ROZHODNUTÍ KOMISE
ze dne 3. července 2014
o státní podpoře SA.33927 (12/C) (ex 11/NN),
kterou Belgie poskytla systému pojištění na ochranu podílů jednotlivých členů finančních družstev
(oznámeno pod číslem C(2014)1021)
(Pouze francouzské a nizozemské znění je závazné)
(Text s významem pro EHP)
(2014/686/EU)
EVROPSKÁ KOMISE,
s ohledem na Smlouvu o fungování Evropské unie, a zejména na čl. 108 odst. 2 první pododstavec této smlouvy,
s ohledem na Dohodu o Evropském hospodářském prostoru, a zejména na čl. 62 odst. 1 písm. a) této dohody,
poté, co vyzvala zúčastněné strany k podání připomínek v souladu s těmito články (1), a s ohledem na tyto připomínky,
vzhledem k těmto důvodům:
1. POSTUP
(1)
Dopisem ze dne 7. listopadu 2011 oznámila Belgie Komisi, že zavedla systém pojištění vkladů (dále jen „systém pojištění družstev“ nebo „opatření“) na ochranu podílů individuálních podílníků v uznaných finančních družstvech, která buď podléhají obezřetnostnímu dohledu Belgické národní banky (dále jen „BNB“), nebo investovala nejméně polovinu svého majetku do finanční instituce, která je pod tímto dohledem (dále jen „finanční družstva“).
(2)
Dopisem ze dne 6. prosince 2011 informovala Komise Belgii, že dotčené opatření by mohlo představovat protiprávní státní podporu (2), a vyzvala ji, aby nepodnikala žádné další kroky při jeho provádění. Komise vyzvala Belgii, aby jí sdělila své připomínky k jejím předběžným závěrům, což Belgie učinila dopisem ze dne 22. prosince 2011.
(3)
Rozhodnutím ze dne 3. dubna 2012 (dále jen „rozhodnutí o zahájení řízení“) informovala Komise Belgii, že zahájila ve věci dotyčného opatření řízení podle čl. 108 odst. 2 Smlouvy o fungování Evropské unie (dále jen „Smlouva“), a vyzvala ji, aby v souladu s čl. 11 odst. 1 nařízení Rady (ES) č. 659/1999 ze dne 22. března 1999, kterým se stanoví prováděcí pravidla k článku 108 smlouvy o fungování Evropské unie (3), pozastavila toto opatření do doby, než rozhodne o jeho slučitelnosti s vnitřním trhem. Komise požádala Belgii, aby s okamžitou platností pozastavila veškeré kroky směřující k provádění systému pojištění družstev a nečinila v rámci opatření žádné platby. Rozhodnutí Komise o zahájení řízení, kterým rovněž vyzvala zúčastněné strany k podání jejich připomínek k opatření, bylo zveřejněno v Úředním věstníku Evropské unie (4).
(4)
Dopisy ze dne 24. dubna 2012 a 31. května 2012 Belgie požádala o prodloužení lhůty na odpověď ohledně rozhodnutí o zahájení řízení, přičemž Komise nevyjádřila v tomto ohledu námitky. Dopisem ze dne 18. června 2012 zaslala Belgie své připomínky k rozhodnutí o zahájení řízení a připojila k němu zejména dopis guvernéra BNB ze dne 7. října 2011, který byl adresován belgickému ministru financí.
(5)
Dne 17. srpna 2012 zaslala své připomínky k rozhodnutí o zahájení řízení také skupina Arco (dále jen „skupina ARCO“ (5)). Dne 29. srpna 2012 předala Komise tento dokument Belgii, a umožnila tak tomuto členskému státu, aby se vyjádřil k připomínkám skupiny ARCO. Dne 16. října 2012 však Belgie oznámila, že tuto možnost nevyužije.
(6)
Komise položila ve věci opatření doplňující otázky, a to zejména dne 17. září 2012 a 24. července 2013, na které Belgie odpověděla dne 5. prosince 2012 a 20. září 2013.
2. SKUTKOVÉ OKOLNOSTI
2.1 Vznik oznámeného opatření
(7)
Zavedení systému pojištění družstev bylo spojeno s opatřeními na záchranu v rámci jiného případu státní podpory.
(8)
Dne 30. září 2008 oznámila banka Dexia navýšení svého kapitálu o částku 6,4 miliardy EUR, kterou vložili její stávající akcionáři (mezi nimi skupina ARCO) a lucemburské, francouzské a belgické orgány. Belgický ministr financí z doby poskytnutí státní podpory ve prospěch banky Dexia v roce 2008 vysvětlil před zvláštní komisí belgického parlamentu, jež byla pověřena přezkoumáním okolností likvidace banky Dexia (dále jen „komise Dexia“), že po žádostech o zásah ve prospěch skupiny ARCO bylo již v září/říjnu roku 2008 přijato politické rozhodnutí o zavedení systému pojištění družstev. Vysvětlil, že kvůli dosažení dohody v případě banky Dexia musela vláda zároveň rozhodnout v záležitostech ARCO a Ethias (6). Z prohlášení současného belgického ministra financí rovněž vyplývá, že k přijetí závazku z roku 2008 došlo proto, aby skupina ARCO souhlasila se svou účastí na záchraně banky Dexia (7).
i) Tisková sdělení
(9)
Dne 10. října 2008 oznámila belgická vláda prostřednictvím tiskové zprávy útvarů ministra financí, že přijala toto rozhodnutí:
-
zvýšit krytí poskytované stávajícím systémem pojištění vkladů u úvěrových institucí z 20 000 na 100 000 EUR,
-
vytvořit podobný systém pro ostatní finanční produkty (zejména pro životní pojištění „třídy 21“ (8) a podíly finančních družstev) (9).
(10)
Dne 21. ledna 2009 potvrdili předseda vlády a ministr financí ve společné tiskové zprávě závazek předchozí vlády (10) o zavedení systému pojištění družstev (11). Ve stejný den uveřejnila skupina ARCO tuto tiskovou zprávu belgické vlády na svých internetových stránkách. Ostatní finanční družstva se naopak distancovala od analogie mezi vklady a podíly ve finančních družstvech, která je základem systému pojištění družstev (12).
ii) Legislativní postup
(11)
Dne 15. října 2008 schválil belgický parlament zákon (13) umožňující belgické vládě přijmout opatření na podporu finanční stability. Dne 14. listopadu 2008 (14) vyhlásila Belgie královský dekret, který zvýšil částku chráněnou systémem pojištění vkladů u úvěrových institucí na výši 100 000 EUR a zavedl podobný systém pojištění pro životní pojištění spadající do „třídy 21“. Předtím, dne 29. října 2008, vydal Výbor pro finanční stabilitu souhlasné stanovisko k návrhu královského dekretu (15).
(12)
Dne 14. dubna 2009 (16) změnila Belgie zákon ze dne 15. října 2008, který povolil vládě zavést královským dekretem systém pojištění splaceného základního kapitálu za účelem vyplacení podílu individuálních podílníků na základním kapitálu finančních družstev. Královským dekretem ze dne 10. října 2011 (17) změnila Belgie královský dekret ze dne 14. listopadu 2008. Královský dekret ze dne 10. října 2011 obsahuje dodatečná technická upřesnění ohledně systému pojištění družstev.
(13)
Dne 7. října 2011 napsal guvernér BNB dopis tehdejšímu ministru financí, v němž vyjádřil stanovisko k návrhu královského dekretu ze dne 10. října 2011, což je postup vyžadovaný zákonem o statutu BNB (18). Guvernér v tomto dopisu uvedl, že vláda může oprávněně přijmout královský dekret ve věci systému pojištění družstev „v případě náhlé krize na finančních trzích nebo v případě vážné hrozby systémové krize“. Guvernér dospívá k závěru, že okolnosti zřejmě tyto podmínky splňují a že systém pojištění družstev by umožnil omezit důsledky takovéto krize (19). Zároveň se ale výslovně nevyjadřuje k otázce, zda se u podílů jednotlivých členů finančních družstev nejedná v zásadě o vklady (20). Uvádí dále, že opatření by mohlo vyvolat potíže ohledně jeho slučitelnosti s pravidly pro státní podporu (21), a vyjadřuje znepokojení ve věci dobrovolného členství v systému pojištění družstev, což by mohlo vyvolat potíže ohledně „nepříznivého výběru“ (22).
(14)
Dne 13. října 2011 požádala tři družstva skupiny ARCO (ARCOFIN, ARCOPAR a ARCOPLUS) o přijetí do systému pojištění družstev. Belgická vláda tuto žádost schválila královským dekretem ze dne 7. listopadu 2011 (23). V rámci této žádosti uhradila skupina ARCO příspěvky v celkové výši 2,05 milionu EUR (24).
(15)
Valné hromady družstev ARCOFIN, ARCOPAR a ARCOPLUS schválily dne 8. prosince 2011 návrh jejich správní rady na dobrovolnou likvidaci společností.
2.2 Směrnice 94/19/ES o systémech pojištění vkladů
(16)
Článek 3 směrnice Evropského parlamentu a Rady 94/19/ES (25) ukládá každému členskému státu povinnost
„zajistit, aby byl na jeho území zaveden a úředně uznán jeden nebo více systémů pojištění vkladů. S výjimkou okolností… nesmí žádná úvěrová instituce (26) povolená v tomto členském státě … přijímat vklady (27), pokud není členem takového systému.“
(17)
Belgie provedla směrnici 94/19/ES do vnitrostátních právních předpisů v roce 1998 a zavedla systém pojištění vkladů, který pokryl souhrn všech vkladů každého vkladatele pro případ, že by se staly nedisponibilními. Belgický systém pojištění vkladů byl svěřen fondu pojištění vkladů. Belgie poté zřídila královským dekretem ze dne 14. listopadu 2008„zvláštní fond ochrany vkladů“, který pokrývá opatření, ke kterým Belgie přistoupila následně (28).
(18)
Článek 7 směrnice 94/19/ES původně stanovil, že souhrn všech vkladů každého vkladatele musí být pojištěn do výše 20 000 EUR. Rada ve složení pro hospodářské a finanční věci (ECOFIN) na svém zasedání dne 7. října 2008 souhlasila se zvýšením pojištění vkladů, které stanoví směrnice 94/19/ES. Ve své tiskové zprávě uvedla, že:
„všechny členské státy zajistí pro počáteční období nejméně jednoho roku pojistnou ochranu vkladů pro fyzické osoby ve výši nejméně 50 000 EUR, a bere na vědomí, že mnohé členské státy se rozhodly zvýšit své minimální (pojištěné) částky na 100 000 EUR. Vítáme záměr Komise předložit neprodleně vhodný návrh na podporu sbližování systémů pojištění vkladů“ (29).
(19)
Pokud jde o krytí, článek 2 směrnice 94/19/ES stanoví, že systémy pojištění vkladů nechrání nástroje, na které se vztahuje definice vlastního kapitálu úvěrových institucí (30).
(20)
Směrnice Evropského parlamentu a Rady 2009/14/ES (31) zvýšila pojistnou ochranu poskytovanou systémy pojištění vkladů (nejprve na částku nejméně 50 000 EUR, a poté dne 31. prosince 2010 na částku nejméně a nejvýše 100 000 EUR).
(21)
Směrnice Evropského parlamentu a Rady 97/9/ES (32) stanoví odškodnění investorů v případě, kdy investiční podnik není schopen vrátit hodnotu nástrojů patřících investorovi. Toto odškodnění je například možné v případě podvodu či nedbalosti v podniku nebo v případě chyb či potíží, k nimž došlo v jeho systémech. Systémy odškodnění investorů ale nekryjí rizika spojená s investicí (např. nakoupí-li investor akcie, které potom ztratí na hodnotě).
2.3 Belgický právní rámec pro družstevní společnosti
(22)
Belgický zákon o společnostech (33) vymezuje, a to zejména ve svých článcích 350 až 436, právní rámec družstevních společností. Stanoví, že družstevní společnost musí ve svých stanovách zvolit buď právní formu „společnosti s ručením omezeným“ (ztráty podílníků nemohou přesáhnout výši jejich vkladu), nebo právní formu „společnosti s ručením neomezeným“ (podílníci nesou osobní odpovědnost za veškeré závazky společnosti, a mohou proto utrpět ztrátu přesahující jejich kapitálovou investici).
(23)
Belgický zákon o společnostech (zejména ve svých článcích 362, 364, 366, 367 a 374) umožňuje určitá omezení, pokud jde o možnost převodu podílů v družstevní společnosti. Podíly v družstevní společnosti jsou volně převoditelné na jiné podílníky družstva, ale stanovy družstevní společnosti mohou tyto převody podmínit. Převody třetím stranám mohou být uskutečněny pouze za podmínek a na osoby uvedené v článku 366 belgického zákona o společnostech.
(24)
Belgický zákon o společnostech (článek 367) rovněž stanoví, že podílníci družstevní společnosti z ní mohou vystoupit pouze během prvních šesti měsíců účetního období. Pokud toto právo uplatní, článek 374 belgického zákona o společnostech stanoví, že podílník má nárok na vyplacení hodnoty svých podílů ve výši, která vyplývá z rozvahy účetního období.
(25)
Zatímco belgický zákon o společnostech vymezuje obecný rámec pro družstevní společnosti, královský dekret ze dne 8. ledna 1962 (34) stanoví kritéria pro „uznané družstevní společnosti“ (35). Uznaná družstevní společnost konkrétně nemůže ze spekulativních důvodů odmítnout vstup podílníků nebo je vyloučit; podíly na základním kapitálu poskytují bez ohledu na jejich hodnotu stejná práva; všichni podílníci mají na každoročních valných hromadách stejná hlasovací práva; valná hromada jmenuje členy správní a dozorčí rady; přebytek hospodaření (určený po odečtení všech nákladů) lze přidělit podílníkům pouze poměrně vzhledem k objemu operací, které učinili se společností, a dividenda přisouzená podílům na kapitálu nesmí přesáhnout určitou procentní výši, již stanoví královský dekret.
(26)
Článek 21 belgického daňového zákoníku stanoví, že dividendy uznaných družstevních společností jsou až do určité výše osvobozeny od daně (36).
2.4 Popis opatření
(27)
Systém pojištění družstev kryje základní kapitál (ale nekryje případnou přidanou hodnotu) splacený individuálními podílníky družstevních společností až do výše 100 000 EUR.
(28)
Na rozdíl od ustanovení platných pro systémy pojištění vkladů u úvěrových institucí je vstup do systému pojištění družstev dobrovolný.
(29)
Pokud finanční družstva mají zájem o účast v systému pojištění družstev, musí podat žádost ministru financí. Rada ministrů má jeden měsíc na to, aby rozhodla o žádosti finančního družstva o účast v systému pojištění družstev a případně stanovila určité podmínky. Tyto podmínky mohou zahrnovat:
a)
povinnost vyhradit budoucí veřejné nabídky institucionálním podílníkům;
b)
závazek všech institucionálních podílníků nestáhnout žádnou akcii ani žádnou částku uhrazenou družstevní společnosti a nevystoupit z družstva jakožto podílník mimo rámec postoupení akcií; a
c)
stropní hodnotu ve výši 4,5 % ročně u úroků vyplácených podílníkům.
(30)
Po žádosti finančního družstva o krytí musí družstvo zůstat v systému jeden rok. Po uplynutí této lhůty může družstvo svou účast v systému ukončit s výpovědní lhůtou v délce tří měsíců. Družstvo nemůže žádným způsobem získat zpět zaplacené příspěvky. Pokud se družstvo rozhodne vystoupit ze systému pojištění družstev, může do něj opět vstoupit až po uplynutí tří roků.
(31)
Opatření kryje pouze akcie na podíly družstev vydané před vstupem v platnost královského dekretu ze dne 10. října 2011.
(32)
Systém pojištění družstev je vyhrazen individuálním podílníkům a neplatí pro institucionální podílníky finančních družstev.
(33)
Zvláštní ochranný fond je financován:
i)
ročním příspěvkem, který odpovídá 0,15 % kryté částky (hrazeným všemi účastníky); a
ii)
jednorázovým vstupním poplatkem, který odpovídá 0,10 % kryté částky (hrazeným družstvy).
(34)
Finanční družstva mohou mít dále za povinnost uhradit zvláštnímu ochrannému fondu příspěvek za přidanou hodnotu u kotovaných akcií, které vlastní. Tento příspěvek může dosáhnout výše 10 % rozdílu mezi prodejní cenou dotčených podílů (nebo v případě, že k prodeji nedojde během tří let od ukončení ochranného systému, průměrný kurz dotčeného podílu při uzavření burzy cenných papírů za 30 dní před třetím výročím) a referenční cenou stanovenou veřejnými orgány v okamžiku, kdy finanční družstvo přistoupí k systému pojištění družstev.
(35)
Zvláštní ochranný fond začne provádět platby, pokud se finanční družstvo ocitne v likvidaci, nebo oznámí-li orgán finančního dohledu tomuto fondu, že finanční družstvo není nadále schopno vyplácet své podílníky, kteří z něj chtějí vystoupit.
(36)
Pokud zvláštní ochranný fond nemá dostatečné prostředky k zásahu, poskytne nutné prostředky jako zálohu Caisse des dépôts et consignations, která je veřejným orgánem bez právního statutu. Podle toho, zda se jedná o instituci neplnící závazky s povinnou účastí nebo o finanční družstvo, bude tato záloha později uhrazena pomocí:
-
50 % ročních příspěvků hrazených institucemi s povinnou účastí;
-
zvláštním ročním příspěvkem hrazeným finančními družstvy (jejichž účast je dobrovolná).
(37)
V případě zásahu zvláštního ochranného fondu přecházejí na fond práva individuálních podílníků družstva a fond získává stejné postavení jako ostatní podílníci. Jedná se o rozdílný případ oproti systému pojištění vkladů u úvěrových institucí, kde fond získává stejné postavení jako ostatní věřitelé dotčené společnosti.
2.5 Popis skupiny ARCO
(38)
Skupina ARCO byla původně akcionářem Artesia Banking Corporation NV (dále jen „Artesia“), která sama vlastnila 100 % podíl v bance BACOB a 82 % podíl v pojišťovací společnosti DVV. Po sloučení společnosti Artesia s bankou Dexia v roce 2001 se skupina ARCO stala hlavním akcionářem banky Dexia s podílem okolo 15 % (37).
(39)
ARCO je název skupiny zahrnující ARCOPAR, ARCOPLUS a ARCOFIN, což jsou všechno uznané družstevní společnosti (38). Skupina ARCO má přes 800 000 členů, z nichž se u 99 % jedná o soukromé osoby. Kapitál v držení individuálních podílníků u ARCOPAR, ARCOPLUS a ARCOFIN dosahoval v pořadí výše 1,3 miliardy EUR, 46 milionů EUR a 140 milionů EUR.
(40)
Stanovy družstev ARCOPAR, ARCOPLUS a ARCOFIN uvádějí, že se u těchto tří subjektů jedná o společnosti s ručením omezeným (39).
(41)
Stanovy všech tří subjektů obsahují ustanovení, jež se týkají podílníků, kteří chtějí vystoupit.
(42)
Stanovy družstva ARCOPAR tak například stanoví, že družstvo může omezit možnost vystoupení, pokud by tím mělo přijít o více než 10 % celkového investovaného kapitálu nebo počtu podílníků během stejného účetního období (40). Podílník, který by chtěl vystoupit z družstva ARCOPAR, by získal zpět svůj kapitál. Podílníci, kteří vlastní podíly kategorie A, B a C v družstvu ARCOPAR (41), mají rovněž nárok na tzv. „bonusovou rezervu“ (42).
(43)
V článku 35 stanov družstva ARCOPAR jsou uvedeny nároky podílníků v případě likvidace. V podstatě se zde říká, že podílníci budou vyplaceni v případě, že po uhrazení závazků a sociálních odvodů bude zůstatek kladný (43).
(44)
Rizika spojená s investicí do podílů skupiny ARCO byla například popsána v prospektu družstva ARCOPAR, kterou schválily belgické orgány v červnu roku 2008 a která byla vydána u příležitosti jisté transakce na kapitálovém trhu, jež proběhla mezi 7. červencem roku 2008 a 30. zářím roku 2008. V prospektu je jasně uvedeno, že zisk obdržený díky bance Dexia představoval více než 69 % čistého zisku družstva ARCOPAR za účetní období 2005/2006, 2006/2007 a 2007/2008. Prospekt rovněž odkazoval na riziko masivních vystoupení z družstva a zdůrazňoval, že v případě likvidace mohou podílníci o vše přijít. Výroční zprávy společnosti zároveň jasně uváděly, že skupina ARCO, aby mohla investovat, zvýšila půjčkou svou míru zadlužení (44).
