*****
BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE
van 18 september 1987
inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag
(IV/31.739 - Internationale Dentalschau)
(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)
(87/509/EEG)
DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE
GEMEENSCHAPPEN,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,
Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij de Akte van Toetreding van Spanje en Portugal, en met name op de artikelen 2, 4, 6 en 8,
Gezien het door het Verband der Deutschen Dental-Industrie e.V. op 30 december 1985 ingediende verzoek om een negatieve verklaring, subsidiair om een ontheffing overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag inzake de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" betreffende de deelname aan de Internationale Dentalschau,
Gezien de bekendmaking van het essentiële gedeelte van de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" (2), overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17,
Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities,
Overwegende hetgeen volgt:
I. DE FEITEN
(1) Op 30 december 1985 heeft het Verband der Deutschen Dental-Industrie e.V., hierna te noemen »VDDI", bij de Commissie de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" betreffende deelname aan de Internationale Dentalschau (IDS) aangemeld en heeft zij daarvoor overeenkomstig artikel 2 van Verordening nr. 17 verzocht om een negatieve verklaring, subsidiair om een ontheffing overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EEG-Verdrag.
(2) Het VDDI is een officieel geregistreerde vereniging naar Duits recht. Het heeft tot doel de belangen van de fabrikanten van tandheelkundig materiaal te behartigen in de relaties met instanties en met andere bedrijfstakken. Lid kan iedere natuurlijke of rechtspersoon worden die in de Bondsrepubliek Duitsland of West-Berlijn haar zetel heeft en daar op industriële wijze tandheelkundig materiaal vervaardigt.
(3) Het VDDI organiseert om de drie jaar de IDS op verschillende plaatsen in de Bondsrepubliek Duitsland. De IDS wordt telkens in samenwerking met de plaatselijke jaarbeursorganisatie opgezet, waarbij het VDDI als initiatiefnemer optreedt en de jaarbeursorganisatie de praktische organisatie voor haar rekening neemt. Het VDDI heeft de toelating tot de IDS in de door hem vastgestelde »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" geregeld. De betrokken jaarbeursorganisatie wordt door het VDDI telkens contractueel verplicht de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" op te nemen in de overeenkomst die zij met de individuele exposanten sluit.
(4) Op de IDS worden alle mogelijke tandheelkundige en tandtechnische produkten en apparaten tentoongesteld. Sedert de eerste tentoonstelling in 1921 heeft de IDS zich ontwikkeld tot de grootste tentoonstelling van tandheelkundig materiaal ter wereld. De tentoonstellingsoppervlakte bedroeg in 1983 circa 15 000 m2. Ongeveer een derde van de exposanten is afkomstig uit het buitenland.
(5) Over de toelating tot de tentoonstelling beslist een comité van het VDDI in overleg met de jaarbeursorganisatie.
(6) De huidige »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" gelden voor het eerst voor de tentoonstelling van 1989. De voornaamste bepalingen kunnen als volgt worden samengevat:
- Tot de tentoonstelling worden toegelaten alle binnen- en buitenlandse fabrikanten, met produkten van eigen of andermans fabrikaat. Produkten van andermans fabrikaat worden slechts toegelaten voor zover zij niet door de fabrikant van die produkten zelf worden tentoongesteld. Voorts worden ook importeurs en handelaren toegelaten. Deze moeten een lijst overleggen van de produkten die zij voornemens zijn ten toon te stellen. Indien wegens een daadwerkelijk gebrek aan tentoonstellingsruimte het tentoonstellen van meerdere exemplaren van dezelfde produkten ertoe zou leiden dat andere produkten in het geheel niet zouden kunnen worden tentoongesteld, kan het aantal exposanten van eenzelfde produkt beperkt worden of kan worden besloten slechts één exposant per produkt toe te laten. In het kader van de in dat geval voorziene selectieprocedure heeft de fabrikant voorrang boven de handelaar of importeur. Bij keuze tussen verscheidene handelaren of importeurs wordt diegene toegelaten die door de fabrikant aangesteld wordt. Stelt de fabrikant geen handelaar of importeur aan, dan vindt de keuze plaats aan de hand van het tijdstip van aanmelding. De keuze uit twee of meer belangstellende exposanten vindt derhalve in de volgende rangorde plaats:
1. fabrikant,
2. door de fabrikant aangestelde importeur of handelaar,
3. alle andere importeurs of handelaren in volgorde van het tijdstip van binnenkomst van hun aanvraag.
