Ilarju ta' Poitiers

Ilarju ta' Poitiers

Ilarju ta' Poitiers (Poitiers, madwar 315 – Poitiers, 367) kien isqof ta' Pictavium (illum Poitiers), teologuo, filosfu u kittieb.

Hu meqjum bħala qaddis fil-Knisja Kattolika, fil-Knisja Ortodossa u fil-Komunjoni Anglikana u ġie proklamat Duttur tal-Knisja.

Twieled għall-ħabta tas-sena 315, madwar erbgħin sena qabel Santu Wistin.

Hu sar Isqof ta' Poitiers, il-belt kapitali ta' Poitou li kienet provinċja qadima ta' Franza, qrib is-sena 350.

Fis-sena 356 hu ħa sehem fil-Konċilju ta' Beziers.

Dan tlaqqa' sena wara l-Konċilju ta' Milan li minħabba l-pressjoni ta' l-Imperatur Arjan Kostanzu, iben l-Imperatur Kostantinu, kien ikkundanna lil Atanasju, Isqof ta' Lixandra, għax dan ma kienx laqa' mill-ġdid fil-Knisja lill-ereżjarka Arju.

Sant'Illarju kien kontra l-kundanna ta' Atanasju.

Minħabba f'hekk hu kien akkużat fil-Konċilju ta' Beziers li ma kienx qabel ma' l-isqfijiet l-oħra Oċċidentali meta dawn ikkundannaw lil Atanasju.

Dan kien ħadha kontra Arju li ċaħad kemm l-unità u l-konsustanzjalità tat-Tliet Persuni tat-Trinita' Qaddisa kif ukoll id-divinità ta' l-Iben ta' Alla.

Bħala konsegwenza Illarju kien imneħħi minn Isqof ta' Poitiers u eżiljat fil-Friġja, fl-Asja Minuri.

Is-snin li Illarju għadda fl-eżilju fl-Asja Minuri servewh biex kabbar il-kultura tiegħu u ssaħħaħ fid-duttrina nisranija.

Hawnhekk hu sab ruħu espost għall-kitbiet ta' Missirijiet il-Knisja u ta' kittieba nsara oħrajn li kitbu bil-Grieg.

Kien influwenzat b'mod speċjali mill-kitba Griega ta' Oriġene.

Minħabba f'hekk hu seta' jitbiegħed mill-materjaliżmu ta' Tertulljanu u jasal għall-ispiritwaliżmu ta' Platun.

Għal dik li hi formazzjoni teoloġika, Illarju sar jaf minn ras il-għajn x'kien ifisser l-Arjaniżmu u x'valur kellha l-kontroversja Arjana.

Illarju għamel użu minn din it-teoloġija Griega meta kiteb iż-żewġ trattati ta' matul l-eżilju, jiġifieri It-Trinita' u Is-Sinodi.

Hu għamel enfasi fuq il-fatt li l-Iben kien imnissel mill-Missier qabel kull żmien, jiġifieri minn dejjem ta' dejjem.

Sostna wkoll li l-Persuni jintgħażlu minn xulxin, imma huma Alla wieħed, b'sustanza waħda, minkejja l-fatt li l-Missier hu Alla, l-Iben hu Alla u l-Ispirtu s-Santu hu Alla.

Min-naħa l-oħra l-Ispirtu s-Santu ġej mill-Missier u mill-Iben, u la hu mnissel u lanqas maħluq mill-Iben qabel il-ħolqien ta' l-univers.

Kemm dam fl-eżilju fil-Friġja, Illarju kien ħieles li jagħmel u jmur fejn irid, mhux bħal xi isqfijiet u kittieba sagri oħra mill-Oċċident, ngħidu aħna Ewsebju ta' Verċelli u Luċiferu ta' Cagliari.

Minħabba f'din il-libertà hu ħa sehem fil-Konċilju ta' Selewċja f'Settembru tas-sena 359.

Wara li ntemm dan il-Konċilju, l-Arjani u dawk li ma kinux jemmnu fil-konsustanzjalità tat-Tliet Persuni, jiġifieri li l-Persuni huma essenza jew sustanza waħda, marru Kostantinopli għand l-Imperatur Kostanzu li kien Arjan bħalhom u qalulu b'dak li kien ġara.

Fl-istess żmien Illarju mar hu stess Kostantinopli, imma qrib it-tmiem tas-sena 359 waslitlu l-aħbar kerha li l-isqfijiet tal-Knisja Latina kienu ltaqgħu f'Rimini u, taħt il-pressjoni ta' l-Imperatur Kostanzu, iffirmaw il-formula ta' fidi Trinitarja li kienet influwenzata mit-tagħlim Arjan u setgħet tissejjaħ formula Filoarjana bħala konsegwenza tat-taħlita tad-duttrina ta' Filone u dik ta' Arju.

Fis-sena 364 Illarju mar Milan minn Poitiers biex flimkien ma' Ewsebju ta' Verċelli jneħħi lill-Isqof Awsenzju minn dik is-sede.

Dan kien ilu isqof ta' dik id-djoċesi importanti sa mis-sena 355.

It-tentattiv falla u l-Isqof Illarju kellu jerġa' lura pajjiżu bla ma kiseb suċċess.

Skont San Ġlormu hu miet kważi tliet snin wara, fis-sena 367.

Il-fundatur tad-duttrina Arjana kien Arju, qassis ta' nisel Libjan (ċ.

256-336) imma li kien tgħallem it-teoloġija f'Antijokja.

Hu sar djaknu u wara kien ordnat saċerdot fil-Knisja ta' Lixandra.

Mill-istess skola Antijokena ħarġu ereżjarki oħra, bħal Nestorju u Appollinar ta' Laodicea.

Kien hemm ukoll Teodoru ta' Mopswestja, imma dan għall-inqas kellu tajbin il-kummentarji bibliċi tiegħu li fihom wera talent kbir eseġetiku; ħdejn l-oħrajn, għalhekk, Teodoru kien inqas ħażin f'tagħlimu.

F'Antijokja fil-fatt kien hemm l-għalliem Luċjanu li l-Isqof Alessandru ta' Lixandra jgħoddu bħala wieħed mill-fundaturi ta' l-Arjaniżmu.

Qrib is-sena 318 Arju beda jqajjem ħafna diskussjonijiet minħabba l-fatt li beda jippriedka duttrina teoloġika personali u jippreżentaha bħala d-duttrina tal-Knisja Kattolika.

Hu kiteb ftit ferm u l-ftit li kiteb intilef, neħħi xi frammenti 'l hawn u 'l hinn.

Arju bena d-duttrina tiegħu fuq tagħrif li kien parzjalment żbaljat.

Meta qal li d-divinità ma tistax tkun maħluqa kien qed jgħid sewwa, imma meta sostna li din (id-divinità) ma tistax tkun imnissla kien qed jiżbalja.

Minn din it-tieni asserzjoni ġibed il-konklużjoni li l-Logos, jew l-Iben ta' Alla, mhux Alla imma ħlejqa ta' Alla.

Skond hu l-Iben kien maħluq mix-xejn, imma mhux mis-sustanza ta' Alla.

Għalhekk hu differenti ħafna mill-Missier.

Kien hemm żmien meta l-Iben ma kienx jeżisti.

Hu jista' jissejjaħ l-Iben ta' Alla fis-sens wiesa' u morali tal-kelma għaliex Alla l-Missier tah l-adozzjoni divina minħabba li applikaha għalih minn qabel ma seħħew il-merti li kien se jikseb f'ħajtu.

Alla l-Missier hu l-uniku Alla.

Il-Logos, jew l-Iben, għandu post speċjali fil-ħolqien għaliex jokkupa l-post singulari ta' esseri suprem bejn il-ħolqien u Alla l-Missier.

Fil-fatt Arju jgħid li Alla l-Missier ħalaq l-Iben mix-xejn biex hu jieħu ħsieb joħloq id-dinja u kull ma fiha.

Imbagħad l-Iben sar bniedem fis-sens li ħa post ir-ruħ ta' Ġesu' Kristu.

L-Iben wettaq f'Ġesu' Kristu l-funzjoni tar-ruħ tiegħu.

Meta l-Logos imbagħad ġie biex joħloq, l-ewwel ħalaq l-Ispirtu s-Santu u wara l-univers.

Din id-duttrina ma kienx Arju li vvintaha imma kienet ilha teżisti mal-ħamsin sena kaġun ta' l-influwenza tad-duttrini Neoplatoniċi.

Dak li għamel Arju kien li bħala duttrina wassalha sa l-estrem.

L-Arjaniżmu kien attakkat sa minn kmieni minħabba l-fatt li kien qed jesponi duttrina li kienet teħodha kontra l-bażi tat-teoloġija nisranija.

Li kieku l-Iben ma kienx Alla, hu ma kienx ikun jista' jifdi l-umanità mid-dnub tan-nisel u mid-dnubiet personali.

Il-qagħda tal-kontroversja Arjana ħżienet meta Alessandru, Isqof ta' Lixandra, talab lil Arju u lis-segwaċi tiegħu biex jirtiraw id-duttrina falza tagħhom.

Dawn irrifjutaw bil-qawwa kollha.

Għalhekk fis-sena 318 l-Isqof Alessandru sejjaħ sinodu li skomunika lil Arju u lis-segwaċi tiegħu.

Minflok ma aċċetta s-sentenza, Arju fittex l-appoġġ tal-kondixxipli tiegħu f'Antijokja.

Xi wħud minn dawn kienu ġa isqfijiet, fosthom Ewsebju ta' Nikomedja li tah l-appoġġ kollu u għamillu laqgħa kbira.

B'hekk in-nuqqas ta' qbil infirex fil-knisja Griega u l-periklu kiber.

L-Imperatur Kostantinu ried li tinstab soluzzjoni u għalhekk laqqa' l-ewwel Konċilju Ekumeniku: dak ta' Niċea.

B'kollox kien hemm aktar minn tliet mitt isqof li ħadu sehem.

Il-konklużjoni kienet li l-konċilju kkonferma s-sentenza ta' l-Isqof Alessandru kontra Arju u fformula s-Simbolu jew Kredu ta' Niċea li għadu magħruf sa llum għad-dettalji duttrinali li jesponi.

L-Imperatur Kostantinu bagħat lil Arju fl-eżilju f'Illirja, imma wara għaxar snin, fis-sena 328, ħallieh jerġa' lura lejn pajjiżu.

Wara s-Sinodu ta' Tir u dak ta' Ġerusalemm, fis-sena 335, l-isqfijiet iddeċidew li jaħfru lil Arju u jerġgħu jilqgħuh fil-Knisja fost il-membri tal-kleru.

Fis-sena 336 l-Imperatur Kostantinu ordna li ssir rikonċiljazzjoni solenni f'Kostantinopli bil-ħidma ta' l-isqof tal-belt imperjali, imma lejliet il-jum tar-rikonċiljazzjoni Arju miet għal għarrieda.

Sa fl-aħħar l-Imperatur Kostanzu ta l-maħfra lil Illarju u ħallieh jerġa' lura lejn pajjiżu fi Franza bla ma ġiegħlu jiffirma l-formula tal-fidi Filoarjana.

Illarju kien milqugħ bil-kbir.

Ftit wara hu ħa sehem fil-Konċilju ta' Pariġi li sar fis-sena 351.

L-isqfijiet li ħadu sehem fil-Konċilju ta' Pariġi rnexxielhom isibu termini dommatiċi li kienu kompatibbli mat-tagħlim tal-Knisja u setgħu jkunu milqugħa bħala teoloġikament tajbin.

Fil-kontroversja Arjana kien hemm min tkellem dwar it-Tliet Persuni tat-Trinita' u ħareġ bit-tifsira omousiana, terminu li jfisser li l-Persuni għandhom essenza waħda, dik li llum ngħidulha sustanza waħda.

Kien hemm ukoll min ħareġ bit-tifsira omeousiana, terminu li jfisser li l-Persuni tat-Trinita' jixxiebħu fl-essenza jew fis-sustanza.

Il-Konċilju ta' Pariġi aċċetta dawn iż-żewġ tifsiriet, imma fl-istess ħin ikkundanna l-mexxejja ta' l-Arjaniżmu tal-Knisja Latina, filwaqt li wera ħniena kbira ma' l-isqfijiet li f'Rimini u bnadi oħra kienu ċedew għall-pressjoni li kienet saret fuqhom mill-Imperatur Kostanzu jew minn ħaddieħor.

Ir-riżultat kien li l-Franċiżi kienu meħlusa immedjatament mill-fdalijiet ta' l-Arjaniżmu.

Il-parti l-kbira tal-kitbiet ta' Illarju waslu sħaħ sa għandna u dan juri l-imħabba li kellhom lejh il-qarrejja tiegħu matul iż-żminijiet.

Ix-xogħlijiet tiegħu jinqasmu f'erbgħa:

(1) opri dottrinali, (2) opri storiċi, (3) opri eseġetiċi jew ta' tifsir il-Bibbja u (4) innijiet.

(A) L-opri dottrinali ta' Illarju

L-opri dottrinali ta' Illarju huma ż-żewġ trattati li kiteb kemm dam fl-eżilju, jiġifieri It-Trinita' u Is-Sinodi.

It-Trinita' (De Trinitate)

Dan it-trattat fih 12-il ktieb.

X'aktarx li Illarju ma tahx dan it-titlu.

San Ġirolmu jirreferi għalih bħala Kontra l-Kotba ta' l-Arjani.

Hu fil-manuskritt l-iktar riċenti li jissejjaħ It-Trinita'.

Kittieba oħra sejħulu Dwar il-Fidi.

Il-kitba kienet ispirata mill-kuntatt li Illarju kellu fl-Orjent mal-omeousiani, jew dawk li kienu jgħidu li l-Persuni tat-Trinita' għandhom essenza li tixxiebah.

Din tista' tkun duttrina tajba jekk wieħed jgħallem li l-essenza tixxiebah għax hi l-istess, imma hi duttrina ħażina jekk wieħed isostni li l-essenza tal-Persuni Divini tixxiebah biss imma mhix l-istess.

Hu f'dan it-tieni sens li l-omeousiani kienu qegħdin jinterpretaw ix-xebh bejn il-Persuni tat-Trinita'.

L-ewwel ktieb hu introduzzjoni.

Fil-prologu Illarju jistqarr li ħadd ma jista' jifhem il-misteru tat-Trinita', iżda hu kien qiegħed fi 'vjaġġ lejn Alla'.

Imbagħad jagħti sintesi ta' l-opra kollha.

Is-suġġett fil-fatt hu ttrattat mit-tieni ktieb 'il quddiem.

Il-kotba mit-tieni sat-tnax huma maqsumin fi tlieta: (a) l-ewwel taqsima tiġbor fiha t-tieni u t-tielet ktieb, (b) it-tieni tkopri mir-raba' sas-seba' ktieb u (ċ) it-tielet mit-tmienja sat-tnax.

L-ewwel taqsima fiha espożizzjoni ġenerali tal-kontroversja dwar ir-rabta bejn il-Missier u l-Iben u dwar id-divinità ta' l-Iben li kienet miċħuda mill-Arjani.

Imbagħad fit-tieni ktieb l-awtur juri x'kienet tgħallem il-Knisja Kattolika dwar id-diversi ereżiji.

Jgħid xi ħaġa wkoll dwar l-Ispirtu s-Santu.

It-tielet ktieb jeħodha kontra l-argumenti foloz li l-Arjani kienu jġibu biex juru li l-Iben hu inferjuri għall-Missier.

Fit-tieni taqsima Illarju jagħti lista ta' l-istqarrijiet tal-fidi ta' l-Arjani.

Jagħti traduzzjoni Latina tat-test sħiħ tal-professjoni Arjana li Arju kien bagħat lil Alessandru, Isqof ta' Lixandra u jeħodha kontra l-kontenut tagħha permezz ta' siltiet bibliċi biex jipprova li l-Iben hu Alla veru bħall-Missier.

Fit-tielet taqsima jikkonfuta t-tagħlim Arjan u juri li r-rabta bejn il-Missier u l-Iben hi vera u reali u mhux biss morali kif kienu jgħidu l-Arjani.

L-Iben mhux inferjuri għall-Missier.

Kristu bata iżda b'daqshekk ma kienx esseri imperfett; id-divinità ma tbatix.

Sar bniedem biex ikun jista' jbati u jmut.

Qam mill-mewt għaliex kien bniedem u Alla.

Fi tmiem din it-taqsima Illarju kiteb il-kapitli 55 u 56 dwar l-Ispirtu s-Santu.

Is-Sinodi (De Synodis)

Illarju kiteb dan it-trattat fis-sena 359 waqt li kien qed jikteb fuq it-Trinita'.

Fl-istess ħin kienu qed isiru t-tħejjijiet għall-Konċilju ta' Rimini u ta' Selewċja.

It-trattat kien indirizzat lill-Isqfijiet tal-Gallja u fl-aħħar lill-Isqfijiet ta' l-Orjent.

L-opra hi maqsuma f'żewġ taqsimiet.

Fl-ewwel taqsima (kap1 sa 65) Illarju jeżamina l-istqarrijiet varji tal-fidi li l-Orjentali kienu ppubblikaw bejn is-snin 341 u 359, u li l-Insara tal-Knejjes Latini kienu jqisu kollha flimkien bħala stqarrija tal-fidi Arjana.

Illarju qies bħala Arjana l-istqarrija l-iżjed estrema - dik tas-sena 357 imsawra f'Sirmio.