2.6 Důvody, které vedly k zahájení řízení
(45)
Ve svém rozhodnutí o zahájení řízení dospěla Komise k předběžnému závěru, že oznámené opatření splňuje čtyři kumulativní kritéria v oblasti státní podpory, a vyjádřila pochyby, že by opatření mohlo být prohlášeno za slučitelné s vnitřním trhem.
(46)
Komise shledala, že opatření je přičitatelné Belgii, protože bylo financováno zvláštním ochranným fondem. Komise za tím účelem konstatovala, že belgické právní předpisy stanovily výši příspěvku, který účastníci měli hradit do zvláštního ochranného fondu, a rovněž určily způsob, jakým budou tyto fondy používány. Komise dále zjistila, že Caisse des dépôts et consignations v případě potřeby poskytne zvláštnímu ochrannému fondu finanční prostředky jako zálohu. Komise si položila otázku, jakým způsobem získá Caisse des dépôts et consignations tyto prostředky zpět, protože nebylo jisté, že finanční družstva mají dostatečné finanční prostředky. Kladla si také otázku, zda dobrovolná účast finančních družstev nebude na úkor účinného refinancování zvláštního ochranného fondu.
(47)
Komise dospěla k závěru, že finanční družstva lze považovat podniky a že jim opatření poskytne selektivní zvýhodnění. Pokud jde o selektivní zvýhodnění, systém pojištění družstev zřejmě pomohl družstvům k přilákání nových finančních prostředků nebo k zachování jejich stávajícího kapitálu, protože přesvědčil stávající podílníky, aby z finančního družstva nevystupovali. Taková ochrana byla mimořádně užitečná v obdobích finanční nejistoty, jako tomu bylo mezi podzimem roku 2008 a dnem přijetí královského dekretu, kdy byla finanční družstva účinně ochráněna před rizikem výrazného vyplácení ve spojení s vystupováním z družstva.
(48)
Komise rovněž zjistila, že ochrana byla rozšířena a že Belgie nezohledňovala při schvalování vstupu kandidátského družstva do systému pojištění družstev jeho finanční stav. V případě skupiny ARCO bylo finančním družstvům povoleno přistoupit k systému pojištění družstev přesto, že již byla v platební neschopnosti, a družstva nedlouho potom vyhlásila konkurz.
(49)
Komise dospěla také k závěru, že opatření narušilo hospodářskou soutěž, protože finanční družstva navzájem soutěžila na trhu strukturovaných retailových investičních produktů, na kterém využívala selektivní výhodu, kterou neměly ostatní tržní subjekty s nabídkou podobných produktů.
(50)
Komise dále usoudila, že systém pojištění družstev měl dopad na obchod v rámci Unie. Na belgickém trhu působí četní mezinárodní dodavatelé investičních produktů, kteří nemohou uplatňovat nárok na stejný podíl na trhu, jako je podíl finančního družstva, který si družstvo může udržet kvůli opatření.
(51)
Komise si položila otázku, zda lze finanční družstva považovat za finanční instituce a zda tento faktor má dopad na použitelnost sdělení o bankovnictví z roku 2008 (45). Komise dospěla k závěru, že vzhledem ke skutečnosti, že se u finančních družstev zřejmě nejedná o finanční instituce ve smyslu sdělení o bankovnictví z roku 2008, je nutno posuzovat podporu přímo na základě Smlouvy.
(52)
Aby opatření bylo slučitelné s vnitřním trhem na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy, musí být nezbytné, přiměřené a úměrné. Komise pochybovala o souladu opatření s těmito třemi kumulativními kritérii. Kladla si otázku, zda ochrana podílníků finančních družstev byla nezbytná k tomu, aby se zabránilo vážnému narušení belgického hospodářství. Pokud jde o možný multiplikační účinek, Komise zaznamenala, že Belgie zavedla již několik opatření [jako zvýšení krytí na základě systému pojištění vkladů na částku 100 000 EUR, poskytnutí státní podpory několika bankám v různých formách (rekapitalizace, vklad finančních prostředků, opatření na záchranu znehodnocených aktiv a další opatření ad hoc)]. Nechápala proto, proč bylo kromě všech těchto opatření ještě navíc nezbytné ochránit podílníky finančních družstev.
(53)
Komise si položila otázku, zda bylo přiměřené ochránit podílníky finančních družstev. V tomto ohledu konstatovala, že finanční družstva nejsou finančními institucemi a že vzhledem ke své velikosti nepředstavují systémově důležité instituce. Vyzvala Belgii, aby vysvětlila, jakým způsobem měly údajně mít investiční ztráty, které utrpěli rovněž například investoři do zvláštních investičních fondů, vážný negativní multiplikační účinek pro belgické hospodářství.
(54)
Komise měla konečně pochyby ohledně přiměřenosti opatření. Za prvé, Komise nepovažovala za jisté, že finanční družstva zaplatí za poskytnuté pojištění spravedlivou odměnu. Za druhé, Komise zaznamenala, že dobrovolnost vstupu do systému ve spojení s neexistující kontrolou životaschopnosti během přístupového řízení, jak ho stanovila Belgie, znamená, že je v zájmu finančních družstev přistoupit k systému až tehdy, kdy si budou jista, že dojde k plnění pojištění. To by mohlo vést k situacím, kdy by příjemci mohli využívat pojištění a mohli se přitom ve značné míře vyhnout placení za něj. Komise si také položila otázku, zda systém pojištění družstev nenarušuje neoprávněně hospodářskou soutěž vzhledem k tomu, že akcionáři konkurenčních společností nejsou chráněni, což finančním družstvům usnadňuje přístup ke kapitálu a zvyšuje jejich celkový podíl na trhu s retailovými investičními produkty.
3. PŘIPOMÍNKY ZÚČASTNĚNÝCH STRAN K ROZHODNUTÍ O ZAHÁJENÍ ŘÍZENÍ
3.1 Připomínky skupiny ARCO
(55)
Podle skupiny ARCO belgická vláda rozhodla a oznámila dne 10. října 2008, že je zaveden systém pojištění družstev, který byl součástí širšího balíčku (navýšení pojištění vkladů u spořicích vkladů úvěrových institucí na výši 100 000 EUR, rozšíření systému pojištění na produkty životního pojištění „třídy 21“ a na individuální podílníky finančních družstev). Skupina ARCO tvrdila, že rozhodnutí ze dne 10. října 2008 bylo provedeno zákonem ze dne 15. října 2008 a královským dekretem ze dne 14. listopadu 2008, pokud jde o produkty třídy 21, a zákonem ze dne 14. dubna 2009 a královským dekretem ze dne 10. října 2011, pokud jde o depozitní certifikáty k akciím vydaným finančními družstvy.
(56)
Skupina ARCO zdůraznila, že systém pojištění družstev nepředstavuje státní podporu, protože finančním družstvům neposkytuje žádné selektivní zvýhodnění. Skupina ARCO také tvrdila, že Komise dospěla k závěru, že systém pojištění pro produkty třídy 21 pojišťovacích společností neobsahuje žádný prvek státní podpory, protože tyto produkty jsou volně dostupné pro všechny pojišťovny, a nejsou tak selektivní (46). Skupina ARCO kromě toho tvrdí, že systém pojištění družstev je otevřený všem finančním družstvům za stejných podmínek, a není proto selektivní.
(57)
V souladu s připomínkami Belgie skupina ARCO tvrdila, že všechny formy podílů ve finančních družstvech potvrzují, že uspokojují stejné požadavky zákazníků jako vklady a že s nimi zákonodárce také tak zachází. Skupina ARCO zdůraznila, že se Belgie obává účinku nákazy. Pokud by Belgie nezavedla systém pojištění družstev, otřáslo by to údajně důvěrou investorů a mohlo by to prý vést k runu na všechny spořicí produkty.
3.2 Připomínky Belgie
(58)
Belgie uvedla, že systém pojištění družstev nenaplňuje všechna kumulativní kritéria v oblasti státní podpory uvedená v čl. 107 odst. 1 Smlouvy, a nepředstavuje tak státní podporu. Belgie konkrétně tvrdila, že nejsou splněna tři kritéria státní podpory. Belgie nejprve vyjádřila stanovisko, že opatření představuje pomoc pouze soukromým osobám a ne podnikům. Poté Belgie zdůraznila, že opatření neposkytuje žádné selektivní zvýhodnění finančním družstvům, a nakonec tvrdila, že opatření nevyvolá žádné narušení hospodářské soutěže.
(59)
Pokud jde o tvrzení, že z podpory nemají prospěch podniky, Belgie vyjádřila stanovisko, že řádný systém pojištění vkladů v případě úvěrových institucí, včetně jeho rozšíření (tj. systém pojištění družstev), byl přijat v souladu a za dodržení rozhodnutí Rady ve složení pro hospodářské a finanční věci (ECOFIN), směrnice 94/19/ES v jejím pozdějším znění a směrnice 97/9/ES.
(60)
Belgie vyjádřila stanovisko, že podíly finančních družstev v držení individuálních podílníků mají všechny znaky vkladů a jako takové jsou získávány. Zdůraznila tyto prvky:
i)
osoby (individuální podílníci), které využívají systém pojištění družstev, zasluhují stejnou ochranu jako vkladatelé u jiných institucí, které působí ve stejném odvětví a podléhají stejné kontrole;
ii)
z daňových důvodů jsou jak dividendy vyplácené finančními družstvy, tak úroky z vkladů osvobozeny ve stejné, pevně stanovené výši od srážkové daně z movitého majetku (47);
iii)
individuální podílníci finančních družstev mohou v souladu s ustanoveními stanov finančního družstva upsat pouze konkrétně vymezený podíl, jehož maximální výše je omezena;
iv)
podílníci finančních družstev mohou ze společnosti vystoupit pouze během prvních šesti měsíců účetního období a podílník, který si přeje vystoupit, nemá nárok na přidanou hodnotu družstva úměrnou svému podílu. Podle Belgie se v hodnotě podílů v družstvu neodráží hodnota podkladových aktiv finančního družstva, a podíly ve finančních družstvech tak obecně nekonkurují investičním produktům, ale pouze podmnožině produktů, na které se již vztahuje státní záruka (tj. vklady a životní pojištění „třídy 21“);
v)
podíly finančních družstev jsou registrovány a možnost jejich převodu je omezena právními předpisy (48). Nelze je volně prodávat za účelem získání zisku. Podílníci finančních družstev mají nárok pouze na skromnou dividendu (osvobozenou od daně) a na vyplacení podílu, když přestanou být podílníky;
vi)
podíly ve finančních družstvech nelze považovat za investici do akcií kotované společnosti nebo kotovaného subjektu;
vii)
podíly ve finančních družstvech nelze považovat za rizikovou investici, protože podílníci finančních družstev nemají nárok na přidanou hodnotu;
viii)
systém pojištění družstev chrání výlučně individuální podílníky (na rozdíl od institucionálních podílníků).
(61)
Pokud jde o neexistenci selektivního zvýhodnění, Belgie uvedla, že systém pojištění družstev kryje pouze podíly ve finančních družstvech, které byly vydány před dnem 10. října 2011. Belgie poznamenala, že po tomto dnu nemohla finanční družstva nadále využívat systému pojištění družstev k tomu, aby vstupovala na trh. Upřesnila také, že skupina ARCO neemitovala od září roku 2008 žádný nový podíl.
(62)
Belgie rovněž popřela, že by systém pojištění družstev pomohl finančním družstvům zachovat si stávající kapitál. Na podporu tohoto tvrzení Belgie prohlásila, že tisková zpráva ze dne 10. října 2008 byla pouze návrhem strategického podnětu a finanční družstva v ní byla zmíněna jen okrajově. Tisková zpráva ze dne 10. října 2008 nepředstavovala podle Belgie podrobnou dohodu, jež byla zveřejněna v koordinaci se souběžnými tiskovými zprávami finančních družstev. V tomto ohledu Belgie odlišila svou tiskovou zprávu od zpráv britských orgánů a společnosti Lloyds ve věci Lloyds (49), na které se Komise odvolala v rozhodnutí o zahájení řízení. Belgie dospěla k závěru, že tisková zpráva ze dne 10. října 2008 nepředstavuje opatření, které by mohlo poskytnout finančním družstvům selektivní zvýhodnění. Pokud jde o následující tiskovou zprávu ze dne 21. ledna 2009, Belgie považovala za obvyklé, že skupina ARCO tuto zprávu veřejných orgánů okamžitě zveřejnila na svých internetových stránkách, protože všechna finanční družstva (tedy také skupina ARCO) sledovala tehdy tuto záležitost s velkým zájmem.
(63)
Belgie zdůraznila, že by Komise měla zaujmout stejný přístup jako ve věci Ethias a že by měla dospět k závěru, že systém pojištění družstev není selektivní. Belgie také vyzdvihla, že Soudní dvůr již v rozsudku ve věci Paint Graphos (50) uznal zvláštní statut skutečných družstev. Odkázala zejména na bod č. 61 tohoto rozsudku, z nějž jasně vyplývá, že vzhledem ke zvláštním rysům vlastním družstevním společnostem nelze mít v zásadě za to, že tyto družstevní společnosti jsou ve srovnatelné faktické a právní situaci s obchodními společnostmi.
(64)
Belgie poskytla také informace o počtu akcionářů skupiny ARCO, kteří tento subjekt opustili od počátku krize. Během finančních období, která vedla k dobrovolné likvidaci, dosáhl počet podílníků skupiny ARCO, kteří požádali o vyplacení svého kapitálu, výše 9 764 v roce 2007/2008, 21 150 v roce 2008/2009 a 23 762 v roce 2010/2011.
(65)
Pokud jde o rušivé účinky opatření, Belgie tvrdila, že Komise by měla přiměřeným způsobem vysvětlit, jakým finančním produktům konkurují podíly ve finančních družstvech, a to i přesto, že Belgie uznala, že v rámci řízení ohledně státní podpory není Komise povinna poskytnout podrobnou definici trhu. Belgie v podstatě tvrdila, že se individuálním podílníkům finančních družstev dostalo stejné míry ochrany jako investorům v případě všech podobných produktů v oblasti vkladů nebo spoření.
(66)
Belgie rovněž vysvětlila, že systém pojištění družstev sleduje stejný cíl jako směrnice 94/19/ES, a to ochránit vklady individuálních spořitelů, zachovat důvěru vkladatelů a zlepšit stabilitu finančních trhů. Belgie soudí, že systémy pojištění vkladů jiných členských států kryjí rovněž v některých případech netradiční vklady, a vyjádřila přesvědčení, že by Komise měla tuto skutečnost zohlednit (51).
(67)
Belgie rovněž vyzdvihla skutečnost, že v případě, pokud by Komise měla dospět k závěru, že systém pojištění družstev představuje státní podporu, měla by být tato podpora považována za slučitelnou s vnitřním trhem na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy. Soudila, že není důvod, aby se určilo, zda je skupina ARCO finanční institucí ve smyslu sdělení o bankovnictví z roku 2008. Podle Belgie je rozhodující otázkou, na kterou by měla Komise odpovědět, otázka, zda systém pojištění družstev představuje nezbytný a přiměřený zásah s cílem zabránit vážnému narušení hospodářství.
(68)
Belgie zastávala názor, že se jedná o nezbytné opatření, jeho důsledky se omezují na nutné minimum a existují mechanismy sdílení nákladů.
(69)
Za prvé, Belgie tvrdila, že systém pojištění družstev je přiměřený a nezbytný pro poskytnutí jistoty vkladatelům v Belgii.
(70)
Belgie uznala za teoreticky možné, že instituce s chráněnými vklady ve své rozvaze mohou mít nepřímý prospěch z existence podobných ochranných systémů, protože tyto systémy přispívají k zabránění runu na banky. Vysvětlila ale, že systémy pojištění vkladů jsou nezbytné, aby se zabránilo runu na banky a narušení finančních trhů. Belgie také tvrdila, že systém pojištění družstev je nutný, aby se zabránilo oslabení důvěry, kterou má veřejnost vůči belgickému finančnímu systému. Skutečnost, že podíly v družstvech vykazují základní rysy produktů spoření a že polovina finančních prostředků v držení družstev je investována do bank, posiluje jejich společné rysy s vklady a zdůrazňuje jejich význam pro belgický bankovní systém. Nezvládnutá platební neschopnost finančních družstev by údajně spustila řetězovou reakci s dopadem na všechny finanční instituce a na belgické hospodářství. Pokud by se na podíly ve finančních družstvech neuplatnila stejná míra ochrany jako na tradiční vklady, vzniklo by údajně stejné riziko jako v případě, že by se neochránily vklady. Mělo by to silný dopad na důvěru veřejnosti ve všechny formy vkladů v Belgii a vzniklo by systémové riziko. Na podporu svých tvrzení uvedla Belgie skutečnost, že v poměru k celkovému počtu obyvatel Belgie byl počet podílníků (individuálních osob) finančních družstev vysoký (52).
(71)
Belgie také vznesla důraznou námitku vůči terminologii, kterou Komise použila ve svém rozhodnutí o zahájení řízení, a to zejména vůči pojmům „capital instruments“ (nástroje vlastního kapitálu) a „risk capital“ (rizikový kapitál), kterých bylo použito v bodě odůvodnění 62 a v poznámce pod čarou č. 35.
(72)
Na prokázání nezbytnosti systému pojištění družstev Belgie také předala Komisi dopisy Rady pro finanční stabilitu a guvernéra BNB ze dne 29. října 2008 (53) a 7. října 2011 (54), které byly zaslány tehdejšímu ministru financí.
(73)
Ohledně slučitelnosti opatření s pravidly pro státní podporu odkazuje Belgie zaprvé na rozhodnutí Komise ve věci Ethias. Komise podle ní povolila opatření ve prospěch Ethias, a to zejména rozšíření systému pojištění vkladů na produkty „třídy 21“, protože je považovala za přiměřená a nezbytná, aby se zabránilo vážnému narušení belgického hospodářství.
(74)
Za druhé, Belgie zopakovala svůj názor, že opatření je přiměřené. Finanční družstva sdílejí náklady, a to zejména prostřednictvím jejich příspěvku do zvláštního ochranného fondu. Belgie soudila, že míra odměny za pojištění je přiměřená a obdobná příspěvkům v systémech pojištění ostatních chráněných institucí. Belgie odmítla, že by opatření mohlo být neúměrné z důvodu dobrovolné účasti v systému pojištění družstev.
(75)
Belgie tvrdila, že pokud by Komise přesto dospěla k závěru, že se u opatření jedná o státní podporu, měla by usoudit, že se jedná o podporu na ukončení činnosti slučitelnou s pravidly pro státní podporu. Belgie připomněla, že královský dekret ze dne 7. listopadu 2011 jasně stanoví, že v případě likvidace družstva musí zvláštní ochranný fond zasáhnout a odškodnit až po vydání konečného nařízení k likvidaci a jeho schválení.
(76)
Belgie zastávala také názor, že příkaz Komise k pozastavení plateb se netýká plateb provedených po likvidaci skupiny ARCO ve prospěch individuálních podílníků, protože v případě fyzických osob se nejedná o podniky.
(77)
Belgie předložila další dodatečné připomínky dopisem adresovaným Komisi ze dne 18. března 2014, tj. po stanovené lhůtě.
(78)
Belgie soudí, že Komise nemůže zakázat plnění pojištění poskytnutého individuálním podílníkům. Údajně nemůže vyzvat stát, aby pozastavil veškeré platby v rámci systému pojištění družstev a ani aby získal zpět platby provedené v rámci tohoto systému ve prospěch individuálních podílníků.
(79)
U individuálních podílníků se totiž nejedná o podniky ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy a plnění pojištění ve prospěch individuálních podílníků nemá údajně žádný dopad na skupinu ARCO nebo na vyhlídky Belgie získat zpět podporu, ze které měly mít tyto podniky prospěch.
4. POSOUZENÍ OPATŘENÍ
4.1 Příjemce opatření
(80)
Komise nejprve předběžně připomíná, že v bodě odůvodnění 18 rozhodnutí o zahájení řízení tvrdila, že systém pojištění družstev je určen pro finanční družstva. Hlubší prošetření chronologie a příznačných rysů opatření ale umožnilo dospět k závěru, že jediným skutečným příjemcem opatření je skupina ARCO, jak je popsáno v tomto oddíle.
(81)
V tomto konkrétním případě Komise zjišťuje, že mezi skupinou ARCO a ostatními finančními družstvy, které mohou být způsobilá pro přijetí do systému pojištění družstev, existuje podstatný rozdíl.