Vennootschappen die met de exposerende bedrijven verbonden zijn (via een participatie van 50 % of meer) worden slechts als exposant toegelaten wanneer zij produkten willen tentoonstellen die niet reeds worden tentoongesteld door de moedervennootschap waarmee zij verbonden zijn.
- De exposant mag gedurende een periode van drie maanden vóór en twee maanden na de IDS (»verbodsperiode") aan geen andere tentoonstelling van tandheelkundige of tandtechnische produkten in de Bondsrepubliek Duitsland deelnemen. De organisatie van een »open-deurdag" door de exposant valt niet onder dit verbod. Hieronder vallen daarentegen wel manifestaties van één enkel bedrijf die te zamen met een tandheelkundig vakcongres worden georganiseerd, tenzij het gaat om de tentoonstelling van produkten die rechtstreeks verband houden met een colloquium of een congres over een bijzonder aspect van de tandheelkunde. De verbodsperioderegeling geldt tevens voor bedrijven die met de exposerende bedrijven verbonden zijn (in de zin van voornoemde omschrijving), voor zover die tijdens de verbodsperiode dezelfde produkten tentoonstellen die ook op de IDS worden gepresenteerd.
- Bij inbreuk op de bepalingen inzake de verbodsperiode stelt de betrokken exposant zich aan sancties bloot. De exposant kan van de lopende en van de eerstvolgende IDS worden uitgesloten; voor de deelname gedane betalingen worden, afhankelijk van het tijdstip waarop de inbreuk wordt ontdekt, geheel of voor de helft verbeurd.
- Wanneer de toelating wordt geweigerd of wanneer sancties worden opgelegd kan het betrokken bedrijf beroep instellen bij een arbitragecommissie. De procedure is geregeld in een arbitragereglement. Indien de weigering van de toelating tot de tentoonstelling wordt gemotiveerd door plaatsgebrek, rust de bewijslast daarvoor op de organisator.
(7) Het arbitragereglement bepaalt dat de arbitragecommissie bestaat uit drie arbiters. Het VDDI en de exposant stellen ieder één arbiter aan; die stellen samen een voorzitter aan. Indien de arbiters het niet eens kunnen worden over een voorzitter, wordt deze door de voorzitter van de Kamer van Koophandel en Industrie van Keulen aangesteld. De arbitragecommissie kan de zaak beslechten op grond van de stukken; indien één van de partijen een mondelinge behandeling wenst, moet deze plaatsvinden. De arbitrale uitspraak moet schriftelijk worden gemotiveerd.
(8) In de loop van deze procedure heeft het VDDI de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" deels gepreciseerd en aangevuld. In het bijzonder werd verduidelijkt dat een beperking van het aantal exposanten van hetzelfde produkt alleen in geval van plaatsgebrek plaatsvindt. Verder werd duidelijk gemaakt dat de verbodsperioderegeling alleen voor tentoonstellingen in de Bondsrepubliek Duitsland geldt en overigens voor verbonden ondernemingen alleen dan toegepast wordt, wanneer het gaat om produkten die ook op de IDS gepresenteerd worden.
(9) De Commissie heeft na de bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 opmerkingen van de Association Dentaire Française ontvangen, die zich tegen een ontheffing voor de verbodsperioderegeling uitspreekt.
II. JURIDISCHE BEOORDELING
A. Artikel 85, lid 1
(10) Volgens artikel 85, lid 1, zijn onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en verboden, alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst. (11) De door het VDDI voor toelating tot de IDS vastgestelde »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" vallen onder het bepaalde in artikel 85, lid 1:
(12) 1. Het VDDI is een ondernemersvereniging in de zin van artikel 85. De door het VDDI opgestelde »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" vormen een besluit van een ondernemersvereniging. Voor zover de jaarbeursorganisatie waarmee telkens wordt samengewerkt, er door het VDDI toe wordt verplicht de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" op te nemen in de overeenkomst die zij met de individuele exposanten sluit, gaat het om een overeenkomst tussen een ondernemersvereniging en een onderneming.