Fit-tieni taqsima (kap 66 sa 92) hu jistudja t-termini Griegi homoousios u homoiousios.

It-terminu homoousios ifisser li Kristu hu ta' l-istess essenza jew sustanza tal-Missier; it-terminu homoiousios ifisser li Kristu hu bħall-Missier skond l-essenza jew is-sustanza.

Illarju interpreta l-kliem 'ta' l-istess sustanza tal-Missier' bħala li tfisser li l-Iben hu bħall-Missier skond is-sustanza.

B'hekk wera li ż-żewġ termini kienu aċċettabli jekk jingħataw interpretazzjoni ortodossa.

Għalhekk il-Persuni Divini huma sustanza waħda għalkemm magħżulin minn xulxin.

B. L-opri storiċi ta' Illarju.

Insibu ħames opri storiċi ta' Illarju, jiġifieri Ktieb lil Kostanzu, It-Tieni Ktieb lil Kostanzu, Ktieb Kontra Kostanzu, Kontra Awsenzju u Frammenti Storiċi.

Fl-ewwel parti ta' din l-opra nsibu t-test ta' l-ittri li bagħtu l-isqfijiet tal-Knisja Latina miġburin fil-Konċilji lill-Imperatur Kostanzu biex jitolbuh iwaqqaf il-persekuzzjoni kontra min kien isostni l-Kredu tal-Konċilju ta' Niċea.

Fit-tieni parti Illarju jitkellem dwar il-proċedura irregolari li kien hemm fil-Konċilju ta' Milan fis-sena 355 u li wasslet għall-kundanna ta' Atanasju u ta' Ewsebju ta' Verċelli.

(2) It-Tieni Ktieb lil Kostanzu

Kitbu fis-sena 359.

Wara l-Konċilju ta' Selewċja Illarju mar Kostantinopli u bagħat jitlob lill-Imperatur Kostanzu biex jippermettilu jidħol f'dibattitu pubbliku ma' Saturninu ta' Arles.

Talbu wkoll biex ma jistqarrx il-fidi Arjana fformulata f'Rimini iżda jirrikorri għall-fidi li kellu fil-Magħmudija.

It-talba ta' Illarju ma kinitx milqugħa u għalhekk Illarju kiteb din l-opra.

Kitba qalila ħafna fejn Kostanzu hu mqabbel ma' Neruni u Deċju.

Din ukoll kienet intenzjonata bħala apoloġija (difiża) għall-isqfijiet.

Illarju kiteb dal-ktieb fis-sena 364, wara li hu u Ewsebju ta' Verċelli ma rnexxilhomx ineħħu mis-sede episkopali ta' Milan lill-Isqof Awsenzju li kien Arjan.

Illarju kiteb lill-Imperatur Valentinjanu kontra Ewsebju, iżda l-Imperatur ried jibqa' newtrali fil-każ tal-kontroversji reliġjużi.

(5) Frammenti Storiċi

Dawn il-frammenti fihom diversi dokumenti marbutin mal-Konċilju ta' Sardica (343) u mas-snin ta' wara bejn is-Sinodu ta' Béżiers u t-tluq ta' Illarju għall-eżilju.

Fihom ukoll dokumenti dwar il-Konċilju ta' Rimini u ittri tal-Papa Liberju.

Jinkludu wkoll dokumenti ta' wara s-sena 359 u jagħtu direttivi dwar kif għandhom ikunu ttrattati l-isqfijiet li ffirmaw il-formula tal-fidi ta' Rimini.

Dawn il-frammenti jagħtuna dokumentazzjoni tajba dwar il-kontroversji Arjani bejn is-snin 343 u 366.

Ġ.

L-opri eseġetiċi ta' Illarju.

Illarju għandu 3 opri eseġetiċi: (i) Kumment għall-Mattew (355) – opra li fiha jimxi mat-test bibliku u jiddiskuti l-fatti ewlenin u t-tifsira spiritwali tagħhom; (ii) Kumment għas-Salmi (364) – opra li fiha kien influwenzat minn Oriġene li wkoll kien kiteb il-Kumment għas-Salmi.

Hawn Illarju jagħti diversi kummenti marbutin mal-kontroversja Arjana; (iii) Dwar il-misteri (ċ.

360) – jgħid li l-Iskrittura titkellem dwar l-Inkarnazzjoni bil-fatti u bil-kliem.

Kristu kien prefigurat fl-irqad ta' Adam, fid-dulluvju ta' żmien Noè, fil-barka ta' Melkisedek, fil-ġustifikazzjoni ta' Abraham fit-twelid ta' Iżakk, u fil-jasar ta' Ġakobb.

Parti minn din l-opra ġiet skoperta minn J.F. Gammurrini f'manuskritt ta' Arezzo fl-1887.

D. L-innijiet ta' Illarju

Illarju hu l-ewwel kittieb tal-Knisja Latina li kiteb l-innijiet Latini.

Il-Konċilju ta' Toledo approva l-kant ta' l-innijiet bħal dawk li kitbu Illarju u Ambroġju ta' Milan.

Ġirolmu jgħid li Illarju kiteb din l-opra.

L-innijiet ġew skoperti wkoll minn J.F. Gammurrini.

San Illarju ta' Poitiers kien espost għall-kitbiet tal-Padri tal-Knisja Griega u tal-kittieba sagri fl-Orjent fi żmien l-eżilju tiegħu fil-Friġja (Asja Minuri).

Dan il-fatt kellu importanza kbira fil-formazzjoni personali tiegħu u għall-patrimonju tal-Knisja Latina.

Illarju kiteb bil-Latin u għalhekk ta kontribut kbir lill-Ewropa tal-Punent u l-Afrika ta' Fuq.

Għen mhux ftit biex il-Knisja Latina taġġorna ruħha mal-Knisja Griega ta' dak iż-żmien, tant li ħafna jsejħulu l-Anastasju tal-Punent.

Il-Papa Piju IX għamel lil San Illarju ta' Potiers Duttur tal-Knisja fl-1851.


Mahatma Gandhi

Mahatma Gandhi

Mohandas Karamchand Gandhi (2 ta' Ottubru 1869 – 30 ta' Jannar 1948) kien l-akbar mexxej tal-Indja fil-ġlieda tagħha għall-indipendenza.

Pijunier tas-"satyagraha", jew reżistenza għat-tirannija permezz ta' diżubbidjenza ċivili tal-massa — filosofija mibnija fuq l-"ahimsa", non-vjolenza totali — Gandhi wassal lill-Indja għall-indipendenza u ispira movimenti għad-drittijiet ċivili għal-libertà madwar id-dinja.

Gandhi jissejjaħ ħafna drabi bħala "Mahatma", li bis-Sanskrit tfisser "Ruħ Kbira".

Fl-Indja jsejħulu "Bapu", li bil-Gujarati tfisser "missier", u jqimuh uffiċjalment bħala Missier in-Nazzjon.

Jum twelidu, it-2 ta' Ottubru, huwa Jum Nazzjonali fl-Indja, u l-Jum Internazzjonali tan-Non-Vjolenza fid-dinja kollha.

Gandhi l-ewwel ma ħaddem id-diżubbidjenza ċivili non-vjolenti kien bħala avukat fl-Afrika t'Isfel, fil-ġlieda li kellha l-komunità Indjana t'hemmhekk għad-drittijiet ċivili.

Meta mar lura l-Indja fl-1915, beda jorganizza lill-bdiewa, raħħala u ħaddiem a biex jipprotestaw kontra t-taxxi esaġerati fuq l-art u d-diskriminazzjoni.

Minn meta beda jmexxi l-Kungress Nazzjonali Indjan fl-1921, Gandhi beda jmexxi kampanji nazzjonali kontra l-faqar, biex jagħti iktar drittijiet lin-nisa, jgħaqqad nies ta' reliġjonijiet u etniji differenti, itemm id-diskriminazzjoni tal-intokkabbli, ikabbar l-awtonomija ekonomika personali, u jġib l-indipendenza tal-Indja mill-okkupazzjoni Brittanika.

Gandhi mexxa lill-Indjani kontra t-taxxa fuq il-melħ li mponew l-Ingliżi, fil-famuż Marċ tal-Melħ twil 400 kilometru (250 mil) fl-1930, u iktar tard sejjaħ lill-Ingliżi biex jitilqu fl-1942.

Intefa' l-ħabs bosta drabi, kemm fl-Afrika t'Isfel kif ukoll fl-Indja.

Gandhi issielet biex jipprattika n-non-vjolenza u l-verità dejjem u f'kull sitwazzjoni, u ħeġġeġ lil ħaddieħor jagħmel l-istess.

Għex fil-faqar f'komunità residenzjali awto-suffiċjenti u kien jilbes ilbies fqir tradizzjonali Indjan, li kien nisġu hu nnifsu.

Kien jiekol ikel veġitarjan sempliċi, u kien jagħmel diversi sawmiet fit-tul kemm biex jissaffa spiritwalment kif ukoll bħala protesta soċjali.

Gandhi twieled f'Porbandar, belt max-xatt li kienet tagħmel parti minn Bombay.

Missieru, Karamchand Gandhi (1822–1885), li kien jagħmel parti minn komunità Hindu imsejħa "Modh", kien "diwan" (uffiċjal għoli) ta' Porbander.

Ommu, kienet ir-raba' mara ta' missieru, l-ewwel tlieta mietu waqt li kienu qegħdin iwelldu.

Imrobbi minn omm devota u influwenzat mit-tradizzjonijiet Ġainisti tar-reġjun, Mohandas żviluppa fih qima kbira lejn l-annimali, il-veġitarjaniżmu, is-sawm għat-tisfija personali, u tolleranza lejn persuni ta' twemmin differenti.

Il-Klassiċi Indjani, l-iktar l-istejjer ta' Shravana and Maharaja Harishchandra, ħallew impatt kbir fuq it-tfajjel Gandhi.

Dawn il-karattri epiċi wassluh jidentifika ruħu mal-valuri supremi tiegħu, il-Verità u l-Imħabba.

Ta' 13-il sena Mohandas iżżewweġ lil Kasturbai Makhanji ta' 14-il sena fi żwieġ irranġat mill-familji skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien.

Sentejn wara kellhom tifel li iżda miet wara ftit ġranet.

Missieru miet fl-istess sena.

Iktar tard kellhom erbat itfal, kollha subien: Harilal, imwieled fl-1888; Manilal, fl-1892; Ramdas, fl-1897; u Devdas, fl-1900.

Bħala student kellu livell medju.

Għadda b'diffikultà mill-matrikola għall-Kulleġġ Samaldas f'Gujarat.

Hemm ma tantx kien kuntent għax familtu riditu jsir avukat filwaqt li hu ried isir tabib.

Fl-1888, mar l-Ingilterra jistudja l-liġi fil-University College London u beda jitħarreġ ta' avukat fl-Inner Temple.

F'Londra żamm il-ġurament li kien għamel quddiem ommu li jastjeni mil-laħam, l-alkoħol, u n-nisa.

Hemm daħal fil-Vegetarian Society, u kien elett fl-eżekuttiv.

Uħud mill-veġitarjani kienu membri tas-Soċjetà Teosofika, li kienet taħdem għall-fraternità umana, u kienet tistudja l-letteratura Induwista u Buddista.

Dawn ħeġġew lil Gandhi jaqra l-"Bhagavad Gita".

Gandhi, li qabel ma kellux interess fir-reliġjon, beda jaqra l-kitbiet sagri Induwisti, Misilmin u Insara.

Gandhi sar avukat fl-1891 u mar l-Indja fejn skopra li ommu kienet mietet meta hu kien għadu Londra.

Ipprova jipprattika l-liġi f'Bombay imma bla suċċess.

Ipprova jidħol għalliem imma għalxejn.

Sentejn wara, aċċetta kuntratt ta' sena minn studju legali Indjan, Dada Abdulla & Co., fil-kolonja ta' Natal, fl-Afrika t'Isfel, li dak iż-żmien kienet ukoll parti mill-Imperu Brittaniku.

Gandhi qatta' 21 sena fl-Afrika t'Isfel, fejn żviluppa l-ideat politiċi u l-etika tiegħu, u l-ħiliet ta' tmexxija.

L-Indjani tal-Afrika t'Isfel kienu mmexxija minn Musulmani għonja, li impjegaw lil Gandhi bħala avukat, u minn ħaddiema Indù, u dawn kellhom drittijiet limitati.

Fl-Afrika t'Isfel, Gandhi esperjenza d-diskriminazzjoni li kien hemm lejn il-persuni kollha li ma kinux bojod.

F'Pietermaritzburg tefgħuh barra mill-ferrovija għax ma riedx jiċċaqlaq mill-vagun tal-ewwel klassi.

Ipprotesta u l-għada ħallewh.

Xufier ta' kowċ sawtu għax ma riedx iċedi postu lil wieħed Ewropew.

Ħafna lukandi ma aċċettawhx.

Maġistrat fil-qorti ta' Durban ordnalu jneħħi t-turbant u hu ma aċċettax.

Dawn il-ġrajjiet kienu punt ta' żvolta f'ħajjet Gandhi u ġagħluh jirrealizza l-inġustizzji soċjali.

Huwa dam iktar milli kien pjanat fl-Afrika t'Isfel biex jgħinu lill-Indjani jiġġieldu liġi li ma tħallihomx jivvutaw.

Għalkemm m'għaddietx tiegħu iżda rnexxielu jiġbed l-attenzjoni fuq is-sitwazzjoni tal-Indjani fl-Afrika t'Isfel.

Huwa għaqqad il-komunità Indjana flimkien meta waqqaf in-Natal Indian Congress fl-1894.

Fl-1897, meta Gandhi wasal Durban, folla settlers bojod attakkatu u ħelisha biss għax daħlet għalih mart is-supretendent tal-pulizija.

Iżda per prinċipju ma ħarrek lil ħadd minn dawk li assaltawh.

Fl-1906, il-gvern ta' Transvaal għadda liġi li biha l-Indjani kienu obbligati jirreġistraw ruħhom.

Gandhi beda jħaddem l-idea tiegħu ta' protesta non-vjolenti billi ħeġġeġ lill-Indjani jisfidaw dik il-liġi u jkunu lesti jsofru biex jagħmlu dan.

L-Indjani aċċettaw u damu seba' snin isofru ħabs, swat u anke qtil għax ma ridux jirreġistraw jew għax ħarqu r-registration cards.

Minkejja li l-Gvern irripressahom, tant qala' kritika li l-mexxej tal-Afrika t'Isfel Jan Christiaan Smuts, kien imġiegħel jinnegozja kompromess ma' Gandhi.

Fl-1913, dawk il-ħaddiema Indjani li qabel kienu skjavi b'kuntratt kellhom jibdew iħallsu taxxa ġdida wara li għadda l-Indian Relief Bill.

Gandhi beda kampanja ta' reżistenza passiva li sabet l-appoġġ ta' eluf ta' ħaddiema tal-minjieri.

Meta fis-6 Novembru 1913 kien qed imexxi marċ, li fih kien hemm 127 mara, 57 tifel u 2037 raġel, Gandhi kien arrestat.

Inħeles fuq kawzjoni, reġa' ingħaqad mal-marċ u reġa' kien arrestat.

Iżda l-Indian Relief Bill tneħħa.

Fl-1915, Gandhi mar lura l-Indja għal kollox.

Ingħaqad mal-Indian National Congress li beda jmexxih ħames snin wara u fis-26 ta' Jannar 1930 iddikjara l-independenza tal-Indja li iżda l-Ingilterra ma għarfitx.

Fl-1939, Gandhi u l-Kungress ma baqgħux jagħtu appoġġ lir-Raj wara li l-Viceroy iddikjara gwerra fuq il-Ġermanja bla ma kkonsulta lil ħadd.

Gandhi talab independenza immedjata fl-1942 u l-Ingliżi tefgħu l-ħabs lilu u għexieren ta' eluf ta' partitarji tal-Kungress.

Sadattant il-Lega Musulmana ikkoperat mal-Ingliżi, minkejja li Gandhi oppona bil-qawwa, biex ikollha l-istat separat tal-Pakistan.

F'Awwissu 1947 l-Ingliżi qasmu l-art biex hekk l-Indja u l-Pakistan saru żewġ stati Indipendenti.


Filosofija Ellenistika

Filosofija Ellenistika

Il-Filosofija Ellenistika hi dak il-perjodu fl-istorja tal-Filosofija tal-Punent li kien ġie żviluppat miċ-ċiviltà Ellenistika wara Aristotli u li ntemm mal-bidu tan-Neoplatoniżmu.

Il-Pitagoriżmu huwa sistema filosofika u xjentifika żviluppata minn Pitagora, u li influwenza kważi s-sistemi filosofiċi Ellenistiċi kollha li ġew warajh.

Eventwalment żviluppaw żewġ skejjel ta' ħsieb Pitagoriku, waħda bbażata fuq il-matematika u li kompliet il-ħidma xjentifika tiegħu, u l-oħra li ffukat iktar fuq it-tagħlim eżoteriku ta' Pitagora, għalkemm it-tnejn li huma kellhom parti mill-oħra.

Fil-Greċja tal-qedem, is-sofisti kienu kategorija t'għalliema speċjalizzati f'għodod filosofiċi u retoriċi bl-għan li jgħallu aretê — eċċellenza, jew virtù — l-aktar lil statisti u nobbli żgħażagħ.

