ΑΠΌΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΉΣ
της 20ής Ιουλίου 2010
σχετικά με την κρατική ενίσχυση C 33/09 (πρώην NN 57/09, CP 191/09) που χορήγησε η Πορτογαλία υπό μορφή κρατικής εγγύησης υπέρ της BPP
[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2010) 4932]
(Το κείμενο στην πορτογαλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό)
(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)
(2011/346/ΕΕ)
Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ,
Έχοντας υπόψη τη συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), και ιδίως το άρθρο 108 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,
Έχοντας υπόψη τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, και ιδίως το άρθρο 62 παράγραφος 1 στοιχείο α),
Αφού κάλεσε τους άμεσα ενδιαφερόμενους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σύμφωνα με τις προαναφερθείσες διατάξεις (1) και αφού έλαβε υπόψη τις παρατηρήσεις αυτές,
Εκτιμώντας τα ακόλουθα:
(1)
Η παρούσα απόφαση αφορά κρατική ενίσχυση που χορηγήθηκε από την Πορτογαλία υπό μορφή κρατικής εγγύησης υπέρ της Banco Privado Português (στο εξής «BPP»).
1. ΔΙΑΔΙΚΑΣΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
(2)
Στις 13 Μαρτίου 2009, η Επιτροπή ενέκρινε με απόφαση (2) (στο εξής «απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης») κρατική εγγύηση για την εξασφάλιση δανείου ύψους 450 εκατ. ευρώ που χορηγήθηκε στη BPP από έξι πορτογαλικές τράπεζες, στις 5 Δεκεμβρίου 2008. Το μέτρο εγκρίθηκε για περίοδο έξι μηνών, βάσει του άρθρου 87 παράγραφος 3 στοιχείο β) της συνθήκης ΕΚ [νυν άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) ΣΛΕΕ], με την προϋπόθεση ότι οι πορτογαλικές αρχές θα τηρούσαν την υποχρέωσή τους να υποβάλουν σχέδιο αναδιάρθρωσης εντός έξι μηνών (ήτοι έως τις 5 Ιουνίου 2009).
(3)
Στις 15 Ιουλίου 2009, η Επιτροπή κάλεσε τις πορτογαλικές αρχές να υποβάλουν επειγόντως το σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP. Επειδή το σχέδιο αναδιάρθρωσης δεν υποβλήθηκε, η Επιτροπή, στις 6 Οκτωβρίου 2009 έστειλε υπόμνηση, σύμφωνα με το άρθρο 5 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 93 της συνθήκης ΕΚ (3).
(4)
Στις 10 Νοεμβρίου 2009, η Επιτροπή κίνησε την επίσημη διαδικασία έρευνας όσον αφορά το εικαζόμενο μέτρο κρατικής ενίσχυσης. Στην ίδια απόφαση, η Επιτροπή έδωσε εντολή παροχής πληροφοριών, ζητώντας από την Πορτογαλία να υποβάλει το σχέδιο αναδιάρθρωσης έως την 22α Δεκεμβρίου 2009.
(5)
Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 6ης Μαρτίου 2010 (4). Η Επιτροπή κάλεσε τους άμεσα ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με το μέτρο ενίσχυσης. Υποβλήθηκαν παρατηρήσεις, με επιστολή της 6ης Απριλίου 2010, από μέρους τρίτου ενδιαφερομένου ο οποίος προτίμησε την τήρηση ανωνυμίας.
(6)
Η Επιτροπή ζήτησε πληροφορίες από την Πορτογαλία, με υπόμνηση της 12ης Μαρτίου 2010, στην οποία η Πορτογαλία απάντησε με υπόμνηση της 13ης Απριλίου 2010, που η παραλαβή της καταχωρίσθηκε στις 14 Απριλίου 2010.
(7)
Οι παρατηρήσεις των άμεσα ενδιαφερομένων διαβιβάσθηκαν στην Πορτογαλία με υπόμνηση της 15ης Απριλίου 2010. Η Πορτογαλία απάντησε στις παρατηρήσεις αυτές με υπόμνηση της 13ης Μαΐου 2010, που καταχωρίσθηκε στις 14 Μαΐου 2010.
(8)
Η Επιτροπή ζήτησε συμπληρωματικές πληροφορίες στις 29 Απριλίου 2010, τις οποίες η Πορτογαλία υπέβαλε με υπόμνηση της 13ης Μαΐου 2010. Η Πορτογαλία υπέβαλε νέες πληροφορίες στις 15 και 21 Ιουνίου 2010.
2. ΔΙΚΑΙΟΥΧΟΣ ΚΑΙ ΜΕΤΡΟ
2.1. Δικαιούχος
(9)
Η BPP είναι χρηματοπιστωτικό ίδρυμα με έδρα την Πορτογαλία, που παρέχει υπηρεσίες ιδιωτικής τραπεζικής, συμβουλευτικές υπηρεσίες προς επιχειρήσεις και υπηρεσίες κεφαλαίων ιδιωτικών συμμετοχών. Οι πελάτες της BPP είναι καταθέτες από τον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα, συμπεριλαμβανομένων και πέντε ταμείων αμοιβαίας γεωργικής πίστης (caixas de crédito agrícola mútuo), ενός ταμιευτηρίου (caixa económica), ορισμένων συνταξιοδοτικών ταμείων, ασφαλιστικών εταιρειών κ.λπ. Η BPP ασκεί δραστηριότητες στην Πορτογαλία, την Ισπανία και σε μικρότερο βαθμό στη Βραζιλία και τη Νότια Αφρική.
(10)
Οι μετοχές της BPP δεν έχουν εισαχθεί στο χρηματιστήριο και κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατή η παρακολούθηση της τιμής τους στην αγορά. Στις 30 Ιουνίου 2008, το σύνολο των στοιχείων του ενεργητικού στον ισολογισμό της BPP ανερχόταν σε 2,9 δισεκατ. ευρώ, που αντιπροσώπευαν λιγότερο από 1 % του συνόλου των στοιχείων ενεργητικού του πορτογαλικού τραπεζικού τομέα. Η BPP ανήκε εξ ολοκλήρου στον όμιλο Privado Holding SGPS (sociedade gestora de participações sociais) SA Στις 30 Ιουνίου 2008, η πλειοψηφία των μετοχών της εν λόγω εταιρείας χαρτοφυλακίου (51,5 %) κατεχόταν από δώδεκα μετόχους. Το 2009, ο όμιλος Privado Holding είχε 187 υπαλλήλους εκ των οποίων οι 148 εργάζονταν για την BPP.
2.2. Χρηματοοικονομικά προβλήματα της τράπεζας
(11)
Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, η BPP παρουσίασε προβλήματα ρευστότητας λόγω της επιδείνωσης της παγκόσμιας οικονομικής κατάστασης, η οποία μείωσε αισθητά την ικανότητα της τράπεζας να διαχειριστεί τη ρευστότητά της.
(12)
Στις 24 Νοεμβρίου 2008, η BPP ενημέρωσε την πορτογαλική κεντρική τράπεζα («Τράπεζα της Πορτογαλίας») ότι υπήρχε κίνδυνος να μην είναι σε θέση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της όσον αφορά τις πληρωμές. Τότε επιτράπηκε στην BPP να αναστείλει όλες τις πληρωμές της από την 1η Δεκεμβρίου 2008.
(13)
Στις 5 Δεκεμβρίου 2008, η BPP έλαβε δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ με κρατική εγγύηση, σύμφωνα με τους όρους που αναφέρονται παρακάτω. Το δάνειο και η εγγύηση μόλις και κάλυπταν τις υποχρεώσεις της BPP, όπως εγγράφησαν στον ισολογισμό της 24ης Νοεμβρίου 2008, το δε δάνειο προοριζόταν για να χρησιμοποιηθεί μόνον για την αποζημίωση των καταθετών και άλλων πιστωτών και όχι για να καλυφθούν οι υποχρεώσεις άλλων οντοτήτων του ομίλου.
2.3. Το μέτρο επείγουσας ενίσχυσης
(14)
Στις 5 Δεκεμβρίου 2008 η BPP υπέγραψε σύμβαση δανείου (στο εξής «σύμβαση δανείου»), με κρατική εγγύηση για ποσό ύψους 450 εκατ. ευρώ, με έξι μεγάλες πορτογαλικές τράπεζες (Banco Comercial Português, SA, Caixa Geral de Depósitos, SA, Banco Espírito Santo, SA, Banco BPI, SA, Banco Santander Totta, SA, Caixa Central - Caixa Central de Crédito Agrícola Mútuo CRL, (στο εξής «κοινοπραξία τραπεζών»). Το δάνειο είχε διάρκεια έξι μηνών, ανανεώσιμη έως δύο έτη, και με επιτόκιο Euribor + 100 μονάδες βάσης. Η εξυπηρέτηση του δανείου καθορίστηκε βάσει του κόστους χρηματοδότησης των πιστωτριών τραπεζών την ημερομηνία της πράξης.
(15)
Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, χωρίς κρατική εγγύηση κανείς δανειστής δεν θα ήθελε να χρηματοδοτήσει την BPP με εύλογο συντελεστή απόδοσης, δεδομένης της δυσχερούς χρηματοοικονομικής κατάστασης. Η κρατική ενίσχυση που συνόδευε το δάνειο χορηγήθηκε σύμφωνα με τον νόμο αριθ. 112/97, ήτοι εκτός του πορτογαλικού καθεστώτος εγγυήσεων (νόμου 60-A/2008) που είχε εγκριθεί από την Επιτροπή στις 29 Οκτωβρίου 2008 (5). Ειδικότερα, οι πορτογαλικές αρχές δήλωσαν ότι το γενικό καθεστώς εγγυήσεων, που περιορίζεται στις φερέγγυες τράπεζες, θα ήταν ακατάλληλο πλαίσιο για την κρατική παρέμβαση υπέρ της BPP, δεδομένης της επιδείνωσης της χρηματοοικονομικής κατάστασης της τράπεζας και των ειδικών κινδύνων που συνδέονται με την πράξη αυτή.
(16)
Η προμήθεια για την κρατική εγγύηση καθορίστηκε σε 20 μονάδες βάσης, λαμβανομένων υπόψη των αντεγγυήσεων που υπέβαλε η BPP.
(17)
Οι αντεγγυήσεις συνίστανται στα εξής: i) Δικαίωμα προτιμησιακής εγγύησης σε ορισμένα στοιχεία του ενεργητικού, όπως διευκρινίστηκαν στη σύμβαση που συνάφθηκε μεταξύ της Πορτογαλίας, της BPP και της Τράπεζας της Πορτογαλίας·και ii) υποθήκη πρώτης τάξεως σε ακίνητα περιουσιακά στοιχεία τα οποία κατείχε η BPP. Οι εν λόγω αντεγγυήσεις υπολογίστηκαν από τις πορτογαλικές αρχές περίπου σε 672 εκατ. ευρώ, κατά τη στιγμή της υπογραφής της σύμβασης δανείου και της συμφωνίας εγγυοδοσίας (6). Η παροχή αντεγγυήσεων ρυθμίστηκε μέσω συμφωνίας μεταξύ του δημοσίου, της BPP και της Τράπεζας της Πορτογαλίας, στην οποία η τελευταία ορίστηκε αρμόδια για τον έλεγχο και τη διαχείριση των αντεγγυήσεων εξ ονόματος της Γενικής Διεύθυνσης Δημοσίου Ταμείου. Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, το πορτογαλικό κράτος διατηρεί, βάσει του εθνικού δικαίου, προνομιακά δικαιώματα και δικαιώματα προτεραιότητας όσον αφορά τις αντεγγυήσεις.
(18)
Κατά τη διάρκεια της περιόδου ισχύος του δανείου που καλύπτεται από την κρατική εγγύηση, η BPP δεσμεύτηκε να μην πωλήσει ή υποθηκεύσει τα υπάρχοντα και μελλοντικά περιουσιακά της στοιχεία ή ακόμα να τα διαθέσει με οποιονδήποτε άλλο τρόπο.
(19)
Στο πλαίσιο της εξέτασης, από μέρους της Επιτροπής, του μέτρου επείγουσας ενίσχυσης, η Πορτογαλία δεσμεύτηκε να υποβάλει σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP εντός έξι μηνών από την κρατική παρέμβαση (ήτοι έως την 5η Ιουνίου 2009).
(20)
Στην απόφασή της της 13ης Μαρτίου 2009, η Επιτροπή ενέκρινε το μέτρο για περίοδο έξι μηνών από τη χορήγηση της κρατικής ενίσχυσης, ήτοι έως την 5η Ιουνίου 2009. Η Επιτροπή θεώρησε επίσης την υποβολή του σχεδίου αναδιάρθρωσης έως την 5η Ιουνίου 2009 ως αναγκαία, δεδομένου του εξαιρετικά χαμηλού επιπέδου της προμήθειας.
(21)
Σχετικά με την παράταση της ισχύος της εγγύησης πέραν της αρχικής περιόδου των έξι μηνών, οι πορτογαλικές αρχές δεσμεύτηκαν να υποβάλουν ειδική κοινοποίηση στην Επιτροπή.
(22)
Η Πορτογαλία δεν τήρησε τις προαναφερθείσες δεσμεύσεις.
2.4. Επέκταση του μέτρου επείγουσας ενίσχυσης
(23)
Με ηλεκτρονικό μήνυμα της 23ης Ιουνίου 2009, η Πορτογαλία ενημέρωσε την Επιτροπή για την απόφασή της να παρατείνει την κρατική εγγύηση για περίοδο έξι ακόμα μηνών (απόφαση αριθ. 13364-A/2009 του Υπουργείου Οικονομικών της 5ης Ιουνίου 2009). Πάντως, η Πορτογαλία ούτε κοινοποίησε την παράταση αυτή ούτε ζήτησε την έγκριση της Επιτροπής.
(24)
Εφόσον με την απόφαση της Επιτροπής εγκρίνετο η ενίσχυση μόνον μέχρι την 5η Ιουνίου 2009, η ενίσχυση αυτή διάσωσης καθίστατο παράνομη από την 6η Ιουνίου 2009.
(25)
Στις 24 Απριλίου 2009 οι διαχειριστές της BPP υπέβαλαν στην τράπεζα της Πορτογαλίας σχέδιο αναδιάρθρωσης.