(13) 2. De »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" strekken ertoe en hebben ten gevolge dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt beperkt.
(14) a) De bepaling betreffende de verbodsperiode is om de volgende redenen concurrentiebeperkend:
- de mededinging tussen de organisatoren van tentoonstellingen van tandheelkundige produkten wordt beperkt doordat het andere organisatoren onmogelijk wordt gemaakt zich tijdens de door het VDDI vastgestelde verbodsperiode te verzekeren van de deelname van exposanten die ook op de IDS willen tentoonstellen;
- de mededinging tussen fabrikanten, importeurs en handelaren in tandheelkundig materiaal wordt beperkt doordat zij tijdens de verbodsperiode niet zowel aan de IDS als aan andere tentoonstellingen van tandheelkundig materiaal mogen deelnemen en daardoor verhinderd worden gebruik te maken van andere tentoonstellings- en afzetmogelijkheden voor hun produkten in de Bondsrepubliek Duitsland.
(15) b) De bepalingen betreffende de procedure voor toelating tot de IDS leiden ertoe dat de mededinging tussen exposanten, die dezelfde artikelen willen presenteren, kan worden beperkt door de mogelijkheid het aantal exposanten voor eenzelfde produkt wegens beperkte expositieruimte te beperken dan wel slechts één exposant per produkt toe te laten.
(16) 3. Deze beperkingen van de mededinging kunnen de handel tussen Lid-Staten ongunstig beïnvloeden.
(17) a) - Tijdens de verbodsperiode wordt het andere organisatoren van tentoonstellingen van tandheelkundig materiaal onmogelijk gemaakt voor hun manifestatie produkten uit andere Lid-Staten aan te trekken die ook op de IDS worden gepresenteerd. Daar de IDS een belangrijke tentoonstelling is met een aanzienlijk percentage buitenlandse deelnemers, is het gevolg hiervan dat op andere tentoonstellingen slechts een beperkt en onvolledig assortiment van tandheelkundig materiaal uit andere Lid-Staten kan worden gepresenteerd.
- Fabrikanten en handelaren uit andere Lid-Staten, alsmede importeurs van produkten uit andere Lid-Staten worden ervan weerhouden tijdens de verbodsperiode in de Bondsrepubliek Duitsland aan andere tentoonstellingen dan de IDS deel te nemen.
(18) b) De regeling volgens welke het mogelijk is in geval van plaatsgebrek het aantal exposanten voor eenzelfde produkt te beperken dan wel slechts één exposasnt per produkt toe te laten, verhindert dat voor produkten die in andere Lid-Staten zijn vervaardigd of die uit andere Lid-Staten worden ingevoerd, verschillende verkoop- en servicevoorwaarden kunnen worden aangeboden.
B. Artikel 85, lid 3
(19) Volgens artikel 85, lid 3, kunnen de bepalingen van artikel 85, lid 1, buiten toepassing worden verklaard voor besluiten van ondernemersverenigingen en voor overeenkomsten tussen ondernemingen die bijdragen tot verbetering van de produktie of van de verdeling der produkten of tot verbetering van de technische of economische vooruitgang, mits een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt en zonder nochtans aan de betrokken ondernemingen
a) beperkingen op te leggen welke voor het bereiken van deze doelstellingen niet onmisbaar zijn,
b) de mogelijkheid te geven, voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten de mededinging uit te schakelen.
(20) Zowel de bepalingen betreffende de verbodsperiode als die betreffende de toelating tot de tentoonstelling voldoen aan de in artikel 85, lid 3, genoemde voorwaarden. De Commissie heeft bij herhaling verklaard (1) dat zij bereid is ontheffing te verlenen voor overeenkomsten en regelingen in de sector beurzen en tentoonstellingen, wanneer deze leiden tot een rationalisatie en een vermindering van de kosten en tegelijkertijd de gebruikers voordelen bieden die duidelijk opwegen tegen de nadelen van de opgelegde beperkingen.
