnosti RTP není odůvodněné na základě čl. 106 odst. 2 SFEU ani žádného jiného ustanovení této smlouvy.
(164)
S přihlédnutím k 45. bodu odůvodnění směrnice o „televizi bez hranic“ může Komise uznat, že definice veřejné služby veřejnoprávních vysílacích organizací zahrnuje povinnost významně přispívat k investicím do evropské audiovizuální tvorby, pokud z ní vyplývající filmová práva umožňují její vysílání v rámci plnění veřejné služby (85).
(165)
Komise zastává názor, že povinnost týkající se podpory kinematografie uložená společnosti RTP spadá do veřejnoprávního vysílání, jelikož společnost RTP v rámci veřejnoprávního vysílání vysílá filmy, k nimž získala distribuční práva.
(166)
Komise proto nemůže souhlasit s připomínkami zúčastněných stran, že povinnost společnosti RTP týkající se podpory kinematografie a jejího financování je diskriminační. Zúčastněné strany uvedly, že soukromé televizní společnosti rovněž podepsaly s portugalskými orgány protokoly o podpoře kinematografie, přičemž nedostávají žádnou náhradu. Komise se však domnívá, že je nutné rozlišovat na straně jedné mezi dobrovolnými dohodami o podpoře kinematografie, které byly uzavřeny mezi státem a soukromými televizními společnostmi, a závazky týkajícími se veřejnoprávního vysílání, jež byly uloženy společnosti RTP v souvislosti s vysíláním filmové tvorby a jejím financováním na straně druhé. Je zřejmé, že společnost RTP je výslovně pověřena úkolem veřejné služby spočívajícím v podpoře určité filmové tvorby, která je následně vysílána jako televizní programy v rámci veřejnoprávního vysílání, zatímco soukromé televizní společnosti takovýmto úkolem veřejné služby pověřeny nebyly. Společnost RTP se ve skutečnosti stává nástrojem, který stát používá při podpoře kinematografie. Případné výsledné výhody, které společnost RTP poskytuje kinematografii, mohou představovat státní podporu a měly by být posouzeny jako takové. Tímto rozhodnutím není dotčeno případné posouzení možných výhod poskytnutých filmovým producentům.
(167)
Vzhledem k výše uvedeným skutečnostem je nutno vyvodit závěr, že spolufinancování portugalských filmových děl vysílaných na veřejnoprávních kanálech ze strany společnosti RTP lze považovat za zvláštní legitimní povinnost, která napomáhá při plnění obecných závazků společnosti RTP v oblasti veřejnoprávního vysílání. Tato povinnost proto nepředstavuje zjevnou chybu.
(168)
Komise však má za to, že právní povinnost poskytovat „další služby, které budou specifikovány ad hoc“ (86), uložená společnosti RTP není dostatečně přesná, aby mohla Komise předem s dostatečnou právní jistotou posoudit, zda lze tyto služby považovat za součást veřejné služby. Ačkoliv Komise zastává názor, že „další služby, které budou specifikovány“, nejsou dostatečně jasně definovány, podotýká, že v období, které je předmětem šetření, se na základě tohoto ustanovení neuskutečnily žádné platby (87).
(169)
Vzhledem k výše uvedeným skutečnostem vyvozuje Komise závěr, že činnosti společnosti RTP popsané v zákoně č. 21/92 a opětovně vymezené ve smlouvách o veřejných službách představují jednoznačně definované závazky veřejné služby.
Ačkoliv povinnost poskytovat „další služby, které budou specifikovány ad hoc“, není dostatečně přesná, aby bylo možno předem vyvodit závěr, že všechny služby poskytované v rámci této položky lze považovat za veřejné služby, v období 1992-1998 se na základě tohoto ustanovení neuskutečnily žádné platby.
Trvalé osvobození od registračních a jiných poplatků však není omezeno na náhradu nákladů na veřejnou službu, a nemůže být proto odůvodněno podle čl. 106 odst. 2 SFEU.
(170)
Za druhé je třeba posoudit, zda byl příjemce, společnost RTP, pověřen závazky veřejné služby ze státních prostředků.
(171)
V souladu se sdělením o vysílání musí Komise ověřit, zda bylo poslání veřejné služby společnosti RTP svěřeno na základě oficiálního aktu (88).
(172)
Jak je uvedeno v 48. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, závazky veřejné služby jsou společnosti RTP jednoznačně svěřeny na základě různých zákonů a smluv: článek 5 zákona č. 58/90, čl. 4 odst. 1 a článek 5 zákona č. 21/92 a doložka 1 předešlé a nové smlouvy o veřejné službě.
(173)
Komise neobdržela od zúčastněných stran ani Portugalska žádné připomínky ohledně skutečnosti, že společnost RTP nebyla dostatečně pověřena veřejnou službou na základě oficiálního aktu. V souladu se sdělením o vysílání a s ohledem na zákony a smlouvy uvedené v 48. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí je nutno vyvodit závěr, že společnost RTP musí nepochybně plnit závazky v oblasti veřejnoprávního vysílání, a že proto poslání veřejné služby bylo společnosti RTP svěřeno na základě oficiálního aktu.