Iċ-Ċiniċi kienu setta ta' filosfi axxeti li bdew b'Antistene fir-raba' seklu QK u li komplew sal-ħames seklu WK.

Huma kienu jemmnu li wieħed għandu jgħix ħajja vurtwuża bi qbil man-Natura.

Dan fisser iċ-ċaħda tax-xewqat konvenzjonli għall-għana, għall-poter, għas-saħħa, jew għall-fama, u ħajja ħielsa minn pussess.

Iċ-Ċirenejċi kienu skola filosofika ultra-edonista mwaqqfa fir-raba' seklu WK minn Aristippu ta' Ċirene.

Huma kienu jsostnu li l-pjaċir huwa l-ogħla tjubija, speċjalment il-gratifikazzjoni immedjata.

Fi żmien seklu d-duttrina iktar moderata tal-Epikurej ħadet post iċ-Ċirenejċiżmu.

Il-Platoniżmu huwa l-filosofija ta' Platun, kif miżmuma u żviluppata mis-segwaċi tiegħu.

Il-kunċett ewlieni kienet it-Teorija tal-Forom: l-arketipi traxendenti, perfeffi, li tagħhom l-oġġetti ta' kuljum fid-dinja huma biss kopja imperfetta.

L-ogħla forma kienet il-Forma tat-Tjubija, is-sors tal-kewn, li seta' jintlaħaq bir-raġuni.

Fit-tielet seklu QK, Arċilesaw addotta x-xettiċiżmu, li sar prinċipju ewlieni tal-iskola sas-sena 90 QK, meta Antjoku żied elementi Stojċi, u ċaħad ix-xettiċiżmu.

Bl-addozzjoni ta' mistiċiżmu orjentali fit-tielet seklu WK, il-Platoniżmu evolva fin-Neoplatoniżmu.

Il-Peripatetiċi kienu filosfi li żammew u żviluppaw il-filosofija ta' Aristotli.

Huma kienu favur li wieħed jistudja d-dinja biex jifhem il-pedament aħħari ta' kollox.

L-għan tal-ħajja kienet l-hena, li kienet toħroġ minn azzjonijiet virtwużi bl-g]an li wieħed iżomm fin-nofs taż-żewġ estremitajiet bejn il-wisq u l-ftit wisq.

Il-Pirroniżmu, jew ix-xettiċiżmu Pirroniku, kien skola ta' xettiċiżmu mibdija minn Pirro fit-tielet seklu QK, u li kompla javvanza taħt Enesidemu fl-ewwel seklu QK.

Dan kien isostni xettiċiżmu filosofiku sħiħ dwar id-dinja sabiex wieħed jilħaq "ataraxia" jew hena fil-menti (moħħ), filwaqt li kien isostni wkoll li xejn ma jista' jiġi ppruvat veru allura wieħed għandu jissospendi l-ġudizzju.

L-Epikurejiżmu kien imwaqqaf minn Epikuru fit-tielet seklu QK.

Dan kien jara l-univers immexxi miċ-ċansijiet, mingħajr l-indħil tal-allat.

L-Epikurejiżmu kien iqis in-nuqqas ta' uġiegħ bħala l-akbar pjaċir, u kien isostni ħajja sempliċi.

Kien ir-rivali ewlieni tal-Istojċiżmu sakemm iż-żewġ filosofiji mietu fit-tielet seklu WK.

L-Istojċiżmu kien imwaqqaf minn Żenone ta' Ċizju fit-tielet seklu QK.

Ibbażat fuq l-ideat etiċi taċ-Ċiniċi, dan kien jgħallem li l-għan tal-ħajja hu li wieħed jgħix skont in-Natura.

L-Istojċiżmu kien isistni l-iżvilupp tal-awto-kontroll u l-fortitudni bħala mezz kien wieħed jegħleb emozzjonijiet distruttivi.

Kien l-aktar skola tal-filosofija ta' suċċess sakemm miet fit-tielet seklu WK.

L-Eklettiċiżmu kien sistema filosofika li addottat numru ta' duttrini filosofiċi eżistenti li l-aktar rat li jagħmlu sens.

L-iktar proponent magħruf tagħha kien Ċiċerun.

Il-Ġudaiżmu Ellenistiku kien attentat biex tiġi stabbilita tradizzjoni reliġjoni Lhudija fi ħdan il-kultura u l-lingwa Ellenistika.

Ir-rappreżentant ewlieni tagħha kien Filos ta' Lixandra.

In-Neopitagoriżmu kien skola filosofika li reġgħet qajmet id-duttrini filosofiċi tal-Pitagoriżmu, u li kien prominenti bejn l-ewwel u t-tieni seklu WK.

Kien attentat biex jiddaħħal element reliġjuż fil-filosofija Griega, il-qima ta' Alla permezz ta' ħajja axxetika, li tinjora l-pjaċiri tal-ġisem u l-impulsi kollha tas-sensi, sabiex tiġi ppurifikata r-ruħ.

Il-Kristjaneżmu Ellenistiku kien l-attentat ta' rikonċiljazzjoni bejn il-Kristjaneżmu u l-filosofija Griega, liema attentat beda lejn l-aħħar tat-tieni seklu WK.

Meħud b'mod partikolari mill-Platoniżmu u min-Neoplatoniżmu emerġenti, persunaġġi bħal Klement ta' Lixandra fittxew li jipprovdu lill-Kristjaneżmu b'qafas filosofiku.

In-Neoplatoniżmu, jew Plotiniżmu, kien skola ta' filosofija reliġjuza u mistika mwaqqfa minn Plotinu fit-tielet seklu WK u bbażata fuq it-tagħlim ta' Platun u ta' Platonisti oħrajn.

Il-quċċata tal-kewn (eżistenza) kien il-Wieħed jew it-Tajjeb, l-għajn ta' kollox.

Bil-virtù u l-meditazzjoni r-ruħ kellha l-qawwa li tgħolli lilha nfisha u titwaħħad mal-Wieħed; din kienet il-funzjoni vera tal-bniedem.

Il-Plotiniżmu kien ir-rivali ewlieni tal-Kristjaneżmu sakemm spiċċa fis-sitt seklu WK.


Plotinu

Plotinu

Plotinu (Grieg: Πλωτῖνος) (ca.

204/5–270 WK) kien filosfu ewlieni tal-qedem.

Fis-sistema teoretika tiegħu hemm tliet prinċipji: il-Wieħed, l-Intellett, u r-Ruħ.

L-għalliem tiegħu kien Ammonju Sakka u kien parti mit-tradizzjoni Platonika.

Storiċi tas-seklu 19 ivvintaw it-terminu Neoplatoniżmu u applikawh għalih u għall-filosofija tiegħu, li kienet influwenti fl-Antikwità tal-Aħħar.

Ħafna mill-informazzjoni bijografika dwar Plotinu ġejja mid-daħla ta' Porfirju għall-edizzjoni tiegħu tal-"Enneadi" ta' Plotinu.

Il-kitbiet metafiżiċi tiegħu ispiraw sekli sħaħ ta' metafiżiċi u mistiċi Pagani, Insara, Lhud, Islamiċi u Njostiċi.

Porfirju jikteb li Plotinu kellu 66 sena meta miet fis-sena 270, it-tieni sena tar-renju tal-imperatur Klawdju II, li jindika li s-sena tat-twelid tiegħu kienet il-205 WK.

Ewnapju jikteb li Plotinu twieled f'Likopoli (Lycopolis), fl-Eġittu elenizzat "Plotinu".

Lyco bil-Grieg tfisser "lupu".

L-istess għerq intuża għal-Liċew (Lukos / Λύκος) ta' Aristotli fl-Eġittu - l-inħawi tal-lupu.

Bħal Platonisti oħrajn, Plotinu kellu sfiduċja intrinsika fil-materjaliżmu, u kien jemmen li l-fenomena huma kopja, jew mimika (mimesi) ta' xi ħaġa "ogħla u inteliġibbli" [VI.I] li kienet "il-parti l-aktar veritiera tal-Kewn ġenwin".

Din l-isfiduċja estendiha għall-ġisem, inkluż ġismu stess; Porfirju jgħid li darba minnhom ma riedx li jitpinġa ritratt tiegħu, x'aktarx għall-istess raġunijiet ta' disgust.

Bl-istess mod Plotinu qatt ma ddiskuta l-antenati tiegħu, it-tfulija, jew il-post u d-data tat-twelid tiegħu.

Skont il-kitbiet kollha dwaru, il-ħajja personali u soċjali tiegħu tixhed l-ogħla livelli morali u spiritwali.

Madwar is-sena 232, ta' 27 sena Plotinu vvjaġġa lejn Lixandra biex jistudja l-filosofija.

Hemmhekk ma għoġbu ħadd mill-għalliema tiegħu, sakemm xi ħadd issuġġerielu li jisma' l-ideat ta' Ammonju Sakka.

Meta sema' l-lezzjonijiet ta' Ammonju, huwa qal lil ħabib tiegħu, "dan hu r-raġel li kont qed infittex," u beda studju intensiv taħt l-għalliem ġdid tiegħu.

Minbarra Ammonju, Plotinu kien influwenzat ukoll mix-xogħlijiet ta' Alessandru ta' Afrodisja, Numenju, u diversi Stojċi.

Wara ħdax-il sena f'Lixandra, ta' madwar 38 sena, huwa ddeċieda li jivestiga l-filosofija ta' filosfi mill-Persja u mill-Indja.

F'tentattiv biex jikseb dan, huwa ħalla Lixandra u ngħaqad mal-armata ta' Gordjanu III meta din kienet qed tavvanza fuq il-Persja.

Madankollu, il-kampanja militari kienet falliment, u mal-mewt ta' Gordjanu Plotinu sab ruħu mitluf f'art ostili, u irnexxielu jmur lura Antjokja biss b'diffikultajiet kbar.

Meta kellu 40 sena, waqt ir-renju ta' Filep l-Għarbi, huwa wasal Ruma, fejn baqa' kważi għall-kumplament ta' ħajtu.

Hemmhekk ġibed lejh diversi studenti.

Dawk l-eqreb lejh kienu jinkludu lil Porfirju, lil Amelju Ġentiljanu tat-Toscana, lis-Senatur Kastriċu Firmu u lil Ewstokju ta' Lixandra, tabib li ddedika ħajtu għat-tagħlim Plotinu u li baqa' jassistih sal-mewt.

Kemm dam Ruma, Plotina kiseb ukoll ir-rispett tal-Imperatur Galljenu u ta' martu Kornelja Salonina.

F'punt minnhom Plotinu pprova jikkonvinċi lil Galljenu jerġa' jibni komunita' abbandunata f'Campania, magħrufa bħala 'Belt il-Filosfi', fejn l-abitanti setgħu jgħixu skont il-kostituzzjoni mfassla fil-"Liġijiet" ta' Platun.

Għal xi raġuni mhux magħrufa minn Porfirju, din it-talba qatt ma ngħatat sussidju Imperjali.

Sussegwentement Porfirju mar jgħix Sqallija, u hemm sar jaf li l-eks għalliem tiegħu kien miet.

Il-filosfu kien qatta' l-aħħar jiem tiegħu għalih waħdu, f'biċċa art ġewwa Campania, imħallija lilu minn sieħbu Zethos.

Skont ir-rakkont ta' Ewstokju, li assistih fl-aħħar mumenti tiegħu, l-aħħar kliem ta' Plotinu kien: "Stinkaw biex tagħtu d-Divin li jinsab fikom lura lid-Divin li jinsab f'Kollox."

Ewstokju jikteb li daħal serp taħt is-sodda li fuqha kien jinsab Plotinu, u li malli dan tal-aħħar miet, iżżerżaq 'il barra minn toqba fil-ħajt.

Plotinu ħalla diversi kitbiet li saru l-"Enneadi", miktubin fuq medda ta' snin minn madwar is-sena 253 sa ftit xhur qabel ma miet, sbatax-il sena wara.

Porfirju jinnota li l-Enneadi, qabel ma hu stess ikkompilahom u rranġahom, kienu biss il-ġabra enormi ta' noti u kitbiet li Plotinu kien juża fil-lezzjoni li jagħti u fid-dibattiti tiegħu.

Plotinu kien isibha diffiċli jirrevedi xogħlu, minħabba l-vista batuta li kellu, iżda kitbietu kienu jitolbu editjar intensiv.

Skont Porfirju, il-kitba ta' Plotinu kienet waħda atroċi; ma kienx jifred il-kliem kif suppost; u ma tantx kien jaqa' u jqum mir-regoli tal-ortografija.

Plotinu kien jobgħod il-proċess editorjali, u ħalla din il-biċċa xogħol f'idejn Porfirju, li mhux biss irfina x-xogħol tal-għalliem tiegħu, iżda wkoll ġabru fl-arranġament li għandha llum.

Fost it-tagħlim ta' Plotinu hemm "il-Wieħed": suprem, kompletament tranxendenti, mingħajr ebda distinzjoni, multipliċità jew distinzjoni; bl-istess mod, huwa lil hinn minn kull kategorija tal-kewn u l-baħħ.

Il-kunċett tal-"kewn" huwa derivat minna permezz tal-oġġetti tal-esperjenza tal-bniedem, imsejħin dijade, u huwa attribut ta' tali oġġetti, iżda l-Wieħed infinit u tranxendenti jmur lil hinn minn tali oġġetti, u allura jmur lil hinn mill-kunċetti li nidderivaw minnhom.

Il-Wieħed "ma jista' jkun ebda oġġett eżistenti", u l-anqas ma jista' jkun sempliċement is-somma ta' tali oġġetti, iżda jiġi "qabel kulma jeżisti".

Allura, ebda attribut ma jista' jiġi assenjat għall-Wieħed.

Nistgħu biss nidentifikawh mat-Tajjeb u mal-prinċipju tas-Sbuħija.

Per eżempju, il-ħsieb ma jistax ikun attribwit mal-Wieħed għaliex jimpli distinżjoni bejn ħassieb u l-oġġett tal-ħsieb (mill-ġdid, dijade).

Anke l-intelliġenza awto-kontemplativa (in-noeżi tan-"nous") titlob dualità.

"Ladarba tlissen 'It-Tajjeb,' iżżid xejn iktar: ma' kull żieda, u proporzjonali ma' dik iż-żieda, tkun qed iddaħħal defiċenza."

[III.8.11] Plotinu jiċħad li l-Wieħed huwa senzjenti, konxju minnu nnifsu, u li jwettaq azzjonijiet (ergon) [V.6.6].

Minflok, jekk wieħed jinsisti li jrid jiddeskrivi lill-Wieħed, allura jrid isejjaħlu dinamiżmu pur, jew potenzjalità li mingħajra xejn ma jista' jeżisti.

[III.8.10] Plotinu jispjega li huwa impossibbli għall-wieħed li jkun Kewn jew Alla Ħallieq konxju minnu nnifsu.

F'[V.6.4], Plotinu jqabbel lill-Wieħed mad-"Dawl", 'in-"Nous" Divin max-"Xemx" u fl-aħħar ir-Ruħ mal-"Qamar" li d-dawl tagħha hu biss "derivazjoni tad-dawl tax-Xemx".

L-ewwel dawl jista' jeżisti mingħajr il-bżonn tax-Xemx.

Il-Wieħed, li jmur lil hinn mill-attributi kollha, inkluż il-kewn jew in-nuqqas tiegħu, hu l-għajn tad-dinja - iżda mhux permezz ta' xi att ta' ħolqien, mixtieq jew le, għaliex il-Wieħed, li ma jinbidilx, ma jistax jingħata l-attribut tal-Attività.

Plotinu minflok jargumenta li l-multiplu ma jistax jeżisti mingħajr is-sempliċi.

Dak "inqas perfett" irid bilfors joħroġ minn dak li hu "perfett" jew "iktar perfett".

Allura, il-"ħolqien" kollu joħroġ mill-Wieħed fi stadji suċċessivi ta' inqas u inqas perfezzjoni.

Dan l-istadji m'humhiex iżolati temporalment, iżda jseħħu mal-medda taż-żmien bħala proċess kostanti.

Plotinu hawnhekk jirriżolvi l-kwistjoni bejn l-ontoloġija ta' Platun u l-Actus et potentia (att u potenzjal) ta' Aristotli.

Il-kwistjoni kienet li Aristotli, billi rriżolva argument ta' Parmenide - (l-Argument tat-Tielet Raġel) - kontra l-ontoloġija u t-teorija tal-forom ta' Platun, ħoloq skola oħra ta' ħsieb filosofiku.

Hawnhekk Plotinu jirrikonċilja "it-Tajjeb fuq id-Demiurgu" mit-"Timew" ta' Platun mal-mexxej mhux immexxi tal-Actus et potentia ta' Aristotli.

Plotinu jagħmel dan billi jagħmel il-potenzjal, jew il-qawwa, il-Wieħed u d-demiurgu, jew id-diade, il-komponent tal-azzjoni jew tal-enerġija fl-ontoloġija konjitiva filosofika.

Filosfi Neoplatoniċi li ġew iktar tard, speċjalment Jambliku, żiedu mijiet ta' essri intermedji bħala ħarġiet bejn il-Wieħed u l-Bniedem' iżda s-sistema ta' Plotinu hi ħafna iktar sempliċi.

Il-Wieħed m'huwiex biss kunċett intellettwali, iżda xi ħaġa li tista' tiġi esperjenzata, esperjenza fejn wieħed imur lil hinn minn kull multipliċità.

