Beschikking van de Commissie
van 11 juni 2003
waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt en de werking van de EER-overeenkomst wordt verklaard
(Zaak COMP/M.3056 - Celanese/Degussa/JV (European Oxo Chemicals))
(Kennisgeving geschied onder nummer C(2003) 1821)
(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)
(Voor de EER relevante tekst)
(2004/105/EG)
DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 57, lid 2, onder a),
Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen(1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97(2), en met name op artikel 8, lid 2,
Gezien het besluit van de Commissie om in de onderhavige zaak de procedure in te leiden,
Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt ten aanzien van de punten van bezwaar van de Commissie kenbaar te maken,
Na raadpleging van het Adviescomité voor concentraties(3),
Gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur(4),
Overwegende hetgeen volgt:
(1) Op 18 december 2002 ontving de Commissie een aanmelding van een beoogde concentratie in de zin van artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 (hierna "concentratieverordening" genoemd). Volgens de aanmelding stichten Celanese Chemicals Europe GmbH (Celanese), een volle dochteronderneming van Celanese AG, en Oxeno Olefinchemie GmbH (Oxeno), een volle dochteronderneming van Degussa AG (Degussa), een gemeenschappelijke onderneming (GO), waarin zij hun respectieve (Europese) oxo-C3-activiteiten willen inbrengen. De gemeenschappelijke onderneming zal actief zijn onder de naam "European Oxo Chemicals GmbH" (EOC).
(2) Na onderzoek van de aanmelding heeft de Commissie geconstateerd dat de aangemelde transactie onder de toepassing van de concentratieverordening valt en aanleiding geeft tot ernstige twijfels ten aanzien van de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt. Derhalve heeft de Commissie op 30 januari 2003 overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening besloten de procedure in te leiden. Na grondig onderzoek van de zaak is de Commissie tot de conclusie gekomen dat de aangemelde transactie geen machtspositie in het leven kan roepen waardoor de daadwerkelijke mededinging op een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt op significante wijze zou worden belemmerd.
I. DE PARTIJEN
(3) Het Duitse bedrijf Celanese Chemicals Europe GmbH is een volle dochteronderneming van Celanese AG. De Duitse onderneming Celanese AG is een chemiebedrijf dat over de hele wereld actief is, vooral op het gebied van basischemicaliën, acetaatproducten, technische kunststoffen, polypropyleenfolie en levensmiddelenadditieven. De in de GO in te brengen oxo-chemicaliën bestaan uit oxo-alcoholen, weekmakers en oplosmiddelen, die als halffabrikaat worden gebruikt voor de vervaardiging van kunststoffen, benzineadditieven, polyethyleenfolie, verf en lak.
(4) Het Duitse bedrijf Oxeno Olefinchemie GmbH, gevestigd in Marl (Duitsland), is een volle dochteronderneming van Degussa AG, gevestigd in Düsseldorf. Op het moment van de aanmelding oefende E.ON AG nog de zeggenschap over Degussa uit, maar tegenwoordig behoort Degussa tot het concern van RAG AG, Essen (Duitsland). Zij is over de hele wereld actief in de fijnchemicaliën. Oxeno produceert C3- en C4-chemicaliën (o.a. oxo-alcoholen, weekmakers en oplosmiddelen), die in de kunststofverwerking, in de lak- en verfindustrie en in cosmetica en farmaceutische producten worden toegepast.
II. DE TRANSACTIE
(5) De concentratie betreft de oprichting van een volwaardige GO door Celanese en Oxeno. De GO zal vooral oxo-C3-chemicaliën, met name butyraldehyde, butanol, butylacetaat, 2-ethylhexanol (2-EH), dioctylftalaat (DOP) en carbonzuren (trimethylhexaanzuur, 2-ethylhexaanzuur, boterzuur) produceren en verkopen.
(6) De partijen zullen hun respectieve (Europese) oxo-C3-activiteiten in de GO inbrengen. Oxeno kan haar installatie voor butyraldehyde om productietechnische redenen niet in de GO inbrengen. Oxeno zal echter in deze installatie, die zich in Marl bevindt, uitsluitend butyraldehyde produceren voor de GO en de volledige productie van butyraldehyde aan de GO leveren. Wat butylacetaat betreft, zal echter alleen Oxeno haar activiteiten in de GO inbrengen; Celanese zal daarentegen haar activiteiten op het gebied van butylacetaat behouden, omdat deze niet in de sector oxo-chemicaliën, maar op het terrein van de "acetylen" worden verricht. Wat 2-EH betreft, zal Degussa slechts de bestaande 2-EH-leveringscontracten en het 2-EH-klantenbestand in de GO inbrengen, maar zal zij de productie van 2-EH met de oprichting van de GO definitief staken en zich concentreren op het vervangende product met langere ketens INA. Hetzelfde geldt voor het afgeleide product van 2-EH, DOP, waarvoor Degussa eveneens slechts het klantenbestand zal inbrengen. Wat carbonzuren betreft, zal Celanese haar installaties niet in de GO inbrengen.
(7) De GO zal bovendien, vooral voor Degussa, nog enkele bijkomende diensten verrichten (exploitatie van een tankopslag, vetalcoholdestillatie, opwerking van ethanol, harsproductie, hydrogenering van cyclododecatrieen tot cyclododecaan en omzetting van butylglycol en azijnzuur tot butylglycolacetaten).
III. CONCENTRATIE
(8) De GO wordt een volwaardige gemeenschappelijke onderneming in de zin van artikel 3, lid 2, van de concentratieverordening. De zeggenschap over de onderneming wordt gezamenlijk uitgeoefend door Celanese en Oxeno, is gericht op duurzaamheid en zal alle functies van een zelfstandige economische eenheid vervullen.
(9) Celanese en Oxeno zullen beide voor 50 % in de GO participeren. De strategische beslissingen met betrekking tot de financiële planning, de bezetting van het management, grotere investeringen en het bedrijfsplan, waarover de vergadering van aandeelhouders en de commissie van aandeelhouders moeten beslissen, kunnen uitsluitend bij consensus worden genomen. De zeggenschap over de GO wordt derhalve door beide partijen gezamenlijk uitgeoefend.
(10) De GO zal duurzaam alle functies van een zelfstandige economische eenheid vervullen. De GO wordt opgericht voor onbepaalde tijd en de productiefaciliteiten worden duurzaam overgedragen aan de GO. Bovendien zal de GO op de relevante markten de functies uitoefenen die ook door andere ondernemingen op deze markten worden vervuld. De GO zal beschikken over een eigen management dat zich zal bezighouden met de dagelijkse gang van zaken, en over voldoende financiële middelen voor haar bedrijfsactiviteiten. De GO zal de door haar verkochte oxo-chemicaliën vrijwel uitsluitend produceren met haar eigen productiefaciliteiten en met haar eigen personeel, dat door Celanese en Oxeno aan de GO is overgedragen. De GO zal bovendien een directe eigen toegang tot de markt hebben. Zij zal zelf verantwoordelijk zijn voor de verkoop van de door haar vervaardigde producten.
(11) De voorgenomen concentratie is derhalve een concentratie in de zin van artikel 3, lid 2 juncto lid 1, onder b), van de concentratieverordening.
IV. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE
(12) De betrokken ondernemingen hebben een totale omzet die over de hele wereld meer dan 5 miljard EUR bedraagt (Celanese AG 5097 miljoen EUR, RAG AG circa 13 miljard EUR). Celanese en RAG behaalden elk een totale omzet in de Gemeenschap van meer dan 250 miljoen EUR ([...](5)). Celanese behaalde niet meer dan twee derde van haar communautaire omzet in eenzelfde lidstaat. De aangemelde concentratie heeft derhalve een communautaire dimensie.
V. BEOORDELING VANUIT HET OOGPUNT VAN DE MEDEDINGING
(13) Na grondig onderzoek van de concentratie moet worden geconstateerd dat de concentratie geen machtsposities in het leven kan roepen of versterken waardoor de daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel daarvan op significante wijze zou worden belemmerd.
AANBIEDERS OP DE BETROKKEN MARKTEN
(14) Uitgangsstof van de hier onderzochte producten is butyraldehyde, dat wordt gemaakt van propyleen en synthesegas. Van dit basisproduct worden in een eerste bewerkingsstadium de afgeleide producten butanol, 2-ethylhexanol (2-EH), carbonzuren, TMP en NPG vervaardigd. In een later bewerkingsstadium kan van butanol butylacetaat worden gemaakt, maar er kunnen ook andere producten, zoals de door Celanese aangeboden producten butylamine en butylacrylaat worden vervaardigd. Van 2-EH worden onder meer de producten 2-EH-acrylaat en dioctylftalaat (DOP) gemaakt. De aanbieders zijn over het algemeen verticaal geïntegreerd en verbruiken een groot deel van de vervaardigde halffabrikaten om zelf verder te verwerken.
(15) Tot de belangrijkste verticaal geïntegreerde aanbieders behoren, naast de partijen, BASF, Perstorp, Atofina en Zakady Azotowe, "Kedzierzyn" SA.
(16) BASF is het grootste chemieconcern ter wereld. Na de sluiting van de fabriek in Tarragona, Spanje, is de volledige Europese productie van oxo-chemicaliën geconcentreerd in Ludwigshafen. BASF is de enige concurrent die aanwezig is op alle zes marken waarop de GO actief zal zijn. BASF is echter door haar productie-integratiestrategie, die gericht is op het bereiken van synergie-effecten door een geïntegreerde productie, ook minder dan andere concurrenten op de markt voor oxo-chemicaliën aangewezen op de upstream-verkoop aan derden. BASF is op vele groothandelsmarkten voor oxo-halffabrikaten relatief zwak vertegenwoordigd.
(17) Perstorp is een Zweedse onderneming die actief is in de sectoren oxo intermediates, engineering materials, coating intermediates, performance chemicals en formox en die een omzet van circa 670 miljoen EUR behaalt. De onderneming is ontstaan uit de fusie tussen Perstorp AB en Neste Oxo. Zij produceert onder andere butyraldehyde, butanol, 2-EH en DOP.
(18) Atofina is een dochteronderneming van TotalFinaElf, die is ontstaan uit Elf Atochem en de chemiedivisie van Petrofina. Atofina is in de sector oxo-chemicaliën op de eerste plaats actief via Oxochimie in Lavera nabij Marseille, Frankrijk. Oxochimie is een in 1968 opgerichte gemeenschappelijke onderneming van Atofina en BP, die butyraldehyde, butanol en 2-EH produceert. Deze twee firma's hebben elk 50 % van de aandelen in Oxochimie in handen en zijn ook gerechtigd in deze verhouding butanol en 2-EH te betrekken, terwijl butyraldehyde met uitzondering van één klant intern verder wordt verwerkt. Terwijl Atofina het belangrijkste afgeleide product van 2-EH, DOP, produceert, is BP in 2001 gestopt met de productie van DOP. BP is sindsdien alleen nog maar verticaal in afgeleide producten van butanol geïntegreerd.
(19) Zakady Azotowe, "Kedzierzyn" SA (Zaklady) is een Poolse producent die is gevestigd in Cosel (Polen). In de divisie oxo-chemicaliën worden oxo-alcoholen en halfproducten (2-EH, n- en isobutanol, n- en isobutyraldehyde) geproduceerd. De divisie Weekmakers produceert onder andere DOP, maar ook dibutylftalaat (DBP) en diisobutylftalaat (DIBP). Nadat de onderneming in financiele moeilijkheden was geraakt, werd zij gehernationaliseerd; de Poolse staat heeft publiekelijk aangekondigd te willen onderhandelen over de verkoop van de onderneming. Volgens informatie van een klant van Zaklady staat deze onderneming onder curatele van de banken en mag zij alleen nog maar opdrachten aannemen die direct tot winst leiden.
1. BUTYRALDEHYDE
(20) Butyraldehyde is het basisproduct van de gehele oxo-C3-bedrijfskolom. De stof wordt gemaakt door de reactie van propyleen met een synthesegas. Deze reactie leidt tot het ontstaan van twee isomeren van butyraldehyde, isobutyraldehyde en n-butyraldehyde, in een verhouding van 10-12 ton n-butyraldehyde tot 1 ton isobutyraldehyde. De twee isomeren dienen als halffabrikaten voor tal van andere chemische producten. Zo worden isobutanol en neopentylglycol (NPG) uit isobutyraldehyde en n-butanol, 2-ethylhexanol (2-EH) en carbonzuren uit n-butyraldehyde verkregen. Aangezien iedere producent van butyraldehyde deze stof ook intern verder verwerkt tot downstream-producten, is het volume aan butyraldehyde dat wordt geproduceerd voor de handel met derden (merchant market) in vergelijking met het volume dat wordt geproduceerd voor verdere interne verwerking (captive use) beperkt. De merchant market is goed voor 1/30 van de totale productie.
1. RELEVANTE PRODUCTMARKT
(21) De partijen zijn van mening dat butyraldehyde geen zelfstandige markt vormt, maar slechts een halffabrikaat is. Hoewel het aan derden verkochte percentage butyraldehyde aanzienlijk kleiner is dan het voor verdere interne verwerking geproduceerde gedeelte, vormt dit relatief lage percentage toch een afzonderlijke markt: meer dan 20 chemiebedrijven in Europa kopen butyraldehyde en hebben deze stof nodig voor de productie van chemische downstream-producten. Inkoopstrategieën variëren van aankopen op de spotmarkt tot langlopende leveringscontracten.
(22) Aan de zijde van de leveranciers zijn er in de EER vijf producenten van butyraldehyde: Perstorp in Zweden, BASF, Celanese en Oxeno in Duitsland en Atofina in Frankrijk. Al deze producenten verkopen butyraldehyde op de merchant market en gebruiken het ook om intern verder te verwerken. Ingevoerd butyraldehyde is afkomstig van de in Polen gevestigde producent Zaklady. Derhalve vertoont butyraldehyde alle kenmerken van een afzonderlijke productmarkt. Bovendien moeten n-butyraldehyde en isobutyraldehyde om de hierna genoemde redenen als twee afzonderlijke productmarkten worden beschouwd.
a) Geen onderlinge substitueerbaarheid aan de vraagzijde: de twee isomeren worden gebruikt voor de productie van verschillende downstream-producten
(23) Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat de twee isomeren worden gebruikt voor verschillende doeleinden en in de meeste gevallen niet onderling substitueerbaar zijn. Dat geldt met name voor de productie van de volgende downstream-producten: TMP, PVB en NPG, die goed zijn voor meer dan 95 % van de butyraldehydeomzet op de merchant markt. Het gebrek aan substitueerbaarheid van de isomeren is vooral te wijten aan het feit dat de twee moleculen verschillende chemische eigenschappen vertonen, zodat bepaalde downstream-producten slechts door een bepaalde chemische reactie uit een van de twee isomeren kunnen worden verkregen.
(24) Daar komt nog bij dat de meeste afnemers slechts een van de twee isomeren kopen. De enige afnemers die beide isomeren kopen, doen dit om daarmee verschillende afgeleide producten te vervaardigen: TMP of PVB van n-butyraldehyde en NPG van isobutyraldehyde.
