BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 24 juni 1996 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (IV/34.607 - Banque Nationale de Paris - Dresdner Bank) (Slechts de tekst in de Duitse en in de Franse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (96/454/EG)
DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,
Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Oostenrijk, Finland en Zweden, inzonderheid op de artikelen 2, 6 en 8,
Gezien het verzoek om een negatieve verklaring en de aanmelding ter verkrijging van een vrijstelling, die op 27 januari 1993 overeenkomstig de artikelen 2 en 4 van Verordening nr. 17 zijn ingediend,
Gezien de bekendmaking van de samenvatting van het verzoek en van de aanmelding (2), overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 en artikel 3 van Protocol 21 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte,
Na raadpleging van het Raadgevend Comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,
Overwegende hetgeen volgt:
A. DE FEITEN
1. DE AANGEMELDE SAMENWERKINGSOVEREENKOMST
(1) De aanmelding
De samenwerkingsovereenkomst is op 27 januari 1993 formeel aangemeld bij de Commissie van de Europese Gemeenschappen overeenkomstig de artikel 2 en 4 van Verordening nr. 17. De overeenkomst voorziet in een algemene, en in beginsel exclusieve, mondiale samenwerking tussen de Banque Nationale de Paris SA, hierna "BNP" genoemd, en de Dresdner Bank AG, hierna "DB" genoemd, op het gebied van bancaire activiteiten. De overeenkomst is gesloten voor onbeperkte duur en goedgekeurd door de algemene vergaderingen van beide banken.
(2) De doelstellingen van de samenwerking
- Beide banken wensen het hoofd te bieden aan de toenemende concurrentie in de banksector, welke het gevolg is van de activiteiten van nieuwe concurrenten, meer bepaald buitenlandse banken, verzekeringsmaatschappijen, maatschappijen die een eigen bank hebben opgericht, alsmede die welke kredietkaarten uitgeven, welke concurrenten overigens een steeds uitgebreider gamma financiële diensten aanbieden. Om deze doelstelling te bereiken beogen beide banken met het oog op kostenbesparing synergie te bewerkstelligen, onder meer door intensieve samenwerking op logistiek gebied en op bepaalde specifieke gebieden van hun internationale activiteiten.
- Beide banken wensen het hoofd te bieden aan de uitdaging van de eenheidsmarkt en aan de mondialisering van de markten, hetgeen steeds meer vereist dat de cliëntele internationale financiële diensten aangeboden krijgt. Daartoe wensen zij hun aanwezigheid in landen buiten Duitsland en Frankrijk, hierna "derde landen" genoemd, te versterken, teneinde beter te kunnen concurreren met de buitenlandse banken en tevens om hun cliëntele in Duitsland en in Frankrijk een uitgebreider gamma internationale financiële diensten te kunnen aanbieden.
(3) Grondbeginselen van de samenwerking
BNP en DB wensen beide:
- op hun thuismarkt tot de leidende algemene banken te blijven behoren,
- op de Europese markt vooraanstaande algemene banken te blijven met bijkantoren of dochterondernemingen in minstens alle belangrijke Europese landen,
- actief te zijn in alle belangrijke financiële centra door geëigende diensten aan te bieden.
(4) De vier domeinen van de samenwerking
a) Samenwerking op organisatorisch gebied en door middel van gegevensuitwisseling
Teneinde synergie te bewerkstelligen, de kosten en de risico's te beperken en de diensten voor de cliënten te verbeteren, voorziet de samenwerkingsovereenkomst in een toenadering tussen beide banken op organisatorisch gebied. Onder meer is overeengekomen tot gegevensuitwisseling en gemeenschappelijke ontwikkeling op het gebied van informatica, kantoorautomatisering en economische informatie over te gaan. Tevens is overeengekomen dat dienstige overeenkomsten zullen worden gesloten en technische middelen zullen worden ingevoerd om de kosten en de termijnen van grensoverschrijdende betalingen te beperken. Voorts zullen de partners personeel uitwisselen en vóór elke publieke bekendmaking, waaronder begrepen publiciteit betreffende hun samenwerking, overleg plegen.
Tevens zullen gegevens worden uitgewisseld over economische en algemene onderwerpen en situaties, alsmede over nieuwe mogelijkheden, nieuwe produkten of gespecialiseerde financieringstechnieken.
b) Specifieke samenwerkingsgebieden
Op het gebied van de internationale financieringen zullen de partners, hun instellingen in "derde landen" en de holding waarin de partners te zijner tijd hun activiteiten in "derde landen" (zie punt c)) zullen onderbrengen, ten aanzien van de markt als één en dezelfde partij optreden. De partners zullen elkaar verzoeken deel te nemen aan elk type financiering (rechtstreekse leningen, leasing, financiële instrumenten of andere constructies) waaraan andere dan nationale banken deelnemen. De hiertoe verzochte partner zal slechts op redelijke gronden, waarvan de andere partner in kennis zal moeten worden gesteld, mogen weigeren aan de voorgestelde financiering deel te nemen. Indien andere financiële instellingen één van de partners uitnodigen tot deelneming in een consortium, zal deze al het nodige doen om ook de andere partner te doen uitnodigen.
Op het gebied van "merchant banking", de kapitaalmarkten en de beleggingen in "derde landen" zullen de partners samenwerken om synergie en besparingen bij de ontwikkeling van nieuwe produkten te bewerkstelligen en om een doelmatige belegging te verkrijgen.