(82)
Z popisu skutečností (55) jasně vyplývá, že systém pojištění družstev byl od počátku šit na míru skupině ARCO, která čelila potížím kvůli svým investicím do banky Dexia. Skupina ARCO byla vlastně jediné finanční družstvo, které o účast na opatření nakonec požádalo.
(83)
Pokud jde o ostatní finanční družstva, Komise konstatuje, že vstup do systému pojištění družstev je dobrovolný, že rada ministrů může rozhodnout o přijetí či nepřijetí družstva do systému pojištění družstev a případně za jakých podmínek, že žádné z dalších finančních družstev nepožádalo o přijetí do systému a že některá z nich se od systému aktivně distancovala. Komise rovněž konstatuje, že žádné jiné finanční družstvo nemělo tak rozsáhlé potíže v oblasti svých investic jako skupina ARCO v případě banky Dexia.
(84)
Komise proto dospívá k závěru, že jediným skutečným příjemcem systému pojištění družstev pro družstva vykonávající hospodářskou činnost je skupina ARCO.
4.2 Oznámení a provedení opatření představují jediný stejný zásah
(85)
Komise konstatuje, že opatření bylo rozhodnuto a oznámeno vládou dne 10. října 2008 (56). Je zřejmé, že belgická vláda rozhodla o tom, že skupina ARCO bude moci využít systém pojištění družstev, v okamžiku, kdy bylo v roce 2008 připraveno opatření ve prospěch banky Dexia (57). Další tisková zpráva ze dne 21. ledna 2009 přinesla k opatření více podrobností. Tento závazek vlády byl přepracován do zákonné podoby až následně.
(86)
Komise konstatuje, že znění tiskových zpráv ze dne 10. října 2008 a 21. ledna 2009 a výrazy, které jsou v nich použity („rozhodla“, „závazek“), svědčí jednoznačně o přijatém závazku a umožňují nabytí oprávněného dojmu o tom, že opatření bude provedeno.
(87)
Tiskové zprávy byly rozeslány také úřední cestou: zpráva ze dne 10. října 2008 byla odeslána útvary ministerstva financí, zatímco zpráva ze dne 10. ledna 2009 byla odeslána jménem předsedy vlády a jménem ministra financí. Opakování obsahu těchto tiskových zpráv ještě posílilo jejich účel.
(88)
Komise konstatuje, že v okamžiku tiskové zprávy ze dne 10. října 2008 bylo již zřejmé, že systém pojištění družstev bude představovat rozšíření systému pojištění vkladů. Tisková zpráva ze dne 21. ledna 2009 potom obsahovala další upřesnění technické povahy. Jakmile byla zveřejněna, skupina ARCO ji uvedla na svých internetových stránkách se zřejmým cílem uklidnit své individuální podílníky. Komise kromě toho konstatuje ucelenost opatření v průběhu času, protože u něj nedošlo k podstatným změnám mezi jeho původním oznámením dne 10. října 2008 a vydáním konečného královského dekretu.
(89)
Ve svém rozsudku ze dne 19. března 2013 ve spojených věcech C-399/10 P a C-401/10 P (58) Soudní dvůr uvedl, že oznámení opatření a jeho skutečné provedení lze považovat za jediný zásah, pokud to lze odůvodnit jejich chronologií, jejich cílem a stavem, v němž se podnik nachází v okamžiku takového zásahu. Stejně tak v případě tohoto opatření Belgie rozhodla a oznámila dne 10. října 2008 opatření, které bylo provedeno později se stejným cílem ohledně prvotního příjemce, na kterého bylo zaměřeno. Komise kromě toho ve vlastních rozhodnutích považovala oznámení a provedení opatření za jediný zásah a soudila, že opatření poskytuje výhodu ode dne oznámení (59). Belgický ministr financí působící v květnu roku 2014 navíc označil předmětné opatření za závazek přijatý v roce 2008 (60).
(90)
Na základě informací uvedených v bodech odůvodnění 85 až 89 dospívá Komise k závěru, že oznámení a provedení systému pojištění družstev je nutno považovat za jediné stejné opatření.
4.3 Existence podpory
(91)
Jak se uvádí v čl. 107 odst. 1 Smlouvy, „podpory poskytované v jakékoli formě státem nebo ze státních prostředků, které narušují nebo mohou narušit hospodářskou soutěž tím, že zvýhodňují určité podniky nebo určitá odvětví výroby, jsou, pokud ovlivňují obchod mezi členskými státy, neslučitelné s vnitřním trhem, nestanoví-li tato smlouva jinak“.
(92)
Jak Belgie, tak skupina ARCO tvrdí, že by Komise měla přezkoumat, zda byla skupina ARCO příjemcem státní podpory, na základě jiného svého rozhodnutí, a to rozhodnutí ve věci Ethias (61). Pojem státní podpory je ale objektivní koncept vymezený ve Smlouvě. K tomu, aby bylo považováno za státní podporu, musí opatření splnit tato čtyři (kumulativní) kritéria: musí i) být poskytnuto státem nebo ze státních prostředků; ii) poskytnout svému příjemci selektivní výhodu; iii) narušit (potenciálně) hospodářskou soutěž; a iv) ovlivnit obchod mezi členskými státy.
(93)
Komise má za povinnost posoudit opatření z hlediska těchto čtyř kritérií (viz body odůvodnění 94 až 110).
Státní prostředky
(94)
Komise musí posoudit, zda je systém pojištění družstev financován ze státních prostředků a zda je přičitatelný státu.
(95)
Podle ustálené judikatury (62) spadají veškeré finanční prostředky, které mohou veřejné orgány ve skutečnosti použít k podpoře podniků, aniž by bylo rozhodné, zda tyto prostředky trvale patří či nepatří k majetku státu, do oblasti působnosti čl. 107 odst. 1 Smlouvy, pokud zůstávají neustále pod veřejnou kontrolou, a tudíž jsou k dispozici příslušným vnitrostátním orgánům.
(96)
O státní podporu se jedná zejména v případě, kdy finanční prostředky pocházejí z příspěvků stanovených právními předpisy státu a kdy jsou spravovány a rozdělovány v souladu s těmito právními předpisy, přestože je spravují jiné instituce než stát. Statut subjektu nebo podniku, který poskytuje dotčenou podporu, není považován za rozhodující při uplatnění pravidel pro státní podporu.
(97)
Pokud jde o organizaci systému pojištění družstev, Komise konstatuje, že belgické právní předpisy stanoví příspěvky, které účastníci musí platit, a také způsob použití těchto finančních prostředků. Příspěvky do zvláštního ochranného fondu jsou proto považovány za státní prostředky, přestože pocházejí ze soukromých zdrojů.
(98)
Navíc Caisse des dépôts et consignations, která je veřejným subjektem, poskytuje v případě potřeby jako zálohu nutné finanční prostředky na platby, které má zvláštní ochranný fond provádět. Tento aspekt systému pojištění družstev představuje každopádně dostatečně konkrétní hospodářské riziko nákladů, které mohou zatížit rozpočet členského státu, aby se dalo dospět k závěru, že jde o použití státních prostředků ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy (63).
(99)
Pokud jde o přičitatelnost opatření Belgii, je zřejmé, že systém pojištění družstev nelze považovat za provedení směrnice 94/19/ES. Tato směrnice po členských státech pouze vyžaduje, aby zavedly systém pojištění vkladů pro vklady u úvěrových institucí, a její článek 2 výslovně stanoví, že u veškerých nástrojů, na které by se vztahovala definice vlastního kapitálu úvěrových institucí, jsou vyloučeny náhrady ze systémů pojištění. Pokud členský stát rozhodne o zavedení jiných systémů náhrad, které pojišťují jiné finanční produkty, nevyplývá takové rozhodnutí z práva Unie, ale představuje vlastní iniciativu dotčeného členského státu (64). Komise bere rovněž na vědomí, že se Belgie odvolává na pojišťovací systém náhrad investorům, ovšem toto přirovnání není průkazné, protože tyto systémy nejsou určeny ke krytí rizik spojených s investicemi. Jak již bylo vysvětleno v bodu odůvodnění 21, systémy pro odškodnění investorů jsou vytvořeny pouze pro případy, kdy investiční podnik není schopen vrátit majetek patřící investorovi, a to například z důvodu podvodu nebo potíží v systémech tohoto podniku.
Selektivní výhoda
(100)
Komise dospívá k závěru, že systém pojištění družstev poskytl skupině ARCO selektivní výhodu. Soudní dvůr uznal, že podniky mohou získat výhodu ve formě lepšího přístupu k finančním prostředkům, pokud opatření přijaté členským státem ve prospěch investorů posiluje jejich vůli investovat finanční prostředky do daného souboru cílených investic (65). V tomto konkrétním případě pomohlo opatření subjektům skupiny ARCO udržet si svůj stávající základní kapitál tím, že přesvědčilo stávající podílníky družstev, aby z nich nevystupovali (66), což představovalo mimořádně důležitou výhodu vzhledem k nervozitě trhu během období, které bezprostředně následovalo po pádu banky Lehman Brothers. Aby uklidnila své podílníky, zveřejnila skupina ARCO dne 21. ledna 2009 na svých internetových stránkách tiskovou zprávu belgické vlády, což jasně prokazuje, že skutečnost, že mohla investory uklidnit, představovala důležitou výhodu pro skupinu ARCO. Komise v tomto ohledu konstatuje, že brožura družstva ARCOPAR vydaná v létě roku 2008 (67) rovněž zmiňuje riziko, kterému by se vystavili individuální podílníci v případě odchodu z finančního družstva (68) (69).
(101)
Opatření je také zjevně selektivní. Zaprvé se vztahuje pouze na držitele podílů finančních družstev a nevztahuje se na držitele investičních produktů vydaných konkurenčními podniky. Finanční subjekty, které nabízely finanční prostředky na trhu konzervativních dluhopisů nebo na peněžním trhu či nabízely zvláštní investiční fondy se zaručeným kapitálem, tak nemohly poskytnout svým zákazníkům podobnou jistotu. Belgie tvrdí, že podíly v držení individuálních podílníků finančních družstev jsou v podstatě přirovnatelné k vkladům (70). Několik prvků zdůrazňovaných Belgií přitom neodkazuje na finanční družstva, ale na družstva obecně. Popis podílů finančních družstev, jak ho poskytla Belgie, přitom neobsahuje žádný odkaz na důležité informace, jako jsou rizika, jež jsou spojena s investicí do těchto nástrojů (71) a jež u vkladů neexistují.
(102)
Selektivní povaha opatření se ukazuje také při srovnání zacházení s finančními družstvy a zacházení s ostatními nefinančními uznanými družstvy. Belgie se zastává zvláštního zacházení, jehož se dostalo individuálním podílníkům finančních družstev, na základě rozsudku ve věci Paint Graphos. Rozsudek ve věci Paint Graphos spočívá v rozhodnutí o předběžné otázce ohledně předkládacího usnesení vydaného italským soudem, který si přál zjistit, zda daňová zvýhodnění družstev výrobců a pracovníků lze přirovnat ke státní podpoře ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy. Soudní dvůr dospěl ve svém rozsudku k závěru, že je nutno posuzovat daňové zvýhodnění z hlediska čtyř kumulativních kritérií v oblasti státní podpory, a poskytl podrobnější pokyny, a to zejména o způsobu posouzení, zda takové daňové zvýhodnění představuje selektivní výhodu (72). Soudní dvůr prohlásil, že je nutno určit, zda i) takové daňové zvýhodnění může být odůvodněno rysy, které jsou vlastní dotčené daňové soustavě (73), ii) zda existují náležité postupy dohledu a sledování (74) a iii) zda je daňové zvýhodnění úměrné a nepřesahuje meze toho, co je nezbytné (75).
(103)
Komise soudí, že tvrzení Belgie nelze přijmout, protože povaha výhody, kterou opatření poskytlo, je kvalitativně odlišná od výhody přezkoumávané Soudním dvorem ve věci Paint Graphos. Opatření zavedené Belgií znamená poskytnutí výhody a ne osvobození od daně nebo od úhrady nákladu. Analýzu ve třech etapách, kterou zvolil Soudní dvůr pro posouzení, zda je daňové zvýhodnění nebo osvobození od daně selektivní, nelze proto na toto opatření uplatnit.
(104)
I v případě, že by se judikatura ve věci Paint Graphos dala uplatnit na předmětné opatření, jeho zvláštní rysy jsou takové, že by toto opatření zůstalo selektivní.
(105)
Za prvé, Komise zjišťuje, že věc Paint Graphos odkazuje na všechna družstva výrobců a pracovníků a neodkazuje pouze na poměrně omezené pododvětví, jakým jsou finanční družstva. Pokud je podle tvrzení Belgie nutno vyhradit zvláštní zacházení „skutečným“ družstvům, mělo by se toto zvláštní zacházení uplatňovat na všechna uznaná družstva. Pouhá skutečnost, že se opatření omezuje na finanční družstva, tím pádem stačí, aby se prokázala jeho selektivní povaha.
(106)
Za druhé, Komise zjišťuje, že si finanční družstva podle názoru Belgie údajně zasluhovala dalších zvýhodnění již od 10. října 2008. Komise konstatuje, že tradiční uznaná družstva získala před tímto dnem jistou formu přednostního zacházení, která vyplývá z jejich zvláštního statusu a která spočívá v osvobození od srážkové daně z movitého majetku (76). V rámci tohoto rozhodnutí se Komise nevyslovuje k uměřenosti či neuměřenosti daňové výhody, ale soudí, že nic neospravedlňuje náhlé zavedení další kompenzace nebo ochrany ve prospěch podniků se statusem finančních družstev dne 10. října 2008.
(107)
Kdyby Komise měla přesto provést analýzu vycházející z rozsudku ve věci Paint Graphos, jak doporučuje Belgie, soudí, že nic neodůvodňuje poskytnutí pojištění ve výši 100 % individuálním podílníkům skupiny ARCO (tzn. část i) analýzy provedené v rozsudku ve věci Paint Graphos), jejíž subjekty byly společnostmi s ručením omezeným. Vzhledem k povaze těchto společností, jak byla stanovena belgickými obecnými pravidly v oblasti práva obchodních společností, měli si být individuální podílníci skupiny ARCO vědomi, že v případě likvidace mohou přijít o veškerý svůj kapitál (77). Ochránit kapitál upsaný individuálními podílníky finančních družstev do výše 100 % není ostatně úměrné opatření (část iii) analýzy provedené v rozsudku ve věci Paint Graphos), protože by to znamenalo ochránit tyto podílníky před všemi riziky, čímž by pro podniky, jejichž jsou podílníky, vznikla neoprávněná výhoda (78).
Narušení hospodářské soutěže a ovlivnění obchodu mezi členskými státy
(108)
Systém pojištění družstev poskytuje finančním družstvům výhodu, již nemají subjekty, které nabízejí strukturované retailové investiční produkty, a ani jiná nefinanční uznaná družstva. Díky opatření si skupina ARCO mohla zachovat svůj podíl na trhu po delší dobu. Skupina ARCO čelila odlivu finančních prostředků až později a v menší míře, než by se stalo bez tohoto opatření. Ostatní subjekty, které musely čelit hospodářské soutěži pouze vlastními výsledky a nemohly počítat se systémem pojištění družstev, nemohly proto využít finančních prostředků, které by jinak byly k dispozici pro investování. Systém pojištění družstev proto narušuje hospodářskou soutěž (79).
(109)
Pokud členský stát určitému podniku poskytne podporu, může zůstat dotčená vnitrostátní činnost zachována nebo může vzrůst s tím důsledkem, že se sníží vyhlídky podniků usazených v jiných členských státech na (větší) proniknutí na trh (80). Vzhledem k velkému počtu mezinárodních dodavatelů investičních produktů, kteří působí na belgickém trhu, opatření bezpochyby ovlivňuje obchod v celé Unii.
Závěr
(110)
Na základě analýzy provedené v bodech odůvodnění 91 až 109 dospívá Komise k závěru, že systém pojištění družstev obnáší použití státních prostředků, představuje selektivní zvýhodnění skupiny ARCO, narušuje hospodářskou soutěž a ovlivňuje obchod uvnitř Unie. Splňuje tak všechna kritéria, aby byl považován za státní podporu. Všechny tyto skutečnosti existovaly nejpozději v den přijetí královského dekretu ze dne 10. října 2011, avšak výhoda, kterou opatření přineslo, vznikla již oznámením o jeho zavedení ze dne 10. října 2008. Při přezkumu slučitelnosti podpory a za účelem jejího případného vrácení příjemci je nutno zohlednit celkovou výši výhody.
4.4 Slučitelnost podpory
(111)
Poté co Komise prokázala, že se u systému pojištění družstev jedná o státní podporu ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy, musí stanovit, zda je tuto podporu možno považovat za slučitelnou s vnitřním trhem.
(112)
Článek 107 Smlouvy uvádí ve svém odstavci 1, že každá podpora poskytnutá státem je neslučitelná s vnitřním trhem, a tedy zakázána, nestanoví-li Smlouva jinak. Ve svých odstavcích 2 a 3 poté vymezuje dvě kategorie podpor slučitelných s vnitřním trhem.
(113)
V čl. 107 odst. 2 jsou nejprve uvedeny kategorie státních podpor, na které se automaticky vztahuje odchylka od zásady zákazu. Systém pojištění družstev do žádné z těchto kategorií nespadá.
(114)
V čl. 107 odst. 3 Smlouvy je potom uvedeno několik kategorií státních podpor, které lze považovat za slučitelné s vnitřním trhem. Teoreticky by bylo možno uplatnit písmeno b) či c) tohoto odstavce.
(115)
Pokud jde o čl. 107 odst. 3 písm. c) Smlouvy, Komise v pokynech vysvětlila, jakým způsobem má v úmyslu uplatňovat odchylku uvedenou v tomto ustanovení na určité kategorie podpor. Konstatuje však, že opatření neodpovídá žádné z kategorií podpor uvedených v těchto pokynech. Belgie a ani skupina ARCO navíc nepředložily sebemenší náznak cíle společného zájmu, který by umožnil odvolat se na toto ustanovení. Komise proto zřejmě musí přezkoumat případnou slučitelnost opatření pouze na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy.
(116)
Pokud jde o čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy, Komise bere na vědomí tvrzení Belgie, že v případě, pokud Komise dospěje k závěru, že systém pojištění družstev obnáší státní podporu, mělo by být opatření posuzováno na základě tohoto ustanovení, jež umožňuje prohlásit podporu za slučitelnou s vnitřním trhem, pokud je nezbytná pro odstranění vážné poruchy v hospodářství některého členského státu.
(117)
Avšak čl. 107 odst. 3 písm. b) vyžaduje restriktivní výklad toho, co se má rozumět vážnou poruchou v hospodářství některého členského státu. Předmětná porucha musí mít vliv na hospodářství dotčeného členského státu jako celek a nejenom na hospodářství jednoho z jeho regionů nebo částí jeho území (81).
(118)
V okamžiku prvního vyvrcholení finanční krize na podzim roku 2008 Komise rozhodla ve svém sdělení o bankovnictví z roku 2008, že čl. 107 odst. 3 písm. b) lze použít při posuzování opatření přijatých s cílem odstranit potíže finančních institucí (82).
(119)
Mimo finanční sektor Komise vypracovala na základě čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy dočasný rámec Společenství pro opatření státní podpory zlepšující přístup k financování za současné finanční a hospodářské krize (83). Na předmětné opatření se ale tento rámec nevztahuje. Týká se reálné ekonomiky, protože umožňoval členským státům přijímat náležitá opatření zlepšující přístup k financování podnikům, které si přály investovat během finanční krize, to znamená v době, kdy se financování prostřednictvím bank stávalo stále těžší. Potíže skupiny ARCO nejsou spojeny s nedostatkem financování prostřednictvím bankovního sektoru ale s aktivy (akcie banky Dexia), jejichž hodnota musela být snížena. Systém pojištění družstev, který poskytuje záruku ve výši 100 % v případě nástroje, jenž je uváděn v pasivech, navíc nespadá do žádné kategorie podpor uvedených v bodu 4.3 rámce.
(120)
Protože finanční družstva nejsou finančními institucemi pro účely sdělení o bankovnictví z roku 2008, podporu je nutno posuzovat přímo na základě Smlouvy (84). Ke splnění obecných kritérií slučitelnosti stanovených v čl. 107 odst. 3 Smlouvy musí opatření dodržet tyto podmínky (85):
a) Vhodnost opatření podpory : podpora musí být správně zaměřena, aby mohl být skutečně dosažen cíl, tj. odstranění vážné poruchy v hospodářství, což není splněno, pokud dotčené opatření nepředstavuje vhodný prostředek k odstranění poruchy.
b) Nezbytnost : výše a forma opatření musí být nutné pro dosažení cíle. Výše opatření podpory tak musí být stanovena na minimum nezbytné pro dosažení cíle a jeho forma musí být co nejvhodnější pro odstranění poruchy v hospodářství.
c) Proporcionalita : pozitivní důsledky opatření musí odpovídajícím způsobem vyrovnávat narušení hospodářské soutěže tak, aby byla tato narušení omezena na minimum nutné pro dosažení cílů opatření.