(26)
Με υπόμνηση της 5ης Ιουνίου 2009, οι πορτογαλικές αρχές εξήγησαν στην Επιτροπή ότι η καθυστέρηση υποβολής σχεδίου αναδιάρθρωσης για την BPP οφειλόταν στο γεγονός ότι το σχέδιο εξυγίανσης και αναδιάρθρωσης που προτάθηκε από την BPP δεν έγινε δεκτό από την Τράπεζα της Πορτογαλίας.
(27)
Στις 9 Ιουνίου 2009, το Υπουργείο Οικονομικών και Δημόσιας Διοίκησης δημοσίευσε έγγραφο με τίτλο «Esclarecimento do Ministério das Finanças e da Administração Pública - Decisão relativa ao Banco Privado Português» (Διευκρίνιση του Υπουργείου Οικονομικών και της Δημόσιας Διοίκησης - Απόφαση σχετικά με την Banco Privado Português) (στο εξής «έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009»), όπου αναφερόταν ότι το σχέδιο εξυγίανσης και αναδιάρθρωσης που υποβλήθηκε στις 24 Απριλίου 2009 από μέρους της BPP στην Τράπεζα της Πορτογαλίας πρότεινε, μεταξύ άλλων, ανακεφαλαιοποίηση με κρατική συμμετοχή ύψους μεταξύ 150 και 200 εκατ. ευρώ υπό μορφή κοινών και προνομιούχων μετοχών και συμπληρωματικών παροχών, χωρίς υποχρέωση επιστροφής. Το σχέδιο αυτό δεν έγινε δεκτό διότι θεωρήθηκε ότι «δεν συμφωνούσε με τους κανόνες ανακεφαλαιοποίησης όπως ορίζονται στον νόμο 63-A/2008 ή με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που στοχεύουν στο να εξασφαλίσουν τη συμμόρφωση προς τους κανόνες του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, δεδομένου ότι υπάρχουν στοιχεία κρατικής ενίσχυσης στην υπόθεση αυτή».
(28)
Το έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009 ανέφερε επίσης ότι μεγάλος αριθμός πελατών της BPP εμπιστεύτηκε τις οικονομίες του στη διαχείριση της τράπεζας, η οποία τις επένδυσε σε χρηματοπιστωτικά μέσα διανεμηθέντα σε δεκάδες ενδιάμεσες εταιρείες εγκατεστημένες εκτός επικράτειας («offshore»). Παρά τον εγγενή στα προϊόντα αυτά κίνδυνο (μέσα «απόλυτης απόδοσης»), η BPP είχε καθορίσει ποσοστό προμήθειας και είχε εγγυηθεί όλο το επενδυμένο από τους πελάτες αυτούς κεφάλαιο, κατά τη λήξη. Αυτή η εγγύηση δεν είχε ποτέ κοινοποιηθεί στις εποπτικές αρχές, ούτε είχε περιληφθεί και εγγραφεί στον ισολογισμό της τράπεζας. Με την απόκρυψη της υποχρέωσης αυτής, οι μέτοχοι της τράπεζας απέφυγαν να προβούν σε περαιτέρω εισφορά κεφαλαίων ώστε να εκπληρώσουν τις ισχύουσες νομικές και κανονιστικές απαιτήσεις. Επιπλέον, σύμφωνα με το έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009, από την έρευνα της Πορτογαλικής Επιτροπής για την αγορά κινητών αξιών (Comissão do Mercado de Valores Mobiliários - CMVM) και της Τράπεζας της Πορτογαλίας απέρρευσαν σοβαρές παρατυπίες που αποτελούν εγκληματική πρακτική στο πλαίσιο της BPP.
2.5. Η κατάσταση των επενδυτικών προϊόντων «απόλυτης απόδοσης»
(29)
Στο έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009, οι πορτογαλικές αρχές ανέφεραν επίσης ότι μελετούσαν μαζί με τις αρχές εποπτείας την εξεύρεση λύσης για την ελαχιστοποίηση των ζημιών των πελατών της BPP που κατείχαν μέσα «απόλυτης απόδοσης» και των οποίων οι επενδύσεις είχαν τεθεί σε κίνδυνο. Η λύση που πρόβλεψε η κυβέρνηση περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα στοιχεία: 1. τη δημιουργία ενός νέου χρηματοπιστωτικού μέσου που θα αντιπροσωπεύει το ισχύον έμμεσο χαρτοφυλάκιο απόλυτης απόδοσης, ώστε να αντικατασταθούν οι τρέχουσες θέσεις των επενδυτών· 2. την έκδοση και διαχείριση του χρηματοπιστωτικού αυτού μέσου από οντότητα ανεξάρτητη από την BPP, και την παράδοση της κυριότητας και της διαχείρισής του σε εθνικά πιστωτικά ιδρύματα.
2.6. Η διαδικασία επίσημης εξέτασης και η δεύτερη παράταση του μέτρου επείγουσας ενίσχυσης
(30)
Στις 15 Ιουλίου 2009, η Επιτροπή κάλεσε τις πορτογαλικές αρχές να υποβάλουν επειγόντως το σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP, ακόμη και υπό μορφή προσχεδίου, επαναλαμβάνοντας ότι η ενίσχυση διάσωσης είχε καταστεί παράνομη από τις 6 Ιουνίου 2009.
(31)
Εφόσον το ζητούμενο σχέδιο δεν υποβλήθηκε, η Επιτροπή με επιστολή της 6ης Οκτωβρίου 2009 έστειλε υπόμνηση βάσει του άρθρου 5 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999.
(32)
Στις 10 Νοεμβρίου 2009, η Επιτροπή κίνησε την επίσημη διαδικασία εξέτασης όσον αφορά το εικαζόμενο μέτρο κρατικής ενίσχυσης. Στην ίδια απόφαση η Επιτροπή έδωσε εντολή παροχής πληροφοριών, ζητώντας από την Πορτογαλία να υποβάλει το σχέδιο αναδιάρθρωσης ως τις 22 Δεκεμβρίου 2009.
(33)
Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (7). Η Επιτροπή κάλεσε τους τρίτους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με το μέτρο ενίσχυσης.
(34)
Στις 3 Δεκεμβρίου 2009, οι πορτογαλικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι η κρατική εγγύηση θα παρατεινόταν για έξι επιπλέον μήνες. Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, το κράτος ήταν υποχρεωμένο να ανανεώσει την εγγύηση, εφόσον μια άμεση αποδιοργάνωση της BPP σαφώς θα έθετε σε κίνδυνο τη λύση που εξεταζόταν εκείνη τη στιγμή. Εφόσον η BPP προφανώς δεν ήταν σε θέση να επιστρέψει το δάνειο, οι τράπεζες που το είχαν εγγυηθεί συμφώνησαν να παρατείνουν τη διάρκεια ισχύος της εγγύησής τους για άλλους έξι μήνες, χωρίς αλλαγή των ισχυόντων όρων και χωρίς πρόσθετη χρηματοδότηση, υπό την προϋπόθεση ότι θα παρατεινόταν η αντίστοιχη κρατική εγγύηση.
(35)
Κατά συνέπεια, στις 5 Δεκεμβρίου 2009 η κρατική εγγύηση παρατάθηκε για έξι επιπλέον μήνες. Η παράταση δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή: οι πορτογαλικές αρχές απλώς ενημέρωσαν την Επιτροπή για την παράταση της εγγύησης του δανείου.
(36)
Στις 25 Φεβρουαρίου 2010, οι πορτογαλικές αρχές έστειλαν επιστολή με την οποία εξηγούσαν ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να παράσχει μια λύση στα προβλήματα που δημιούργησε η BPP σε σημαντικό μέρος των πελατών της, ιδίως στους επενδυτές σε επενδυτικά προϊόντα απόλυτης απόδοσης.
(37)
Στην ίδια επιστολή, οι πορτογαλικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι στις 11 Δεκεμβρίου 2009, η κυβέρνηση είχε αποφασίσει τα εξής:
i)
τη σύσταση ενός κλειστού και μη εναρμονισμένου ειδικού ταμείου επενδύσεων (Fundo Especial de Investimento - FEI), με βάση τα μεγάλα περιουσιακά στοιχεία (ενεργητικού και παθητικού) του επενδυτικού προϊόντος απόλυτης απόδοσης, με τα εξής χαρακτηριστικά: α) παθητική διαχείριση του ειδικού ταμείου επενδύσεων· β) εγγραφή μονάδων συμμετοχής «σε είδος»· γ) τετραετή προθεσμία με δυνατότητα παράτασης για δέκα έτη κατ’ ανώτατο όριο με απόφαση της συνέλευσης των μετόχων (1 μ.σ. = 1 ψήφος)· και δ) εθελοντική συμμετοχή πελατών·
ii)
την ανανέωση της κρατικής εγγύησης του δανείου ύψους 450 εκατ. ευρώ μέχρις ότου συσταθεί το ειδικό ταμείο επενδύσεων·
iii)
την ενεργοποίηση του Ταμείου εγγύησης καταθέσεων (FGD), το οποίο εγγυάται την πλήρη επιστροφή της αξίας των πιστωτικών υπολοίπων κάθε καταθέτη σε μετρητά, όταν η αξία αυτή δεν υπερβαίνει τις 100 000 ευρώ, και του συστήματος αποζημίωσης των επενδυτών (SII), το οποίο εγγυάται αποζημίωση έως μέγιστο ποσό 25 000 ευρώ ανά επενδυτή, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται από τον νόμο και δεν περιλαμβάνει κρατικούς πόρους·
iv)
τη χορήγηση ασφάλειας για ποσό ύψους έως 250 000 ευρώ σε πελάτες που συμμετέχουν στο FEI, αρκεί να καλύπτονται από τα κριτήρια του FGD και του SΙΙ· κατά συνέπεια, η αρνητική διαφορά, εφόσον υπάρχει, μεταξύ των εσόδων του πελάτη -με τη μορφή επιστροφών από το FGD και το SII και πληρωμών από το FEI- και της ονομαστικής αξίας της επένδυσης μέχρι το ανώτατο όριο των 250 000 ευρώ, κατά την 24η Νοεμβρίου 2008, εξασφαλίζεται από το κράτος.
(38)
Η δέσμευση του πορτογαλικού κράτους σε σχέση με τους επενδυτές του FEI, όπως απορρέει από το πορτογαλικό νομικό σύστημα, θα εφαρμοστεί μόνο κατά την ημερομηνία της κατάργησης του ταμείου, που είναι τέσσερα έτη από την ημερομηνία σύστασής του -30 Μαρτίου 2014 (8).
(39)
Την 1η Φεβρουαρίου 2010, η πορτογαλική επιτροπή αγοράς χρεογράφων (CMVM), χορήγησε άδεια για τη σύσταση του FEI, με τα προαναφερθέντα χαρακτηριστικά με την Privado Fundos - Sociedade Gestora de Fundos de Investimento, SA, αρμόδια για τη διαχείριση του ταμείου και της Banif - Banco de Investimento, SA, θεματοφύλακα του ταμείου.
(40)
Το FEI συστάθηκε στις 30 Μαρτίου 2010.
(41)
Στις 16 Απριλίου 2010, η Τράπεζα της Πορτογαλίας εξέδωσε ανακοινωθέν, αναφέροντας ότι η άδεια λειτουργίας της BPP είχε ανασταλεί με απόφαση της 15ης Απριλίου, δεδομένης της αδυναμίας αναδιάρθρωσης ή κεφαλαιακής ενίσχυσής της. Στις 22 Απριλίου η Τράπεζα της Πορτογαλίας ζήτησε την εκκαθάριση της ΒΡΡ από το αρμόδιο δικαστήριο (Tribunal de Comércio de Lisboa), υποβάλλοντας συγχρόνως πρόταση για τον ορισμό μιας επιτροπής εκκαθάρισης. Η εκκαθάριση της BPP υπάγεται στην πορτογαλική νομοθεσία περί εκκαθάρισης που εφαρμόζεται ειδικά στα τραπεζικά ιδρύματα. Οι πορτογαλικές αρχές εκτιμούν ότι τα ποικίλα νομικά διαβήματα βάσει της σχετικής νομοθεσίας συνεπάγονται ότι η διαδικασία εκκαθάρισης θα διαρκέσει περίπου ένα έτος.
(42)
Στις 13 Μαΐου 2010, οι πορτογαλικές αρχές κοινοποίησαν στην Επιτροπή ότι, βάσει της σύμβασης δανείου (9), η εγγύηση ζητήθηκε από την κοινοπραξία τραπεζών και εκτελέστηκε στις 7 Μαΐου, όταν η Πορτογαλία κατέβαλε ποσό ύψους 450 εκατ. ευρώ στις έξι τράπεζες. Το πορτογαλικό κράτος δήλωσε ότι είχε ήδη προβεί στα αναγκαία διαβήματα για την άσκηση των προνομιακών του δικαιωμάτων ως προνομιούχος όσον αφορά τις σχετικές με την εγγύηση αντεγγυήσεις διεκδικώντας τα δικαιώματά του στο αρμόδιο δικαστήριο (10).
3. ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΗΜΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ
(43)
Στην απόφασή της της 10ης Νοεμβρίου 2009 για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, η Επιτροπή εξέθεσε την προκαταρκτική της εκτίμηση και τις επιφυλάξεις της ως προς το συμβιβάσιμο των μέτρων αυτών με την εσωτερική αγορά. Τα ζητήματα ήταν:
-
Η προμήθεια της εγγύησης ήταν κατώτερη από το επίπεδο που συνήθως εφαρμόζεται με βάση την ανακοίνωση για τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς (11). Η Επιτροπή εξέφρασε επιφυλάξεις για το κατά πόσον το ύψος της προμήθειας ήταν επαρκές, λαμβανομένου υπόψη του κινδύνου. Η Επιτροπή επέτρεψε τη χορήγηση της προμήθειας αυτής, μόνον βάσει της δέσμευσης της Πορτογαλίας ότι θα υποβάλει σχέδιο αναδιάρθρωσης, το οποίο, σε μεταγενέστερο στάδιο, θα εξομάλυνε δεόντως το πλεονέκτημα αυτό.
-
Το γεγονός ότι η Πορτογαλία δεν υπέβαλε το σχέδιο αναδιάρθρωσης παρά την υπόμνηση της 6ης Οκτωβρίου 2009.