(174)
Nejenže je třeba, aby byla veřejná služba společnosti RTP svěřena na základě oficiálního aktu; je nutno přijmout rovněž opatření s cílem zajistit, aby byla veřejná služba poskytována podle požadavků zákona a smluv o veřejné službě. Jak je uvedeno v 49. až 59. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, byly zavedeny různé kontrolní mechanismy s cílem zajistit, aby společnost RTP plnila závazky veřejné služby stanoveným způsobem.
(175)
Společnost RTP musela za prvé podávat zprávy o plnění závazků veřejné služby a překládat plány, k nimž bylo připojeno stanovisko jejího vnitřního odboru auditu. Společnost RTP vyhotovila pro roky 1993 až 1998 zprávy o veřejné službě, které popisovaly plnění každého závazku veřejné služby a určovaly náklady na každý závazek veřejné služby pomocí systému analytického účetnictví.
(176)
Ministr financí a člen vlády odpovědný za hromadné sdělovací prostředky za druhé kontrolovali dodržování smlouvy o veřejné službě a hlavní finanční inspekce ověřovala finanční plán.
(177)
Za třetí se musel každý rok provést externí audit. Komise nemůže souhlasit s tvrzením Portugalska, které bylo zopakováno po vynesení rozsudku Soudu ve věci T-442/03, že zprávy o veřejné službě byly podrobeny externímu auditu, a že tudíž nebyla nutná žádná další opatření. Situaci před přijetím rozhodnutí ze dne 15. října 2003 lze popsat takto:
a)
Pro rok 1992 neexistovala žádná zpráva o veřejné službě, jelikož povinnost předkládat zprávy o veřejné službě a provést audit těchto zpráv byla zavedena smlouvou o udělení koncese z roku 1993.
b)
Pro roky 1993 a 1994 nebyl proveden externí audit, bylo vydáno pouze prohlášení zástupců společnosti, konkrétně fiskální rady společnosti RTP (Conselho fiscal da RTP), což představuje pouze interní prohlášení společnosti.
c)
Pro roky 1995-1998 byl ke zprávám připojen výrok externího auditora, který není závislý na společnosti RTP a jejích zástupcích. Tyto výroky potvrzují, že společnost RTP dodržela závazky veřejné služby. Nebyly však zpřístupněny podrobnější zprávy o veřejné službě, které vedly k těmto zjištěním.
(178)
Vzhledem k zjištěním Soudu ve věci T-442/03, a zejména bodům 232 až 256 rozsudku se Komise nemůže opírat výlučně o (stručné) výroky auditora ohledně zpráv o veřejné službě uvedené v 177. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, a přijala proto nabídku Portugalska na provedení externího auditu na základě existujících zpráv o veřejné službě pro všechny dotčené roky. To znamená, že externí audity týkající se plnění závazků veřejné služby ze strany společnosti RTP byly provedeny pro roky 1992-1997. Pro rok 1992 byl externí audit proveden navzdory neexistenci zprávy o veřejné službě. Externí auditor však při posuzování, zda bylo splněno pověření v oblasti veřejné služby, vycházel z jiného dokumentu. Pro rok 1998 nebyl externí audit proveden, jelikož externí audit již existoval ve formě zprávy společnosti BDO Binder pro rok 1998 (což nezpochybnila ani společnost SIC), na niž se odkazuje v 186. až 188. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí.
(179)
Nové audity pro roky 1992-1997 organizoval portugalský regulační orgán pro sdělovací prostředky, Entidade Reguladora para a Comunicação Social, ERC. ERC je nezávislý správní orgán, který podle portugalské ústavy odpovídá mimo jiné za zajištění dodržování stanov a pravidel upravujících činnost v oblasti hromadných sdělovacích prostředků. Tento orgán pověřil audity, jež měly být provedeny pro roky 1992-1997, externího auditora, který je nezávislý na společnosti RTP, tj. společnost Pedro Roque.
(180)
Vzhledem k době, která uplynula mezi rokem 1992 a provedením auditů zpráv o veřejné službě v roce 2010, bylo obtížné získat přístup ke všem údajům. To vysvětluje délku šetření a dobu, kterou trvalo provedení nových auditů. Nakonec však bylo možno audity provést, jelikož již existovaly zprávy o veřejné službě (kromě roku 1992), a auditoři měli tudíž základ pro audit. Audity pro roky 1992-1997 byly předloženy Komisi.
(181)
V externích auditech se uvádí, že úkolem je posoudit a sledovat veřejnoprávní vysílání provozované společností RTP a platby, které společnost za tento úkol obdržela. Zprávy o externím auditu obsahují popis informací, které byly vzaty v úvahu. Mimo jiné odkazují na zákon č. 58/90 (zákon o veřejnoprávním vysílání), zákon č. 21/92 o přeměně společnosti RTP, smlouvy o veřejné službě, roční účetní závěrky a plán činností a rozpočet (Plano de Actividades e Orçamento do Serviço Público) a zprávy o veřejné službě pro příslušné roky (Relatorio sobre o Cumprimento das Obrigacaoes do Servico Publico, RCOSP). V auditech je zmíněno, že kvůli dlouhé době, která uplynula mezi obdobím 1992-1997 a uzavřením smlouvy o provedení auditu v roce 2010, byly některé dokumenty zničeny a určité informace nebyly k dispozici. Z tohoto důvodu se auditorská zpráva zaměřila především na dostupné zprávy, zejména zprávy o veřejné službě (89) a ověřené roční účetní závěrky.