(121)
Pokud jde o vhodnost či nevhodnost opatření, Komise zjišťuje, že dopad finančních družstev na hospodářství jako celek je v zásadě odlišný od dopadu tradičních bank, které čelí runům na banky. Pokud by se vkladatelé určité banky rozhodli vybrat své peníze ve stejný okamžik, byla by banka nucena postoupit během krátké doby veškerá svá nelikvidní aktiva („nouzovým prodejem“), což by mělo vážné důsledky pro půjčky reálné ekonomice a mohlo by vyvolat řetězovou reakci v podobě snižování cen aktiv. Finanční družstva naopak půjčky reálné ekonomice neposkytují. Podle svých stanov mají také právo omezit vystupování podílníků (86), takže je v zásadě možno zabránit neřízenému postupování aktiv. Tato skutečnost prokazuje výrazný rozdíl mezi vklady a podíly podílníků z hlediska jejich dopadu na systém.
(122)
Z právního pohledu je také zřejmé, že podílníci finančních družstev jsou podílnici „společnosti s ručením omezeným“. Kvůli tomuto statusu jsou individuální podílníci finančních družstev právně vystaveni možnosti ztráty části nebo celé své investice. Komise v tomto ohledu bere také na vědomí, že guvernér BNB nepotvrdil, že podíly finančních družstev jsou přirovnatelné ke spořicím vkladům úvěrové instituce (87).
(123)
Komise rovněž konstatuje, že postavení individuálních podílníků finančních družstev v „kaskádové struktuře“ (88) v případě likvidace nebo úpadku těchto subjektů se velmi liší od postavení majitelů spořicích účtů v úvěrové instituci. Úvěrové instituce jsou regulované subjekty, u nichž regulační orgán dohlíží na to, aby bylo k dispozici určité množství finančních prostředků. Tyto finanční prostředky umožňují absorbovat první vlnu ztrát v případě likvidace nebo úpadku. Podílníci finančních družstev žádnou podobnou ochranu nemají. V případě likvidace nebo úpadku jsou prvními oběťmi.
(124)
Na základě argumentů uvedených v bodech odůvodnění 121 až 123 dospívá Komise k závěru, že systém pojištění družstev pouze chrání finanční družstva a jeho individuální podílníky před důsledky jejich minulých investic. Nepředstavuje opatření vhodné pro zabránění vážné poruchy v belgickém hospodářství.
(125)
Pokud jde o nezbytnost opatření, Komise připomíná, že Belgie již přijala důležitá opatření, aby zabránila poruše v belgickém hospodářství. Zavedla už jiná opatření na stabilizování finančního systému, a to zejména bank a dalších finančních institucí, do kterých finanční družstva investovala. Belgický systém pojištění vkladů chránil vklady až do výše 100 000 EUR a Belgie pomohla bankám Fortis, KBC, Dexia a Ethias rekapitalizací, vložením finančních prostředků, opatřeními na záchranu znehodnocených aktiv a opatřeními ad hoc. Komise dospívá k závěru, že nebylo nezbytné chránit některé individuální podílníky finančních družstev, která jsou vlastně společnostmi s ručením omezeným.
(126)
Pokud jde o dopis guvernéra BNB, o kterém se zmiňuje Belgie, Komise konstatuje, že tento dopis je z října roku 2011, tedy po 10. říjnu roku 2008, kdy bylo opatření oznámeno, a že se v něm neuvádí, že opatření je nezbytné pro zabránění vážné poruchy v belgickém hospodářství, ale je uvedena pouze ta skutečnost, že by mělo umožnit (89) omezit negativní důsledky (systémové) krize. Pokud jde o dopis Výboru pro finanční stabilitu, Komise konstatuje, že se pouze zmiňuje o rozšíření krytí systému pojištění vkladů a o zavedení systému pojištění pojišťovacích produktů „třídy 21“.
(127)
Pokud jde o proporcionalitu opatření, Komise konstatuje, že způsob, jakým bylo opatření pojato, nechrání dostatečně proti nepříznivému výběru (90). Dobrovolné členství v systému pojištění družstev ve spojení se zřejmou neexistencí splnění podmínky životaschopnosti jsou podnětem k tomu, aby se systému využilo v okamžiku, kdy je zřejmé, že dojde k pojistnému plnění. Při takovém scénáři může příjemce využít pojištění a přitom se ve velké míře vyhnout placení pojistného až do posledního okamžiku před likvidací.
(128)
Komise rovněž soudí, že systém pojištění družstev narušuje neoprávněně běžné fungování trhu. Opatření umožnilo skupině ARCO ochránit své postavení na trhu strukturovaných retailových finančních produktů, což mělo nebo mohlo mít negativní dopad na podíl na trhu a ziskovost konkurentů skupiny ARCO, kteří nemohli využívat systému pojištění družstev.
(129)
Závěrem proto nelze považovat opatření za slučitelné s vnitřním trhem, protože není vhodné, nezbytné a ani přiměřené cílům uplatnění čl. 107 odst. 3 písm. b) Smlouvy a protože nespadá do oblasti působnosti žádného z ustanovení, kterými se řídí slučitelnost státních podpor s vnitřním trhem.
4.5. Výpočet částky podpory
(130)
Pro výpočet výše výhody, již je nutno získat od skupiny ARCO zpět, Komise zohledňuje tyto parametry a skutečnosti (91):
-
nejvyšší možný odliv finančních prostředků stanovený ve stanovách skupiny ARCO, který představuje 10 % celkového kapitálu nebo 10 % podílníků (92),
-
skutečnost, že systém pojištění družstev kryje pouze individuální podílníky,
-
zvláštní pojetí systému pojištění družstev, v němž na jedné straně byla účast dobrovolná, což ponechávalo finančním družstvům volnost rozhodování, zda se jej účastní či neúčastní, a které na druhé straně zůstávalo otevřené finančním družstvům, která představovala vysoké riziko úpadku či likvidace (v tomto konkrétním případě schválily dne 8. prosince 2011 valné hromady družstev ARCOFIN, ARCOPAR a ARCOPLUS krátce po jejich přijetí do systému návrh jejich správní rady na dobrovolnou likvidaci společností),
-
skutečnost, že dávno před vyhlášením dobrovolné likvidace skupiny ARCO se tato skupina nacházela v kritické finanční situaci, protože, jak je uvedeno v bodech odůvodnění 38, 44 a 82, investovala ve velké míře do akcií banky Dexia, kterou musely Lucembursko, Francie a Belgie zachránit na podzim roku 2008 před úpadkem, což mělo za následek, že výrazné snížení hodnoty akcií banky Dexia nadále oslabilo finanční postavení skupiny ARCO, a to zejména proto, že skupina financovala svoji účast na záchraně banky Dexia převzetím části jejího dluhu,
-
skutečnost, že skupina ARCO zaplatila v roce 2011 vstupní příspěvek („vstupní poplatek“) a roční pojistný příspěvek.
(131)
Výhodu, kterou skupina ARCO získala, spočívala v ochraně proti odlivu finančních prostředků, který by mohla zastavit pouze uplatněním ustanovení svých stanov po dosažení stropní hodnoty ve výši 10 % (93) svého kapitálu nebo 10 % svých podílníků. K odlivu kapitálu nebo výstupu členů v takové míře mohlo dojít, jakmile by se skupina ARCO ocitla v předlužení nebo byla zapojena do procesu úpadku či likvidace, a to objektivně nebo spíše subjektivně, jak tomu bylo v některých případech hromadného vybírání vkladů (94), v okamžiku, kdy by její podílníci usoudili, že nepředstavuje bezpečnou investici, a to například kvůli velké expozici vůči finanční situaci a tržní hodnotě banky Dexia.
(132)
Pro výpočet výhody, kterou skupina ARCO získala, volí Komise konzervativní přístup (95) a zohledňuje možný odliv finančních prostředků pouze za jedno roční období místo několika. Tímto postupem by měl výsledek výpočtu vyjadřovat minimální dopad systému pojištění družstev, ačkoliv pojištění mohlo ve skutečnosti pomoci skupině ARCO odvrátit také několik vln odlivu finančních prostředků nebo vystupování členů až do povolené horní hranice. Stanovy skupiny ARCO umožňovaly družstvu pozastavit odliv finančních prostředků buď po vybrání 10 % kapitálu, nebo po vystoupení 10 % podílníků. Pro účely výpočtu výše podpory Komise předpokládá, že by skupina ARCO zvolila nejúčinnější možnost, to znamená možnost zachovat si kapitál na co nejvyšší úrovni. Pokud jde o možnost vystoupení podílníků, Komise bude vycházet z nejnižšího počtu individuálních podílníků za období, během nějž výhoda vznikla (tj. období začínající dne 10. října 2008), což představuje další konzervativní předpoklad, a těmto podílníkům přidělí průměrný kapitálový podíl během dotčeného roku. U možnosti odlivu finančních prostředků bude Komise rovněž vycházet z roku, během nějž byl kapitál na své nejnižší úrovni.
(133)
Komise rovněž zohledňuje, že výhoda, kterou opatření poskytlo, byla částečně omezena skutečností, že skupina ARCO, kterou tvořily tři právní subjekty ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS, musela zaplatit jediný vstupní poplatek a pojistný poplatek za jeden rok, ačkoliv k těmto platbám došlo až na podzim roku 2011 těsně předtím, než skupina ARCO vyhlásila dobrovolnou likvidaci.
(134)
Výše výhody získané díky opatření je tedy nejnižší z částek vyplývajících z těchto dvou výpočtů: a) 10 % kapitálu roku, během nějž byla jeho úroveň nejnižší za období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011, s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků; a b) 10 % nejnižšího počtu podílníků během období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011 vynásobených průměrným podílem na kapitálu v držení každého podílníka během stejného roku s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků.
(135)
V absolutním vyjádření roste s uplývajícím časem pravděpodobnost, že investoři stáhnou své finanční prostředky, což ztěžuje výpočet úroků, které je nutno zaplatit za poskytnutou výhodu. Aby se zaručila kompenzace celkové částky výhody, kterou získala skupina ARCO, a zároveň bylo členskému státu umožněno mít funkční metodu pro výpočet úrokové sazby použitelné na vrácení podpory (96), Komise soudí, že výhoda byla dostupná ve svém celku nejméně od 8. prosince 2011, a požaduje, aby částky, které je nutno vrátit, byly zúročeny počínaje dnem 8. prosince 2011 a až do jejich skutečného vrácení.
(136)
Za účelem ověření výpočtu výše podpory žádá Komise Belgii, aby jí poskytla seznam s uvedením počtu podílníků družstev ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS evidovaných na konci každého roku za období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011.
(137)
Ve svých dodatečných poznámkách předložených více než rok a půl po uplynutí lhůty pro podání připomínek k rozhodnutí o zahájení řízení nepředkládají belgické orgány žádné nové skutečnosti. Zdůrazňují, že Komise nemůže zakázat plnění pojištění poskytnutého individuálním podílníkům. Údajně nemůže vyzvat stát, aby pozastavil veškeré platby v rámci systému pojištění družstev a ani aby získal zpět platby provedené v rámci tohoto systému ve prospěch individuálních podílníků.
(138)
Na podporu této připomínky připomínají belgické orgány, že se u individuálních podílníků nejedná o podniky ve smyslu čl. 107 odst. 1 Smlouvy, a soudí, že plnění pojištění ve prospěch individuálních podílníků nemá údajně žádný dopad na skupinu ARCO nebo na vyhlídky Belgie získat zpět podporu.
(139)
V odpovědi Komise uvádí, že částky, jejichž navrácení toto rozhodnutí nařizuje, jsou skutečně podporou ve prospěch skupiny ARCO.
(140)
Zdůrazňuje, že podle čl. 108 odst. 2 Smlouvy zjištění, že podpora poskytnutá státem není slučitelná s vnitřním trhem, stačí, aby nařídila státu její zrušení (97). Belgické orgány tak nemohou tvrdit, že zákaz provedení pojištění označeného za neslučitelnou podporu, by měl být v rozporu s právem Unie.
(141)
Belgické orgány proto měly dodržet výzvu obsaženou v rozhodnutí o zahájení řízení a přerušit veškeré provádění předmětného opatření, což znamená, že se neměla provést žádná platba.
(142)
Je proto rovněž odůvodněné, aby Belgie nadále neprováděla žádné platby v rámci opatření podpory.
Závěr
(143)
Komise shledává, že systém pojištění družstev představuje státní podporu ve prospěch družstev ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS, která byla protiprávně provedena Belgií v rozporu s čl. 108 odst. 3 Smlouvy o fungování Evropské unie. Je proto zapotřebí, aby Belgie zrušila právní předpisy, z nichž vychází systém pojištění družstev (zejména zákon ze dne 14. dubna 2009 a královský dekret ze dne 10. října 2011), a získala zpět poskytnutou výhodu od družstev ARCOPAR, ARCOFIN a ARCOPLUS,
PŘIJALA TOTO ROZHODNUTÍ:
Článek 1
Systém pojištění družstev protiprávně přijatý Belgií v rozporu s čl. 108 odst. 3 Smlouvy o fungování Evropské unie ve prospěch finančních družstev skupiny ARCO, a to zejména ve prospěch družstev ARCOFIN, ARCOPLUS a ARCOPAR, je neslučitelný s vnitřním trhem.
Článek 2
1. Belgie je povinna vyžadovat od příjemců navrácení poskytnuté protiprávní podpory uvedenou v článku 1, jejíž výše odpovídá nejnižší výsledné částce těchto dvou výpočtů:
a.
10 % kapitálu z roku, během nějž byla jeho úroveň nejnižší za období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011, s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků; nebo
b.
10 % nejnižšího počtu podílníků během období mezi 10. říjnem 2008 a 8. prosincem 2011 vynásobených průměrným podílem na kapitálu v držení každého podílníka během stejného roku s odečtením celkové částky již uhrazených poplatků.
2. K částkám, které je nutno vrátit, se přičítají úroky počínaje dnem 8. prosince 2011 až do jejich skutečného vrácení.
3. Úroky se počítají ze základu složeného v souladu s kapitolou V nařízení (ES) č. 794/2004 (98).
4. Belgie nebude nadále provádět žádné platby v rámci opatření podpory uvedené v článku 1, a to počínaje dnem oznámení tohoto rozhodnutí.
Článek 3
1. Belgie zruší opatření podpory uvedené v článku 1, neboť se jedná o opatření neslučitelné s vnitřním trhem.
2. Navrácení podpory uvedené v článku 1 se provede s okamžitým účinkem.
3. Belgie zajistí, aby toto rozhodnutí bylo provedeno ve lhůtě čtyř měsíců ode dne jeho oznámení.
Článek 4
1. Do dvou měsíců od oznámení tohoto rozhodnutí poskytne Belgie Komisi tyto informace:
a.
podrobný popis již přijatých a plánovaných opatření pro splnění tohoto rozhodnutí;
b.
doklady prokazující, že příjemcům bylo nařízeno podporu vrátit.
2. Belgie bude Komisi informovat o vývoji vnitrostátních opatření přijatých s cílem vykonat toto rozhodnutí až do úplného navrácení podpory uvedené v článku 1. Na žádost Komise předloží Belgie neprodleně informace o již přijatých a plánovaných opatřeních pro splnění tohoto rozhodnutí. Rovněž poskytne podrobné informace o částkách podpory a úroků, které již byly získány od příjemců zpět.
Článek 5
Toto rozhodnutí je určeno Belgickému království.
V Bruselu dne 3. července 2014.
DECYZJA KOMISJI
z dnia 3 lipca 2014 r.
w sprawie pomocy państwa SA.33927 (12/C) (ex 11/NN)
wdrożonej przez Belgię - Program gwarancji chroniący udziały indywidualnych członków spółdzielni finansowych
(notyfikowana jako dokument nr C(2014) 1021)
(Jedynie teksty w języku niderlandzkim i francuskim są autentyczne)
(Tekst mający znaczenie dla EOG)
(2014/686/UE)
KOMISJA EUROPEJSKA,
uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności jego art. 108 ust. 2 akapit pierwszy,
uwzględniając Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym, w szczególności jego art. 62 ust. 1 lit. a),
po wezwaniu zainteresowanych stron do przedstawienia uwag zgodnie z przywołanymi powyżej przepisami (1) i uwzględniając otrzymane uwagi,
a także mając na uwadze, co następuje:
1. PROCEDURA
(1)
Pismem z dnia 7 listopada 2011 r. władze belgijskie zgłosiły Komisji utworzenie programu gwarancji („program gwarancji spółdzielczych” lub „środek”) zabezpieczającego udziały indywidualnych członków w zatwierdzonych spółdzielniach, które są objęte nadzorem ostrożnościowym belgijskiego banku centralnego Banque nationale de Belgique („BNB”) lub które zainwestowały co najmniej połowę swoich aktywów w instytucję podlegającą takiemu nadzorowi („spółdzielnie finansowe”).
(2)
Pismem z dnia 6 grudnia 2011 r. Komisja poinformowała Belgię, że środek ten może stanowić pomoc państwa niezgodną z prawem (2) i wezwała Belgię do powstrzymania się od dalszych działań mających na celu wykonanie tego środka. Komisja zwróciła się do władz belgijskich o przedstawienie uwag na temat wstępnych ustaleń i otrzymała te uwagi w piśmie z dnia 22 grudnia 2011 r.
(3)
Decyzją z dnia 3 kwietnia 2012 r. („decyzja o wszczęciu postępowania”) Komisja powiadomiła Belgię o wszczęciu postępowania określonego w art. 108 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej („Traktat”) w odniesieniu do tego środka i zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 (3) nakazała Belgii zawieszenie środka do czasu podjęcia przez Komisję decyzji o jego zgodności z rynkiem wewnętrznym. Komisja wezwała Belgię do natychmiastowego zaprzestania wszelkich działań związanych z dalszym wdrażaniem programu gwarancji spółdzielczych oraz do powstrzymania się od dokonywania jakichkolwiek płatności w ramach tego środka. Decyzja Komisji o wszczęciu postępowania - w której Komisja zwróciła się również do zainteresowanych stron o przedstawienie uwag na temat środka - została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (4).
(4)
W pismach z dnia 24 kwietnia 2012 r. i 31 maja 2012 r. władze belgijskie wnioskowały o dodatkowy czas na odniesienie się do decyzji o wszczęciu postępowania, wobec czego Komisja nie wyraziła sprzeciwu. W piśmie z dnia 18 czerwca 2012 r. władze belgijskie przedstawiły swoje uwagi dotyczące decyzji o wszczęciu postępowania, załączając do niego między innymi pismo od prezesa BNB do belgijskiego ministra finansów z dnia 7 października 2011 r.
(5)
W dniu 17 sierpnia 2012 r. Grupa Arco („ARCO” (5)) również przekazała swoje uwagi dotyczące decyzji o wszczęciu postępowania. W dniu 29 sierpnia 2012 r. Komisja przekazała to pismo władzom belgijskim, umożliwiając tym samym temu państwu członkowskiemu odniesienie się do uwag ARCO. Jednak dnia 16 października 2012 r. władze belgijskie stwierdziły, że nie skorzystają z tej możliwości.
(6)
Na pytania uzupełniające Komisji dotyczące środka, w szczególności z dnia 17 września 2012 r. i 24 lipca 2013 r., władze belgijskie udzieliły odpowiedzi odpowiednio w dniu 5 grudnia 2012 r. i 20 września 2013 r.
2. KONTEKST FAKTYCZNY
2.1. Geneza zgłoszonego środka
(7)
Utworzenie programu gwarancji spółdzielczych było związane ze środkami ratowania przedsiębiorstw w innej sprawie dotyczącej pomocy państwa.