(25) Tot slot verschillen de gemiddelde prijzen van de twee isomeren aanzienlijk. De verschillen bedroegen in de loop der jaren 15 % tot 40 %, zoals uit de volgende tabel blijkt. Dit is deels te verklaren uit het feit dat de hoeveelheden isobutyraldehyde die de afnemers over het algemeen kopen, aanzienlijk kleiner zijn dan de hoeveelheden n-isomeer. Als gevolg daarvan is de markt voor isobutyraldehyde aanzienlijk kleiner dan de markt voor n-butyraldehyde ([10-15]* kt ten opzichte van [50-55]* kt voor n-butyraldehyde in 2002).
Tabel 1
Gemiddelde prijzen van Celanese van 1999 tot 2002
RUIMTE VOOR DE TABEL
b) Zeer geringe omschakelingsflexibiliteit bij de aanbieders
(26) De twee isomeren worden tegelijkertijd in dezelfde reactor geproduceerd. De producenten kunnen de verhouding van hun output van n-butyraldehyde tot hun output van isobutyraldehyde slechts in geringe mate wijzigen op basis van druk, temperatuur en verandering van de eigenschappen van de katalysator. De partijen en de concurrenten hebben bevestigd dat deze verhouding normaal gesproken tussen 10:1 en 12:1 ligt. De verhouding kan binnen deze marge worden gewijzigd, maar slechts langzaam: er zijn enkele maanden voor nodig om de verhouding slechts een paar procenten te veranderen. Derhalve lijkt het niet mogelijk om aanzienlijk grotere hoeveelheden van de ene isomeer in plaats van de andere te produceren, hoewel voor beide dezelfde apparaten worden gebruikt.
(27) Daarom wordt in de volgende twee paragrafen onderscheid gemaakt tussen twee afzonderlijke relevante productmarkten: n-butyraldehyde en isobutyraldehyde. Oxeno is momenteel niet actief op de markt voor isobutyraldehyde, maar wel op de markt voor n-butyraldehyde. De volgende paragrafen hebben betrekking op beide isomeren, tenzij uitdrukkelijk sprake is van een bepaalde isomeer.
2. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT
De markten voor n- en isobutyraldehyde strekken zich ten hoogste uit tot de EER
(28) De partijen hebben aangegeven dat markten voor butyraldehyde, voorzover deze als echte markten zouden kunnen worden beschouwd, EER-markten zijn, met name omdat slechts enkele producenten alle afnemers in heel Europa beleveren.
(29) Het onderzoek heeft uitgewezen dat deze markten hoogstens de omvang van de EER hebben: gedurende de afgelopen jaren is er nauwelijks enige noemenswaardige invoer of uitvoer van butyraldehyde tussen de EER enerzijds en de rest van de wereld anderzijds geweest, met uitzondering van de omzet van Zakladysin Europa. Het grootste deel van de afnemers en concurrenten heeft bevestigd dat de markt ten hoogste Europees is. Enerzijds is butyraldehyde een grondstof van relatief geringe waarde, die niet economisch verantwoord over grotere afstanden kan worden getransporteerd, anderzijds is het instabiel bij contact met zuurstof en vereist derhalve een dure infrastructuur voor de opslag en speciale tanks voor het transport.
Noord- en Zuid-Europa vormen twee afzonderlijke geografische markten voor n-butyraldehyde
(30) Voordat een preciezere afbakening van de relevante geografische markten kan worden gemaakt, dient opgemerkt te worden dat alle belangrijke afnemers van butyraldehyde en daarmee 95 % van de omzet in Europa geconcentreerd zijn in drie landen: België, Duitsland en Italië. Daar bevinden zich ook de vijf belangrijkste afnemers, die samen goed zijn voor meer dan 90 % van de vraag. De verdeling over de lidstaten wordt weergegeven in de onderstaande tabel.
Tabel 2
Totale omzet van n-butyraldehyde in de verschillende landen, 2002
RUIMTE VOOR DE TABEL
(31) Het door de Commissie verrichte onderzoek leidt tot de conclusie dat er onderscheid moet worden gemaakt tussen twee afzonderlijke relevante geografische markten: het noorden van het Europese continent (de facto hoofdzakelijk Duitsland en België) en Zuid-Europa (de facto hoofdzakelijk Italië).
(32) Allereerst lijken de afzetvoorwaarden in Italië enerzijds en in Duitsland en België anderzijds aanzienlijk van elkaar te verschillen: de gemiddelde prijs van n-butyraldehyde bedroeg in Duitsland en België in 2002 ongeveer [450-500]* EUR per ton, terwijl de prijs in Italië in dezelfde periode ongeveer [...]* EUR per ton was. Dit aanzienlijke verschil ([100-150]* EUR, d.w.z. [...]* % van de prijs in Duitsland) kan niet alleen worden verklaard uit de transportkosten: de laatste bedragen in Italië slechts ongeveer [20-40]* EUR meer dan in Duitsland. Dientengevolge is de brutomarge van de producenten in Italië aanzienlijk groter dan in Duitsland of België, zoals de volgende tabel laat zien.
Tabel 3
Gemiddelde prijzen, variabele kosten, brutomarge en percentage, d.w.z. aandeel van de brutomarge op de totale prijs van alle producenten, naar land van bestemming, 2002
RUIMTE VOOR DE TABEL
(33) Deze verschillen kunnen ook niet verklaard worden uit kleinere afzethoeveelheden: [...]* Deze structuur is mogelijk, omdat de producenten naar gelang van de hoeveelheid en de plaats van bestemming verschillende prijzen van hun afnemers kunnen vragen: de producten worden tegen een totaalbedrag per ton, inclusief transportkosten, rechtstreeks afgeleverd bij de productielocaties van de afnemers. De producent houdt zich bezig met de organisatie van de logistiek. Wanneer de producent de prijs voor een product vaststelt, weet hij dus precies wie de koper is, in welk land hij zich bevindt en welke hoeveelheden hij in het verleden heeft gekocht [...]*.
(34) De marktaandelen van de verschillende producenten variëren eveneens beduidend: in Duitsland en België beheersen Celanese, Oxeno en BASF het grootste deel van de markt. Celanese is marktleider. In Italië zijn de marktaandelen anders verdeeld: Perstorp en BASF zijn daar marktleiders en in totaal zijn daar meer concurrenten actief (vijf leveranciers ten opzichte van vier hoofdleveranciers in Duitsland en België). Enkele leveranciers, zoals Perstorp en Zaklady, bezitten belangrijke marktaandelen ([20 %-30 %]* resp. [10 %-20 %]*), terwijl zij in Duitsland slechts een beperkte omzet behalen ([5 %-10 %]* resp. [0 %-5 %]*). Atofina is in Duitsland in het geheel niet actief, maar zet wel producten af in Italië ([0 %-5 %]*).
(35) De sterke aanwezigheid op de Italiaanse markt van concurrenten zoals Perstorp, die in Duitsland slechts geringe marktaandelen hebben, is vooral te verklaren uit de hoge transportkosten. Voor de levering aan afnemers in Duitsland heeft Perstorp te maken met hoge transportkosten ([...]* EUR per ton) en is zij ten opzichte van de drie plaatselijke producenten, die aanzienlijke lagere transportkosten hebben (tussen [...]* en [...]* EUR per ton), niet concurrerend. In Italië worden zowel Perstorp als de Duitse producenten met hoge kosten geconfronteerd, zodat zij tegen vergelijkbare voorwaarden met elkaar concurreren.
(36) Deze situatie is anders dan de situatie met betrekking tot butanol en 2-EH, waarvoor Perstorp in Hamburg en Rotterdam tanks voor tussenopslag exploiteert om afnemers in Noord-Europa economisch verantwoord te kunnen beleveren. Butyraldehyde is namelijk instabiel bij contact met zuurstof. De stof moet in een stikstofatmosfeer en met speciale apparaten, die bedoeld zijn voor de recycling van de onaangenaam ruikende dampen van butyraldehyde, worden opgeslagen en getransporteerd. Perstorp heeft bevestigd dat een dergelijke tank voor butyraldehyde niet economisch verantwoord te exploiteren is. Bovendien zou de stof naar een dergelijke tank moeten worden vervoerd met schepen die grote hoeveelheden kunnen transporteren en zijn uitgerust met een damprecyclingsysteem. Er bestaan maar weinig schepen die zijn uitgerust met een dergelijk systeem. Tot slot zouden deze schepen vanuit de productielocatie (zoals bij butanol en 2-EH) via een pijpleiding moeten worden gevuld. Perstorp beschikt momenteel niet over een dergelijke pijpleiding en heeft gezien de prijs van een dergelijke speciale pijpleiding ook geen plannen om zo'n leiding te installeren. Als gevolg daarvan heeft Perstorp geen andere keus dan isocontainers in Zweden te vullen (met elk 20 tot 23 t) en deze per vrachtwagen of trein te transporteren. Deze containers worden met de veerboot naar Duitsland getransporteerd en vanaf dat punt per vrachtwagen of per trein aan de eindafnemers geleverd.
(37) Het onderzoek heeft uitgewezen dat leveringszekerheid en een tijdige levering naast de prijs de belangrijkste parameters zijn: de afnemers hebben over het algemeen een kleine opslagcapaciteit (evenals de producenten) en hun productie vindt "just in time" plaats. Vertragingen worden niet getolereerd. Weliswaar zou de opslagcapaciteit, met name van [klant A]*, tegen relatief lage kosten kunnen worden vergroot, maar daardoor zouden de locatievoordelen van de Duitse aanbieders bij de belevering van klanten in Duitsland en België slechts voor een deel worden goedgemaakt. Om deze reden lijkt het voor concurrenten uit het buitenland, bijv. Perstorp (Zweden) en sinds kort ook Zaklady uit Polen, moeilijk te zijn om door te dringen tot een gebied waar de drie Duitse producenten vestigingen hebben en een grote mate aan leveringszekerheid bieden. De Duitse producenten kunnen, indien nodig, zelfs binnen een dag per vrachtwagen leveren. Dat verklaart het zeer lage marktaandeel van Perstorp in Duitsland en België als het gaat om n-butyraldehyde ([&lt; 5]* % in 2002), hoewel de transportkosten van Perstorp bij levering van butyraldehyde in Antwerpen (ca. [...]* EUR) lager zijn dan bij levering in Zuid-Duitsland (ca. [...]* EUR/t).
(38) In Italië zijn de concurrentievoorwaarden anders, want daar is geen van de afnemers in de onmiddellijke nabijheid van een bepaalde producent gevestigd. Daarentegen lijken de Duitse, Zweedse en Poolse producenten daar tegen gelijke voorwaarden met elkaar te concurreren, zowel als het gaat om transportkosten als om de leveringsvoorwaarden (leveringszekerheid, levertijd). Dat weerspiegelt zich in de marktaandelen, die gelijkmatiger zijn verdeeld over de verschillende producenten (in 2001, BASF: [30 %-40 %]*, Perstorp: [20 %-30 %]*, Celanese: [20 %-30 %]*, Zaklady: [10 %-20 %]*).
(39) Het bovenstaande leidt tot de conclusie dat in de volgende paragrafen onderscheid moet worden gemaakt tussen twee afzonderlijke relevante geografische markten voor n-butyraldehyde: een Noord-Europese markt, die vooral bestaat uit België en Duitsland, en een Zuid-Europese markt, die bestaat uit Italië.
3. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT
(40) De concentratie betreft de oprichting van een volwaardige gemeenschappelijke onderneming, waarin Celanese en Oxeno hun Duitse activiteiten op het gebied van butyraldehyde in Oberhausen respectievelijk Marl zullen inbrengen. Oxeno is momenteel niet actief op de markt voor isobutyraldehyde: al het isobutyraldehyde dat Oxeno tegelijk met het n-butyraldehyde produceert, wordt gebruikt om intern verder te verwerken. Als de vraag niet groot genoeg is, kan het volgens de verstrekte informatie worden verbrand. Derhalve is de beoordeling gericht op de markt voor n-butyraldehyde, waar sprake is van een samenvoeging van de activiteiten.
a) Beschrijving van de concurrentievoorwaarden op de markten voorafgaand aan de concentratie
(41) De markten voor butyraldehyde zijn oligopolistische markten, waar geen sprake is van een buitengewoon grote concurrentie. Deze markten zijn bovendien relatief transparant, de producenten worden met soortgelijke kosten geconfronteerd, de marktvariabelen zijn stabiel en de totale vraag op een stagnerende, volledig ontwikkelde markt is relatief klein.
De markten voor butyraldehyde zijn buitengewoon transparant
(42) De eigenschappen van elk van beide isomeren (n- en isobutyraldehyde) zijn zo gestandaardiseerd dat in de gehele branche dezelfde kwaliteit bestaat. Alle afnemers bevestigden dat de twee isomeren elk tot een homogene markt behoren. In extreme gevallen kunnen er kwaliteitsverschillen optreden, namelijk wanneer het geleverde product niet voldoet aan de overeengekomen standaard of wanneer het bijproducten bevat die downstream-reacties belemmeren. In dergelijke gevallen wordt het product volgens de verstrekte informatie niet door de afnemers geaccepteerd en/of worden de zakelijke betrekkingen met de betrokken producent beëindigd.
(43) In Europa zijn er in totaal slechts zes producenten, waarvan er drie in Duitsland zijn gevestigd. De producenten zijn al vele jaren actief in de branche. Gedurende de afgelopen tien jaar zijn er geen nieuwe bedrijven toegetreden tot de markt. Als gevolg daarvan zijn de kenmerken van iedere productiefaciliteit (technologie, capaciteit) algemeen bekend. Dit is met name toe te schrijven aan het feit dat deze productiefaciliteiten uit hoofde van Richtlijn 96/82/EG van de Raad van 9 december 1996 betreffende de beheersing van de gevaren van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken(6) zijn geclassificeerd en dat hun kenmerken en de hoeveelheid chemische stoffen die er worden gebruikt en/of opgeslagen, overeenkomstig de richtlijn moeten worden bekendgemaakt. Bovendien is de productiecapaciteit in de afgelopen jaren niet wezenlijk veranderd (groei van minder dan 15 % in de afgelopen vijf jaar). Tot slot zijn de overige producenten ook actief op de downstream-markten, waar eveneens sprake is van grote concentratie: de belangrijke concurrenten op de markt voor butyraldehyde zijn dezelfde als de belangrijke concurrenten op de downstream-productmarkten voor 2-EH, butanol, DOP en butylacetaat. Hun kennis van de merchant markets voor de downstream-producten stelt de producenten in staat om het interne butyraldehydegebruik van de concurrenten en, op basis van deze getallen, de overcapaciteit van hun productielocaties te berekenen.
Tabel 4
Capaciteit en totale productie van n-butyraldehyde in de EER gedurende de afgelopen vier jaar (vermelde hoeveelheden in kt)
RUIMTE VOOR DE TABEL
(44) Mondiaal gezien zijn er tal van technologieën voor de productie van butyraldehyde. Alle Europese producenten maken gebruik van dezelfde technologie op basis van een rhodiumkatalysator. Dientengevolge bestaat het grootste deel van de variabele kosten uit de voor alle producenten gelijke hoeveelheid energie, propyleen en synthesegas (koolstofmonoxide en waterstof) die nodig is voor de productie van een ton butyraldehyde: variabele kosten = A* prijs van propyleen + B* prijs van synthesegas + energie (enkele procenten), waarbij A ongeveer [...]*, B ongeveer [...]* en energie ongeveer [...]* EUR/t bedraagt. Aangezien het synthesegas aanzienlijk goedkoper is dan propyleen, maakt het slechts 18 % van de uiteindelijke kosten uit die worden gemaakt voor de productie van butyraldehyde.
