РЕШЕНИЕ НА КОМИСИЯТА
от 20 юли 2010 година
относно държавна помощ C 33/09 (ex NN 57/09, CP 191/09), приведена в действие от Португалия под формата на държавна гаранция за ВРР
(нотифицирано под номер C(2010) 4932)
(само текстът на португалски език е автентичен)
(текст от значение за ЕИП)
(2011/346/ЕС)
ЕВРОПЕЙСКАТА КОМИСИЯ,
като взе предвид Договора за функционирането на Европейския съюз (ДФЕС), и по-специално член 108, параграф 2, първа алинея от него,
като взе предвид Споразумението за Европейското икономическо пространство, и по-специално член 62, параграф 1, буква а) от него,
като покани заинтересованите страни да представят мненията си в съответствие с тези разпоредби (1) и като взе предвид техните мнения,
като има предвид, че:
(1)
Настоящото решение се отнася до държавна помощ, отпусната от Португалия под формата на държавна гаранция в полза на Banco Privado Português (наричана по-нататък „ВРР“).
1. ПРОЦЕДУРНИ АСПЕКТИ
(2)
На 13 март 2009 г. Комисията одобри с решение (наричано по-нататък „Решението за помощ за оздравяване“) (2) държавна гаранция за финансирането на заем от 450 млн. EUR, предоставен на BPP от шест португалски банки на 5 декември 2008 г. Мярката бе разрешена за период от шест месеца въз основа на член 87, параграф 3, буква б) от Договора за ЕО (сега член 107, параграф 3, буква б) от ДФЕС) въз основа на предположението, че португалските органи ще изпълнят поетото си задължение да представят план за преструктуриране в срок от шест месеца (т.е. до 5 юни 2009 г.).
(3)
На 15 юли 2009 г. Комисията призова португалските органи да представят спешно планa за преструктуриране на BPP. Тъй като поисканият план не бе представен, на 6 октомври 2009 г. Комисията изпрати официално напомнящо писмо съгласно член 5, параграф 2 от Регламент (ЕО) № 659/1999 на Съвета от 22 март 1999 година за установяване на подробни правила за прилагането на член 93 от Договора за ЕО (3).
(4)
На 10 ноември 2009 г. Комисията откри официалната процедура по разследване във връзка с предполагаемата мярка за държавна помощ. В същото решение Комисията издаде разпореждане за информация, с което се иска от Португалия да представи плана за преструктуриране до 22 декември 2009 г.
(5)
Решението на Комисията за откриване на процедурата бе публикувано в Официален вестник на Европейския съюз на 6 март 2010 г. (4) Комисията покани заинтересованите страни да представят мнения относно мярката за помощ. Мнения бяха представени с писмо с дата 6 април 2010 г. от трета страна, която пожела да остане анонимна.
(6)
Комисията поиска информация от Португалия с писмо от 12 март 2010 г., на което Португалия отговори с писмо от 13 април 2010 г., заведено на 14 април 2010 г.
(7)
Мненията от заинтересованите страни бяха изпратени на Португалия с писмо от 15 април 2010 г. Португалия отговори на тези мнения с писмо от 13 май 2010 г., заведено на 14 май 2010 г.
(8)
На 29 април 2010 г. Комисията поиска допълнителна информация, която Португалия предостави с писмо от 13 май 2010 г. Португалия предостави допълнителна информация на 15 и 21 юни 2010 г.
2. ПОЛУЧАТЕЛЯТ И МЯРКАТА
2.1. Получателят
(9)
BPP е финансова институция със седалище в Португалия, предоставяща услугата частно банкиране, корпоративни консултантски услуги и услугата частни капиталови инвестиции. Клиентите на BPP са частни и институционални вложители, включително пет банки за взаимно кредитиране за селските райони (caixas de crédito agrícola mútuo), една спестовна банка (caixa económica), няколко пенсионни фонда, застрахователни дружества и други. BPP е представена в Португалия, Испания и в по-малка степен в Бразилия и Южна Африка.
(10)
Акциите на BPP не са регистрирани на фондова борса и следователно пазарната цена на нейните акции не може да бъде проследена. Към 30 юни 2008 г. общите активи в счетоводния баланс на BPP са възлизали на 2,9 млрд. EUR, представляващи под 1 % от общите активи на португалския банков сектор. BPP е собственост 100 % на групата „Privado Holding SGPS“ (sociedade gestora de participações sociais) S.A. Към 30 юни 2008 г. по-големият дял от акциите на това холдингово дружество (51,5 %) са били собственост на 12 акционери. През 2009 г. холдинговата група „Privado“ е имала 187 служители, 148 от които са работели за BPP.
2.2. Финансовите затруднения на банката
(11)
Според португалските органи BPP изпитва затруднения с ликвидността в резултат на влошаването на световното икономическо положение, което е намалило значително способността на банката да управлява своята ликвидност.
(12)
На 24 ноември 2008 г. BPP е уведомила Португалската централна банка (наричана по-нататък „Португалската национална банка“), че е застрашена от изпадане в невъзможност да изпълнява задълженията си за плащания. Тогава на BPP е било разрешено да преустанови всичките си плащания, считано от 1 декември 2008 г.
(13)
На 5 декември 2008 г. BPP е получила заем от 450 млн. EUR, подкрепен с държавна гаранция, при изложените по-долу условия. Заемът и гаранцията са покривали само задълженията на BPP, отразени в счетоводния баланс на 24 ноември 2008 г., и заемът е трябвало да бъде използван само за възстановяване на суми на вложителите и други кредитори, а не за покриване на задължения на други субекти в групата.
2.3. Мярката за спешна помощ
(14)
На 5 декември 2008 г. BPP е подписала споразумение за заем (наричано по-нататък „споразумението за заем“), с подкрепата на държавна гаранция, за 450 млн. EUR с шест големи португалски банки (Banco Comercial Português, S.A., Caixa Geral de Depósitos, S.A., Banco Espírito Santo, S.A., Banco BPI, S.A., Banco Santander Totta, S.A., Caixa Central - Caixa Central de Crédito Agricola Mútuo CRL) (наричани по-нататък „банковият синдикат“). Заемът е бил със срок шест месеца, който е можел да се подновява за срок до две години, и е бил с лихвен процент EURIBOR + 100 базисни пункта. Възнаграждението за заема е било определено въз основа на разходите за финансиране на банките кредиторки към момента на трансакцията.
(15)
Според португалските органи, без държавна гаранция никой кредитор не е бил готов да финансира BPP при разумен лихвен процент, имайки предвид затрудненото ѝ финансово положение. Държавната гаранция, съпътстваща заема, е била предоставена в съответствие със Закон № 112/97, т.е. извън португалската гаранционна схема (Закон 60-A/2008), която е била одобрена от Комисията на 29 октомври 2008 г. (5) По-специално португалските органи заявиха, че общата гаранционна схема, която е ограничена до платежоспособните банки, ще бъде неподходяща рамка за държавната намеса в полза на BPP с оглед на влошаващото се финансово състояние на банката и специфичните рискове, свързани с тази трансакция.
(16)
Възнаграждението за държавната гаранция е било определено на 20 базисни пункта, като е взето предвид обезпечението, представено от BPP.
(17)
Обезпечението се състои от: i) първо право на залог върху някои активи съгласно договор, сключен между Португалия, BPP и Португалската национална банка; и ii) първа ипотека върху недвижими активи, притежавани от BPP. Според преценката на португалските органи стойността на това обезпечение е около 672 млн. EUR, когато са били подписани споразумението за заема и споразумението за гаранцията (6). Предоставянето на обезпечение е уредено от споразумение, подписано от хазната, BPP и Португалската национална банка, в което последната е определена за попечител и управител на обезпечението от името на хазната. Според португалските органи португалската държава има по силата на националното законодателство привилегировани и приоритетни права върху обезпечението.
(18)
През срока на валидност на заема, покрит от държавната гаранция, BPP е поела ангажимент да не продава, да не предоставя като обезпечение, нито да се разпорежда по друг начин със своите настоящи и бъдещи активи.
(19)
В контекста на проучването на мярката за спешна помощ, извършено от Комисията, Португалия пое ангажимент да предостави план за преструктуриране на BPP в срок от шест месеца от държавната намеса (т.е. до 5 юни 2009 г.).
(20)
В своето решение от 13 март 2009 г. Комисията одобри мярката за период от шест месеца от предоставянето на държавната гаранция, т.е. до 5 юни 2009 г. Комисията освен това счете за необходимо планът за преструктуриране да бъде предоставен до 5 юни 2009 г., имайки предвид изключително ниския размер на възнаграждението.
(21)
С цел да продължат валидността на гаранцията след изтичането на първоначалния период от шест месеца, португалските органи поеха ангажимента да представят специално уведомление на Комисията.
(22)
Португалия не изпълни посочените по-горе ангажименти.
2.4. Продължаване на периода на действие на мярката за спешна помощ
(23)
С електронно писмо с дата 23 юни 2009 г. Португалия уведоми Комисията, че е взела решение да продължи държавната гаранция с още шест месеца (Despacho № 13364-A/2009 на Министерството на финансите от 5 юни 2009 г.). Португалия обаче нито подаде уведомление за това продължаване, нито потърси одобрението на Комисията.
(24)
Тъй като решението на Комисията одобри помощта само до 5 юни 2009 г., помощта за оздравяване стана неправомерна на 6 юни 2009 г.
(25)
План за преструктуриране е бил представен на Португалската национална банка от администраторите на BPP на 24 април 2009 г.
(26)
С писмо с дата 5 юни 2009 г. португалските органи обясниха на Комисията, че закъснението с предоставянето на план за преструктуриране на BPP се дължи на факта, че планът за възстановяване и преструктуриране, предложен от BPP, не е бил приет от Португалската национална банка.
(27)
На 9 юни 2009 г. Министерството на финансите и публичната администрация публикува документ, озаглавен „Esclarecimento do Ministério das Finanças e da Administração Pública - Decisão relativa ao Banco Privado Português“ („Пояснения от Министерството на финансите и публичната администрация - Решение относно Banco Privado Português“) (наричан по-нататък „документът от 9 юни 2009 г.“), в който се заявява, че планът за възстановяване и преструктуриране, предоставен на 24 април 2009 г. от BPP на Португалската национална банка, предлага, наред с други неща, операция по рекапитализация с държавна вноска на стойност между 150 и 200 млн. EUR под формата на обикновени акции, преференциални акции и допълнителни задължения без възвръщаемост. Този план не е бил приет, тъй като е било счетено, че „не спазва разпоредбите за рекапитализация, определени в Закон № 63-А/2008, нито насоките по този въпрос от Европейския съюз, насочени към гарантиране на спазването на правилата на Общността за конкуренцията, тъй като в този случай е налице държавна помощ“.
(28)
В документа от 9 юни 2009 г. се съобщава също така, че голям брой клиенти на BPP са поверили на банката управлението на своите спестявания, която ги е инвестирала във финансови инструменти, разпределени между десетки специално създадени за целта дружества под офшорна юрисдикция (инструменти с „абсолютна възвръщаемост“). Въпреки риска, присъщ на тези продукти, BPP е фиксирала процент на възнаграждение и е гарантирала целия капитал, инвестиран от тези клиенти, при настъпването на падежа. Тази гаранция за възвръщаемост така и не е била съобщена на надзорните органи, нито е била включена и вписана в счетоводния баланс на банката. Скриването на това задължение е предпазило акционерите на банката от необходимостта да инжектират повече капитал, за да отговорят на действащите правни и регулаторни изисквания. Освен това, съгласно документа от 9 юни 2009 г., проверката на португалската Комисия за пазара на ценни книжа (Comissão do Mercado de Valores Mobiliários - CMVM) и на Португалската национална банка е установила сериозни нередности, които представляват закононарушения от страна на BPP.
2.5. Положението с инвестиционните продукти с абсолютна възвръщаемост
(29)
В документа от 9 юни 2009 г. португалските органи заявиха освен това, че проучват съвместно с надзорните органи решение за свеждане до минимум на загубите за клиентите на BPP, притежаващи инструменти с абсолютна възвръщаемост, чиито инвестиции са застрашени. Решението, предвидено от правителството, е трябвало да включва, наред с други неща, следните мерки: 1. създаване на нов финансов инструмент, представляващ настоящия непряк портфейл с абсолютна възвръщаемост, който да замести настоящите позиции на инвеститорите; 2. финансовият инструмент ще бъде издаден и управляван от субект, който е независим от BPP и който се притежава и управлява от националните банкови институции.
2.6. Официалната процедура по разследване и второто продължаване на мярката за спешна помощ
(30)
На 15 юли 2009 г. Комисията покани португалските органи да предоставят спешно плана за преструктуриране на BPP, дори в неокончателен вариант, напомняйки, че помощта за оздравяване е неправомерна от 6 юни 2009 г.
(31)
Тъй като поисканият план не бе предоставен, на 6 октомври 2009 г. Комисията изпрати официално напомнящо писмо съгласно член 5, параграф 2 от Регламент (ЕО) № 659/1999.
(32)
На 10 ноември 2009 г. Комисията започна официалната процедура по разследване във връзка с предполагаемата мярка за държавна помощ. В същото решение Комисията издаде разпореждане за информация, с което се иска от Португалия да представи плана за преструктуриране до 22 декември 2009 г.
(33)
Решението на Комисията за откриване на процедурата бе публикувано в Официален вестник на Европейския съюз (7). Комисията покани заинтересованите страни да представят мнения относно мярката за помощ.
(34)
На 3 декември 2009 г. португалските органи уведомиха Комисията, че държавната гаранция ще бъде продължена с още шест месеца. Според португалските органи държавата бе принудена да поднови гаранцията, тъй като незабавният крах на BPP със сигурност щеше да навреди на обмисляното понастоящем решение. Тъй като BPP очевидно не бе в състояние да изплати заема, банките, предоставили заема на BPP, се съгласиха да продължат неговия срок с още шест месеца, без да променят настоящите условия и без допълнително финансиране, при условие че съответната държавна гаранция също бъде продължена.