(8)
Dnia 30 września 2008 r. Dexia ogłosiła podwyższenie kapitału o 6,4 mld EUR subskrybowanego przez jej istniejących udziałowców (z których jednym była ARCO) oraz przez władze Belgii, Francji i Luksemburga. Przed specjalną komisją belgijskiego parlamentu badającą okoliczności podziału Dexii (zwaną dalej „komisją ds. Dexii”) belgijski minister finansów, sprawujący urząd w czasie, gdy pomoc państwa została udzielona Dexii w 2008 r., wyjaśnił, że w odpowiedzi na wnioski o interwencję na rzecz ARCO, już we wrześniu/październiku 2008 r. podjęto polityczną decyzję o wprowadzeniu programu gwarancji spółdzielczych. Wyjaśnił, że w celu osiągnięcia porozumienia w sprawie Dexii rząd musiał w tym samym czasie podjąć decyzję dotyczącą ARCO i Ethias (6). Ponadto z oświadczeń obecnego belgijskiego ministra finansów wynika jasno, że zobowiązanie podjęte w 2008 r. miało zagwarantować zgodę grupy ARCO na uczestniczenie w ratowaniu Dexii (7).
(i) Komunikaty prasowe
(9)
W dniu 10 października 2008 r. rząd belgijski ogłosił w formie komunikatu prasowego wydanego przez służby ministerstwa finansów, że podjął decyzję o:
-
podwyższeniu kwoty gwarancji istniejącego systemu gwarancji depozytów dla instytucji kredytowych z 20 000 EUR do 100 000 EUR,
-
utworzeniu podobnego programu dla innych produktów finansowych (w szczególności ubezpieczeń na życie „klasy 21” (8) i udziałów w spółdzielniach finansowych) (9).
(10)
Dnia 21 stycznia 2009 r. premier i minister finansów potwierdzili we wspólnym komunikacie prasowym zobowiązanie powzięte przez poprzedni rząd (10) dotyczące wprowadzenia programu gwarancji spółdzielczych (11). Tego samego dnia grupa ARCO opublikowała ten komunikat prasowy rządu belgijskiego na swojej stronie internetowej. Natomiast inne spółdzielnie finansowe zdystansowały się od analogii pomiędzy depozytami i udziałami w spółdzielniach finansowych, która stanowi podstawę programu gwarancji spółdzielczych (12).
(ii) Proces legislacyjny
(11)
W dniu 15 października 2008 r. belgijski parlament uchwalił ustawę (13) umożliwiającą rządowi belgijskiemu podejmowanie środków mających na celu zachowanie stabilności finansowej. W dniu 14 listopada 2008 r. (14) opublikowany został dekret królewski podwyższający pułap kwoty zabezpieczanej w ramach systemu gwarancji depozytów dla instytucji kredytowych do 100 000 EUR, który wprowadził również podobny program gwarancji dla produktów ubezpieczenia na życie „klasy 21”. W dniu 29 października 2008 r. Rada Stabilności Finansowej wydała uprzednio pozytywną opinię na temat projektu tego dekretu królewskiego (15).
(12)
W dniu 14 kwietnia 2009 r. (16) Belgia znowelizowała ustawę z dnia 15 października 2008 r., zezwalając rządowi na wprowadzenie w drodze dekretu królewskiego systemu gwarantującego wpłacony kapitał indywidualnych udziałowców w spółdzielniach finansowych. Dekretem królewskim z dnia 10 października 2011 r. (17) władze belgijskie zmieniły dekret królewski z dnia 14 listopada 2008 r. Dekret królewski z dnia 10 października 2011 r. zawiera dalsze szczegóły techniczne dotyczące programu gwarancji spółdzielczych.
(13)
W dniu 7 października 2011 r. prezes BNB wystosował pismo do ówczesnego ministra finansów zawierające opinię na temat (projektu) dekretu królewskiego z dnia 10 października 2011 r., co było etapem proceduralnym wymaganym zgodnie z ustawą w sprawie organizacji BNB (18). Prezes zaznaczył w piśmie, że rząd może legalnie przyjąć dekret królewski w sprawie programu gwarancji spółdzielczych w przypadku nagłego kryzysu na rynkach finansowych lub w przypadku poważnego zagrożenia kryzysem systemowym. Prezes stwierdził, że wydaje się, iż okoliczności te są spełnione i że program gwarancji spółdzielczych pomoże ograniczyć skutki takiego kryzysu (19). Jednocześnie jednak prezes jednoznacznie powstrzymał się od wyrażenia opinii, czy indywidualne udziały w spółdzielniach finansowych są w istocie depozytami (20). W piśmie wskazano ponadto, że środek może prowadzić do powstania problemów w zakresie spójności z przepisami dotyczącymi pomocy państwa (21) i wyrażono obawy, że nieobowiązkowy charakter programu gwarancji spółdzielczych mógłby prowadzić do pojawienia się problemów związanych z „negatywną selekcją” (22).
(14)
W dniu 13 października 2011 r. trzy podmioty spółdzielcze ARCO (ARCOFIN, ARCOPAR i ARCOPLUS) wystąpiły z wnioskiem o uczestnictwo w programie gwarancji spółdzielczych. Rząd belgijski zatwierdził ten wniosek dekretem królewskim z dnia 7 listopada 2011 r. (23). W związku z wnioskiem ARCO wniosła opłaty w łącznej kwocie 2,05 mln EUR (24).
(15)
W dniu 8 grudnia 2011 r. walne zgromadzenia ARCOFIN, ARCOPAR i ARCOPLUS zatwierdziły wnioski ich odpowiednich zarządów dotyczące przejścia w stan likwidacji.
2.2. Dyrektywa 94/19/WE w sprawie systemów gwarancji depozytów
(16)
Art. 3 dyrektywy 94/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (25) zobowiązuje każde państwo członkowskie do:
czuwania nad „utworzeniem i urzędowym uznaniem na swoim terytorium jednego lub kilku systemów gwarancji depozytów. Z wyjątkiem [niektórych] przypadków (...), instytucja kredytowa (26) dopuszczona w tym państwie członkowskim (...) może tylko wówczas przyjmować depozyty (27), jeżeli uczestniczy w jednym z tych systemów”.
(17)
W 1998 r. Belgia transponowała dyrektywę 94/19/WE do prawa krajowego i wprowadziła system gwarancji depozytów obejmujący gwarancją sumę depozytów każdego deponenta w przypadku ich niedostępności. Belgijska gwarancja depozytów została powierzona funduszowi gwarancji depozytów. Dekretem królewskim z dnia 14 listopada 2008 r. Belgia utworzyła następnie „specjalny fundusz ochrony depozytów” obejmujący późniejsze inicjatywy władz belgijskich (28).
(18)
W swojej pierwotnej formie art. 7 dyrektywy 94/19/WE przewidywał objęcie gwarancją łącznych depozytów każdego z deponentów w kwocie do 20 000 EUR. Na posiedzeniu w dniu 7 października 2008 r. Rada Ecofin uzgodniła, że poziom gwarancji depozytów przewidziany w dyrektywie 94/19/WE powinien zostać podwyższony. Zgodnie z komunikatem prasowym Rada uzgodniła, że:
„wszystkie państwa członkowskie zapewnią poszczególnym właścicielom rachunków oszczędnościowych ochronę w ramach gwarancji depozytów przez wstępny okres co najmniej jednego roku na kwotę co najmniej 50 000 EUR, uznając, że wiele państw członkowskich postanowiło podnieść kwoty minimalne do 100 000 EUR. Z zadowoleniem przyjmujemy zamiar Komisji, aby w trybie pilnym przedstawić stosowny wniosek propagujący uspójnienie systemów gwarancji depozytów” (29).
(19)
Pod względem gwarancji art. 2 dyrektywy 94/19/WE przewiduje, że systemy gwarancji depozytów nie powinny chronić instrumentów kapitałowych instytucji kredytowych (30).
(20)
Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/14/WE (31) podwyższono poziom gwarancji systemów gwarancji depozytów (początkowo do minimalnie 50 000 EUR, a następnie z zasady do minimalnie i maksymalnie 100 000 EUR do 31 grudnia 2010 r.).
(21)
Dyrektywa 97/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (32) przewiduje rekompensaty dla inwestorów w przypadkach, gdy przedsiębiorstwo inwestycyjne nie jest w stanie zwrócić inwestorom należących do nich środków. Takie rekompensaty są dostępne na przykład w przypadku oszustwa lub zaniedbania w przedsiębiorstwie lub w przypadku wystąpienia błędów lub problemów w systemach stosowanych przez przedsiębiorstwo. Jednak systemy rekompensat dla inwestorów nie obejmują ryzyka inwestycyjnego (na przykład gdy inwestor nabył akcje, których wartość następnie spadła).
2.3. Belgijskie ramy prawne dla spółdzielni
(22)
Belgijski kodeks spółek (33) - a w szczególności art. 350 do 436 - określa ramy prawne dla spółdzielni. Przewiduje, że spółdzielnia w swoim statucie musi wybrać, czy przyjmuje formę „spółki z ograniczoną odpowiedzialnością” (tzn. straty ponoszone przez udziałowców nie mogą wykraczać poza ich inwestycję kapitałową) czy „spółki z nieograniczoną odpowiedzialnością” (tzn. udziałowcy osobiście odpowiadają za zadłużenie spółki z tytułu zabezpieczenia społecznego i w związku z tym mogą ponosić straty przewyższające ich inwestycję kapitałową).
(23)
Belgijski kodeks spółek (w szczególności art. 362, 364, 366, 367 i 374) zezwala na pewne ograniczenia dotyczące możliwości przenoszenia udziałów w spółdzielniach. Udziały w spółdzielniach mogą być sprzedawane innym udziałowcom spółdzielni, ale statut spółdzielni może określać warunki dotyczące takiego przenoszenia udziałów. Przeniesienie na rzecz osób trzecich może nastąpić wyłącznie zgodnie z warunkami określonymi w art. 366 belgijskiego kodeksu spółek i wyłącznie na rzecz osób zdefiniowanych w tym artykule.
(24)
Ponadto belgijski kodeks spółek (art. 367) przewiduje, że udziałowcy spółdzielni mogą opuścić spółdzielnię wyłącznie w ciągu pierwszych sześciu miesięcy roku obrotowego. Art. 374 belgijskiego kodeksu spółek przewiduje, że w przypadku opuszczenia spółdzielni udziałowiec spółdzielni jest uprawniony do odzyskania takiej wartości swoich udziałów, jaka wynika z bilansu dla danego roku obrotowego.
(25)
Podczas gdy belgijski kodeks spółek ustanawia ogólne ramy dla spółdzielni, dekret królewski z dnia 8 stycznia 1962 r. (34) określa kryteria dla „zatwierdzonych spółdzielni” (35). Konkretnie zatwierdzona spółdzielnia nie może odmówić przyjęcia nowym udziałowcom ani wykluczyć istniejących udziałowców ze względów spekulacyjnych; udziały w spółdzielni mają równe prawa niezależnie od ich wartości; udziałowcy spółdzielni posiadają równe prawa głosu na rocznym walnym zgromadzeniu; roczne walne zgromadzenie jest zobowiązane do mianowania członków zarządu i rady nadzorczej; zyski operacyjne spółdzielni (po odjęciu wszystkich kosztów) mogą zostać podzielone między udziałowców, ale wyłącznie proporcjonalnie do ich transakcji ze spółdzielnią, a dywidenda wypłacana od udziałów w spółdzielni nie może przekroczyć określonej wartości procentowej wskazanej w dekrecie królewskim.
(26)
Art. 21 belgijskiego kodeksu podatkowego przewiduje, że dywidendy wypłacane od udziałów w zatwierdzonych spółdzielniach są zwolnione z podatków do określonej kwoty (36).
2.4. Opis środka
(27)
Program gwarancji spółdzielczych dotyczy kapitału wpłaconego przez indywidualnych udziałowców spółdzielni (a nie ich potencjalnych zysków kapitałowych) do kwoty 100 000 EUR.
(28)
W przeciwieństwie do systemu gwarancji depozytów dla instytucji kredytowych członkostwo w programie gwarancji spółdzielczych jest dobrowolne.
(29)
Jeśli spółdzielnie finansowe chcą uczestniczyć w programie gwarancji spółdzielczych, muszą wystąpić z wnioskiem do ministra finansów. W ciągu miesiąca Rada Ministrów podejmuje decyzję o dopuszczeniu lub niedopuszczeniu wnioskującej spółdzielni finansowej do udziału w programie gwarancji spółdzielczych, w razie potrzeby z zastrzeżeniem pewnych warunków. Warunki te mogą obejmować:
a)
obowiązek zastrzeżenia przyszłych ofert publicznych dla udziałowców instytucjonalnych;
b)
zobowiązanie wszystkich udziałowców instytucjonalnych do niewycofywania udziałów ani żadnych kwot pieniężnych wpłaconych do spółdzielni oraz do nieustępowania z funkcji udziałowca, chyba że poprzez przekazanie udziałów; oraz
c)
ograniczenie w wysokości 4,5 % rocznie w odniesieniu do odsetek wypłacanych udziałowcom.
(30)
Po złożeniu przez spółdzielnię finansową wniosku o objęcie systemem gwarancji nie może ona zrezygnować z programu przez okres jednego roku. Po upływie tego okresu spółdzielnia może zakończyć swoje uczestnictwo z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Nie będzie możliwe odzyskanie żadnych wkładów wpłaconych w jakiejkolwiek formie. Jeśli spółdzielnia podejmie decyzję o rezygnacji z programu gwarancji spółdzielczych, muszą upłynąć trzy lata, zanim będzie mogła ponownie w nim uczestniczyć.
(31)
Środkiem objęte są wyłącznie udziały w spółdzielniach wyemitowane przed wejściem w życie dekretu królewskiego z dnia 10 października 2011 r.
(32)
Program gwarancji spółdzielczych jest dostępny wyłącznie dla indywidualnych udziałowców spółdzielni finansowych, a nie dla udziałowców instytucjonalnych.
(33)
Środki na finansowanie specjalnego funduszu ochrony pochodzą z:
(i)
rocznej składki w wysokości 0,15 % kwoty chronionej (płatnej przez wszystkich uczestników); oraz
(ii)
jednorazowej opłaty za przystąpienie w wysokości 0,10 % kwoty chronionej (płatnej przez spółdzielnie).
(34)
Ponadto spółdzielnie finansowe mogą być zobowiązane do wpłacenia na specjalny fundusz ochrony składki z tytułu zysków kapitałowych z notowanych udziałów kapitałowych będących w ich posiadaniu. Składki z tytułu zysków kapitałowych odpowiadają maksymalnie 10 % różnicy między ceną sprzedaży odpowiednich udziałów (lub, jeśli nie nastąpiła sprzedaż w okresie trzech lat po wygaśnięciu systemu ochrony, średnią ceną zamknięcia danego udziału w okresie 30 dni przed upływem tego trzyletniego okresu) a ceną referencyjną ustaloną przez rząd, gdy spółdzielnia finansowa dołączyła do programu gwarancji spółdzielczych.
(35)
Środki ze specjalnego funduszu ochrony zaczną być wypłacane, jeśli spółdzielnia finansowa ogłosi upadłość lub jeśli organ nadzoru finansowego powiadomi specjalny fundusz ochrony, że dana spółdzielnia finansowa nie jest już w stanie spłacać swoich udziałowców, którzy chcą się wycofać.
(36)
Jeśli specjalny fundusz ochrony posiada niewystarczające środki, aby spełniać swoje obowiązki, kasa depozytowo-konsygnacyjna, będąca organem rządowym nieposiadającym osobowości prawnej, przekaże potrzebne środki. W zależności od tego, czy instytucja, której upadłość ogłoszono, jest obowiązkowym uczestnikiem, czy spółdzielnią finansową, wpłata ta zostanie następnie zwrócona poprzez:
-
przekazanie 50 % rocznych składek wpłacanych przez obowiązkowych uczestników,
-
przekazanie specjalnej składki rocznej wpłacanej przez spółdzielnie finansowe (których uczestnictwo jest dobrowolne).
(37)
Jeśli specjalny fundusz ochrony interweniuje, przejmuje prawa indywidualnego udziałowca spółdzielni, zgodnie z zasadą pari passu z pozostałymi udziałowcami. Ta cecha jest odmienna od systemu gwarancji depozytów dla instytucji kredytowych, gdzie ma zastosowanie zasada pari passu funduszu z innymi wierzycielami danego przedsiębiorstwa.
2.5. Opis ARCO
(38)
Historycznie ARCO była akcjonariuszem Artesia Banking Corporation NV (zwanej dalej „Artesią”), posiadającej 100 % banku BACOB i 82 % firmy ubezpieczeniowej DVV. W wyniku połączenia Artesii z Dexią w 2001 r. ARCO stała się największym akcjonariuszem Dexii z udziałem wynoszącym około 15 % (37).
(39)
ARCO to nazwa grupy obejmującej ARCOPAR, ARCOPLUS i ARCOFIN, które są wszystkie zatwierdzonymi spółdzielniami (38). ARCO ma ponad 800 000 członków, z których 99 % to osoby fizyczne. Kapitał indywidualnych udziałowców ARCOPAR, ARCOPLUS i ARCOFIN wynosił odpowiednio 1,3 mld EUR, 46 mln EUR i 140 mln EUR.
(40)
Statuty ARCOPAR, ARCOPLUS i ARCOFIN przewidują, że te trzy podmioty są spółkami z ograniczoną odpowiedzialnością (39).
(41)
Statuty wszystkich trzech spółek zawierają zapisy odnoszące się do udziałowców zamierzających się wycofać.
(42)
Na przykład statut ARCOPAR przewiduje, że spółdzielnia może ograniczyć liczbę przypadków wycofania się, jeśli ponad 10 % całkowitego kapitału spółdzielni lub 10 % udziałowców miałoby wycofać się w tym samym roku obrotowym (40). Udziałowiec chcący wycofać się z ARCOPAR otrzymuje zwrot swojego kapitału. Posiadacze udziałów ARCOPAR kategorii A, B i C (41) są również uprawnieni do „dodatkowej rezerwy” (42).
(43)
Art. 35 statutu ARCOPAR określa, co udziałowcy ARCOPAR mają prawo otrzymać w przypadku likwidacji. W zasadzie, jeśli po spłacie zadłużenia i kosztów zabezpieczenia społecznego pozostaje saldo dodatnie, udziałowcy otrzymują zwrot (43).
(44)
Ryzyko związane z inwestowaniem w udziały ARCO zostało opisane na przykład w prospekcie ARCOPAR zatwierdzonym przez władze belgijskie w czerwcu 2008 r., opublikowanym w związku z operacją na rynku kapitałowym, która miała miejsce między dniem 7 lipca 2008 r. a 30 września 2008 r. We wspomnianym prospekcie wskazano jednoznacznie, że zyski związane z Dexią reprezentują ponad 69 % zysków netto ARCOPAR w latach obrotowych 2005/2006, 2006/2007 i 2007/2008. W prospekcie odniesiono się również do ryzyka związanego z dużą liczbą przypadków wycofywania się, podkreślając jednocześnie, że udziałowcy mogą stracić wszystko w razie likwidacji. Jednocześnie sprawozdania roczne spółki wskazywały wyraźnie, że ARCO dokonał lewarowania swojego bilansu przez zadłużenie się w celu inwestowania (44).
2.6. Podstawy do wszczęcia postępowania
(45)
W swojej decyzji w sprawie wszczęcia postępowania Komisja doszła do wstępnego wniosku, że zgłoszony środek spełniał cztery (łączne) kryteria pomocy państwa, i wyraziła wątpliwości, czy środek mógłby zostać uznany za zgodny z rynkiem wewnętrznym.
(46)
Komisja stwierdziła, że środek można przypisać państwu belgijskiemu, ponieważ był finansowany przez specjalny fundusz ochrony. W tej kwestii Komisja odnotowała, że przepisy belgijskie określają składkę, jaką uczestnicy muszą wpłacić do specjalnego funduszu ochrony, oraz sposób wykorzystywania tych środków. Ponadto Komisja zaobserwowała, że kasa depozytowo-konsygnacyjna przekazałaby środki do specjalnego funduszu ochrony, gdyby zaszła taka potrzeba. Komisja zastanawiała się, jaki sposób spłaty wobec kasy depozytowo-konsygnacyjnej został przewidziany, ponieważ nie było jasne, czy spółdzielnie finansowe dysponowałyby wystarczającymi środkami finansowymi. Komisja zastanawiała się również, czy fakt, że uczestnictwo jest dobrowolne dla spółdzielni finansowych, utrudniałby efektywne refinansowanie specjalnego funduszu ochrony.
(47)
Komisja stwierdziła, że spółdzielnie finansowe mogą być uznawane za przedsiębiorstwa oraz że środek stanowił selektywną korzyść na ich rzecz. W odniesieniu do selektywnej korzyści wydaje się, że program gwarancji spółdzielczych pomógł spółdzielniom w przyciągnięciu nowego lub utrzymaniu istniejącego kapitału, stanowiąc dla udziałowców argument przemawiający za pozostaniem członkiem spółdzielni. Taka ochrona miała szczególne znaczenie w okresach finansowej niepewności, takich jak okres między jesienią 2008 r. a datą przyjęcia dekretu królewskiego, gdy spółdzielnie finansowe były skutecznie chronione przed ryzykiem dużych wypłat związanych z wycofywaniem się.