(45) In de onderstaande tabel zijn de gemiddelde variabele kosten van de producenten in 2002 weergegeven. Uit de tabel blijkt dat de variabele kosten van de verschillende producenten in hoge mate overeenkomen. De variaties bedragen maximaal [...]* EUR per ton ofwel 10 %. Deze verschillen mogen niet worden overschat: i) ze kunnen zeer wel toegeschreven worden aan de prijsschommelingen van propyleen en ii) ze moeten worden gezien in verhouding tot de brutomarge, die minstens [...]* EUR per ton bedraagt (zie de onderstaande paragrafen).
Tabel 5
Gemiddelde variabele kosten in 2002, in EUR per geproduceerde ton butyraldehyde
RUIMTE VOOR DE TABEL
(46) Bijgevolg kunnen de producenten van butyraldehyde de variabele kosten van hun concurrenten gemakkelijk bepalen, aangezien het grootste deel van de variabele kosten is gebaseerd op de propyleenprijs, die dagelijks op de internationale markten wordt bekendgemaakt (ICIS-LOR publiceert bijvoorbeeld Europese propyleenprijzen). De rest van de variabele kosten bestaat uit energie, die alle producenten in gelijke mate benodigen ([...]* EUR/t), en synthesegas, dat een aanzienlijk kleiner deel van de variabele kosten vormt dan propyleen: synthesegas maakt 40 % van het gewicht, maar minder dan 20 % van de kosten van het eindproduct uit. De kosten van synthesegas zijn aanzienlijk stabieler dan de kosten van propyleen, aangezien het wordt vervaardigd van koolmonoxide en waterstof en deze grondstoffen in de geografische nabijheid van de chemische productiefaciliteiten van de producenten worden geproduceerd (in raffinaderijen).
De marktvoorwaarden zijn op de lange termijn stabiel
- Prijzen zijn beduidend stabieler dan ze lijken
(47) De prijs van butyraldehyde schommelt in de loop der tijd. Dat ligt vooral aan het feit dat het grootste deel van de productiekosten voor butyraldehyde afhangt van de aanzienlijk schommelende prijs van de belangrijkste grondstof propyleen. Het meeste n-butyraldehyde wordt verkocht in het kader van leveringscontracten, waarin een formule voor de berekening van de koopprijs is opgenomen die rekening houdt met de propyleenprijs (0,65 t - 0,70 t). In de meeste gevallen gaat het om de volgende formule:
prijs van butyraldehyde = C * prijs van propyleen(7) + vergoeding, waarbij C tussen 0,65 en 0,70 ligt.
De vergoeding omvat verwerkingskosten, transportkosten en de brutomarge van de producent. In veel gevallen wordt er korting gegeven op de vergoeding, afhankelijk van de ingekochte hoeveelheid. Onderhandelingen over de prijs hebben derhalve uitsluitend betrekking op deze vergoeding, zonder dat er rekening wordt gehouden met schommelingen van de propyleenprijs.
(48) Contracten die niet worden gesloten op basis van deze formule, zijn voornamelijk kortlopende contracten, d.w.z. maand- of kwartaalcontracten. Zij worden in de branche beschouwd als spottransacties tegen een vaste prijs. Erkend moet worden dat deze vaste prijs een weerspiegeling is van zowel de kosten voor propyleen (0,65*prijs van propyleen op het moment van het sluiten van het contract) als de verwerkings- en transportkosten te vermeerderen met de brutomarge: deze laatste komt overeen met de vergoeding. Uit het onderzoek van de Commissie bleek dat [onderneming A]* en [onderneming B]* de enige grote afnemers zijn die via spottransacties belangrijke hoeveelheden butyraldehyde inkopen.
- Geen technologische vernieuwing, volledig ontwikkelde activiteit
(49) Zoals hierboven is vermeld, zijn de productielocaties waar in Europa butyraldehyde wordt geproduceerd, tientallen jaren oud. De technologie is in de afgelopen decennia niet diepgaand gewijzigd. De enige wezenlijke verandering betreft de katalysator: alle producenten hebben kobalt vervangen door rhodium. Alle ondernemingen die op de markt actief zijn, bevestigden dat het om een volledig ontwikkelde activiteit gaat.
(50) De markt voor n-butyraldehyde is stabiel. Vanwege afnemende verkoopcijfers van 2-EH (dat van n-butyraldehyde wordt gemaakt) zou men in de komende jaren zelfs een lichte achteruitgang van de vraag kunnen verwachten. Het is een feit dat de uit 2-EH vervaardigde weekmaker DOP onlangs als reproductietoxisch werd aangemerkt. Het gebruik van DOP in bepaalde toepassingen zou derhalve in de toekomst gestaakt kunnen worden (de fase van risicobeoordeling op basis van toepassingen is nog niet afgesloten) en daardoor de hoeveelheid 2-EH die wordt geproduceerd en uiteindelijk ook de productie van n-butyraldehyde kunnen beïnvloeden.
- Geen tegenwicht van de afnemers
(51) Het aantal afnemers op deze markten is zeer beperkt. Vijf tot tien afnemers nemen doorgaans meer dan 90 % van de afzet van een bepaalde producent voor hun rekening. Toch lijken deze afnemers geen buitengewoon grote afnemersmacht te bezitten, want ten eerste zijn de afnemers van butyraldehyde niet verticaal geïntegreerd zoals de meeste butyraldehydeproducenten en ten tweede hechten de meeste van hen zeer veel waarde aan leveringszekerheid en tijdige levering van de hoeveelheden butyraldehyde waarop zij wachten. Uit het onderzoek is gebleken dat de meeste afnemers om deze reden slechts een beperkt aantal(8) producenten als serieuze alternatieven in overweging nemen en met hen langlopende zakelijke betrekkingen met een nauwe samenwerking opbouwen, met name op het gebied van de logistiek. De overstap naar een nieuwe leverancier zou voor hen niet eenvoudig te verwezenlijken zijn, want dat zou grote risico's en onzekerheden met zich brengen. Verder zou daarvoor een efficiënte logistieke keten moeten worden opgebouwd en zou moeten worden onderzocht of het product compatibel is met de eigenschappen van de chemische reactie die in de installatie plaatsvindt. Extra leveranciers zouden ook het gebruik van een extra tank noodzakelijk kunnen maken om de producten van de verschillende leveranciers afzonderlijk te kunnen opslaan. Tot slot bedraagt het percentage van de op de handel met derden gerichte markt (merchant market) minder dan 5 % van de totale productie van butyraldehyde. Het verlies van een afnemer zou derhalve slechts zeer beperkte gevolgen hebben voor de activiteiten van de producent.
(52) Met het oog op de hierboven beschreven marktverhoudingen zouden de markten voor n- en isobutyraldehyde aangemerkt kunnen worden als uitermate geconcentreerde, oligopolistische markten, waar slechts in beperkte mate sprake is van concurrentie.
b) Gevolgen van de concentratie voor de markten
(53) De beoogde gemeenschappelijke onderneming leidt in Italië niet tot overlappingen, aangezien Oxeno daar niet actief is. Derhalve is de onderstaande beoordeling gericht op de Noord-Europese markt voor n-butyraldehyde, bestaande uit Duitsland en België.
(54) De concentratie zal leiden tot een gecombineerd marktaandeel van [60 %-70 %]* (Celanese: [50 %-60 %]*, Oxeno: [10 %-20 %]*, in 2002). Andere aanbieders zijn BASF met een aandeel van [20 %-30 %]* en Perstorp ([0 %-10 %]*) en Zaklady (minder dan [10 %]*). Dergelijke marktaandelen zijn hoog genoeg om te kunnen wijzen op het ontstaan en de versterking van een machtspositie van de GO. Zoals tot in detail zal worden beschreven, is echter uit het onderzoek van de Commissie gebleken dat ten eerste marktaandelen in het onderhavige geval geen betrouwbare indicator zijn van een machtspositie op de markt en dat ten tweede verscheidene concurrenten over genoeg vrije capaciteit beschikken om de positie van de aanmeldende partijen onder controle te houden.
Tabel 6
Verkochte hoeveelheid in 2002 en marktaandelen voor n-butyraldehyde in Duitsland + België
RUIMTE VOOR DE TABEL
Marktaandelen
(55) De vrije handelsmarkt voor n-butyraldehyde is zeer klein: zij vertegenwoordigt slechts ongeveer 3 % van de jaarlijkse totale productie. Iedere producent zou derhalve de gehele vrije markt kunnen bedienen door ofwel vrije capaciteit te benutten ofwel door, theoretisch gesproken, een deel van het voor verdere interne verwerking gebruikte n-butyraldehyde op de vrije handelsmarkt te gooien. Dat laatste is aanzienlijk onwaarschijnlijker dan het eerste, aangezien daarvoor de vraag naar het verder verwerkte product daalt of de marge voor butyraldehyde significant hoger wordt dan de marge voor het verder verwerkte product. In ieder geval beschikken verschillende producenten, zoals zal worden beschreven, over een grote vrije capaciteit.
(56) De marktaandelen van de partijen zijn in de afgelopen jaren aanzienlijk gedaald, van [70 %-80 %]* in 1999 tot [60 %-70 %]* in 2002 (gezien over de gehele EER). Hetzelfde geldt voor de uit België en Duitsland bestaande markt, aangezien Degussa niet actief is in Italië en Celanese daar slechts een geringe omzet behaalt (minder dan 1,5 kt). Omdat ook het marktvolume is gedaald, is het verlies aan afzet nog groter. De gecombineerde afzet van de partijen daalde van [...]* kt in 1999 tot [...]* kt in 2002, wat overeenkomt met een verlaging van [meer dan 30]* %.
Tabel 7
Ontwikkeling van de afzet en de marktaandelen van de partijen met betrekking tot butyraldehyde in de EER, van 1999 tot 2002
RUIMTE VOOR DE TABEL
(57) De belangrijkste reden voor deze ontwikkeling is gelegen in de bijzondere kenmerken van de markt voor butyraldehyde. Hoewel meer dan 20 ondernemingen butyraldehyde inkopen, betrekt slechts een handvol ondernemingen noemenswaardige hoeveelheden. Op de Noord-Europese markt (Duitsland en België) kopen vier ondernemingen bijna al het op de handelsmarkt verkochte butyraldehyde: Bayer (Duitsland, [...]* kt/a), Solutia (België, [...]* kt/a), Kuraray (Duitsland, [...]* kt/a) en Wacker (Duitsland, [...]* kt/a). Als ook maar een van deze klanten van leverancier verandert, leidt dit tot aanzienlijke wijzigingen in de marktaandelen.
(58) Dit blijkt bijvoorbeeld uit de gevallen Oxeno en BASF: in 2001 besloot [klant B]* Oxeno als extra leverancier van n-butyraldehyde te kiezen. Dit leidde tot een plotselinge verhoging van het marktaandeel van Oxeno tot [10 %-20 %]*. Op soortgelijke wijze heeft BASF in 1999 afzet aan Perstorp verloren, maar niet in 2000 en 2001. Het marktaandeel van BASF steeg daardoor abrupt van [10 %-20 %]* in 1999 tot [10 %-30 %]* in 2000/2001.
Tabel 8
BASF's afzet van n-butyraldehyde in kiloton en dienovereenkomstig marktaandeel in de EER, van 1999 tot 2002((Aangezien de omzet van BASF in Italië niet heeft geschommeld, weerspiegelen deze variaties ook de schommelingen in Duitsland en België.))
RUIMTE VOOR DE TABEL
(59) Vanwege het zeer geringe aantal klanten en het kleine volume van de handelsmarkt in vergelijking met de productie schommelen de marktaandelen van de aanbieders sterk. Marktaandelen kunnen derhalve slechts een beperkte rol spelen bij de beoordeling van de machtspositie op de markt. Niettemin toont de ontwikkeling van de marktaandelen tijdens de afgelopen vier jaar dat er op de markt voor n-butyraldehyde sprake is van concurrentie.
Vrije capaciteit
(60) Met het oog op de bestaande machtspositie van de partijen op de reeds buitengewoon geconcentreerde markt zou de aangemelde transactie schadelijke gevolgen kunnen hebben als de concurrenten geen vrije capaciteit tot hun beschikking zouden hebben en zij hun afzet op de vrije markt als reactie op een prijsverhoging of een afzetvermindering van de partijen niet zouden kunnen vergroten.
Tabel 9
Capaciteit, productie, captive use en merchant market in kt voor n-butyraldehyde in de EER in 2002
RUIMTE VOOR DE TABEL
De partijen
(61) In hun reactie op de punten van bezwaren gaven de partijen aan dat de capaciteit van Oxeno in de loop van 2002 aanzienlijk is verminderd doordat Oxeno is gestart met de productie van INA: een deel van de productiefaciliteiten voor butyraldehyde zou worden gebruikt voor de productie van INA. Als gevolg daarvan is de capaciteit van Oxeno op het gebied van butyraldehyde van [...]* kt/a tot [...]* kt/a verminderd. Volgens de partijen bedraagt de capaciteit van de gemeenschappelijke onderneming vanaf 2003 [...]* kt/a bij een onbenutte capaciteit van [...]* kt/a (op basis van de productiecijfers van 2002). De partijen zullen derhalve op de markt weliswaar nog steeds de grootste capaciteit en ook de grootste vrije capaciteit hebben, maar het verschil met BASF ([...]* kt/a onbenutte capaciteit) zal aanzienlijk kleiner zijn.
Atofina
(62) Atofina produceert butyraldehyde via haar dochteronderneming Oxochimie in Lavera. Oxochemie heeft geen vrije capaciteit: de onderneming bevestigde (zie de schriftelijke weergave van het telefoongesprek van 4 april 2003) dat zij voor de productie van butanol en 2-EH, die zij als haar kernactiviteit beschouwt, een hoge interne vraag heeft. Op de merchant market kan zij niet veel meer dan [... kt]* butyraldehyde aanbieden. Volgens Atofina zou de prijs van n-butyraldehyde aanzienlijk moeten stijgen, alvorens de onderneming een deel van haar interne gebruik van butyraldehyde zou verleggen naar de merchant market. De strategie van Atofina en haar capaciteitsbeperkingen worden gestaafd door een vergelijking van de output van de onderneming in de afgelopen jaren met haar capaciteit: de output bereikte constant het hoge percentage van [...]* % van de capaciteit. Volgens Atofina is dit een uitstekend percentage in deze industrie. In het verleden heeft Atofina haar productie vanwege incidenten slechts verminderd om regelmatig onderhoud te kunnen plegen: in 2001 moest de onderneming haar productie bijvoorbeeld een hele maand staken.
Perstorp
(63) Perstorp heeft enige vrije capaciteit. Bij navraag gaf de onderneming echter toe dat haar speelruimte beperkter is dan louter en alleen de cijfers doen vermoeden: ten eerste gaf de onderneming aan dat haar daadwerkelijke capaciteit [...]* kt onder haar nominale capaciteit ligt. Ten tweede produceert Perstorp ook [chemicaliën]*, waarvoor beslag gelegd wordt op een deel van de butyraldehydecapaciteit, namelijk ongeveer [...]* kt. Dientengevolge resteert er voor Perstorp slechts ongeveer [...]* vrije capaciteit. Deze is echter meer dan 20 % van de Noord-Europese markt en is voldoende om iedere afzetvermindering door de partijen te compenseren.