(35)
Поради тази причина на 5 декември 2009 г. държавната гаранция е била продължена с още шест месеца. Комисията не бе уведомена за продължаването: португалските органи само информираха Комисията, че гаранцията по заема ще бъде подновена.
(36)
На 25 февруари 2010 г. португалските органи изпратиха писмо с обяснение относно елементите, които според правителството трябва да станат база за решение на проблемите, създадени от BPP за значителна част от нейните клиенти, а именно инвеститорите в инвестиционния продукт с абсолютна възвръщаемост.
(37)
В същото писмо португалските органи информираха Комисията, че на 11 декември 2009 г. правителството е решило:
i)
да учреди затворен и нехармонизиран Специален инвестиционен фонд (Fundo Especial de Investimento - FEI), образуван от ресурсите (брутни активи и пасиви) в инвестиционния продукт с абсолютна възвръщаемост и който се характеризира със следното: а) пасивно управление на Специалния инвестиционен фонд; б) записване на акции в натура; в) четиригодишен срок с възможност за продължаване до не повече от десет години с решение на общото събрание на акционерите (1 акция = 1 глас); г) доброволно членство на клиентите;
ii)
да поднови държавната гаранция за заема на стойност 450 млн. EUR до създаването на Специалния инвестиционен фонд;
iii)
да задейства Фонда за гарантиране на депозитите (Fundo de Garantia de Depósitos - FGD), който гарантира пълно изплащане на стойността на паричните наличности на всеки вложител, когато тази стойност не надвишава 100 000 EUR, и Системата за обезщетение на инвеститорите (Sistema de Indemnização aos Investidores - SII), която гарантира обезщетение до не повече от 25 000 EUR на инвеститор при условията, определени от закона, и не ангажира държавни ресурси;
iv)
да предостави застрахователно покритие до 250 000 EUR на клиентите, присъединили се към FEI, при условие че изпълняват критериите на FGD и SII; по този начин отрицателната разлика, ако има такава, между доходите на клиента - под формата на възстановени суми от FGD и SII и на плащания от FEI - и номиналната стойност на инвестицията до горна граница от 250 000 EUR към 24 ноември 2008 г. се застрахова от държавата.
(38)
Ангажиментът, поет от португалската държава по отношение на инвеститорите на FEI в резултат на нейната правна система, ще бъде приложим едва на датата на прекратяване на дейността на фонда, която е четири години след датата на неговото учредяване - 30 март 2014 г. (8)
(39)
На 1 февруари 2010 г. португалската Комисия за пазара на ценни книжа (CMVM) даде разрешение за учредяването на FEI при горепосочените условия, като Privado Fundos - Sociedade Gestora de Fundos de Investimento, S.A. отговаря за управлението на фонда, а Banif - Banco de Investimento, S.A изпълнява ролята на депозитар на фонда.
(40)
FEI бе учреден на 30 март 2010 г.
(41)
На 16 април 2010 г. Португалската национална банка е издала съобщение, в което се заявява, че лицензът на BPP за упражняване на банкови дейности е бил отменен с решение от 15 април поради невъзможност за преструктуриране или рекапитализиране на банката. На 22 април Португалската национална банка е поискала ликвидация на BPP в компетентния съд (Tribunal de Comércio de Lisboa), представяйки същевременно предложение за назначаването на ликвидационна комисия. Ликвидацията на BPP следва португалските правила за ликвидация, приложими специално към банковите институции. Според мнението на португалските органи различните правни стъпки, определени от съответното законодателство, означават, че ликвидацията може да отнеме около една година.
(42)
На 13 май 2010 г. португалските органи съобщиха на Комисията, че въз основа на споразумението (9) гаранцията е била поискана от банковия синдикат и е била изпълнена на 7 май, когато Португалия е възстановила 450 млн. EUR на шестте банки. Португалската държава заяви, че е предприела вече необходимите стъпки за налагане на своите привилегировани и приоритетни права като кредитор върху свързаното с гаранцията обезпечение, като е предявила своя иск в съответния съд (10).
3. РЕШЕНИЕ НА КОМИСИЯТА ОТНОСНО ОФИЦИАЛНАТА ПРОЦЕДУРА ПО РАЗСЛЕДВАНЕ
(43)
В своето решение от 10 ноември 2009 г. за откриване на официалната процедура по разследване Комисията изложи първоначалната си оценка и съмненията си относно съвместимостта на съответните мерки с вътрешния пазар. Въпросните мерки бяха:
-
определянето на цената на гаранцията, която беше под равнището, изисквано по принцип съгласно Съобщението относно банковия сектор (11). Комисията имаше съмнения, че възнаграждението е достатъчно, като се има предвид риска. Комисията одобри тази цена единствено въз основа на поетото от Португалия задължение да представи план за преструктуриране, което в дългосрочен план да оправдае това предимство;
-
фактът, че Португалия не представи плана за преструктуриране, въпреки че ѝ бе официално напомнено да направи това с писмото с дата 6 октомври 2009 г.;
-
продължаването на гаранцията (на 5 юни 2009 г.) след срока от шест месеца, първоначално одобрен от Комисията.
4. ЗАБЕЛЕЖКИ ОТ ПОРТУГАЛИЯ
(44)
В своите мнения относно откриването на официалната процедура по разследване португалските органи твърдят, че не са в неведение относно поетото от тях задължение към Комисията да представят план за преструктуриране на BPP. Съгласно тяхното писмо от 13 април 2010 г. обаче отговорна в крайна сметка за представяне на плана за преструктуриране е BPP (с одобрението на Португалската национална банка), като отговорността на португалската държава е единствено да препрати плана на Комисията. Португалските органи не са представили на Комисията плана за преструктуриране просто защото представеният от BPP план не е бил одобрен от Португалската национална банка. Разпореждането, изложено в решението на Комисията от 10 ноември 2009 г., не е могло следователно да бъде изпълнено, въпреки политическите усилия на португалската държава да гарантира, че BPP действително е изпълнила задълженията си към Португалската национална банка, към държавата и в крайна сметка към Комисията.
(45)
Относно държавната помощ за BPP Португалия твърди, че тя е била и е съвместима с вътрешния пазар в съответствие с член 107, параграф 3, буква б) от ДФЕС, доколкото е била отпусната за гарантиране на стабилността на националната финансова система, по аналогия със ставащото в европейски контекст.
(46)
Относно продължаванията на държавната гаранция за заема от 450 млн. EUR Португалия твърди, че те не съставляват нова държавна помощ, тъй като не е било изменено положението, стоящо в основата на одобрението от страна на Комисията на мярката за държавна помощ. Държавната гаранция, чийто срок е продължаван два пъти, е запазила непроменени своите условия: i) не е увеличена стойността на заема; ii) не са изменени задължения по заема (12); iii) съгласно договора за гаранция последната изтича чак тридесет дни след датата на последното изплащане на капитала и лихвите, като Комисията е уведомена, че споразумението за заема е за две години (13).
(47)
Що се отнася до неуведомлението за продължаванията на срока на държавната гаранция, португалските органи твърдят, че подновяването на споразумението за заема не зависи от португалската държава, а от банковия синдикат и BPP, и че непродължаването на срока на гаранцията е щяло да доведе до същите отрицателни последици за португалската финансова система, които са оправдали напълно одобрението от страна на Комисията на мярката за държавна помощ. Освен това Португалия счита, че продължаванията на срока на гаранцията са автоматични по силата на договора, регулиращ споразумението за заема, въпреки че те са били все пак формализирани заради правна сигурност по отношение на банковия синдикат.
(48)
По-нататък, според португалските органи продължаванията (дори ако се счете, че съставляват нова помощ) не са дали икономическо предимство, тъй като BPP на практика не е действала, поне от 1 декември 2008 г. насетне. По този начин мярката, със или без продължаванията на срока, „не е дала икономическо предимство на BPP, нито е засилила позицията ѝ по отношение на нейните конкуренти, поради простата причина, че BPP не е действала на пазара и следователно не се е конкурирала с други банки“ (14). Португалия следователно счита, че мярката не оказва въздействие нито върху конкуренцията, нито върху търговията между държавите-членки.
(49)
В своите забележки относно мненията на заинтересованите страни (вж. по-долу) португалските органи заявяват, че заемът от 450 млн. EUR е бил използван по прозрачен начин, за да се избегне ефектът на доминото и да се изпълнят задълженията на BPP, отразени в счетоводния баланс на 24 ноември 2008 г.
(50)
Португалските органи посочват също, че Португалия ще упражни своите права върху обезпечението, с което е свързана гаранцията, като част от процедурата за ликвидация на BPP. С оглед на своя статут като привилегирован кредитор на BPP, Португалия е уверена, че ще бъде в състояние да намали цялата сума от 450 млн. EUR, изплатена от нея на банките кредитори. В това отношение португалските органи отбелязват, че стойността на обезпечението към 7 май 2010 г. е била с над 20 % по-висока от общия размер на гарантирания заем.
(51)
Що се отнася до поетото от държавата задължение да възстанови загубите до 250 000 EUR на клиентите с абсолютна възвръщаемост, включили се във FEI, Португалия твърди, че това задължение не съставлява държавна помощ, тъй като а) не води до прехвърляне на държавни ресурси към дружеството, управляващо FEI, нито до друг субект, действащ на пазара; б) представлява редовен и приет механизъм, който е логично продължение на системата за обезщетяване на инвеститорите; в) не води до икономически предимства за инвеститорите, към които се прехвърля генерично и изключително в съответствие с националните и европейските законови изисквания, нито до нарушаване на конкуренцията на пазара или в отношенията между държавите-членки.
(52)
Освен това Португалия твърди, че фактическите плащания на клиентите на FEI в резултат на това поето задължение ще бъдат минимални, ако изобщо бъдат направени. Португалските органи разглеждат застрахователното покритие от 250 000 EUR като мярка за внушаване на доверие у клиентите на FEI, която обаче няма да доведе до фактическо плащане при повечето сценарии. При консервативен сценарий, основаващ се на хипотезата, че активите във FEI ще загубят още от стойността си през октомври 2009 г. в течение на следващите четири години, според изчисленията на Португалия максималното изплащане на един клиент ще бъде около 68 000 EUR. При по-благоприятни сценарии няма да има изобщо плащания.
5. ЗАБЕЛЕЖКИ ОТ ДРУГИ ЗАИНТЕРЕСОВАНИ СТРАНИ
(53)
В съответствие с член 6 от Решението на Комисията от 10 ноември 2009 г. за откриване на официалната процедура по разследване Комисията получи на 6 април 2010 г. мнения от надлежно идентифицирани трети страни, които пожелаха да останат анонимни. В своите мнения относно откриването на официалната процедура по разследване заинтересованите страни изтъкват, че нито едно от условията, при които е била отпусната държавната гаранция за заема (максимална продължителност шест месеца и представянето на план за преструктуриране), не е било спазено. Ето защо според представените забележки помощта е незаконна и Комисията следва да нареди на Португалия да преустанови гаранцията. Освен това сумата от 450 млн. EUR, вместо да бъде използвана за преструктурирането на банката, е била използвана за обезщетяване на някои клиенти на BPP, в ущърб на всички останали.
6. ОЦЕНКА
6.1. Квалифициране на мерките като държавна помощ
(54)
В член 107, параграф 1 от ДФЕС се посочва:
„Освен когато е предвидено друго в настоящия договор, всяка помощ, предоставена от държава-членка или чрез ресурси на държава-членка, под каквато и да било форма, която нарушава или заплашва да наруши конкуренцията чрез поставяне в по-благоприятно положение на определени предприятия или производството на някои стоки, доколкото засяга търговията между държавите-членки, е несъвместима с общия пазар.“
(55)
За да е приложим член 107, параграф 1 от ДФЕС е необходимо да е налице мярка за помощ, вменена на държавата, която се предоставя чрез държавни ресурси, влияе на търговията между държавите-членки и нарушава конкуренцията в общия пазар, като предоставя селективно икономическо предимство на някои предприятия.
6.1.1. Държавната гаранция за заема от 450 млн. EUR
(56)
Комисията припомня, че тя вече е установила в Решението за помощ за оздравяване от 13 март 2009 г., че държавната гаранция съставлява държавна помощ (15). Мярката се финансира от държавни ресурси и представлява държавна гаранция, предоставена от Португалия. Всъщност възстановяването, извършено от португалската държава на банковия синдикат на 13 май 2010 г. (вж. съображение 42 по-горе), е ясно доказателство за участието на държавни ресурси.
(57)
А и както вече е посочено в Решението за помощ за оздравяване от 13 март 2009 г. (16), държавната гаранция е дала възможност на BPP да получи по-добри финансови условия за отпуснатия заем от обичайно наличните на пазара за дружества при подобни обстоятелства в малко вероятния случай, както признават португалските органи, че такива заеми изобщо се предлагат. В това отношение в Решението за помощ за оздравяване вече е посочено, че таксата от 20 базисни пункта е далеч под равнището, следващо от прилагането на препоръката на Европейската централна банка от 20 октомври 2008 г. Въпреки високата степен на обезпечение Комисията заключи, че възнаграждението за държавната гаранция, определено на 20 базисни пункта, остава значително по-ниско от онова, което обикновено се счита за адекватно за банките в затруднено положение. Възнаграждението бе счетено за достатъчно само за етапа на оздравяване, ако бъде представен план за преструктуриране преди 5 юни 2009 г.
(58)
За разлика от други банки, които не са се възползвали от държавна гаранция за заеми, BPP е получила икономическо предимство, състоящо се в това, че таксата, начислена за държавната гаранция, е била определено под пазарното равнище.