Op het gebied van effecten en beleggingen daarin, afgeleide produkten, vermogensbeheer en "investment banking" zullen beide banken zonder geografische beperkingen samenwerken. De samenwerkingsvorm hangt af van het specifieke produkttype en kan de ontwikkeling van nieuwe produkten of strategieën, gezamenlijk overeengekomen marketing of gegevensuitwisseling behelzen.
c) De samenwerking bij activiteiten buiten Duitsland en Frankrijk ("derde landen")
Dit domein van de samenwerking is gericht op de versterking van de mogelijkheden van beide banken om hun respectieve cliënten internationale financiële diensten te bieden door middel van de verbetering en de hergroepering van hun instellingen in deze landen.
Daartoe verbinden de partners zich ertoe te streven naar synergie, en te zijner tijd hun bankactiviteiten in "derde landen", uitgezonderd die in de Verenigde Staten, te hergroeperen. De hergroepering van de activiteiten in "derde landen" kan onder meer geschieden via de concentratie van de verrichtingen in één of meer gemeenschappelijke dochterondernemingen, via de verwerving van een participatie van 50 % in de dochteronderneming van de andere partner dan wel via het te zijner tijd oprichten van een holdingsmaatschappij onder gemeenschappelijke zeggenschap, die aanvankelijk een financiële holding zal zijn en later tot een volledige bank zal kunnen uitgroeien.
Elke partner stelt de andere in kennis van nieuwe activiteiten en streeft met hem op grond van een haalbaarheidsstudie naar geharmoniseerde conclusies. De partner wordt uitgenodigd aan een dergelijke activiteit deel te nemen. De aanbieding van een dergelijke deelneming mag door de partner slechts om zwaarwegende redenen van de hand worden gewezen.
Een partner mag zich slechts met de uitdrukkelijke instemming van de andere partner van zijn aandeel in één van de gemeenschappelijke activiteiten ontdoen. Bij verkoop moet hij zijn aandeel de andere partner aanbieden. Indien een partner een instelling welke hij volledig bezit, wenst te verkopen, moet hij de andere partner hiervan op de hoogte brengen en hem de mogelijkheid bieden zijn mening te geven.
Wat de samenwerking tussen de partners, de holding en de in "derde landen" gevestigde instellingen betreft, is in de overeenkomst met betrekking tot de internationale transacties een verplichting opgenomen op grond waarvan een beroep wordt gedaan op of een klant wordt verwezen naar de partner of één van deze instellingen, indien één van de partners niet over de noodzakelijke middelen beschikt om een dienst te verstrekken. De partners hebben zich tevens ertoe verbonden kredieten te verstrekken aan klanten van de andere partner in de landen waar deze laatste geen activiteiten uitoefent, onder voorbehoud van bepaalde voorwaarden en eventueel garanties welke met de instemming van alle betrokken partijen moeten worden vastgesteld. Wat de interbancaire transacties (valutatransacties, effectenhandel, opties, futures, swaps, enz.) betreft, moeten de partners eveneens voorrang geven aan transacties tussen de instellingen welke bij de samenwerking betrokken zijn, op voorwaarde dat deze transacties tegen concurrentiële voorwaarden worden aangeboden.
De vertegenwoordigende kantoren van beide partners in "derde landen" worden daadwerkelijk gehergroepeerd, zonder dat zij hun autonomie en hun eigen identiteit verliezen, behalve in de gevallen waarin het de voorkeur verdient over één gemeenschappelijk vertegenwoordigend kantoor te beschikken.
Indien één van de partners, hierna "de kennisgever" genoemd, een samenwerkingsakkoord met een derde wenst te sluiten, zelfs indien dit geografisch of sectorieel beperkt is, dient hij de andere partner, hierna "de kennisnemende partij" genoemd, van dit voornemen op de hoogte te brengen. Indien de kennisnemende partij zijn instemming niet geeft, moet hij de kennisgever de redenen van de weigering uitleggen. Indien de kennisgever, na de redenen van de weigering van de kennisnemende partij naar behoren te hebben afgewogen, zijn voornemen handhaaft en indien de overeenkomst bovendien geen betrekking heeft op enig fundamenteel belang van de kennisnemende partij, maar wel op een zodanig belang van de kennisgever betrekking kan hebben, is deze laatste vrij naar eigen inzicht te handelen.
d) Samenwerking inzake de Franse en de Duitse markt
Dit domein van de samenwerking is erop gericht het dienstengamma dat via beide netten wordt aangeboden, uit te breiden en aldus de concurrentiepositie van beide banken te verstreken.
In dit opzicht verbindt elke partner zich ertoe zijn diensten de ander tegen de gunstigste prijs ter beschikking te stellen en het meest uitgebreide dienstenscala van de andere partner aan zijn eigen cliënten aan te bieden. Wegens hun gemeenschappelijke activiteiten in "derde landen" zullen beide banken hun cliënten op de thuismarkt nieuwe diensten uit die "derde landen" kunnen aanbieden.
Wat de eigen activiteiten van elk van beide banken op haar thuismarkt betreft, is in de overeenkomst bepaald dat de partners vrij zijn naar eigen inzicht te handelen, tenzij één van de partners met één van zijn nationale concurrenten een samenwerkingsovereenkomst wenst te sluiten: vooraleer een dergelijke overeenkomst te ondertekenen dient deze de partner hiervan in kennis te stellen.
Indien een partner niet in staat is aan zijn binnenlandse cliënten een internationale dienst aan te bieden, moet hij een beroep doen op de andere partner, dan wel op één van de instellingen in de "derde landen" of op de holding, zodra deze tot een volledige bank is uitgegroeid.