(21) 1. De bepalingen betreffende de verbodsperiode en de toelating tot de tentoonstelling dragen bij tot een verbetering van de distributie van tandheelkundig materiaal en tot een bevordering van de economische vooruitgang.
(22) a) De verbodsperiode waarborgt dat, wegens de grote concentratie van exposanten, aan de klant een zo volledig mogelijk aanbod van tandheelkundig materiaal kan worde gepresenteerd. De confrontatie van nagenoeg alle produkten die op de markt zijn, vormt een bijkomende stimulans voor de mededinging tussen de exposanten. Fabrikanten, handelaren en importeurs van tandheelkundig materiaal kunnen hun verkoopkosten drukken doordat zij zich bij het op de markt brengen van hun produkten kunnen beperken tot deelname aan die tentoonstellingen waarmee zij het grootste aantal klanten bereiken.
(23) b) De eventuele beperking van de toelating van exposanten die hetzelfde artikel willen tentoonstellen, heeft eveneens ten doel een zo volledig mogelijk overzicht van het totale aanbod van tandheelkundig materiaal te waarborgen. Deze regeling voorkomt namelijk dat het door verscheidene deelnemers exposeren van eenzelfde artikel ten koste van de volledigheid van het aanbod gaat.
(24) 2. Een billijk aandeel in de voordelen die uit de rgeling voortvloeien komt de gebruikers, d.w.z. de afnemers van de betrokken produkten, ten goede. Door de periodieke organisatie van de Dentalschau krijgen de gebruikers een volledig overzicht van het aanbod op deze markt, zonder dat zij van de ene tentoonstelling naar de andere moeten reizen om alle bestaande produkten te zien, voordat zij een keuze maken. Het ligt verder voor de hand dat de door de concentratie op één tentoonstelling veroorzaakte vermindering van de distributiekosten op de verkoopprijsvorming een gunstige uitwerking heeft en dat de gerealiseerde kostenbesparingen derhalve ook de gebruikers ten goede kunnen komen.
(25) 3. De bepalingen betreffende de verbodsperiode en de toelating tot de tentoonstelling bevatten geen beperkingen die niet onmisbaar zijn.
(26) a) De aan de deelnemers aan de IDS opgelegde beperking, tijdens de verbodsperiode niet aan andere tentoonstellingen deel te nemen, is voor het bereiken van de hierboven beschreven voordelen onontbeerlijk. Het uit de concentratie van het aanbod op één tentoonstelling voortvloeiende rationalisatie-effect kan namelijk niet op een andere wijze worden bereikt. Een gelijktijdige of onmiddellijk aan de IDS voorafgaande of erop volgende, elders plaatsvindende tentoonstelling van op de IDS tentoongestelde produkten zou tegen de beoogde concentratie ingaan en in het bijzonder tot een verhoging van de distributiekosten leiden. Een verbodsperiode van in totaal vijf maanden heeft overigens een proportioneel karakter en gaat niet uit boven hetgeen vereist voor het bereiken van het ermee beoogde doel. Bij een tentoonstellingsfrequentie van de IDS van één per drie jaren blijft er voor de exposanten tussentijds voldoende gelegenheid over om aan andere manifestaties deel te nemen.
(27) b) Ook de bij plaatsgebrek geldende procedure voor het maken van een keuze uit twee of meer exposanten is in de huidige vorm onontbeerlijk. De toelating tot de tentoonstelling kan slechts dan worden beperkt wanneer het exposeren van hetzelfde produkt door meer dan een deelnemer ertoe zou leiden dat andere produkten wegens plaatsgebrek niet kunnen worden tentoongesteld. De organisator kan de toelating ook niet onder een vals voorwendsel weigeren, daar hij in een eventuele arbitrageprocedure het bewijs moet leveren dat de afwijzing uitsluitend op grond van plaatsgebrek is geschied. In gevallen waarin slechts één exposant kan worden toegelaten, is het passend dat aan de fabrikant de voorrang wordt gegeven vóór de handelaar, aangezien de fabrikant het best in staat moet worden geacht zijn produkten te presenteren. Indien een keuze moet worden gemaakt tussen verscheidene handelaren, is het terecht dat die handelaar wordt toegelaten, die door de fabrikant is aangesteld aangezien die geacht moet worden het vertrouwen van de fabrikant te genieten.