(59)
Доводът, изложен от португалските органи, че BPP не е действала на пазара след 1 декември 2008 г., не може да бъде приет. Тъй като лицензът за упражняване на банкови дейности на BPP е бил отменен от Португалската национална банка едва на 15 април 2010 г., BPP е имала възможност да излезе един път или многократно на пазара без забавяне. Всъщност плановете за преструктуриране на BPP, представени между декември 2008 г. и април 2009 г., показват възможностите на банката да продължи да упражнява икономическа дейност в резултат на мярката за оздравяване. С оглед на дейностите и позицията на BPP на националния и международния финансов пазар, това предимство е възможно да окаже въздействие върху търговията между държавите-членки по смисъла на член 107, параграф 1 от ДФЕС. Считано едва от 15 април 2010 г., когато е бил отменен лицензът за упражняване на банкови дейности, BPP наистина е загубила всяка възможност да излезе отново на пазара и да наруши евентуално конкуренцията, и да окаже въздействие върху търговията между държавите-членки.
(60)
Въз основа на гореизложеното Комисията заключава, че държавната гаранция е дала икономическо предимство на BPP чрез използване на държавни ресурси, вменено на държавата. Това предимство може да окаже въздействие върху конкуренцията и търговията между държавите-членки по смисъла на член 107, параграф 1 от ДФЕС. Следователно мярката съставлява държавна помощ.
6.1.2. Гаранцията от 250 000 EUR за клиенти на FEI
(61)
Както е описано по-горе, получателите на помощта по тази мярка са клиентите на BPP, които са инвестирали в продукти с абсолютна възвръщаемост и са избрали да се включат във FEI. Без решението, приложено от Португалия, клиентите на FEI щяха да рискуват да не бъдат обезщетени или, което е по-вероятно, да им бъдат възстановени по-малки суми, отколкото съгласно гаранцията. Според собствените оценки на Португалия, тяхната възвръщаемост като клиенти на FEI е била увеличена от гаранцията. Следователно клиентите на FEI са получили предимство в резултат на мярката.
(62)
Сам по себе си фактът на влагане на средства обаче не представлява непременно търговска дейност по смисъла на правилата за държавна помощ и всъщност, съгласно данните, представени от Португалия, повечето участници във FEI са физически лица, а не предприятия. Доколкото обаче сумите на FEI, покрити от държавната гаранция, служат за облагодетелстване на предприятия, те може да съставляват държавна помощ.
(63)
Въпреки това предоставените от Португалия числени данни ясно показват, че изплатените от държавата суми ще бъдат значително по-малки от прага съгласно правилото de minimis от 200 000 EUR за три години (17), като се вземе предвид покритието, предоставено от Системата за обезщетение на инвеститорите и Фонда гарантиране на депозитите, както и вероятната стойност, която при предпазливи хипотези ще бъде възстановена на инвеститорите от базовите активи.
6.2. Съвместимост в съответствие с член 107, параграф 3, буква б от ДФЕС
6.2.1. Държавната гаранция за заема от 450 млн. EUR
(64)
Португалия твърди, че елементът на помощ трябва да бъде оценен въз основа на член 107, параграф 3, буква б) от ДФЕС, който дава възможност на Комисията да обяви помощта за съвместима с вътрешния пазар, ако има за цел да преодолее „сериозни затруднения в икономиката на държава-членка“. Комисията припомня, че Общият съд е подчертал, че член 107, параграф 3, буква б) от ДФЕС следва да се прилага ограничително и трябва да урежда затруднения в цялата икономика на държава-членка (18).
(65)
Комисията е признала вече, че настоящата глобална финансова криза може да създаде сериозни затруднения в икономиката на държава-членка и че мерки в подкрепа на банките може да бъдат счетени като подходящи за уреждането на тези затруднения. Тази оценка бе потвърдена от Съобщението относно банковия сектор (19), Съобщението относно рекапитализацията (20), Съобщението относно обезценените активи (21) и Съобщението относно преструктурирането (22), приети от Комисията. Член 107, параграф 3, буква б) от ДФЕС може следователно да служи като правно основание на мерките за помощи, взети за справяне с тази криза на системата. Що се отнася в частност до португалската икономика, това бе също така подходящото правно основание за различните решения на Комисията, одобряващи мерките, предприети от португалските органи за борба срещу финансовата криза, и по-специално нейното одобрение на португалската схема за рекапитализация и разширението ѝ, като последното от тези решения датира от март 2010 г. (23)
(66)
Що се отнася до разглеждания случай, Комисията отбелязва също, че в нейното Решение относно помощта за оздравяване приложимостта на член 107, параграф 3, буква б) от ДФЕС е била преценена и установена като приемлива, тъй като фактът, че ВРР не е изпълнила финансовите си задължения, би могъл да окаже отрицателно въздействие върху цялата финансова система на Португалия (вж. съображения от 33 до 45 от Решението относно помощта за оздравяване).
(67)
Макар да не представи плана за преструктуриране въпреки многократните искания и разпореждане за информация, както е описано в съображения от 30 до 32 по-горе, Португалия е продължила гаранцията на два пъти без да уведоми предварително Комисията и без да получи одобрение от нея.
(68)
Доводите на португалските органи, че Комисията е знаела, че по силата на договора гаранцията може да бъде дадена за две години и че не е имало съществена промяна на държавната гаранция, не могат да бъдат приети. Решението относно помощта за оздравяване свързваше одобрението на държавната гаранция с изпълнение на задължението, поето от португалските органи, да представят плана за преструктуриране в рамките на шест месеца. Това задължение не бе изпълнено от португалските органи.
(69)
Освен това наличието на договорно определено подновяване на държавната гаранция въз основа на решение от банковия синдикат и BPP не може да освободи Португалия от точните и изрични задължения, произтичащи от ангажиментите, поети от нея пред Комисията, на които се основава Решението относно помощта за оздравяване, нито от задълженията ѝ в съответствие с член 108, параграф 3 от ДФЕС.
(70)
Позицията на Португалия относно задължението да представи плана за преструктуриране, че единственото ѝ задължение е било да представи плана на Комисията, също не може да бъде приета с оглед на поетите задължения, на които се основаваше Решението относно помощта за оздравяване. Във всички случаи остава фактът, че планът за преструктуриране не бе представен в необходимия срок, определен в Решението относно помощта за оздравяване, следователно не е спазено основното условие, при което бе дадено одобрението.
(71)
Оттук следва, че определянето на цената на гаранцията е било под равнището, изисквано по принцип съгласно Съобщението относно банковия сектор, за да бъде помощта считана за съвместима, и че Комисията е одобрила това равнище на цената в Решението относно помощта за оздравяване единствено въз основа на поетото от Португалия задължение да представи план за преструктуриране или ликвидация, който да сведе до допустим минимум нарушаването на конкуренцията. Тъй като такъв план не бе представен до 5 юни 2009 г., Комисията счита, че както гаранцията, предоставена от Португалия на 5 декември 2008 г., така и продължаването на нейния срок след 5 юни 2009 г., са несъвместими с вътрешния пазар.
(72)
Макар Португалия да не представи план за преструктуриране на BPP, португалските органи предоставиха информация, която доказва, че процедурата по ликвидация, започнала на 15 април 2010 г. с отнемането на лиценза на BPP за упражняване на банкови дейности, ще доведе до нейната ликвидация. Освен това няма да бъде дадено друго обезщетение на акционерите на BPP, освен евентуалните суми, произтичащи от самата процедура по ликвидация. Въз основа на тази информация Комисията счита, че няма да има риск от нарушаване на конкуренцията в бъдеще, що се отнася до BPP. Това заключение обаче не обезсилва несъвместимостта на мярката за помощ, отпусната от Португалия, за периода от 5 декември 2008 г. до 15 април 2010 г.
(73)
За да определи пазарна цена за лихвения процент на заема, Комисията е основала своята оценка на Съобщението на Комисията относно преразглеждане на метода за определяне на референтните и сконтови лихвени проценти (24). Комисията определя референтни проценти, за които се очаква да отразяват средното равнище на лихвени проценти, начислявани на пазара за средносрочни и дългосрочни заеми, обезпечени с обикновени ценни книжа. Този референтен процент е базисна ставка, която може да бъде повишена при ситуации, включващи особен риск, например за предприятие в затруднено положение или когато не са представени гаранциите, които банките обикновено изискват. При изключителни обстоятелства елементът на помощ на гаранцията може да се окаже толкова голям, колкото сумата, ефективно покривана от гаранцията.
(74)
Гаранцията е дала възможност на BPP да постигне по-благоприятни финансови условия за заема от обичайно предлаганите на финансовите пазари. Комисията счита, че елементът на помощ на гаранцията може да бъде изчислен като разликата между лихвения процент, който BPP би трябвало да плати при пазарни условия, т.е. без гаранция, и лихвения процент, при който гарантираният заем е бил фактически предоставен. Може да се приеме, че тази разлика отговаря на премията, която един гарант в условията на пазарна икономика би поискал за тези гаранции.
(75)
В настоящия случай Комисията счита, че без гаранцията BPP е щяла да плати лихвен процент, най-малко равен на референтния лихвен процент плюс 400 базисни пункта, тъй като е била дружество в затруднение, което води до високо равнище на обезпечението. Комисията счита, че интервалът от 400 базисни пункта е подходящ с оглед на високата степен на обезпечение (вж. съображение 17), което увеличава вероятността кредиторът да успее да си възстанови поне част от заема, въпреки силно затрудненото положение на BPP. Елементът на помощ на гаранцията представлява следователно разликата между референтния лихвен процент плюс 400 базисни пункта и лихвения процент, при който гарантираният заем е бил предоставен (т.е. EURIBOR + 100 базисни пункта), след приспадане на фактически платената за гаранцията цена, т.е. 20 базисни пункта.
(76)
В този контекст Комисията отбелязва освен това, че Португалия е заявила, че е подала необходимите искове с цел да приложи своите привилегировани и приоритетни права върху обезпечението, които има спрямо BPP, и че ще продължи с тези свои усилия, докато не възстанови цялата сума на заема (25). Комисията счита, че Португалия е длъжна да стори това, за да осигури изпълнението на разпоредбите на споразумението за гаранцията; евентуален неуспех да приложи своите права върху обезпечението, за да възстанови цялата сума на заема, би съставлявало държавна помощ в полза на BPP.
6.3. Използване от BPP на заема от 450 млн. EUR
(77)
Заинтересованата трета страна, която представи мнения относно решението на Комисията за откриване на официална процедура, твърди, че заемът от 450 млн. EUR, вместо да се използва за преструктурирането на BPP, е бил използван за възстановяване на сумите на някои клиенти на банката, в ущърб на всички останали. Комисията получи информация от португалските органи, която показва, че заемът е бил използван за обезщетяване на кредитори на BPP, чиито кредити са били просрочени или чиито кредитни линии са изтичали, и които са решили да не удължават кредитите си или да не подновяват кредитните си линии. Комисията не намери солидно доказателство в подкрепа на твърденията на заинтересованата трета страна.
7. ЗАКЛЮЧЕНИЕ
(78)
С оглед на гореизложеното Комисията стигна до заключението, че държавната гаранция, дадена на BPP, съставлява държавна помощ по смисъла на член 107, параграф 1 от ДФЕС, която не може да бъде обявена за съвместима с вътрешния пазар.
8. ВЪЗСТАНОВЯВАНЕ
(79)
В съответствие с член 14, параграф 1 от Регламент (ЕО) № 659/1999 на Съвета, когато са взети отрицателни решения в случаи с неправомерна помощ, Комисията решава съответната държава-членка да вземе всички необходими мерки за възстановяване на помощта от получателя. Само помощта, която е несъвместима с вътрешния пазар, трябва да бъде възстановена.
(80)
Целта на възстановяването е връщане към положението, съществувало преди предоставянето на помощта. Това ще се постигне, след като несъвместимата помощ бъде върната от BPP, която по този начин губи предимството, което е имала пред своите конкуренти. Подлежащата на възстановяване сума следва да бъде такава, че да премахне икономическото предимство, дадено на BPP.
(81)
В съответствие с точка 3.1 от Известието на Комисията относно прилагането на членове 87 и 88 от Договора за ЕО по отношение на държавните помощи под формата на гаранции (наричано по-нататък „Известието на Комисията относно гаранциите“) (26), в случая с индивидуална държавна гаранция елементът на помощ трябва да бъде оценен на базата на условията за предоставяне на гаранцията и на заема. С оглед на тежките финансови затруднения на BPP по времето, когато е била дадена гаранцията, било е много малко вероятно дружеството да успее да получи банков заем на пазара без държавна намеса.
(82)
За точното количествено определяне на сумата на помощта, тъй като не може да бъде определена адекватна пазарна цена за възнаграждение на държавната гаранция, трябва да бъде определен подходящ показател. Както е посочено в първия абзац на точка 3.2 от Известието на Комисията относно гаранциите, „еквивалентът на помощта в брой“ на гаранция на заем през дадена година може да се изчисли по същия начин като еквивалента на помощта за заем при облекчени условия. Оттук следва, че сумата на помощта може да се изчисли като разликата между теоретичния пазарен лихвен процент и получения благодарение на държавната гаранция лихвен процент, след като се отчетат всички направени изплащания на премии.
(83)
В разглеждания случай, с оглед на финансовите затруднения на BPP и като се има предвид предоставеното обезпечение, BPP е трябвало да плати за заем при пазарни условия, т.е. без гаранция, референтния лихвен процент плюс премия за риск от 400 базисни пункта. Сумата на помощта трябва следователно да се изчисли като разликата между този теоретичен пазарен процент и лихвения процент, при който гарантираният заем е бил фактически предоставен (т.е. EURIBOR + 100 базисни пункта), след приспадане на фактически платената за гаранцията цена, т.е. 20 базисни пункта.
(84)
Що се отнася до пълната сума на самия заем, съгласно португалските органи португалската държава е взела досега всички необходими мерки и е предприела всички стъпки, за да приложи приоритетните си права върху обезпечението, което има от BPP (чиято стойност е била оценена значително над стойността на заема) (27). Комисията предполага, че португалската държава ще продължи да прилага тези права, получавайки по този начин пълната сума на заема в рамките на процедурата по ликвидация, както заяви самата тя в своя отговор от 15 юни 2010 г. (28).