(182)
Navzdory těmto omezením způsobeným časovou prodlevou považovali auditoři za možné smlouvu splnit, provést audity a posoudit plnění závazku veřejné služby ze strany společnosti RTP a náhradu, kterou obdržela. V auditech se výslovně uvádí, že se auditorům podařilo překonat potíže vzniklé kvůli časové prodlevě a provést audity. Ačkoliv auditoři uvedli například výhradu, že nebylo možno ověřit kritéria účtování nákladů a metody rozvrhování nákladů, nepředstavovalo to překážku pro provedení auditu a dospění ke kladnému závěru. V souhrnné zprávě se uvádí, že „veškeré náklady a příjmy společnosti RTP jsou založeny na předpokladu, že se její činnost vztahuje pouze na provozování veřejnoprávního televizního vysílání, a že audity jsou založeny na finančních výkazech, které ověřil interní auditor společnosti i externí auditoři a z nichž nevyplývají žádné důležité skutečnosti kromě skutečností popsaných podrobně v ročních účetních závěrkách“ (90). Komise již zjistila (viz 18. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí), že společnost RTP vykonávala v letech, které jsou předmětem šetření, pouze činnosti v rámci veřejné služby, zatímco obchodní činnosti prováděly právně oddělené dceřiné společnosti. Kritéria pro rozvrhování nákladů jsou proto důležitá pouze pro rozvržení přidělených nákladů v rámci nákladů veřejné služby, které vznikly společnosti RTP, a neměly by mít žádný dopad na výši celkových nákladů na veřejnou službu.
Pokud jde o finanční údaje, Komise zjistila, že se externí auditoři mohli legitimně spolehnout na roční účetní závěrky, k nimž byla vždy připojena auditorská zpráva osvědčující správnost účetní závěrky společnosti RTP. Podle smluv o veřejné službě bylo cílem externího auditu zprávy o veřejné služby ověřit, zda společnost RTP plnila závazky veřejné služby, které jí byly svěřeny, a zda je náhrada za veřejnou službu v souladu s náklady na plnění těchto závazků. Ačkoliv se finanční údaje vztahující se na poskytování veřejné služby v letech, které jsou předmětem tohoto šetření, týkaly poskytování veřejné služby společností RTP, bylo nezbytné další nezávislé ověření s cílem zjistit, zda byly vzniklé náklady v souladu s pověřením v oblasti veřejné služby.
(183)
To externí auditoři potvrdili. Pro roky 1992-1997 dospěli auditoři k závěru, že „společnost RTP v zásadě plnila své závazky v oblasti vysílání, pokud jde o kvantitu, jak jsou stanoveny ve smlouvě o udělení koncese, se zvláštním zaměřením na povinnost týkající se vysílaného obsahu“. Auditor konstatoval, že „po analýze dostupných dokumentů, konkrétně zpráv auditora a dozorčí rady, jsme neshledali nic, co by nás vedlo k závěru, že předložené dokumenty týkající se souladu mezi prováděnými úkoly veřejné služby a uhrazením reálných a skutečných nákladů obsahují významná narušení ovlivňující dodržování právních předpisů platných v té době“ (91).
(184)
V řadě auditorských zpráv se uvádí, že společnost RTP mohla požadovat vyšší částku náhrady, bránily jí v tom však podmínky smluv o veřejné službě, a to čl. 15 odst. 4 předešlé smlouvy o veřejné službě a čl. 19 odst. 3 nové smlouvy o veřejné službě z roku 1996. Jednotlivé externí audity pro roky 1994, 1996 a 1997 obsahují výroky ohledně rozdílu mezi vysokými náklady, které společnosti RTP skutečně vznikly při poskytování veřejné služby, a náhradou, kterou obdržela a která byla nižší než vzniklé náklady (92). V závěrečné souhrnné zprávě pro všechny roky, pro něž byl proveden audit, se výslovně uvádí, že „pro všechny roky je náhrada, která byla přidělena a vyplacena, nižší než částky uvedené v každé zprávě o veřejné službě (RCOPS, Relatório sobre o cumprimento das obrigações de serviço público)“ (93).
(185)
Některé audity (s výjimkou auditů pro roky 1992 a 1993) uvádějí, že společnost RTP překročila zákonem stanovený limit reklamy, tj. vysílala více reklam, než povolovaly smlouvy o veřejné službě. V souladu se sdělením o vysílání je nutno příjmy, které společnost RTP za tuto reklamu obdržela, vzít v úvahu při výpočtu nákladů veřejné služby, jelikož příjmy vytvořené veřejnou službou, včetně příjmů z reklamy, musí být zahrnuty do výpočtu potřeb společnosti, pokud jde o financování veřejné služby.