(48)
Komisja zaobserwowała ponadto, że ochrona była dalekosiężna oraz że Belgia zezwalała na przystąpienie do programu gwarancji spółdzielczych bez względu na sytuację finansową wnioskującej spółdzielni finansowej. Jak widać na przykładzie ARCO, spółdzielnie finansowe mogły przystępować do programu gwarancji spółdzielczych, gdy były już niewypłacalne i wkrótce przechodziły w stan likwidacji.
(49)
Komisja stwierdziła również, że środek zakłócał konkurencję, ponieważ spółdzielnie finansowe konkurowały na rynku detalicznych produktów inwestycyjnych, na którym uzyskiwały selektywną korzyść niedostępną dla innych uczestników rynku oferujących podobne produkty.
(50)
Ponadto zdaniem Komisji program gwarancji spółdzielczych miał wpływ na handel wewnątrzunijny. W istocie duża liczba międzynarodowych dostawców produktów inwestycyjnych jest aktywna na rynku belgijskim i udział w rynku, jaki każda spółdzielnia finansowa może uzyskać dzięki środkowi, jest dla nich niedostępny.
(51)
Komisja zastanawiała się, czy spółdzielnie finansowe mogą być uznawane za instytucje finansowe oraz czy ten czynnik ma wpływ na stosowanie komunikatu bankowego z 2008 r. (45). Komisja uznała, że skoro nie wydaje się, aby spółdzielnie finansowe były instytucjami finansowymi w rozumieniu komunikatu bankowego z 2008 r., pomoc musi zostać oceniona bezpośrednio na podstawie Traktatu.
(52)
Konkretnie, aby środek był zgodny z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu, musi być konieczny, odpowiedni i proporcjonalny. Komisja wyraziła wątpliwości, czy środek ten spełniał te trzy łączne kryteria. Zastanawiała się, czy ochrona udziałowców spółdzielni finansowych była konieczna w celu uniknięcia poważnych zaburzeń w gospodarce Belgii. Jeśli chodzi o oddziaływanie, Komisja wskazała, że Belgia wprowadziła już kilka środków (np. zwiększenie gwarancji w ramach systemu gwarancji depozytów do 100 000 EUR oraz środki pomocy państwa dla kilku banków w różnych formach (dokapitalizowanie, środki wsparcia płynności, środki dotyczące aktywów o obniżonej jakości, środki ad hoc)). Dlatego Komisja nie widziała powodu, dla którego poza tymi wszystkimi środkami konieczne było zapewnienie ochrony udziałowcom spółdzielni finansowych.
(53)
Komisja zastanawiała się, czy zapewnianie ochrony udziałowcom spółdzielni finansowych było odpowiednie. W tym względzie Komisja zauważyła, że spółdzielnie finansowe nie są instytucjami finansowymi i z uwagi na ich wielkość nie mają znaczenia systemowego. Komisja zwróciła się do Belgii o wyjaśnienie, poprzez jakie kanały straty inwestycyjne - ponoszone również przez inwestorów, na przykład fundusze wspólnego inwestowania - doprowadziłyby do znaczących skutków ubocznych dla gospodarki belgijskiej.
(54)
I wreszcie Komisja wyraziła wątpliwości dotyczące proporcjonalności środka. Po pierwsze, dla Komisji nie było jasne, czy spółdzielnie finansowe płaciłyby właściwe wynagrodzenie z tytułu gwarancji. Po drugie, Komisja zauważyła, że dowolność przystąpienia do programu w połączeniu z brakiem oceny rentowności w ramach procedury przystąpienia przewidzianej przez władze belgijskie wskazuje, że spółdzielnie finansowe miały zachętę do przystąpienia dopiero wtedy, gdy skorzystanie z gwarancji było oczywiste. Mogło to prowadzić do sytuacji, w których beneficjenci mogli korzystać z gwarancji, unikając równocześnie w dużej mierze jakichkolwiek płatności z tego tytułu. Komisja zastanawiała się również, czy program gwarancji spółdzielczych nie zakłóci nadmiernie konkurencji, ponieważ udziałowcy konkurentów nie byli objęci ochroną, przez co spółdzielnie finansowe miały ułatwiony dostęp do kapitału i zwiększony udział w rynku detalicznych produktów inwestycyjnych.
3. UWAGI ZAINTERESOWANYCH OSÓB TRZECICH DOTYCZĄCE DECYZJI O WSZCZĘCIU POSTĘPOWANIA
3.1. Uwagi ARCO
(55)
Według ARCO w dniu 10 października 2008 r. belgijski rząd podjął decyzję i powiadomił o utworzeniu programu gwarancji spółdzielczych w ramach szerszego pakietu (podwyższenie gwarancji depozytów dla depozytów oszczędnościowych instytucji kredytowych do 100 000 EUR i rozszerzenie programu gwarancji na ubezpieczenia na życie „klasy 21” oraz na indywidualnych udziałowców spółdzielni finansowych). ARCO twierdziła, że decyzja z dnia 10 października 2008 r. została wdrożona dla produktów „klasy 21” na podstawie ustawy z dnia 15 października 2008 r. oraz dekretu królewskiego z dnia 14 listopada 2008 r., a dla świadectw udziałowych wydanych przez spółdzielnie finansowe - na podstawie ustawy z dnia 14 kwietnia 2009 r. i dekretu królewskiego z dnia 10 października 2011 r.
(56)
W opinii ARCO program gwarancji spółdzielczych nie stanowi pomocy państwa, ponieważ nie przyznaje selektywnej korzyści spółdzielniom finansowym. Ponadto ARCO podniosła również argument, że Komisja uznała, że program gwarancji dla produktów „klasy 21” firm ubezpieczeniowych nie zawierał elementu pomocy państwa, ponieważ był otwarty dla wszystkich firm ubezpieczeniowych, a zatem nie był selektywny (46). ARCO twierdzi ponadto, że program gwarancji spółdzielczych jest otwarty dla wszystkich spółdzielni finansowych na takich samych warunkach, a więc nie jest selektywny.
(57)
Zgodnie z uwagami rządu belgijskiego zdaniem ARCO wszystkie cechy udziałów w spółdzielniach finansowych potwierdzają, że odpowiadają one na takie same potrzeby klientów jak depozyty i są tak traktowane przez ustawodawcę. ARCO podkreśliła, że rząd belgijski niepokoił się o efekt „zarażenia”. Gdyby rząd belgijski nie wprowadził programu gwarancji spółdzielczych, zaufanie inwestorów zostałoby osłabione i mogłoby to prowadzić do „szturmu” na wszystkie produkty oszczędnościowe.
3.2. Uwagi władz belgijskich
(58)
Według władz belgijskich program gwarancji spółdzielczych nie spełnia wszystkich łącznych kryteriów pomocy państwa określonych w art. 107 ust. 1 Traktatu, a zatem nie stanowi pomocy państwa. Konkretnie władze belgijskie stwierdziły, że nie są spełnione trzy kryteria pomocy państwa. Po pierwsze, władze belgijskie broniły stanowiska, że środek reprezentuje wyłącznie pomoc dla osób, a nie dla przedsiębiorstw. Ponadto władze belgijskie twierdziły, że środek nie stanowi selektywnej korzyści dla spółdzielni finansowych oraz że nie zakłóca konkurencji.
(59)
Jeśli chodzi o argument, że pomoc nie przynosi korzyści przedsiębiorstwom, władze belgijskie stwierdziły, że normalny system gwarancji depozytów dla instytucji kredytowych, wraz z jego rozszerzeniem (tj. programem gwarancji spółdzielczych) został przyjęty w ramach wdrożenia i zgodnie z przepisami decyzji Rady Ecofin, dyrektywy 94/19/WE, ze zmianami, oraz dyrektywy 97/9/WE.
(60)
Władze belgijskie broniły opinii, że indywidualne udziały w spółdzielniach finansowych posiadają wszystkie cechy depozytów i są jako takie nabywane. Wskazano następujące cechy:
(i)
(indywidualni) beneficjenci programu gwarancji spółdzielczych zasługują na taką samą ochronę, jak deponenci innych instytucji działających w tym samym sektorze i podlegających takiemu samemu nadzorowi;
(ii)
do celów podatkowych dywidendy wypłacane przez spółdzielnie finansowe oraz odsetki wypłacane od depozytów - do określonej kwoty - są zwolnione z podatku u źródła (47);
(iii)
indywidualni udziałowcy spółdzielni finansowych mogą nabywać udział w kapitale jedynie w określonej maksymalnej kwocie zgodnie z postanowieniami statutu spółdzielni finansowej;
(iv)
udziałowcy spółdzielni finansowych mogą wycofać się wyłącznie w ciągu pierwszych sześciu miesięcy roku obrotowego, a udziałowiec chcący wycofać się nie jest uprawniony do otrzymania proporcjonalnej do swoich udziałów części zysków kapitałowych spółdzielni. Według władz belgijskich wartość udziałów w spółdzielni nie odzwierciedla wartości aktywów bazowych spółdzielni finansowej, a zatem udziały w spółdzielniach finansowych nie konkurują ogólnie z produktami inwestycyjnymi, a jedynie z podgrupą produktów korzystających już z gwarancji państwa (tj. depozytów i ubezpieczeń na życie „klasy 21”);
(v)
udziały w spółdzielniach finansowych są imienne, a ich zbywalność jest ograniczona przepisami prawa (48). Nie mogą być dowolnie zbywane w celu zrealizowania zysków kapitałowych. Udziałowcy spółdzielni finansowych są uprawnieni wyłącznie do niewielkiej (zwolnionej z podatku) dywidendy oraz zwrotu, gdy przestają być udziałowcami;
(vi)
udziały w spółdzielniach finansowych nie mogą być uznawane za inwestycję w akcje przedsiębiorstwa lub notowanej spółki;
(vii)
udziały w spółdzielniach finansowych nie mogą być uznawane za inwestycję obciążoną ryzykiem, ponieważ udziałowcy spółdzielni finansowych nie są uprawnieni do otrzymywania zysków kapitałowych;
(viii)
ochrona w ramach programu gwarancji spółdzielczych obejmuje wyłącznie udziały osób fizycznych (a nie udziały udziałowców instytucjonalnych).
(61)
Jeśli chodzi o brak korzyści selektywnej, władze belgijskie poinformowały, że program gwarancji spółdzielczych obejmuje wyłącznie udziały w spółdzielniach finansowych wyemitowane przed dniem 10 października 2011 r. Władze belgijskie zwróciły uwagę, że po tym terminie spółdzielnie finansowe nie mogły wykorzystywać programu gwarancji spółdzielczych w celu zajęcia pozycji na jakimkolwiek rynku. Władze belgijskie wyjaśniły również, że ARCO nie wyemitowała żadnych nowych udziałów od września 2008 r.
(62)
Władze belgijskie zaprzeczyły, jakoby program gwarancji spółdzielczych pomógł spółdzielniom finansowym utrzymać istniejący kapitał. Dla wsparcia tego argumentu władze belgijskie stwierdziły, że komunikat prasowy z dnia 10 października 2008 r. był jedynie propozycją inicjatywy politycznej, zawierającą tylko wzmiankę o spółdzielniach finansowych. Według władz belgijskich komunikat prasowy z dnia 10 października 2008 r. nie był szczegółową umową skoordynowaną z jakimikolwiek równoległymi komunikatami prasowymi spółdzielni finansowych. W tym względzie władze belgijskie odróżniły swój komunikat prasowy od komunikatów prasowych wydanych przez rząd Zjednoczonego Królestwa i Lloyds w sprawie Lloyds (49), do których Komisja odniosła się w decyzji o wszczęciu postępowania. Władze belgijskie stwierdziły, że komunikat prasowy z dnia 10 października 2008 r. nie jest rodzajem środka, który mógłby przyznawać selektywną korzyść spółdzielniom finansowym. Odnosząc się do kolejnego komunikatu prasowego z dnia 21 stycznia 2009 r., władze belgijskie stwierdziły, że natychmiastowe zamieszczenie przez ARCO komunikatu prasowego rządu na swojej stronie internetowej było normalnym działaniem, ponieważ wszystkie spółdzielnie finansowe (w tym ARCO) uważnie śledziły wówczas tę sprawę.
(63)
Władze belgijskie nalegały, że Komisja powinna przyjąć takie samo podejście, jakie przyjęła w odniesieniu do Ethias i uznać, że program gwarancji spółdzielczych nie był selektywny. Władze belgijskie argumentowały również, że specjalna pozycja prawdziwych spółdzielni została już uznana przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie Paint Graphos (50). Władze belgijskie wskazały w szczególności na pkt 61 tego wyroku, z którego jasno wynika, że w świetle ich szczególnych cech takie spółdzielnie nie mogą być z zasady postrzegane jako znajdujące się w porównywalnej sytuacji faktycznej i prawnej jak spółki handlowe.
(64)
Władze belgijskie dostarczyły również informacje dotyczące liczby udziałowców ARCO, którzy wycofali się z podmiotu od początku kryzysu. W latach finansowych poprzedzających dobrowolną likwidację liczba udziałowców ARCO, którzy wystąpili o zwrot swojego kapitału, wyniosła 9 764 w roku 2007/2008, 21 150 w roku 2008/2009 i 23 762 w roku 2010/2011.
(65)
Jeśli chodzi o efekt zakłócenia konkurencji wywoływany przez środek, zdaniem władz belgijskich Komisja powinna była wyjaśnić w rozsądnym zakresie, z jakimi produktami finansowymi konkurowały udziały w spółdzielniach finansowych, nawet jeśli władze belgijskie uznały, że w postępowaniach dotyczących pomocy państwa Komisja nie jest zobligowana do szczegółowego zdefiniowania rynku. Władze belgijskie twierdziły w zasadzie, że indywidualnym udziałowcom spółdzielni finansowych oferowany był taki sam poziom ochrony jak inwestorom we wszystkich podobnych produktach depozytowych/oszczędnościowych.
(66)
Władze belgijskie wyjaśniły również, że program gwarancji spółdzielczych służy takiemu samemu celowi jak dyrektywa 94/19/WE, tj. ochronie depozytów indywidualnych osób, utrzymaniu zaufania deponentów oraz osiągnięciu większej stabilności rynków finansowych. Zdaniem władz belgijskich systemy gwarancji depozytów innych państw członkowskich czasem również obejmują nieklasyczne produkty depozytowe i Komisja powinna uwzględnić ten czynnik (51).
(67)
Ponadto władze belgijskie utrzymywały, że w przypadku uznania przez Komisję, że program gwarancji spółdzielczych stanowi pomoc państwa, pomoc ta powinna zostać uznana za zgodną z rynkiem wewnętrznym na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu. Według władz belgijskich nie było potrzeby określania, czy ARCO jest instytucją finansową w rozumieniu komunikatu bankowego z 2008 r. Zdaniem władz belgijskich kluczowym pytaniem, na które Komisja powinna odpowiedzieć, jest to, czy program gwarancji spółdzielczych jest odpowiednim i koniecznym środkiem, umożliwiającym zapobiegnięcie poważnym zaburzeniom w gospodarce.
(68)
Władze belgijskie broniły opinii, że środek jest konieczny, jego skutki są ograniczone do niezbędnego minimum oraz że istnieją mechanizmy podziału obciążeń.
(69)
Po pierwsze władze belgijskie twierdziły, że program gwarancji spółdzielczych jest odpowiednim i koniecznym środkiem gwarantującym pewność deponentom w Belgii.
(70)
Belgia przyznała, że teoretycznie istniała możliwość, iż instytucje posiadające chronione depozyty w swoich bilansach mogły czerpać pośrednie korzyści z istnienia takich programów ochrony, ponieważ programy pomagają uniknąć masowego wycofywania wkładów z banków. Jednakże władze belgijskie wyjaśniły, że systemy gwarancji depozytów są konieczne dla uniknięcia paniki bankowej i zaburzeń na rynkach finansowych. Władze belgijskie przyznały również, że program gwarancji spółdzielczych był potrzebny w celu uniknięcia spadku zaufania społeczeństwa do belgijskiego systemu finansowego. Fakt, że udziały w spółdzielniach mają podstawowe cechy produktów oszczędnościowych oraz że ponad połowa środków posiadanych przez spółdzielnie jest inwestowana w bankach, zwiększają ich podobieństwo do depozytów i podkreślają ich znaczenie dla belgijskiego systemu bankowego. Niekontrolowana niewypłacalność spółdzielni finansowych mogłaby doprowadzić do powstania efektu kuli śniegowej obejmującego wszystkie instytucje finansowe i belgijską gospodarkę. Niezapewnienie takiego samego poziomu ochrony dla udziałów spółdzielni finansowych jak dla depozytów klasycznych wiązałoby się z takim samym ryzykiem jak niezapewnienie ochrony dla depozytów. Miałoby to ogromny wpływ na zaufanie publiczne do wszystkich produktów depozytowych w Belgii i powstanie ryzyka systemowego. Na poparcie tych argumentów Belgia wskazała na fakt, że liczba (indywidualnych) udziałowców spółdzielni finansowych jest duża w stosunku do całkowitej liczby mieszkańców Belgii (52).
(71)
Władze belgijskie również wyraziły stanowczy sprzeciw wobec terminologii stosowanej przez Komisję w decyzji o wszczęciu postępowania, a w szczególności wyrażeń „instrumenty kapitałowe” i „kapitał wysokiego ryzyka”, odpowiednio w motywie 62 i przypisie 35.
(72)
Aby wykazać konieczność wprowadzenia programu gwarancji spółdzielczych, władze belgijskie przekazały również Komisji pisma od Rady Stabilności Finansowej oraz od prezesa BNB do ówczesnego ministra finansów odpowiednio z dnia 29 października 2008 r. (53) i 7 października 2011 r. (54).
(73)
Odnosząc się do zgodności środka z przepisami dotyczącymi pomocy państwa, władze belgijskie odsyłają przede wszystkim do decyzji Komisji w sprawie Ethias. Według władz belgijskich Komisja zaakceptowała środki na rzecz Ethias, w tym rozszerzenie systemu gwarancji depozytów na produkty „klasy 21”, uznając je za odpowiednie i konieczne w celu zapobiegnięcia poważnym zaburzeniom w belgijskiej gospodarce.
(74)
Po drugie, władze belgijskie podtrzymały swoją opinię, że środek jest proporcjonalny. Spółdzielnie finansowe uczestniczą w podziale obciążeń, miedzy innymi poprzez składki na specjalny fundusz ochrony. Władze belgijskie uznały poziom wynagrodzenia za gwarancję za rozsądny i podobny do składek na programy gwarancji innych chronionych instytucji. Władze belgijskie nie zgodziły się z opinią, że dobrowolny charakter programu gwarancji spółdzielczych mógłby uczynić środek nieproporcjonalnym.
(75)
Władze belgijskie utrzymywały, że w przypadku uznania przez Komisję, że środek jednak stanowi pomoc państwa, powinna ona zakwalifikować go jako pomoc na likwidację, zgodną z przepisami dotyczącymi pomocy państwa. Władze belgijskie przypomniały, że dekret królewski z dnia 7 listopada 2011 r. jednoznacznie przewiduje, że w przypadku likwidacji spółdzielni specjalny fundusz ochrony zobowiązany jest interweniować i dokonywać płatności dopiero po wydaniu ostatecznego nakazu likwidacji zatwierdzonego przez walne zgromadzenie przedmiotowych przedsiębiorstw.
(76)
Władze belgijskie broniły również opinii, zgodnie z którą ze względu na fakt, że indywidualni udziałowcy nie są przedsiębiorstwami, nakaz zawieszenia wydany przez Komisję nie obejmował płatności na ich rzecz po likwidacji ARCO.
(77)
W piśmie do Komisji z dnia 18 marca 2014 r., czyli po terminie, Belgia przedstawiła dalsze uwagi.
(78)
Zdaniem władz belgijskich Komisja nie mogła zabronić wykonania gwarancji przyznanych indywidualnym udziałowcom. Komisja nie mogła zobowiązać Belgii do zawieszenia wszelkich płatności w ramach programu gwarancji spółdzielczych ani odzyskać płatności dokonanych w ramach tego programu na rzecz indywidualnych udziałowców.
(79)
Indywidualni udziałowcy de facto nie są przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu i wykonanie gwarancji na rzecz indywidualnych udziałowców nie miałoby żadnego wpływu na ARCO lub prawdopodobieństwo odzyskania przez władze belgijskie pomocy otrzymanej przez te przedsiębiorstwa.