Wat de activiteiten van een van de banken op de thuismarkt van de andere betreft, bevat de samenwerkingsovereenkomst geen enkele beperking inzake de toegang tot deze markten via bestaande dochterondernemingen, de oprichting van nieuwe dochterondernemingen of bijkantoren of de overname van een nationale concurrent van de partner. Wat de mogelijkheid betreft om op de thuismarkt van de partner via samenwerking met een nationale concurrent van deze partner actief te zijn, beperkt de aangemelde samenwerkingsovereenkomst evenwel de mogelijkheden van beide banken: zij kunnen slechts een overeenkomst met een nationale concurrent van de andere partner sluiten, indien deze laatste uitdrukkelijk daarmee instemt. In concreto betekent dit dat een partner, hierna "de kennisgever" genoemd, die voornemens is een samenwerkingsovereenkomst met een derde te sluiten, zelfs indien de overeenkomst geografisch of sectorieel beperkt is, de andere partner, hierna "de kennisnemende partij" genoemd, van dit voornemen op de hoogte moet brengen. Indien de kennisnemende partij geen instemming geeft, moet hij de kennisgever de redenen daartoe uitleggen.
In de oorspronkelijk bij de Commissie aangemelde overeenkomst had de kennisnemende partij het absolute recht zijn instemming te onthouden (bijlage A.1, lid 3, laatste zin). Op verzoek van de diensten van de Commissie hebben beide banken ermee ingestemd dit algemene en absolute weigeringsrecht te beperken tot de gevallen waarin de samenwerkingsovereenkomst met de derde het gebruik van "know-how" of zakengeheimen behelst, die de kennisgever van de kennisnemende partij ontvangen heeft of welke uit de samenwerking voortvloeien. "Know-how" is in dit verband "know-how" als omschreven in artikel 10 van Verordening (EG) nr. 240/96 van de Commissie van 31 januari 1996 inzake de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen overeenkomsten betreffende technologieoverdracht (3). Deze beperkingen van het recht instemming met de samenwerking van één van de banken met een nationale concurrent van de ander te onthouden zijn vastgesteld in een bijlage bij de samenwerkingsovereenkomst die op 23 januari 1995 bij de Commissie is aangemeld.
Er dient op te worden gewezen dat de instemming van de partner in elk geval niet is vereist, wanneer de overeenkomst een gewone aangelegenheid inzake "dagelijkse handelsactiviteiten" betreft, hoewel beide partners elkaar op dit gebied een voorkeursbehandeling toekennen.
(5) De bij de overeenkomst opgerichte organen
Het "Comité de Direction" van BNP en de "Vorstand" van DB zullen twee keer per jaar bijeenkomen om inzake de gemeenschappelijke strategie de noodzakelijke beslissingen te treffen en om bij eenstemmigheid uitspraak te doen over de voorstellen inzake de aangemelde samenwerkingsovereenkomst die hun door een commissie zijn voorgelegd.
Deze commissie komt drie keer per jaar bijeen, afwisselend onder het voorzitterschap van één van beide banken, met het oog op het vaststellen van de prioriteiten en de maatregelen die door beide partners moeten worden genoemd. Zij moet onder meer de aanbevelingen van een secretariaat van de samenwerking onderzoeken en voorstellen doen inzake de noodzakelijke wijzigingen welke op de halfjaarlijkse bijeenkomsten van het "Comité de Direction" van BNP en de "Vorstand" van DB in de overeenkomst moeten worden aangebracht.
Dit secretariaat van de samenwerking is samengesteld uit vertegenwoordigers van beide partners. Het moet de partners bijstaan bij de praktische tenuitvoerlegging van de samenwerking en tevens aanbevelingen doen inzake de noodzakelijke verbeteringen van deze overeenkomst, welke aan de commissie moeten worden voorgelegd.
(6) Kruisparticipaties
De partners zijn voornemens hun samenwerking te zijner tijd te verstreken door wederzijdse deelnemingen van 10 % te verwerven.
2. DE TUSSEN BNP EN DB BESTAANDE BETREKKINGEN
(7) BNP en DB hebben in het verleden een overeenkomst bereikt inzake de aanstelling van een bestuurder die BNP in de raad van toezicht van DB en van een bestuurder die DB in de raad van bestuur van BNP vertegenwoordigt.
Voorts hebben zij een gemeenschappelijke onderneming opgericht, teneinde op de markt van het voormalige Tjechoslowakije te opereren. Bovendien hebben BNP en DB elk een belang van 37 % in BNP KH-Dresdner Bank RT die in Hongarije is gevestigd en waarin Országos Kereskedelmi és Hitelbank Rt een belang heeft van 26 %. Beide verrichtingen zijn door de Commissie goedgekeurd (4).
BNP en DB beschikken tevens over onderstaande gezamenlijke participaties:
- United Overseas Bank, Genève, Lugano, Monaco, Bahama's, Montevideo: BNP en DP bezitten ieder 50 %;
- BNP-AK-Dresdner Bank AS Istanboel, Smyrna: BNP 30 %, DB 30 % en AK-Bank 40 %;
- Société Financière pour les Pays d'Outre-mer met activiteiten in Afrika: BNP 48,4 %, DB 25,8 % en BBL 25,8 %;
- BNP-Dresdner Bank (Polska) SA, Warschau: BNP 50 % en DB 50 %;
- BNP-Dresdner Bank (Rossija), Sint-Petersburg (+ bijkantoor te Moskou): BNP 33 %, Dresdner Bank 33 %, Europabank (volledige dochteronderneming van DB) 17 % en SFA (Société Financière Auxiliaire, Parijs, volledige dochteronderneming van BNP) 17 %;
- BNP-Dresdner Bank (Bulgaria) AD, Sofia: BNP en DB ieder 40 %, EBR 20 %.