Skutečnost, že byly překročeny limity reklamy, nemá vliv na analýzu auditora s ohledem na všechny roky v období 1992-1997. Náhrada za veřejnou službu odpovídala úkolům veřejné služby, které plnila společnost RTP, a neexistovala žádná nadměrná náhrada. Portugalsko rovněž potvrdilo, že pro roky 1994, 1995 a 1996 byly zohledněny všechny zisky z reklamy (včetně zisků vyplývajících z překročení povoleného reklamního času) a že se o tyto částky snížila potřeba financování veřejné služby (94). Co se týká roku 1996, článek 15 nové smlouvy o veřejné službě stanovil, že při sčítání nákladů pro účely výpočtu celkových nákladů veřejné služby k určení výše náhrady nemusí být vzaty v úvahu zisky plynoucí z využívání kanálů. „Zisky“ zahrnují příjmy z reklamy. Portugalsko výslovně potvrdilo, že zisky z reklamy byly odečteny od částky požadované náhrady (95).
(186)
Pokud jde o rok 1998, externí společnost BDO Binder provedla šetření týkající se vztahu mezi posláním veřejné služby svěřeným společnosti RTP a příslušnými náklady. Zpráva společnosti BDO Binder obsahuje řadu doporučení do budoucna a navrhuje posílit vnitřní kontrolu společnosti RTP s cílem zajistit dodržování vnitřních předpisů, neobsahuje však zjištění, že společnost RTP obdržela příliš vysokou náhradu ve vztahu k úkolům veřejné služby, které vykonává, nebo že by nebylo možné se spoléhat na číselné údaje uvedené ve zprávě o veřejné službě vyhotovené společností RTP, které Komise použila v rozhodnutí ze dne 15. října 2003. Pokud se zpráva společnosti BDO Binder zabývá konkrétními číselnými údaji, odkazuje na nevypracování soupisu určitých aktiv. Zdá se však, že zpráva společnosti BDO Binder kritizuje spíše neexistenci soupisu majetku (96), než aby dospěla k závěru, že se příslušné investice neuskutečnily a že nebyly správně zaúčtovány hodnoty investic. Jak však zdůraznilo Portugalsko, údaje pro příslušné investice nebyly každopádně zahrnuty ve výpočtu náhrady, což vylučuje, že by mohly být uhrazeny náklady na amortizaci dlouhodobých aktiv.
(187)
Pokud jde o překročení limitů reklamy, ve zprávě společnosti BDO Binder se uvádělo, že při výpočtu potřeby financování veřejné služby byly zohledněny veškeré příjmy z reklamy. Žádný z těchto faktorů nevedl opět auditora k vydání negativního výroku ohledně plnění závazků veřejné služby ze strany společnosti RTP ani nenaznačuje případnou nadměrnou náhradu.
(188)
Pro analýzu v tomto rozhodnutí je však nejdůležitější závěr ve zprávě společnosti BDO Binder (který společnost SIC nezpochybnila), že společnost RTP mohla za plnění závazků veřejné služby požadovat 25 miliard PTE, místo toho však obdržela pouze 14 miliard PTE. Jinými slovy, zpráva společnosti BDO Binder nenaznačuje nadměrnou náhradu, nýbrž vede k opačnému závěru.
(189)
Jak je uvedeno v rozhodnutí ve věci NN 31/06 týkající se restrukturalizace společnosti RTP, externí audit společnosti PriceWaterhouse Coopers ověřil, zda finanční údaje, které poskytly portugalské orgány, byly v souladu s finančními výkazy společnosti RTP v období 1991-2003, s částkami uvedenými v auditorských zprávách o veřejné službě a s ostatními zdroji informací, které se považovaly za důležité k zajištění shody dotyčných auditů (viz 38. bod odůvodnění rozhodnutí ve věci NN 31/06). Auditorská zpráva společnosti PWC údaje potvrdila bez významných připomínek (viz 52. bod odůvodnění rozhodnutí ve věci NN 31/06). Auditorská zpráva společnosti PWC výslovně potvrdila, že částky, které společnost RTP obdržela jako náhradu za veřejnou službu, odpovídaly částkám uvedeným v usneseních Rady ministrů (viz 41. bod odůvodnění a tabulka 39 v rozhodnutí ve věci NN 31/06). Auditorská zpráva společnosti PWC upozorňovala na celkové nedostatečné financování společnosti RTP. Uvádělo se v ní, že kromě úkolů veřejné služby, jejichž náklady lze uhradit podle smluv o veřejné službě, existují úkoly veřejné služby, jež společnost RTP vykonává, za něž však nelze požadovat od státu žádnou úhradu. Komise v rozhodnutí ve věci NN 31/06 dospěla k závěru, že auditorská zpráva společnosti PWC mohla oprávněně vycházet z finančních výkazů společnosti RTP a konstatovala, že společnost RTP byla skutečně trvale nedostatečně financována. Kromě externích auditů zpráv o veřejné službě lze pro účely tohoto rozhodnutí vzít v úvahu i auditorskou zprávu společnosti PWC jako další prvek potvrzující, že údaje, které Komise použila v rozhodnutí 2005/403/ES, byly správné.