-
Η παράταση της εγγύησης (5 Ιουνίου 2009) πέραν των έξι μηνών που αρχικά είχαν εγκριθεί από την Επιτροπή.
4. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑΣ
(44)
Στις παρατηρήσεις τους σχετικά με την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, οι πορτογαλικές αρχές υποστήριξαν ότι δεν αγνοούσαν τη δέσμευση που είχαν αναλάβει έναντι της Επιτροπής να υποβάλουν ένα σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP. Πάντως, σύμφωνα με την επιστολή τους της 13ης Απριλίου 2010, την τελική ευθύνη για την υποβολή του σχεδίου αναδιάρθρωσης είχε η ΒΡΡ (με έγκριση της Τράπεζας της Πορτογαλίας), το δε πορτογαλικό κράτος ήταν υπεύθυνο μόνο για τη διαβίβαση του σχεδίου στην Επιτροπή. Οι πορτογαλικές αρχές δεν υπέβαλαν το σχέδιο αναδιάρθρωσης στην Επιτροπή λόγω του ότι το σχέδιο που υπέβαλε η BPP δεν είχε εγκριθεί από την Τράπεζα της Πορτογαλίας. Κατά συνέπεια, δεν εκτελέστηκε η εντολή που περιλαμβανόταν στην απόφαση της Επιτροπής της 10ης Νοεμβρίου 2009, παρά τις πολιτικές προσπάθειες που κατέβαλε το πορτογαλικό κράτος για να εξασφαλίσει ότι η BPP θα εκπλήρωνε τις υποχρεώσεις της έναντι της τράπεζας της Πορτογαλίας, έναντι του κράτους και σε τελευταία ανάλυση, έναντι της Επιτροπής.
(45)
Όσον αφορά την κρατική ενίσχυση υπέρ της BPP, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι ήταν και είναι συμβιβάσιμη με την εσωτερική αγορά, βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ, εφόσον χορηγήθηκε για να εξασφαλίσει τη σταθερότητα του εθνικού χρηματοοικονομικού συστήματος, κατ’ αναλογία με ό,τι συνέβαινε σε ευρωπαϊκό πλαίσιο.
(46)
Όσον αφορά τις παρατάσεις της κρατικής εγγύησης για το δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι δεν αποτελούν νέα ενίσχυση, εφόσον δεν υπήρχε αλλαγή της κατάστασης βάσει της οποίας η Επιτροπή είχε εγκρίνει το μέτρο ενίσχυσης. Η κρατική εγγύηση, που παρατάθηκε δύο φορές, παρέμεινε αναλλοίωτη ως προς τους όρους της: i) δεν υπήρξε αύξηση της αξίας του δανείου· ii) δεν υπήρξε τροποποίηση των υποχρεώσεων που απορρέουν από το δάνειο (12) · iii) βάσει της σύμβασης εγγύησης, η εγγύηση θα είχε λήξει μόνον τριάντα ημέρες μετά την ημερομηνία της τελευταίας καταβολής του κεφαλαίου και των τόκων, η δε Επιτροπή ήταν ενήμερη ότι η σύμβαση δανείου είχε διάρκεια δύο ετών (13).
(47)
Ως προς τη μη κοινοποίηση των παρατάσεων της κρατικής εγγύησης, οι πορτογαλικές αρχές υποστήριξαν ότι η ανανέωση της σύμβασης δανείου δεν εξαρτάτο από το πορτογαλικό κράτος, αλλά από την κοινοπραξία τραπεζών και την BPP και ότι, αν δεν παρατεινόταν η εγγύηση, αυτό θα οδηγούσε στις ίδιες αρνητικές συνέπειες για το πορτογαλικό χρηματοοικονομικό σύστημα που δικαιολόγησαν πλήρως την έγκριση του εν λόγω μέτρου κρατικής ενίσχυσης από μέρους της Επιτροπής. Επίσης, η Πορτογαλία υποστήριξε ότι οι παρατάσεις στις εγγυήσεις ήταν αυτόματες βάσει των όρων της σύμβασης δανείου, εφόσον ήταν τυποποιημένες για λόγους ασφάλειας δικαίου έναντι της κοινοπραξίας τραπεζών.
(48)
Επίσης, σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, οι παρατάσεις (έστω και αν θεωρηθεί ότι αποτελούν νέα ενίσχυση) δεν οδήγησαν σε οικονομικό πλεονέκτημα, διότι η BPP στην πράξη δεν ασκούσε δραστηριότητες, τουλάχιστον από την 1η Δεκεμβρίου 2008 και μετά. Συνεπώς, το μέτρο, με ή χωρίς παρατάσεις, δεν «χορήγησε οικονομικό πλεονέκτημα στην BPP και δεν ενίσχυσε τη θέση της σε σχέση με τους ανταγωνιστές της για τον απλό λόγο ότι η BPP δεν ασκούσε δραστηριότητα στην αγορά και κατά συνέπεια, δεν είχε ανταγωνιστική σχέση με τις άλλες τράπεζες» (14). Συνεπώς, η Πορτογαλία θεωρεί ότι το μέτρο δεν επηρεάζει ούτε τον ανταγωνισμό ούτε το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών.
(49)
Στα σχόλιά τους σχετικά με τις παρατηρήσεις των τρίτων ενδιαφερομένων (βλέπε παρακάτω), οι πορτογαλικές αρχές ανέφεραν ότι το δάνειο ύψους 450 εκατ. EUR χρησιμοποιήθηκε με διαφάνεια, κατά τρόπο ώστε να αποφευχθούν οι αλυσιδωτές επιπτώσεις στο σύστημα και να εκπληρωθούν οι υποχρεώσεις της BPP, όπως εγγράφησαν στον ισολογισμό της 24ης Νοεμβρίου 2008.
(50)
Οι πορτογαλικές αρχές παρατήρησαν επίσης ότι η Πορτογαλία στο πλαίσιο των διαδικασιών εκκαθάρισης της BPP θα διεκδικήσει τα δικαιώματά της ως προς τις αντασφαλίσεις που συνδέονται με την εγγύηση. Ενόψει του καθεστώτος του προνομιακού οφειλέτη της BPP, η Πορτογαλία έχει εμπιστοσύνη ότι θα είναι σε θέση να ανακτήσει το πλήρες ποσόν των 450 εκατ. ευρώ που εκταμιεύθηκε υπέρ των πιστωτριών τραπεζών. Ως προς αυτό, οι πορτογαλικές αρχές σημειώνουν ότι η αξία των αντασφαλίσεων ήταν, κατά την 7η Μαΐου 2010 πάνω από 20 % υψηλότερη από το συνολικό ποσό του εγγυημένου δανείου.
(51)
Όσον αφορά τη δέσμευση του κράτους να αντισταθμίσει απώλειες έως 250 000 ευρώ των πελατών απόλυτης απόδοσης που συμμετέχουν στο FEI, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι η δέσμευση αυτή δεν αποτελεί κρατική ενίσχυση εφόσον: i) δεν περιέχει τη μεταφορά κρατικών πόρων προς την εταιρεία διαχείρισης του FEI ή προς οποιονδήποτε άλλο φορέα που ασκεί ενεργή δραστηριότητα στην αγορά, ii) πρόκειται για κανονικό και αποδεκτό μηχανισμό που αποτελεί λογική επέκταση του συστήματος αποζημίωσης επενδυτών, iii) δεν περιέχει κανένα οικονομικό πλεονέκτημα για τους επενδυτές, στους οποίους απευθύνεται γενικά και με αποκλειστικούς όρους, σύμφωνα με την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, ούτε οποιαδήποτε άλλη στρέβλωση του ανταγωνισμού στην αγορά ή στις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών.
(52)
Επίσης, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι οι τρέχουσες πληρωμές σε πελάτες του FEI σύμφωνα με τη δέσμευση θα είναι ελάχιστες, αν όχι μηδαμινές. Οι πορτογαλικές αρχές θεωρούν ότι η ασφάλεια ύψους 250 000 ευρώ είναι ένα μέτρο για την ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πελατών του FEI, και δεν θα οδηγήσει κατ’ ανάγκη σε πραγματική εκταμίευση. Βάσει ενός συντηρητικού σεναρίου, που βασίζεται στην υπόθεση ότι τα στοιχεία ενεργητικού του FEI θα υποβαθμιστούν κατά τα τέσσερα προσεχή έτη κάτω από την αξία τους του Οκτωβρίου 2009, η Πορτογαλία υπολογίζει ότι η μέγιστη εκταμίευση ανά πελάτη θα αν έρχεται κατά προσέγγιση σε 68 000 ευρώ. Σύμφωνα με τα πιο αισιόδοξα σενάρια, δεν θα υπάρξει καθόλου εκταμίευση.
5. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΡΙΤΟΥΣ ΑΜΕΣΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΟΥΣ
(53)
Σύμφωνα με την παράγραφο 6 της απόφασης της Επιτροπής της 10ης Νοεμβρίου για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, η Επιτροπή έλαβε σχόλια από τρίτους ενδιαφερομένους που έχουν δεόντως επισημανθεί, αλλά επιθυμούν να παραμείνουν ανώνυμοι. Στα σχόλιά τους σχετικά με την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, οι τρίτοι ενδιαφερόμενοι τόνισαν ότι δεν τηρήθηκε κανείς από τους όρους βάσει των οποίων είχε χορηγηθεί η κρατική εγγύηση στο δάνειο (ανώτατη διάρκεια έξι μηνών από την υποβολή σχεδίου αναδιάρθρωσης). Κατά συνέπεια, σύμφωνα με τις υποβληθείσες παρατηρήσεις, η ενίσχυση ήταν παράνομη και η Επιτροπή θα έπρεπε δώσει εντολή στην Πορτογαλία να αποσύρει την εγγύηση. Επίσης, το ποσό των 450 εκατ. ευρώ, αντί να χρησιμοποιηθεί για την αναδιάρθρωση της ΒΡΡ, χρησιμοποιήθηκε για την αποζημίωση ορισμένων πελατών της, σε βάρος όλων των άλλων.
6. ΕΚΤΙΜΗΣΗ
6.1. Χαρακτηρισμός των μέτρων ως κρατική ενίσχυση
(54)
Το άρθρο 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ αναφέρει ότι:
«Ενισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη ή με κρατικούς πόρους και που νοθεύουν ή απειλούν να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό διά της ευνοϊκής μεταχειρίσεως ορισμένων επιχειρήσεων ή ορισμένων κλάδων παραγωγής είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά, κατά το μέτρο που επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές, εκτός αν οι συνθήκες ορίζουν άλλως.».
(55)
Για την εφαρμογή του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, απαιτείται η ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης η οποία να χορηγήθηκε μέσω κρατικών πόρων, να επηρεάζει τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές και να στρεβλώνει τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά, προσφέροντας επιλεκτικό πλεονέκτημα σε ορισμένες επιχειρήσεις.
6.1.1. Η κρατική εγγύηση σε δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ
(56)
Η Επιτροπή επαναλαμβάνει ότι είχε ήδη διαπιστωθεί στην απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης της 13ης Μαρτίου 2009 ότι η κρατική εγγύηση αποτελεί κρατική ενίσχυση (15). Το μέτρο χρηματοδοτήθηκε με κρατικούς πόρους, δεδομένου ότι συνίσταται σε κρατική εγγύηση που χορήγησε η Πορτογαλία. Πράγματι, η εκταμίευση στην οποία προέβη το πορτογαλικό κράτος προς την κοινοπραξία τραπεζών στις 13 Μαΐου 2010 (βλέπε αιτιολογική σκέψη 42) δείχνει σαφώς ότι χρησιμοποιήθηκαν κρατικοί πόροι.
(57)
Όπως ήδη θεσπίστηκε στην απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης της 13ης Μαρτίου 2009 (16), η κρατική εγγύηση επέτρεψε στην BPP να επιτύχει καλύτερους χρηματοοικονομικούς όρους για το δάνειο από εκείνους που συνήθως διατίθενται στην αγορά για επιχειρήσεις σε αντίστοιχες συνθήκες, στην ελάχιστα πιθανή περίπτωση, όπως παραδέχτηκαν οι πορτογαλικές αρχές, που τέτοιου είδους δάνεια θα ήταν διαθέσιμα. Ως προς αυτό, η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης ήδη ανέφερε ότι η προμήθεια 20 μονάδων βάσης ήταν σαφώς κατώτερη από το επίπεδο που απορρέει από την εφαρμογή της σύστασης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 20ής Οκτωβρίου 2008. Παρά το υψηλό επίπεδο της εξασφάλισης, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η προμήθεια για την κρατική εγγύηση ήταν αισθητά χαμηλότερη από ό,τι θεωρείται γενικά αποδεκτό για προβληματικές τράπεζες. Η προμήθεια αυτή θεωρήθηκε κατάλληλη μόνο για το στάδιο της διάσωσης, με την προϋπόθεση υποβολής σχεδίου αναδιάρθρωσης πριν από τις 5 Ιουνίου 2009.
(58)
Αντίθετα από άλλες τράπεζες, οι οποίες δεν επωφελήθηκαν κρατικής εγγύησης για δάνεια, η BPP έτυχε οικονομικού πλεονεκτήματος, εφόσον η προμήθεια που χρεώθηκε για την κρατική εγγύηση ήταν σαφώς χαμηλότερη από το επίπεδο αγοράς.
(59)
Το επιχείρημα που προβάλουν οι πορτογαλικές αρχές ότι η BPP δεν ασκούσε δραστηριότητα στην αγορά μετά την 1η Δεκεμβρίου 2008 δεν μπορεί να γίνει δεκτό. Δεδομένου ότι η άδεια άσκησης τραπεζικών δραστηριοτήτων της BPP ανακλήθηκε από την Τράπεζα της Πορτογαλίας μόλις στις 15 Απριλίου 2010, η BPP θα μπορούσε να έχει μπει ή ξαναμπεί στην αγορά για μικρά χρονικά διαστήματα. Πράγματι, τα σχέδια αναδιάρθρωσης της BPP που υποβλήθηκαν μεταξύ Δεκεμβρίου 2008 και Απριλίου 2009 έδειχναν τη δυνατότητα της τράπεζας να συνεχίσει να ασκεί οικονομική δραστηριότητα, χάρη στο μέτρο διάσωσης. Δεδομένων των δραστηριοτήτων της BPP και της θέσης της στις εθνικές και διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές, το πλεονέκτημα αυτό θα μπορούσε να επηρεάσει τον ανταγωνισμό και το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών, σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Μόνον από την 15η Απριλίου 2010, με την ανάκληση της άδειας άσκησης τραπεζικών δραστηριοτήτων, η BPP απώλεσε οποιαδήποτε δυνατότητα να ξαναμπεί στην αγορά και δυνητικά να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό και να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.