4. OCENA ŚRODKA
4.1. Beneficjent środka
(80)
Tytułem wstępu Komisja przypomina, że w motywie 18 decyzji o wszczęciu postępowania argumentowała, iż program gwarancji spółdzielczych przynosił korzyści spółdzielniom finansowym. Jednak wnikliwa analiza chronologii zdarzeń i cech środka wskazała, że ARCO była jedynym rzeczywistym beneficjentem środka, jak zostanie opisane w niniejszej sekcji.
(81)
W tym kontekście Komisja zauważa, że istnieje duża różnica pomiędzy ARCO a innymi spółdzielniami finansowymi, które potencjalnie kwalifikowały się do uczestnictwa w programie gwarancji spółdzielczych.
(82)
Z opisu faktów (55) jasno wynika, że program gwarancji spółdzielczych był od początku specjalnie dostosowany do potrzeb ARCO, która popadła w kłopoty z powodu swych inwestycji w Dexię. Ostatecznie ARCO była jedyną spółdzielnią finansową, która wystąpiła o uczestnictwo w tym środku.
(83)
W odniesieniu do innych spółdzielni finansowych Komisja zauważa, że udział w programie gwarancji spółdzielczych jest dobrowolny, że Rada Ministrów mogła decydować, czy i na jakich warunkach dopuścić spółdzielnię finansową do udziału w programie gwarancji spółdzielczych, że żadna z innych spółdzielni finansowych nie wnioskowała o przyjęcie do programu gwarancji spółdzielczych oraz że niektóre z nich aktywnie dystansowały się od tego programu. Komisja zaobserwowała również, że żadna inna spółdzielnia finansowa nie miała problemów z inwestycjami w takim stopniu, jak ARCO z Dexią.
(84)
Dlatego Komisja uznaje, że jedynym faktycznym beneficjentem programu gwarancji spółdzielczych prowadzącym działalność gospodarczą jest ARCO.
4.2. Ogłoszenie i wdrożenie środka stanowią jedną i tę samą interwencję
(85)
Komisja zauważa, że decyzja w sprawie środka została podjęta i ogłoszona przez rząd w dniu 10 października 2008 r. (56). Oczywiste jest, że rząd belgijski podjął decyzję o objęciu ARCO programem gwarancji spółdzielczych w tym samym czasie, w którym został opracowany środek na rzecz Dexii w 2008 r. (57). W innym komunikacie prasowym z dnia 21 stycznia 2009 r. zawarto bardziej szczegółowy opis środka. Następnie rozpoczęła się transpozycja prawna zobowiązania rządu.
(86)
Komisja zwraca uwagę, że sposób sformułowania i terminy użyte w komunikatach prasowych z dnia 10 października 2008 r. i 21 stycznia 2009 r. („décidé”, „l'engagement”) jednoznacznie potwierdzają podjęte zobowiązanie i stwarzają uzasadnione oczekiwanie, że środek zostanie wdrożony.
(87)
Komunikaty prasowe zostały przesłane również za pośrednictwem kanałów oficjalnych: komunikat prasowy z dnia 10 października 2008 r. został wysłany przez służby ministra finansów, a komunikat prasowy z dnia 10 stycznia 2009 r. wysłano w imieniu premiera i ministra finansów. Powtarzalny charakter tych komunikatów wzmacniał ich przesłanie.
(88)
Komisja zauważa, że już w czasie opublikowania komunikatu prasowego z dnia 10 października 2008 r. jasne było, że program gwarancji spółdzielczych zostanie opracowany jako rozszerzenie systemu gwarancji depozytów. W komunikacie prasowym z dnia 21 stycznia 2009 r. zawarte są dalsze szczegóły techniczne. ARCO zamieściła ten komunikat na swojej stronie internetowej zaraz po jego opublikowaniu, wyraźnie w celu uspokojenia indywidualnych udziałowców. Ponadto Komisja odnotowuje spójność środka w czasie, biorąc pod uwagę fakt, że środek nie zmienił się znacząco w okresie od pierwotnej zapowiedzi z dnia 10 października 2008 r. do promulgacji ostatecznego dekretu królewskiego.
(89)
W swoim wyroku z dnia 19 marca 2013 r. w sprawach połączonych C-399/10 P i C-401/10 P (58) Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że ogłoszenie środka i jego faktyczne wdrożenie można uznać za jedną interwencję, jeśli jest to uzasadnione chronologią, celem ogłoszenia i wdrożenia oraz sytuacją przedsiębiorstwa w chwili dokonania takiej interwencji. W podobny sposób, w przypadku przedmiotowego środka, władze belgijskie podjęły decyzję i ogłosiły dnia 10 października 2008 r. środek, który został później wdrożony, mający ten sam cel w odniesieniu do pierwotnie zakładanego beneficjenta. Ponadto we własnych decyzjach Komisja uznawała ogłoszenie i wdrożenie za jeden środek oraz uznawała, że korzyść powstaje od daty ogłoszenia (59). Także i belgijski minister finansów sprawujący urząd w maju 2014 r. zakwalifikował przedmiotowy środek jako zobowiązanie dokonane w 2008 r. (60).
(90)
W oparciu o informacje zawarte w motywach 85-89 Komisja stwierdza, że ogłoszenie i wdrożenie programu gwarancji spółdzielczych należy traktować jako jeden środek.
4.3. Istnienie pomocy
(91)
Zgodnie z art. 107 ust. 1 Traktatu „[z] zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w Traktatach, wszelka pomoc przyznawana przez państwo członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna z rynkiem wewnętrznym w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między państwami członkowskimi”.
(92)
Władze belgijskie oraz ARCO twierdzą, że Komisja powinna przeanalizować, czy ARCO otrzymała pomoc państwa, w oparciu o inną decyzję Komisji, a mianowicie w sprawie Ethias (61). Jednak pomoc państwa jest obiektywnym pojęciem zdefiniowanym w Traktacie. Aby środek został sklasyfikowany jako pomoc państwa, musi spełniać następujące cztery (łączne) kryteria pomocy państwa: (i) powinien zostać przyznany przez państwo lub przy użyciu zasobów państwowych; (ii) powinien zapewniać selektywną korzyść beneficjentowi pomocy; (iii) powinien (potencjalnie) zakłócać konkurencję; oraz (iv) powinien wpływać na wymianę handlową między państwami członkowskimi.
(93)
Komisja jest zobowiązana ocenić środek w świetle tych czterech kryteriów i dokona tego (w motywach 94-110).
Zasoby państwowe
(94)
Komisja musi ocenić, czy program gwarancji spółdzielczych jest finansowany przy użyciu zasobów państwowych i czy można go przypisać państwu.
(95)
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (62) wszystkie środki pieniężne, które władze publiczne mogą faktycznie przeznaczyć na wsparcie przedsiębiorstw, niezależnie od tego, czy środki te wchodzą czy nie na stałe w skład majątku państwa, objęte są zakresem stosowania art. 107 ust. 1 Traktatu, pod warunkiem że są stale pod kontrolą państwa, a zatem pozostają do dyspozycji właściwych organów krajowych.
(96)
W szczególności pomoc państwa występuje, gdy środki te pochodzą ze składek wymaganych prawem krajowym oraz są zarządzane i przydzielane zgodnie z przepisami tego prawa, nawet jeśli administruje nimi instytucja odrębna od państwa. Status podmiotu lub przedsiębiorstwa przyznającego pomoc nie jest traktowany jako czynnik decydujący dla zastosowania reguł dotyczących pomocy państwa.
(97)
W odniesieniu do organizacji programu gwarancji spółdzielczych Komisja zauważa, że prawo belgijskie określa składki, jakie uczestnicy muszą wpłacać, oraz sposób wykorzystywania tych środków. Zatem środki specjalnego funduszu ochrony są uznawane za zasoby państwowe, nawet jeśli pierwotnie pochodzą ze źródeł prywatnych.
(98)
Ponadto, w razie potrzeby, kasa depozytowo-konsygnacyjna, będąca podmiotem rządowym, zapewnia środki wymagane do sfinansowania wypłat, które ma zrealizować specjalny fundusz ochrony. Ten aspekt programu gwarancji spółdzielczych stwarza w każdym przypadku wystarczająco konkretne ryzyko gospodarcze dotyczące obciążeń dla budżetu państwa członkowskiego, aby można było stwierdzić wykorzystanie zasobów państwowych w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu (63).
(99)
Jeśli chodzi o możliwość przypisania środka państwu belgijskiemu, oczywiste jest, że program gwarancji spółdzielczych nie może być postrzegany jako transpozycja dyrektywy 94/19/WE. Dyrektywa ta zobowiązuje państwa członkowskie wyłącznie do wprowadzenia systemu gwarancji dla depozytów instytucji kredytowych i art. 2 tej dyrektywy jednoznacznie przewiduje, że wszystkie instrumenty wchodzące w zakres pojęcia środki własne instytucji kredytowych są wyłączone ze spłaty przez systemy gwarancji depozytowych. Jeśli państwo członkowskie podejmie decyzję o stworzeniu innych systemów spłaty gwarantujących inne produkty finansowe, taka decyzja nie wynika z prawa unijnego, ale jest inicjatywą samego państwa członkowskiego (64). Komisja zauważa również, że władze belgijskie odnoszą się do systemu rekompensat dla inwestorów, jednak to porównanie nie jest właściwe, ponieważ systemy rekompensat dla inwestorów nie mają obejmować ryzyka inwestycyjnego. Jak wyjaśniono już w motywie 21, systemy rekompensat dla inwestorów są przeznaczone wyłącznie dla przypadków, w których przedsiębiorstwo inwestycyjne nie może zwrócić aktywów należących do inwestora na przykład z powodu oszustwa lub problemów z systemami przedsiębiorstwa.
Selektywna korzyść
(100)
Komisja stwierdza, że program gwarancji spółdzielczych stworzył korzyść dla ARCO. Trybunał Sprawiedliwości uznał, że przedsiębiorstwa mogą uzyskiwać korzyść w formie lepszego dostępu do kapitału, jeśli środek przyjęty przez państwo członkowskie na rzecz inwestorów zwiększa ich chęć do przeznaczenia pieniędzy na określony zestaw celów inwestycyjnych (65). W przypadku przedmiotowego środka pomógł on podmiotom grupy ARCO utrzymać istniejący kapitał, przekonując istniejących udziałowców spółdzielni, aby nie wycofywali się z tych spółdzielni (66), co stanowiło szczególnie ważną korzyść w niepewnej sytuacji rynkowej charakteryzującej okres bezpośrednio po ogłoszeniu upadłości Lehman Brothers. W dniu 21 stycznia 2009 r. ARCO zamieściła na swojej stronie internetowej komunikat prasowy rządu belgijskiego, aby uspokoić swoich udziałowców, co jasno wskazuje, że możliwość uspokojenia inwestorów była poważną korzyścią dla ARCO. W tym kontekście Komisja odnotowuje, że w prospekcie ARCOPAR wydanym latem 2008 r. (67) wspomniano również o ryzyku indywidualnych udziałowców wycofujących się ze spółdzielni finansowej (68) (69).
(101)
Środek jest również wyraźnie selektywny. Po pierwsze, dotyczy wyłącznie posiadaczy udziałów spółdzielni finansowych, a nie osób posiadających produkty inwestycyjne wydane przez konkurencyjne przedsiębiorstwa. Zatem podmioty finansowe oferujące konserwatywne obligacje lub fundusze rynku pieniężnego bądź fundusze wzajemne z gwarancją kapitału nie mogły zaoferować swoim klientom podobnej gwarancji. Władze belgijskie twierdzą, że indywidualne udziały spółdzielni finansowych są w istocie podobne do depozytów (70). Jednak szereg elementów wskazanych przez władze belgijskie odnosi się ogólnie do spółdzielni, a nie do spółdzielni finansowych. Ponadto opis udziałów spółdzielni finansowych przedstawiony przez władze belgijskie nie zawiera odniesień do odpowiednich informacji, takich jak ryzyko związane z inwestycjami w takie instrumenty (71), które nie jest charakterystyczne dla depozytów.
(102)
Selektywny charakter środka widoczny jest również w przypadku porównania sposobu, w jaki traktowane są spółdzielnie finansowe, ze sposobem traktowania innych zatwierdzonych spółdzielni, które nie są spółdzielniami finansowymi. Władze belgijskie powoływały się na wyrok w sprawie Paint Graphos, aby uzasadnić specjalne traktowanie indywidualnych udziałowców spółdzielni finansowych. Wyrok w sprawie Paint Graphos wydano w następstwie wniosku sądu włoskiego o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który chciał wiedzieć, czy ulgi podatkowe dla spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni pracowniczych mogą być klasyfikowane jako pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu. W swoim orzeczeniu Trybunał stwierdził, że korzyść podatkowa musi zostać oceniona w oparciu o cztery łączne kryteria dotyczące pomocy państwa i zapewnił bardziej szczegółowe wytyczne, w szczególności odnoszące się do sposobu dokonywania oceny, czy dana korzyść podatkowa stanowi korzyść selektywną (72). Trybunał stwierdził, że należy ustalić: (i) czy dana korzyść podatkowa może być uzasadniona charakterystycznymi cechami wynikającymi z natury danego systemu podatkowego (73); (ii) czy istniały odpowiednie procedury kontrolne i nadzorcze (74); oraz (iii) czy korzyść podatkowa była proporcjonalna i nie wykraczała poza konieczne minimum (75).
(103)
Zdaniem Komisji argument władz belgijskich nie może zostać uznany, ponieważ charakter korzyści przyznanej przez środek jest jakościowo inny niż ten przeanalizowany przez Trybunał w sprawie Paint Graphos. Środek zastosowany przez Belgię zakłada przyznanie korzyści, a nie zwolnienie z obciążenia podatkowego lub obowiązku uiszczenia opłaty. W związku z tym trzyetapowa analiza stosowana przez Trybunał w celu oceny, czy korzyść podatkowa lub zwolnienie podatkowe są selektywne, nie może być zastosowana do tego środka.
(104)
W każdym razie, nawet jeśli wyrok w sprawie Paint Graphos mógłby być zastosowany do przedmiotowego środka, jego specyficzne cechy sprawiłyby, że utrzymany zostałby jego selektywny charakter.
(105)
Po pierwsze, Komisja odnotowuje, że sprawa Paint Graphos odnosi się do wszystkich spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni pracowniczych, a nie do stosunkowo małego podsektora, takiego jak spółdzielnie finansowe. Jeśli, jak twierdzi Belgia, należy zapewnić specjalne traktowanie dla „prawdziwych” spółdzielni, takie specjalne traktowanie powinno dotyczyć wszystkich zatwierdzonych spółdzielni. Zakres środka ograniczony do spółdzielni finansowych jest zatem wystarczający sam w sobie do stwierdzenia selektywnego charakteru środka.
(106)
Po drugie, Komisja zauważa, że według władz belgijskich spółdzielnie finansowe miałyby być uprawnione do korzystania z dodatkowych przywilejów począwszy od dnia 10 października 2008 r. Komisja odnotowuje, że przed tą datą istniejące zatwierdzone spółdzielnie korzystały z formy preferencyjnego traktowania w związku z ich specjalnym statusem, w postaci zwolnienia z podatku u źródła (76). W ramach niniejszej decyzji Komisja nie wypowiada się, czy ta korzyść podatkowa była proporcjonalna, jednak uważa, że nic nie uzasadniało nagłego wprowadzenia w dniu 10 października 2008 r. dodatkowej rekompensaty lub ochrony dla spółek, które miały status spółdzielni finansowych.
(107)
Ponadto, nawet jeśli Komisja miałaby przeprowadzić analizę, wzorując się na wyroku w sprawie Paint Graphos, jak zaproponowała Belgia, uważa, że nie ma uzasadnienia dla zapewniania 100 % gwarancji dla indywidualnych udziałowców ARCO (tj. część (i) analizy z wyroku w sprawie Paint Graphos), której podmioty były spółkami z ograniczoną odpowiedzialnością. Ze względu na charakter takich spółek określony w ogólnych belgijskich przepisach prawa spółek, indywidualni udziałowcy ARCO powinni byli mieć świadomość, że mogli stracić cały swój kapitał w przypadku likwidacji (77). Ponadto ochrona 100 % kapitału subskrybowanego przez indywidualnych udziałowców spółdzielni finansowych nie jest środkiem proporcjonalnym (część (iii) analizy z wyroku w sprawie Paint Graphos), ponieważ ci udziałowcy byliby chronieni przed każdym ryzykiem, co zapewniałoby nienależną korzyść przedsiębiorstwom, których są udziałowcami (78).
Zakłócenie konkurencji oraz wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi
(108)
Program gwarancji spółdzielczych zapewnia spółdzielniom finansowym korzyść, której nie mają inne podmioty oferujące detaliczne produkty inwestycyjne ani inne zatwierdzone spółdzielnie niefinansowe. Dzięki środkowi ARCO mogła utrzymać swój udział w rynku przez dłuższy okres. ARCO nie doświadczyła wtedy odpływu kapitału, ale doświadczyła go w późniejszym czasie i na niższym poziomie, niż miałoby to miejsce w przypadku braku przedmiotowego środka. W związku z tym inne podmioty, które musiały konkurować w oparciu tylko o własne możliwości i nie mogły polegać na programie gwarancji spółdzielczych, nie miały dostępu do kapitału, który w innej sytuacji byłby dostępny do inwestycji. Program gwarancji spółdzielczych zakłóca zatem konkurencję (79).
(109)
Jeśli państwo członkowskie przyznaje pomoc przedsiębiorstwu, działalność wewnętrzna może zostać w efekcie utrzymana lub zwiększona, a tym samym możliwości dla przedsiębiorstw mających siedziby w innych państwach członkowskich w zakresie (dalszej) penetracji rynku zostają ograniczone (80). Z uwagi na fakt, że na rynku belgijskim działa wielu międzynarodowych dostawców produktów inwestycyjnych, środek z całą pewnością wywiera wpływ na handel wewnątrzunijny.
Wniosek
(110)
W oparciu o analizę dokonaną w motywach 91-109 Komisja stwierdza, że program gwarancji spółdzielczych obejmuje zasoby państwowe, stanowi selektywną korzyść dla ARCO, zakłóca konkurencję oraz wpływa na handel wewnątrzunijny, a zatem spełnia wszystkie kryteria, aby zostać uznanym za pomoc państwa. Wszystkie te elementy występowały najpóźniej w momencie przyjęcia dekretu królewskiego z dnia 10 października 2011 r., ale korzyść stworzona przez środek istniała już od momentu ogłoszenia przez belgijski rząd w dniu 10 października 2008 r., że taki środek zostanie stworzony. Należy brać pod uwagę całą kwotę korzyści podczas badania zgodności pomocy i - w razie potrzeby - w przypadku jej odzyskiwania od beneficjentów.
4.4. Zgodność pomocy
(111)
Po ustaleniu, że program gwarancji spółdzielczych stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu, Komisja musi ustalić, czy pomoc taką można uznać za zgodną z rynkiem wewnętrznym.
(112)
Art. 107 ust. 1 Traktatu przewiduje, że, z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w Traktacie, pomoc państwa jest niezgodna z rynkiem wewnętrznym i dlatego jest zakazana. W art. 107 ust. 2 i 3 natomiast zdefiniowane są dwie kategorie pomocy zgodnej z rynkiem wewnętrznym.
(113)
Najpierw w art. 107 ust. 2 Traktatu wymienione są kategorie pomocy państwa, które są automatycznie wyłączone z zasady zakazu, ale program gwarancji spółdzielczych nie znajduje się w żadnej z tych kategorii.
(114)
Następnie w art. 107 ust. 3 Traktatu wymienionych jest kilka kategorii pomocy, które mogą być uznane za zgodne z rynkiem wewnętrznym. Teoretycznie zastosowanie może mieć art. 107 ust. 3 lit. b) lub lit. c).
(115)
W odniesieniu do art. 107 ust. 3 lit. c) Traktatu Komisja wyjaśniła w wytycznych, w jaki sposób będzie stosować wyłączenie przewidziane w tym postanowieniu do niektórych rodzajów pomocy. Komisja odnotowuje jednak, że omawiany środek nie odpowiada żadnemu rodzajowi pomocy ujętemu w tych wytycznych. Ponadto ani Belgia, ani ARCO nie podały żadnej informacji wskazującej na cel leżący we wspólnym interesie, umożliwiającej powołanie się na to postanowienie. W związku z tym Komisja powinna zbadać ewentualną zgodność środka wyłącznie w oparciu o art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu.