(190)
Co se týká tvrzení stěžovatele, že je nutno vzít v úvahu zprávu státního auditora (Tribunal de Contas) č. 8/2002, Komise skutečně vzala při svém hodnocení v tomto rozhodnutí tuto zprávu v úvahu. Za prvé je nutno uznat (jak připouští rovněž společnost SIC), že se auditorská zpráva č. 8/2002 vztahuje na období 1997-2000, a je proto relevantní pouze pro roky 1997 a 1998. Ačkoli v uvedené zprávě byly zmíněny údaje pro předchozí roky, byly použity k popisu celkového vývoje finanční situace společnosti RTP, nebyly však samy o sobě předmětem šetření Účetního dvora.
(191)
Co je nejdůležitější, zpráva č. 8/2002 nenaznačuje žádnou nesrovnalost ve financování společnosti RTP ani nadměrnou náhradu za roky 1997-2000 (nebo za jakýkoli jiný rok). Naopak, ve zprávě č. 8/2002 jsou mnohokrát zmíněny strukturální finanční problémy společnosti RTP. Komise proto není s to na základě zprávy č. 8/2002 vyčlenit určité platby jako nadměrnou náhradu a protiprávní státní podporu. Naopak, zpráva č. 8/2002 výslovně potvrzuje, že od roku 1993 do konce roku 1999 bylo přežití společnosti RTP dosaženo pouze trvalou a zvyšující se zadlužeností společnosti.
(192)
Jak uvádí stěžovatel, zpráva č. 8/2002 mnohokrát kritizuje vedení společnosti a poukazuje na neefektivnost, které bylo možno předejít. Cíl zprávy č. 8/2002 je vymezen jako celkový přezkum řízení společnosti RTP a provozování veřejnoprávního televizního vysílání z hlediska účinnosti, efektivnosti a hospodárnosti. Jak uvedl stěžovatel, ve zprávě č. 8/2002 bylo zmíněno, že společnost RTP má nepružné struktury a příliš vysoký počet zaměstnanců a poskytuje veřejnou službu neefektivně. Zpráva č. 8/2002 kritizuje rovněž příliš nejasné a obecné vymezení poslání veřejné služby a smlouvy o veřejné službě, které podle státního auditora vedou k neefektivnímu řízení.
(193)
Komise však vymezení poslání veřejné služby, které bylo svěřeno společnosti RTP, ověřila v rozhodnutí ze dne 15. listopadu 2003. Ve věci T-442/03 Soud konstatoval, že široká definice poslání společnosti RTP je přípustná (97). Co se týká údajné neefektivnosti, Komise chce podotknout, že se nejedná o aspekt, který je třeba vzít v úvahu při použití sdělení o vysílání.
(194)
Třetím kritériem, které by Komise měla posoudit, je skutečnost, zda je financování přiměřené čistým nákladům veřejné služby.
(195)
Ve sdělení o vysílání jsou popsána kritéria, na jejichž základě Komise posuzuje přiměřenost státního financování. Sdělení vyžaduje, aby státní podpora nepřevyšovala čisté náklady veřejné služby a aby nedošlo k narušením trhu, která nejsou nutná pro naplnění poslání veřejné služby (98).
(196)
V zájmu správného určení nákladů na činnosti v rámci veřejné služby sdělení o vysílání za prvé vyžaduje řádné rozvržení nákladů a příjmů mezi veřejnou službu a obchodní činnosti.
(197)
Jak je uvedeno v 61. až 67. bodě odůvodnění tohoto rozhodnutí, smlouvy o veřejné smlouvě stanoví způsob rozvržení nákladů a příjmů, který musí společnost RTP používat. V tomto případě je úkol Komise v zásadě usnadněn skutečností, že společnost RTP zavedla systém analytického účetnictví, který umožňuje vyčíslit způsobilé náklady, jež jí vznikly při plnění jednotlivých závazků veřejné služby a které lze uhradit.
(198)
Pomocí tohoto systému je každá položka způsobilých výdajů přidělena určité činnosti a následně rozdělena mezi jednotlivé úkoly veřejné služby, jež byly společnosti RTP svěřeny a jež lze uhradit, a to na základě objektivních účetních zásad.
(199)
Jelikož od nákladů na provozování veřejné služby jsou odečteny příjmy plynoucí z každého úkolu veřejné služby, za který lze poskytnout náhradu, systém zaručuje, že roční vyrovnávací platby jsou omezeny na čisté náklady jednotlivých závazků veřejné služby (viz 65. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí).
(200)
Komise proto dospěla k závěru, že parametry pro určení nákladů jsou stanoveny objektivním a transparentním způsobem.
(201)
Pravidla pro náhradu nákladů však mohou podhodnocovat skutečné čisté náklady na veřejnou službu poskytovanou společností RTP a mohla vést k strukturálnímu nedostatečnému financování skutečné potřeby finančních prostředků.
(202)
Jak je uvedeno v 65. bodě odůvodnění, podle metody výpočtu nákladů stanovené ve smlouvách o veřejné službě byly určité náklady veřejné služby vyloučeny z platby prostřednictvím roční náhrady (99). Portugalsko mimoto Komisi informovalo, že ačkoliv musela společnost RTP odvádět z obdržených ročních vyrovnávacích plateb DPH, podle účetních pravidel nebylo možno vzít výsledné náklady v úvahu (viz 94. bod odůvodnění). Do svých zpráv o veřejné službě společnost RTP mimoto nezahrnula veškeré investice do vybavení určeného pro činnosti v rámci veřejné služby, ačkoliv v jejích finančních výkazech byly zaúčtovány (viz 67. bod odůvodnění).