Plotinu jikteb, "Imissna l-aqqas biss ngħidu li "ħa jara", iżda li "ser ikun dak li jara", jekk tassew jibqa' possibbli li wieħed jiddistingwi bejn "dak li jara" u l-"muri", mingħajr ma wieħed isostni bla biżgħa li t-tnejn huma, filfatt, wieħed."

Plotinu joffri alternattiva għall-kunċett Kristjan Ortodoss tal-ħolqien "ex nihilo" (mix-xejn), liema kunċett jattribwixxi lil Alla d-deliberazzjoni tal-menti (moħħ) u l-azzjoni tar-rieda, għalkemm Plotinu qatt jsemmi 'l-Kristjaneżmu fix-xogħlijiet tiegħu.

L-emanazzjoni "ex deo" (minn Alla) tikkonferma t-tranxendenza assoluta tal-Wieħed, u allura tagħmel l-iżvolġiment tal-kosmos sempliċement "konsegwenza" tal-eżistenza t'Alla; il-Wieħed bl-ebda mod ma jiġi affetwat jew imnaqqas b'dawn l-emanazzjonijiet.

Plotinu juża l-analoġija tax-Xemx li tarmi d-dawl mingħajr diskriminazzjoni mingħajr ma tnaqqas lilha nfisha, jew ta' rifless f'mera li b'ebda mod ma tnaqqas jew b'xi mod tibdel l-oġġett rifless.

L-ewwel emanazzjoni hija n-"Nous" (il-Monti jew Moħħ divin, logos jew ordni, Ħsieb, Raġuni), identifikata metaforikament mad-Demiurgu fit-Timew ta' Platun.

Hija l-ewwel Rieda lejn it-Tajjeb.

Min-"Nous" joħroġ l-Anima Mundi, jew l-ispirtu, tad-dinja, li Plotinu jaqsam fi tnejn, l-għoli u l-baxx, filwaqt li jidentifika l-aspett baxx tar-Ruħ man-Natura.

Mill-Anima Mundi toħroġ ir-ruħ individwali, u finalment il-materja, fl-aktar livell baxx fil-katina tal-kewn, u allura l-inqas livell perfett fil-kosmos.

Plotinu sostna li n-natura essenzjali tal-ħolqien hi waħda divina, għaliex fl-aħħar mill-aħħar din ħierġa mill-Wieħed, permezz tan-nous u l-Anima Mundi.

Huwa permezz tat-Tajjeb u tas-Sbuħija li nagħrfu lill-Wieħed, l-ewwel f'affarijiet materjali u mbagħad fil-Forom.

In-natura essenzjalment devozzjonali tal-filosofija ta' Plotinu toħroġ ukoll mill-kunċett tiegħu ta' "henosis" - il-kisba t'unjoni f'estasi mal-Wieħed.

Porfirju jirrakkonta li Plotinu kiseb dan it-twaħħid erba' darbiet kemm dam jafu.

Dan jista' jitqabbel mal-kunċetti tal-illuminiżmu, il-ħelsien, u kunċetti oħra t'unjoni mistika komuni f'ħafna tradizzjonijiet kemm tal-Lvant u tal-Punent.

L-hena awtentika tal-bniedem għal Plotinu tikkonsisti f'li dan jidentifika ruħu ma' dak li hu l-aqwa fl-univers.

Minħabba li l-hena tmur lil hinn minn dak kollu li hu materjali, Plotinu jisħaq li r-rikkezzi tad-dinja ma jikkontrollawx l-hena vera tal-bniedem.

(Enneadi I.4.4) L-argument ta' Plotinu dwar l-hena hu wieħed mill-akbar influwenzi tiegħu fuq il-ħsieb tal-Punent; dan għaliex kien wieħed minn tal-ewwel li daħħal l-idea li l-eudaimonia (l-hena) tintlaħaq biss bil-kuxjenza.

Il-bniedem veru huwa kapaċità kontemplattiva mhux korporja tar-ruħ, superjuri għal dak kollu li hu korporju.

Jirriżulta, allura, li l-hena vera tal-bniedem hija indipendendi mid-dinja fiżika.

L-hena vera hi, minflok, dipendenti fuq il-bniedem metafiżiku u awtentiku li jinsab fl-għola kapaċità tar-Raġuni.

"Għaliex il-bniedem, speċjalment dak Profiċjenti, m'huwiex iż-żwieġ tar-Ruħ u l-ġisem: prova ta' dan hi li l-bniedem jista' jinqata' mill-ġisem u jiddisprezza t-tjubija apparenti tiegħu" (Enneadi I.4.14) Il-bniedem li kiseb l-hena ma jiddejjaqx mill-mard, mill-iskumdità, eċċ., għaliex l-attenzjoni tiegħu hu fuq l-aqwa u l-akbar affarijiet.

L-hena awtentika tal-bniedem hi l-użu ta' dik il-kapaċità l-aktar awtentika tal-bniedem: il-kontemplazzjoni.

Anke fl-aktar affarijiet ta' kuljum, f'dawk l-azzjonijiet fiżiċi l-aktar mundani, l-istagħnar tal-att tal-bniedem "... huwa determinat mill-fażi l-aktar għolja tar-Ruħ".

(Enneadi III.4.6) Anke fl-aktar argumenti drammatiċi li Plotinu jikkunsidra (eżempju meta wieħed ikun jgħaddi minn tortura estrema), huwa jikkonkludi li dan isaħħaħ l-argument tiegħu li l-hena vera hija metafiżika, għaliex il-bniedem li huwa tassew ħieni jifhem li dak li qed jiġi ttorturat huwa biss ġisem, mhux l-istess individwu konxju, u li allura l-hena tippersisti.

Plotinu joffri deskrizzjoni sħiħa tal-kunċett tiegħu ta' persuna li laħqet eudaimonia.

"Il-ħajja perfetta" tinvolvi persuna b'kontroll fuq ir-raġuni u l-kontemplazzjoni.

(Enneadi I.4.4) Il-bniedem ħieni ma jitbandalx bejn l-hena u d-dwejjaq, kif ħafna kontemporanji ta' Plotinu kienu jemmnu.

L-Istojċi, per eżempju, kienu jiddubitaw l-abiltà ta' xi ħadd li jkun ħieni (jekk wieħed jassumi li l-hena hi l-kontemplazzjoni) jekk dan ikun mentalment inkapaċitat jew anke rieqed.

Plotinu jiċħad dan, għaliex għalih ir-ruħ u l-bniedem veru ma jorqdux mhux marbutin bil-ħin jew biż-żmien; l-anqas ma l-bniedem ħaj li laħaq eudaimonia m'hu sejjer, f'daqqa waħda, jieqaf juża l-kapaċitajiet l-aktar awtentiċi tiegħu sempliċiment minħabba skumdità fil-lat fiżiku tiegħu. "...Ir-rieda tal-Profiċjenti hi magħmula dejjem, u biss, ġewwiena."

(Enneadi I.4.11)

B'mod ġenerali, l-hena għal Plotinu hi "... ħarba mill-mogħdijiet u l-affarijiet ta' did-dinja" u l-attenzjoni fuq l-għola, jiġifieri l-Forom u l-Wieħed.


Mirtilla

Mirtilla

Il-mirtilla hi frotta li jagħmlu varji speċi tal-ġeneru "Vaccinium" (familja tal-"Ericaceae").

Dawn huma bakek żgħar blu-vjola b'togħma ħelwa u ftit izzukrata.

L-isem kien oriġinarjament jirreferi għall-"Vaccinium myrtillus", il-mirtilla komuni, u għadu l-iżjed jirreferi għal dawn, iżda t-terminu jista' jirreferi wkoll għall-"Vaccinium uliginosum" u d-diversi speċi Amerikani li xi wħud minnhom huma kkultivati ("Vaccinium caespitosum", "Vaccinium corymbosum", "Vaccinium angustifolium", "Vaccinium deliciosum", "Vaccinium membranaceum", "Vaccinium ovalifolium", "Vaccinium myrtilloides", eċċ.).

Fis-sens botaniku, il-mirtill jappartienu għall-ġeneru "Vaccinium" u għalhekk it-terminu jintuża għall-ispeċi kollha tal-ġeneru.

Fis-sens kulinari, issir distinzjoni bejn il-mirtilla (blu u pjuttost ħelwa) u il-mirtilla ħamra (Vaccinium vitis-idaea, ħamra u pjuttost qarsa).

Il-bakek jistgħu jittieklu friski jew jintużaw fit-torti jew ħelu ieħor.

It-torta tal-mirtill huwa deżerta tradizzjonali tal-istaġun fir-reġjuni muntanjużi tal-Ewropa.

Il-muffins tal-mirtill huma pasti Amerikani klassiċi.

Il-mirtill jista' jintuża wkoll biex jintgħamlu xi ġammijiet, ġuleppi, sorbetti, tejiet, eaux-de-vie, likuri jew imbejjed.

Din hija waħda mill-bakek li għandha l-inqas zokkor u kaloriji; billi hi rikka fil-fibra u fl-antiossidanti tajba biex taqta' l-ġuħ , u fl-istess ħin hi dijuretiku qawwi.

Hi rikka fil-vitamini li jinħallu fl-ilma, fl-aċtu ċitriku u fl-aċtu maliku, fl-alkalojdi indoliċi, fl-antoċjani u fit-tannini; għandha propjetajiet antisettiċi, antidiarreatiċi, u antiemorraġiċi u kontra l-għama ta' bilejl.

Din hija waħda mill-frott l-iżjed rikki fl-antiossidanti, ikun kif ikun imkejjel.

Minn tmienja u tletin tip ta' frott u ħxejjex ttestjati, il-miritill ġie:

Ara t-tabella ta' hawn taħt li tagħti l-kompożizzjoni tal-"blueberries" Amerikani.

Il-prova xjentifika tal-effett tal-mirtill fuq il-mard tal-għajnejn bdiet fis-snien 1980.

L-effetti protettivi u ta' benefiċċju fuq il-katarretti ġejjin mill-qawwa antiossidanti li għandu l-mirtill.

Waħda mill-proprjetajiet notevoli li għandu l-meraq tal-mirtill hi l-kapaċità tiegħu li jġeded il-memorja tal-firien xjuħ.

Dan urih J.A. Joseph f'Boston u ġie kkonfermat minn timijiet oħra.

Mhuwiex ċar jekk dan l-effet tajjeb fuq il-memorja hux riproduċibbli fil-bniedem .

Xi riċerkaturi qegħdin jistudjaw xi soluzzjonijiet terapewtiċi f'oqsma oħra (il-prevenzjoni tal-kanċer u l-mard deġenerattiv).

Il-mirtilla hi l-unika xitla li għandha bżonn ħamrija għanja fl-[[aluminju]] .

Dawn il-[[baħrija|baħrijiet]] (heterocera) jieklu l-mirtilla:

[[Kategorija:Bakek]]


Prospero Grech

Prospero Grech

Il-Kardinal Prospero Grech (Birgu, 24 ta' Diċembru, 1925 - Ruma, Italja, 30 ta' Diċembru, 2019), imwieled Stanley Grech, kien it-tieni Kardinal Malti fl-istorja tal-Knisja Kattolika.

Bin Vincenzo Grech u Amelia mwielda Gatt.

Ir-Reġistru tal-Magħmudija tal-parroċċa ta' San Lawrenz tal-Belt Vittoriosa jgħid li Patri Prospero kien mgħammed jumejn wara li twieled, jiġifieri fis-26 ta' Diċembru, mill-Arċipriet ta' dak iż-żmien, il-Kan Joseph Maria Farrugia.

Hu ngħata l-isem ta' Stanley.

Ingħata wkoll ħames ismijiet oħra: David, John, Arthur, Lawrence u Joseph.

Il-parrinijiet tiegħu tal-magħmudija kienu John u Sophia Craig.

Studja l-Liċeo u serva bħala gunner fil-Home Guard tal-Università fi żmien il-Gwerra.

Wara li għamel tliet xhur fl-Army, beda l-kors tal-mediċina fl-Università ta' Malta, iżda wara sena daħal mal-Patrijiet Agostinjani fl-1943.

Il-professjoni solenni tiegħu għamilha fi ħdan dan l-Ordni fis-26 ta' Ottubru 1947.

Ħa l-isem reliġjuż ta' Prospero.

Kien ordnat subdjaknu f'Ruma fit-3 ta' Lulju 1949 u ordnat presbiteru fil-Bażilika ta' San Giovanni Laterano f'Ruma fil-25 ta' Marzu 1950.

Patri Prospero Grech studja l-filosofija fil-Monasteru ta' San Mark, ir-Rabat, Malta, u t-Teoloġija fil-Kulleġġ ta' Santa Monika f'Ruma.

Huwa kiseb Dottorat fit-Teoloġija mill-Università Gregorjana ta' Ruma (1953), Liċenzjat fl-Iskrittura Mqaddsa mill-Istitut Pontifiċju Bibliku ta' Ruma (1954) u Diploma fil-Psikoloġija Edukattiva minn Freibourg, l-Iżvizzera (1951).

Patri Prospero Grech irriċerka l-lingwi Semitiċi fl-Università ta' Oxford (1957-58) wara li kien akkwista 'scholarship' tal-British Council u f'dik ta' Cambridge (1958-59).

Fl-1958, il-Professur Arberry tal-Istudji Orjentali fl-Università ta' Cambridge, ried skular Malti ħalli jgħinu f'xogħol li kien qed jagħmel.

Il-Professur Ġużè Aquilina kien irrakkomanda lill-Professur Prospero Grech għal dan ix-xogħol.

Il-Professur Prospero Grech għen lill-Professur Arberry fil-ktieb "A Maltese Anthology" ta' poeżija u proża Maltija maqluba bl-Ingliż u fi ktieb ieħor bl-isem "Dun Karm – Poet of Malta" maħruġ minn Arberry u Grech minn Cambridge University Press.

Artiklu ppubblikat fil-"Catholic Herald" jikkwota lill-kittieb u l-kritiku Nigel Dennis jgħid li Patri Prospero huwa possibilment l-iktar persuna intelliġenti li teżisti.

Din l-allegata stqarrija ta' Dennis għaddiet mingħand l-armla ta' Dennis għal għand il-kittieb tal-artiklu, Patri Alexander Lucie-Smith.

Fost id-diversi karigi li okkupa fl-Ordni Agostinjan, fl-1971 inħatar l-ewwel President tal-Istitut Patristiku Augustinianum tal-Ordni ta' Santu Wistin.

Barra minn hekk Patri Prospero ħadem f'diversi universitajiet barra minn Malta u f'Kummissjonijiet Pontifiċji.

Kien ukoll Konsultur tal-Kongregazzjoni tad-Duttrina tal-Fidi.

Fit-13 ta' Diċembru 2011, Jum ir-Repubblika, Patri Prospero Grech kien onorat mill-President ta' Malta, Dr George Abela, bħala Kumpann tal-Ordni Nazzjonali tal-Meritu.

Waqt konferenza li kienet saret fl-2010, intitolata "Revisiting Labour's History", il-Professur Godfrey Pirotta kien qal li fis-snin sittin Patri Prospero kien ghamilha ta' medjatur bejn il-Partit Laburista u l-Vatikan fuq il-kwistjoni tas-sitt punti.

Ftit huma dawk li jafu b'dan is-sehem ta' medjatur li kellu Patri Prospero, u dan proprju ghax din il-medjazzjoni ma kinitx giet imxandra.

Fl-1963 kienet saret laqgħa sigrieta bejn Dom Mintoff u Patri Prospero gewwa Ruma, fejn iktar tard Patri Prospero kien ressaq l-argumenti tal-Mexxej Laburista quddiem il-Vatikan.

Dan kollu kien qed isir bhala parti mill-isforz tal-Partit Laburista biex il-kwistjonijiet bejn l-Istat u l-Knisja jissolvew darba ghal dejjem.

Is-sitt punti li Mintoff kien qed jinsisti fuqhom biex jintlahaq qbil bejn iz-zewg nahat kienu jinkludu: is-separazzjoni bejn Stat u l-Knisja; l-ugwaljanza bejn religjonijiet differenti; ir-rikon-oxximent legali taz-zwieg civili u anki d-divorzju ghal min kien jemmen fih; it-taghlim tar-religjon fl-iskejjel tal-Istat li jinghata biss lil min jixtiequ; li l-iskejjel privati jghaddu min process ta' spezzjoni qabel jikkwalifikaw ghall-fondi mill-Gvern; is-servizzi socjali jinghataw lil kulhadd minghajr diskriminazzjoni (anki lil tfal imwielda barra z-zwieg); li l-Knisja taghti kontribut finanzjarju u l-privilegum fori jkun ristrett; ic-censura fuq l-arti tkun hielsa mill-influwenza tal-Knisja; u li l-Knisja ma tindahalx fl-affarijiet tal-Istat.

Skont il-ġurnal Laburista "Kullħadd", Patri Prospero kien wieħed minn żewġ patrijiet, li kienu ġew indikati minn Ruma li setgħu jieħdu post l-Isqof Emmanuel Gerada.

Imma allegatament Monsinjur Mikiel Gonzi kien instema' jgħid li f'din il-kariga ried jaħtar qassis, u mhux patri.

L-istess sorsi jispekulaw ukoll jekk din kinitx verament ir-raguni li ghalfejn Gonzi kien oggezzjona li Patri Prospero jinhatar f'din kariga, u dan fid-dawl tal-fatt li Patri Prospero kellu parentela ma' familja b'konnotazzjonijiet Laburisti qawwija.