(60)
Βάσει των παραπάνω στοιχείων, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κρατική εγγύηση προσέφερε οικονομικό πλεονέκτημα στην BPP μέσω της χρήσης κρατικών πόρων της Πορτογαλίας. Το πλεονέκτημα αυτό δύναται να επηρεάσει τον ανταγωνισμό και το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Κατά συνέπεια, το μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση.
6.1.2. Η εγγύηση 250 000 ευρώ για τους πελάτες του FEI
(61)
Όπως περιγράφηκε παραπάνω, αποδέκτες του μέτρου αυτού είναι οι πελάτες της BPP που επένδυσαν σε προϊόντα απόλυτης απόδοσης και επέλεξαν να συμμετάσχουν στο FEI. Χωρίς τη λύση της παρέμβασης του πορτογαλικού κράτους, οι πελάτες του FEI θα κινδύνευαν να μην αποζημιωθούν ή το πιθανότερο, να αποζημιωθούν με μικρότερο ποσό από ό,τι βάσει της εγγύησης. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Πορτογαλίας, φαίνεται ότι αυξήθηκε λόγω της εγγύησης η επιστροφή πελατών στο FEI. Κατά συνέπεια, οι πελάτες του FEI αποκόμισαν πλεονέκτημα από το μέτρο.
(62)
Ωστόσο, το απλό γεγονός της κατάθεσης πόρων δεν αποτελεί αναγκαστικά εμπορική δραστηριότητα βάσει των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις και όντως, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις της Πορτογαλίας, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων στο FEI είναι ιδιώτες και όχι επιχειρήσεις. Ωστόσο, στον βαθμό που τα ποσά του FEI που καλύφθηκαν από την κρατική εγγύηση ευνόησαν επιχειρήσεις, ενδέχεται να αποτελούν κρατική ενίσχυση.
(63)
Πάντως, τα στοιχεία που υποβλήθηκαν από την Πορτογαλία δείχνουν σαφώς ότι η κρατική χρηματοδότηση είναι σαφώς κάτω από το όριο ήσσονος σημασίας των 200 000 ευρώ για διάστημα τριών ετών (17), αφού υπολογίστηκε η κάλυψη που παρέσχον το σύστημα αποζημίωσης επενδυτών και το Ταμείο εγγύησης καταθέσεων, καθώς και τα ενδεχόμενα ποσά που θα ανακτήσουν βάσει συνετών εκτιμήσεων οι επενδυτές από τα σχετικά στοιχεία του ενεργητικού.
6.2. Συμβιβάσιμο με το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ
6.2.1. Η κρατική εγγύηση για δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ
(64)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι το στοιχείο ενίσχυσης θα μπορούσε να εκτιμηθεί βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ, που επιτρέπει στην Επιτροπή να θεωρήσει ότι συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά ενισχύσεις «για την άρση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας κράτους μέλους». Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο τόνισε ότι το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά και να αφορά διαταραχή στη συνολική οικονομία ενός κράτους μέλους (18).
(65)
Η Επιτροπή έχει ήδη αναγνωρίσει ότι η τρέχουσα παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση μπορεί να δημιουργήσει σοβαρή διαταραχή στην οικονομία ενός κράτους μέλους και ότι μέτρα στήριξης προς τις τράπεζες μπορεί να θεωρηθούν κατάλληλα για τη θεραπεία αυτής της διαταραχής. Η εκτίμηση αυτή επιβεβαιώθηκε στην τραπεζική ανακοίνωση (19), στην ανακοίνωση για την ανακεφαλαιοποίηση (20), στην ανακοίνωση για τα απομειωμένα περιουσιακά στοιχεία (21) και στην ανακοίνωση περί αναδιάρθρωσης (22) που εκδόθηκαν από την Επιτροπή. Κατά συνέπεια, το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως νομική βάση για μέτρα ενίσχυσης που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση της συστημικής αυτής κρίσης. Όσον αφορά ειδικότερα την πορτογαλική οικονομία η διάταξη αυτή απετέλεσε επίσης την κατάλληλη νομική βάση για τις διάφορες αποφάσεις της Επιτροπής σχετικά με την έγκριση των μέτρων που λήφθηκαν από τις πορτογαλικές αρχές για την καταπολέμηση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, όπως για παράδειγμα η έγκριση του πορτογαλικού καθεστώτος ανακεφαλαιοποίησης των πιστωτικών ιδρυμάτων στην Πορτογαλία με τελευταία από αυτές την παράταση της απόφασης του Μαρτίου 2010 (23).
(66)
Όσον αφορά την παρούσα υπόθεση, η Επιτροπή σημειώνει επίσης ότι, στην απόφασή της για την ενίσχυση διάσωσης, εκτίμησε το κατά πόσον εφαρμόζεται το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ και κατέληξε ότι αυτή η διάταξη ήταν εφαρμόσιμη δεδομένου ότι η εκπλήρωση των οικονομικών υποχρεώσεων από μέρους της BPP θα επηρέαζε αρνητικά το σύνολο του πορτογαλικού χρηματοπιστωτικού συστήματος (βλέπε αιτιολογικές σκέψεις 33 έως 45 της απόφασης για την ενίσχυση διάσωσης).
(67)
Ωστόσο η Πορτογαλία όχι μόνο δεν υπέβαλε το σχέδιο αναδιάρθρωσης, παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις και την εντολή παροχής πληροφοριών, όπως περιγράφονται στις αιτιολογικές σκέψεις 30 έως 32, αλλά παρέτεινε δύο φορές την εγγύηση χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση και έγκριση από μέρους της Επιτροπής.
(68)
Τα επιχειρήματα των πορτογαλικών αρχών συμφωνά με τα οποία η Επιτροπή ήταν ενήμερη για το ότι, βάσει της σύμβασης, η εγγύηση θα μπορούσε να χορηγηθεί για δύο έτη και ότι δεν υπήρξε αλλαγή επί της ουσίας στην κρατική εγγύηση δεν μπορούν να γίνουν δεκτά. Η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης συνέδεσε την έγκριση της κρατικής εγγύησης με την εφαρμογή της δέσμευσης από μέρους των πορτογαλικών αρχών για την υποβολή σχεδίου αναδιάρθρωσης εντός έξι μηνών. Η δέσμευση αυτή δεν τηρήθηκε από μέρους των πορτογαλικών αρχών.
(69)
Επίσης, η ύπαρξη ρητής συμβατικής ανανέωσης της κρατικής εγγύησης βάσει απόφασης της κοινοπραξίας τραπεζών και της BPP, δεν μπορεί να απαλλάξει την Πορτογαλία από συγκεκριμένες υποχρεώσεις οι οποίες απορρέουν από τις δεσμεύσεις που ανέλαβε έναντι της Επιτροπής και στις οποίες βασίστηκε η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης ή σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ.
(70)
Η θέση της Πορτογαλίας όσον αφορά την υποχρέωση υποβολής του σχεδίου αναδιάρθρωσης, σύμφωνα με την οποία το μοναδικό της καθήκον ήταν να διαβιβάσει το σχέδιο στην Επιτροπή, επίσης δεν μπορεί να γίνει δεκτή βάσει των δεσμεύσεων στις οποίες βασίστηκε η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης. Σε κάθε περίπτωση, γεγονός είναι ότι το σχέδιο αναδιάρθρωσης δεν υποβλήθηκε εντός της προθεσμίας που προέβλεπε η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης και κατά συνέπεια δεν τηρήθηκαν οι όροι βάσει των οποίων είχε χορηγηθεί η έγκριση.
(71)
Ως εκ τούτου, η προμήθεια της εγγύησης ήταν χαμηλότερη από αυτήν που συνήθως απαιτείται σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις τράπεζες ώστε να θεωρηθεί ενίσχυση συμβιβάσιμη, η δε Επιτροπή ενέκρινε αυτό το επίπεδο προμήθειας στην απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης μόνον βάσει της δέσμευσης της Πορτογαλίας όσον αφορά την υποβολή σχεδίου αναδιάρθρωσης ή εκκαθάρισης που θα μπορούσε να ελαχιστοποιήσει τη στρέβλωση του ανταγωνισμού. Επειδή κανένα τέτοιο σχέδιο δεν υποβλήθηκε μέχρι της 5ης Ιουνίου 2009, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ούτε η εγγύηση που χορήγησε η Πορτογαλία στις 5 Δεκεμβρίου 2008 ούτε η παράτασή της μετά την 5η Ιουνίου 2009 είναι συμβιβάσιμες με την εσωτερική αγορά.
(72)
Παρότι η Πορτογαλία δεν υπέβαλε σχέδιο αναδιάρθρωσης για την BPP, οι πορτογαλικές αρχές παρέσχον πληροφορίες βάσει των οποίων η διαδικασία εκκαθάρισης είχε ξεκινήσει στις 15 Απριλίου 2010, με την ανάκληση της άδειας άσκησης τραπεζικών δραστηριοτήτων της ΒΡΡ που θα οδηγούσε στην εκκαθάριση αυτή. Επίσης, δεν θα χορηγηθούν αποζημιώσεις στους μετόχους της BPP πέραν των ποσών που θα προκύψουν από την ίδια τη διαδικασία εκκαθάρισής της. Βάσει της πληροφορίας αυτής η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υπάρχει κίνδυνος στρέβλωσης του ανταγωνισμού στο μέλλον, όσον αφορά την BPP. Πάντως, το συμπέρασμα αυτό δεν επιτρέπει την άρση του ασυμβίβαστου του μέτρου που εφάρμοσε η Πορτογαλία για την περίοδο μεταξύ 5 Δεκεμβρίου 2008 και 15 Απριλίου 2010.
(73)
Η Επιτροπή για να καθορίσει μια τιμή αγοράς για τους τόκους του δανείου, βάσισε την εκτίμησή της στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την αναθεώρηση της μεθόδου καθορισμού των επιτοκίων αναφοράς και προεξόφλησης (24). Η Επιτροπή καθορίζει επιτόκια αναφοράς που πρέπει να αντικατοπτρίζουν κατά προσέγγιση το επίπεδο των επιτοκίων της αγοράς για μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα δάνεια που καλύπτονται από τις συνήθεις εγγυήσεις. Αυτό το επιτόκιο αναφοράς είναι ένα κατώτατο επιτόκιο το οποίο μπορεί να αυξηθεί σε περιπτώσεις ιδιαίτερου κινδύνου (παραδείγματος χάρη, προβληματικές επιχειρήσεις, απουσία εγγυήσεων τις οποίες συνήθως απαιτούν οι τράπεζες κ.λπ.). Κατ’ εξαίρεση το στοιχείο ενίσχυσης μπορεί να αντιστοιχεί στο ποσό που καλύπτεται πραγματικά από την εγγύηση.
(74)
Η εγγύηση πρόσφερε τη δυνατότητα στη BPP να επιτύχει καλύτερους οικονομικούς όρους για το δάνειο από εκείνους που συνήθως διατίθενται στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Η Επιτροπή θεωρεί ότι το στοιχείο ενίσχυσης της εγγύησης μπορεί να υπολογιστεί στο επίπεδο της διαφοράς μεταξύ του επιτοκίου το οποίο θα έπρεπε να καταβάλει η BPP για σύναψη δανείου βάσει των όρων της αγοράς, ήτοι χωρίς εγγύηση, και του επιτοκίου που όντως επιβλήθηκε στο εγγυημένο δάνειο. Η διαφορά αυτή θεωρείται ότι αντιστοιχεί στην προσαύξηση που θα μπορούσε να ζητήσει για τις εγγυήσεις αυτές ένας εγγυητής σε οικονομία ελεύθερης αγοράς.
(75)
Στην παρούσα υπόθεση, η Επιτροπή θεωρεί ότι, χωρίς την εγγύηση, η BPP θα έπρεπε να καταβάλει επιτόκιο τουλάχιστον ίσο με το επιτόκιο αναφοράς των 400 μονάδων βάσης, εφόσον ήταν προβληματική επιχείρηση που επέβαλε υψηλό επίπεδο αντεγγυήσεων. Η Επιτροπή θεωρεί τα spread των 400 μονάδων βάσης ως κατάλληλα, δεδομένου του υψηλού επιπέδου των εμπράγματων ασφαλειών (βλέπε αιτιολογική σκέψη 17), που αύξανε την πιθανότητα για τον δανειστή να ανακτήσει τουλάχιστον τμήμα του δανείου, παρά την πολύ προβληματική κατάσταση της BPP. Κατά συνέπεια, το στοιχείο ενίσχυσης της εγγύησης συνίσταται στη διαφορά μεταξύ του επιτοκίου αναφοράς άνω των 400 μονάδων βάσης και του επιτοκίου βάσει του οποίου χορηγήθηκε το εγγυημένο δάνειο (δηλαδή το επιτόκιο Euribor + 100 μονάδες βάσης), μετά την έκπτωση της τιμής που αυτή τη στιγμή καταβάλλεται ως εγγύηση, δηλαδή 20 μονάδες βάσης.
(76)
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή σημειώνει επίσης ότι η Πορτογαλία ανέφερε ότι είχε ήδη προβεί στα αναγκαία διαβήματα για να ασκήσει τα προνομιακά και κατά προτεραιότητα δικαιώματά της επί της BPP και ότι θα συνεχίσει να το κάνει μέχρις ότου ανακτήσει το πλήρες ποσό του δανείου (25). Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Πορτογαλία έχει την υποχρέωση να το πράξει, ώστε να εκτελεστούν οι διατάξεις της σύμβασης εγγύησης. Εάν δεν ασκήσει τα δικαιώματά της επί των αντεγγυήσεων, ώστε να ανακτήσει το πλήρες ποσό του δανείου, αυτό θα γεννήσει κρατική ενίσχυση υπέρ της BPP.