(203)
Podle Amsterodamského protokolu je však na členských státech, aby veřejnoprávním vysílacím organizacím zajistily financování. V tomto případě se Portugalsko rozhodlo nehradit některé náklady, které poskytovateli služby vznikly při plnění jeho úkolů.
(204)
V daném případě poskytoval stát společnosti RTP nejen roční vyrovnávací platby, nýbrž rovněž další financování ve formě navýšení kapitálu, půjček a dohody se Správou sociálního zabezpečení. V souladu s bodem 57 sdělení o vysílání musí Komise analyzovat, zda byla všechna opatření přiměřená čistým nákladům veřejné služby. Teprve pak lze financování poskytnuté společnosti RTP pokládat za slučitelné s čl. 106 odst. 2 SFEU.
(205)
Komise se rovněž domnívá, že závazky veřejné služby uložené společnosti RTP, které podle smluv o veřejné službě nebyly způsobilé pro náhradu, lze považovat za legitimní a jednoznačně definované závazky veřejné služby, jež byly poskytovateli služby oficiálně uloženy státem. Podle pravidel státní podpory může proto Portugalsko financovat veškeré čisté náklady společnosti RTP na veřejnou službu.
(206)
V tabulce 6 ve 207. bodě odůvodnění je uveden přehled nákladů společnosti RTP na veřejnou službu (investiční náklady i čisté provozní náklady), jak byly vypočítány podle platných pravidel účtování nákladů, a náhrad, které společnost obdržela za investice a provozní náklady.
(207)
Uvedeny jsou za prvé investice do vybavení určeného pro činnosti v rámci veřejné služby (tabulka 5) a náhrada poskytnutá na financování investic (tabulka 2). Za druhé jsou uvedeny čisté provozní náklady společnosti RTP (tabulka 4) a vyrovnávací platby za tyto náklady (tabulka 1). Tabulka ukazuje rovněž výhodu získanou z podpory ad hoc vyplývající z dohody se Správou sociálního zabezpečení a půjčky z roku 1998.
Tabulka 6
Shrnutí potřeb v oblasti financování a náhrad za čisté provozní náklady veřejné služby podle účetních pravidel
(v milionech PTE)
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Celkem
Investiční náklady
2 632,6
2 102,0
2 763,9
992,7
1 480,4
4 037,4
6 054,2
20 063,2
Navýšení kapitálu
-0
-0
-10 000,0
-12 800,0
-10 000,0
-14 000,0
-0
-46 800,0
Rozdíl mezi investičními náklady a náhradou
2 632,6
2 102,0
-7 236,1
-11 807,3
-8 519,6
-9 962,6
6 054,2
-26 736,8
Náklady na provozování veřejné služby
6 718,2
7 960,0
8 384,1
8 103,3
17 217,1
37 972,1
30 101,3
116 456,1
Vyrovnávací platby
-6 200,0
-7 100,0
-7 145,0
-7 200,0
-14 500,0
-10 350,0
-14 000,0
-66 495,0
Sociální zabezpečení
-
-1 206,0
-
-
-
-
-
-1 206,0
Půjčka
-20 000,0
-20 000,0
Rozdíl mezi provozními náklady a náhradou
518,2 (100)
- 346
1 239,1
903,3
2 717,1
27 622,1
-3 898,7
28 755,1
Zdroj: Finanční výkazy a zprávy o veřejné službě
(208)
Jak je zdůrazněno v bodech 201 a 202 odůvodnění, systém ročních vyrovnávacích plateb, který zvolilo Portugalsko, vedl k podhodnocení skutečných nákladů na úkoly veřejné služby, jež společnost RTP vykonávala. Systém vedl k nahromadění dluhů. Ve druhé fázi použilo Portugalsko k financování nákladů společnosti RTP na veřejnou službu opatření ad hoc s cílem zachovat finanční rovnováhu společnosti RTP.
(209)
Jak vyplývá z tabulky 6 v 207. bodě odůvodnění, navýšení kapitálu poskytlo nadměrnou náhradu za investice do veřejné služby, a to ve výši 26 736,8 milionu PTE, zatímco provozní náklady byly vyrovnávacími platbami a ostatními opatřeními ad hoc financovány nedostatečně, a to o 28 755,1 milionu PTE. Ačkoli navýšení kapitálu měla v zásadě financovat investice do vybavení, byla použita rovněž k splacení nahromaděného dluhu.
(210)
Z tabulky 6 v 207. bodě odůvodnění rovněž vyplývá, že celková náhrada byla o 2 018,3 milionu PTE nižší než čisté náklady veřejné služby (28 755,1 milionu PTE minus 26 736,8 milionu PTE). Komise proto dospěla k závěru, že podle pravidel Unie je celkové státní financování v období, které je předmětem šetření, přiměřené čistým provozním nákladům společnosti RTP na veřejnou službu. Toto zjištění se nemění, vezme-li se v úvahu skutečnost, že částka ve výši 11 000 000 PTE vyplývající z osvobození od registračních poplatků představuje státní podporu (viz 119. a 120. bod odůvodnění tohoto rozhodnutí), v rozporu s původním předpokladem Komise. I po zohlednění této částky je financování společnosti RTP nedostatečné, přičemž schodek činí 2 007,3 milionu PTE.