Skont il-ġurnalista Anton Cassar, Grech jiġi t-tifel ta' oħt Mosè Gatt li serva fil-Kumitat Eżekuttiv tal-Partit Laburista sal-isplit fil-partit.

Fr Prospero Grech kien imsemmi biex isir isqof iżda billi kien jiġi mil-Laburista Mosè Gatt, il-Gvern ta' Borg Olivier ma approvax in-nomina tiegħu.

Kien is-Sibt 6 ta' Jannar 2012, festa tal-Epifanija f'Ruma, li l-Papa Benedittu XVI, wara l-Angelus ta' nofsinhar, ħabbar li kien se jlaqqa' Konċistorju biex jinnomina 22 membru ġdid tal-Kulleġġ tal-Kardinali fosthom lil Grech.

Il-Papa dakinhar iddeskriva lil Patri Prospero Grech OSA bħala "professur emeritu ta' għadd ta' universitajiet Rumani u Konsultur tal-Kongregazzjoni tad-Duttrina tal-Fidi".

Patri Prospero huwa t-tieni Kardinal Malti fl-istorja tal-Knisja, wara li fis-seklu dsatax Malta kellha Kardinal ieħor, Fabrizio Sceberras Testaferrata, li kien nominat Kardinal mill-Papa Piju VII, kważi 200 sena qabel, fil-Konċistorju tas-6 t'April 1818.

Patri Prospero Grech inħatar arċisqof fit-8 ta' Frar 2012 fil-Konkatidral ta' San Ġwann, il-Belt Valletta.

Fit-18 ta' Frar inħatar Kardinal mill-Papa Benedittu XVI.

Il-Provinċja Agostinjana Maltija ferħet lil Patri Prospero ghan-nomina li rcieva bhala Kardinal.

"Minbarra li huwa unur fuq livell personali, huwa wkoll unur ghall-Ordni ta' Santu Wistin li fin-nomina tieghu jara r-rikonoxximent tal-Knisja Universali ghas-servizz lejn l-Evangelju".

Patri Prospero ngħata t-titlu personali ta' Arċisqof Titulari ta' San Leone fil-Basilicata, titlu li qablu ġarru l-Kardinal Stanislaw Dziwisz, bl-arma tiegħu, li tirrappreżenta s-salib ta' Malta u l-arma tal-Agostinjani bil-baklu u s-salib.

Interessanti ċ-ċurkett tad-deheb li ngħata mill-Kurja Arċiveskovili Maltija lill-Isqof Prospero Grech, maħdum kollu Malta u li juri lil San Pawl bis-salib, ħuġġieġa u l-lifgħa.


Għenba tax-xewk

Għenba tax-xewk

L-Għenba tax-xewk, ("Ribes uva-crispa", syn.

"R. grossularia") hi speċi tar-"Ribes", indiġena fl-Ewropa, l-Afrika tal-majjistral, u l-Asja tal-punent, nofsinhar u l-lbiċ.

Hi waħda minn bosta speċi simili tas-sottoġeneru "Grossularia" u m'għandha x'taqsam xejn ma' l-għeneb (ġeneru Vitis) ħlief fid-dehra.

Minkejja li s-soltu hi kklassifikata bħala sottoġeneru fir-"Ribes", xi tassonomisti iqisu l-"Grossularia" bħala ġeneru separat, għalkemm jista' jkun hemm ibridi bejn l-għenba tax-xewk u l-kassis (e.g., il-Jostaberry).

Is-sorroġeneru "Grossularia" hu differenti mill-kassis l-iżjed fiz-zkuk li għandhom ix-xewk u fil-fjuri li jikbru waħidhom jew f'pari u mhux f'raċemi.

Il-frott tal-arbuxxelli jittiekel u hu mkabbar fuq skala domestika u kommerċjali.

L-għeneb tax-xewk jikber f'arbuxxelli mħabbla li jogħlew bejn 1m u 3m.

Iz-zkuk tiegħu, mimlijin xewk iniggeż ħafna, joħorġu wieħed wieħed jew fi friegħi ta' tnejn jew tlieta mill-qiegħ ta' zkuk qsar jew fuq frieghi laterali.

Il-fjuri f'għamla ta' kniepen joħorġu waħda waħda jew f'pari minn gruppi ta' weraq fit-tond maqtugħin il-ġewwa sewwa fi tliet jew ħames tebqiet.

Il-frott selvaġġ hu iżgħar minn dak tal-varjetajiet koltivati, imma s-soltu jkollu togħma tajba.

Ġeneralment hu sufi barra minn f'varjetà waħda, "R. uva-crispa".

Il-kulur is-soltu hu aħdar imma hemm varjanti ħomor u kultant ikun hemm bakek vjola skuri.

L-għeneb tax-xewk hu indiġenu f'ħafna partijiet tal-Ewropa u l-Asja tal-punent, nofsinhar u lbiċ u jikber min-natura fl-arbuxelli alpini u msaġar imġebblin fir-reġjuni baxxi minn Franza lejn il-lvant u l-ġewwa fil-Himalaya u l-Indja peniżolari.

Għalkemm illum l-għeneb tax-xewk hu komuni fuq iż-żrieżaq tal-baxx tal-Alpi tal-Piedmonte u tas-Savojja, m'aħniex żguri jekk ir-Rumani kinux jafu bih, imma jista' jkun li hu msemmi f'silta vaga fl-iStorja Naturali ta' Plinju l-Kbir; is-sjuf sħan tal-Italja, fl-antik bħal ta' llum, ma kinux jiffavorixxu il-koltivazzjoni tiegħu.

Minkejja li l-għeneb tax-xewk issa hu abundanti fil-Ġermanja u Franza, jidher li fil-medju evu ma kinux ikabbruh wisq, imma l-frott selvaġġ kienu jqisuh utli fil-mediċina billi l-meraq aċituż tiegħu għandu l-propjetà li jberred il-ġisem fil-mard; waqt li l-kelma bl-Ingliż antik, "Fea-berry", li għada tintuża f'xi djaletti provinċjali, turi li kellu l-istess valur fil-Brittannja, fejn bdew minn kmieni jħawluha fil-ġonna.

Hemmhekk tant ilu kkoltivat l-għeneb tax-xewk li diffiċli tiddistingwi arbuxxelli selvaġġi li tnisslu minn xtieli ikkoltivati u dawk li huma parti mill-flora indiġena tal-gżira.

Mill-mijiet ta' varjetajiet imsemmijin fix-xogħlijiet ortikulturali riċenti, forsi ftit iħabbtuha fit-togħma mal-"Old Rough Red" u "Hairy Amber".

Il-klima tal-Gżejjer Brittaniċi tidher li hi ideali biex jitkabbar l-għeneb tax-xewk u jista' jitkabbar anki fil-partijiet tal-Iskozja l-iżjed 'l fuq fejn jissejjaħ "grozet"; anzi t-togħma tiegħu titjib iżjed ma titla' 'l fuq.

Fin-Norveġja (fejn jissejjaħ "stikkelsbær" — jew "bakka xxewwek"), l-għeneb tax-xewk jiffjorixxi fil-ġonna tal-kosta tal-punent kważi saċ-Ċirku polari Artiku, u jinstab 'l fuq sa 63°.

Is-sjuf nixfin ta' Franza u l-Ġermanja ma taqbilx miegħu għalkemm jitkabbar b'xi suċċess f'xi distretti għoljin.

L-għeneb tax-xewk fin-nofsinhar tal-Ingilterra jikber tajjeb fil-frisk u wieħed jista' jsibu fil-ġonna ħdejn Londra fejn jikber fin-nofs dell taħt is-siġar tat-tuffieħ; imma fit-tramuntana jkollu bżonn ikun espost għax-xemx biex isir perfett.

Imur tajjeb f'kważi kull kwalità ta' ħamrija, imma jippreferi ħamrija b'materja organika jew jew sediment alluvjonali, u minkejja li minn natura hu pjanta ta' postijiet pjottost nixfin, immur tajjeb f'ħamrija niedja jekk tkun skulata sewwa.

Sikwit jinsab fl-irħula mifruxa maċ-Ċekoslovakkja ta' qabel kollha.

L-eħfef metodu għall-propagazzjoni tal-għeneb tax-xewk hu bit-tħawwil tal-biċċiet maqtugħin mix-xitla, ħafna eħfef milli miż-żerriegħa.

Biċċiet maqtugħin fil-ħarifa jaqbdu malajr u jibdew jagħtu l-frott fi ftit snin.

Jista' jinħtieġ żbir aħrax; il-frott jikber fuq il-friegħi tal-ġenb u dawk li jkunu ħarġu s-sena ta' qabel, għalhekk fis-seklu 19, kellhom id-drawwa li jiżbru l-friegħi tal-ġenb fix-xitwa, u forsi jiżbru l-friegħi prinċipali wkoll fl-istess ħin jew innaqqrulhom it-truf fis-sajf.

Ix-xtieli jistgħu jipproduċu bakek kbar jekk ikun fertilizzati sewwa bil-kompost, l-iżjed jekk jinġabru l-maġġoranza tal-frott meta jkun għadu żgħir u jitħallew ftit bakek biss jibqgħu jikbru.

Għal dan l-għan tajjeb li l-għeneb tax-xewk jitlaqqam fuq ("Ribes aurum") jew speċi oħra tar-"Ribes".

Xi kabbara tas-sekli 19 u 20 irnexxielhom ikkabbru għeneb tax-xewk jiżen bejn uqija u tnejn, imma bħal f'ħafna varjetajiet ta' frott, ikbar ma jkun l-għeneb tax-xewk inqas ikollu togħma.

L-arbuxxelli tal-għeneb tax-xewk huma vulnerabbli għad-dud tal-baħrija "Abraxas grossulariata".

Fil-kultivazzjoni, l-aħjar metodu biex teħles minnhom hu li tneħħi l-larvi b'idejk malli jfaqqsu; din tbid il-bajd fuq il-weraq tal-għeneb tax-xewk li jaqgħu.

Il-baħrija "Macaria wauaria" u d-dubbiena "Nematus ribesii" jagħmlulha l-ħsara wkoll.

Id-dud tan-"Nematus reibesii" jindifnu fil-ħamrija biex jagħmlu l-fosqda; meta jfaqqsu fil-forma adulta, ibidu l-bajd li jfaqsu bħala larvi, fuq in-naħa ta' taħt tal-weraq tal-għeneb tax-xewk..

Fis-seklu 19 fost l-insettiċidi kontra dawn kien hemm l-ilma bir-raża tal-arżnu, taħlita dgħajfa ta' aċtu karboliku u trab tal-helleborus li jaħdmu kontra l-"Macaria wauaria" u n-"Nematus ribesii" t-tnejn.

Kienu jużaw ukoll infużjoni ta' tabakk jew ta' digitalis.

Jekk il-weraq li jaqgħu jitneħħew bil-galbu u l-ħamrija ta' madwar tintgħażaq, il-bajd u l-krisalidi ta' dawn l-insetti jinqerdu.

Is-Sulfid tal-Potassju kien magħruf li hu effettiv fil-kura tal-mofof tas-siġar bħall-moffa tal-għeneb tax-xewk Amerikan.

Ninnotaw li bħall-parti l-kbira tar-"Ribes", l-għeneb tax-xewk jista' jospita l-fungu Cronartium ribicola, li jista' tagħmel ħsara kbira lill-arżnu tat-tip "pinus strobus"; għalhekk il-koltivazzjoni tal-għeneb tax-xewk hi projbita f'ċerti reġjuni tal-Istati Uniti.

L-għeneb tax-xewk jintuża sikwit bħala ingredjent fid-deżerta, bħal torti u "crumbles".

Jintuża wkoll biex jagħti t-togħma x-xorb u jista' jsir minnu inbid jew tiżani.

L-għeneb tax-xewk jista' jiġi kkonservat bħala ġamm, frott imnixxef jew fis-siropp taz-zokkor.


Kassisa

Kassisa

Il-kassisa, "Ribes nigrum" hi speċi ta' "Ribes" indiġena fl-Ewropa ta' Fuq u fl-Asja, u hi perenni.

Il-kassis jikber f'arbuxxelli żgħar għoljin bejn 1-2 m. Il-weraq tagħhom huma alternati, sempliċi, bejn 3-5 ċm twal u wisgħin, u palmati maqsumin f'ħames tebqiet bit-truf bis-snien.

Il-fjuri huma bejn 4-6 mm fid-dijametru, b'ħames petali b'lewn minn aħdar ħamrani sal-kannella; dawn dawn joħorġu f'raċemi bejn 5-10 ċm twal.

Il-pjanta tagħti fwieħa qawwija mill-weraq u z-zkuk.

Tagħmel bakek li jittieklu, 1 ċm fid-dijametru, ta' kulur vjola skur ħafna, kważi iswed, bil-ġilda tleqq u caliċi li ma jaqax fuq nett.

Il-ftit żerriegħa fil-bakek huma rikki fin-nutrijenti.

Arbuxxell stabbilit jista' jipproduċi sa 5 kilogrammi ta' bakek matul is-sajf.

Ix-xtieli mill-Ażja kultant jiddistingwuhom bħala varjetà separata, "Ribes nigrum" var. "sibiricum", jew anki bħala speċi distinta "Ribes cyathiforme".

Hemm kultivari ħafna tal-kassis, fosthom: Amos Iswed, Ben Alder, Ben Avon, Ben Connan, Ben Dorain, Ben Gairn, Ben Tama, Ben Lomond, Ben Loyal, Ben More, Ben Sarek, Ben Tirran, Ben Zona, Big Ben , Boskoop Giant, Cotswold Cross u Wellington XXX.

Varjetajiet ġodda qed jiġu żviluppati kontinwament biex tissaħaħ it-tolleranza għall-ġlata u r-reżistenza għall-mard u jittejjeb il-ħsad bil-magna, il-kwalità tal-frott, il-kontenut nutrittiv u togħma tal-frott.

Żewġ kultivari ġodda li ħarġu mill-programm tat-tnissil tal-kassis f'British Colombia, il-Kanada - Blackcomb u Tahsis - intgħażlu għall-immunità li għandhom għall-fungu tal-arżnu, Cronartium ribicola, u t-tolleranza għall-ġlata.

Fil-Finlandja jikkoltivaw varjetajiet li jipproduċu frott aħdar, ta' togħma inqas qawwija u iżjed ħelwa mill-kassis tipiku.

Dan jissejjaħ "viherherukka".

Tħejjija qabel it-tħawwil

Hu importanti ħafna li jkun hemm eradikazzjoni kompluta tal-ħaxix ħażin għal staġun sħiħ qabel it-tħawwil.

Hu rakkomandat li jintużaw l-erbiċidi għall ħaxix ħażin.

Barra minn hekk il-ħamrija għandha tiġi ttestjata għan-nematodi; jista' jkun hemm bżonn il-fumigazzjoni fejn hemm preżenza sinifikanti ta' nematodi li jġorru l-virus.

Il-kultivaturi għandhom iqisu l-fertilità ġenerali tal-art fejn ikunu se jħawlu (pereż. nutrijenti, pH) biex jiżguraw is-sit jissodisfa l-kondizzjonijiet tat-tħawwil rakkomandati kif hu spjegat fil-gwida għall-produtturi ta' din ix-xitla (www.berrycrops.net).

Hu importanti li jkun hemm biżżejjed irrigazzjoni u skulatura tal-ilma qabel wieħed jaħseb biex iħawwel.

Il-kontroll tal-ħaxix ħażin – Il-kultivaturi jistgħu jużaw "mulch" organiku (fosthom serratura u tiben), plastik oħxon miksi bil-"mulch" organiku, jew kanvas bħala mezz kontra l-ħaxix ħażin.

Jekk jintużaw xi erbiċidi kimiċi, wieħed għandu jiċċekkja mal-awtoritajiet biex jiżguraw l-użu ta' dawn is-sustanzi hu reġistrat u xieraq.

Iż-żbir – Iż-żbir annwali tal-friegħi u r-rimjiet qodma li huma inqas minn ~45 grad mal-art huwa importanti għall-kura tal-uċuħ u għall-ħsad bil-magna.

Spiss jiġri li meta ż-żbir tar-rimjiet niżlin l-isfel jiġi ttraskurat, il-piż tal-frott li jkollhom jegħlibhom u jniżżilhom mal-art u l-frott ikollu l-ħsara jew jitħassar.

Iż-żbir jista' jsir bl-idejn jew mekkanikament.

Il-pjanti tal-familja Ribes huma ibatu minn bosta mardiet, fosthom l-aktar prominenti huma "Cronartium ribicola" u l-moffa.

Però hemm Però hemm ġew żviluppati u qed jiġu żviluppati varjetajiet li jirreżistu xi wħud minn dan il-mard.

Hemm ukoll il-marda "Drepanopeziza ribis", iżda din normalment mhijiex problema serja għall-varjetajiet żviluppati permezz ta' programmi tat-tnissil prominenti.

Il-frott fih ammont straordinarju ta' vitamina C (302% tal-valur ta' kuljum irrakomandat kull 100 g. Għandu wkoll livelli tajbin ta' potassju, fosfru, ħadid u Vitamina B5, u firxa wiesgħa ta' nutrijenti essenzjali oħra (ara t-tabella tan-nutrijent fuq il-lemin).