3. DE ONDERNEMINGEN DIE PARTIJ ZIJN BIJ DE AANGEMELDE OVEREENKOMST, EN HUN POSITIE OP DE FINANCIËLE MARKTEN
(8) a) BNP
BNP is een algemene bank die haar financiële activiteiten rechtstreeks of onrechtstreeks uitoefent via bijkantoren, voornamelijk in Frankrijk, in de overige Europese landen, in de Franssprekende landen en elders ter wereld. In Duitsland heeft zij een vestiging in Frankfurt, waaraan twee agentschappen zijn verbonden. Voorts heeft zij een in fusies en overnames gespecialiseerde dochteronderneming.
Het geconsolideerde balanstotaal bedroeg in 1994 (1993) 222 (224) miljard ecu. 13 169 (13 851) van haar 54 469 (56 141) personeelsleden werken in het buitenland. BNP heeft in totaal 2 511 (2 575) vestigingen, waarvan 497 (567) buiten Frankrijk.
Het BNP-concern bezit het volledige aandelenkapitaal van de levensverzekeringsmaatschappij NATIO-VIE. Samen met UAP heeft BNP een gemeenschappelijke onderneming opgericht, NATIO-ASSURANCE, om schadeverzekeringscontracten van UAP aan de man te brengen.
Het kapitaal is als volgt verdeeld:
RUIMTE VOOR DE TABEL
Op basis van het geconsolideerde balanstotaal in 1993 neemt BNP in Frankrijk de vierde plaats in, in Europa de zevende en wereldwijd de negentiende.
(9) b) DB
De DB is een algemene bank die zijn financiële activiteiten rechtstreeks of onrechtstreeks uitoefent via bijkantoren, voornamelijk in Duitsland, maar eveneens in andere Europese landen en buiten Europa. Zij heeft onder meer twee dochterondernemingen in Frankrijk, Banque Veuve Morin-Pons SA met bijkantoren te Parijs, Lyon en Straatsburg, en Banque Internationale de Placement te Parijs.
Het geconsolideerde balanstotaal bedroeg in 1994 (1993) 210 (197) miljard ecu. 3 000 van de 44 884 (1994) personeelsleden werken in het buitenland. 58 van de 1 583 bijkantoren zijn buiten Duitsland gevestigd.
In bepaalde deelstaten van Duitsland brengt de DB als agent van Allianz, in andere deelstaten als agent van Hamburg-Mannheimer verzekeringscontracten aan de man.
Het aandelenkapitaal is als volgt verdeeld:
RUIMTE VOOR DE TABEL
Op grond van het balanstotaal in 1993 neemt DB in Duitsland de tweede plaats in, in Europa de twaalfde en wereldwijd de zesentwintigste.
4. DE POSITIE VAN BEIDE BANKEN IN 1994 IN ELK VAN DE LANDEN DIE DE EER VORMEN
(10) De aangemelde samenwerking heeft gevolgen voor alle activiteiten van beide banken. Ze heeft betrekking op bijna alle markten voor bancaire en financiële diensten waarop beide banken actief zijn, met uitzondering van de verzekeringsdiensten.
De onderstaande tabel betreft de positie van beide banken in een aantal Lid-Staten van de EER met betrekking tot alle werkzaamheden bijeengenomen. De percentages geven de positie van BNP en van DB in deze landen aan, op grond van een vergelijking per land van het balanstotaal van elk van beide banken met het balanstotaal van alle banken.
RUIMTE VOOR DE TABEL
In de andere EER-landen is de positie van beide banken, behalve die van BNP in Ierland, verwaarloosbaar; dit betekent dat zij in twee gevallen (in Ierland voor DB en in Griekenland voor BNP) minder dan 1,4 % vertegenwoordigen, in de andere gevallen niet hoger is dan 1 %.
Op de vijf belangrijkste gebieden van het bankbedrijf (leningen aan banken, leningen aan de cliënten, effectenhandel, bankdeposito's en deposito's van klanten) wijken de posities van BNP en DB niet meer dan 2 % af van de bovenstaande cijfers.
De marktaandelen voor 1994 bieden, samengevat, het volgende beeld:
De Duitse markt
Uit de voor 46 verschillende bancaire en financiële diensten verstrekte uitvoerige gegevens blijkt dat DB op de aan particulieren en kleine ondernemingen aangeboden diensten posities inneemt, die in een beperkt aantal gevallen het bovengenoemde cijfer met ongeveer 2 % overtreffen, in één geval met ± 5 %, terwijl dit cijfer in de meeste gevallen lager is dan het bovengenoemde percentage. De marktaandelen op de markten van commerciële klanten daarentegen liggen in de meeste gevallen aanzienlijk hoger dan het bovengenoemde cijfer van ± 5 %. Bij twee van de aan commerciële klanten aangeboden bankdiensten bedraagt het marktaandeel van DB zelfs ± 20 %. De positie van BNP met betrekking tot de onderscheiden bankdiensten die zij aanbiedt op de Duitse markt, is verwaarloosbaar.
De Franse markt
Uit de voor 26 verschillende bancaire en financiële diensten verstrekte uitvoerige gegevens blijkt dat BNP op de markten van de diensten welke een particulieren/kleine ondernemingen worden aangeboden, een positie inneemt die behoudens geringe afwijkingen met het bovengenoemde cijfer overeenstemt. Haar positie bedraagt slechts op één markt ongeveer 10 %. De marktaandelen voor diensten welke aan commerciële klanten worden aangeboden, zijn enigszins hoger dan de bovengenoemde behalve in één uitzonderlijk geval waar het marktaandeel ongeveer 20 % bedraagt. Het aandeel van DB met betrekking tot de verschillende bankdiensten die zij aanbiedt op de Franse markt, is verwaarloosbaar.