(64) Tot slot komt Perstorp ondanks haar vrije capaciteit op de Noord-Europese markt voor n-butyraldehyde niet naar voren als een zeer concurrerende marktdeelnemer. De enige afnemer van de onderneming in deze regio is [klant C]*, met hoeveelheden van [...]* t in 2001 en [...]* t in 2002. [Klant C]* heeft besloten om naar [aanbieder A]* en [aanbieder B]* over te stappen. Als gevolg daarvan bedroeg de omzet van Perstorp in deze regio in 2003 minder dan [...]* % en is de positie van de bij de concentratie betrokken partijen des te sterker. Op de vraag waarom [klant C]* is overgestapt, verklaarde de onderneming dat de prijzen van Perstorp (d.w.z. de vergoeding die wordt gevraagd boven op de prijs van propyleen) ver boven de prijzen lagen die door Duitse producenten doorgaans werden gevraagd, en wel ongeveer [...]* EUR per ton (ten opzichte van een vergoeding van [...]* tot [...]* EUR). Volgens [klant C]* zouden de kosten van het transport van butyraldehyde uit Zweden de belangrijkste reden daarvoor zijn.
(65) Perstorp is concurrerend op het moment dat de andere producenten hun vergoedingen verhogen. Dat was het geval in 2001 en 2002: de vergoeding van Perstorp veranderde niet, maar werd aantrekkelijk, omdat de Duitse producenten aanzienlijke hogere offertes aan [klant C]* uitbrachten. In 2003 normaliseerden de door BASF en Celanese gevraagde prijzen zich weer en [klant C]* keerde naar hen terug. [Klant C]* verklaarde dat Perstorp zich ernstige zorgen maakte over de aanzienlijke omzetverlaging en nog verschillende malen steeds weer lagere prijzen offreerde. De laagste prijs die Perstorp kon bieden, was echter desondanks aanzienlijk hoger dan de door BASF en Celanese geoffreerde prijzen (deze kwamen overeen met de prijzen die doorgaans in deze regio werden geoffreerd).
(66) Deze analyse wordt bevestigd door de gegevens die in de loop van het geïntensiveerde onderzoek werden verkregen: in 2002 waren de prijzen van Perstorp voor butyraldehyde bijvoorbeeld tussen [...]* en [...]* EUR per ton ([...]* EUR in Duitsland, [...]* in Italië), terwijl BASF en Celanese hun butyraldehyde in Duitsland in dezelfde periode tegen prijzen van [...]* tot [...]* EUR verkochten. [Klant D]* bevestigde dat hij offertes van dezelfde orde van grootte van Perstorp had gekregen en daar niet op was ingegaan. Ook [klant E]* bevestigde dat de prijzen van Perstorp geen concurrerend niveau bereikten.
(67) Wat de transportkosten betreft, bevestigen de beschikbare gegevens ook het verschil tussen lokale producenten en Perstorp: de transportkosten van Perstorp liggen voor leveringen aan Duitsland tussen 90 en 110 EUR per ton. In vergelijking daarmee bedragen de transportkosten van Celanese in hetzelfde leveringsgebied slechts 25 tot 39 EUR.
(68) Perstorp zal derhalve slechts de handelingsvrijheid van de lokale producenten kunnen inperken, wanneer deze hun prijzen met ongeveer [...]* EUR/t, dus met [10 %-20 %]*, verhogen. Uit het feit dat BASF en Celanese tegenover [klant C] op offertes van Perstorp met prijsverlagingen hebben gereageerd, blijkt dat Perstorp nu al een zekere mededingingscontrole over BASF en de aanmeldende partijen uitoefent.
Tabel 10
Ontwikkeling van de op de merchant market verkochte hoeveelheden n-butyraldehyde en de marktaandelen in de EER gedurende de afgelopen vier jaar
RUIMTE VOOR DE TABEL
BASF
(69) In het licht van dit betoog lijkt BASF een sterke concurrent te zijn, die over vrije capaciteit beschikt, waardoor zij extra hoeveelheden n-butyraldehyde op de Duits-Belgische markt kan verkopen. In 2002 bedroeg de vrije capaciteit van BASF [...]* kt, wat overeenkomt met [...]* % van de nominale capaciteit van BASF en met [meer dan 100 %]* van het volume van de handelsmarkt. Anders dan Perstorp kan BASF de afnemers in Duitsland en België tegen gunstige transportkosten beleveren. BASF zou haar vrije capaciteit derhalve eenvoudig kunnen benutten om extra marktaandeel te verkrijgen wanneer de GO haar afzet vermindert of de prijzen verhoogt.
(70) BASF heeft op de vraag naar de op de markt voor n-butyraldehyde gevolgde strategie aangegeven dat zij weliswaar in ieder geval een actieve concurrent op deze markt is, maar dat zij voor haar zakelijke activiteiten een conservatieve en langetermijnaanpak hanteert: een plotselinge aanzienlijke verhoging van de op de markt gebrachte hoeveelheden zorgt, aldus BASF, op de lange termijn niet voor winst, omdat de prijzen als gevolg van de verhoogde output op een laag niveau zouden blijven. Met name moet de prijs waarvoor butyraldehyde wordt verkocht, in een juiste verhouding staan tot de downstream-producten, die intern van butyraldehyde worden vervaardigd, om ideale brutomarges te bereiken. Bovendien moet de prijs aan bepaalde waarden voldoen, bijvoorbeeld voor het kengetal "rendement op ingezet vermogen (ROCE)". Daarom vindt BASF dat haar bedrijfsvoering op de lange termijn zodanig moet zijn dat de omzet de vaste kosten dekt en aan deze kengetallen volgens de doelstellingen wordt voldaan. Deze strategie wordt ook door andere aanbieders van butyraldehyde gevolgd.
(71) Desalniettemin is het marktaandeel van BASF in de EER in de afgelopen vijf jaar gestegen van [15 %-25 %]* naar [25 %-35 %]*. Alleen 1999 was een uitschieter naar beneden. BASF heeft aangegeven dat zij in 1999 veel afzet aan Perstorp heeft verloren, wat BASF heeft doen beseffen dat zij haar afhankelijkheid van deze afnemer zou moeten verminderen(9). Als gevolg daarvan heeft BASF haar afnemersportfolio gereorganiseerd, een grote klant geworven en haar afzet tot [10-20]* kt verhoogd, zoals uit de volgende tabel blijkt. BASF heeft aldus haar afzet in vijf jaar tijd, 1998-2002, met [duidelijk meer dan 35 %]* kunnen verhogen.
Tabel 11
De afzet van BASF op het gebied van n-butyraldehyde in de EER in kiloton, van 1995 tot 2002
RUIMTE VOOR DE TABEL
(72) Enkele afnemers hebben meegedeeld dat BASF op de markt niet altijd of slechts voor beperkte hoeveelheden als aanbieder actief was. Dat was bijvoorbeeld het geval bij leveringscontracten die onlangs in [land]* met twee belangrijke afnemers tot stand kwamen: [klant E en klant F]*. Beide bedrijven vroegen BASF om offertes voor hun totale behoefte. In beide gevallen heeft BASF toegezegd hen tegen de marktprijs te zullen beleveren (d.w.z. overeenkomstig de prijzen van Celanese en Oxeno), maar beperkt tot een bepaalde leveringshoeveelheid (ongeveer de helft van de benodigde hoeveelheid). Op basis van de historische ontwikkeling van de marktaandelen kan daaruit echter niet worden opgemaakt dat BASF in de toekomst zal optreden als een minder actieve concurrent.
(73) BASF zal ook in de toekomst vanwege de beschikbare vrije capaciteit in staat zijn om te reageren op mogelijke toekomstige prijsverhogingen door de gemeenschappelijke onderneming. Tijdens het onderzoek heeft de Commissie geen aanwijzingen gekregen dat BASF haar tot dusver gevolgde strategie zal wijzigen en op een vermindering van het aanbod of een eventuele toekomstige verhoging van de prijzen door de geplande GO niet met een uitbreiding van het aanbod zal reageren. BASF zou zo haar positie op de markt kunnen verbeteren en de handelingsvrijheid van de GO effectief onder controle kunnen houden. Uit het gedrag van BASF in de afgelopen jaren blijkt dat zij in staat was en het gunstig vond om haar marktaandeel in de afgelopen vijf jaar significant te vergroten.
Nieuwe toetreders en producenten buiten de EER
(74) Van nieuwkomers op de markt kan geen sterke concurrentie worden verwacht: in de afgelopen tien jaar is geen enkele nieuwkomer bekend geworden en de omvang van de Europese markt, waar al sprake is van grote overcapaciteit, de kosten van de opbouw van een nieuwe productiefaciliteit en de strenge regulering waaraan Seveso-installaties zijn onderworpen, maken de bouw van een nieuwe installatie in de nabije toekomst zeer onwaarschijnlijk.
(75) Verschillende bestaande chemische fabrieken buiten de EER produceren butyraldehyde, te weten Zaklady in Polen en twee andere bedrijven in Rusland en Roemenië. Er zijn echter geen klanten gevonden die door de Roemeense of de Russische onderneming werden beleverd. Deze lijken te ver weg te zijn om het niveau van leveringszekerheid te bieden dat door de Europese klanten wordt geëist, met name door de klanten in Duitsland en België, waar leveranciers actief zijn die dichterbij en betrouwbaarder zijn.
(76) Enkele afnemers in Duitsland zijn in het verleden en zullen mogelijk ook in de toekomst worden beleverd door Zaklady (marktaandeel van minder dan [5]* %). Bovendien is Zaklady een belangrijke concurrent op de Italiaanse markt. Verschillende Duitse afnemers gaven aan dat Zaklady naar hun inschatting op dit moment geen voldoende hoog niveau aan leveringszekerheid biedt om het risico van levering door Zaklady aan te gaan. Daar komt nog bij dat Zaklady veelvuldig weigert langlopende leveringscontracten te sluiten (dit was bijvoorbeeld het geval met betrekking tot Solutia en Kuraray) en slechts spottransacties voor korte perioden heeft aangeboden. De beperking van het aanbod tot spottransacties zou een teken kunnen zijn voor beperkte capaciteit of onzekere belevering met propyleen. Derhalve kan Zaklady in Duitsland en België slechts worden beschouwd als een speler in de marge, die momenteel niet in staat lijkt te zijn een tegenwicht te vormen tegen de gemeenschappelijke onderneming. Daarentegen is Zaklady in Italië sinds enkele jaren een belangrijke concurrent (marktaandeel van [10 %-20 %]* in 2002). Daar was Zakladay dus blijkbaar in staat om butyraldehyde met behulp van een bevredigende logistieke keten te leveren. In zoverre kan niet worden uitgesloten dat Zaklady gezien haar geografische nabijheid tot Duitsland in de komende jaren ook in Duitsland een efficiënte distributieorganisatie opbouwt en haar marktaandeel vergroot.
c) Conclusie met betrekking tot n-butyraldehyde
(77) Gezien het bovenstaande lijkt de gemeenschappelijke onderneming door de voorgenomen concentratie op de Noord-Europese markt een marktaandeel te krijgen van [60 %-70 %]* op basis van 2002. Hoewel dit marktaandeel hoog lijkt, is het de afgelopen jaren vanwege het verlies aan marktaandeel van Celanese significant gedaald. Bovendien is het marktaandeel gezien het zeer lage volume van de vrije handelsmarkt en het geringe aantal klanten geen betrouwbare indicator voor de machtspositie op de markt en blijkt uit de ontwikkeling van het marktaandeel in de afgelopen vijf jaar (zie de overwegingen 58 en 71) dat er sprake is van concurrentie op de markt voor n-butyraldehyde. Hoewel de markt reeds sterk geconcentreerd is, hebben de belangrijkste concurrenten van de partijen, BASF en in geringere mate ook Perstorp, vrije capaciteit die voldoende is om een afzetvermindering of een prijsverhoging door de bij de concentratie betrokken partijen af te wenden. Bovendien heeft de Commissie geen overtuigende aanwijzingen gevonden voor het feit dat BASF haar tot dusver gevolgde strategie zou wijzigen en haar vrije capaciteit niet zou benutten, maar in plaats daarvan mee zou gaan met een prijsverhoging van de partijen. Tot slot was Zaklady in staat een logistieke keten in de dure Zuid-Europese markt op te bouwen. Derhalve kan niet worden uitgesloten dat Zaklady in het geval van een kleine, significante, maar niet slechts voorbijgaande prijsstijging ook in sterkere mate op de Noord-Europese markt zal leveren.
(78) In het onderhavige geval dient derhalve te worden geconstateerd dat de concentratie niet zou leiden tot het ontstaan of versterken van een machtspositie.
d) Door de partijen aangeboden verbintenissen
(79) De Commissie neemt kennis van de volgende door de partijen voorgestelde toezeggingen:
a) De partijen zeggen toe om hun butyraldehydeklanten, overeenkomstig hun activiteit op de markt tot dusver, langdurig te blijven beleveren, waarbij verzorgingszekerheid wordt gewaarborgd. Zij verklaren zich bereid om hiertoe alle bestaande leveringscontracten met klanten die op dit moment butyraldehyde bij hen inkopen, indien deze klanten dit wensen, als volgt te verlengen: [...]* Wat het volume betreft, wordt steeds ten minste de hoeveelheid butyraldehyde toegezegd die op dit moment per jaar wordt ingekocht. De huidige leveringsprijs - resp. de leveringsprijsformule - wordt aangehouden, waarbij deze slechts wordt gecorrigeerd met een kosten- resp. inflatiegerelateerde prijsaanpassingsfactor met de gebruikelijke parameters; [...]*.
b) [...]*
c) [...]*
Deze toezeggingen vormen geen voorwaarde voor de goedkeuring.
2. BUTANOL
1. DE RELEVANTE PRODUCTMARKT
(80) Butanol (BuOH) is een afgeleid product van butyraldehyde. Het wordt door katalytische hydrogenering uit butyraldehyde verkregen. Het dient als grondstof voor tal van chemische halffabrikaten, zoals butylacetaat, butylamine, butylacrylaat en ftalaatweekmakers. Er zijn geen vervangende producten die butanol op toereikende wijze zouden kunnen vervangen. Slechts op het gebied van lakken kan butanol in technisch opzicht worden vervangen door tal van andere producten met vergelijkbare oplos- en verdampingseigenschappen (zoals na aanpassing van de formulering bijvoorbeeld propanolen, ketonen, glycolethers of aromaten). Wegens gebrek aan voldoende substitutiemogelijkheden kan men ervan uitgaan dat de productmarkt geen andere producten dan butanol omvat.