F'xi esperimenti tal-laboratorju ntwera li xi fitokimiċi oħra fil-frott (polifenoli/antoċiani) għandhom potenzjal li jinibixxui l-mekkaniżmi tal-infjammazzjoni li huma suspettati li għandhom x'jaqsmu mal-bidu tal-mard tal-qalb, kanċer, infezzjonijiet mikrobjali jew mard newroloġiku bħall-marda ta' Alzheimer..

L-antoċiani prinċipali fil-lbieba tal-kassis delfinidina-3-O-glukoside, delfinidina-3-O-rutinoside, ċianidina-3-O-glukoside, u ċianidina-3-O-rutinoside

li jibqgħu fil-meraq konċentrat fost polifenoli oħra li għadhom ma ġewx identifikati.

Iż-żejt miż-żerriegħa tal-kassis huwa rikk f'ħafna nutrijenti, speċjalment il-vitamina E u diversi aċti grassi mhux saturati fosthom l-aċtu alfa-linoleniku u l-aċtu gamma-linoleniku.

Fi studju pilota fuq in-nies, id-dermatite atopika naqset fit-trabi mredda' minn ommijiet li kienu jieħdu ż-żejt taż-żerriegħa tal-kassis meta l-ulied baqgħu jieħdu ż-żejt għal aktar minn sentejn.

Dan il-frott jista' jittiekel nej, imma għandu togħma qarsa qawwija u għalhekk ikollu bżonn ta' xi ħlewwa miegħu.

Is-soltu jissajjar maz-zokkor biex isir purè, li mbagħad jista' jitgħadda minn biċċa filoxx biex joħroġ il-meraq.

Il-purè jista' jintuża fil-ġamm, jogurt, ġelat, sorbet, u ħafna platti ħafna oħra kemm ħelwin u kemm mhumiex.

It-togħma qawwija tiegħu tista' tittaffa billi jiġi mħallat ma' frott ieħor, bħal-lampun u frawli fil-ħelu tas-sajf jew tuffieħ fit-torti.

Dan il-frott spiss jintuża fil-kċina Daniża u fir-"Rødgrød", diżerta popolari fil-Ġermanja ta' Fuq.

Minbarra li jintuża bħala meraq u fil-ġuleppi u kordjali, il-kassis jintuża wkoll fit-tisjir billi l-qrusa tiegħu toħloq togħma tajba f'ħafna zlazi, platti tal-laħam, u diżerti.


René Descartes

René Descartes

René Descartes [ʀəˈne deˈkaʀt], latinizzat bħala Renatus Cartesius (La Haye f'Touraine, 31 ta' Marzu 1596 – Stokkolma, 11 ta' Frar 1650) kien filosfu u matematiku Franċiż.

Hu meqjus bħala l-fundatur tal-filosofija u tal-matematika moderna.

Bil-Malti Descatres hu magħruf bħala Karteżju.

Karteżju estenda l-kunċett tal-għarfien razzjonalistiku ispirat miċ-ċertezza u l-preċiżjoni tax-xjenzi matematiċi, kif kien propost minn Francis Bacon u fformulat u applikat b'mod effettiv minn Galileo Galilei, għal kull aspett tal-għarfien, u welled dak li llum hu magħruf bħala r-razzjonaliżmu kontinentali, pożizzjoni filosofika li kienet dominanti fl-Ewropa bejn is-seklu 17 u s-seklu 18.

Karteżju twieled fil-31 ta' Marzu tal-1596 f'Haye "f'dar mill-iżjed nobbli, mill-eqdem u l-aktar prominenti ta' Touraine".

L-ewwel bijografu tiegħu, Pierre Borel, min-naħa l-oħra kien jaħseb li twieled fid-dar li il-familja Descartes kellhom f'Poitiers fil-Poitou: iż-żewġt idjar għadhom jeżistu u l-antenati tal-filosfu, li però ma kinux nobbli, kienu ġejjin mill-Poitou.

In-nannu tiegħu Pierre Descartes kien tabib u ibnu Joachim (1563-1640), li kien jaħdem ta' avukat f'Pariġi fl-1585 inħatar kunsillier tal-Parlament ta' Rennes , fejn fejn kien jgħix meta l-mara tiegħu Jeanne Brochard (1570-1597) welldet lil René, it-tielet mill-ulied wara t-twelid ta' Jeanne (1590-1640) u Pierre (1591-1660).

René tgħammed fit-3 ta' April 3 fil-knisja ta' Saint-Georges u ngħata l-isem tal-parrinu tiegħu, René Brochard des Fontaines, zijuh min-naħa t'ommu li kien imħallef f'Poitiers.

Mill-ewwel ġie fdat f'idejn balija, li baqgħet ħajja wara mewtu u kellha pensjoni li ħallielha l-filosfu.

Qabel ma miet reġa' talab lil ħutu biex jieħdu ħsiebha.

Omm René mietet sena wara, fit-13 ta' Mejju 1597, hija u twelled it-tifel l-ieħor li għex biss tlett ijiem.

Fl-1600 Joachim Descartes żżewweġ lil Anne Morin, bint is-sid tax-"Château de Chavagne" f'Sucé qrib Nantes, li magħha kellu żewġt itfal, Joachim u Anne.

Billi ma kellux omm, u missieru ta' spiss ma kienx ikun id-dar, René trabba ma' omm ommu u l-balija.

Għadda t-tfulija tiegħu f'La Haye maż-żewġ ħutu u rċieva l-edukazzjoni elementari minn għalliem privat.

Billi kien dejjem isfar u sikwit kellu sogħla xotta, it-tobba kellhom dubju kienx ħa jgħixuu żammewh milli jibda l-istudji regolari tiegħu.

Dam sal-Għid tal-1607 biex jidħol fil-Kulleġġ ta' La Flèche - imwaqqaf minn Enriku IV fl-1603 li tah lill-Ġiżwiti.

Dan il-kulleġġ diġà kien magħruf ħafna u ħuh Pierre kien beda l-istudji tiegħu hemm fl-1604, kif kien għamel l-istudjuż Marin Mersenne.

Kenu jiġu studenti mill-partijiet kollha ta' Franza, mingħajr distinzjoni ta' klassi soċjali.

Kellhom iħallsu biss għall-ikel u l-korsijiet ta' studju kien fihom tliet snin ta' Grammatika, tliet snin ta' istudji umanistiċi u tliet snin ta' filosofija .

Dawk li riedu biex jieħdu karriera fil-knisja, kienu jkomplu jistudjaw għal ħames snin oħra, it-teoloġija u l-Iskrittura.

Ftit kien hemm tagħlim fil-matematika, kienet mgħallma biss għal inqas minn siegħa kuljum lill-istudenti tat-tieni sena tal-filosofija.

Kien jgħallmu biss il-filosofija Aristotelika f'kors ta' tliet snin maqsum fit-tagħlim tal-loġika, ibbażat fuq il-manwali ta' Toledo Francisco u ta' Pedro da Fonseca, tal-fiżika u tal-metafiżika, flimkien mal-kunċetti tal-filosofija morali.

Karteżju deher li kien iddiżappuntat bit-tagħlim li kien kiseb: "Trawwimt fl-istudji umanistiċi mit-tfulija, u billi sirt nemmen li bihom stajt nikseb għarfien ċar u żgur ta' dak kollu li hu utli fil-ħajja, kont nixtieq ħafna li nitgħallem.

Iżda kif lestejt dan il-kors ta' studju sħiħ, li fi tmiemhom is-soltu tkun fost l-istudjui, bdielt l-opinjoni tiegħi kompletament: infatti sibt ruħi f'taħwida ta' dubji u żbalji tant li kelli l-impressjoni li ma kont ksibt l-ebda profitt, waqt li nfittex li nitgħallem u dejjem niskopri aktar u aktar l-injoranza tiegħi."

Dawn huma l-ħsibijiet ta' Karteżju matur meta kiteb il-"Metodu" tiegħu u lminta li l-iskejjel ma kinux jinkurraġġixxu l-ispirtu kritiku fl-istudenti.

Din ix-xewqa għar-riċerka personali kien diġà preżenti f'René żagħżugħ: "Bħala żagħżugħ, meta kont niltaqa' ma' xi iskoperta inġenjuża, kont nistaqsi lili nifsi jekk stajtx insibha għal rasi mingħajr ma nitgħallima mill-kotba."

Ħareġ mill-kulleġġ tal-Ġiżwiti f'Settembru 1615 b'imħabba u gratitudni għar-rettur, il-Patri Chalet Étienne, li kien għamilha ta' missieru matul il-perjodu ta' żgħożitu. u għas-sistema ta' ħajja osservata fl-iskola, li matulha saħħtu rkuprat kompletament.

Mar joqgħod ma' ħajjat ta' Poitiers biex jistudja l-liġi fl-Università ta' dik il-belt, fejn ħuh Pierre kien ħa l-lawrja tliet snin qabel.

Hemm ħa l-bakkalawrjat u l-lawrja fil-liġi kif kienet ix-xewq ta' missieru.

Imbagħad mar joqgħod mal-familja li, wara t-tieni żwieġ ta' missieru, kienu joqgħodu Rennes - fejn kienet toqgħod ukoll oħtu Jeanne, li fl-1613 kienet iżżewġet lil Pierre Rogier, Sinjur ta' Crévis, - jew f'Sucé f'Nantes, fejn il-matrinja tiegħu Anne Morin kellha dar.

Meta laħaq l-età ta' adult, saħħtu kienet irkuprat u xtaq li jitgħallem affarijiet ġodda.

Fil-bidu tal-1618 Karteżju, daħal volontier f'wieħed miż-żewġ reġimenti Franċiżi stazzjonati fi Breda fl-Pajjiżi Baxxi, taħt il-kmand tal-Prinċep ta' Orange.

Dan kien perjodu ta' tregwa fil-gwerra bejn Franza u Spanja: Karteżju kellu vallett fis-servizz tiegħu, iżda l-injoranza u vulgarità ta' sħabu u l-għass infurzat li spiss kien isib ruħu fih, ma ġegħluhx iħobb l-ambjent militari.

Madankollu, iż-żmien li qatta' hemm kien importanti minn aspett ieħor: Fl-10 ta' Novembru b'kumbinazzjoni iltaqa' mat-tabib Isaac Beeckman li ġie minn Middelburg fi Breda biex isib 'l zijuh u tfajla biex jiżżewwiġha.

Flimkien sabu ruħhom jippruvaw isolvu problema matematika.

Beeckmam li kellu tletin sena m'għandnix xi ngħidu eżerċita ġibda intellettwali qawwija fuq René u twieldet ħbiberija li, minkejja d-differenza fl-età, dawwar l-interess ta' Karteżju lejn ix-xjenzi matematiċi.

Beeckman kellu d-drawwa li jniżżel l-osservazzjonijiet u l-problemi xjentifiċi fi djarju li kien iżomm.

Waħda mill-problemi li Karteżju poġġa lil Beeckman kienet "Jekk tkun taf id-distanza li jivvjaġġa oġġett f'sagħtejn, sib id-distanza li tivvjaġġata f'siegħa."

Iit-tweġiba ta' Karteżju kienet li l-veloċità tiżdied fi proporzjon mad-distanza vvjaġġata, aktar milli mal-ħin li jgħaddi.

Fil-31 ta' Diċembru Karteżju lesta trattat qasir fuq il-mużika intitolat "Compendium musicae" li offra lil Beeckman bħala rigal għall-sena l-ġdida.

Hu rċieva bi tpattija rigal ta' djarju li dejjem kien iżomm miegħu .

Żewġ noti inħażżin minn Beeckam fuq il-manuskritt tal-"Compendium" juru li dan il-ktejjeb kien ir-riżultat ta' skambju ta' ideat bejn iż-żewg ħbieb...

Żewġ noti inħażżin minn Beeckam fuq il-manuskritt tal-"Compendium" juru li dan il-ktejjeb kien ir-riżultat ta' skambju ta' ideat bejn iż-żewg ħbieb.

"Il-ħsibijiet tiegħi għoġbuh," kiteb Beeckmam, meta fit-2 ta' Jannar 1619 telaq lejn Middelburg, u "dan jikkonferma mhux bil-ftit kemm kont ktibt fuq il-modi."

Fil- "Compendium" Karteżju qal bil-konvinzzjoni li l-passjonijiet differenti li tqajjem il-mużika għandhom ġustifikazzjoni fil-varjazzjoni fid-daqs tal-ħsejjes u r-relazzjonijiet tonali: jekk fil-bażi tal-effett emozzjonali prodott mill-mużika fuq is-semmiegħ hemm biss relazzjonijiet kwantitattivi, huwa jirrikonoxxi li għandu jkun hemm analiżi aktar preċiża tan-natura tar-ruħ umana u l-movimenti tagħha sabiex jintfiehmu kompletament l-emozzjonijiet indotti mill-mużika."

Il-ħbieb żewġ baqgħu jiktbu 'l xulxin.

Fis-26 ta' Marzu 1619 Karteżju għarraf lil Beeckman li kien ivvinta xi kumpassi li bihom seta' jifformulaw dimostrazzjonijiet ġodda dwar il-kwistjonijiet li għandhom x'jaqsmu mal-qsim tal-angoli f'partijiet indaqs u l-ekwazzjonijiet kubiċi, l-intenzjoni li jiżviluppa dawn l-iskoperti fit-trattat li fih kellu jesponi "xjenza ġdida għal kollox, li biha nistgħu nirriżolvu in ġenerali l-kwistjonijiet li jistgħu jiġu proposti fi kwalunkwe tip ta' kwantità, kemm kontinwa u kemm diskreta."

Din hi l-ewwel xhieda tal-intwizzjoni tal-ġeometrija analitika: "Fil-kaos skur ta' din ix-xjenza, rajt xaqq dawl."

F'dan ir-rigward, għalkemm huwa ma kienx l-inventur, Karteżju hu magħruf wkoll għat-tixrid tal-hekk imsejħa Sistema Karteżjana li l-użu tagħha beda fl-epoka antika.

Fid-29 ta' April, 1619, Karteżju telaq minn Amsterdam għal Kopenħagen: kellu l-ħsieb li jżur id-Danimarka, imbagħad il-Polonja u l-Ungerija biex imur il-Boemja, imma reġa' bdielu fuq dan il-vjaġġ twil u fl-aħħar ta' Lulju mar Frankfurt, fejn fis-27 ta' Awissu attenda l-inkoronazzjoni ta' Ferdinandu II u baqa' fil-belt għat-tul tal-festi.

Meta reġgħet bdiet dik li jsejħulha il-Gwerrw ta-Tletin Sena, jidher li Karteżju daħal fl-armata taħt il-kmand ta' Massimiljanu tal-Bavarja u qatta' x-xitwa Neuburg, fit-tramuntana tal-Bavarja, f'dar komda u msaħħna sewwa fuq ix-xatt tad-Danubju: hawn, ħa d-deċiżjoni li jistudja "fih infissu" u li juża l-qawwa kollha ta' "ruħu" biex jagħżel it-triq li kellu jsegwi."

Bl-istudju tagħna nfisna insiru nafu kemm inkunu ġbarna ideat f'moħħna minn tfulitna, mingħajr ma qatt flejnihom bir-reqqa: għalhekk, "hu kważi impossibbli li ġudizzju tagħna jkun ġenwin u fis-sodd daqs kemm kieku kellna l-użu sħiħ tar-raġuni mit-twelid u konna dejjem immexxija biss mir-raġuni.".

Għandua nagħmlu reviżjoni tal-opinjonijiet li nkunu ksibna u nibdluhom, jekk ikun meħtieġ, ma' dawk li nistgħu nilleġittimawhom bil-verità.

Sadattant, ma kien jaċċetta l-ebda ħaġa bħala vera jekk ma jkunx raha quddiem il-menti tiegħu "b'tant ċarezza u distinzjoni li ma jkollu l-ebda raġuni sabiex jiddubitaha."

Imbagħad, kull problema għandha naqsmuha fl-ikbar numru ta' partijiet possibbli biex nirriżoluha aħjar u, "nibdew mill-oġġetti l-aktar sempliċi u l-eħfef li nkunu nafu u nitilgħu qajla, qajla, tarġa, tarġa, għall-għarfien ta' dawk l-aktar kumplessi."

Fl-aħħarnett, nagħmlu "enumerazzjonijiet tant kompleta u reviżjonijiet tant ġenerali li nkunu żguri li ma ħallejna xejn barra."

Dawk il-kliem kitibhom madwar ħmistax-il sena wara fid-"Diskors dwar il-Metodu", iżda f'Novembru tal-1619 Karteżju, fid-djarju li tah bħala rigal Beeckman, f'taqsima li hu stess semma "Olympica", kiteb li f1-10 ta' Novembru, "mimli bl-entużjażmu", kien qiegħed jiskopri s-"sisien ta' xjenza tal-għaġeb" u tkellem fuq il-ħolm u l-viżjonijiet li kienu għamlu l-lejl aġitat, imma ma nafux eżattament għal liema xjenza kien qiegħed jalludi hawn Karteżju.

L-ambaxxatur Franċiż fl-Iżvezja Pierre Chanut, li kien jafu tajjeb ħafna lil Karteżju, meta kien qiegħed jiddetta l-epitaffju tiegħu irrefera għal dan l-episodju: "fil-mistrieħ tax-xitwa, ħares lejn il-misteri tan-natura bil-liġijiet matematiċi u ssogra jittama li seta' jiftaħ is-sigrieti tat-tnejn bl-istess ċavetta".