6.3. Χρησιμοποίηση του δανείου ύψους 450 εκατ. ευρώ από μέρους της BPP
(77)
Ο τρίτος ενδιαφερόμενος που υπέβαλε παρατηρήσεις σχετικά με την απόφαση της Επιτροπής να κινήσει την επίσημη διαδικασία ισχυρίστηκε ότι το δάνειο των 450 εκατ. ευρώ, αντί να χρησιμοποιηθεί για την αναδιάρθρωση της BPP, χρησιμοποιήθηκε για την αποζημίωση ορισμένων πελατών της τράπεζας, σε βάρος όλων των άλλων. Η Επιτροπή έλαβε πληροφορίες από τις πορτογαλικές αρχές, βάσει των οποίων το δάνειο χρησιμοποιήθηκε για την αποζημίωση πιστωτών της BPP, οι οφειλές προς τους οποίους είχαν καταστεί ληξιπρόθεσμες και είχαν αποφασίσει να μην παρατείνουν τις πιστώσεις ούτε να ανανεώσουν τα κονδύλια πίστωσης. Η Επιτροπή δεν βρήκε ουσιαστικά αποδεικτικά στοιχεία προς στήριξη των ισχυρισμών του τρίτου ενδιαφερομένου.
7. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
(78)
Βάσει των παραπάνω στοιχείων, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κρατική εγγύηση που παρασχέθηκε στη BPP αποτελεί βάσει των όρων του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ κρατική ενίσχυση, που δεν μπορεί να κηρυχθεί συμβιβάσιμη προς την εσωτερική αγορά.
8. ΑΝΑΚΤΗΣΗ
(79)
Σύμφωνα με το άρθρο 14 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999, σε περίπτωση αρνητικής απόφασης για υπόθεση παράνομων ενισχύσεων, η Επιτροπή αποφασίζει την από μέρους του οικείου κράτους μέλους λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων για την ανάκτηση της ενίσχυσης από τον δικαιούχο. Απαιτείται ανάκτηση μόνον των μη συμβιβάσιμων προς την εσωτερική αγορά ενισχύσεων.
(80)
Ο σκοπός της ανάκτησης είναι η επάνοδος στην κατάσταση πριν από τη χορήγηση της ενίσχυσης. Αυτό θα επιτευχθεί αφ’ ης στιγμής η μη συμβιβάσιμη ενίσχυση επιστραφεί από την BPP, και κατ’ αυτόν τον τρόπο η δικαιούχος θα απολέσει το πλεονέκτημα που διέθετε στην αγορά έναντι των ανταγωνιστών της. Το προς ανάκτηση ποσό θα πρέπει να καταργεί το οικονομικό πλεονέκτημα που είχε χορηγηθεί στη BPP.
(81)
Σύμφωνα με το σημείο 3.1 της ανακοίνωσης της Επιτροπής για την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις κρατικές ενισχύσεις με τη μορφή εγγυήσεων (στο εξής «ανακοίνωση της Επιτροπής για τις εγγυήσεις») (26), στην περίπτωση μεμονωμένης κρατικής εγγύησης, το στοιχείο της εγγύησης πρέπει να εκτιμάται με βάση τους όρους της εγγύησης και του δανείου. Λόγω των σοβαρών χρηματοπιστωτικών δυσχερειών της BPP κατά τη στιγμή που παρεσχέθη η εγγύηση, θα ήταν εξαιρετικά απίθανο η επιχείρηση αυτή να είναι σε θέση να επιτύχει τραπεζικό δάνειο στην αγορά, χωρίς κρατική παρέμβαση.
(82)
Κατά τον ακριβή ποσοτικό προσδιορισμό του ύψους της ενίσχυσης, δεδομένου ότι δεν είναι δυνατό να καθοριστεί τιμή στην αγορά για την προμήθεια της κρατικής εγγύησης, θα πρέπει να οριστεί ένα εύλογο σημείο σύγκρισης. Όπως θεσπίστηκε στην πρώτη περίπτωση του σημείου 3.2 της ανακοίνωσης της Επιτροπής για τις εγγυήσεις, «το ισοδύναμο επιχορήγησης» ενός εγγυημένου δανείου σε ένα δεδομένο έτος μπορεί να υπολογιστεί με τον ίδιο τρόπο όπως το ισοδύναμο επιχορήγησης ενός δανείου υπό ευνοϊκούς όρους. Στην περίπτωση αυτή το ποσό της ενίσχυσης μπορεί να υπολογιστεί με βάση τη διαφορά μεταξύ ενός θεωρητικού επιτοκίου της αγοράς και του επιτοκίου που επιτεύχθηκε χάρη στην κρατική εγγύηση, μετά από έκπτωση των καταβληθεισών πριμοδοτήσεων.
(83)
Στην παρούσα περίπτωση, λόγω των οικονομικών δυσχερειών της ΒΡΡ και λαμβανομένων υπόψη των παρασχεθεισών αντεγγυήσεων, η BPP όφειλε να πληρώσει για δάνειο με όρους αγοράς, που σημαίνει χωρίς εγγύηση, επιτόκιο αναφοράς συν προσαύξηση λόγω υψηλού κινδύνου ίση προς 400 μονάδες βάσης. Κατά συνέπεια, το ποσό της ενίσχυσης πρέπει να υπολογιστεί με βάση τη διαφορά μεταξύ ενός θεωρητικού επιτοκίου της αγοράς και του επιτοκίου με το οποίο χορηγήθηκε το συγκεκριμένο εγγυημένο δάνειο (δηλαδή Euribor + 100 μονάδες βάσης), μετά από έκπτωση της προμήθειας που όντως καταβλήθηκε για την εγγύηση, δηλαδή 20 μονάδες βάσης.
(84)
Όσον αφορά το πλήρες ποσό του ίδιου του δανείου, σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, το κράτος έλαβε όλα τα αναγκαία μέτρα και προέβη σε όλα τα απαιτούμενα διαβήματα για την άσκηση των προνομιούχων δικαιωμάτων του, βάσει των αντεγγυήσεων που του είχε παράσχει η BPP (η αξία των οποίων υπολογίστηκε ‘ότι ήταν αισθητά χαμηλότερη από την αξία του δανείου) (27). Η Επιτροπή υποθέτει ότι το πορτογαλικό κράτος θα συνεχίσει να ασκεί τα δικαιώματα αυτά, και να επιτύχει κατά τον τρόπο αυτό την επιστροφή του πλήρους ποσού του δανείου, στο πλαίσιο της διαδικασίας εκκαθάρισης, όπως το ίδιο διευκρίνισε στην απάντησή του της 15ης Ιουνίου 2010 (28).
(85)
Το ποσό που αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 83 αποτελεί το ποσό που πρέπει να ανακτηθεί, συμπεριλαμβανομένων και των οφειλομένων για το ποσό αυτό τόκων, από την ημερομηνία που η ενίσχυση τέθηκε στη διάθεση του δικαιούχου (5 Δεκεμβρίου 2008) έως την πραγματική του ανάκτηση. Οι τόκοι αυτοί δεν μπορεί να είναι χαμηλότεροι από το ποσό που υπολογίζεται βάσει του άρθρου 9 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 της Επιτροπής, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού αριθ. 659/1999 (ΕΚ) του Συμβουλίου (29),
ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:
Άρθρο 1
Η κρατική ενίσχυση που περιέχεται στην εγγύηση σε δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ, που χορήγησε παράνομα η Πορτογαλία στην Banco Privado Português, κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι ασυμβίβαστη με την κοινή αγορά.
Άρθρο 2
1. Η Πορτογαλία ανακτά από τη δικαιούχο την ενίσχυση που αναφέρεται στο άρθρο 1.
2. Τα προς ανάκτηση ποσά παράγουν τόκους που υπολογίζονται από την ημερομηνία που τα ποσά αυτά τέθηκαν στη διάθεση της δικαιούχου μέχρι την πραγματική τους ανάκτηση.
3. Οι τόκοι υπολογίζονται με τη μέθοδο του ανατοκισμού σύμφωνα με το κεφάλαιο V του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004.
Άρθρο 3
1. Η ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1 είναι άμεση και πραγματική.
2. Η Πορτογαλία εξασφαλίζει την εκτέλεση της παρούσας απόφασης εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησής της.
Άρθρο 4
1. Εντός δύο μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Πορτογαλία υποβάλει στην Επιτροπή τις ακόλουθες πληροφορίες:
α)
το συνολικό ποσό (κεφάλαιο και τόκους) προς ανάκτηση από τη δικαιούχο·
β)
λεπτομερή περιγραφή των μέτρων που έχει ήδη λάβει ή προτίθεται να λάβει προκειμένου να συμμορφωθεί με την παρούσα απόφαση·
γ)
έγγραφα που να αποδεικνύουν ότι το πορτογαλικό κράτος άσκησε τα προνομιακά του δικαιώματα βάσει των αντεγγυήσεων που είχε παράσχει η Banco Privado Português στο πλαίσιο της εγγύησης.
2. Η Πορτογαλία ενημερώνει την Επιτροπή για την πρόοδο των εθνικών μέτρων που λαμβάνει για την εκτέλεση της παρούσας απόφασης, μέχρις ότου ολοκληρωθεί η ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1. Υποβάλλει αμέσως, με απλή αίτηση της Επιτροπής, πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα που έχει ήδη λάβει ή προτίθεται να λάβει προκειμένου να συμμορφωθεί με την παρούσα απόφαση. Παρέχει επίσης λεπτομερείς πληροφορίες για τα ποσά της ενίσχυσης και των τόκων που έχουν ήδη ανακτηθεί από τη δικαιούχο.
Άρθρο 5
Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Πορτογαλική Δημοκρατία.
Βρυξέλλες, 20 Ιουλίου 2010.
ROZHODNUTÍ KOMISE
ze dne 20. července 2010
o státní podpoře C 33/09 (ex NN 57/09, CP 191/09) provedené Portugalskem ve formě státní záruky ve prospěch banky BPP
(oznámeno pod číslem K(2010) 4932)
(Pouze portugalské znění je závazné)
(Text s významem pro EHP)
(2011/346/EU)
EVROPSKÁ KOMISE,
s ohledem na Smlouvu o fungování Evropské unie (Smlouvu o fungování EU), a zejména na čl. 108 odst. 2 první pododstavec této smlouvy,
s ohledem na Dohodu o Evropském hospodářském prostoru, a zejména na čl. 62 odst. 1 písm. a) této dohody,
s ohledem na výzvu k podání připomínek podle výše uvedených ustanovení určenou přímo zúčastněným stranám (1) a s ohledem na tyto připomínky,
vzhledem k těmto důvodům:
(1)
Toto rozhodnutí se týká státní podpory poskytnuté Portugalskem ve formě státní záruky ve prospěch banky Banco Privado Português (dále jen „BPP“).
1. PROCESNÍ ASPEKTY
(2)
Dne 13. března 2009 Komise přijala rozhodnutí (2) (dále jen „rozhodnutí o podpoře na záchranu“), v němž schválila státní záruku na půjčku 450 milionů EUR, kterou šest portugalských bank poskytlo dne 5. prosince 2008 bance BPP. Opatření bylo schváleno na základě čl. 87 odst. 3 písm. b) Smlouvy o ES (nyní čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy o fungování EU), na dobu šesti měsíců, pokud portugalské orgány splní závazek předložit plán restrukturalizace ve lhůtě šesti měsíců (tj. do 5. června 2009).
(3)
Dne 15. července 2009 Komise vyzvala portugalské orgány, aby neprodleně předložily plán restrukturalizace banky BPP. Vzhledem k tomu, že požadovaný plán nebyl předložen, Komise zaslala dne 6. října 2009 úřední sdělení, v souladu s čl. 5 odst. 2 nařízení Rady (ES) č. 659/1999 ze dne 22. března 1999, kterým se stanoví prováděcí pravidla k článku 93 Smlouvy o ES (3).
(4)
Dne 10. listopadu 2009 Komise zahájila formální vyšetřovací řízení v souvislosti s uvedeným opatřením státní podpory. Ve stejném rozhodnutí Komise vydala příkaz k poskytnutí informací a požádala Portugalsko o předložení plánu restrukturalizace do 22. prosince 2009.
(5)
Rozhodnutí Komise zahájit řízení bylo zveřejněno v Úředním věstníku Evropské unie ze dne 6. března 2010 (4). Komise vyzvala přímo zúčastněné strany, aby předložily připomínky k opatření podpory. Dopisem ze dne 6. dubna 2010 předložila připomínky třetí zúčastněná strana, která si přála zachovat anonymitu.
(6)
Komise požádala Portugalsko o informace úředním sdělením ze dne 12. března 2010, na který tato země odpověděla úředním sdělením ze dne 13. dubna 2010, jehož doručení bylo zaevidováno dne 14. dubna 2010.
(7)
Připomínky přímo zúčastněných stran byly zaslány Portugalsku úředním sdělením ze dne 15. dubna 2010. Portugalsko odpovědělo na tyto připomínky úředním sdělením ze dne 13. května 2010, jehož přijetí bylo zaevidováno dne 14. května 2010.
(8)
Dne 29. dubna 2010 požádala Komise o dodatečné informace, které Portugalsko dodalo úředním sdělením ze dne 13. května 2010. Portugalsko dodalo další informace dne 15. a dne 21. června 2010.
2. PŘÍJEMCE A OPATŘENÍ
2.1 Příjemce
(9)
Banka BPP je finanční instituce se sídlem v Portugalsku, která poskytuje služby v oblasti soukromého bankovnictví, podnikového poradenství a soukromého kapitálu. K zákazníkům banky BPP patří soukromí a institucionální vkladatelé, včetně pěti „caixas de crédito agrícola mútuo“ (úvěrových ústavů poskytujících půjčky zemědělcům), jedné záložny, různých penzijních fondů, pojišťoven a dalších. Banka BPP působí v Portugalsku, Španělsku a v menší míře v Brazílii a Jižní Africe.