(81) Ook butanol komt voor in twee isomeren: n- en isobutanol, waarbij n-butanol uit n-butyraldehyde en isobutanol uit isobutyraldehyde wordt verkregen. Er zijn enkele omstandigheden die ervoor pleiten om de twee butanolvarianten als afzonderlijke productmarkten aan te merken. Zo is met name van de vraagzijde slechts sprake van een beperkte substitueerbaarheid. Voor de meeste toepassingen kan slechts een van de twee varianten worden gebruikt; alleen in oplosmiddelen kan de ene variant door de andere worden vervangen. Ook vanuit het standpunt van de producenten is er geen sprake van substitueerbaarheid (omschakelingsflexibiliteit in de productie). De producenten zijn niet in staat om hun output van n-butanol in noemenswaardige mate om te schakelen op isobutanol. De reden hiervoor is dat bij de productie van het halffabrikaat butyraldehyde de beide varianten n- en isobutyraldehyde in wezen in een vaste verhouding ontstaan. Wanneer een butanolproducent bijvoorbeeld zijn productie van isobutanol wil opvoeren, dan zou hij ook de productie van isobutyraldehyde moeten opvoeren. Als dat gebeurt, dan stijgt de output van n-butyraldehyde in dezelfde mate. In een dergelijk geval zou de producent een toepassing voor het overtollige n-BuH moeten vinden. In veel gevallen zou de productie van n-butanol de enige mogelijkheid zijn. Alles bij elkaar genomen, zou de productie van de beide butanolvarianten derhalve in gelijke mate moeten worden opgevoerd.
(82) De volgende situatie is echter ook denkbaar: een geïntegreerde producent produceert butyraldehyde, wat resulteert in de beide varianten. Voor zijn productie van verder verwerkte producten heeft hij echter vooral een van de twee varianten, bijv. isobutyraldehyde, nodig, zodat slechts een geringe hoeveelheid isobutyraldehyde resteert die kan worden gehydrogeneerd voor de productie van isobutanol. Deze producent zal dan een grotere hoeveelheid n-butanol, maar slechts een kleine hoeveelheid isobutanol produceren. In een dergelijk geval bestaat er geen mogelijkheid om meer isobutanol aan te bieden, wanneer men niet afziet van de verwerking van het iso-BuH en de verkoop van de daarmee vervaardigde producten.
(83) Als gevolg daarvan behalen enkele aanbieders, afhankelijk van de producten die van de beide butyraldehyde-isomeren worden vervaardigd, ook verschillende marktaandelen voor n- en isobutanol. Dit geldt evenwel niet voor de partijen die voor beide butanolisomeren even hoge marktaandelen behalen.
(84) Voor de afbakening van afzonderlijke markten voor n- en isobutanol pleit ook dat de prijsontwikkeling van de beide isomeren niet parallel verloopt. Terwijl in 1998 de prijs van n-butanol bijvoorbeeld circa 15 % boven de prijs van isobutanol lag, waren de gemiddelde prijzen voor 2002 bijna gelijk.
(85) Alles bij elkaar genomen, kan de vraag of de afbakening van afzonderlijke markten voor n- en isobutanol noodzakelijk is, echter onbeantwoord blijven. De reden hiervoor is dat de concentratie, zowel bij afbakening van één butanolmarkt als bij afbakening van afzonderlijke markten, voor beide varianten verenigbaar lijkt te zijn met de gemeenschappelijke markt.
2. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT
(86) Volgens de partijen strekt de markt voor butanol zich (ten minste) uit over de gehele EER. Een deel van de afnemers is daarentegen van mening dat de afbakening van nationale markten realistischer is.
(87) Het onderzoek heeft uitgewezen dat er wel bepaalde aanknopingspunten zijn voor het feit dat Duitse aanbieders bij de levering van butanol aan Duitse klanten relatief gezien in het voordeel zijn ten opzichte van buitenlandse aanbieders, wat zich ook weerspiegelt in duidelijk grotere marktaandelen van de partijen in Duitsland. Uit het onderzoek blijkt echter ook dat deze voordelen niet zo zwaarwegend zijn dat zij een afbakening van nationale markten rechtvaardigen. Ook de afbakening van een regionale markt, bestaande uit Duitsland en zijn buurlanden, lijkt hier niet op haar plaats te zijn.
(88) In ieder geval kan uit de ongelijke verdeling van de marktaandelen in de verschillende EER-lidstaten niet worden geconcludeerd dat er afzonderlijke markten bestaan. Men dient er in de eerste plaats rekening mee te houden dat er geen patroon kan worden vastgesteld waaruit blijkt dat de aanbieders in hun eigen land over een sterke positie beschikken. De partijen zijn in Duitsland weliswaar buitengewoon succesvol, maar behalen ook in Zweden en Frankrijk, de thuisbases van de concurrenten Perstorp en Atofina, een aanzienlijk marktaandeel. Omgekeerd behaalt BASF in Duitsland geen bovengemiddeld groot marktaandeel.
(89) Transportkosten zijn geen rechtvaardiging voor de afbakening van kleinere markten dan de EER. Volgens informatie van DB Cargo hebben de belangrijkste concurrenten van de partijen een geschat nadeel van 3 % tot 6 % in verband met transportkosten. Dit geringe verschil maakt het voor buitenlandse aanbieders niet echt moeilijker om ook in Duitsland butanol te verkopen.
(90) Evenmin kan worden geconstateerd dat buitenlandse producenten vanwege leveringszekerheid niet in staat zijn om butanol op de Duitse markt aan te bieden. Weliswaar is het juist dat de leveringszekerheid vanuit het standpunt van de afnemers naast de prijs en de kwaliteit van de producten een belangrijke concurrentieparameter is, maar men kan er niet van uitgaan dat buitenlandse aanbieders zich geen positie op de Duitse markt kunnen verwerven, omdat zij vanwege de te grote afstand tussen hun fabriek en de vestigingsplaats van de klant niet voldoende leveringszekerheid kunnen waarborgen. Dit blijkt alleen al uit de antwoorden op een vraag van de Commissie dienaangaande, die laten zien dat de afnemers aan het criterium "de aanbieder is niet te ver weg" niet veel belang hechten. Het is ook niet duidelijk dat de waarschijnlijkheid dat men niet op tijd kan leveren, significant toeneemt met de afstand tot de klant.
(91) Tot slot zij erop gewezen dat buitenlandse aanbieders in Duitsland een tank kunnen bouwen of huren. Voorbeelden hiervan uit het recente verleden zijn de Zweedse aanbieder Perstorp, die in 2001 in Hamburg een tank in gebruik heeft genomen en zo zijn leveringen in met name Duitsland sterk kon uitbreiden, en de Zuid-Afrikaanse producent Sasol, die momenteel in Marl een butanoltank bouwt.
3. VERENIGBAARHEID VAN DE CONCENTRATIE MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT
(92) De concentratie leidt tot een significant marktaandeel op de EER-markt voor butanol. De positie van de partijen op de markt is echter niet zo aanzienlijk dat moet worden gevreesd voor het ontstaan van een machtspositie waardoor de daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel daarvan op significante wijze zou worden belemmerd.
(93) Deze beoordeling staat los van het feit of men uitgaat van één markt voor butanol of van afzonderlijke markten voor beide butanolisomeren.
Beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging op basis van één EER-markt voor butanol
(94) Wanneer men uitgaat van één markt voor butanol die zich uitstrekt over de gehele EER en er dus geen onderverdeling wordt gemaakt naar n- en isobutanol, is er na de concentratie sprake van de volgende marktstructuur:
Tabel 12
Marktaandelen butanol
RUIMTE VOOR DE TABEL
(95) Voor 2002 heeft de Commissie vastgesteld dat het volume van de vrije markt iets meer dan 266 kt bedroeg. Hiervan is Celanese goed voor [...]* kt ([20 %-30 %]*) en neemt Oxeno [... kt]* ([20 %-30 %]*) voor haar rekening. De partijen komen derhalve op een gezamenlijk marktaandeel van [50 %-60 %]*. Het aandeel van Oxeno en daarmee ook het gecombineerde marktaandeel van de partijen (en het marktvolume) is zelfs nog groter dan in de tabel is aangegeven, aangezien in de cijfers van Oxeno leveringen aan een gemeenschappelijke onderneming met [...]*, waarin Degussa voor 50 % participeert, niet zijn meegenomen. Wanneer men deze onderneming als een van Oxeno onafhankelijke onderneming beschouwt, moeten de desbetreffende leveringen als een onderdeel van de handelsmarkt en niet als interne concernleveringen worden beschouwd.
(96) De op één na grootste aanbieder na de gemeenschappelijke onderneming zou de Zweedse onderneming Perstorp zijn, die met een afzet van [...]* kt op een marktaandeel van iets meer dan 20 % [...]* komt.
(97) Alle andere aanbieders behalen marktaandelen van minder dan 10 %. De rubriek "Invoer" vermeldt invoer uit de landen buiten de EER. De belangrijkste importeur is de Poolse onderneming Zaklady. Voorts wordt via handelaars butanol van Russische en Tsjechische makelij in de EER ingevoerd.
(98) De partijen hebben echter terecht gewezen op tal van effecten waardoor het marktaandeel van de gemeenschappelijke onderneming in de toekomst naar verwachting duidelijk lager zal zijn, namelijk [30 %-40 %]*. De desbetreffende correcties werden in tabel 12 in de kolom "2002+" verwerkt.
(99) Wanneer men ten eerste de leveringen aan de GO met [...]* indeelt bij de handelsmarkt, betekent dit dat de cijfers van zowel de leveringen van Oxeno als het marktvolume met [30-40 kt]* moeten worden verhoogd, wat op zichzelf beschouwd tot een verhoging van het gecombineerde marktaandeel met bijna [... %]* leidt ("[...]*-effect").
(100) Omgekeerd leidt het "Ineos-effect", dat het gevolg is van het feit dat Ineos geen deel meer uitmaakt van BP, ertoe dat de voormalige interne concernleveringen van BP aan haar voormalige butylacetaatfaciliteit in Antwerpen moeten worden beschouwd als een onderdeel van de handelsmarkt. Dit leidt tot een verhoging van het marktvolume en van het aandeel van BP met circa [...]* kt en tot een aanzienlijke stijging van het marktaandeel van BP, dat zo een tweede grote concurrent van de GO wordt.
(101) Tot slot zij gewezen op de ingebruikneming door Sasol van de nieuwe butanolfabriek in Zuid-Afrika en van een tank voor n-butanol in Marl. Dit zal twee gevolgen hebben. Enerzijds kan Sasol in de toekomst met eigen, uit Zuid-Afrika geïmporteerd butanol in haar behoefte in Marl voorzien. Om deze reden heeft Sasol reeds het leveringscontract met Oxeno opgezegd. Dit leidt tot een verlaging van de afzet van Oxeno op de markt van [...]* ("Sasol 1-effect"). Anderzijds zal Sasol in staat zijn om klanten in de EER te beleveren ("Sasol 2-effect"). Afhankelijk van de omvang van Sasols afzet aan derden en het aandeel dat Sasol met deze omzet ten koste van de partijen zal behalen, komt men alles bij elkaar op een gecombineerd marktaandeel van iets boven of iets onder [30 %-40 %]*. Voor de berekening waarop tabel 12 is gebaseerd, werd aangenomen dat Sasol erin zal slagen, naast de verkoop uit de fabriek in Brunsbüttel, in totaal [...]* kt butanol extra af te zetten, waarvan [...]* kt ten koste van de partijen gaat. Naar inschatting van de partijen zijn deze twee cijfers iets hoger.
(102) De partijen wijzen er voorts op dat zij een belangrijke klant [...]* als afnemer hebben verloren, zodat te verwachten is dat het marktaandeel van de gemeenschappelijke onderneming in de toekomst verder zal dalen; het verlies van deze klant betekent echter slechts een geringe daling van het gezamenlijke marktaandeel.
(103) Bij de beoordeling van de genoemde effecten moet echter rekening worden gehouden met het volgende: [...]*. Het "Sasol 1-effect" heeft derhalve voor de beoordeling van de marktmacht van de toekomstige gemeenschappelijke onderneming duidelijk minder betekenis dan de daarmee verbonden verkleining van het marktaandeel.
(104) Omgekeerd dient bij de beoordeling van de vraag welke betekenis het [...]*-effect heeft, te worden geconstateerd dat het bij de onderneming waaraan de leveringen worden verricht, om een paritaire gemeenschappelijke onderneming tussen een onderneming van het Degussa-concern en een andere onderneming gaat. Er moet derhalve van worden uitgegaan dat Degussa en [...]* gezamenlijk de zeggenschap over de betreffende onderneming uitoefenen. Het lijkt derhalve niet gerechtvaardigd de betreffende leveringen op dezelfde wijze te behandelen als andere leveringen op de vrije markt.
(105) De berekening van de marktaandelen is gebaseerd op de verkoopvolumina. Enerzijds zijn de gegevens over de afgezette hoeveelheden vollediger dan de gegevens over de omzet. Anderzijds zijn prijsverschillen in dit geval meer een weerspiegeling van de schommelende grondstofprijzen dan van prijsstellingen die worden bepaald door de marktmacht. Overigens zijn er geen grote verschillen tussen de marktaandelen op basis van volume of omzet.
(106) De partijen beschikken over een gecombineerd marktaandeel dat met circa 40 % behoorlijk hoog is en dat dubbel zo hoog is als het marktaandeel van de op één en twee na grootste concurrent Perstorp en BP. Ook zal de gemeenschappelijke onderneming over het structurele voordeel beschikken dat zij als enige Europese aanbieder twee productielocaties heeft. Dat levert voordelen op, bijvoorbeeld bij (geplande of onvoorziene) productie-uitval.
(107) Niettemin mag worden verondersteld dat de handelingsvrijheid van de partijen vanuit het oogpunt van de mededinging voldoende onder controle wordt gehouden. Mededingingscontrole zal in de eerste plaats uitgaan van de concurrenten Perstorp en BP. Beide aanbieders behalen marktaandelen van circa [10 %-20 %]*. Zij zijn daarmee weliswaar duidelijk kleiner dan de gemeenschappelijke onderneming, maar wel zo groot dat de gemeenschappelijke onderneming rekening met hen moet houden.
(108) Perstorp heeft een tank in Hamburg tot haar beschikking, waaruit ook Duitse klanten kunnen worden beleverd tegen voorwaarden die vergelijkbaar zijn met de voorwaarden die Duitse producenten kunnen bieden.
(109) BP krijgt haar butanol van Oxochimie, de gemeenschappelijke onderneming met Atofina. In het verleden verbruikte deze onderneming bijna haar gehele butanolproductie intern. Sinds BP de butylacetaatfabriek in Antwerpen echter aan Ineos heeft verkocht, moeten de desbetreffende leveringen worden beschouwd als een onderdeel van de vrije markt. Weliswaar is BP nog gedurende een bepaalde periode door een leveringscontract aan Ineos gebonden, maar uiterlijk na het aflopen van dit contract zal BP als alternatieve leverancier ook ter beschikking staan van de andere afnemers. Bovendien is BP nu al met kleine, maar niet te veronachtzamen hoeveelheden via spotleveringen actief op de markt.