(85)
Сумата, посочена в съображение 83, представлява подлежащата на възстановяване сума плюс лихвата, ефективно начислена върху тази сума от датата, в която помощта е била поставена на разположение на получателя (5 декември 2008 г.), до фактическото ѝ възстановяване. Тази лихва не може да бъде по-малка от сумата, изчислена в съответствие с член 9 от Регламент (ЕО) № 794/2004 на Комисията от 21 април 2004 г. за прилагане на Регламент (ЕО) № 659/1999 на Съвета (29),
ПРИЕ НАСТОЯЩОТО РЕШЕНИЕ:
Член 1
Държавната помощ, свързана с гаранцията относно заем от 450 млн. EUR, неправомерно предоставена от Португалия в нарушение на член 108, параграф 3 от Договора за функционирането на Европейския съюз в полза на Banco Privado Português, е несъвместима с вътрешния пазар.
Член 2
1. Португалия е длъжна да си възстанови от получателя помощта, посочена в член 1.
2. Върху сумите за възстановяване се начислява лихва от датата, на която са предоставени на разположение на получателя, до тяхното действително възстановяване.
3. Лихвата ще бъде изчислена с натрупване в съответствие с глава V от Регламент (ЕО) № 794/2004.
Член 3
1. Възстановяването на помощта, посочена в член 1, се изисква незабавно и ефективно.
2. Португалия гарантира, че настоящото решение ще започне да се прилага в срок от четири месеца от датата на оповестяване на настоящото решение.
Член 4
1. В срок от два месеца след уведомяването за настоящото решение Португалия трябва да предостави на Комисията следната информация:
а)
общия размер (главница и лихви), който следва да бъде възстановен от получателя;
б)
подробно описание на мерките, които вече са предприети и които са планирани за спазване на настоящото решение;
в)
документи, от които е видно, че португалската държава е приложила своите приоритетни права върху обезпечението, предложено от Banco Privado Português в контекста на гаранцията.
2. Португалия информира Комисията за напредъка по предприетите на национално равнище мерки за изпълнение на настоящото решение до пълното възстановяване на помощта, посочена в член 1. Тя предоставя незабавно, при поискване от страна на Комисията, информация относно вече предприетите и планираните мерки за изпълнение на настоящото решение. Тя предоставя също така подробна информация за размера на помощта и лихвите, които вече са възстановени от получателя.
Член 5
Адресат на настоящото решение е Португалската република.
Съставено в Брюксел на 20 юли 2010 година.
ΑΠΌΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΉΣ
της 20ής Ιουλίου 2010
σχετικά με την κρατική ενίσχυση C 33/09 (πρώην NN 57/09, CP 191/09) που χορήγησε η Πορτογαλία υπό μορφή κρατικής εγγύησης υπέρ της BPP
[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2010) 4932]
(Το κείμενο στην πορτογαλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό)
(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)
(2011/346/ΕΕ)
Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ,
Έχοντας υπόψη τη συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), και ιδίως το άρθρο 108 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,
Έχοντας υπόψη τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, και ιδίως το άρθρο 62 παράγραφος 1 στοιχείο α),
Αφού κάλεσε τους άμεσα ενδιαφερόμενους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σύμφωνα με τις προαναφερθείσες διατάξεις (1) και αφού έλαβε υπόψη τις παρατηρήσεις αυτές,
Εκτιμώντας τα ακόλουθα:
(1)
Η παρούσα απόφαση αφορά κρατική ενίσχυση που χορηγήθηκε από την Πορτογαλία υπό μορφή κρατικής εγγύησης υπέρ της Banco Privado Português (στο εξής «BPP»).
1. ΔΙΑΔΙΚΑΣΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
(2)
Στις 13 Μαρτίου 2009, η Επιτροπή ενέκρινε με απόφαση (2) (στο εξής «απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης») κρατική εγγύηση για την εξασφάλιση δανείου ύψους 450 εκατ. ευρώ που χορηγήθηκε στη BPP από έξι πορτογαλικές τράπεζες, στις 5 Δεκεμβρίου 2008. Το μέτρο εγκρίθηκε για περίοδο έξι μηνών, βάσει του άρθρου 87 παράγραφος 3 στοιχείο β) της συνθήκης ΕΚ [νυν άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) ΣΛΕΕ], με την προϋπόθεση ότι οι πορτογαλικές αρχές θα τηρούσαν την υποχρέωσή τους να υποβάλουν σχέδιο αναδιάρθρωσης εντός έξι μηνών (ήτοι έως τις 5 Ιουνίου 2009).
(3)
Στις 15 Ιουλίου 2009, η Επιτροπή κάλεσε τις πορτογαλικές αρχές να υποβάλουν επειγόντως το σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP. Επειδή το σχέδιο αναδιάρθρωσης δεν υποβλήθηκε, η Επιτροπή, στις 6 Οκτωβρίου 2009 έστειλε υπόμνηση, σύμφωνα με το άρθρο 5 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου, της 22ας Μαρτίου 1999, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του άρθρου 93 της συνθήκης ΕΚ (3).
(4)
Στις 10 Νοεμβρίου 2009, η Επιτροπή κίνησε την επίσημη διαδικασία έρευνας όσον αφορά το εικαζόμενο μέτρο κρατικής ενίσχυσης. Στην ίδια απόφαση, η Επιτροπή έδωσε εντολή παροχής πληροφοριών, ζητώντας από την Πορτογαλία να υποβάλει το σχέδιο αναδιάρθρωσης έως την 22α Δεκεμβρίου 2009.
(5)
Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 6ης Μαρτίου 2010 (4). Η Επιτροπή κάλεσε τους άμεσα ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με το μέτρο ενίσχυσης. Υποβλήθηκαν παρατηρήσεις, με επιστολή της 6ης Απριλίου 2010, από μέρους τρίτου ενδιαφερομένου ο οποίος προτίμησε την τήρηση ανωνυμίας.
(6)
Η Επιτροπή ζήτησε πληροφορίες από την Πορτογαλία, με υπόμνηση της 12ης Μαρτίου 2010, στην οποία η Πορτογαλία απάντησε με υπόμνηση της 13ης Απριλίου 2010, που η παραλαβή της καταχωρίσθηκε στις 14 Απριλίου 2010.
(7)
Οι παρατηρήσεις των άμεσα ενδιαφερομένων διαβιβάσθηκαν στην Πορτογαλία με υπόμνηση της 15ης Απριλίου 2010. Η Πορτογαλία απάντησε στις παρατηρήσεις αυτές με υπόμνηση της 13ης Μαΐου 2010, που καταχωρίσθηκε στις 14 Μαΐου 2010.
(8)
Η Επιτροπή ζήτησε συμπληρωματικές πληροφορίες στις 29 Απριλίου 2010, τις οποίες η Πορτογαλία υπέβαλε με υπόμνηση της 13ης Μαΐου 2010. Η Πορτογαλία υπέβαλε νέες πληροφορίες στις 15 και 21 Ιουνίου 2010.
2. ΔΙΚΑΙΟΥΧΟΣ ΚΑΙ ΜΕΤΡΟ
2.1. Δικαιούχος
(9)
Η BPP είναι χρηματοπιστωτικό ίδρυμα με έδρα την Πορτογαλία, που παρέχει υπηρεσίες ιδιωτικής τραπεζικής, συμβουλευτικές υπηρεσίες προς επιχειρήσεις και υπηρεσίες κεφαλαίων ιδιωτικών συμμετοχών. Οι πελάτες της BPP είναι καταθέτες από τον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα, συμπεριλαμβανομένων και πέντε ταμείων αμοιβαίας γεωργικής πίστης (caixas de crédito agrícola mútuo), ενός ταμιευτηρίου (caixa económica), ορισμένων συνταξιοδοτικών ταμείων, ασφαλιστικών εταιρειών κ.λπ. Η BPP ασκεί δραστηριότητες στην Πορτογαλία, την Ισπανία και σε μικρότερο βαθμό στη Βραζιλία και τη Νότια Αφρική.
(10)
Οι μετοχές της BPP δεν έχουν εισαχθεί στο χρηματιστήριο και κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατή η παρακολούθηση της τιμής τους στην αγορά. Στις 30 Ιουνίου 2008, το σύνολο των στοιχείων του ενεργητικού στον ισολογισμό της BPP ανερχόταν σε 2,9 δισεκατ. ευρώ, που αντιπροσώπευαν λιγότερο από 1 % του συνόλου των στοιχείων ενεργητικού του πορτογαλικού τραπεζικού τομέα. Η BPP ανήκε εξ ολοκλήρου στον όμιλο Privado Holding SGPS (sociedade gestora de participações sociais) SA Στις 30 Ιουνίου 2008, η πλειοψηφία των μετοχών της εν λόγω εταιρείας χαρτοφυλακίου (51,5 %) κατεχόταν από δώδεκα μετόχους. Το 2009, ο όμιλος Privado Holding είχε 187 υπαλλήλους εκ των οποίων οι 148 εργάζονταν για την BPP.
2.2. Χρηματοοικονομικά προβλήματα της τράπεζας
(11)
Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, η BPP παρουσίασε προβλήματα ρευστότητας λόγω της επιδείνωσης της παγκόσμιας οικονομικής κατάστασης, η οποία μείωσε αισθητά την ικανότητα της τράπεζας να διαχειριστεί τη ρευστότητά της.
(12)
Στις 24 Νοεμβρίου 2008, η BPP ενημέρωσε την πορτογαλική κεντρική τράπεζα («Τράπεζα της Πορτογαλίας») ότι υπήρχε κίνδυνος να μην είναι σε θέση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της όσον αφορά τις πληρωμές. Τότε επιτράπηκε στην BPP να αναστείλει όλες τις πληρωμές της από την 1η Δεκεμβρίου 2008.
(13)
Στις 5 Δεκεμβρίου 2008, η BPP έλαβε δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ με κρατική εγγύηση, σύμφωνα με τους όρους που αναφέρονται παρακάτω. Το δάνειο και η εγγύηση μόλις και κάλυπταν τις υποχρεώσεις της BPP, όπως εγγράφησαν στον ισολογισμό της 24ης Νοεμβρίου 2008, το δε δάνειο προοριζόταν για να χρησιμοποιηθεί μόνον για την αποζημίωση των καταθετών και άλλων πιστωτών και όχι για να καλυφθούν οι υποχρεώσεις άλλων οντοτήτων του ομίλου.
2.3. Το μέτρο επείγουσας ενίσχυσης
(14)
Στις 5 Δεκεμβρίου 2008 η BPP υπέγραψε σύμβαση δανείου (στο εξής «σύμβαση δανείου»), με κρατική εγγύηση για ποσό ύψους 450 εκατ. ευρώ, με έξι μεγάλες πορτογαλικές τράπεζες (Banco Comercial Português, SA, Caixa Geral de Depósitos, SA, Banco Espírito Santo, SA, Banco BPI, SA, Banco Santander Totta, SA, Caixa Central - Caixa Central de Crédito Agrícola Mútuo CRL, (στο εξής «κοινοπραξία τραπεζών»). Το δάνειο είχε διάρκεια έξι μηνών, ανανεώσιμη έως δύο έτη, και με επιτόκιο Euribor + 100 μονάδες βάσης. Η εξυπηρέτηση του δανείου καθορίστηκε βάσει του κόστους χρηματοδότησης των πιστωτριών τραπεζών την ημερομηνία της πράξης.
(15)
Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, χωρίς κρατική εγγύηση κανείς δανειστής δεν θα ήθελε να χρηματοδοτήσει την BPP με εύλογο συντελεστή απόδοσης, δεδομένης της δυσχερούς χρηματοοικονομικής κατάστασης. Η κρατική ενίσχυση που συνόδευε το δάνειο χορηγήθηκε σύμφωνα με τον νόμο αριθ. 112/97, ήτοι εκτός του πορτογαλικού καθεστώτος εγγυήσεων (νόμου 60-A/2008) που είχε εγκριθεί από την Επιτροπή στις 29 Οκτωβρίου 2008 (5). Ειδικότερα, οι πορτογαλικές αρχές δήλωσαν ότι το γενικό καθεστώς εγγυήσεων, που περιορίζεται στις φερέγγυες τράπεζες, θα ήταν ακατάλληλο πλαίσιο για την κρατική παρέμβαση υπέρ της BPP, δεδομένης της επιδείνωσης της χρηματοοικονομικής κατάστασης της τράπεζας και των ειδικών κινδύνων που συνδέονται με την πράξη αυτή.
(16)
Η προμήθεια για την κρατική εγγύηση καθορίστηκε σε 20 μονάδες βάσης, λαμβανομένων υπόψη των αντεγγυήσεων που υπέβαλε η BPP.
(17)
Οι αντεγγυήσεις συνίστανται στα εξής: i) Δικαίωμα προτιμησιακής εγγύησης σε ορισμένα στοιχεία του ενεργητικού, όπως διευκρινίστηκαν στη σύμβαση που συνάφθηκε μεταξύ της Πορτογαλίας, της BPP και της Τράπεζας της Πορτογαλίας·και ii) υποθήκη πρώτης τάξεως σε ακίνητα περιουσιακά στοιχεία τα οποία κατείχε η BPP. Οι εν λόγω αντεγγυήσεις υπολογίστηκαν από τις πορτογαλικές αρχές περίπου σε 672 εκατ. ευρώ, κατά τη στιγμή της υπογραφής της σύμβασης δανείου και της συμφωνίας εγγυοδοσίας (6). Η παροχή αντεγγυήσεων ρυθμίστηκε μέσω συμφωνίας μεταξύ του δημοσίου, της BPP και της Τράπεζας της Πορτογαλίας, στην οποία η τελευταία ορίστηκε αρμόδια για τον έλεγχο και τη διαχείριση των αντεγγυήσεων εξ ονόματος της Γενικής Διεύθυνσης Δημοσίου Ταμείου. Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, το πορτογαλικό κράτος διατηρεί, βάσει του εθνικού δικαίου, προνομιακά δικαιώματα και δικαιώματα προτεραιότητας όσον αφορά τις αντεγγυήσεις.