(10)
Akcie banky BPP nejsou kotovány na burze cenných papírů, a tudíž není možné sledovat jejich tržní hodnotu. Dne 30. června 2008 se úhrn aktiv zapsaných do bilance banky BPP zvýšil na 2,9 miliard EUR, což představovalo méně než 1 % z celkových aktiv portugalského bankovního sektoru. Banka BPP je ve stoprocentním vlastnictví skupiny Privado Holding SGPS (správcovská společnost společenských podílů) S.A. Dne 30. června 2008 byla většina akcií této správcovské společnosti společenských podílů (51,5 %) vlastněna 12 akcionáři. V roce 2009 měla skupina Privado Holding 187 zaměstnanců, z nichž 148 pracovalo v bance BPP.
2.2 Finanční potíže banky
(11)
Podle portugalských orgánů se banka BPP dostala do potíží s likviditou následkem zhoršení světové ekonomické situace, která výrazně snížila její schopnost řídit likviditu.
(12)
Dne 24. listopadu 2008 banka BPP informovala portugalskou centrální banku („Banco de Portugal“), že existuje riziko, že nebude schopna splnit svoje platební povinnosti. Bance BPP tedy bylo povoleno pozastavit dnem 1. prosince 2008 veškeré své platby.
(13)
Dne 5. prosince 2008 banka BPP obdržela za níže uvedených podmínek půjčku 450 milionů EUR spolu se zárukou státu. Půjčka a záruka kryjí pouze odpovědnost za pasiva banky BPP, zapsaná v bilanci k datu 24. listopadu 2008, a půjčku lze použít pouze na úhradu vkladatelům a jiným věřitelům, přičemž z ní nelze hradit dluhy jiných subjektů skupiny.
2.3 Opatření podpory na záchranu
(14)
Dne 5. prosince 2008 podepsala banka BPP smlouvu o půjčce (dále jen „smlouva o půjčce“), doprovázenou státní zárukou, ve výši 450 milionů EUR, se 6 důležitými portugalskými bankami (Banco Comercial Português, S.A., Caixa Geral de Depósitos, S.A., Banco Espírito Santo, S.A., Banco BPI, S.A., Banco Santander Totta, S.A., Caixa Central - Caixa Central de Crédito Agrícola Mútuo CRL, dále jen „syndikát bank“). Půjčka byla poskytnuta na dobu šesti měsíců, kterou lze prodloužit maximálně na dobu dvou let, s úrokovou sazbou rovnající se sazbě EURIBOR + 100 bazických bodů. Odměna za půjčku byla vypočtena na základě nákladů na financování pro věřitelské banky ke dni operace.
(15)
Podle portugalských orgánů by bez státní záruky nebyl žádný poskytovatel půjčky ochoten financovat banku BPP s přiměřenou sazbou vzhledem k závažnosti její finanční situace. Záruka státu, která doprovází půjčku, byla poskytnuta v souladu se zákonem č. 112/97, tj. mimo rámec portugalského režimu záruk (zákon 60-A/2008) schválený Komisí dne 29. října 2008 (5). Portugalské orgány zejména tvrdily, že všeobecný režim záruk, který je vyhrazen solventním bankám, nebude tvořit odpovídající rámec pro státní intervenci ve prospěch banky BPP vzhledem k rostoucímu finančnímu zhoršení banky a specifickým rizikům spojeným s touto operací.
(16)
Odměna za záruky státu byla s ohledem na protizáruky předložené bankou BPP stanovena na 20 bazických bodů.
(17)
Protizáruky jsou následující: i) právo na prioritní záruku týkající se různých aktiv uvedených ve smlouvě uzavřené mezi Portugalskem, bankou BPP a bankou Banco de Portugal a ii) první hypotéka na nemovitý majetek ve vlastnictví banky BPP. Hodnota těchto protizáruk byla portugalskými orgány odhadnuta při podepisování smlouvy o půjčce a dohody o záruce (6) asi na 672 milionů EUR. Poskytnutí protizáruk se řídí dohodou uzavřenou mezi Generálním ředitelstvím státní pokladny, bankou BPP a bankou Banco de Portugal, v níž banka Banco de Portugal byla Generálním ředitelstvím státní pokladny jmenována subjektem pro dohled nad protizárukami a jejich správu. Podle portugalských orgánů má portugalský stát v souladu s vnitrostátními právními předpisy výsadní a přednostní právo na protizáruky.
(18)
Během doby platnosti půjčky kryté zárukou státu se banka BPP zavazuje, že neprodá nebo nedá jako záruku svá současná nebo budoucí aktiva ani jimi nebude jiným způsobem disponovat.
(19)
V souvislosti s analýzou opatření podpory na záchranu, kterou provedla Komise, se Portugalsko zavázalo předložit v šestiměsíční lhůtě ode dne státní intervence (tj. do 5. června 2009) plán restrukturalizace banky BPP.
(20)
Ve svém rozhodnutí ze dne 13. března 2009 Komise schválila opatření na dobu šesti měsíců ode dne poskytnutí záruky státu, tj. do 5. června 2009. Komise rovněž usoudila, že předložení plánu restrukturalizace do 5. června 2009 je nutné vzhledem k výjimečně nízké odměně za záruku.
(21)
Za účelem prodloužení platnosti záruky na dobu delší než počáteční období 6 měsíců se portugalské orgány zavázaly předložit Komisi zvláštní oznámení.
(22)
Portugalsko nesplnilo výše uvedené závazky.
2.4 Prodloužení opatření podpory na záchranu
(23)
Sdělením elektronickou poštou ze dne 23. června 2009 Portugalsko informovalo Komisi, že učinilo rozhodnutí prodloužit záruku státu o dodatečné období šesti měsíců (vyhláška č. 13364-A/2009 ministerstva financí ze dne 5. června 2009). Portugalsko však prodloužení neoznámilo ani nepožádalo Komisi o schválení.
(24)
Jelikož rozhodnutím Komise byla schválena uvedená podpora pouze do 5. června 2009, stala se podpora na záchranu dnem 6. června 2009 nezákonnou.
(25)
Dne 24. dubna 2009 správci banky BPP předložili plán restrukturalizace bance Banco de Portugal.
(26)
Úředním sdělením ze dne 5. června 2009 portugalské orgány vysvětlily Komisi, že zpoždění v předložení plánu restrukturalizace banky BPP bylo způsobeno skutečností, že plán záchrany a ozdravění navržený bankou BPP, nebyl bankou Banco de Portugal přijat.
(27)
Dne 9. června 2009 ministerstvo financí a veřejné správy zveřejnilo dokument s názvem „Vysvětlení ministerstva financí a veřejné správy - rozhodnutí týkající se banky Banco Privado Português“ (dále jen „dokument ze dne 9. června 2009“), kde se tvrdí, že plán záchrany a ozdravění, který banka BPP předložila dne 24. dubna 2009 bance Banco de Portugal, navrhl zejména rekapitalizační operaci s příspěvkem státu mezi 150 a 200 miliony EUR ve formě kmenových akcií, preferenčních akcií a dodatečných podpor bez jakékoliv odměny. Tento plán nebyl přijat, neboť se mělo za to, že nespadá „do pravidel rekapitalizačního režimu, uvedených v zákoně 63-A/2008, ani do směrnic ohledně této záležitosti, definovaných na úrovni Evropské unie, s ohledem na zajištění dodržování komunitárních pravidel hospodářské soutěže, vzhledem k tomu, že stojíme před scénářem státních podpor“.
(28)
Dokument ze dne 9. června 2009 také uváděl, že velký počet zákazníků banky BPP uložil svoje úspory do správy banky, která je použila při akvizici finančních nástrojů distribuovaných několika desítkami prostřednických společností se sídlem v daňových rájích. Přes rizika, která jsou těmto použitím vlastní (použití „absolutní návratnosti“), banka BPP zaručovala odměnu při splatnosti a poskytovala záruku na veškerý kapitál investovaný těmito zákazníky. Banka o existenci této záruky nikdy neinformovala orgány dohledu ani ji nezaznamenala ve své bilanci. Skrytím této odpovědnosti se vyhnula tomu, aby byli akcionáři banky nuceni vkládat více kapitálu k tomu, aby splnili platné zákonné požadavky a právní předpisy. Kromě toho, v souladu s dokumentem ze dne 9. června 2009, inspekce portugalské Komise trhu cenných papírů a banky Banco de Portugal zjistila vážné nesrovnalosti, které představují spáchání trestných činů v rámci banky BPP.
2.5 Situace investičních produktů absolutní návratnosti
(29)
V dokumentu ze dne 9. června 2009 portugalské orgány také tvrdily, že se společně s orgány dohledu snaží najít řešení, které by minimalizovalo případné ztráty klientů banky BPP, kteří jsou vlastníky listin „absolutní návratnosti“ a kteří považují své investice za ohrožené. Předpokládané řešení ze strany vlády by mělo zejména následující charakteristiky: 1) vytvoření nového finančního nástroje, reprezentujícího současné portfolio nepřímé absolutní návratnosti, k nahrazení současných pozic investorů; 2) finanční nástroj bude vydán a řízen subjektem nezávislým na BPP, jehož vlastnictví a řízení bude příslušet vnitrostátním bankovním institucím.
2.6 Formální vyšetřovací řízení a druhé prodloužení opatření podpory na záchranu
(30)
Dne 15. července 2009 Komise vyzvala portugalské orgány, aby neprodleně předložily plán restrukturalizace banky BPP, i prozatímní, a připomněla, že podpora na záchranu se stala dnem 6. června 2009 nezákonnou.
(31)
Vzhledem k tomu, že požadovaný plán nebyl předložen, zaslala Komise podle čl. 5 odst. 2 nařízení (ES) č. 659/1999 formální upomínku s datem 6. října 2009.
(32)
Dne 10. listopadu 2009 Komise zahájila formální vyšetřovací řízení týkající se uvedeného opatření státní podpory. Ve stejném rozhodnutí Komise vydala příkaz k poskytování informací, v němž žádala Portugalsko, aby do 22. prosince 2009 předložilo plán restrukturalizace.
(33)
Rozhodnutí Komise zahájit řízení bylo zveřejněné v Úředním věstníku Evropské unie (7). Komise vyzvala přímo zúčastněné strany, aby předložily připomínky ohledně opatření k podpoře.
(34)
Dne 3. prosince 2009 portugalské orgány informovaly Komisi, že státní záruka bude prodloužena o dalších šest měsíců. Ve shodě s těmito orgány byl stát nucen záruku prodloužit, jelikož bezprostřední narušení činnosti banky BPP by jasně ohrozilo řešení zkoumané v danou chvíli. Vzhledem k tomu, že bylo zřejmé, že banka BPP není schopna půjčce čestně dostát, banky, které za tuto půjčku bance BPP ručily, souhlasily s prodloužením její doby splatnosti o dalších šest měsíců beze změn platných podmínek a bez dodatečného financování pod podmínkou, že odpovídající státní záruka bude také prodloužena.
(35)
Proto byla státní záruka dne 5. prosince 2009 prodloužena o dalších šest měsíců. Prodloužení nebylo oznámeno Komisi: portugalské orgány pouze informovaly tuto instituci, že záruka půjčky bude prodloužena.
(36)
Dne 25. února 2010 portugalské orgány zaslaly úřední sdělení s vysvětlením, na jakých prostředcích podle vlády bude muset být založeno řešení problémů vyvolaných bankou BPP u významné části jejích klientů, zejména investorů v investičním produktu absolutní návratnosti.
(37)
V témže úředním sdělení portugalské orgány informovaly Komisi, že dne 11. prosince 2009 vláda rozhodla takto:
i)
zřízení zvláštního uzavřeného, neharmonizovaného investičního fondu (Fundo Especial de Investimento - FEI), tvořeného majetkem (hrubá aktiva a pasiva) vlastněným v investičním produktu absolutní návratnosti, s následujícími charakteristikami: a) pasivní správa Zvláštního investičního fondu; b) podílové jednotky upsané v naturáliích; c) čtyřletá lhůta, kterou lze prodloužit maximálně na 10 let prostřednictvím kladného rozhodnutí shromáždění podílníků (1 podílová jednotka = 1 hlas); d) dobrovolné připojení se klientů;
ii)
prodloužení státní záruky na půjčku 450 milionů EUR až do zřízení Zvláštního investičního fondu;
iii)
využití Fondu ručení vkladů (FGD), který zajistí plné uhrazení kreditních zůstatků účtů v hotovosti každého vkladatele v případě, že hodnota nepřekročí 100 000 EUR; a Systému odškodnění investorů (SII), který zajistí odškodnění až do maximální výše 25 000 EUR na investora, v souladu se zákonem, a který nezahrnuje jakékoliv státní prostředky.
iv)
přidělení krytí zajištěného až do 250 000 EUR klientům, kteří se připojili k fondu FEI, pokud se na ně vztahují kritéria fondu FGD a systému SII; takto záporný rozdíl, pokud bude existovat, mezi příjmy klienta - jako úhrada fondem FGD a systémem SII a platby fondem FEI - a nominální hodnotou jeho investice, až do limitu 250 000 EUR k datu 24. listopadu 2008, je zajištěn státem.
(38)
Závazek převzatý portugalským státem vůči investorům fondu FEI, tak jak vyplývá z jeho právního nařízení, bude možné uplatnit až ke dni ukončení fondu, tj. čtyři roky po jeho zřízení - 30. března 2014 (8).
(39)
Dne 1. února 2010 Komise trhu cenných papírů (CMVM) udělila povolení pro zřízení fondu FEI, s výše uvedenými charakteristikami, přičemž za správu fondu bude odpovědná společnost Privado Fundos - Sociedade Gestora de Fundos de Investimento, S.A., a depozitářem fondu bude banka Banif - Banco de Investimento, S.A.
(40)
Fond FEI byl zřízen 30. března 2010.
(41)
Dne 16. dubna 2010 banka Banco de Portugal vydala sdělení, v němž uvedla, že bankovní licence banky BPP byla zrušena rozhodnutím ze dne 15. dubna 2010, jelikož banku nebylo možno restrukturalizovat nebo rekapitalizovat. Dne 22. dubna 2010 banka Banco de Portugal požádala u příslušného soudu (soud Tribunal de Comércio de Lisboa) o likvidaci banky BPP a zároveň předložila návrh na jmenování likvidační komise. Likvidace banky BPP se řídí portugalskými pravidly pro likvidaci, která se používají výhradně pro bankovní instituce. Portugalské orgány se domnívají, že z různých zákonných kroků stanovených příslušnými právními předpisy vyplývá, že likvidace bude trvat přibližně jeden rok.