(110) Een zekere concurrentiedruk zal ook uitgaan van de andere aanbieders, te weten BASF, Atofina, Zaklady en Sasol. Wel moet worden opgemerkt dat bij al deze aanbieders sprake is van omstandigheden die het aannemelijk maken dat de door hen uitgeoefende concurrentiedruk niet al te groot zal zijn. Zo behaalt ook BASF een marktaandeel van circa [0 %-10 %]*. Daarbij moet echter wel het voorbehoud worden gemaakt dat verschillende klanten hebben laten weten dat deze onderneming volgens hen vanwege haar grote interne behoefte en haar gerichtheid op verder verwerkte producten in het kader van haar productie-integratiestrategie niet voortdurend op de markt is en daarom niet als volwaardig alternatief wordt beschouwd. Atofina is eveneens actief op de markt, vooral in Frankrijk en Italië. De door Atofina uitgeoefende concurrentiedruk zal echter waarschijnlijk beperkt zijn, omdat de onderneming nu al op de grens van haar capaciteit werkt. Zaklady is ook actief op de EER-markt, maar wordt eveneens door de meeste ondervraagde afnemers niet als een echt alternatief beschouwd, onder andere omdat deze onderneming zich in financiële moeilijkheden bevindt en daarom beperkt is in haar financiële vrijheid. Klanten hebben bijvoorbeeld laten weten dat Zaklady niet bereid was om langlopende contracten te sluiten. Extra concurrentiedruk zou waarschijnlijk vooral kunnen uitgaan van Sasol. Deze onderneming produceert in Zuid-Afrika. Als grondstof voor de productie van het halffabrikaat propyleen wordt geen aardolie maar steenkool gebruikt, die afkomstig is van Zuid-Afrikaanse dagbouw. De kostenstructuur van deze onderneming verschilt derhalve sterk van de kostenstructuur van de andere aanbieders. Sasol bouwt in het chemiepark Marl een grote tank, van waaruit klanten, met name in Duitsland en de Benelux-landen, goedkoop kunnen worden beleverd. Sasol heeft ook kleine, maar niet geheel onbelangrijke hoeveelheden butanol tot haar beschikking die afkomstig zijn van haar productiefaciliteit in Brunsbüttel, waar langketige alcoholen worden geproduceerd met als bijproduct n-butanol. Tot slot wijzen de partijen nog op invoer uit Tsjechië en Rusland, die verloopt via handelaars in het EER-gebied. Ook van deze ondernemingen zou ten minste een zekere, weliswaar geringe, concurrentiedruk kunnen uitgaan, wanneer zij althans als leveranciers van op de spotmarkt verkochte hoeveelheden in aanmerking komen.
Tegenwicht van de afnemers
(111) Ook de afnemers kunnen de handelingsvrijheid van de partijen tot op zekere hoogte onder controle houden. Tot de afnemers van butanol behoren ook grote ondernemingen die goed op de hoogte zijn van de marktomstandigheden en de prijsvormende factoren en in staat zijn afnemersmacht uit te oefenen. In 2002 beschikte Celanese bijvoorbeeld slechts over [...]* klanten; de vijf grootste klanten zijn goed voor iets meer dan [... %]* van de omzet. Bij Oxeno is sprake van een soortgelijke situatie: de vijf grootste klanten zijn goed voor [... %]* van de omzet, de tien grootste voor [... %]* en de 20 grootste zijn nog altijd goed voor [... %]*. Deze klanten hebben een zekere afnemersmacht. Zo volgen enkele van deze afnemers een "meerdere leveranciers"-strategie om de afhankelijkheid van slechts één leverancier te vermijden. Aangezien mededingingscontrole ook kan worden uitgeoefend doordat de afnemers slechts een gedeelte van hun behoefte bij andere aanbieders onderbrengen, is het aannemelijk dat de afnemers een zekere afnemersmacht kunnen uitoefenen, hetgeen de uitoefening van marktmacht door de gemeenschappelijke onderneming verder zou bemoeilijken. Anders dan bij butyraldehyde wordt een noemenswaardig gedeelte van de butanolproductie afgezet op de vrije markt; Perstorp heeft geen "captive use" van butanol en zet haar totale productie op de handelsmarkt af. Voor butanol kan derhalve niet worden aangevoerd dat de grote afnemers geen afnemersmacht kunnen uitoefenen, omdat de aanbieders niet aangewezen zijn op verkoop op de vrije markt.
Conclusie bij afbakening van één EER-markt voor butanol
(112) Derhalve hoeft niet te worden gevreesd dat door de concentratie een machtspositie op de EER-markt voor butanol ontstaat, waardoor de daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt zou worden belemmerd.
Beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging op basis van de afbakening van afzonderlijke markten voor n- en isobutanol
(113) Wanneer men uitgaat van afzonderlijke markten voor n- en isobutanol, dan komen de marktstructuur en de beoordeling van de concurrentie op de markt voor n-butanol in belangrijke mate overeen met de hierboven beschreven beoordeling van de totale markt voor butanol. Dit is alleen al te verklaren uit het feit dat ongeveer vijfzesde van de vrije markt voor butanol bestaat uit n-butanol. De marktaandelen van de partijen zijn voor n-butanol iets groter dan voor de totale butanolmarkt. Het onderzoek van de Commissie heeft uitgewezen dat het marktvolume in de jaren 1999 tot 2002 respectievelijk circa 152, 168, 214 en 203 kt bedroeg. Voor 2002 kan worden berekend dat het marktaandeel van de partijen duidelijk meer dan 50 % [... %]* bedroeg; dit cijfer is nog 3 % hoger dan voor de totale butanolmarkt. Ook in de jaren 1999 tot 2001 was het gecombineerde marktaandeel van de partijen steeds ongeveer ± 4 % in vergelijking met het marktaandeel voor de totale butanolmarkt. Daarbij was het marktaandeel voor n-butanol in 1999 iets kleiner, in 2000 en 2001 iets groter dan het marktaandeel voor de totale butanolmarkt [1999: ... %, 2000: ... %, 2001: ... %]*.
(114) Afgezien van het feit dat het marktaandeel voor n-butanol (behalve in 1999) iets groter is dan voor de totale butanolmarkt, gelden de hierboven over de markt voor butanol gemaakte opmerkingen ook voor n-butanol. Met name geldt ook hier dat het gecombineerde marktaandeel van de partijen meer dan dubbel zo groot is als het marktaandeel van de op één na grootste concurrent Perstorp.
(115) Wel is het "Sasol-effect" hier iets sterker dan bij afbakening van één algemene butonalmarkt. Wanneer men rekening houdt met de bovengenoemde vier effecten ("R& H-effect", "Ineos-effect", "Sasol-effecten 1 en 2"), resulteert daaruit bij een marktvolume van circa 261 kt een gecombineerd marktaandeel van de partijen van circa [40 %-50 %]*. De belangrijkste concurrenten zijn ook hier Perstorp met [20 %-30 %]* en BP met [10 %-20 %]*. Hoewel de marktpositie van de partijen op de markt voor n-butanol iets sterker lijkt dan op de totale butanolmarkt, zijn er geen grote verschillen in de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging.
(116) Wanneer men kijkt naar de EER-markt voor isobutanol, kan er eveneens niet van worden uitgegaan dat de concentratie leidt tot het ontstaan of de versterking van een machtspositie. Het marktvolume bedraagt waarschijnlijk circa 62 kt of ongeveer 25 miljoen EUR. Het gecombineerde marktaandeel van de partijen is ook in dit geval groter dan het marktaandeel van de concurrenten. Wanneer men echter rekening houdt met de bovengenoemde effecten, is het marktaandeel van de partijen minder dan 40 % [... %]*. BASF beschikt over een toereikende vrije capaciteit en kan voldoende mededingingscontrole uitoefenen. De op één na grootste concurrent Atofina beschikt weliswaar slechts over een geringe vrije capaciteit, maar behaalt niettemin een aandeel van [10 %-20 %]*. Bovendien zou Atofina, als de prijzen aanzienlijk stijgen, een gedeelte van de intern gebruikte hoeveelheid kunnen verleggen naar de vrije markt. Tot slot zij erop gewezen dat ook van de kleinere aanbieders BP, Zaklady, Perstorp en in de toekomst Sasol een zekere mededingingscontrole uitgaat.
(117) De Commissie is derhalve tot de conclusie gekomen dat de concentratie, wat de markt of markten voor butanol betreft, onafhankelijk van de toepasselijke marktafbakening, verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.
3. 2-ETHYLHEXANOL (2-EH)
1. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN
(118) 2-EH is een afgeleid product van n-butyraldehyde. Het wordt verkregen door aldolisering van n-butyraldehyde, waarna het katalytisch wordt gehydrogeneerd en vervolgens gedestilleerd. 2-EH is een oxo-alcohol, dat wordt gebruikt als halffabrikaat voor de productie van onder meer weekmakers, zoals dioctylftalaat (DOP) en dioctyladipaat (DOA) die worden toegepast in (PVC-)kunststoffen, van oplosmiddelen (2-ethylacrylaat; toepassing: verf en lak), van dieseladditieven (2-ethylhexylnitraat) en van smeermiddelen.
(119) In de EER is het verbruik van 2-EH voor deze toepassingen ongeveer als volgt verdeeld:
- PVC-weekmakers 66 %
- Dieseladditieven (Cetan Improver) 13 %
- Oplosmiddelen 12 %
- Smeerolieadditieven 5 %
- Overige 4 %.
(120) In de toepassing als weekmakeralcohol voor de productie van PVC-weekmakers kan 2-EH technisch door hoger moleculaire alcoholen worden vervangen. Volgens het Chemical Economics Handbook 2002 kan 2-EH in ongeveer 70 % van de toepassingen als PVC-weekmaker worden vervangen door hoogwaardigere alcoholen. Voor de andere toepassingen van 2-EH (dieseladditieven, oplosmiddelen, smeermiddelen etc.) bestaan geen vervangende producten. Derhalve is 2-EH in ongeveer 46 % van alle toepassingen technisch substitueerbaar. De vervanging van 2-EH door hoogwaardigere alcoholen vereist echter wel een wijziging van de formulering en een omschakeling van de productie vanwege een verschil in proceseigenschappen.
(121) De hoogwaardigere alcoholen die 2-EH bij de productie van weekmakers kunnen vervangen, zijn isononylalcohol (INA), isodecylalcohol (IDA) en propylheptanol. Het belangrijkste van deze vervangende producten is INA, waarmee de weekmaker diisononylftalaat (DINP) wordt gemaakt. DINP is tegelijkertijd het belangrijkste concurrentieproduct voor de uit 2-EH verkregen weekmaker DOP. De prijzen voor de grondstof INA gedragen zich echter anders dan de prijzen voor 2-EH. De gemiddelde prijzen voor INA per jaar gaven van 1998 tot 2001 een sterke stijging te zien en daalden pas in 2002 toen de nieuwe capaciteit van Degussa de markt onder druk zette. Daarentegen daalden volgens ICIS-LOR de prijzen voor 2-EH tussen 1998 en 1999, om daarna tot 2002 te stijgen. Een vergelijking van de prijzen die Degussa als grootste producent van INA in de EER en als grootste van slechts twee aanbieders in de EER in deze periode in rekening heeft gebracht, laat zien dat INA tussen 20 % goedkoper en 30 % duurder was dan 2-EH.
(122) Vanwege de slechts gedeeltelijke technische substitueerbaarheid van 2-EH, de omschakelingskosten die ontstaan en vooral het volledig afwijkende prijsverloop van INA moet er ten behoeve van deze beschikking vanuit worden gegaan dat 2-EH een eigen relevante productmarkt vormt.
2. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN
(123) De bij de concentratie betrokken partijen gaan voor elk van de relevante producten uit van een geografische markt die zich ten minste uitstrekt over de gehele EER. Aangezien het om bulkgoederen gaat, zouden alle producten van de belangrijkste marktdeelnemers in vergelijkbare mate in de gehele EER worden aangeboden.
(124) Daarentegen waren enkele marktdeelnemers van mening dat voor 2-EH moet worden uitgegaan van beperktere, nationale of regionale marktafbakeningen, wat hoofdzakelijk te wijten zou zijn aan transportkosten. Voorts bleek uit het marktonderzoek dat in de afzonderlijke EER-landen de marktaandelen van Celanese en Degussa en de andere in de gehele EER actieve concurrenten deels aanzienlijk uiteenlopen. Anders dan bijvoorbeeld bij butyraldehyde is er op de markt voor 2-EH geen sprake van een duidelijke afbakening naar thuisbasis/productieland van de afzonderlijke producenten. Zowel in Duitsland als in Frankrijk, beide landen waar 2-EH wordt geproduceerd, bedraagt het aandeel van de invoer meer dan 25 % resp. meer dan 50 %. Slechts het Zweedse Perstorp Oxo is de dominante leverancier van 2-EH in Zweden. De voornaamste reden hiervoor is echter dat de vraag in Zweden met minder dan 1000 t uiterst klein is en het zich voor de concurrenten dus niet loont om in Zweden actief te worden.
(125) 2-EH kan en wordt met alle gangbare transportmiddelen vervoerd: over de weg, per schip, per trein of in vaten. Teneinde de transportkosten te minimaliseren en ook verder weg gelegen klanten te kunnen bedienen, hebben alle EER-producenten op Atofina na in de EER tankopslagplaatsen ingericht. Degussa beschikt over twee van dergelijke tankopslagplaatsen, één in Rotterdam en één in West Thurrock. BASF heeft een tankopslagplaats voor 2-EH in Tarragona. De Zweedse producent Perstorp heeft de beschikking over drie van dergelijke tankopslagplaatsen voor 2-EH in de Europese Unie: één in Hamburg, één in Rotterdam en één in Tees (Verenigd Koninkrijk). Deze tankopslagplaatsen stellen Perstorp in staat om in de drie genoemde regio's een marktaandeel van meer dan 15 % te behalen. Ook het Poolse bedrijf Zaklady beschikt over een tankopslagplaats in Antwerpen.
(126) De relevante geografische markt voor 2-EH strekt zich derhalve uit tot de EER.
3. VERENIGBAARHEID VAN DE CONCENTRATIE MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT
(127) Door de concentratie werd het aantal significante aanbieders in de EER op het eerste gezicht van vijf tot vier verlaagd. De GO zou in 2002 een marktaandeel van [30 %-40 %]* (Celanese [20 %-30 %]*, Degussa [10 %-20 %]*) hebben gehad. De andere concurrenten zijn Atofina ([10 %-20 %]*), BP ([10 %-20 %]*) en Perstorp ([10 %-20 %]*). BASF komt op [0-5 %]* en het Poolse Zaklady op [0-10 %]*.
Tabel 13
Marktaandelen 2-EH
RUIMTE VOOR DE TABEL
(128) Volgens informatie van de partijen zijn er ook nog "Overige", die ongeveer 10 % van de markt beleveren. Naast de afzet van BP, dat door de partijen niet als afzonderlijke aanbieder werd genoemd, gaat het hoofdzakelijk om invoer van bedrijven uit Rusland en uit Roemenië van het bedrijf Oltchim, die via handelaars de EER bereikt. De Commissie kon deze cijfers niet verifiëren. Uit ondervraging van handelaars en klanten blijkt echter dat het door de partijen genoemde cijfer te hoog is ingeschat. De invoer uit Rusland en Roemenië heeft in de afgelopen jaren waarschijnlijk maximaal 5 kt per jaar bedragen.
(129) Het marktaandeel van de partijen lag in de jaren 1999 tot 2001 steeds duidelijk boven de 40 % en daalde pas in 2002 onder de 40 %. Bovendien zou de GO tweemaal zo groot zijn als de op één na en twee na grootste concurrenten, Atofina en Perstorp. Het marktaandeel van BASF is in de afgelopen jaren voortdurend gedaald en bedroeg in de afgelopen twee jaar minder dan [5 %]*. Enkele marktdeelnemers zijn zelfs van mening dat BASF op het punt staat zich uit deze markt terug te trekken. Dit wordt door BASF zelf echter ontkend. Niettemin moet zowel BASF als het Poolse Zaklady eerder worden aangemerkt als een speler in de marge.