(211)
Komise má za to, že finanční prostředky, jež společnost RTP obdržela, byly nižší než celkové čisté náklady, jež jí vznikly při plnění závazků, které jí uložil stát, a to kvůli skutečnosti, že tabulka 6 v 207. bodě odůvodnění nebere v potaz veškeré náklady společnosti RTP na veřejnou službu v období 1992-1998.
(212)
V souladu se sdělením o vysílání musí Komise zajistit, aby bylo státní financování přiměřené čistým nákladům na poskytování veřejné služby, avšak rovněž to, aby s ohledem na obchodní činnosti, které jsou odvozeny z činností v rámci veřejné služby a pro něž není na straně příjmů možné řádné rozvržení nákladů, nedošlo k narušením trhu, která nejsou nutná pro naplnění poslání veřejné služby. Takovéto narušení by existovalo, pokud by společnost RTP stlačovala na trhu ceny za reklamu, aby snížila příjem konkurentů (101). V tomto případě by společnost RTP nemaximalizovala své příjmy z obchodních činností a zbytečně by zvýšila potřebu státního financování. Podle sdělení o vysílání nelze takové chování, jestliže je prokázáno, pokládat za slučující se s posláním veřejné služby, které bylo vysílací organizaci svěřeno (102).
(213)
V rozhodnutí o zahájení řízení ze dne 15. listopadu 2001 Komise uvedla, že pokud by bylo zjištěno, že došlo k takovému chování, vzala by tato narušení a z toho vyplývající potřebu vyššího státního financování v úvahu při posuzování možné nadměrné náhrady. V této fázi řízení Komise podotkla, že „na základě informací, které má Komise k dispozici v tomto okamžiku, nelze zjistit, zda se společnost RTP dopustila takového jednání“ (103).
(214)
Na základě výzvy k podání připomínek k zahájení řízení v dané věci neobdržela Komise od konkurentů společnosti RTP žádné připomínky, které by naznačovaly nebo prokazovaly, že se společnosti RTP dopustila na obchodních trzích protisoutěžního chování, jež by mohlo mít za následek vyšší státní financování, které není slučitelné se Smlouvou (104).
(215)
Za této situace se Komise domnívá, že nic nenaznačuje takovéto chování. Komise proto vyvozuje závěr, že se nezdá, že by se společnost RTP dopustila na obchodních trzích protisoutěžního chování, které by vedlo k vyšší potřebě státního financování, a že v důsledku takovéhoto chování nebyla poskytnuta nadměrná náhrada.
(216)
Vzhledem k výše uvedeným skutečnostem vyvozuje Komise závěr, že dohodu se Správou sociálního zabezpečení, navýšení kapitálu a podřízenou půjčku, jakož i dočasné osvobození od registračních poplatků je nutno pokládat za státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU. Financování společnosti RTP prostřednictvím opatření ad hoc je však slučitelné s vnitřním trhem ve smyslu čl. 106 odst. 2 SFEU. Celkové financování je přiměřené čistým nákladům na jednoznačně definované závazky veřejné služby, které byly společnosti svěřeny. V souladu s čl. 106 odst. 2 SFEU proto státní financování neovlivňuje podmínky obchodu a hospodářskou soutěž v Unii v míře, která by byla v rozporu se zájmy Unie (105).
VI. ZÁVĚR
(217)
Komise konstatuje, že Portugalsko poskytlo protiprávně podporu ad hoc v rozporu s čl. 108 odst. 3 SFEU (106). To se nevztahuje na dočasné osvobození od notářských poplatků a poplatků na zveřejnění podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92, jelikož se tato opatření nepovažují za státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU.
(218)
Jak je uvedeno v 143. bodě odůvodnění, Komise vyvozuje závěr, že dohoda se Správou sociálního zabezpečení, která byla uzavřena v roce 1993, navýšení kapitálu v období 1994-1997 a půjčka v roce 1998 představují státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 SFEU. Státní podporu představuje obdobně osvobození od registračních poplatků podle čl. 11 odst. 1 zákona č. 21/92 a trvalé osvobození od poplatků podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92. Opatření ad hoc byla provedena ze státních prostředků a mohou narušit hospodářskou soutěž na vnitřním trhu tím, že zvýhodňují společnost RTP a ovlivňují obchod.
Opatření ad hoc nesplňují podmínky stanovené v rozsudku ve věci Altmark, jelikož je nelze pokládat za součást systému vyrovnávacích plateb, jehož parametry byly stanoveny předem objektivním a transparentním způsobem. Mimoto je zřejmé, že společnost RTP nebyla vybrána v rámci řízení pro zadávání veřejných zakázek, které zaručuje nejnižší možné náklady, a neexistují žádné náznaky, že výše plateb ad hoc byla určena na základě analýzy nákladů, které by vynaložil běžný podnik.