(42)
Dne 13. května 2010 portugalské orgány sdělily Komisi, že na základě smlouvy o půjčce (9) byla záruka syndikátem bank použita a realizována dne 7. května 2010 poté, co Portugalsko uhradilo 450 milionů EUR šesti bankám. Portugalský stát prohlásil, že již přijal opatření nutná k výkonu svých práv privilegovaného a prioritního věřitele protizáruk spojených s jím poskytnutou zárukou a přihlásil se o svá práva u příslušného soudu (10).
3. ROZHODNUTÍ KOMISE V RÁMCI FORMÁLNÍHO VYŠETŘOVACÍHO ŘÍZENÍ
(43)
Ve svém rozhodnutí ze dne 10. listopadu 2009 o zahájení formálního vyšetřovacího řízení Komise formulovala své předběžné posouzení a naznačila pochybnosti, pokud jde o slučitelnost zkoumaných opatření s vnitřním trhem. Problémy byly následující:
-
Odměna za záruku byla nižší než je běžně požadovaná ve sdělení týkajícím se bank (11). Komise měla pochybnosti o tom, zda byla odměna vzhledem k riziku odpovídající. Komise povolila tuto odměnu pouze na základě toho, že Portugalsko přijalo závazek o předložení plánu restrukturalizace, který by odpovídajícím způsobem dlouhodobě kompenzoval tuto výhodu.
-
Skutečnost, že nebyl předložen plán restrukturalizace, přestože Portugalsko bylo formálně požádáno o jeho předložení úředním sdělením ze dne 6. října 2009.
-
Prodloužení záruky (5. června 2009) na dobu delší než šest měsíců původně schválených Komisí.
4. PŘIPOMÍNKY PORTUGALSKA
(44)
Ve svých připomínkách k zahájení formálního vyšetřovacího řízení portugalské orgány tvrdily, že neignorovaly závazek daný Komisi, že odevzdají plán restrukturalizace banky BPP. Podle jejich dokumentu ze dne 13. dubna 2010 však odpovědnost za předložení plánu restrukturalizace (schváleného bankou Banco de Portugal) příslušela v poslední instanci bance BPP, a portugalskému státu tak připadlo pouze předání tohoto plánu Komisi. Portugalské orgány nepředložily plán restrukturalizace Komisi pouze z toho důvodu, že banka Banco de Portugal plán předložený bankou BPP neschválila. Příkaz stanovený v rozhodnutí Komise ze dne 10. listopadu 2009 tedy nemohl být splněn, a to i přes politické úsilí portugalského státu, aby banka BPP skutečně splnila své povinnosti vůči bance Banco de Portugal, státu a nakonec i vůči Komisi.
(45)
Co se týče státní podpory bance BPP, Portugalsko je toho názoru, že taková podpora byla a je slučitelná s vnitřním trhem dle ustanovení čl. 107 odst. 3 písm b) Smlouvy o fungování EU, vzhledem k tomu, že byla poskytnuta pro zaručení stability vnitrostátního finančního systému, podobně jako v evropském kontextu.
(46)
Co se týče prodloužení státní záruky ve výši 450 milionů EUR, Portugalsko tvrdí, že prodloužení nepředstavuje novou podporu, pokud nedošlo ke změně situace, která vedla ke schválení opatření podpory ze strany Komise. Podmínky státní záruky, která byla dvakrát prodloužená, se nezměnily: i) nezjistilo se posílení hodnoty půjčky; ii) nebyly provedeny změny v závazcích, za které tato půjčka odpovídá (12); iii) v souladu se smlouvou o záruce vyprší tato záruka pouze třicet dní po datu poslední úhrady jistiny a zaplacení úroků a Komise si byla vědoma toho, že doba trvání smlouvy o půjčce jsou dva roky (13).
(47)
Pokud jde o oznámení o prodloužení státní záruky, portugalské orgány se obhajují, že prodloužení smlouvy o půjčce nezáviselo na portugalském státu, nýbrž na rozhodnutí syndikátu bank a banky BPP, a že neprodloužení záruky by bývalo mělo stejné negativní dopady na portugalský finanční systém jako ty, které plně odůvodnily schválení opatření státní podpory ze strany Komise. Portugalsko je navíc toho názoru, že v souladu se smlouvou upravující dohodu o půjčce je prodloužení záruky automatické, nicméně bylo formalizováno z důvodu právní jistoty vůči syndikátu bank.
(48)
Na druhé straně, podle portugalských orgánů prodloužení (i kdyby představovalo další podporu) neposkytuje ekonomickou výhodu, protože banka BPP prakticky nebyla v činnosti nejméně od 1. prosince 2008. Tudíž opatření s prodlouženími nebo bez prodloužení „neposkytlo ekonomickou výhodu bance BPP ani neposílilo její postavení vůči jejím konkurentům z toho jednoduchého důvodu, že banka BPP již na trhu nepůsobila, a tudíž nemohla konkurovat ostatním bankám“ (14). Portugalsko je tedy toho názoru, že opatření nemělo dopad na konkurenci ani na obchodování mezi členskými státy.
(49)
Ve svých komentářích k připomínkám třetích zúčastněných stran (viz dále) portugalské orgány tvrdily, že půjčka 450 milionů EUR byla použita transparentně, aby se zabránilo systémové nákaze a aby se čelilo pasivu banky BPP zaznamenanému v bilanci ke dni 24. listopadu 2008.
(50)
Portugalské orgány rovněž poznamenávají, že Portugalsko bude vykonávat svá práva na protizáruky spojené se zárukou v rámci likvidačního procesu banky BPP. Se zřetelem na svůj status privilegovaného věřitele banky BPP Portugalsko věří, že bude schopno získat zpět celou částku 450 milionů EUR, kterou vyplatilo ve prospěch věřitelských bank. V tomto ohledu portugalské orgány poznamenávají, že dne 7. května 2010 byla hodnota protizáruk vyšší o více než 20 % než celková hodnota garantované půjčky.
(51)
Pokud jde o závazek státu kompenzovat ztráty až 250 000 EUR majitelů účtů absolutní návratnosti, kteří se připojili k fondu FEI, má Portugalsko za to, že tento závazek nepředstavuje státní podporu, jelikož: i) nepředpokládá převod jakéhokoliv státního prostředku na správcovskou společnost fondu FEI nebo na jakoukoliv jinou organizaci aktivní na trhu; ii) jedná se o řádný mechanismus přijatý v rozšířené logice systému odškodnění investorů; iii) nemá za následek žádnou ekonomickou výhodu pro investory, na něž se obrací obecně a výlučně při plnění zákonných vnitrostátních a evropských požadavků, ani žádné narušení konkurence na trhu a ve vztazích mezi členskými státy.
(52)
Portugalsko se navíc domnívá, že skutečné platby realizované u klientů fondu FEI v důsledku tohoto závazku budou minimální, dokonce až nulové. Portugalské orgány soudí, že pojištění 250 000 EUR představuje opatření určené k posílení důvěry klientů fondu FEI, které nicméně ve většině scénářů nepovede ke skutečné úhradě. V rámci konzervativního scénáře založeného na hypotéze, že aktiva fondu FEI klesnou v příštích čtyřech letech na hodnoty nižší než hodnoty ze října 2009, počítá Portugalsko s tím, že maximální úroveň úhrady na klienta bude přibližně 68 000 EUR. Podle příznivějších scénářů nebude existovat dokonce žádná úhrada.
5. PŘIPOMÍNKY DALŠÍCH PŘÍMO ZÚČASTNĚNÝCH STRAN
(53)
V důsledku článku 6 rozhodnutí Komise o zahájení formálního vyšetřovacího řízení ze dne 10. listopadu 2009 Komise obdržela dne 6. dubna 2010 připomínky od třetích zúčastněných stran, řádně určených, které si přejí zachovat anonymitu. Ve svých připomínkách k zahájení formálního vyšetřovacího řízení třetí zúčastněné strany zdůraznily, že žádná z podmínek, na jejichž základě byla poskytnuta státní záruka za půjčku (maximální doba trvání šest měsíců a předložení plánu strukturalizace), nebyla dodržena. Následkem toho se podpora v souladu s předloženými připomínkami stala nezákonnou a Komise musela Portugalsko vyzvat, aby záruku přerušilo. Navíc částka 450 milionů EUR byla místo na restrukturalizaci banky použita na úhrady některým klientům banky BPP, přičemž všichni ostatní byli poškozeni.
6. HODNOCENÍ
6.1 Klasifikace opatření jako státní podpory
(54)
Čl. 107 odst. 1 Smlouvy o fungování EU stanoví:
„Podpory poskytované v jakékoli formě státem nebo ze státních prostředků, které narušují nebo mohou narušit hospodářskou soutěž tím, že zvýhodňují určité podniky nebo určitá odvětví výroby, jsou, pokud ovlivňují obchod mezi členskými státy, neslučitelné s vnitřním trhem, nestanoví-li Smlouvy jinak.“
(55)
Aby bylo možno čl. 107 odst. 1 Smlouvy o fungování EU použít, je třeba, aby existovalo opatření podpory ze strany státu, které by bylo poskytnuto prostřednictvím státních prostředků a které by zasáhlo obchodování mezi členskými státy a aby narušovalo hospodářskou soutěž na vnitřním trhu a poskytovalo výhodu určitým podnikům.
6.1.1 Státní záruka na půjčku 450 milionů EUR
(56)
Komise připomíná, že v rozhodnutí o podpoře na záchranu ze dne 13. března 2009 již bylo stanoveno, že státní záruka představuje státní podporu (15). Opatření je financováno prostřednictvím státních prostředků vzhledem k tomu, že spočívá ve státní záruce poskytnuté Portugalskem. Úhrada, kterou portugalský stát provedl dne 13. května 2010 ve prospěch bankovního sdružení (viz 42. bod odůvodnění), jasně prokazuje, že byly použity státní prostředky.
(57)
V souladu s tím, jak bylo rovněž stanoveno v rozhodnutí o podpoře na záchranu ze dne 13. května 2009 (16), státní záruka umožnila, aby banka BPP obdržela lepší finanční podmínky pro realizovanou půjčku než ty, které běžně dostávají na trhu jiné podniky v obdobných situacích v neprokazatelném scénáři přijatém portugalskými orgány, by jim takové půjčky ani nebyly k dispozici. V tomto smyslu rozhodnutí o podpoře na záchranu již stanovilo, že odměna za poskytnutí záruky ve výši 20 bazických bodů je o dost nižší, než je výše vyplývající z použití doporučení Evropské centrální banky z 20. října 2008. Přes vysokou úroveň reálných záruk došla Komise k závěru, že odměna za státní záruky je značně nižší než ta, která by byla obecně považována za přiměřenou pro banky v obtížích. Uvedená odměna byla považována za přiměřenou jen pro pohotovostní fázi, s podmínkou předložení plánu restrukturalizace do 5. června 2009.
(58)
Oproti jiným institucím bankovního sektoru, které nemohly využít státní záruku, získala banka BPP ekonomickou výhodu, jelikož odměna uhrazená za státní záruku je jasně nižší než tržní úroveň.
(59)
Argument předložený portugalskými orgány, podle kterého banka BPP přestala od 1. prosince 2008 působit na trhu, nemůže být přijat. Vzhledem k tomu, že bankovní licence banky BPP byla bankou Banco de Portugal zrušena až dne 15. dubna 2010, banka BPP měla možnost krátkodobě vstupovat nebo opětovně vstupovat na trh. Mezi prosincem 2008 a dubnem 2009 byly skutečně předloženy plány na záchranu banky BPP, které prokazovaly možnost banky pokračovat ve výkonu ekonomické činnosti na základě nouzového opatření. S ohledem na aktivity banky BPP a její pozici na národních a mezinárodních finančních trzích mohla tato výhoda narušit hospodářskou soutěž a obchod mezi členskými státy ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy o fungování EU. Až se zrušením bankovní licence od 15. dubna 2010 ztratila banka BPP jakoukoliv možnost vstoupit znovu na trh a potenciálně narušovat hospodářskou soutěž a obchod mezi členskými státy.
(60)
Na základě výše uvedených úvah došla Komise k závěru, že státní záruka poskytla ekonomickou výhodu bance BPP prostřednictvím státních prostředků ze strany Portugalska. Tato výhoda může narušit hospodářskou soutěž a obchod mezi členskými státy ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy o fungování EU. Opatření tudíž představuje státní podporu.
6.1.2 Záruka 250 000 EUR poskytnutá klientům fondu FEI
(61)
Jak je uvedeno výše, příjemci tohoto opatření jsou klienty banky BPP, kteří investovali do produktů absolutní návratnosti a kteří se rozhodli připojit se k fondu FEI. Bez řešení použitého Portugalskem by klienti fondu FEI na sebe vzali riziko, že jim nebude provedena úhrada nebo spíše že jim bude vyplacena nižší částka, než jim podle záruky náleží. Odhady vypracované Portugalskem ukazují, že je pravděpodobné, že návratnost investic klientů fondu FEI bude díky záruce vyšší. Tudíž klienti fondu FEI měli výhodu z přijetí tohoto opatření.
(62)
Pouhé uložení finančních prostředků však nepředstavuje nutně obchodní činnost ve smyslu pravidel týkajících se státních podpor, a skutečně podle dokumentu předloženého Portugalskem je většina těch, kteří se připojili k fondu FEI, soukromými osobami, nikoli podniky. Nicméně vzhledem k tomu, že částky fondu FEI kryté státní zárukou mohou přinést prospěch podnikům, může tato skutečnost představovat státní podporu.
(63)
Údaje předložené Portugalskem nicméně jasně ukazují, že úhrada od státu bude během doby tří let značně pod prahem de minimis200 000 EUR (17), jestliže budeme brát v úvahu krytí poskytnuté Systémem odškodnění investorů a Fondem záruky vkladů, stejně jako pravděpodobné hodnoty, které investoři získají zpět z podkladových aktiv, v souladu s opatrným scénářem.
6.2 Slučitelnost podle čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy o fungování EU
6.2.1 Státní záruka na půjčku 450 milionů EUR
(64)
Portugalsko poznamenává, že prvek podpory musí být posuzován podle čl. 107 odst. 3, písm. b) Smlouvy o fungování EU. Uvedené ustanovení dovoluje, aby Komise prohlásila podporu za slučitelnou s vnitřním trhem, jestliže bude určena na ozdravění „vážné poruchy hospodářství některého členského státu“. Komise připomíná, že soud zdůraznil, že čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy o fungování EU musí být používán restriktivně a musí napravovat narušení celého hospodářství členského státu (18).