Tabel 14
Capaciteit en productie 2-EH
RUIMTE VOOR DE TABEL
(130) Bovendien beschikte de GO ook over de grootste capaciteit in de markt. Van de totale capaciteit in de EER van ruim 1000 kt was de GO met [50 %-60 %]* in 2002 goed voor meer dan de helft. Haar vrije capaciteit is eveneens veruit de grootste in de markt en zou voldoende zijn om de gehele merchant markt te bedienen. De partijen zijn echter van mening dat ondanks het hoge marktaandeel en de grote capaciteit geen risico bestaat voor de mededinging.
(131) Het marktaandeel van de beide moedermaatschappijen is continu gedaald van [bijna 50 %]* in 1999 tot [30 %-40 %]* in 2002. Terwijl Celanese in een over het geheel genomen dalende markt haar marktaandeel op ca. [20 %-30 %]* kon handhaven, daalde het marktaandeel van Degussa van [20 %-30 %]* in 1999 naar uiteindelijk [10 %-20 %]*. Degussa heeft de productie van 2-EH in de afgelopen jaren gestaag verminderd. De reden hiervoor is te vinden in het al twee jaar geleden genomen strategische besluit van Degussa om zich terug te trekken uit de downstream-markt voor DOP, waarvoor het grootste deel van het geproduceerde 2-EH nodig is, en in plaats daarvan DINP te produceren. De productie van DOP daalde in de afgelopen jaren van [...]* kt in 1998 tot slechts [...]* kt in 2002. Het eigen verbruik van 2-EH daalde navenant van [...]* kt in 1998 tot nog slechts [...]* kt in 2002.
(132) Degussa heeft aangegeven dat zij de productie van 2-EH in Marl, los van de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming, geheel zal staken. Hiertoe werd al in 1999 besloten. Daarmee zou het aantal significante aanbieders in de EER ook zonder de GO van vijf naar vier dalen.
(133) Delen van de faciliteit voor de productie van 2-EH, zoals de hydrogeneringsinstallatie, moeten worden omgebouwd voor de productie van butanol, die wordt ingebracht in de GO. De gehele productie van 2-EH moet worden geconcentreerd in Oberhausen. Aldus wordt [...]* kt capaciteit voor de productie van 2-EH uit de markt genomen. Dit komt overeen met eenvierde van de totale capaciteit die in de EER ter beschikking staat. Weliswaar beschikt de GO ook dan nog over de grootste capaciteit in de markt, maar met aanzienlijk minder vrije capaciteit.
(134) Om de hierboven genoemde redenen zal de voorgenomen concentratie niet leiden tot het in het leven roepen van een machtspositie van de beoogde gemeenschappelijke onderneming met betrekking tot het aanbod van 2-EH in de EER.
4. DOP
1. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN
(135) Dioctylftalaat (DOP), ook wel aangeduid als diethylhexylftalaat (DEHP), is een afgeleid product van 2-EH. Het gaat om een chemische stof uit de groep van de ftalaten, die wordt gemaakt door de verestering van een alcohol, in dit geval 2-EH, met ftaalzuuranhydride (PSA). DOP is de standaardweekmaker voor kunststoffen, met name voor PVC-kunststoffen. Naast de toepassing als weekmaker wordt DOP in mindere mate gebruikt als bindmiddel in lakken, kleefstoffen en voor het aanmengen van pigmenten.
(136) DOP is een bulkproduct. Alle producenten beschikken over vergelijkbare kwaliteiten. Er wordt echter wel onderscheid gemaakt tussen een technische kwaliteit en een levensmiddelenkwaliteit. Voor de productie van de levensmiddelenkwaliteit is echter uitsluitend een extra destillatiestap noodzakelijk.
(137) DOP is de afgelopen jaren in opspraak gekomen, omdat het mogelijk reproductietoxisch is. Het moet daarom met een doodskop worden aangeduid. Dit heeft geleid tot een dalende vraag, vooral in de toepassing als PVC-weekmaker. DOP wordt praktisch niet meer gebruikt als weekmaker voor de productie van speelgoed.
(138) In dit belangrijkste toepassingsgebied als PVC-weekmaker kan DOP worden vervangen door hoger moleculaire weekmakers, die worden gemaakt van hoger moleculaire alcoholen. Dit zijn onder meer het C9-ftalaat diisononylftalaat (DINP), het afgeleide product van de hoger moleculaire alcohol isononylalcohol, het C10-ftalaat diisodecylftalaat (DIDP), het afgeleide product van isodecylalcohol, en dibutylftalaat (DBP) resp. diisobutylftalaat (DIBP), afgeleide producten van butanol. Het belangrijkste vervangende product is DINP.
(139) DINP is zowel in technisch als in economisch opzicht een zeer vergelijkbaar vervangend product voor de standaardweekmaker DOP. Uit de prijsontwikkelingen van de beide producten in de jaren 1998-2002 blijkt dat deze weliswaar niet parallel lopen, maar zeer dicht bij elkaar liggen. In sommige jaren is DOP duurder dan DINP, in andere is het omgekeerd. Deze ontwikkeling wordt hoofdzakelijk bepaald door het prijsverloop van de grondstof INA. De variatie in prijs is echter doorgaans kleiner en bedraagt meestal minder dan 5 %.
(140) In de zaak COMP/M.2314 - BASF/Eurodiol/Pantochim werd onderscheid gemaakt tussen kortketige ftalaten (C1 tot C4) en gangbare ftalaten op basis van C4- of hoogwaardigere alcoholen(10). De vraag of er een afzonderlijke productmarkt moet worden afgebakend (uitsluitend) voor DOP, zoals door de partijen is aangegeven, voor DOP en DINP of voor alle PVC-weekmakers, kan in de onderhavige zaak echter onbeantwoord blijven, omdat de GO in geen geval een machtspositie zal verkrijgen.
2. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKTEN
(141) In de zaak BASF/Eurodiol/Pantochim(11) is de Commissie bij de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging uitgegaan van een markt die zich uitstrekt over de gehele EER, maar heeft zij de vraag of de relevante geografische markt voor ftalaten, waartoe ook DOP behoort, de EER is of ook Oost-Europa omvat, onbeantwoord gelaten.
(142) Het onderzoek in de onderhavige zaak heeft eveneens bevestigd dat er sprake is van een markt die zich uitstrekt over de gehele EER. Alle concurrenten die met productielocaties vertegenwoordigd zijn op de Europese markt leveren in de gehele EER. De Poolse onderneming Zaklady beschikt over een tankopslagplaats in Antwerpen en levert ook via handelaars. Ten behoeve van deze beschikking wordt uitgegaan van een markt die zich uitstrekt over de gehele EER.
3. BEOORDELING VANUIT HET OOGPUNT VAN DE MEDEDINGING
(143) De GO zou in 2002 een marktaandeel van [20 %-30 %]* (Celanese [10 %-20 %]*, Degussa [minder dan 10 %]*) hebben gehad. De anderen concurrenten zijn BASF ([20 %-30 %]*), Atofina ([10 %-20 %]*), Perstorp ([10 %-20 %]*), Lonza ([minder dan 10 %]*), Zaklady ([minder dan 10 %]*) en Cepsa ([minder dan 10 %]*). BP heeft de productie van DOP in 2001 gestaakt.
Tabel 15
Marktaandelen DOP
RUIMTE VOOR DE TABEL
(144) Gezien de hoogte van de marktaandelen lijkt het ontstaan van een machtspositie uitgesloten. Bovendien zal Degussa als gevolg van het staken van de productie van het halffabrikaat 2-EH ook de productie van DOP, los van de oprichting van de GO, staken. Degussa zal uitsluitend het nog bestaande klantenbestand aan de GO overdragen.
(145) Celanese produceert geen andere, hoogwaardigere weekmaker. Degussa produceert zeer kleine hoeveelheden DBP en DIBP, maar beschikt over een machtspositie op het gebied van DINP. DOP kan in bijna alle toepassingen als weekmaker voor PVC door DINP worden vervangen. DINP is in tegenstelling tot DOP niet als reproductietoxisch geclassificeerd en de markt voor dit product kon daarom de afgelopen jaren gestaag groeien. In de EER zijn er drie producenten van DINP: Degussa, BASF en Exxon Mobil. Degussa kon haar aandeel in de afgelopen jaren in deze groeimarkt tot circa [35 %-45 %]* vergroten, terwijl BASF en ExxonMobil de rest van de markt in ongeveer gelijke mate bedienen. Wanneer men ervan uitgaat dat DOP en DINP deel uitmaken van dezelfde productmarkt, zou Degussa samen met de GO op een totaal marktaandeel komen van [30 %-40 %]*, gevolgd door BASF met [20 %-30 %]*.
(146) Tegen deze achtergrond stuit de voorgenomen gemeenschappelijke onderneming van Celanese en Degussa, wat de EER-markt voor DOP of de gecombineerde weekmakersmarkt DOP/DINP betreft, niet op bezwaren ten aanzien van de mededinging.
5. BUTYLACETAAT
1. DE RELEVANTE PRODUCTMARKT
(147) Butylacetaat (BuAc) is een afgeleid product van butanol. Het wordt door verestering van azijnzuur met butanol gemaakt Butylacetaat wordt voornamelijk toegepast als oplosmiddel. Het is geschikt voor de productie van laksystemen, met name als hulpoplosmiddel in oplosmiddelarme lakken die rijk zijn aan vaste stoffen. Het lost onder meer vetten, oliën, cellulosenitraat en natuurlijke en synthetische harsen op. Er zijn geen vervangende producten die butylacetaat volledig zouden kunnen vervangen. Gezien de bijzondere toepassingen moet ook volgens de partijen worden uitgegaan van een productmarkt die niet groter is dan butylacetaat.
(148) Ook butylacetaat komt voor in de twee isomeren n- en isobutylacetaat. Anders dan bij butyraldehyde neigt de Commissie bij butylacetaat tot de afbakening van één markt, aangezien voor de productie van zowel n- als isobutylacetaat dezelfde reactoren kunnen worden gebruikt. Het kan ook in campagnes worden geproduceerd. In dit geval wordt de installatie een bepaalde tijd gebruikt voor de productie van de ene isomeer en vervolgens, na reiniging, voor de productie van de andere isomeer. Vanuit het standpunt van de producenten bestaat er dus omschakelingsflexibiliteit in de productie. Ook in dit geval kan echter onbeantwoord blijven of de twee isomeren elk tot een eigen productmarkt behoren of dat er één productmarkt moet worden afgebakend, aangezien de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging niet wezenlijk verschilt. Van het vrije marktvolume bestaat het leeuwendeel uit n-butylacetaat en slechts bijna een tiende uit isobutylacetaat. Dat strookt met het feit dat het voor de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging nauwelijks uitmaakt of men uitgaat van één markt voor butylacetaat of uitsluitend n-butylacetaat onder de loep neemt. Ook op een mogelijke afzonderlijk markt voor iso-BuAc stuit de concentratie niet op bezwaren ten aanzien van de mededinging.
2. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT
(149) De partijen zijn van mening dat de markt voor butylacetaat zich uitstrekt over de gehele EER. Daarmee zijn ook de ondervraagde marktdeelnemers het eens, voorzover zij deze vraag hebben beantwoord. Deels werd zelfs aangegeven dat het butylacetaat ook uit overzeese gebieden wordt betrokken; ook Celanese verkoopt producten in Europa die zijn gemaakt op haar productielocaties in de VS. Er moet derhalve van worden uitgegaan dat de markt zich in geografisch opzicht uitstrekt over de gehele EER; bij de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging moet echter rekening worden gehouden met het feit dat invoer uit niet-EER-landen een zekere rol speelt.
3. VERENIGBAARHEID VAN DE CONCENTRATIE MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT
Eenzijdige inbrenging
(150) Van de partijen zal uitsluitend Oxeno haar activiteiten op het gebied van butylacetaat inbrengen in de gemeenschappelijke onderneming. Wat een dergelijke eenzijdige inbrenging van een activiteit in een GO betreft, stellen de partijen zich op het standpunt dat bij de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging de marktaandelen niet bij elkaar opgeteld mogen worden. Dit zou voortvloeien uit de vaste praktijk van de Commissie ten aanzien van artikel 81 van het EG-Verdrag, volgens welke deze norm toegepast zou moeten worden op de concurrentieverhouding tussen een volwaardige GO en een van haar moedermaatschappijen. Voorts beroepen zij zich op artikel 2, lid 4, van de concentratieverordening en op de (nieuwe) mededeling van de Commissie van 4 juli 2001 betreffende beperkingen die rechtstreeks verband houden met en noodzakelijk zijn voor de totstandkoming van concentraties. Uit punt 35 e. v. daarvan zou eveneens kunnen worden afgeleid dat de Commissie ervan uitgaat dat de mededinging tussen een (volwaardige) GO en haar moedermaatschappijen door artikel 81 wordt beschermd. Wanneer men er namelijk van uit zou gaan dat de GO en haar moedermaatschappijen vanuit het oogpunt van de mededinging een eenheid vormen, zou een concurrentieverbod zonder meer - evenals mededingingsbeperkingen binnen een concern - niet moeten vallen onder de werkingssfeer van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag (en zouden zij geen goedkeuring behoeven). Uit de mededeling zou echter blijken dat dergelijke concurrentiebeperkingen goedkeuring behoeven en slechts voor een beperkte periode kunnen worden goedgekeurd. In het onderhavige geval zou bovendien geen mededingingsverbod tussen de GO en Celanese zijn overeengekomen, zodat ervan moet worden uitgegaan dat ook na de concentratie op de markten voor butylacetaat en carbonzuren concurrentie tussen Celanese en de GO bestaat. Een andere beoordeling zou er overigens toe leiden dat wordt verondersteld dat de partijen in strijd met artikel 81 van het EG-Verdrag handelen. Dit zou slechts anders zijn, wanneer, zoals in de zaak Viho tegen de Commissie(12), tussen moeder- en dochtermaatschappij sprake is van een economische eenheid, dus van één vaste leiding.
(151) Deze juridische interpretatie is niet overtuigend. Ten behoeve van de onderhavige beschikking hoeft echter geen beslissing te worden genomen, aangezien de concentratie, ook wanneer Celanese en de GO als economische eenheid worden beschouwd, verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.
Beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging op basis van de afbakening van één EER-markt voor butylacetaat
(152) Wanneer men uitgaat van één markt voor butylacetaat die zich uitstrekt over de gehele EER, zonder een onderverdeling te maken naar n- en isobutylacetaat, is het niet aannemelijk dat de concentratie zal leiden tot het ontstaan van een machtspositie.
(153) Volgens de berekeningen van de Commissie moet ervan worden uitgegaan dat het marktvolume in 2002 circa 275 kt bedroeg, wat goed overeenkwam met de schatting van de partijen. Daarbij werd voor "overige aanbieders", d.w.z. andere aanbieders dan de partijen, BASF, BP/Ineos en Cepsa, overeenkomstig de schattingen van de partijen uitgegaan van een afzet van [...]* kt. Voor de jaren 1999 tot 2001 heeft de Commissie marktvolumina vastgesteld van tussen de 240 en 260 kt per jaar.