(18)
Κατά τη διάρκεια της περιόδου ισχύος του δανείου που καλύπτεται από την κρατική εγγύηση, η BPP δεσμεύτηκε να μην πωλήσει ή υποθηκεύσει τα υπάρχοντα και μελλοντικά περιουσιακά της στοιχεία ή ακόμα να τα διαθέσει με οποιονδήποτε άλλο τρόπο.
(19)
Στο πλαίσιο της εξέτασης, από μέρους της Επιτροπής, του μέτρου επείγουσας ενίσχυσης, η Πορτογαλία δεσμεύτηκε να υποβάλει σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP εντός έξι μηνών από την κρατική παρέμβαση (ήτοι έως την 5η Ιουνίου 2009).
(20)
Στην απόφασή της της 13ης Μαρτίου 2009, η Επιτροπή ενέκρινε το μέτρο για περίοδο έξι μηνών από τη χορήγηση της κρατικής ενίσχυσης, ήτοι έως την 5η Ιουνίου 2009. Η Επιτροπή θεώρησε επίσης την υποβολή του σχεδίου αναδιάρθρωσης έως την 5η Ιουνίου 2009 ως αναγκαία, δεδομένου του εξαιρετικά χαμηλού επιπέδου της προμήθειας.
(21)
Σχετικά με την παράταση της ισχύος της εγγύησης πέραν της αρχικής περιόδου των έξι μηνών, οι πορτογαλικές αρχές δεσμεύτηκαν να υποβάλουν ειδική κοινοποίηση στην Επιτροπή.
(22)
Η Πορτογαλία δεν τήρησε τις προαναφερθείσες δεσμεύσεις.
2.4. Επέκταση του μέτρου επείγουσας ενίσχυσης
(23)
Με ηλεκτρονικό μήνυμα της 23ης Ιουνίου 2009, η Πορτογαλία ενημέρωσε την Επιτροπή για την απόφασή της να παρατείνει την κρατική εγγύηση για περίοδο έξι ακόμα μηνών (απόφαση αριθ. 13364-A/2009 του Υπουργείου Οικονομικών της 5ης Ιουνίου 2009). Πάντως, η Πορτογαλία ούτε κοινοποίησε την παράταση αυτή ούτε ζήτησε την έγκριση της Επιτροπής.
(24)
Εφόσον με την απόφαση της Επιτροπής εγκρίνετο η ενίσχυση μόνον μέχρι την 5η Ιουνίου 2009, η ενίσχυση αυτή διάσωσης καθίστατο παράνομη από την 6η Ιουνίου 2009.
(25)
Στις 24 Απριλίου 2009 οι διαχειριστές της BPP υπέβαλαν στην τράπεζα της Πορτογαλίας σχέδιο αναδιάρθρωσης.
(26)
Με υπόμνηση της 5ης Ιουνίου 2009, οι πορτογαλικές αρχές εξήγησαν στην Επιτροπή ότι η καθυστέρηση υποβολής σχεδίου αναδιάρθρωσης για την BPP οφειλόταν στο γεγονός ότι το σχέδιο εξυγίανσης και αναδιάρθρωσης που προτάθηκε από την BPP δεν έγινε δεκτό από την Τράπεζα της Πορτογαλίας.
(27)
Στις 9 Ιουνίου 2009, το Υπουργείο Οικονομικών και Δημόσιας Διοίκησης δημοσίευσε έγγραφο με τίτλο «Esclarecimento do Ministério das Finanças e da Administração Pública - Decisão relativa ao Banco Privado Português» (Διευκρίνιση του Υπουργείου Οικονομικών και της Δημόσιας Διοίκησης - Απόφαση σχετικά με την Banco Privado Português) (στο εξής «έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009»), όπου αναφερόταν ότι το σχέδιο εξυγίανσης και αναδιάρθρωσης που υποβλήθηκε στις 24 Απριλίου 2009 από μέρους της BPP στην Τράπεζα της Πορτογαλίας πρότεινε, μεταξύ άλλων, ανακεφαλαιοποίηση με κρατική συμμετοχή ύψους μεταξύ 150 και 200 εκατ. ευρώ υπό μορφή κοινών και προνομιούχων μετοχών και συμπληρωματικών παροχών, χωρίς υποχρέωση επιστροφής. Το σχέδιο αυτό δεν έγινε δεκτό διότι θεωρήθηκε ότι «δεν συμφωνούσε με τους κανόνες ανακεφαλαιοποίησης όπως ορίζονται στον νόμο 63-A/2008 ή με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που στοχεύουν στο να εξασφαλίσουν τη συμμόρφωση προς τους κανόνες του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού, δεδομένου ότι υπάρχουν στοιχεία κρατικής ενίσχυσης στην υπόθεση αυτή».
(28)
Το έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009 ανέφερε επίσης ότι μεγάλος αριθμός πελατών της BPP εμπιστεύτηκε τις οικονομίες του στη διαχείριση της τράπεζας, η οποία τις επένδυσε σε χρηματοπιστωτικά μέσα διανεμηθέντα σε δεκάδες ενδιάμεσες εταιρείες εγκατεστημένες εκτός επικράτειας («offshore»). Παρά τον εγγενή στα προϊόντα αυτά κίνδυνο (μέσα «απόλυτης απόδοσης»), η BPP είχε καθορίσει ποσοστό προμήθειας και είχε εγγυηθεί όλο το επενδυμένο από τους πελάτες αυτούς κεφάλαιο, κατά τη λήξη. Αυτή η εγγύηση δεν είχε ποτέ κοινοποιηθεί στις εποπτικές αρχές, ούτε είχε περιληφθεί και εγγραφεί στον ισολογισμό της τράπεζας. Με την απόκρυψη της υποχρέωσης αυτής, οι μέτοχοι της τράπεζας απέφυγαν να προβούν σε περαιτέρω εισφορά κεφαλαίων ώστε να εκπληρώσουν τις ισχύουσες νομικές και κανονιστικές απαιτήσεις. Επιπλέον, σύμφωνα με το έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009, από την έρευνα της Πορτογαλικής Επιτροπής για την αγορά κινητών αξιών (Comissão do Mercado de Valores Mobiliários - CMVM) και της Τράπεζας της Πορτογαλίας απέρρευσαν σοβαρές παρατυπίες που αποτελούν εγκληματική πρακτική στο πλαίσιο της BPP.
2.5. Η κατάσταση των επενδυτικών προϊόντων «απόλυτης απόδοσης»
(29)
Στο έγγραφο της 9ης Ιουνίου 2009, οι πορτογαλικές αρχές ανέφεραν επίσης ότι μελετούσαν μαζί με τις αρχές εποπτείας την εξεύρεση λύσης για την ελαχιστοποίηση των ζημιών των πελατών της BPP που κατείχαν μέσα «απόλυτης απόδοσης» και των οποίων οι επενδύσεις είχαν τεθεί σε κίνδυνο. Η λύση που πρόβλεψε η κυβέρνηση περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα στοιχεία: 1. τη δημιουργία ενός νέου χρηματοπιστωτικού μέσου που θα αντιπροσωπεύει το ισχύον έμμεσο χαρτοφυλάκιο απόλυτης απόδοσης, ώστε να αντικατασταθούν οι τρέχουσες θέσεις των επενδυτών· 2. την έκδοση και διαχείριση του χρηματοπιστωτικού αυτού μέσου από οντότητα ανεξάρτητη από την BPP, και την παράδοση της κυριότητας και της διαχείρισής του σε εθνικά πιστωτικά ιδρύματα.
2.6. Η διαδικασία επίσημης εξέτασης και η δεύτερη παράταση του μέτρου επείγουσας ενίσχυσης
(30)
Στις 15 Ιουλίου 2009, η Επιτροπή κάλεσε τις πορτογαλικές αρχές να υποβάλουν επειγόντως το σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP, ακόμη και υπό μορφή προσχεδίου, επαναλαμβάνοντας ότι η ενίσχυση διάσωσης είχε καταστεί παράνομη από τις 6 Ιουνίου 2009.
(31)
Εφόσον το ζητούμενο σχέδιο δεν υποβλήθηκε, η Επιτροπή με επιστολή της 6ης Οκτωβρίου 2009 έστειλε υπόμνηση βάσει του άρθρου 5 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999.
(32)
Στις 10 Νοεμβρίου 2009, η Επιτροπή κίνησε την επίσημη διαδικασία εξέτασης όσον αφορά το εικαζόμενο μέτρο κρατικής ενίσχυσης. Στην ίδια απόφαση η Επιτροπή έδωσε εντολή παροχής πληροφοριών, ζητώντας από την Πορτογαλία να υποβάλει το σχέδιο αναδιάρθρωσης ως τις 22 Δεκεμβρίου 2009.
(33)
Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (7). Η Επιτροπή κάλεσε τους τρίτους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με το μέτρο ενίσχυσης.
(34)
Στις 3 Δεκεμβρίου 2009, οι πορτογαλικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι η κρατική εγγύηση θα παρατεινόταν για έξι επιπλέον μήνες. Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, το κράτος ήταν υποχρεωμένο να ανανεώσει την εγγύηση, εφόσον μια άμεση αποδιοργάνωση της BPP σαφώς θα έθετε σε κίνδυνο τη λύση που εξεταζόταν εκείνη τη στιγμή. Εφόσον η BPP προφανώς δεν ήταν σε θέση να επιστρέψει το δάνειο, οι τράπεζες που το είχαν εγγυηθεί συμφώνησαν να παρατείνουν τη διάρκεια ισχύος της εγγύησής τους για άλλους έξι μήνες, χωρίς αλλαγή των ισχυόντων όρων και χωρίς πρόσθετη χρηματοδότηση, υπό την προϋπόθεση ότι θα παρατεινόταν η αντίστοιχη κρατική εγγύηση.
(35)
Κατά συνέπεια, στις 5 Δεκεμβρίου 2009 η κρατική εγγύηση παρατάθηκε για έξι επιπλέον μήνες. Η παράταση δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή: οι πορτογαλικές αρχές απλώς ενημέρωσαν την Επιτροπή για την παράταση της εγγύησης του δανείου.
(36)
Στις 25 Φεβρουαρίου 2010, οι πορτογαλικές αρχές έστειλαν επιστολή με την οποία εξηγούσαν ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να παράσχει μια λύση στα προβλήματα που δημιούργησε η BPP σε σημαντικό μέρος των πελατών της, ιδίως στους επενδυτές σε επενδυτικά προϊόντα απόλυτης απόδοσης.
(37)
Στην ίδια επιστολή, οι πορτογαλικές αρχές ενημέρωσαν την Επιτροπή ότι στις 11 Δεκεμβρίου 2009, η κυβέρνηση είχε αποφασίσει τα εξής:
i)
τη σύσταση ενός κλειστού και μη εναρμονισμένου ειδικού ταμείου επενδύσεων (Fundo Especial de Investimento - FEI), με βάση τα μεγάλα περιουσιακά στοιχεία (ενεργητικού και παθητικού) του επενδυτικού προϊόντος απόλυτης απόδοσης, με τα εξής χαρακτηριστικά: α) παθητική διαχείριση του ειδικού ταμείου επενδύσεων· β) εγγραφή μονάδων συμμετοχής «σε είδος»· γ) τετραετή προθεσμία με δυνατότητα παράτασης για δέκα έτη κατ’ ανώτατο όριο με απόφαση της συνέλευσης των μετόχων (1 μ.σ. = 1 ψήφος)· και δ) εθελοντική συμμετοχή πελατών·
ii)
την ανανέωση της κρατικής εγγύησης του δανείου ύψους 450 εκατ. ευρώ μέχρις ότου συσταθεί το ειδικό ταμείο επενδύσεων·
iii)
την ενεργοποίηση του Ταμείου εγγύησης καταθέσεων (FGD), το οποίο εγγυάται την πλήρη επιστροφή της αξίας των πιστωτικών υπολοίπων κάθε καταθέτη σε μετρητά, όταν η αξία αυτή δεν υπερβαίνει τις 100 000 ευρώ, και του συστήματος αποζημίωσης των επενδυτών (SII), το οποίο εγγυάται αποζημίωση έως μέγιστο ποσό 25 000 ευρώ ανά επενδυτή, σύμφωνα με τους όρους που προβλέπονται από τον νόμο και δεν περιλαμβάνει κρατικούς πόρους·
iv)
τη χορήγηση ασφάλειας για ποσό ύψους έως 250 000 ευρώ σε πελάτες που συμμετέχουν στο FEI, αρκεί να καλύπτονται από τα κριτήρια του FGD και του SΙΙ· κατά συνέπεια, η αρνητική διαφορά, εφόσον υπάρχει, μεταξύ των εσόδων του πελάτη -με τη μορφή επιστροφών από το FGD και το SII και πληρωμών από το FEI- και της ονομαστικής αξίας της επένδυσης μέχρι το ανώτατο όριο των 250 000 ευρώ, κατά την 24η Νοεμβρίου 2008, εξασφαλίζεται από το κράτος.
(38)
Η δέσμευση του πορτογαλικού κράτους σε σχέση με τους επενδυτές του FEI, όπως απορρέει από το πορτογαλικό νομικό σύστημα, θα εφαρμοστεί μόνο κατά την ημερομηνία της κατάργησης του ταμείου, που είναι τέσσερα έτη από την ημερομηνία σύστασής του -30 Μαρτίου 2014 (8).
(39)
Την 1η Φεβρουαρίου 2010, η πορτογαλική επιτροπή αγοράς χρεογράφων (CMVM), χορήγησε άδεια για τη σύσταση του FEI, με τα προαναφερθέντα χαρακτηριστικά με την Privado Fundos - Sociedade Gestora de Fundos de Investimento, SA, αρμόδια για τη διαχείριση του ταμείου και της Banif - Banco de Investimento, SA, θεματοφύλακα του ταμείου.
(40)
Το FEI συστάθηκε στις 30 Μαρτίου 2010.