De Luxemburgse markt
Uit de voor vijf typen diensten verstrekte cijfers blijkt dat het marktaandeel van DB in één geval ongeveer 11 % en in twee gevallen minder dan 5 % van de relevante markt bedraagt. In twee gevallen is het marktaandeel verwaarloosbaar. De cijfers van BNP voor dezelfde vijf typen diensten bedragen in één geval minder dan 3 %, in drie gevallen minder dan 1,5 % en in één geval minder dan 8 % terwijl de positie van DB op dit gebied ongeveer 11 % bedraagt.
(11) Na de bekendmaking van een mededeling (5) krachtens artikel 19,lid 3, van Verordening nr. 17 heeft de Commissie geen opmerkingen van belanghebbende derden ontvangen.
B. JURIDISCHE BEOORDELING
1. ARTIKEL 85, LID 1, VAN HET EG-VERDRAG EN ARTIKEL 53, LID 1, VAN DE EER-OVEREENKOMST
(12) a) Overeenkomst tussen ondernemingen
De aangemelde samenwerkingsovereenkomst is en overeenkomst tussen ondernemingen.
b) Beperking van de mededinging
(13) aa) Omschrijving van de relevante markten op het gebied van de financiële diensten
Bankwerkzaamheden en andere financiële diensten kunnen normaal in drie grote categorieën worden opgesplitst: bankdiensten voor particuliere klanten ("retail banking"), bankdiensten voor ondernemingen en voor overheidsorganen ("wholesale banking") en activiteiten die verband houden met de financiële markten (6). Elk van deze drie categorieën omvat een groot aantal activiteiten en diverse diensten die, voor zover deze niet voldoende onderling verwisselbaar zijn, voor elke dienst of elk produkt afzonderlijk een relevante markt vormen (7).
De bankdiensten voor particulieren ("retail banking") omvatten een groot aantal activiteiten: rekeningen-courant, spaarrekeningen, spaarvormen die buiten de balans blijven (SICAV's (beleggingsmaatschappijen met variabel kapitaal (BEVEK's)), collectieve beleggingsfondsen, pensioenfondsen, enz.), termijnrekeningen, krediet aan de cliënten, hypothecaire en andere leningen, comsumptief krediet, elke andere vorm van krediet aan de cliënten, cheques, internationale eurocheques (8), debetkaarten, kredietkaarten (9), reischeques, enz. Verder behoren tot deze activiteiten andere bankdiensten, zoals verwante diensten (safe-loketten, enz.), de verkoop van aandelen en het beheer van effecten-depots.
De bankdiensten voor ondernemingen en voor overheidsorganen ("wholesale banking") omvatten de volgende activiteiten: deposito's van ondernemingen, investeringskredieten voor ondernemingen (met inbegrip van internationale financieringen), kredieten aan lagere overheden, handelspapier, factoring en leasing (10).
Activiteiten in verband met de financiële markten omvatten onder meer de volgende financiële diensten: advisering op het gebied van fusies en overnames, bijeenbrengen en underwriting van kapitaal, interventie en bemiddeling op de financiële markten, vermogensbeheer (11).
Wat de relevante geografische markten betreft, dient het volgende onderscheid te worden gemaakt: particulieren en de kleine ondernemingen hebben enkel toegang tot kredietinstellingen in de Lid-Staat waarvan zij ingezetenen zijn, gezien het beperkte volume van hun financiële operaties, de munteenheid, de ondoorzichtigheid van de buitenlandse bankmarkt en taalproblemen. De relevante geografische markten op het gebied van de bankdiensten voor particulieren zijn nationaal (12).
Bankdiensten voor ondernemingen en voor overheidsorganen ("wholesale banking") zijn voornamelijk nationaal, aangezien een nauwe relatie tussen bank en klant is vereist om de klant aangepaste diensten te kunnen aanbieden (13). Dit geldt echter niet voor activiteiten waarbij banken uit verschillende landen betrokken zijn, zoals internationale financieringen. Voor deze activiteit is de geografische markt internationaal.
Wat de activiteiten op het gebied van de financiële markten betreft, heeft de Commissie met name vastgesteld dat de uitgifte van aandelen en schuldpapier, mondiale activiteiten zijn, waarbij de partijen op international vlak met elkaar concurreren (14). Wat de markten van de geldmarkttransacties, de valutahandel en afgeleide produkten ("money market trading", "foreign exchange trading" en "derivative trading") betreft, heeft zij vastgesteld dat het om markten met een internationale dimensie gaat (15). Daarentegen is advisering op het gebied van fusies en overnames ("merger" en "acquisition advice") een geografische markt die tot op heden een nationale dimensie heeft (16). De overige diensten in dit segment van de banksector hebben eveneens een internationale dimensie, hoewel het vaak diensten betreft die via nationale kantoren aan lokale klanten worden aangeboden.
(14) In het volgende gedeelte (onder bb)) worden de mededingingsbeperkende gevolgen van de samenwerkingsovereenkomst voor de nationale bankmarkten onderzocht. Het laatste gedeelte (onder cc)) is gewijd aan het deel van de overeenkomst betreffende de internationale markten voor bancaire en financiële diensten.