X'aktarx meta kien qiegħed ikompli r-riċerki tiegħu dwar il-korrispondenza bejn l-alġebra u l-ġeometrija, kien sar konvint li l-għarfien jista' jiġi unifikat fi xjenza waħda u d-dixxiplini individwali imbagħad jiffurmaw friegħi partikolari tagħha, kif kiteb fir-"Regulae ad directionem ingenii": "Ix-xjenzi m'humiex ħlief l-għarfien tal-bniedem, li dejjem jibqa' wieħed u l-istess għall-oġġetti differenti kollha li jiġi applikat għalihom [...]

Ix-xjenzi huma tant konnessi flimkien li huwa ħafna aktar faċli li titgħallimhom flimkien milli jekk tisseparahom waħda mill-oħra".

Matul dik ix-xitwa sar jaf il-matematiku Johannes Faulhaber fil-belt viċina ta' Ulm, li seta' kellu xi influwenza fuq ir-riċerka ta' Karteżju li wasslitu biex jikteb il-"Progymnasmata solidorum de Elementis" li fih jitttratta l-proprjetajiet tal-poliedri.

Ħalla Neuburg fil-bidu ta' Marzu tal-1620 u "fid-disa' snin ta' wara m'għamilx ieħor ħlief jiġġerra mad-dinja, jipprova jkun spettatur aktar milli attur fil-kummiedji kollha ta' madwaru", biex jikseb għarfien fiċ-ċert, iwarrab minn moħħu d-dubji skont ir-regoli tal-"metodu" tiegħu, li kien japplika "b'mod partikolari għall-problemi tal-matematika jew anki f'oħrajn li seta' jxebbaħ mal-problemi matematiċi u jifridhom mill-prinċipji tax-xjenzi l-oħra mhux li ma kienx iħosshom sodi biżżejjed."

Jgħidu li Karteżju, matul il-vjaġġi tiegħu fil-Ġermanja, ipprova javviċina l-membri tal-moviment tar-Rożacruċe u li daħal f'din il-konfraternià.

Il-problema ta' xi relazzjoni possibbli bejn Karteżju u r-Rożakruċe tqajjem għall-ewwel darba mill-bijografu Adrien Baillet.

Dan jikkwota siltiet tal-mitluf "Studium bonae mentis", jsostni li Karteżju kien ħaseb li Rożakruċi setgħu kienu sabu eżatt dik ix-xjenza ġdida li kien intebaħ biha u li kien ħa jikteb fuqha.

Nistgħu inkunu żguri li qatt ma affiljat ma' dik is-setta misterjuża u ma nafux jekk jekk qatt kien jaf Rożakruċjan, iżda b'xi mod Karteżju sar jaf l-opinjonijiet tagħhom għax fis-sezzjoni tat-"Thesaurus Mathematicus" hi ddedikata ironikament "lill-għorrief tad-dinja u speċjalment lill-Aħwa Roża Kroċe famużi fil-Ġermanja".

Karteżju kien qiegħed jiżżufjetta b'dawk kollha li kienu jippretendu li "juru meravilji ġodda fix-xjenzi kollha u jttaffu l-uġigħ tal-mases" waqt li jikkunsmaw għal xejn "iż-żejt tal-intelliġenza tagħhom".

Wara li ħalla l-armata, fil-1622 mar lura mal-familja f'Rennes u fl-ewwel xhur ta' 1623 mar Pariġi, bħala mistieden ta' ħabib missieru, Nicolas Le Vasseur, li introduċieh lill-matematiku Didier Dounot.

F'dan il-perjodu ta' żmien seta' sar jaf ukoll lil Claude Mydorge u 'l Mersenne.

Fil-Ħarifa, telaq fuq vjaġġ twil fl-Italja.

Karteżju ipprova jikseb l-impieg imħallas sewwa ta' Kummissarju Ġenerali tal-proviżjon għat-truppi Franċiżi stazzjonati fl-Italja, li kien tbattal bil-mewt ta' Sain, ir-raġel tal-parrina tiegħu, imma kien għalxejn

Skont il-bijografi, Cartesio, li fil-kulleġġ kien qara t-test li dak iż-żmien kien famuż jismu, "Le pèlerin de Lorète" tal-Ġiżwita [Louis Richeome]], mar Loreto biex iżur id-dar leġġendarja ta' Betlem li kienet inġarret hemm mill-anġli.

Imbagħad mar Ruma, u wara Firenze, fejn ma rnexxilux jiltaqa' ma' Galileo, u Venezja.

Mar lura Franza mill-pass ta' Moncenisio u kellu x-xorti li jara l-waqgħa ta' xi valangi, fenomenu li 'l quddiem ittratta fil-ktieb tiegħu fuq il-"Météores".

Wasal Pariġi f'Mejju tal-1625 u, kollox b'kollox, ma ħax impressjoni tajba tal-peniżola u tan-nies li kienu joqgħodu hemm: "l-għomma ta' matul il-jum hi insopportabbli, il-kesħa ta' filgħaxija tmarrdek u fid-dlamijiet ta' bil-lejl jinħbew ħafna serq u qtil."

Minn dan iż-żmien Karteżju beda jgħix kif baqa' jgħix għal ħajtu kollha.

Wara li ċaħad karriera fil-militar u rrifjuta li jsir imħallef, beda jgħix mid-dħul mill-artijiet tiegħu li żguraw li qatt ma jkun nieqes u jkun jista' jiddedika ruħu għall-istudji tiegħu.

Kien jikkorrispondi regularment ma' Beeckman u beda relazzjoni mal-matematiċi Jean Baptiste Morin u Florimond Debeaune, kif ukoll ma' Claude Mydorge, u mal-letterati Jean de Silhon, Jacques de Sérisay, Guez de Balzac u mal-patri Marin Mersenne, li kien kiteb trattat fuq l-ottika.

Dan seta' ħajru jistudja il-problemi f'dal-qasam u hekk wasal biex jiskopri l-liġi dwar il-kostanza tar-rapport bejn is-seni tal-angoli tal-inċidenza u tar-rifrazzjoni.

Karteżju skopra din il-liġi wara Willebrord Snell imma indipendentement minnu.

F'Novembru tal-1627 stidnuh bieħu sehem f'laqgħa ta' xjenzjati u filosfi fid-dar tan-nunzju pontifiċju Gianfrancesco Guidi di Bagno, fejn fost l-oħrajn kien hemm preżenti il-kardinal Pierre de Bérulle u l-patri Mersenne.

Hemm Karteżju kkonfuta it-teoriji filosofiċi ta' ċertu Chandoux permezz tal-ispjegazzjoni tal-"metodu naturali" tiegħu imsejjes fuq ir-"Regulae ad directionem ingenii" li kien qiegħd jiżviluppa f'dak il-perjodu.

Biex jaħdem fuq ir-"Regulae" iżjed bil-kwiet telaq lejn Bretagne imbagħad mar joqgħod f'waħda mill-propjetajiet tiegħu f'Poitou.

Ir-"Regulae" huma magħmulin minn 21 propożizzjoni, li minnhom l-ewwel 18 huma kommentati.

Fir-realtà anki dan it-test baqa mhux komplut, minħabba l-iżvilupp organiku dwar it-tema tal-metodu tal-għarfien li kien ħa jagħti Karteżju fil-futur "Discours".

L-għan hu li l-istudji jiġu orjentati b'mod li "l-moħħ jasal għal ġudizzji sodi u veri fuq kull ma jiġi pprżentat lilu".

Il-metodu hu "t-triq li l-moħħ irid jimxi magħha biex jasal għall-verità": dan jikkonsisti f'li nordnaw u nirranġaw l-oġġetti li fuqhom ikun qiegħed jindirizza ruħu l-moħħ biex jasal għall-verità.

Il-propożizzjonijiet komplikati u skuri irridu nibidluhom f'propożizzjonijiet iżjed sempliċi u mbagħad nibdew mill-intuwizzjoni ta' dawn u nersqu għall-għarfien ta' dawk iżjed komplessi.

Il-propożizzjonijiet sempliċi, li nifhmu intuwittivament u mingħajr ma nirrikorru għall-prova għall-evidenza tagħhom, huma ekwivalenti għall-postulati u għall-assjomi matematiċi u jikkostitwixxu l-prinċipji tal-għarfien.

F'April tal-1628 reġa' mar Pariġi.

F'dan il-perjodu kiteb trattat żgħir, li issa ntilef, dwar l-iskerma, "L'art de l'escrime".

F'Ottubru żar 'il ħabibu Beeckman f'Dordrecht, fl-Olanda.

Għandu mnejn li kien f'din l-okkażjoni li ħa d-deċiżjoni li jmur joqgħod fil-Pajjiżi l-Baxxi.

Wara li reġa' mar Pariġi fix-xitwa tal-1628, telaq lejn l-Olanda f'Marzu tal-1629.

Mar joqgħod Franeker u fis-26 ta'April inkiteb fl-Università ta' dik il-belt biex jattendi l-korsijiet tal-filosofija.

X'aktarx għażel dik l-Università għax kien jgħallimha l-matematiku Adrien Metius, ħu Jacques Metius li skont Karteżju kien ivvinta l-ewwel teleskopju.

Karteżju baqa' jaħdem fuq il-problemi tal-ottika u f'Awwissu ħabibu, il-professur tal-filosofija Henricus Reneri għarrfu bl-osservazzjoni tal-fenomenu ottiko-astronomiku tal-pareli, li kienet saret fl-20 ta' Marzu fi Frascati mill-astronomu Ġiżwita Cristoph Scheiner.

Dal-fenomenu kien diġà ġie osservat u Pierre Gassendi fl-14 ta' Lulju ta deskrizzjoni tiegħu li Karteżju rrepeta fil-"Méteores": dawn huma ċrieki bojod li "minflok li għandhom stilla fiċ-ċentru tagħhom, is-soltu jaqsmu ċ-ċentru tax-Xemx u l-Qamar u jispiċċaw paralleli jew kważi mal-orizzont."

Mill-1630 beda jaħdem fuq "Le Monde ou traité de la lumière" li fih kellu jispjega l-filosofija tiegħu, imma fl-1633 l-aħbar li Galileo kien ġie kkundannat u li d-"Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo" kien tqiegħed fuq l-Indiċi, iddisswadietu milli jlesti u jippubblika ix-xogħol tiegħu li fil-parti l-kbira kien jappoġġa it-teżijiet ta' Koperniku li kienu kkundannati mill-Knisja.

Edizzjoni parzjali tradotta għal-Latin ħarġet f'Leiden wara mewtu fl-1662 u t-trattat ġie ppubblikat fil-verżjoni oriġinali bil-Franċiż f'Pariġi fl-1664.

It-trattat kien maqsum f'żewġ partijiet bit-titlu rispettivamente, ta' "Le Monde ou le traité de la lumière et ppi des autres principaux objects des sens" u ta' "L'Homme".

Fl-aħħar fl-1667, ix-xogħol ġie ppubblikat sħiħ f'Pariġi flimkien mal-framment "La formation du foetus".

Fir-"Regulae" Karteżju identifika il-"matematika universali" bħala x-"xjenza tal-ordni", ossija dik ix-xjenza li billi tistabilixxi l-ordni fost il-varji modi ta' għarfien li huma marbutin bejniethom b'prinċipji komuni, hi x-xjenza li hi r-ras tal-oħrajn kollha.

Wara l-matematika, f' "Le Monde" Karteżju affronta il-problema tal-fiżika, u identifika l-prinċipju li jobduh il-fenomeni fiżiċi kollha.

Dan il-prinċinpju hu l-għarfien "ċar u distint" tal-elementi sempliċi li minnhom huma magħmulin il-korpi.

Il-korpi huma materja mgħonija bil-moviment li tokkupa spazju determinat u l-elementi primi tal-materja huma l-art, l-arja u n-nar.

Mela l-materja nistgħu nesprimuha kwantitativament permezz ta' "l-moviment, id-daqs, l-għamla u l-arraġament tal-partijiet", u minn dawn biss irridu noħorġu l-spjegazzjoni tal-kwalità tagħhom.

Il-liġijiet tan-natura jobdu tliet prinċipji: "kull parti tal-materja żżomm l-istes stat għal dejjem sakemm l-oħrajn ma jġielgħluhiex tinbidel", li hu l-prinċipju tal-inerzja: "meta korp jimbotta korp ieħor, ma jittrażmettilux moviment u lanqas inaqqaslu mingħajr ma' jitlef jew jikseb l-istess kwantità", u "meta korp ikun miexi, kull parti minnu, meħuda separatament tkompli timxi il-moviment tagħha f'linja dritta".

F-1635 sar missier bit-twelid ta' bintu Francine (1635-1640), li tgħammdet fis-7 ta' Awwissu tal-istess sena, minn qaddeja bl-isem ta' Helena Jansdr vander Strom.

Din kienet il-maħbuba tiegħu għal xi snin imma qatt ma żżewwiġha lanqas wara t-twelid ta' binthom.

Karteżju però 'l Francine irrikonoxxieha bħala bintu.

Din għexet 5 snin biss.

Fl-1637 ippubblika id-"Discours de la méthode" u s-saġġi dwar id-"Dioptrique", "La Géométrie" u "Météores".

Fl-1641 ħarġet l-ewwel edizzjoni tal-"Meditationes de prima philosophia" li kien fiha l-ewwel sitt "Objezzjonijiet u risposti".

Is-sena ta' wara, 1642, fit-tieni edizzjoni tal-"Meditationes" ippublika is-seba' objezzjoni u risposta.

Fl-1643 il-filosofija Karteżjana ġiet ikkundannata mil-Università ta' Utrecht.

Fl-istess żmien Karteżju beda korrispondenza twila ma' Eliżabetta, prinċipessa tal-Boemia.

Fl-1644 kiteb il-"Principia philosophiae" u għamel vjaġġ fi Franza.

Fl-1647 ir-re ta' Franza tah pensjoni.

Is-sena ta' wara minn taħdita twila ma' Frans Burman twieled il-ktieb Responsiones Renati des Cartes... .

Fl-1649 aċċetta l-istedina tar-reġina Kristina ta' Żvezja, li kienet dixxipla tiegħu u xtaqet issaħaħ l-għarfien tagħha tal-filosofija, u mar joqgħod Stokkolma.

Dik is-sena ddedika it-trattat "Les passions de l'âme" lill-prinċipessa Eliżabetta.

Ix-xitwa ħarxa tal-Iżvezja u l-ħinijiet li Kristina kienet iġġiegħlu joħroġ mid-dar biex jgħallimha - kmieni filgħodu meta l-kesħa kienet l-iżjed kiefra - dgħajfulu saħħtu.

Karteżju miet fil-11 ta' Frar 1650 minħabba, skont ir-rakkont tradizzjonali u l-ipoteżi l-iżjed emnuta, polmonite mhux mistennija.

Il-Knisja Kattolika ma damitx ma kkundannat il-ħsieb Karteżjan.

Fl-1663 poġġiet ix-xogħlijiet tiegħu fuq l-Indiċi (għalkemm bil-klawżula attenwanti "suspendendos esse, donec corrigantur").

Wara mewtu, il-ġisem Karteżju ndifen f'ċimiterju Kattoliku żgħir 'il fuq minn Stokkolma fejn baqa' sal-1666 meta il-fdalijiet inqalgħu biex jittieħdu Pariġi u jindifnu fil-knisja ta' Sainte Geneviève-du-Mont fejn baqgħu sas-26 ta' Frar 1819 meta tmexxew mill-ġdid u ndifnu bejn żewġ oqbra oħra, dawk ta' Jean Mabillon u di Bernard de Montfaucon fl-istess knisja: "fil-preżenza tar-rappreżentanti tal-Akkademja tas-xjenzi, il-fdalijiet inqalgħu għal darba oħra.

Imma, meta resqu lejn it-tebut, dawk li kienu preżenti indunaw li kien hemm xi ħaġa mhux sewwa.

L-iskeletru tal-filosfu misterjożament kien jonqsu l-kranju."

Instab li l-Iżvediżi ma kinux bagħtu l-kranju u dan spiċċa fi rkant f'Stokkolma fejn inxtara u ngħata lil Franza.

Fuq ir-ras, bix-xedaq u l-parti ta' taħt neqsin, hemm il-firem tas-sidien kollha minn meta nbiegħ sas-seklu 17.

Skont l-użu ta' dak iż-żmien l-intellettwali kienu jżommu kranju fuq l-iskrivanija, jekk jista' jkun ta' persunaġġ famuż, b'tifkira tal-mewt li tasal 'l kulħadd.

Imma l-kranju li hu attribwit lil Karteżju, kemm mill-età u kemm mir-rikostrizzjonijiet magħmulin mir-ritratti tal-filosfu, baqa' mifrud mill-bqija tal-ġisem u hu muri fil-"Musée de l'Homme".

F'ġieħ il-filosfu fl-1801, belt twelidu ħadet l-isem ġdid ta' "La Haye-Descartes" u mbagħad, fl-1966 meta ngħaqdet mal-komun ġar ta' "Balesmes", saret sempliċement Descartes.

Il-filosfu Ġermaniż Theodor Ebert (1939), tal-Università Friedrich-Alexander ta' Erlangen, fix-xogħol "Il-mewt misterjuża ta' René Descartes" wasal għall-konklużjoni li l-kawża tal-mewt ta' Karteżju ma kinetx pulmonite imma avvelenament bl-arseniku.