(41)
Στις 16 Απριλίου 2010, η Τράπεζα της Πορτογαλίας εξέδωσε ανακοινωθέν, αναφέροντας ότι η άδεια λειτουργίας της BPP είχε ανασταλεί με απόφαση της 15ης Απριλίου, δεδομένης της αδυναμίας αναδιάρθρωσης ή κεφαλαιακής ενίσχυσής της. Στις 22 Απριλίου η Τράπεζα της Πορτογαλίας ζήτησε την εκκαθάριση της ΒΡΡ από το αρμόδιο δικαστήριο (Tribunal de Comércio de Lisboa), υποβάλλοντας συγχρόνως πρόταση για τον ορισμό μιας επιτροπής εκκαθάρισης. Η εκκαθάριση της BPP υπάγεται στην πορτογαλική νομοθεσία περί εκκαθάρισης που εφαρμόζεται ειδικά στα τραπεζικά ιδρύματα. Οι πορτογαλικές αρχές εκτιμούν ότι τα ποικίλα νομικά διαβήματα βάσει της σχετικής νομοθεσίας συνεπάγονται ότι η διαδικασία εκκαθάρισης θα διαρκέσει περίπου ένα έτος.
(42)
Στις 13 Μαΐου 2010, οι πορτογαλικές αρχές κοινοποίησαν στην Επιτροπή ότι, βάσει της σύμβασης δανείου (9), η εγγύηση ζητήθηκε από την κοινοπραξία τραπεζών και εκτελέστηκε στις 7 Μαΐου, όταν η Πορτογαλία κατέβαλε ποσό ύψους 450 εκατ. ευρώ στις έξι τράπεζες. Το πορτογαλικό κράτος δήλωσε ότι είχε ήδη προβεί στα αναγκαία διαβήματα για την άσκηση των προνομιακών του δικαιωμάτων ως προνομιούχος όσον αφορά τις σχετικές με την εγγύηση αντεγγυήσεις διεκδικώντας τα δικαιώματά του στο αρμόδιο δικαστήριο (10).
3. ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΗΜΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ
(43)
Στην απόφασή της της 10ης Νοεμβρίου 2009 για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, η Επιτροπή εξέθεσε την προκαταρκτική της εκτίμηση και τις επιφυλάξεις της ως προς το συμβιβάσιμο των μέτρων αυτών με την εσωτερική αγορά. Τα ζητήματα ήταν:
-
Η προμήθεια της εγγύησης ήταν κατώτερη από το επίπεδο που συνήθως εφαρμόζεται με βάση την ανακοίνωση για τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς (11). Η Επιτροπή εξέφρασε επιφυλάξεις για το κατά πόσον το ύψος της προμήθειας ήταν επαρκές, λαμβανομένου υπόψη του κινδύνου. Η Επιτροπή επέτρεψε τη χορήγηση της προμήθειας αυτής, μόνον βάσει της δέσμευσης της Πορτογαλίας ότι θα υποβάλει σχέδιο αναδιάρθρωσης, το οποίο, σε μεταγενέστερο στάδιο, θα εξομάλυνε δεόντως το πλεονέκτημα αυτό.
-
Το γεγονός ότι η Πορτογαλία δεν υπέβαλε το σχέδιο αναδιάρθρωσης παρά την υπόμνηση της 6ης Οκτωβρίου 2009.
-
Η παράταση της εγγύησης (5 Ιουνίου 2009) πέραν των έξι μηνών που αρχικά είχαν εγκριθεί από την Επιτροπή.
4. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑΣ
(44)
Στις παρατηρήσεις τους σχετικά με την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, οι πορτογαλικές αρχές υποστήριξαν ότι δεν αγνοούσαν τη δέσμευση που είχαν αναλάβει έναντι της Επιτροπής να υποβάλουν ένα σχέδιο αναδιάρθρωσης της BPP. Πάντως, σύμφωνα με την επιστολή τους της 13ης Απριλίου 2010, την τελική ευθύνη για την υποβολή του σχεδίου αναδιάρθρωσης είχε η ΒΡΡ (με έγκριση της Τράπεζας της Πορτογαλίας), το δε πορτογαλικό κράτος ήταν υπεύθυνο μόνο για τη διαβίβαση του σχεδίου στην Επιτροπή. Οι πορτογαλικές αρχές δεν υπέβαλαν το σχέδιο αναδιάρθρωσης στην Επιτροπή λόγω του ότι το σχέδιο που υπέβαλε η BPP δεν είχε εγκριθεί από την Τράπεζα της Πορτογαλίας. Κατά συνέπεια, δεν εκτελέστηκε η εντολή που περιλαμβανόταν στην απόφαση της Επιτροπής της 10ης Νοεμβρίου 2009, παρά τις πολιτικές προσπάθειες που κατέβαλε το πορτογαλικό κράτος για να εξασφαλίσει ότι η BPP θα εκπλήρωνε τις υποχρεώσεις της έναντι της τράπεζας της Πορτογαλίας, έναντι του κράτους και σε τελευταία ανάλυση, έναντι της Επιτροπής.
(45)
Όσον αφορά την κρατική ενίσχυση υπέρ της BPP, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι ήταν και είναι συμβιβάσιμη με την εσωτερική αγορά, βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ, εφόσον χορηγήθηκε για να εξασφαλίσει τη σταθερότητα του εθνικού χρηματοοικονομικού συστήματος, κατ’ αναλογία με ό,τι συνέβαινε σε ευρωπαϊκό πλαίσιο.
(46)
Όσον αφορά τις παρατάσεις της κρατικής εγγύησης για το δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι δεν αποτελούν νέα ενίσχυση, εφόσον δεν υπήρχε αλλαγή της κατάστασης βάσει της οποίας η Επιτροπή είχε εγκρίνει το μέτρο ενίσχυσης. Η κρατική εγγύηση, που παρατάθηκε δύο φορές, παρέμεινε αναλλοίωτη ως προς τους όρους της: i) δεν υπήρξε αύξηση της αξίας του δανείου· ii) δεν υπήρξε τροποποίηση των υποχρεώσεων που απορρέουν από το δάνειο (12) · iii) βάσει της σύμβασης εγγύησης, η εγγύηση θα είχε λήξει μόνον τριάντα ημέρες μετά την ημερομηνία της τελευταίας καταβολής του κεφαλαίου και των τόκων, η δε Επιτροπή ήταν ενήμερη ότι η σύμβαση δανείου είχε διάρκεια δύο ετών (13).
(47)
Ως προς τη μη κοινοποίηση των παρατάσεων της κρατικής εγγύησης, οι πορτογαλικές αρχές υποστήριξαν ότι η ανανέωση της σύμβασης δανείου δεν εξαρτάτο από το πορτογαλικό κράτος, αλλά από την κοινοπραξία τραπεζών και την BPP και ότι, αν δεν παρατεινόταν η εγγύηση, αυτό θα οδηγούσε στις ίδιες αρνητικές συνέπειες για το πορτογαλικό χρηματοοικονομικό σύστημα που δικαιολόγησαν πλήρως την έγκριση του εν λόγω μέτρου κρατικής ενίσχυσης από μέρους της Επιτροπής. Επίσης, η Πορτογαλία υποστήριξε ότι οι παρατάσεις στις εγγυήσεις ήταν αυτόματες βάσει των όρων της σύμβασης δανείου, εφόσον ήταν τυποποιημένες για λόγους ασφάλειας δικαίου έναντι της κοινοπραξίας τραπεζών.
(48)
Επίσης, σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, οι παρατάσεις (έστω και αν θεωρηθεί ότι αποτελούν νέα ενίσχυση) δεν οδήγησαν σε οικονομικό πλεονέκτημα, διότι η BPP στην πράξη δεν ασκούσε δραστηριότητες, τουλάχιστον από την 1η Δεκεμβρίου 2008 και μετά. Συνεπώς, το μέτρο, με ή χωρίς παρατάσεις, δεν «χορήγησε οικονομικό πλεονέκτημα στην BPP και δεν ενίσχυσε τη θέση της σε σχέση με τους ανταγωνιστές της για τον απλό λόγο ότι η BPP δεν ασκούσε δραστηριότητα στην αγορά και κατά συνέπεια, δεν είχε ανταγωνιστική σχέση με τις άλλες τράπεζες» (14). Συνεπώς, η Πορτογαλία θεωρεί ότι το μέτρο δεν επηρεάζει ούτε τον ανταγωνισμό ούτε το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών.
(49)
Στα σχόλιά τους σχετικά με τις παρατηρήσεις των τρίτων ενδιαφερομένων (βλέπε παρακάτω), οι πορτογαλικές αρχές ανέφεραν ότι το δάνειο ύψους 450 εκατ. EUR χρησιμοποιήθηκε με διαφάνεια, κατά τρόπο ώστε να αποφευχθούν οι αλυσιδωτές επιπτώσεις στο σύστημα και να εκπληρωθούν οι υποχρεώσεις της BPP, όπως εγγράφησαν στον ισολογισμό της 24ης Νοεμβρίου 2008.
(50)
Οι πορτογαλικές αρχές παρατήρησαν επίσης ότι η Πορτογαλία στο πλαίσιο των διαδικασιών εκκαθάρισης της BPP θα διεκδικήσει τα δικαιώματά της ως προς τις αντασφαλίσεις που συνδέονται με την εγγύηση. Ενόψει του καθεστώτος του προνομιακού οφειλέτη της BPP, η Πορτογαλία έχει εμπιστοσύνη ότι θα είναι σε θέση να ανακτήσει το πλήρες ποσόν των 450 εκατ. ευρώ που εκταμιεύθηκε υπέρ των πιστωτριών τραπεζών. Ως προς αυτό, οι πορτογαλικές αρχές σημειώνουν ότι η αξία των αντασφαλίσεων ήταν, κατά την 7η Μαΐου 2010 πάνω από 20 % υψηλότερη από το συνολικό ποσό του εγγυημένου δανείου.
(51)
Όσον αφορά τη δέσμευση του κράτους να αντισταθμίσει απώλειες έως 250 000 ευρώ των πελατών απόλυτης απόδοσης που συμμετέχουν στο FEI, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι η δέσμευση αυτή δεν αποτελεί κρατική ενίσχυση εφόσον: i) δεν περιέχει τη μεταφορά κρατικών πόρων προς την εταιρεία διαχείρισης του FEI ή προς οποιονδήποτε άλλο φορέα που ασκεί ενεργή δραστηριότητα στην αγορά, ii) πρόκειται για κανονικό και αποδεκτό μηχανισμό που αποτελεί λογική επέκταση του συστήματος αποζημίωσης επενδυτών, iii) δεν περιέχει κανένα οικονομικό πλεονέκτημα για τους επενδυτές, στους οποίους απευθύνεται γενικά και με αποκλειστικούς όρους, σύμφωνα με την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, ούτε οποιαδήποτε άλλη στρέβλωση του ανταγωνισμού στην αγορά ή στις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών.
(52)
Επίσης, η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι οι τρέχουσες πληρωμές σε πελάτες του FEI σύμφωνα με τη δέσμευση θα είναι ελάχιστες, αν όχι μηδαμινές. Οι πορτογαλικές αρχές θεωρούν ότι η ασφάλεια ύψους 250 000 ευρώ είναι ένα μέτρο για την ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πελατών του FEI, και δεν θα οδηγήσει κατ’ ανάγκη σε πραγματική εκταμίευση. Βάσει ενός συντηρητικού σεναρίου, που βασίζεται στην υπόθεση ότι τα στοιχεία ενεργητικού του FEI θα υποβαθμιστούν κατά τα τέσσερα προσεχή έτη κάτω από την αξία τους του Οκτωβρίου 2009, η Πορτογαλία υπολογίζει ότι η μέγιστη εκταμίευση ανά πελάτη θα αν έρχεται κατά προσέγγιση σε 68 000 ευρώ. Σύμφωνα με τα πιο αισιόδοξα σενάρια, δεν θα υπάρξει καθόλου εκταμίευση.
5. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΡΙΤΟΥΣ ΑΜΕΣΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΟΥΣ
(53)
Σύμφωνα με την παράγραφο 6 της απόφασης της Επιτροπής της 10ης Νοεμβρίου για την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, η Επιτροπή έλαβε σχόλια από τρίτους ενδιαφερομένους που έχουν δεόντως επισημανθεί, αλλά επιθυμούν να παραμείνουν ανώνυμοι. Στα σχόλιά τους σχετικά με την κίνηση της επίσημης διαδικασίας εξέτασης, οι τρίτοι ενδιαφερόμενοι τόνισαν ότι δεν τηρήθηκε κανείς από τους όρους βάσει των οποίων είχε χορηγηθεί η κρατική εγγύηση στο δάνειο (ανώτατη διάρκεια έξι μηνών από την υποβολή σχεδίου αναδιάρθρωσης). Κατά συνέπεια, σύμφωνα με τις υποβληθείσες παρατηρήσεις, η ενίσχυση ήταν παράνομη και η Επιτροπή θα έπρεπε δώσει εντολή στην Πορτογαλία να αποσύρει την εγγύηση. Επίσης, το ποσό των 450 εκατ. ευρώ, αντί να χρησιμοποιηθεί για την αναδιάρθρωση της ΒΡΡ, χρησιμοποιήθηκε για την αποζημίωση ορισμένων πελατών της, σε βάρος όλων των άλλων.
6. ΕΚΤΙΜΗΣΗ
6.1. Χαρακτηρισμός των μέτρων ως κρατική ενίσχυση
(54)
Το άρθρο 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ αναφέρει ότι:
«Ενισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη ή με κρατικούς πόρους και που νοθεύουν ή απειλούν να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό διά της ευνοϊκής μεταχειρίσεως ορισμένων επιχειρήσεων ή ορισμένων κλάδων παραγωγής είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά, κατά το μέτρο που επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές, εκτός αν οι συνθήκες ορίζουν άλλως.».
(55)
Για την εφαρμογή του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, απαιτείται η ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης η οποία να χορηγήθηκε μέσω κρατικών πόρων, να επηρεάζει τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές και να στρεβλώνει τον ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά, προσφέροντας επιλεκτικό πλεονέκτημα σε ορισμένες επιχειρήσεις.