(15) bb) Mededingingsbeperkende gevolgen van de aangemelde overeenkomst op de bankmarkten, voor zover deze een nationale dimensie hebben
i) Duitsland en Frankrijk
De aanwezigheid van elk van beide banken op de thuismarkten voor bankdiensten van haar partner (BNP op de Duitse, DB op de Franse markt) is vooralsnog onbetekenend, zoals blijkt uit de balanscijfers en de in deze landen behaalde marktaandelen. De samenwerking op het vlak van de organisatie (met inbegrip van de ontwikkeling van nieuwe informaticatoepassingen en gegevensuitwisseling), activiteiten op de kapitaalmarkten en het vermogensbeheer zal dus niet tot een merkelijke beperking van de huidige mededinging leiden. Hetzelfde geldt voor de afspraak omtrent de distributie van bankprodukten door de partner via diens nationale kantoren.
De overeenkomst kan echter wel tot een aanzienlijke beperking van de potentiële concurrentie tussen beide banken leiden, en wel om de volgende redenen.
Enkele jaren geleden heeft de Raad de voornaamste juridische belemmeringen voor de toegang tot buitenlandse markten weggenomen door de Lid-Staten te verplichten uiterlijk op 1 januari 1993 (17) één uniforme vergunning voor bankwerkzaamheden in te voeren. Dit heeft voor de banken de toegang tot de markt van de Gemeenschap aanzienlijk vergemakkelijkt. In de nabije toekomst zullen de groeimogelijkheden buiten de nationale grenzen nog toenemen door zowel de tenuitvoerlegging van de derde fase van de Monetaire Unie krachtens artikel 109 J, lid 4, van het Verdrag, als de invoering van de eenheidsmunt. Verder zal de distributie van bankdiensten buiten de thuismarkt worden vereenvoudigd dankzij nieuwe distributiekanalen (via elektronische loketten, per telefoon en computer (thuisbankieren)), zonder dat er een duur, klassiek distributienet hoeft te worden opgezet.
Dankzij deze wijzigingen in de regelgeving en de technologie zullen de grote algemene banken zelfstandig hun activiteiten buiten hun thuismarkten kunnen uitbreiden. In het onderhavige geval behoren de partijen bij de overeenkomst tot de groep grote algemene banken in het land waar zij hun hoofdkantoor hebben (op basis van het geconsolideerde balanstotaal van 1993: BNP vierde plaats in Frankrijk, DB tweede plaats in Duitsland), en binnen Europa (op basis van het geconsolideerde balanstotaal van 1993: BNP zevende plaats, DB twaalfde plaats). Met de hierboven (punt 10) gegeven percentages voor de verschillende bankactiviteiten en de positie van beide banken op hun thuismarkt wordt op zichzelf derhalve van hun werkelijke invloed op de markt geen volledig beeld gegeven. Bovendien vormen de betrokken landen naburige en belangrijke geografische markten, waarop beide banken thans reeds aanwezig zijn. Aangezien er tussen de grote banken in de verschillende Lid-Staten op het vlak van de bancaire en financiële diensten nog steeds belangrijke verschillen bestaan, is het zeer waarschijnlijk dat na de totstandbrenging van de Monetaire Unie vooral de grote banken zullen trachten ook buiten hun thuismarkt sommige van deze produkten zelfstandig te distribueren.
De samenwerking op het gebied van de organisatie en de gegevensuitwisseling zal niet uitsluitend resulteren in een verbetering van de interne prestaties van beide banken qua management. Zij zal ook tot een uitwisseling van "know-how" leiden op het gebied van systemen voor elektronisch bankieren die voor de klant toegankelijk zijn. Hieruit volgt dat deze systemen worden verbeterd, geharmoniseerd en aan elkaar gekoppeld, hetgeen het voor beide banken mogelijk zal maken hun cliënten in beide landen een uitgebreider gamma vergelijkbare en verbeterde elektronische diensten aan te bieden. Door deze harmonisatie zullen beide banken, wat het merendeel van de aangeboden diensten en produkten betreft, geen belang meer erbij hebben zich zelfstandig op de bankmarkt van het land van de partner te begeven en daar elektronische bankdiensten aan te bieden.
Wat het merendeel van de bestaande en in de toekomst te ontwikkelen bankprodukten betreft, hebben beide banken zich ertoe verbonden aan hun partner hun eigen produkten ter beschikking te stellen voor distributie op diens thuismarkt. Op die manier verwerven beide banken een unieke positie op de bankmarkten in het land van hun partner. Voor de diensten en produkten die op die manier toegankelijk worden, hebben zij er geen economisch belang meer bij zelfstandig activiteiten in het land van de partner te ontwikkelen en zodoende de concurrentie tussen de grote banken in Duitsland en Frankrijk te vergroten. Wat deze produkten betreft, leidt de overeenkomst dus tot beperking van de autonome concurrentie tussen beide banken zowel in Frankrijk als in Duitsland.
De samenwerking op het vlak van de wederzijdse produktdistributie, die in de voorgaande alinea beschreven werd, wordt overigens geregeld door een overeenkomst van beide banken inzake de desbetreffende diensten en produkten. Als één van de partners en zijn kantoren een hem door zijn andere partner aangeboden dienst of produkt niet wenst te verstrekken, staat het deze laatste niet vrij voor de verstrekking van de desbetreffende dienst of het desbetreffende produkt met een derde bank samen te werken. Overeenkomstig de exclusiviteitsclausule in bijlage A.1, lid 3, van de overeenkomst (zie punt 4, onder d), vijfde en zesde alinea, van de onderhavige beschikking) kan de partner die een produkt op zijn thuismarkt weigert te introduceren, tevens beletten dat zijn partner dit produkt via een andere bank in dat land verspreidt, indien het desbetreffende produkt het gebruik van know-how of bedrijfsgeheimen die voortvloeien uit de samenwerking of die van de partner afkomstig zijn, meebrengt. Met name ten aanzien van nieuwe produkten, die het op de markt brengen van een bestaand produkt kunnen bemoeilijken, kan dit beding tot een beperking van de potentiële concurrentie tussen beide banken leiden. Het feit dat een dergelijke samenwerking van één van beide banken buiten de overeenkomst om, door de andere partner slechts kan worden verhinderd indien laatstgenoemde een rechtmatig belang heeft om daarover zijn veto uit te spreken (de dienst of het produkt behelst immers gemeenschappelijke know-how of know-how en bedrijsgeheimen die aan deze laatste toebehoren), betekent enkel dat de mededingingsbeperkende gevolgen van het bewust beding worden beperkt, niet dat deze worden weggenomen.