(65)
Komise již uznala, že současná krize finančních trhů může závažným způsobem narušit hospodářství členského státu a že podpůrná opatření bankám lze považovat za opatření, která mohou takové narušení napravit. Tato analýza byla potvrzena sdělením týkajícím se bank (19), sdělením o rekapitalizaci bank (20), sdělením o znehodnocených aktivech (21) a sdělením týkajícím se restrukturalizace bank (22). Za těchto okolností může čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy o fungování EU sloužit jako právní základ pro opatření podpory přijaté pro potírání této systémové krize. Co se konkrétně týká situace portugalského hospodářství, ta také představuje odpovídající právní základ pro různá rozhodnutí Komise o schvalování opatření prováděných portugalskými orgány při potírání finanční krize, například rozhodnutí o schválení a následném prodloužení režimu rekapitalizace úvěrových institucí v Portugalsku, z nichž poslední bylo přijato v březnu 2010 (23).
(66)
Co se týče posuzovaného případu, Komise rovněž poznamenává, že ve svém rozhodnutí, kterým schválila podporu na záchranu, zhodnotila použitelnost čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy o fungování EU a došla k závěru, že toto ustanovení se použije, neboť nesplnění finančních závazků ze strany banky BPP by mohlo mít negativní odezvy v portugalském finančním sektoru (viz 33. až 45. bod odůvodnění rozhodnutí o podpoře na záchranu).
(67)
Portugalsko dvakrát prodloužilo záruku bez předchozího oznámení a schválení Komisí, přestože nebyl předložen plán restrukturalizace, a to i přes různé žádosti a dokonce vydání příkazu k poskytnutí informací, jak bylo uvedeno v 30. až 32. bodě odůvodnění.
(68)
Argumenty portugalských orgánů, podle nichž Komise věděla, že v souladu se Smlouvou může být záruka poskytnuta během dvou let a že nedošlo k žádné podstatné změně státní záruky, nelze přijmout. Rozhodnutí o podpoře na záchranu váže účinky schválení státní záruky na splnění závazku portugalských úřadů předložit plán restrukturalizace ve lhůtě šesti měsíců. Tento závazek nebyl portugalskými orgány splněn.
(69)
Kromě toho existence smluvního ustanovení, které stanoví prodloužení státní záruky na základě rozhodnutí syndikátu bank a banky BPP, nemůže zbavit Portugalsko jeho specifických povinností vyplývajících ze závazků, které předložilo Komisi a na nichž bylo založeno rozhodnutí o podpoře na záchranu, a z čl. 108 odst. 3 Smlouvy o fungování EU.
(70)
Postoj Portugalska k povinnosti předložit plán restrukturalizace, podle níž mělo pouze předat plán Komisi, také nemůže být přijat vzhledem k závazkům, na nichž bylo založeno rozhodnutí o podpoře na záchranu. V každém případě je skutečností, že plán restrukturalizace nebyl předložen ve lhůtě stanovené v rozhodnutí o podpoře na záchranu, a tudíž nebyl splněn předpoklad, na němž se zakládalo schválení opatření na podporu.
(71)
Z toho plyne, že odměna za záruku byla nižší než je běžně vyžadovaná v souladu se sdělením týkajícím se bank, aby podporu bylo možno považovat za slučitelnou, a že Komise v rozhodnutí o podpoře na záchranu povolila tuto výši záruky pouze za předpokladu, že Portugalsko předloží plán restrukturalizace nebo likvidace, který by odpovídajícím způsobem minimalizoval narušení hospodářské soutěže. Z toho tedy plyne, že Komise došla k závěru, že vzhledem k nepředložení uvedeného plánu do 5. června 2009 nejsou záruka poskytnutá Portugalskem dne 5. prosince 2008 i její prodloužení po 5. červnu 2009 slučitelné s vnitřním trhem.
(72)
Přestože Portugalsko nepředložilo plán restrukturalizace banky BPP, portugalské orgány poskytly informace, které dokazují, že proces, zahájený dne 15. dubna 2010 zrušením bankovní licence banky BPP, povede k její likvidaci. Na druhé straně nebude poskytnuta žádná kompenzace akcionářům banky BPP, kromě případných částek vyplývajících z vlastního procesu likvidace. Na základě této informace se Komise domnívá, že neexistuje budoucí riziko narušení hospodářské soutěže spjaté s bankou BPP. Tento závěr nicméně neumožňuje odstranit neslučitelnost opatření poskytnutého Portugalskem mezi 5. prosincem 2008 a 15. dubnem 2010.
(73)
Za účelem stanovení tržní sazby úroků z půjčky zakládá Komise svou analýzu na Sdělení Komise o revizi metody stanovování referenčních a diskontních sazeb (24). Komise stanoví referenční sazby, které musí odrážet průměrnou úroveň úrokových sazeb na trhu střednědobých a dlouhodobých půjček doprovázených běžnými zárukami. Tato referenční sazba je minimální sazba, která může být zvýšena v situacích zvláštního rizika (například podniky v obtížích, neexistence záruk běžně požadovaných bankami atd.). Za výjimečných okolností může prvek podpory odpovídat částce skutečně kryté zárukou.
(74)
Záruka umožnila, aby banka BPP získala lepší podmínky financování půjčky než podmínky, které jsou běžně k dispozici na finančních trzích. Komise se domnívá, že prvek podpory záruky lze vypočítat jako rozdíl mezi úrokovou sazbou, kterou by banka BPP měla zaplatit za půjčku v tržních podmínkách, tj. bez záruky, a úrokovou sazbou, na kterou byla garantovaná půjčka skutečně poskytnuta. Lze mít za to, že tento rozdíl odpovídá prémii, kterou by byl ručitel požadoval za tyto záruky v tržní ekonomice.
(75)
V tomto případě Komise soudí, že bez záruky by banka BPP byla zaplatila úrokovou sazbu nejméně ve stejné výši, jako je referenční úroková sazba zvýšená o 400 bazických bodů kvůli skutečnosti, že je podnikem v obtížích, který poskytl vysokou úroveň protizáruk. Komise považuje za přiměřenou marži 400 bazických bodů, vzhledem k vysoké úrovni reálných záruk půjčky (viz 17. bod odůvodnění), která zvýšila pravděpodobnost, že poskytovatel půjčky přes složitou situaci banky BPP získá zpět alespoň část půjčky. Prvek podpory záruky tudíž spočívá v rozdílu mezi referenční úrokovou sazbou zvýšenou o 400 bazických bodů a úrokovou sazbou, na kterou byla garantovaná půjčka poskytnuta (tj. sazba EURIBOR + 100 bazických bodů), po odečtení skutečně zaplacené ceny za záruku, tj. 20 bazických bodů.
(76)
V této souvislosti Komise rovněž poznamenává, že Portugalsko prohlásilo, že již uplatnilo požadavky potřebné pro uplatnění svého výsadního a přednostního práva ohledně protizáruk, které vlastní na banku BPP, a že v tom bude nadále pokračovat, až získá zpět celou částku půjčky (25). Komise má za to, že Portugalsko je povinno jednat tímto způsobem, aby byla vykonána ustanovení stanovená v dohodě o záruce; neuplatnění jeho práv ohledně protizáruk za účelem získání zpět celé částky půjčky by představovalo státní podporu ve prospěch banky BPP.
6.3 Použití půjčky 450 milionů EUR bankou BPP
(77)
Třetí zúčastněná strana, která předložila připomínky k rozhodnutí Komise zahájit formální vyšetřovací řízení, namítla, že půjčka 450 milionů EUR byla místo na restrukturalizaci banky BPP použita na úhradu určitým klientům banky, přičemž všechny ostatní poškodila. Komise obdržela informace od portugalských orgánů, které ukazují, že půjčka byla použita na úhradu věřitelům banky BPP, jejichž úvěry byly splatné nebo jejichž úvěrové linky měly brzy vypršet, a že se rozhodly neprodlužovat úvěry nebo neobnovovat úvěrové linky. Komise nenalezla žádné podstatné důkazní prvky, které by prokázaly námitky třetí zúčastněné strany.
7. ZÁVĚR
(78)
Z výše uvedeného hlediska došla Komise k závěru, že státní půjčka poskytnutá bance BPP představuje státní podporu podle čl. 107 odst. 1 Smlouvy o fungování EU, která nemůže být prohlášena za slučitelnou s vnitřním trhem.
8. VRÁCENÍ
(79)
V souladu s čl. 14 odst. 1 nařízení (ES) č. 659/1999, je-li v případech protiprávní podpory přijato záporné rozhodnutí, Komise rozhodne, že dotyčný členský stát učiní všechna nezbytná opatření, aby příjemce podporu navrátil. Vracet se musí pouze podpory neslučitelné s vnitřním trhem.
(80)
Cíl vrácení spočívá v obnovení situace, která existovala před poskytnutím podpory. Takového cíle bude dosaženo, když bude neslučitelná podpora uhrazena bankou BPP, která tímto způsobem ztratí výhodu, kterou měla vůči svým soutěžitelům na trhu. Částka, která má být vrácena, musí umožnit vyloučení ekonomické výhody poskytnuté bance BPP.
(81)
V souladu s bodem 3.1 sdělení Komise o použití článků 87 a 88 Smlouvy o ES na státní podpory ve formě záruk (dále jen „sdělení Komise týkající se záruk“) (26), v případě zvláštní záruky poskytnuté státem musí být prvek podpory zhodnocen na základě podmínek záruky a půjčky. S ohledem na vážné finanční potíže, se kterými se banka potýkala ve chvíli, kdy byla záruka poskytnuta, bylo velmi málo pravděpodobné, že by tento podnik mohl získat bankovní půjčku na trhu bez intervence státu.
(82)
Pokud jde o přesné stanovení částky podpory, vzhledem k tomu, že není možné určit tržní cenu přiměřenou pro odměnu za státní záruku, musí být definována přiměřená referenční hodnota. Jak stanoví bod 3.2 první odrážka sdělení Komise týkající se záruk, „grantový ekvivalent“ záruky na půjčku v určitém roce může být vypočten stejným způsobem jako grantový ekvivalent půjčky za příznivých podmínek. V tomto případě může být částka podpory vypočtena jako rozdíl mezi teoretickou tržní úrokovou sazbou a úrokovou sazbou získanou díky státní záruce, po odečtení případných zaplacených prémií.
(83)
V posuzovaném případě měla banka BPP vzhledem ke svým finančním potížím a s ohledem na poskytnuté protizáruky zaplatit za půjčku v tržních podmínkách, tj. bez záruky, referenční úrokovou sazbu zvýšenou o rizikovou prémii 400 bazických bodů. Tudíž výše podpory musí být vypočtena jako rozdíl mezi touto teoretickou tržní sazbou a úrokovou sazbou, na kterou jí byla skutečně poskytnuta garantovaná půjčka (tj. sazba EURIBOR + 100 bazických bodů), po odečtení ceny skutečně zaplacené zárukou, tj. 20 bazických bodů.
(84)
Pokud se týká celkové výše vlastní půjčky, ve shodě s portugalskými orgány přijal portugalský stát až do nynějška veškerá opatření a uskutečnil veškeré kroky potřebné pro výkon svých přednostních práv ohledně protizáruk poskytnutých bankou BPP (které byly odhadnuty na výrazně vyšší hodnotu, než je hodnota půjčky) (27). Komise předpokládá, že portugalský stát bude nadále vykonávat svá práva a tímto způsobem získá zpět celou částku půjčky v rámci likvidačního procesu, jak uvedl ve své odpovědi ze dne 15. června 2010 (28).
(85)
Částka uvedená v odstavci 83 představuje částku, která má být vrácena, zvýšenou o skutečně splacené úroky z této částky od data, kdy byla podpora dána k dispozici příjemci (5. prosince 2008) až do skutečného vrácení. Tyto úroky nemohou být nižší, než je hodnota vypočtená v souladu s článkem 9 nařízení Komise (ES) č. 794/2004 ze dne 21. dubna 2004, kterým se provádí nařízení Rady (ES) č. 659/1999 (29),
PŘIJALA TOTO ROZHODNUTÍ:
Článek 1
Státní podpora spočívající v záruce spojené s půjčkou 450 milionů EUR, nezákonně poskytnutá Portugalskem ve prospěch banky Banco Privado Português, v rozporu s čl. 108 odst. 3 Smlouvy o fungování Evropské unie, je neslučitelná se společným trhem.
Článek 2
1. Portugalsko učiní kroky k navrácení podpory uvedené v článku 1 od příjemce.
2. U částek, které mají být navráceny, vznikají úroky od data, kdy byly dány příjemci k dispozici, do jejich skutečného navrácení.
3. Úroky se vypočítají jako složený úrok v souladu s kapitolou V nařízení (ES) č. 794/2004.
Článek 3
1. Navrácení podpory uvedené v článku 1 je okamžité a účinné.
2. Portugalsko zajistí, aby toto rozhodnutí bylo provedeno do čtyř měsíců ode dne jeho oznámení.
Článek 4
1. Do dvou měsíců od oznámení tohoto rozhodnutí Portugalsko sdělí Komisi tyto informace:
a)
celkovou částku (splacená jistina a úroky), kterou má příjemce vrátit;
b)
podrobný popis již přijatých a plánovaných opatření pro splnění tohoto rozhodnutí;
c)
dokumenty, které dokládají, že portugalský stát vykonal svá přednostní práva ohledně protizáruk poskytnutých bankou Banco Privado Português v rámci poskytnuté záruky.
2. Portugalsko informuje Komisi o vývoji vnitrostátních opatření, která byla přijata k provedení tohoto rozhodnutí až do úplného navrácení podpory uvedené v článku 1. Na žádost Komise neprodleně předá veškeré informace o již přijatých a plánovaných opatřeních pro dosažení splnění tohoto rozhodnutí. Poskytne rovněž podrobné informace týkající se výše podpory a úroků, které již byly příjemcem navráceny.
Článek 5
Toto rozhodnutí je určeno Portugalské republice.
V Bruselu dne 20. července 2010.