6.1.1. Η κρατική εγγύηση σε δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ
(56)
Η Επιτροπή επαναλαμβάνει ότι είχε ήδη διαπιστωθεί στην απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης της 13ης Μαρτίου 2009 ότι η κρατική εγγύηση αποτελεί κρατική ενίσχυση (15). Το μέτρο χρηματοδοτήθηκε με κρατικούς πόρους, δεδομένου ότι συνίσταται σε κρατική εγγύηση που χορήγησε η Πορτογαλία. Πράγματι, η εκταμίευση στην οποία προέβη το πορτογαλικό κράτος προς την κοινοπραξία τραπεζών στις 13 Μαΐου 2010 (βλέπε αιτιολογική σκέψη 42) δείχνει σαφώς ότι χρησιμοποιήθηκαν κρατικοί πόροι.
(57)
Όπως ήδη θεσπίστηκε στην απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης της 13ης Μαρτίου 2009 (16), η κρατική εγγύηση επέτρεψε στην BPP να επιτύχει καλύτερους χρηματοοικονομικούς όρους για το δάνειο από εκείνους που συνήθως διατίθενται στην αγορά για επιχειρήσεις σε αντίστοιχες συνθήκες, στην ελάχιστα πιθανή περίπτωση, όπως παραδέχτηκαν οι πορτογαλικές αρχές, που τέτοιου είδους δάνεια θα ήταν διαθέσιμα. Ως προς αυτό, η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης ήδη ανέφερε ότι η προμήθεια 20 μονάδων βάσης ήταν σαφώς κατώτερη από το επίπεδο που απορρέει από την εφαρμογή της σύστασης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 20ής Οκτωβρίου 2008. Παρά το υψηλό επίπεδο της εξασφάλισης, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η προμήθεια για την κρατική εγγύηση ήταν αισθητά χαμηλότερη από ό,τι θεωρείται γενικά αποδεκτό για προβληματικές τράπεζες. Η προμήθεια αυτή θεωρήθηκε κατάλληλη μόνο για το στάδιο της διάσωσης, με την προϋπόθεση υποβολής σχεδίου αναδιάρθρωσης πριν από τις 5 Ιουνίου 2009.
(58)
Αντίθετα από άλλες τράπεζες, οι οποίες δεν επωφελήθηκαν κρατικής εγγύησης για δάνεια, η BPP έτυχε οικονομικού πλεονεκτήματος, εφόσον η προμήθεια που χρεώθηκε για την κρατική εγγύηση ήταν σαφώς χαμηλότερη από το επίπεδο αγοράς.
(59)
Το επιχείρημα που προβάλουν οι πορτογαλικές αρχές ότι η BPP δεν ασκούσε δραστηριότητα στην αγορά μετά την 1η Δεκεμβρίου 2008 δεν μπορεί να γίνει δεκτό. Δεδομένου ότι η άδεια άσκησης τραπεζικών δραστηριοτήτων της BPP ανακλήθηκε από την Τράπεζα της Πορτογαλίας μόλις στις 15 Απριλίου 2010, η BPP θα μπορούσε να έχει μπει ή ξαναμπεί στην αγορά για μικρά χρονικά διαστήματα. Πράγματι, τα σχέδια αναδιάρθρωσης της BPP που υποβλήθηκαν μεταξύ Δεκεμβρίου 2008 και Απριλίου 2009 έδειχναν τη δυνατότητα της τράπεζας να συνεχίσει να ασκεί οικονομική δραστηριότητα, χάρη στο μέτρο διάσωσης. Δεδομένων των δραστηριοτήτων της BPP και της θέσης της στις εθνικές και διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές, το πλεονέκτημα αυτό θα μπορούσε να επηρεάσει τον ανταγωνισμό και το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών, σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Μόνον από την 15η Απριλίου 2010, με την ανάκληση της άδειας άσκησης τραπεζικών δραστηριοτήτων, η BPP απώλεσε οποιαδήποτε δυνατότητα να ξαναμπεί στην αγορά και δυνητικά να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό και να επηρεάσει το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών.
(60)
Βάσει των παραπάνω στοιχείων, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κρατική εγγύηση προσέφερε οικονομικό πλεονέκτημα στην BPP μέσω της χρήσης κρατικών πόρων της Πορτογαλίας. Το πλεονέκτημα αυτό δύναται να επηρεάσει τον ανταγωνισμό και το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών, σύμφωνα με τους όρους του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Κατά συνέπεια, το μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση.
6.1.2. Η εγγύηση 250 000 ευρώ για τους πελάτες του FEI
(61)
Όπως περιγράφηκε παραπάνω, αποδέκτες του μέτρου αυτού είναι οι πελάτες της BPP που επένδυσαν σε προϊόντα απόλυτης απόδοσης και επέλεξαν να συμμετάσχουν στο FEI. Χωρίς τη λύση της παρέμβασης του πορτογαλικού κράτους, οι πελάτες του FEI θα κινδύνευαν να μην αποζημιωθούν ή το πιθανότερο, να αποζημιωθούν με μικρότερο ποσό από ό,τι βάσει της εγγύησης. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Πορτογαλίας, φαίνεται ότι αυξήθηκε λόγω της εγγύησης η επιστροφή πελατών στο FEI. Κατά συνέπεια, οι πελάτες του FEI αποκόμισαν πλεονέκτημα από το μέτρο.
(62)
Ωστόσο, το απλό γεγονός της κατάθεσης πόρων δεν αποτελεί αναγκαστικά εμπορική δραστηριότητα βάσει των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις και όντως, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις της Πορτογαλίας, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων στο FEI είναι ιδιώτες και όχι επιχειρήσεις. Ωστόσο, στον βαθμό που τα ποσά του FEI που καλύφθηκαν από την κρατική εγγύηση ευνόησαν επιχειρήσεις, ενδέχεται να αποτελούν κρατική ενίσχυση.
(63)
Πάντως, τα στοιχεία που υποβλήθηκαν από την Πορτογαλία δείχνουν σαφώς ότι η κρατική χρηματοδότηση είναι σαφώς κάτω από το όριο ήσσονος σημασίας των 200 000 ευρώ για διάστημα τριών ετών (17), αφού υπολογίστηκε η κάλυψη που παρέσχον το σύστημα αποζημίωσης επενδυτών και το Ταμείο εγγύησης καταθέσεων, καθώς και τα ενδεχόμενα ποσά που θα ανακτήσουν βάσει συνετών εκτιμήσεων οι επενδυτές από τα σχετικά στοιχεία του ενεργητικού.
6.2. Συμβιβάσιμο με το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ
6.2.1. Η κρατική εγγύηση για δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ
(64)
Η Πορτογαλία ισχυρίζεται ότι το στοιχείο ενίσχυσης θα μπορούσε να εκτιμηθεί βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ, που επιτρέπει στην Επιτροπή να θεωρήσει ότι συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά ενισχύσεις «για την άρση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας κράτους μέλους». Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι το Γενικό Δικαστήριο τόνισε ότι το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά και να αφορά διαταραχή στη συνολική οικονομία ενός κράτους μέλους (18).
(65)
Η Επιτροπή έχει ήδη αναγνωρίσει ότι η τρέχουσα παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση μπορεί να δημιουργήσει σοβαρή διαταραχή στην οικονομία ενός κράτους μέλους και ότι μέτρα στήριξης προς τις τράπεζες μπορεί να θεωρηθούν κατάλληλα για τη θεραπεία αυτής της διαταραχής. Η εκτίμηση αυτή επιβεβαιώθηκε στην τραπεζική ανακοίνωση (19), στην ανακοίνωση για την ανακεφαλαιοποίηση (20), στην ανακοίνωση για τα απομειωμένα περιουσιακά στοιχεία (21) και στην ανακοίνωση περί αναδιάρθρωσης (22) που εκδόθηκαν από την Επιτροπή. Κατά συνέπεια, το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως νομική βάση για μέτρα ενίσχυσης που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση της συστημικής αυτής κρίσης. Όσον αφορά ειδικότερα την πορτογαλική οικονομία η διάταξη αυτή απετέλεσε επίσης την κατάλληλη νομική βάση για τις διάφορες αποφάσεις της Επιτροπής σχετικά με την έγκριση των μέτρων που λήφθηκαν από τις πορτογαλικές αρχές για την καταπολέμηση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, όπως για παράδειγμα η έγκριση του πορτογαλικού καθεστώτος ανακεφαλαιοποίησης των πιστωτικών ιδρυμάτων στην Πορτογαλία με τελευταία από αυτές την παράταση της απόφασης του Μαρτίου 2010 (23).
(66)
Όσον αφορά την παρούσα υπόθεση, η Επιτροπή σημειώνει επίσης ότι, στην απόφασή της για την ενίσχυση διάσωσης, εκτίμησε το κατά πόσον εφαρμόζεται το άρθρο 107 παράγραφος 3 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ και κατέληξε ότι αυτή η διάταξη ήταν εφαρμόσιμη δεδομένου ότι η εκπλήρωση των οικονομικών υποχρεώσεων από μέρους της BPP θα επηρέαζε αρνητικά το σύνολο του πορτογαλικού χρηματοπιστωτικού συστήματος (βλέπε αιτιολογικές σκέψεις 33 έως 45 της απόφασης για την ενίσχυση διάσωσης).
(67)
Ωστόσο η Πορτογαλία όχι μόνο δεν υπέβαλε το σχέδιο αναδιάρθρωσης, παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις και την εντολή παροχής πληροφοριών, όπως περιγράφονται στις αιτιολογικές σκέψεις 30 έως 32, αλλά παρέτεινε δύο φορές την εγγύηση χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση και έγκριση από μέρους της Επιτροπής.
(68)
Τα επιχειρήματα των πορτογαλικών αρχών συμφωνά με τα οποία η Επιτροπή ήταν ενήμερη για το ότι, βάσει της σύμβασης, η εγγύηση θα μπορούσε να χορηγηθεί για δύο έτη και ότι δεν υπήρξε αλλαγή επί της ουσίας στην κρατική εγγύηση δεν μπορούν να γίνουν δεκτά. Η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης συνέδεσε την έγκριση της κρατικής εγγύησης με την εφαρμογή της δέσμευσης από μέρους των πορτογαλικών αρχών για την υποβολή σχεδίου αναδιάρθρωσης εντός έξι μηνών. Η δέσμευση αυτή δεν τηρήθηκε από μέρους των πορτογαλικών αρχών.
(69)
Επίσης, η ύπαρξη ρητής συμβατικής ανανέωσης της κρατικής εγγύησης βάσει απόφασης της κοινοπραξίας τραπεζών και της BPP, δεν μπορεί να απαλλάξει την Πορτογαλία από συγκεκριμένες υποχρεώσεις οι οποίες απορρέουν από τις δεσμεύσεις που ανέλαβε έναντι της Επιτροπής και στις οποίες βασίστηκε η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης ή σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ.
(70)
Η θέση της Πορτογαλίας όσον αφορά την υποχρέωση υποβολής του σχεδίου αναδιάρθρωσης, σύμφωνα με την οποία το μοναδικό της καθήκον ήταν να διαβιβάσει το σχέδιο στην Επιτροπή, επίσης δεν μπορεί να γίνει δεκτή βάσει των δεσμεύσεων στις οποίες βασίστηκε η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης. Σε κάθε περίπτωση, γεγονός είναι ότι το σχέδιο αναδιάρθρωσης δεν υποβλήθηκε εντός της προθεσμίας που προέβλεπε η απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης και κατά συνέπεια δεν τηρήθηκαν οι όροι βάσει των οποίων είχε χορηγηθεί η έγκριση.
(71)
Ως εκ τούτου, η προμήθεια της εγγύησης ήταν χαμηλότερη από αυτήν που συνήθως απαιτείται σύμφωνα με την ανακοίνωση για τις τράπεζες ώστε να θεωρηθεί ενίσχυση συμβιβάσιμη, η δε Επιτροπή ενέκρινε αυτό το επίπεδο προμήθειας στην απόφαση για την ενίσχυση διάσωσης μόνον βάσει της δέσμευσης της Πορτογαλίας όσον αφορά την υποβολή σχεδίου αναδιάρθρωσης ή εκκαθάρισης που θα μπορούσε να ελαχιστοποιήσει τη στρέβλωση του ανταγωνισμού. Επειδή κανένα τέτοιο σχέδιο δεν υποβλήθηκε μέχρι της 5ης Ιουνίου 2009, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ούτε η εγγύηση που χορήγησε η Πορτογαλία στις 5 Δεκεμβρίου 2008 ούτε η παράτασή της μετά την 5η Ιουνίου 2009 είναι συμβιβάσιμες με την εσωτερική αγορά.
(72)
Παρότι η Πορτογαλία δεν υπέβαλε σχέδιο αναδιάρθρωσης για την BPP, οι πορτογαλικές αρχές παρέσχον πληροφορίες βάσει των οποίων η διαδικασία εκκαθάρισης είχε ξεκινήσει στις 15 Απριλίου 2010, με την ανάκληση της άδειας άσκησης τραπεζικών δραστηριοτήτων της ΒΡΡ που θα οδηγούσε στην εκκαθάριση αυτή. Επίσης, δεν θα χορηγηθούν αποζημιώσεις στους μετόχους της BPP πέραν των ποσών που θα προκύψουν από την ίδια τη διαδικασία εκκαθάρισής της. Βάσει της πληροφορίας αυτής η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υπάρχει κίνδυνος στρέβλωσης του ανταγωνισμού στο μέλλον, όσον αφορά την BPP. Πάντως, το συμπέρασμα αυτό δεν επιτρέπει την άρση του ασυμβίβαστου του μέτρου που εφάρμοσε η Πορτογαλία για την περίοδο μεταξύ 5 Δεκεμβρίου 2008 και 15 Απριλίου 2010.