(28) 4. De bepalingen betreffende de verbodsperiode en de toelating tot de IDS schakelen de concurrentie noch tussen fabrikanten, importeurs en handelaren in tandheelkundig materiaal, noch tussen organisatoren van tentoonstellingen voor een wezenlijk deel van de betrokken produkten uit.
(29) Voor fabrikanten, importeurs en handelaren is deelname aan de IDS niet het enige middel om aan vakkringen en afnemers hun produkten, verkoopvoorwaarden en service te presenteren. Zij kunnen ook deelnemen aan andere tentoonstellingen en andere vormen van reclame voeren.
(30) Met betrekking tot de concurrentie tussen organisatoren van tentoonstellingen zij er op gewezen dat een verbodsperiode van in totaal vijf maanden, gelet op de driejaarlijkse frequentie van de tentoonstelling, betrekkelijk kort is. Er blijft aldus voldoende gelegenheid voor de organisatie van concurrerende tentoonstellingen. (31) De door de Commissie na de bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 ontvangen opmerkingen van de Association Dentaire Française zijn niet van dien aard dat zij de beoordeling van de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" van het VDDI wijzigen. De opmerkingen hebben betrekking op de regeling inzake de verbodsperiode, waarvan de Association Dentaire Française vreest dat ze door de voorgenomen ontheffing een precedent kan vormen. De regeling is echter op bovengenoemde gronden voor een rationalisatie van de tentoonstellingssector onontbeerlijk. De ontheffing ten aanzien van die regeling is in overeenstemming met een constante en langdurige beschikkingspraktijk van de Commissie.
C. Artikelen 6 en 8 van Verordening nr. 17
(32) Volgens artikel 6, lid 1, van Verordening nr. 17 moet in een beschikking als bedoeld in artikel 85, lid 3, de datum worden vastgesteld met ingang waarvan die beschikking in werking treedt. Volgens artikel 8, lid 1, van Verordening nr. 17 dient de beschikking voor een bepaalde termijn te worden gegeven en kan zij voorwaarden en verplichtingen inhouden.
(33) Deze beschikking dient te gelden met ingang van 30 december 1985, daar de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" reeds op het tijdstip van aanmelding in essentie voldeden aan de door de Commissie tot dusverre in haar beschikkingen ontwikkelde criteria.
(34) Rekening houdend met de driejarige tentoonstellingsfrequentie en gelet op de in verhouding hiermee korte duur van de verbodsperiode, die de exposanten tussentijds voldoende gelegenheid laat voor deelname aan andere tentoonstellingen, kan de ontheffing worden verleend voor een periode van 15 jaar.
(35) Ten einde de Commissie in staat te stellen na te gaan of de voorwaarden voor de toepassing van artikel 85, lid 3, tijdens die periode vervuld blijven, dient aan het VDDI de verplichting te worden opgelegd, aan de Commissie alle wijzigingen en aanvullingen van de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" mede te delen alsmede haar een afschrift te zenden van elke arbitrale uitspraak waarin het verzoek om deelname van een exposant wordt afgewezen,
HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:
Artikel 1
Artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag wordt overeenkomstig artikel 85, lid 3, voor de periode van 30 december 1985 tot en met 29 december 2000 buiten toepassing verklaard ten aanzien van de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" van het Verband der Deutschen Dental-Industrie e.V. voor de Internationale Dentalschau.
Artikel 2
Aan deze beschikking worden de volgende verplichtingen verbonden:
1. Het Verband der Deutschen Dental-Industrie e.V. brengt onverwijld elke wijziging of aanvulling van de »Bijzondere Deelnamevoorwaarden" voor de Internationale Dentalschau ter kennis van de Commissie.
2. Het Verband der Deutschen Dental-Industrie e.V. zendt de Commissie onverwijld een afschrift van elke arbitrale uitspraak waarbij het verzoek om deelname van een exposant wordt afgewezen.
Artikel 3
Deze beschikking is gericht tot het Verband der Deutschen Dental-Industrie e.V., Pipinstrasse 16, D-5000 Keulen 1.
Gedaan te Brussel, 18 september 1987.