ii) De "derde landen"
De samenwerking zal eveneens de bankmarkten in "derde landen" beïnvloeden. Door middel van maatregelen op het gebied van organisatie en gegevensuitwisseling, het samenbrengen van instellingen in deze landen en een bijzonder nauwe samenwerking voor bij voorbeeld de marketing van effecten zal de zwakke positie van beide banken in deze landen worden versterkt, hetgeen deze banken in staat zal stellen beter de concurrentie met de in deze landen gevestigde banken aan te gaan. Gezien de geringe mate van aanwezigheid van beide banken en de te verwachten ontwikkeling van hun activiteiten in deze landen, mag een merkbare beperking van de mededinging op de desbetreffende markten evenwel worden uitgesloten.
Wat de Luxemburgse markt betreft, houdt te overeenkomst geen merkelijke beperking van de mededinging in: in Luxemburg is de markt voor bancaire en financiële diensten zeer open en alle grote bankconcerns in Europa, en zelfs in de wereld, zijn aldaar aanwezig. In deze omstandigheden is geen beperking van de mededinging in dit land te verwachten.
(16) cc) Beperkingen van de mededinging op bancaire en financiële markten die een internationale dimensie hebben
Zoals is aangegeven in punt 13, slot, hebben sommige aan ondernemingen aangeboden bankdiensten en het merendeel van de activiteiten op de financiële markten een internationale dimensie. De overeengekomen samenwerking op het gebied van internationale financieringen, kapitaalmarkten, effecten en beleggingen daarin, afgeleide instrumenten, vermogensbeheer en "investment banking" (zie punt 4, onder b)) heeft dus gevolgen op gebieden waar de activiteiten van de banken een internationale dimensie hebben. Aangezien internationaal bezien op de financiële markten beide banken van een tamelijk bescheiden omvang zijn, zullen BNP en DB door de samenwerking op deze gebieden de mededinging ter zake niet merkbaar kunnen beperken. Integendeel, deze samenwerking is concurrentiebevorderend, aangezien zij de positie van beide banken op het internationale vlak zodanig versterkt, dat zij voortaan beter met de grote internationale banken, met name die uit Amerika en Azië, kunnen concurreren.
(17) c) Beïnvloeding van het grensoverschrijdende handelsverkeer
Het handelsverkeer tussen Duitsland en Frankrijk wordt in zoverre beïnvloed, dat, na het in werking treden van de overeenkomst, beide banken er geen economisch belang meer bij zullen hebben op hun respectieve thuismarkten met elkaar te concurreren voor het merendeel van de diensten en produkten. Dit geldt zowel voor de gebieden waarop zij know-how uitwisselen met het oog op de ontwikkeling van nieuwe diensten en produkten als voor gebieden waarop zij produkten ter beschikking van hun partner stellen, die deze via zijn kantoren op zijn thuismarkt verstrekt.
Ingeval beide banken het over het distribueren van elkaars diensten en produkten niet eens worden, wordt door middel van het beding waarbij de ene partner de andere kan beletten zijn produkten en diensten op zijn thuismarkt via samenwerking met een derde bank te verstrekken, aan elk van beide banken het recht verleend de grensoverschrijdende mededinging te belemmeren, hetgeen het handelsverkeer tussen twee Lid-Staten op het gebied van bankdiensten ongunstig beïnvloedt.
2. DE OVEREENKOMST KOMT KRACHTENS ARTIKEL 85, LID 3, VAN HET EG-VERDRAG EN ARTIKEL 53, LID 3, VAN DE EER-OVEREENKOMST IN AANMERKING VOOR EEN ONTHEFFING TEN AANZIEN VAN DE MEDEDINGINGSBEPERKING OP DE MARKTEN VOOR BANKDIENSTEN MET EEN NATIONALE DIMENSIE IN DUITSLAND EN IN FRANKRIJK
(18) a) De verbetering van de produktie en van de verstrekking van de produkten
De produktie van financiële diensten die aan particulieren en ondernemingen worden aangeboden, zal verbeteren, aangezien beide banken in het kader van hun samenwerking hun organisatie zullen verbeteren, met name door de introductie van nieuwe informaticatoepassingen en door de uitbreiding van hun bronnen voor economische informatie. Dankzij de overdracht van de reeds aanwezige know-how waarvan, volgens een overzicht dat beide banken de Commissie hebben voorgelegd, bij meer dan de helft van hun activiteiten sprake zal zijn, zullen beide banken hun cliënten betere of nieuwe diensten kunnen aanbieden. Na het afsluiten van de samenwerkingsovereenkomst kunnen beide banken hun cliënten bij voorbeeld nieuwe elektronische diensten en bankprodukten aanbieden, nieuwe mogelijkheden, voor rekeningenbeheer en nationale en grensoverschrijdende kredietverlening, nieuwe vormen van inlichtingen en financieel advies, nieuwe mogelijkheden voor het verrichten van transacties op de kapitaalmarkten en nieuwe soorten effecten en afgeleide instrumenten. Bovendien zullen de partners ook nieuwe formules voor investeringskredieten en import- en exportfinanciering kunnen ontwikkelen.