(219)
Na opatření ad hoc s výjimkou trvalého osvobození společnosti RTP podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 je použitelná výjimka stanovená v čl. 106 odst. 2 SFEU. Jak bylo analyzováno, opatření poskytovala náhradu za jednoznačně definované závazky veřejné služby, jimiž byla společnost RTP dostatečně pověřena zákonem č. 21/92 a smlouvami o veřejné službě. Opatření ad hoc jsou přiměřená čistým provozním nákladům společnosti RTP na veřejnou službu. Opatření ad hoc nenarušují hospodářskou soutěž v míře, která je v rozporu se zájmem Unie, jelikož opatření jsou přiměřená čistým nákladům společnosti RTP na veřejnou službu. Společnost RTP se rovněž nedopustila protisoutěžního chování v rámci svých obchodních činností.
(220)
Komise konstatuje, že trvalé osvobození podle čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 představuje státní podporu, která není slučitelná s vnitřním trhem, jelikož se nepovažuje za náhradu za poskytování služby obecného hospodářského zájmu ve smyslu čl. 106 odst. 2 SFEU. Portugalsko by proto mělo uvedený zákon zrušit. Portugalsko by mělo zajistit rovněž navrácení případné podpory, která byla společnosti RTP vyplacena na základě uvedeného zákona.
(221)
Vzhledem k výše uvedeným závěrům,
PŘIJALA TOTO ROZHODNUTÍ:
Článek 1
1. Níže uvedená opatření ad hoc, která provedlo Portugalsko ve prospěch společnosti Radiotelevisão Portuguesa, SA (RTP), představují státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy:
a)
stanovení splátkového kalendáře dluhu ve výši 1,206 miliardy PTE, kterou povolilo Portugalsko společnosti RTP ve formě dohody se Správou sociálního zabezpečení, která byla uzavřena v roce 1993;
b)
navyšování kapitálu v období 1994-1997 ve výši 46,800 miliardy PTE;
c)
půjčka ve výši 20 miliard PTE poskytnutá v roce 1998;
d)
dočasné osvobození od registračních poplatků podle čl. 11 odst. 1 portugalského zákona č. 21/92 ve výši 11 000 000 PTE.
2. Opatření státní podpory uvedená v odstavci 1 tohoto článku jsou slučitelná s vnitřním trhem ve smyslu čl. 106 odst. 2 Smlouvy, jelikož nevedla k nadměrnému vyrovnání čistých nákladů vynaložených na plnění úkolů veřejné služby, které byly uloženy společnosti RTP.
Článek 2
Osvobození od notářských poplatků a nákladů na zveřejnění podle čl. 11 odst. 1 portugalského zákona č. 21/92 nepředstavuje státní podporu.
Článek 3
1. Neomezené osvobození společnosti RTP od placení poplatků a odměn s ohledem na akty zápisu, registrace a záznamu podle čl. 11 odst. 2 portugalského zákona č. 21/92 představuje státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy.
2. Státní podpora, kterou Portugalsko poskytlo protiprávně v rozporu s čl. 108 odst. 3 SFEU na základě čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92 ve prospěch RTP, není slučitelná s vnitřním trhem.
Článek 4
1. Portugalsko zruší zákon uvedený v čl. 3 odst. 1 tohoto rozhodnutí a získá zpět státní podporu, kterou společnost RTP případně obdržela na základě uvedeného právního předpisu do doby jeho zrušení.
2. Částky, které mají být navráceny, jsou úročeny ode dne, kdy byly dány k dispozici společnosti RTP, do dne jejich skutečného navrácení.
3. Úroky se vypočtou jako složený úrok podle kapitoly V nařízení (ES) č. 794/2004 a nařízení (ES) č. 271/2008, kterým se mění nařízení (ES) č. 794/2004.
Článek 5
1. Navrácení podpory poskytnuté na základě zákona uvedené v článku 3 se provede s okamžitým účinkem.
2. Portugalsko zajistí, aby toto rozhodnutí bylo provedeno do čtyř měsíců ode dne oznámení tohoto rozhodnutí.
Článek 6
1. Do dvou měsíců od oznámení tohoto rozhodnutí předloží Portugalsko Komisi tyto informace:
a)
podrobný popis opatření přijatých za účelem zrušení čl. 11 odst. 2 zákona č. 21/92;
b)
celkovou částku (jistinu a úroky), kterou má společnost RTP navrátit,
c)
podrobný popis opatření již přijatých a plánovaných k dosažení souladu s tímto rozhodnutím;
d)
doklady prokazující, že společnosti RTP bylo nařízeno podporu vrátit.
2. Portugalsko Komisi průběžně informuje o pokroku při provádění vnitrostátních opatření přijatých k provedení tohoto rozhodnutí, dokud nebude podpora uvedená v článku 3 navrácena. Na žádost Komise předloží Portugalsko okamžitě informace o již přijatých a plánovaných opatřeních k dosažení souladu s tímto rozhodnutím. Poskytne rovněž podrobné informace o částkách podpory a úrocích z podpory, které již společnost RTP vrátila.
Článek 7
Toto rozhodnutí je určeno Portugalské republice.
V Bruselu dne 20. prosince 2011.