(154) Op deze markt zou - wanneer men Celanese en de gemeenschappelijke onderneming EOC als economische eenheid beschouwt - het aantal significante aanbieders in de EER door de concentratie worden verlaagd van vier naar drie. Met een afzet van [...]* kt (Degussa) en [...]* kt in 2002 (Celanese inclusief Celanese USA) zouden de partijen qua hoeveelheid op een aandeel van circa [40 %-50 %]* komen. Wanneer men uitgaat van de omzetcijfers in EUR, is het gecombineerde marktaandeel iets lager, te weten [...]* %.
(155) Er bestaat een aanzienlijk verschil met het marktaandeel van de twee daaropvolgende concurrenten Ineos en BASF, die elk een marktaandeel van circa 20 % behalen. De overige marktaandelen zijn verdeeld over de Spaanse aanbieder Cepsa, die vooral actief is in Spanje en Portugal en in mindere mate ook in Frankrijk, en over invoer uit landen buiten de EER. Hier moeten vooral de VS-aanbieders Dow en Eastman worden genoemd. Voorts was er invoer uit Rusland en Polen.
(156) De marktaandelen van zowel de partijen als de concurrenten schommelden in de jaren 1999 tot 2002 in geringe mate. In de genoemde periode van vier jaar kan een lichte stijging van de gecombineerde marktaandelen van de partijen worden geconstateerd. Het door de Commissie berekende gecombineerde marktaandeel van de partijen lag in 1999 circa 4,2 % en in 2000 circa 2,7 % onder het voor 2002 vastgestelde cijfer; het cijfer voor 2001 kwam overeen met het cijfer voor 2002.
(157) Ondanks het grote gecombineerde marktaandeel van de partijen en het aanzienlijke verschil met het marktaandeel van de daaropvolgende concurrenten is het niet te verwachten dat de concentratie zal leiden tot het ontstaan van een machtspositie.
(158) Met name van de twee grotere concurrenten Ineos en BASF, die elk altijd nog een marktaandeel van circa 20 % behalen, gaat een concurrentiedruk uit die voldoende is om de handelingsvrijheid van Celanese en de GO onder controle te houden.
(159) Bovendien moet worden aangenomen dat ook van de overige aanbieders een merkbare concurrentiedruk uitgaat. Zo hebben met name de aanbieders uit de VS in het recente verleden aanzienlijke hoeveelheden in Europa kunnen invoeren. Het is in ieder geval zo dat wanneer de prijzen voor butylacetaat stijgen naar een supracompetitief niveau, het zich voor deze aanbieders weer zou lonen om actiever te zijn op de EER-markt. Dat invoer uit de VS ook in de huidige situatie een realistische mogelijkheid is om op de Europese markt actief te zijn, blijkt ook uit het voorbeeld van Celanese, dat met invoer uit de VS altijd nog een aandeel van meer dan [...]* % van de markt behaalt. Ook de overige aanbieders uit niet-EER-landen behalen altijd nog marktaandelen van 5-10 %.
(160) Tegen een mededingingscontrole door deze ondernemingen pleit ook het ontbreken van vrije capaciteit niet. Het is weliswaar juist dat de capaciteit, met name in Europa, grotendeels is uitgeput, maar BASF beschikt over vrije capaciteit en zou haar productie dus zonder meer kunnen vergroten. De capaciteit van Ineos wordt op dit moment aanzienlijk benut, maar Ineos produceert met dezelfde installatie n-BuAc, iso-BuAc en isopropylacetaat in campagnes. Hier zouden, zoals Ineos heeft bevestigd, door langere campagnes voor de productie van n- of isobutylacetaat of door minder vaak van product te wisselen, wat vanwege de noodzakelijke reiniging van de installatie enkele dagen vergt, extra hoeveelheden butylacetaat kunnen worden geproduceerd. De afzet op de Europese markt zou ook kunnen worden vergroot doordat uitvoer naar niet-EER-landen wordt verlegd naar de EER-markt. De partijen wijzen er voorts op dat capaciteitsuitbreiding van acetaatinstallaties technisch eenvoudig is en met geringe kosten kan worden verwezenlijkt. Door ondervraagde ondernemingen werd bevestigd dat de technologie beschikbaar is en de noodzakelijke voorzieningen niet erg duur hoeven te zijn; wel werd betwijfeld of investeringen in installaties voor de productie van butylacetaat ook rendabel zijn voor ondernemingen die niet verticaal in de productie van azijnzuur en butanol zijn geïntegreerd.
(161) Tot slot is het ook niet aannemelijk dat de concentratie tot een collectieve machtspositie zal leiden. De partijen behalen weliswaar na de concentratie samen met BP en Ineos zeer grote marktaandelen van circa 90 %, maar het is niet aannemelijk dat er een stilzwijgende coördinatie tussen deze ondernemingen bestaat. Het marktaandeel van de ondernemingen is te verschillend en ook hun kostenstructuur loopt aanzienlijk uiteen. De ondernemingen verschillen qua omvang, aantal en plaats van hun productielocaties en de toegang tot de twee grondstoffen azijnzuur en butanol. Zo beschikken de partijen (als Celanese en de GO als eenheid worden beschouwd) over twee productielocaties in Europa en één in de VS. Bovendien is Celanese de marktleider op het gebied van azijnzuur. Door de partijen werd de butylacetaatactiviteit van Celanese USA derhalve aangemerkt als "azijnzuur-gestuurd", in tegenstelling tot de butylacetaatactiviteit van Oxeno die meer "butanol-gestuurd" zou zijn. BASF is daarentegen een onderneming met een geïntegreerde productie, terwijl bijvoorbeeld Ineos het voor de productie van butylacetaat noodzakelijke butanol moet bijkopen.
Beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging op basis van de afbakening van afzonderlijke markten voor n- en isobutylacetaat
(162) Alles bij elkaar genomen verandert de beoordeling vanuit het oogpunt van de mededinging niet wezenlijk wanneer er wordt uitgegaan van verschillende productmarkten voor de beide butylacetaatisomeren.
(163) In dit geval zou het gecombineerde marktaandeel op de grotere markt voor n-butylacetaat nog enigszins (minder dan 2 %) groter zijn dan het marktaandeel bij de afbakening van één markt; de marktstructuur wijzigt echter niet noemenswaardig.
(164) Wat de kleinere markt voor isobutylacetaat betreft, kan worden geconstateerd dat BP/Ineos een duidelijk sterkere positie heeft. Het marktaandeel van deze onderneming is weliswaar nog altijd duidelijk kleiner dan het gecombineerde marktaandeel van de partijen, maar met meer dan 35 % wel zo belangrijk dat de Commissie ervan uitgaat dat naar verwachting geen machtspositie op een zodanig afgebakende markt dreigt te ontstaan.
(165) Derhalve moet worden geconstateerd dat de concentratie, wat de Europese markt of markten voor butylacetaat betreft, niet stuit op bezwaren ten aanzien van de mededinging.
6. CARBONZUREN
1. DE RELEVANTE PRODUCTMARKT
(166) Carbonzuren worden in de regel geproduceerd door oxidatie van aldehyden, zoals bijvoorbeeld butyraldehyde(13). In totaal zijn er meer dan 1500 carbonzuren met verschillende ketenlengtes, specificaties en basisgrondstoffen (olefinen of natuurlijke grondstoffen).
(167) Carbonzuren worden onder meer gebruikt in de volgende toepassingen: metaalcarboxylaten (zouten) voor grondstoffen ten behoeve van lakken, zuurchloriden voor organische peroxiden/peroxide-esters, polyolesters voor de productie van synthetische smeermiddelen, smeermiddelenadditieven, esters voor weekmakers in veiligheidsglasfolie, basisstoffen voor de aroma- en reukstoffenindustrie, katalysatoren, farmachemicaliën, UV-stabilisatoren en pesticiden.
(168) De GO zal waarschijnlijk drie carbonzuren produceren: 2-ethylhexaanzuur (2-EH-zuur), boterzuur en trimethylhexaanzuur (TMH). 2-EH-zuur en boterzuur zijn afgeleide producten van butyraldehyde; TMH ontstaat door oxidatie van trimethylhexanal.
(169) Carbonzuren worden geproduceerd met multifunctionele installaties, wat wil zeggen dat met één installatie verschillende carbonzuren worden geproduceerd, afhankelijk van de aldehyde die ter beschikking staat en wordt gebruikt. Carbonzuren zijn onderling ten minste deels substitueerbaar, zowel vanuit het oogpunt van de productie als ten aanzien van de vraag. De Commissie gaat ten behoeve van deze beschikking derhalve uit van één markt voor carbonzuren.
2. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT
(170) In principe kunnen carbonzuren veilig worden getransporteerd en grensoverschrijdend worden verhandeld. Binnen de EER bestaat een grensoverschrijdende vraag naar carbonzuren. Belangrijke invoer in de EER is niet bekend. Ook uitvoer uit de EER vindt slechts op relatief kleine schaal plaats. De Commissie gaat derhalve ten behoeve van deze beschikking uit van een markt die zich uitstrekt tot de gehele EER.
3. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT
(171) Voor carbonzuren zijn er tal van aanbieders. Niet alle aanbieders produceren echter het gehele gamma van carbonzuren. Aangezien carbonzuren op basis van de vraag worden geproduceerd met multifunctionele installaties, valt de capaciteit waarover de concurrenten beschikken moeilijk in te schatten. Aangezien er afhankelijk van de beschikbaarheid van aldehyden en de omvang van de vraag verschillende carbonzuren worden geproduceerd, schommelen de marktvolumina en de marktaandelen van de afzonderlijke aanbieders.
(172) Celanese brengt haar productie van carbonzuren echter niet in de GO in, maar zet deze voort als activiteit in de sector "specialiteiten". Celanese produceert tien verschillende carbonzuren, waarvan twee samenvallen met de productie van de GO: boterzuur en 2-ethylhexaanzuur. Alles bij elkaar genomen is het marktaandeel in 2002 volgens de informatie van de partijen [30-40 %]*. Marktleider blijft Perstorp Oxo met een marktaandeel van circa 40 %, gevolgd door BASF en Exxon Mobil met een marktaandeel van elk meer dan 10 %. Deze informatie wordt grotendeels bevestigd door het marktonderzoek. De drie belangrijkste concurrenten beschikken allen over een eigen productie van de uitgangsstof butyraldehyde of, in het geval van ExxonMobil, over de voor de productie van carbonzuren gebruikte olefinen, zoals hepteen en noneen.
(173) Het is derhalve niet te verwachten dat een machtspositie zal ontstaan of zal worden versterkt.
7. VERTICAAL BETROKKEN MARKTEN
(174) Bij de concentratie zijn voorts tal van markten in verticaal opzicht betrokken. Daarbij gaat het om markten voor butylamine, 2-ethylhexacrylaat en butylacrylaat.
a) BUTYLAMINE
(175) Butylamine is een afgeleid product van butanol, dat als halffabrikaat wordt toegepast voor de productie van pesticiden, afdichtingsmassa, speciale weekmakers voor polyamide, kunststofadditieven en andere producten. Vanwege de speciale toepassingsmogelijkheden en het ontbreken van substitueerbaarheid vormt butylamine een eigen productmarkt.
(176) Het product wordt grensoverschrijdend verhandeld. Invoer in de EER is echter niet bekend. Er moet derhalve van worden uitgegaan dat de markt voor butylamine zich uitstrekt tot de gehele EER.
(177) De markt voor butylamine is verticaal betrokken bij de concentratie, aangezien Celanese wel, maar Degussa niet op deze markt actief is. Celanese behaalt op deze markt naar eigen inschatting een marktaandeel van [... %]*. De belangrijkste concurrenten zijn volgens de inschatting van de partijen BASF met circa [... %]* en Atofina. Vanwege de sterke positie van BASF heeft Celanese naar eigen inschatting geen machtspositie. Wat de markt voor butylamine betreft, zou de concentratie echter ook wanneer Celanese een machtspositie zou hebben, niet op bezwaren stuiten. De beide concurrenten produceren hun eigen butanol en zijn niet aangewezen op leveringen van de partijen of de GO. Er hoeft derhalve niet gevreesd te worden voor negatieve gevolgen van de concentratie.
b) 2-ETHYLHEXYLACRYLAAT
(178) 2-ethylhexylacrylaat (2-EH-acrylaat) is een afgeleid product van 2-EH, dat wordt gebruikt voor de productie van afdichtingsmiddelen, afdichtingsmassa, drukgevoelige kleefstoffen, verf en textiel- en papiercoatings. Het vormt een eigen productmarkt.
(179) Ook bij deze stof moet ervan worden uitgegaan dat de markt zich in geografisch opzicht uitstrekt over de gehele EER, aangezien er geen handelsbelemmeringen bestaan; wel wordt in geringe mate uit Azië geïmporteerd.
(180) Ook deze markt is verticaal betrokken bij de concentratie, aangezien Celanese wel, maar Oxeno niet op deze markt actief is. Het marktaandeel van Celanese bedraagt naar eigen inschatting circa [... %]*. Tot de belangrijkste concurrenten behoren, eveneens volgens de inschatting van de partijen, BASF en Atofina met marktaandelen die in dezelfde orde van grootte liggen. Ook voor deze markt geldt dat geen negatieve gevolgen van de concentratie te verwachten zijn. BASF en Atofina produceren zelf het voor de productie van 2-EH-acrylaat benodigde 2-EH en zijn niet aangewezen op leveringen van Celanese of de gemeenschappelijke onderneming. Er is evenmin sprake van een machtspositie voor 2-EH. Er hoeft derhalve niet gevreesd te worden voor negatieve gevolgen van de concentratie.
c) BUTYLACRYLAAT
(181) Butylacrylaat is een afgeleid product van butanol. Het wordt onder meer gebruikt voor op oplosmiddelen gebaseerd email, latexverf, kleefstoffen, afdichtingsmiddelen, afdichtingsmassa en voor textiel- en papiercoatings. Gezien de speciale toepassingsgebieden vormt het een eigen productmarkt.
(182) Butylacrylaat wordt grensoverschrijdend verhandeld; in de EER bestaan geen handelsbelemmeringen. Wel is er sprake van uitsluitend kleinschalige invoer in de EER. Er moet derhalve van worden uitgegaan dat de EER de relevante geografische markt vormt.
(183) Ook voor butylacrylaat geldt dat Celanese wel, maar Oxeno niet actief is. Celanese is volgens eigen informatie marktleider met een marktaandeel van [30- 40 %]*. Ook op deze markt zijn BASF en Atofina de belangrijkste concurrenten met marktaandelen in vergelijkbare orde van grootte. Ook voor butylacrylaat kan worden geconstateerd dat de concentratie geen noemenswaardige gevolgen voor de markt zal hebben, aangezien de beide genoemde concurrenten het voor de productie van butylacrylaat gebruikte butanol zelf produceren. Het is derhalve niet te verwachten dat op deze markt een machtspositie zal ontstaan of zal worden versterkt,
HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:
Artikel 1
De aangemelde transactie, waardoor de ondernemingen Celanese AG en Degussa AG in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89 de gezamenlijke zeggenschap over de gemeenschappelijke onderneming European Oxo Chemicals GmbH verwerven, wordt verenigbaar verklaard met de gemeenschappelijke markt en de EER-overeenkomst.
Artikel 2
Deze beschikking is gericht tot:
Celanese AG Frankfurter Straße 111 D - 61476 Kronberg im Taunus
Oxeno Olefinchemie GmbH Paul-Baumann-Straße 1 D - 45764 Marl
Gedaan te Brussel, 11 juni 2003.