Ebert sab nota tat-tabib ta' Karteżju li fiha kienu deskritti l-kondizzjonijiet tal-filosfu "sulluzzu ma jaqtax, bili suwed, nifs irregolari" sintomi li jaqblu ma' avvelenament bl-arseniku.

Fl-istess xogħol jirrakkonta kif Karteżju, forsi billi ssusspetta avvelenament, ftit qabel mewtu talab infużjoni ta' nbid u tabakk, xarba li ġġiegħlek tivvomta.

Din it-teżi tal-avvelenament ta' Karteżju ġiet proposta wkoll fl-1996 minn awturi oħra bħal Eike Pies li attribwieha għall-inizjattiva personali ta' patri kappillan mal-ambaxxata Franċiża f'Stokkolma li kien inkarigat li jagħmilha bħala "missjunarju ta-tramuntana" għall-konversjoni tar-reġina Żvediża għall-Kattoliċesmu.

Fl-1980 Pies seta' jaqra fl-arkivju tal-università Olandiża ta' Leiden ittra mit-tabib personali tar-reġina Kristina li fiha ddeskriva lil tabib ieħor ħabib tiegħu is-sintomi li Karteżju kellu huwa u jmut "emorraġija fl-istonku, vomtu iswed, l-affarijiet kollha li m'għandhomx x'jaqsmu mal-pulmonite".

Xi studji, meqjusin ta' min joqgħod fuqhom mill-esperti tas-suġġett, bħal Rolf Puster, jgħidu li Karteżju ġie avvelenat minn François Viogué permezz ta' ostja tat-tqarbin imbilla fl-arseniku.

François Viogué kien patri Agostinjan Franċiż mibgħut Stokkolma mill-Papa Innoċenz X bħala "missjunarju appostoliku" biex jikkonverti r-reġina Kristina għall-Kattoliċeżmu, kif ġara wara fl-1654.

L-ipoteżi li 'l Karteżju qatlu l-fanatku patri Viogué hi msejsa fuq il-fatt li dan il-patri it-tagħlim Karteżjan kien iqisu razzjonalista wisq u hekk kien ħa jieħu r-reġina Kristina lejn Kattoliċezmu differenti ħafna minn dak li kien jemmen fih hu.

Però, kif kien jaħsibha l-patri, jidher f'parti kontra dak li stqarret ir-reġina tal-Iżvezja nfisha f'testimonjanza inkluża fid-daħla tal-edizjoni tal-"Méditations métaphysiques" li ħarġet Pariġi wara mewt Karteżju.

F'din faħħret il-filosfu u kitbet li ""[M. Des-Cartes] a beaucoup contribué a nostre glorieuse conversion; et que la providence de Dieu s'est servie de luy [...] pour nous en donner les premières lumières; ensorte que sa grâce et sa misericorde acheverent apres à nous faire embrasser les veritez de la Religion Catholique Apostolique et Romaine"".

Il-parti l-kbira tal-istudjużi ma tantx jemmnu din l-ipoteżi ta' avvelenament, u jqisu l-ipoteżi tradizzjonali li ta il-bijografu Baillet iżjed ta' min jemminha.

Baillet jgħid "assolutament ma nsegwix 'l dawk li skonthom il-filosfu miet b'avvelenament, vittma ta' konġura tal-qorti, mhux ta' min jemminhom u ħadd qatt ma ta prove plawsibbli".

Barra minn hekk, il-ħbieb ta' Karteżju li assistewh fl-aħħar sigħat ta' ħajtu osservaw li kellu ħafna deni, sintomu li ma jaqbilx mal-avvelenamento bl-arseniku.

Hemm fatt ieħor li jagħmel l-avvelenament inqas konvinċenti u dan hu li dak li qed jiġi akkużat bħala avvelenatur, Vioguè, qarar u wennes 'l Karteżju fuq is-sodda tal-mewt u għamillu l-griżma tal-morda.

Karteżju hu meqjus bħala l-ewwel ħassieb "modern" li provda kwadru filosofiku ta' riferiment għax-xjenza moderna meta bdiet tiżviluppa.

Hu fittex li jidentifika s-sett ta' prinċipji fondamentali li jistgħu jkunu magħrufin b'ċertezza assoluta.

Biex jidentifikhom inqeda bil-metodu msejjaħ "xettiċismu metodoloġiku": nirrifjutaw bħala falza kull idea li tista' tiġi revokata bid-dubju.


Gustavo Gutiérrez

Gustavo Gutiérrez

Gustavo Gutiérrez (Lima, Peru, 8 ta' Ġunju 1928) huwa teologu Peruvjan u patri Dumnikan, u huwa sinonimu mat-Teoloġija tal-Liberazzjoni, li hija l-fergħa mill-aktar sinjifikanti ta' ħsieb Kattoliku li ħarġet mill-Konċilju Vatikan II mis-snin sittin tas-seklu l-ieħor 'l hawn.

Huwa jitqies bħala l-fundatur ta' din it-teoloġija.

Gustavo Gutiérrez, li ġej minn nisel imħallat bejn indiġeni u Spanjoli, twieled nhar it-8 ta' Ġunju 1928 f'Lima, il-belt kapitali tal-Perù.

F'żgħożitu beda jbati bl-osteomelite, marda fl-għadam u kien iqatta' ħafna żmien fis-sodda.

Minn meta kellu 12-il sena sakemm għalaq 18, Gutiérrez kien ikollu juża siġġu tar-roti.

Meta l-kundizzjoni ta' saħħtu tjiebet beda jistudja l-mediċina u l-humanities filwaqt li beda jaħdem fl-Azzjoni Kattolika fejn beda jiżviluppa l-ewwel riflessjonijiet teoloġiċi tiegħu.

Ir-rabta tiegħu mar-realtajiet ta' pajjiżu ġegħluh japprofondixxi iktar l-għarfien tiegħu ta' Alla.

Fil-bidu xtaq isir psikjatra u studja fl-Università Nazzjonali ta' San Marcos fil-Peru imma mbagħad irrealizza li kien imsejjaħ għall-ħajja reliġjuża.

Kien ordnat saċerdot fl-1959 meta kellu 31 sena.

Wara li studja l-mediċina u l-letteratura fl-Università ta' San Marcos, kompla jistudja l-psikoloġija u l-filosofija fl-Università ta' Louvain fil-Belġju, imbagħad it-teoloġija fl-Università Kattolika ta' Lyons fejn ġab id-dottorat mill-Institut Pastoral d'Etudes Religieuses (IPER).

Bħala għalliema tat-teoloġija kellu lill-kbar Henri de Lubac, Yves Congar, Marie-Dominique Chenu u Christian Ducoq.

Ġie f'kuntatt ukoll ma' ħafna mit-teoloġi moderni tal-Konċilju Edward Schillebeeckx, Karl Rahner, Hans Küng u Jean Baptista Metz.

Kien ukoll fi djalogu mat-teoloġija Protestanta u studja sew ix-xogħlijiet ta' Karl Barth u kellu interess f'teologi bħal Jürgen Moltmann u Dietrich Bonhoeffer u xjenzati soċjali bħal François Perroux.

Sal-lum, ingħata mal-25 grad akkademiku onorarju ieħor minn universitajiet mifruxa madwar id-dinja kollha.

Gutiérrez illum huwa Professur tat-Teoloġija fl-Università ta' Notre Dame, fl-Istati Uniti.

Huwa kien il-professur ewlieni fl-Università Pontifiċja tal-Perù, u jżur ukoll ħafna universitajiet ewlenin fl-Amerika ta' Fuq u fl-Ewropa.

Huwa membru ta' l-Akkademja Peruvjana tal-Lingwa, u fl-1993 ingħata l-Leġjun tal-Unur mill-gvern Franċiż għall-ħidma kbira tiegħu favur id-dinjità umana u l-ħajja, u kontra l-oppressjoni, speċjalment fl-Amerika Latina u t-Tielet Dinja.

Fl-2002 Gutiérrez kien elett fl-"American Academy of Arts and Sciences" u fl-2003 ingħata l-premju prestiġjuż "Príncipe de Asturias".

L-aktar xogħol famuż ta' Gutiérrez, fost il-ħafna li għandu (anki maqlubin f'ħafna ilsna tad-dinja) huwa "Teoloġija tal-Liberazzjoni: Storja, Politika, Salvazzjoni" (1971).

Huwa ktieb ta' importanza storika monumentali fil-Knisja Kattolika, u meqjusa minn ħafna bħala l-aktar kontribuzzjoni teoloġika sinifikanti mill-Konċilju Vatikan it-Tieni 'l hawn.

2014 Premio Capri San Michele

L-"għazla preferenzjali għall-fqar" (optión por los pobres) hi l-qalba ta' dak li Gutiérrez u sħabu kollha fl-Amerika Latina pproponew lill-Kattoliċizmu u lid-dinja fis-snin snin.

Xi kummentaturi jgħidu li din l-għajta kienet l-aktar waħda rilevanti u rivoluzzjonarja fil-Knisja Kattolika minn wara l-għajta l-oħra ta' Martin Luteru "Sola Fides" (Bil-Fidi Biss) fis-seklu 16.

L-għajta tesprimi viżjoni, missjoni u strateġija pastorali u umana.

Hi moviment ta' ħsieb u azzjoni li, fi ftit kliem, ifittex li jeqred il-kawżi ta' kull tip ta' faqar fid-dinja.

Aktar minn hekk, hi interpretazzjoni ġdida tal-Evangelju u tat-tagħlim tal-Knisja.

Dawk li jissejħu l-"fqar", aħna aktarx insejħulhom ż-"żgħar".

Xi wħud isejhulhom ukoll l-"esklużi".

Kollha jirreferu għall-istess kundizzjoni umana ta' nies imwarrba, sfruttati, oppressi, imtarrfa; nies li t-twarrib tagħhom faqqarhom b'kull mod immaġinabbli.

Bit-Teoloġija tal-Liberazzjoni, Gutiérrez u sħabu laqgħu s-sejħa tal-Koncilju Vatikan, u tal-Papiet Ġwanni XXIII u Pawlu VI, u qraw l-Evanġelju mill-perspettiva ta' ħelsien u liberazzjoni li Alla fassal għal kull bniedem.


Charles Clews

Charles Clews

Charles Clews (Isla, Malta, 27 ta' Settembru 1919 - G'Mangia, 29 ta' Jannar 2009) kien attur komiku Malti.

"Charlie" Clews, kif kien magħruf aħjar, twieled l-Isla fis-27 ta' Settembru 1919 u kien wieħed mill-ewwel vuċijiet li nstemgħu fuq is-sistema tar-Redifussion.

Fl-1996 kien ingħata ġieh bil-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika, filwaqt li fl-1998 ingħata Premju għall-karriera komika tieħu lill-pajjiż.

Qabel beda l-karriera fil-media, Clews kien jaħdem fit-Tarzna ta' Malta, minfejn telaq biex jibda karriera fil-ġurnaliżmu.

Biex ikun jista' jgħin lill-familja tiegħu fir-riżorsi finanzjarji limitati li kellha, huwa kien telaq mill-iskola, għalkemm kien xtaq ħafna jsir perit u jistudja l-Latin, u daħal apprendist fit-Tarzna fejn dam bejn l-1935 u l-1964 bħala 'engine fitter surveyor'.

Iżda minn dejjem kien jistqarr li qalbu hi aktar marbuta mal-palk u r-radju.

Fil-fatt, hu beda jirreċta f'raħal twelidu stess qabel it-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-karriera pubblika bdiet fi żmien il-Gwerra stess, meta kien jagħmel kunċerti għall-ħaddiema fit-Tarzna li mhux l-ewwel darba twaqqfu ħesrem minn xi bumbardament.

Fl-1945 Charles Clews kien membru tal-kumpanija komika "The Stage Commandos" u anke parti essenzjali minn "Radju Muskettieri".

Fil-karriera tiegħu ħadem viċin ħafna mill-aqwa komiċi tal-pajjiż, iżda l-aktar viċin Johnny Catania.

Oħrajn kienu jinkludu lil Ġemma Portelli, Vitorin Galea, Johnny Navarro, Terry Bencini, Josette Ciappara, Nosi' Ghirlando u Ġuża Caruana.

Fl-istejjer tiegħu kien jieħu gost jinkludi lill-kunjata, impinġija bħala 'mostru', għalkemm kien jiddikjara li fil-verita' kienet 'anġlu'.

Iżda probabbli l-akbar suċċess ta' Clews kienet is-soap opera "It-Tieġ ta' Karmena Abdilla", li għal sentejn sħaħ inżammet fit-Teatru Radio City, u wara kważi daret is-swali kollha ta' Malta u Għawdex bl-interpretazzjoni ta' Nosi' Ghirlando.

Clews kien igawdi wkoll popolarita' fl-Awstralja, fejn kien mistieden darbtejn mill-Maltin tal-Awstralja.

Aktar riċenti, kien jikteb kontribuzzjonijiet komiċi f'ġurnali lokali.

Bogħod mill-komiċità, fis-snin ħamsin hu serva għal tliet snin bħala ċermen tal-Bord taċ-Ċensura għall-Palk u l-Films.

Għal ħafna żmien kien jikteb regolarment fil-ġurnali "It-Torċa", "L-Antenna" u "Is-Sejħa tal-Ħbiberija".

Fl-1964 huwa ngħaqad mal-Union Press bħala ġurnalist u ħadem f'it-Torċa, l-orizzont u l-Malta News u beda jikteb il-kolonna tiegħu fuq it-Torċa fl-1959 meta The Torch saret it-Torċa.

Il-kolonna tiegħu kien jisimha "X'kont se ngħid", li baqgħet regolari sa ftit qabel daħal l-isptar fl-2008.

Fost l-eluf ta' kitbiet tiegħu nsibu: Ali Babì, Ħotel Żewwiġni u Don Rodrigo (kummiedji mużikali) u L-Imgermda (adattazzjoni ta' Cinderella).

Prof. A. J. Arberry ittraduċielu Dar Fuq ir-Ramel għall-"Maltese Anthology".

Kiteb madwar ħamsin makjetta, fosthom il-famuża "Rosa Marie".

Charles Clews iżżewweġ lil Anne fl-1943, u kellu tmint itfal – Hilary (miet qablu l-Kanada), Miriam, Jane, Irene, Norman, Kenneth, Alan u Kevin.

Kien proprju l-post fejn illum hemm id-Domus Piju IX f'Bormla fejn Clews beda jirreċta, post li laqqgħu ukoll mal-mara tiegħu Annie, li kienet tmur tarah jirreċta u minn hemm ħadet grazzja miegħu.

Huwa għex għal ħafna żmien Bormla.


European Border Breakers Awards

European Border Breakers Awards

Il-Premju tal-EBBA tnieda mill-Kummissjoni Ewropea u huwa premju tal-Unjoni Ewropea.

L-għażla tal-artisti u ċ-ċerimonja hi organizzata mill-Fondazzjoni Noorderslag, li għandha l-għan li tħeġġeġ il-firxa tal-mużika pop Ewropea.

L-artisti jew gruppi nnominati għall-"European Border Breakers Awards" jintgħażlu skont dawn il-kriterji:

Sa mill-2010, issir votazzjoni elettronika biex jintgħażel ir-rebbieħ tal-Premju EBBA li jieħu l-Premju tal-Għażla tal-Poplu, apparti l-premju "normali".

L-ewwel rebbieħ kien il-kantawtur Belġjan Milow.

Sa mill-2009 ċ-ċerimonja tal-premjazzjonijiet issir kull sena f'Jannar, waqt il-festival Eurosonic Noorderslag, fil-belt Olandiża ta' Groningen, u tkun preżentata mill-personaġġ u mużiċist tal-BBC Jools Holland.

Ir-rebbieħa tal-premju EBBA jdoqqu b'mod dirett waqt l-ispettaklu, kif ukoll waqt il-festival innifsu.

Ir-rebbieħa mis-snin ta' qabel jiġu mistiedna jdoqqu bħala mistiedna speċjali.

Iċ-ċerimonja tiġi rrekordjata mill-istazzjon Olandiż tax-xandir pubbliku NOS/NTR u mxandra permezz ta' NET3.

L-ispettaklu jixxandar kull sena fuq bosta stazzjonijiet tat-televiżjoni fl-Ewropa.

Kienet il-Kummissjoni Ewropea li tat bidu għall-Premjijiet tal-EBBA fl-2004.

Bil-premjijiet, il-Kummissjoni Ewropea tipprova tqanqal iċ-ċirkolazzjoni bejn il-pajjiżi tal-għażla tal-mużika popolari u li turi d-diversità kbira fil-mużika Ewropea.

Il-"European Border Breakers Awards" jiġu appoġġjati permezz tal-Programm Kulturali tal-Unjoni Ewropea, li għandu l-għan jippromwovi l-mobbiltà bejn il-pajjiżi tal-artisti u l-professjonisti tal-kultura; biex iħeġġeġ iċ-ċirkolazzjoni bejn il-pajjiżi tal-opri aritistiċi u kulturali; u biex ikattar id-djalogu bejn kulturi differenti.

Rebbieħ tal-Premju tal-Għażla tal-Pubbliku: Selah Sue

Rebbieħ tal-Premju tal-Għażla tal-Pubbliku: The Baseballs

Rebbieħ tal-Premju tal-Għażla tal-Pubbliku: Milow