Dankzij de samenwerking zal ook de distributie van diensten en produkten van de andere partner worden verbeterd. Bij nagenoeg de helft van de onderzochte diensten zal een dergelijke verbetering optreden ingevolge de toezegging van elk van beide banken eigen produkten ter beschikking te stellen voor verstrekking via de kantoren op de thuismarkt van de partner. Ook wordt het mogelijk in een kantoor van één van de partners een rekening-courant bij de andere partner te debiteren. Door de koppeling van de informaticasystemen kunnen ook de grensoverschrijdende bankdiensten, met name grensoverschrijdende betalingen, worden verbeterd. De samenwerking beantwoordt dus aan de doelstelling van de Commissie om de dienstverlening van grensoverschrijdende betalingssystemen te verbeteren (18).
(19) b) Voordeel voor de gebruikers
De voordelen voor de gebruikers, met name de particulieren en de ondernemingen in Duitsland en in Frankrijk, zijn gelegen in de kwalitatieve en kwantitatieve verbeteringen van de bankdiensten, in het door de kantoren van beide banken verstrekken van elkaars diensten en in het tot stand brengen van nieuwe vormen en middelen voor elektronisch bankieren.
(20) c) De onmisbaarheid van de beperkingen voor het bereiken van deze doelstellingen
De bedingen betreffende de samenwerking tussen beide banken, met name betreffende de uitwisseling van know-how en het ter beschikking stellen van produkten voor verstrekking op de thuismarkt van de partner, zijn voor het bereiken van bovengenoemde doelstellingen noodzakelijk.
Dat elke bank een vetorecht heeft ingeval de partner met een nationale concurrent van eerstgenoemde bank wenst samen te werken en deze samenwerking gemeenschappelijke know-how of know-how en bedrijfsgeheimen die aan eerstgenoemde toebehoren, meebrengt, is voor het bereiken van deze verbeteringen noodzakelijk. Zonder dit vetorecht zou geen van beide banken bereid zijn aan de ander de voor een verbeterde dienstverlening vereiste know-how ter beschikking te stellen. De banken moeten tevens hun bedrijfsgeheimen kunnen beschermen, omdat door de koppeling van de informaticasystemen onvermijdelijk ook bepaalde gegevens van de partner, die bedrijsgeheimen vormen, toegankelijk zullen zijn.
(21) d) Uitschakeling van de concurrentie
Voor de Duitse en de Franse markt kan er geen sprake zijn van het uitschakelen van de concurrentie. Gezien de relatieve positie van beide banken ten opzichte van de andere banken in deze twee landen en de positie van beide banken op de verschillende gebieden van het bankbedrijf van periode partners (voor meer bijzonderheden, zie punt 10), is niet te verwachten dat zij door de samenwerking op het gebied van de verstrekking en de ontwikkeling van nieuwe diensten en produkten de concurrentie in de verschillende segmenten van het bankbedrijf zullen kunnen uitschakelen.
Voorts worden de nieuwe bankprodukten die beide banken in de toekomst zullen aanbieden, niet door het intellectuele-eigendomsrecht beschermd. Naar alle waarschijnlijkheid zullen andere kredietinstellingen, met name de grote algemene banken die op deze markten aanwezig zijn, waarvan er sommige belangrijke activiteiten in het buitenland hebben of zelf ook met buitenlandse kredietinstellingen samenwerkingsovereenkomsten hebben gesloten, deze nieuwe produkten eveneens kunnen aanbieden.
3. DUUR VAN DE VRIJSTELLING
(22) Krachtens artikel 8 van Verordening nr. 17 geldt het besluit om artikel 85, lid 3, van het Verdrag voor een bepaalde termijn toe te passen. Bij het bepalen van de duur van de ontheffing, heeft de Commissie enerzijds rekening gehouden met het feit dat de financiële markten de komende tijd een wezenlijke verandering zullen ondergaan, met name door het tot stand komen van een Monetaire Unie. Deze verandering zal waarschijnlijk op middellange termijn leiden tot een toeneming van de concurrentie op de financiële markten in Europa. Anderzijds is de aangemelde samenwerking complex en zal vrijwel alle activiteiten van BNP en DB beïnvloeden. Het zal een aantal jaren vergen om deze samenwerking te verwezenlijken. Een ontheffingsduur van tien jaar lijkt derhalve passend alvorens, op basis van een daartoe strekkend verzoek van partijen, de gevolgen van de samenwerking voor de mededinging opnieuw zullen worden onderzocht. Deze termijn vangt aan te rekenen vanaf de datum waarop beide banken hebben bevestigd dat zij bereid zijn het beding waardoor zij een absoluut vetorecht kregen ingeval één van hen een samenwerkingsovereenkomst met een nationale concurrent van de andere partner wenst te sluiten, te wijzigen, te weten 23 januari 1995,
HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:
Artikel 1
Overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 3, van de EER-Overeenkomst worden de bepalingen van artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag en van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst voor de periode van 23 januari 1995 tot en met 22 januari 2005 buiten toepassing verklaard voor de samenwerkingsovereenkomst tussen de Banque Nationale de Paris SA en de Dresdner Bank AG, zoals die bij de Commissie is aangemeld, met inbegrip van de wijziging betreffende bijlage A.1, lid 3, laatste zin.
Artikel 2
Deze beschikking is gericht tot:
1. Banque Nationale de Paris SA
16, boulevard des Italiens
F-75009 Paris
2. Dresdner Bank AG
Jürgen-Ponto-Platz 1.
D-60301 Frankfurt am Main.
Gedaan te Brussel, 24 juni 1996.