(116)
W odniesieniu do art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu Komisja odnotowuje argument władz belgijskich, iż w przypadku gdyby Komisja uznała, że program gwarancji spółdzielczych obejmuje pomoc państwa, środek powinien zostać oceniony na podstawie tego postanowienia, które pozwala uznać pomoc za zgodną z rynkiem wewnętrznym, jeśli jest ona niezbędna w celu zaradzenia poważnym zaburzeniom w gospodarce państwa członkowskiego.
(117)
Jednak art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu wymaga restrykcyjnej interpretacji pojęcia poważnego zaburzenia w gospodarce państwa członkowskiego. Zaburzenie takie musi wpływać na całą gospodarkę państwa członkowskiego, a nie tylko na gospodarkę jednego z jego regionów lub obszarów (81).
(118)
Kiedy kryzys finansowy osiągnął swój pierwszy punkt kulminacyjny jesienią 2008 r., w komunikacie bankowym z 2008 r. Komisja podjęła decyzję, że art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu może być stosowany do oceny środków podejmowanych w celu zaradzenia problemom instytucji finansowych (82).
(119)
Poza sektorem finansowym Komisja opracowała również na podstawie art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu tymczasowe wspólnotowe ramy prawne w zakresie pomocy państwa ułatwiające dostęp do finansowania w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego („tymczasowe ramy”) (83). Jednak ramy te nie mają zastosowania do omawianego środka. Są raczej ukierunkowane na gospodarkę realną, umożliwiając państwom członkowskim podejmowanie odpowiednich środków w celu ułatwienia dostępu do finansowania przedsiębiorstwom chcącym inwestować podczas kryzysu finansowego w okresie, gdy możliwości finansowania bankowego stały się bardziej ograniczone. Problemy ARCO nie są związane z brakiem finansowania bankowego, ale z aktywami (tzn. udziałami w Dexii), których wycena musiała zostać skorygowana w dół. Ponadto program gwarancji spółdzielczych - gwarantujący 100 % instrumentu zobowiązań - nie jest objęty żadną z kategorii pomocy omówionych w tych ramach w pozycji 4.3.
(120)
Skoro spółdzielnie finansowe nie są instytucjami finansowymi w rozumieniu komunikatu bankowego z 2008 r. (84), pomoc musi zostać oceniona bezpośrednio na podstawie Traktatu. Aby środek spełniał ogólne kryteria zgodności określone w art. 107 ust. 3 Traktatu, środek musi spełniać następujące warunki (85):
a) stosowność : pomoc musi być dobrze ukierunkowana, aby umożliwić skuteczne osiągnięcie celu polegającego na zaradzeniu poważnym zaburzeniom w gospodarce. Nie będzie to miało miejsca, jeśli środek nie będzie odpowiedni w celu zaradzenia danym zaburzeniom;
b) konieczność : zastosowanie środka o określonej kwocie i postaci musi być konieczne do osiągnięcia celu. Wymóg ten sugeruje, że jego kwota musi stanowić minimalną kwotę niezbędną do osiągnięcia celu, a jego forma musi być najbardziej odpowiednia do zaradzenia zaburzeniom;
c) proporcjonalność : pozytywne skutki wynikające z zastosowania środka powinny kompensować w odpowiedni sposób zakłócenia konkurencji, tak by zakłócenia te ograniczały się do minimum niezbędnego do osiągnięcia celów leżących u podstaw zastosowanego środka.
(121)
Odnośnie do stosowności środka Komisja zauważa, że wpływ spółdzielni finansowych na całą gospodarkę zasadniczo różni się od wpływu tradycyjnych banków, które są narażone na masowe wycofywanie środków. Jeśli wszyscy posiadacze depozytów w danym banku zdecydowaliby się wycofać środki w tym samym czasie, bank byłby zobowiązany zbyć wszystkie swoje aktywa niepłynne w krótkim czasie (prowadząc „pospieszną sprzedaż”), co mogłoby mieć poważne konsekwencje dla kredytowania realnej gospodarki oraz mogłoby wywołać spadkową spiralę cen aktywów. Jednak spółdzielnie finansowe nie kredytują gospodarki realnej. Ponadto są uprawnione do ustawowego ograniczenia wycofywania się (86), więc niekontrolowane zbywanie aktywów jest z zasady możliwe do uniknięcia. Ten drugi element podkreśla znaczącą różnicę pod względem skutków systemowych pomiędzy depozytami a udziałami w spółdzielniach.
(122)
Z prawnego punktu widzenia jest również jasne, że udziałowcy spółdzielni finansowych są udziałowcami spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W związku z tym statusem indywidualni udziałowcy spółdzielni finansowych są w świetle prawa narażeni na możliwość utraty części lub wszystkich swoich początkowych nakładów kapitałowych. W tym kontekście Komisja odnotowuje również fakt, że prezes BNB nie potwierdził, że udziały w spółdzielniach finansowych są podobne do depozytów oszczędnościowych w instytucjach kredytowych (87).
(123)
Komisja zauważa ponadto, że indywidualni udziałowcy spółdzielni finansowych mają zdecydowanie inną pozycję w „strukturze kaskadowej” (88) w przypadku likwidacji lub upadłości tych podmiotów niż posiadacze depozytów oszczędnościowych w instytucji kredytowej. Instytucje kredytowe są podmiotami objętymi regulacjami, dla których regulator zapewnia dostępność określonej kwoty kapitału. Ten kapitał stanowi pierwszą możliwość złagodzenia skutków likwidacji lub upadłości. Tymczasem udziałowcy spółdzielni finansowych nie posiadają żadnej tego typu ochrony. W przypadku likwidacji lub upadłości są w pierwszej kolejności narażeni na konsekwencje.
(124)
W oparciu o argumenty przedstawione w motywach 121-123 Komisja stwierdza, że program gwarancji spółdzielczych chroni jedynie spółdzielnie finansowe oraz ich indywidualnych udziałowców przed konsekwencjami ich inwestycji w przeszłości. Jednak nie jest stosownym środkiem pozwalającym uniknąć poważnych zaburzeń w belgijskiej gospodarce.
(125)
Jeśli chodzi o konieczność zastosowania środka, Komisja przypomina, że władze belgijskie przyjęły już znaczące środki w celu zapobiegnięcia zaburzeniom w gospodarce tego kraju. Wprowadziły już inne środki mające ustabilizować belgijski system finansowy, a w szczególności banki i inne instytucje finansowe, w które inwestowały spółdzielnie finansowe. Belgijski system gwarancji depozytowych chronił depozyty do kwoty 100 000 EUR i Belgia pomogła Fortis, KBC, Dexii i Ethias poprzez dokapitalizowanie, środki wsparcia płynności, środki dotyczące aktywów o obniżonej jakości i środki ad hoc. Komisja stwierdza, że nie było konieczne zapewnianie ochrony niektórym indywidualnym udziałowcom w przypadku spółdzielni finansowych, które są ostatecznie spółkami z ograniczoną odpowiedzialnością.
(126)
Jeśli chodzi o pismo prezesa BNB, na które powołują się władze belgijskie, Komisja odnotowuje, że pochodzi z października 2011 r., czyli długo po dniu 10 października 2008 r., kiedy środek został ogłoszony. Ponadto w piśmie nie ma mowy o tym, że środek jest konieczny do uniknięcia poważnych zaburzeń w belgijskiej gospodarce. Wskazuje ono tylko, że środek pozwoliłby (89) ograniczyć negatywne skutki kryzysu (systemowego). Jeśli chodzi o pismo Rady Stabilności Finansowej Komisja zauważa, że omawia ono jedynie rozszerzenie zakresu systemu gwarancji depozytów oraz wprowadzenie systemu gwarancji produktów ubezpieczeniowych „klasy 21”.
(127)
Odnosząc się do kwestii proporcjonalności środka, Komisja zauważa, że sposób, w jaki środek został skonstruowany, nie chroni w wystarczającym stopniu przed negatywną selekcją (90). Dobrowolny charakter programu gwarancji spółdzielczych w połączeniu z widocznym brakiem testu rentowności stwarza zachętę do przystępowania, dopiero gdy uruchomienie gwarancji jest oczywiste. W takim scenariuszu beneficjent może wykorzystywać gwarancję, unikając równocześnie w dużym stopniu płacenia opłat gwarancyjnych do ostatniego momentu przed likwidacją.
(128)
Komisja jest również zdania, że program gwarancji spółdzielczych stwarza nadmierne zakłócenia w normalnym funkcjonowaniu rynku. Środek pozwolił ARCO ochronić swoją pozycję na rynku detalicznych produktów finansowych i w rezultacie konkurenci ARCO, którzy nie mogli polegać na programie gwarancji spółdzielczych, doświadczyli lub mogli doświadczyć negatywnego wpływu na ich udział w rynku i rentowność.
(129)
Podsumowując, środek nie może być uznany za zgodny z rynkiem wewnętrznym, ponieważ nie jest ani stosowny, ani konieczny, ani proporcjonalny do celów stosowania art. 107 ust. 3 lit. b) Traktatu i nie wchodzi w zakres żadnego innego postanowienia regulującego kwestie zgodności pomocy państwa z rynkiem wewnętrznym.
4.5. Obliczenie pomocy
(130)
W celu obliczenia korzyści podlegającej odzyskaniu od ARCO Komisja uwzględnia następujące parametry i fakty (91):
-
maksymalną kwotę odpływu kapitału zgodnie ze statutem ARCO, która jest ograniczona do 10 % całkowitego kapitału lub do 10 % bazy udziałowców (92),
-
fakt, że wyłącznie indywidualni udziałowcy są objęci programem gwarancji spółdzielczych,
-
specyficzną formę programu gwarancji spółdzielczych, który był z jednej strony dobrowolny, pozostawiając spółdzielniom finansowym wybór w zakresie uczestnictwa, a z drugiej strony - otwarty nawet dla spółdzielni finansowych obarczonym wysokim poziomem ryzyka upadłości lub likwidacji (jak w omawianym przypadku, gdy dnia 8 grudnia 2011 r., wkrótce po przyjęciu tych spółek do programu, walne zgromadzenia ARCOFIN, ARCOPAR i ARCOPLUS zatwierdziły wnioski swoich zarządów w sprawie przejścia w stan dobrowolnej likwidacji),
-
fakt, że na długo przed przejściem w stan dobrowolnej likwidacji ARCO była już w krytycznej sytuacji finansowej, ponieważ - jako opisano w motywach 38, 44 i 82 - zainwestowała znaczące środki w akcje Dexii - banku, który jesienią 2008 r. musiał zostać uratowany przed upadłością przez rządy Belgii, Francji i Luksemburga, co doprowadziło do sytuacji, w której jakikolwiek znaczący spadek wartości akcji Dexii był nadal szkodliwy dla pozycji finansowej ARCO, w szczególności ze względu na fakt, że ARCO sfinansowała swój udział w ratowaniu Dexii przez przejęcie części zadłużenia,
-
oraz fakt, że w 2011 r. ARCO wniosła opłatę wstępną i roczną składkę gwarancyjną.
(131)
Korzyścią uzyskaną przez ARCO była ochrona przed odpływami kapitału, którym ARCO mogłaby w innym przypadku zapobiec wyłącznie przez zastosowanie postanowień statutu po stracie 10 % (93) swojego kapitału lub 10 % bazy udziałowców. Tak duże odpływy lub liczne przypadki wycofania się mogły mieć miejsce w sytuacji, gdyby ARCO obiektywnie weszła w stan nadmiernego zadłużenia, wszczęła postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne lub - bardziej subiektywnie, jak w niektórych przypadkach masowych wypłat depozytów (94) - jak tylko udziałowcy uznaliby, że ARCO nie jest już bezpieczną inwestycją, na przykład ze względu na jej dużą ekspozycję na sytuację finansową i wartość rynkową Dexii.
(132)
Komisja przyjmuje ostrożne podejście (95) przy obliczaniu korzyści uzyskanej przez ARCO, uwzględniając potencjalny odpływ kapitału jedynie w jednym okresie rocznym zamiast wielu okresów. W ten sposób uzyskany wynik powinien odzwierciedlać minimalny efekt programu gwarancji spółdzielczych, chociaż w rzeczywistości gwarancja mogła również uchronić ARCO przed koniecznością radzenia sobie z kilkukrotnym odpływem udziałowców i kapitału do maksymalnego dozwolonego pułapu. Statut pozwalał ARCO wstrzymać odpływ kapitału, jeśli odpłynęłoby 10 % kapitału lub 10 % bazy udziałowców. Do celów obliczenia kwoty pomocy Komisja zakłada, że ARCO wybrałaby bardziej efektywną alternatywę z tych dwóch opcji, to znaczy alternatywę pozwalającą utrzymać wyższy poziom kapitału. Jeśli chodzi o opcję związaną z wycofywaniem się udziałowców, Komisja odniesie się do najniższej liczby indywidualnych udziałowców w okresie, w którym powstała korzyść (począwszy od 10 października 2008 r.), co stanowi kolejne ostrożne założenie, oraz przypisze tym udziałowcom średni udział kapitału tego roku. Jeśli chodzi o opcję związaną z odpływem kapitału, Komisja również odniesie się do roku z najniższą kwotą kapitału.
(133)
Komisja bierze również pod uwagę, że korzyść wynikająca ze środka została częściowo zmniejszona ze względu na fakt, że ARCO, obejmująca trzy podmioty prawne ARCOPAR, ARCOFIN i ARCOPLUS, musiała zapłacić jednorazową opłatę wstępną i składkę gwarancyjną za jeden rok, mimo że płatności te zostały dokonane dopiero jesienią 2011 r., tuż przed złożeniem przez ARCO wniosku o dobrowolną likwidację.
(134)
Zatem korzyść uzyskana w związku ze środkiem jest równa mniejszej kwocie wynikającej z następujących dwóch obliczeń: a) 10 % kapitału roku z najniższym kapitałem w okresie od dnia 10 października 2008 r. do dnia 8 grudnia 2011 r. minus całkowita kwota zapłaconych już opłat i składek; oraz b) 10 % najmniejszej liczby udziałowców w okresie od dnia 10 października 2008 r. do dnia 8 grudnia 2011 r., pomnożone przez średni udział kapitału na udziałowca w tym samym roku, minus całkowita kwota zapłaconych już opłat i składek.
(135)
W ujęciu bezwzględnym prawdopodobieństwo wycofania kapitału przez inwestorów wzrasta w czasie, utrudniając obliczenie odsetek należnych z tytułu otrzymanej korzyści. Aby zapewnić wyeliminowanie całej korzyści uzyskanej przez ARCO, pozwalając jednocześnie państwu członkowskiemu na stosowanie wykonalnej metody do obliczenia odsetek od zwracanej pomocy (96), Komisja uznaje, że całość korzyści była w pełni dostępna przynajmniej od dnia 8grudnia 2011 r., i wymaga, aby kwoty do odzyskania obejmowały odsetki począwszy od dnia 8 grudnia 2011 r. do czasu ich rzeczywistego odzyskania.
(136)
Aby możliwa była weryfikacja obliczeń pomocy, Komisja zwraca się do Belgii o dostarczenie wykazu liczby udziałowców odpowiednio ARCOPAR, ARCOFIN i ARCOPLUS za okres od dnia 10 października 2008 r. do dnia 8 grudnia 2011 r. zarejestrowanych na koniec każdego roku.
(137)
W uwagach dodatkowych przekazanych ponad półtora roku po terminie składania uwag dotyczących decyzji o wszczęciu postępowania władze belgijskie nie dostarczyły żadnych nowych informacji odnoszących się do istoty sprawy. Władze belgijskie twierdzą, że Komisja nie może zakazać wykonania gwarancji udzielonych indywidualnym udziałowcom, nie może wymagać od państwa zawieszenia jakichkolwiek wypłat w ramach programu gwarancji spółdzielczych ani odzyskiwać wypłat dokonanych w ramach programu na rzecz indywidualnych udziałowców.
(138)
Na poparcie swoich argumentów władze belgijskie podkreśliły, że indywidualni udziałowcy nie byli przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu, i uznały, że wykonanie gwarancji na rzecz indywidualnych udziałowców nie miałaby wpływu na ARCO ani na prawdopodobieństwo odzyskania przez Belgię pomocy.
(139)
W odpowiedzi Komisja zaznacza, że kwoty, których odzyskanie nakazuje się w niniejszej decyzji, były w istocie pomocą dla ARCO.
(140)
Komisja podkreśla, że zgodnie z art. 108 ust. 2 Traktatu fakt uznania pomocy udzielonej przez państwo za niezgodną z rynkiem wewnętrznym jest wystarczającą podstawą uzasadniającą nakazanie państwu zniesienie tej pomocy (97). Władze belgijskie nie mogą zatem twierdzić, że zakaz wypłaty gwarancji uznanej za niezgodną pomoc jest sprzeczny z prawem Unii.
(141)
Są one zatem zobligowane do zastosowania się do nakazu zawartego w decyzji o wszczęciu postępowania do zawieszenia wdrażania przedmiotowego środka, a zatem do niedokonywania wypłat.
(142)
Dlatego uzasadnione jest także, aby Belgia nadal powstrzymywała się od wszelkich wypłat w ramach tego środka pomocy.
Wniosek
(143)
Komisja stwierdza, że program gwarancji spółdzielczych stanowi pomoc państwa na rzecz ARCOPAR, ARCOFIN i ARCOPLUS wdrożoną przez Belgię niezgodnie z prawem, z naruszeniem art. 108 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. W związku z tym Belgia powinna wycofać akt legislacyjny stanowiący podstawę programu gwarancji spółdzielczych (w szczególności ustawę z dnia 14 kwietnia 2009 r. i dekret królewski z dnia 10 października 2011 r.) oraz odzyskać przyznane korzyści od ARCOPAR, ARCOFIN i ARCOPLUS,
PRZYJMUJE NINIEJSZĄ DECYZJĘ:
Artykuł 1
Program gwarancji przyjęty przez Belgię niezgodnie z prawem, z naruszeniem art. 108 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, na rzecz spółdzielni finansowych ARCO, a w szczególności ARCOFIN, ARCOPLUS i ARCOPAR, jest niezgodny z rynkiem wewnętrznym.
Artykuł 2
1. Belgia zobowiązana jest do odzyskania od beneficjentów niezgodnej z prawem pomocy, o której mowa w art. 1, w mniejszej kwocie wynikającej z następujących dwóch obliczeń:
a)
10 % kapitału roku o najniższym kapitale w okresie od dnia 10 października 2008 r. do dnia 8 grudnia 2011 r. minus całkowita kwota już wniesionych opłat i składek; lub
b)
10 % najniższej liczby udziałowców w okresie od dnia 10 października 2008 r. do dnia 8 grudnia 2011 r., pomnożone przez średni udział kapitału na udziałowca w tym samym roku, minus całkowita kwota już wniesionych opłat i składek.
2. Kwoty do odzyskania obejmują odsetki naliczone od dnia 8 grudnia 2011 r. do dnia ich rzeczywistego odzyskania.
3. Odsetki nalicza się narastająco zgodnie z przepisami rozdziału V rozporządzenia (WE) nr 794/2004 (98).
4. Belgia nadal powstrzymuje się od dokonywania jakichkolwiek wypłat w ramach środka pomocy, o którym mowa w art. 1, począwszy od daty notyfikacji niniejszej decyzji.
Artykuł 3
1. Belgia znosi środek pomocy, o którym mowa w art. 1, ponieważ środek ten jest niezgodny z rynkiem wewnętrznym.
2. Odzyskanie pomocy, o której mowa w art. 1, odbywa się w sposób bezzwłoczny i skuteczny.
3. Belgia zapewnia wykonanie niniejszej decyzji w terminie czterech miesięcy od daty jej notyfikacji.
Artykuł 4
1. W terminie dwóch miesięcy od daty notyfikacji niniejszej decyzji Belgia przekazuje Komisji następujące informacje:
a)
szczegółowy opis środków już podjętych oraz środków planowanych w celu zastosowania się do niniejszej decyzji;
b)
dokumenty będące dowodem na to, że beneficjentowi nakazano zwrot pomocy.
2. Do momentu całkowitego odzyskania pomocy, o której mowa w art. 1, Belgia na bieżąco informuje Komisję o kolejnych środkach podejmowanych na poziomie krajowym w celu wykonania niniejszej decyzji. Na wniosek Komisji Belgia bezzwłocznie przedstawia informacje o środkach już podjętych oraz środkach planowanych w celu zastosowania się do niniejszej decyzji. Belgia dostarcza również szczegółowe informacje o kwocie pomocy oraz odsetkach już odzyskanych od beneficjentów.
Artykuł 5
Niniejsza decyzja skierowana jest do Królestwa Belgii.
Sporządzono w Brukseli dnia 3 lipca 2014 r.