(73)
Η Επιτροπή για να καθορίσει μια τιμή αγοράς για τους τόκους του δανείου, βάσισε την εκτίμησή της στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την αναθεώρηση της μεθόδου καθορισμού των επιτοκίων αναφοράς και προεξόφλησης (24). Η Επιτροπή καθορίζει επιτόκια αναφοράς που πρέπει να αντικατοπτρίζουν κατά προσέγγιση το επίπεδο των επιτοκίων της αγοράς για μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα δάνεια που καλύπτονται από τις συνήθεις εγγυήσεις. Αυτό το επιτόκιο αναφοράς είναι ένα κατώτατο επιτόκιο το οποίο μπορεί να αυξηθεί σε περιπτώσεις ιδιαίτερου κινδύνου (παραδείγματος χάρη, προβληματικές επιχειρήσεις, απουσία εγγυήσεων τις οποίες συνήθως απαιτούν οι τράπεζες κ.λπ.). Κατ’ εξαίρεση το στοιχείο ενίσχυσης μπορεί να αντιστοιχεί στο ποσό που καλύπτεται πραγματικά από την εγγύηση.
(74)
Η εγγύηση πρόσφερε τη δυνατότητα στη BPP να επιτύχει καλύτερους οικονομικούς όρους για το δάνειο από εκείνους που συνήθως διατίθενται στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Η Επιτροπή θεωρεί ότι το στοιχείο ενίσχυσης της εγγύησης μπορεί να υπολογιστεί στο επίπεδο της διαφοράς μεταξύ του επιτοκίου το οποίο θα έπρεπε να καταβάλει η BPP για σύναψη δανείου βάσει των όρων της αγοράς, ήτοι χωρίς εγγύηση, και του επιτοκίου που όντως επιβλήθηκε στο εγγυημένο δάνειο. Η διαφορά αυτή θεωρείται ότι αντιστοιχεί στην προσαύξηση που θα μπορούσε να ζητήσει για τις εγγυήσεις αυτές ένας εγγυητής σε οικονομία ελεύθερης αγοράς.
(75)
Στην παρούσα υπόθεση, η Επιτροπή θεωρεί ότι, χωρίς την εγγύηση, η BPP θα έπρεπε να καταβάλει επιτόκιο τουλάχιστον ίσο με το επιτόκιο αναφοράς των 400 μονάδων βάσης, εφόσον ήταν προβληματική επιχείρηση που επέβαλε υψηλό επίπεδο αντεγγυήσεων. Η Επιτροπή θεωρεί τα spread των 400 μονάδων βάσης ως κατάλληλα, δεδομένου του υψηλού επιπέδου των εμπράγματων ασφαλειών (βλέπε αιτιολογική σκέψη 17), που αύξανε την πιθανότητα για τον δανειστή να ανακτήσει τουλάχιστον τμήμα του δανείου, παρά την πολύ προβληματική κατάσταση της BPP. Κατά συνέπεια, το στοιχείο ενίσχυσης της εγγύησης συνίσταται στη διαφορά μεταξύ του επιτοκίου αναφοράς άνω των 400 μονάδων βάσης και του επιτοκίου βάσει του οποίου χορηγήθηκε το εγγυημένο δάνειο (δηλαδή το επιτόκιο Euribor + 100 μονάδες βάσης), μετά την έκπτωση της τιμής που αυτή τη στιγμή καταβάλλεται ως εγγύηση, δηλαδή 20 μονάδες βάσης.
(76)
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή σημειώνει επίσης ότι η Πορτογαλία ανέφερε ότι είχε ήδη προβεί στα αναγκαία διαβήματα για να ασκήσει τα προνομιακά και κατά προτεραιότητα δικαιώματά της επί της BPP και ότι θα συνεχίσει να το κάνει μέχρις ότου ανακτήσει το πλήρες ποσό του δανείου (25). Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Πορτογαλία έχει την υποχρέωση να το πράξει, ώστε να εκτελεστούν οι διατάξεις της σύμβασης εγγύησης. Εάν δεν ασκήσει τα δικαιώματά της επί των αντεγγυήσεων, ώστε να ανακτήσει το πλήρες ποσό του δανείου, αυτό θα γεννήσει κρατική ενίσχυση υπέρ της BPP.
6.3. Χρησιμοποίηση του δανείου ύψους 450 εκατ. ευρώ από μέρους της BPP
(77)
Ο τρίτος ενδιαφερόμενος που υπέβαλε παρατηρήσεις σχετικά με την απόφαση της Επιτροπής να κινήσει την επίσημη διαδικασία ισχυρίστηκε ότι το δάνειο των 450 εκατ. ευρώ, αντί να χρησιμοποιηθεί για την αναδιάρθρωση της BPP, χρησιμοποιήθηκε για την αποζημίωση ορισμένων πελατών της τράπεζας, σε βάρος όλων των άλλων. Η Επιτροπή έλαβε πληροφορίες από τις πορτογαλικές αρχές, βάσει των οποίων το δάνειο χρησιμοποιήθηκε για την αποζημίωση πιστωτών της BPP, οι οφειλές προς τους οποίους είχαν καταστεί ληξιπρόθεσμες και είχαν αποφασίσει να μην παρατείνουν τις πιστώσεις ούτε να ανανεώσουν τα κονδύλια πίστωσης. Η Επιτροπή δεν βρήκε ουσιαστικά αποδεικτικά στοιχεία προς στήριξη των ισχυρισμών του τρίτου ενδιαφερομένου.
7. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
(78)
Βάσει των παραπάνω στοιχείων, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κρατική εγγύηση που παρασχέθηκε στη BPP αποτελεί βάσει των όρων του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ κρατική ενίσχυση, που δεν μπορεί να κηρυχθεί συμβιβάσιμη προς την εσωτερική αγορά.
8. ΑΝΑΚΤΗΣΗ
(79)
Σύμφωνα με το άρθρο 14 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999, σε περίπτωση αρνητικής απόφασης για υπόθεση παράνομων ενισχύσεων, η Επιτροπή αποφασίζει την από μέρους του οικείου κράτους μέλους λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων για την ανάκτηση της ενίσχυσης από τον δικαιούχο. Απαιτείται ανάκτηση μόνον των μη συμβιβάσιμων προς την εσωτερική αγορά ενισχύσεων.
(80)
Ο σκοπός της ανάκτησης είναι η επάνοδος στην κατάσταση πριν από τη χορήγηση της ενίσχυσης. Αυτό θα επιτευχθεί αφ’ ης στιγμής η μη συμβιβάσιμη ενίσχυση επιστραφεί από την BPP, και κατ’ αυτόν τον τρόπο η δικαιούχος θα απολέσει το πλεονέκτημα που διέθετε στην αγορά έναντι των ανταγωνιστών της. Το προς ανάκτηση ποσό θα πρέπει να καταργεί το οικονομικό πλεονέκτημα που είχε χορηγηθεί στη BPP.
(81)
Σύμφωνα με το σημείο 3.1 της ανακοίνωσης της Επιτροπής για την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις κρατικές ενισχύσεις με τη μορφή εγγυήσεων (στο εξής «ανακοίνωση της Επιτροπής για τις εγγυήσεις») (26), στην περίπτωση μεμονωμένης κρατικής εγγύησης, το στοιχείο της εγγύησης πρέπει να εκτιμάται με βάση τους όρους της εγγύησης και του δανείου. Λόγω των σοβαρών χρηματοπιστωτικών δυσχερειών της BPP κατά τη στιγμή που παρεσχέθη η εγγύηση, θα ήταν εξαιρετικά απίθανο η επιχείρηση αυτή να είναι σε θέση να επιτύχει τραπεζικό δάνειο στην αγορά, χωρίς κρατική παρέμβαση.
(82)
Κατά τον ακριβή ποσοτικό προσδιορισμό του ύψους της ενίσχυσης, δεδομένου ότι δεν είναι δυνατό να καθοριστεί τιμή στην αγορά για την προμήθεια της κρατικής εγγύησης, θα πρέπει να οριστεί ένα εύλογο σημείο σύγκρισης. Όπως θεσπίστηκε στην πρώτη περίπτωση του σημείου 3.2 της ανακοίνωσης της Επιτροπής για τις εγγυήσεις, «το ισοδύναμο επιχορήγησης» ενός εγγυημένου δανείου σε ένα δεδομένο έτος μπορεί να υπολογιστεί με τον ίδιο τρόπο όπως το ισοδύναμο επιχορήγησης ενός δανείου υπό ευνοϊκούς όρους. Στην περίπτωση αυτή το ποσό της ενίσχυσης μπορεί να υπολογιστεί με βάση τη διαφορά μεταξύ ενός θεωρητικού επιτοκίου της αγοράς και του επιτοκίου που επιτεύχθηκε χάρη στην κρατική εγγύηση, μετά από έκπτωση των καταβληθεισών πριμοδοτήσεων.
(83)
Στην παρούσα περίπτωση, λόγω των οικονομικών δυσχερειών της ΒΡΡ και λαμβανομένων υπόψη των παρασχεθεισών αντεγγυήσεων, η BPP όφειλε να πληρώσει για δάνειο με όρους αγοράς, που σημαίνει χωρίς εγγύηση, επιτόκιο αναφοράς συν προσαύξηση λόγω υψηλού κινδύνου ίση προς 400 μονάδες βάσης. Κατά συνέπεια, το ποσό της ενίσχυσης πρέπει να υπολογιστεί με βάση τη διαφορά μεταξύ ενός θεωρητικού επιτοκίου της αγοράς και του επιτοκίου με το οποίο χορηγήθηκε το συγκεκριμένο εγγυημένο δάνειο (δηλαδή Euribor + 100 μονάδες βάσης), μετά από έκπτωση της προμήθειας που όντως καταβλήθηκε για την εγγύηση, δηλαδή 20 μονάδες βάσης.
(84)
Όσον αφορά το πλήρες ποσό του ίδιου του δανείου, σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, το κράτος έλαβε όλα τα αναγκαία μέτρα και προέβη σε όλα τα απαιτούμενα διαβήματα για την άσκηση των προνομιούχων δικαιωμάτων του, βάσει των αντεγγυήσεων που του είχε παράσχει η BPP (η αξία των οποίων υπολογίστηκε ‘ότι ήταν αισθητά χαμηλότερη από την αξία του δανείου) (27). Η Επιτροπή υποθέτει ότι το πορτογαλικό κράτος θα συνεχίσει να ασκεί τα δικαιώματα αυτά, και να επιτύχει κατά τον τρόπο αυτό την επιστροφή του πλήρους ποσού του δανείου, στο πλαίσιο της διαδικασίας εκκαθάρισης, όπως το ίδιο διευκρίνισε στην απάντησή του της 15ης Ιουνίου 2010 (28).
(85)
Το ποσό που αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 83 αποτελεί το ποσό που πρέπει να ανακτηθεί, συμπεριλαμβανομένων και των οφειλομένων για το ποσό αυτό τόκων, από την ημερομηνία που η ενίσχυση τέθηκε στη διάθεση του δικαιούχου (5 Δεκεμβρίου 2008) έως την πραγματική του ανάκτηση. Οι τόκοι αυτοί δεν μπορεί να είναι χαμηλότεροι από το ποσό που υπολογίζεται βάσει του άρθρου 9 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 της Επιτροπής, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού αριθ. 659/1999 (ΕΚ) του Συμβουλίου (29),
ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:
Άρθρο 1
Η κρατική ενίσχυση που περιέχεται στην εγγύηση σε δάνειο ύψους 450 εκατ. ευρώ, που χορήγησε παράνομα η Πορτογαλία στην Banco Privado Português, κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι ασυμβίβαστη με την κοινή αγορά.
Άρθρο 2
1. Η Πορτογαλία ανακτά από τη δικαιούχο την ενίσχυση που αναφέρεται στο άρθρο 1.
2. Τα προς ανάκτηση ποσά παράγουν τόκους που υπολογίζονται από την ημερομηνία που τα ποσά αυτά τέθηκαν στη διάθεση της δικαιούχου μέχρι την πραγματική τους ανάκτηση.
3. Οι τόκοι υπολογίζονται με τη μέθοδο του ανατοκισμού σύμφωνα με το κεφάλαιο V του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004.
Άρθρο 3
1. Η ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1 είναι άμεση και πραγματική.
2. Η Πορτογαλία εξασφαλίζει την εκτέλεση της παρούσας απόφασης εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησής της.
Άρθρο 4
1. Εντός δύο μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης, η Πορτογαλία υποβάλει στην Επιτροπή τις ακόλουθες πληροφορίες:
α)
το συνολικό ποσό (κεφάλαιο και τόκους) προς ανάκτηση από τη δικαιούχο·
β)
λεπτομερή περιγραφή των μέτρων που έχει ήδη λάβει ή προτίθεται να λάβει προκειμένου να συμμορφωθεί με την παρούσα απόφαση·
γ)
έγγραφα που να αποδεικνύουν ότι το πορτογαλικό κράτος άσκησε τα προνομιακά του δικαιώματα βάσει των αντεγγυήσεων που είχε παράσχει η Banco Privado Português στο πλαίσιο της εγγύησης.
2. Η Πορτογαλία ενημερώνει την Επιτροπή για την πρόοδο των εθνικών μέτρων που λαμβάνει για την εκτέλεση της παρούσας απόφασης, μέχρις ότου ολοκληρωθεί η ανάκτηση της ενίσχυσης που αναφέρεται στο άρθρο 1. Υποβάλλει αμέσως, με απλή αίτηση της Επιτροπής, πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα που έχει ήδη λάβει ή προτίθεται να λάβει προκειμένου να συμμορφωθεί με την παρούσα απόφαση. Παρέχει επίσης λεπτομερείς πληροφορίες για τα ποσά της ενίσχυσης και των τόκων που έχουν ήδη ανακτηθεί από τη δικαιούχο.
Άρθρο 5
Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Πορτογαλική Δημοκρατία.
Βρυξέλλες, 20 Ιουλίου 2010.