MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 676 It-Tlieta, 15 ta' Jannar, 2002 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 676

It-Tlieta, 15 ta' Jannar, 2002

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.01 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 15 ta' Jannar, 2002

WERREJ

MINUTI 587

MISTOQSIJIET –TWEĠIBIET ORALI 587

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JIMPLIMENTA MIŻURI TA' L-ESTIMI (IT-TIENI QARI)

BUDGET MEASURES IMPLEMENTATION BILL (SECOND READING) 593

AĠĠORNAMENT 614

MISTOQSIJET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 620

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru 675 li saret fl-14 ta' Jannar, 2002 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET –TWEĠIBIET ORALI

ĦABS - FENCING ĠDID

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jaf il-Ministru li biex ittella' fencing ġdid fil- ħabs inqatgħet il-linja tat-telefon ta' l-iskola tal-ħabs?

Meta se tissewwa din il-linja peress li hija essenzjali għat-tmexxija ta' l-iskola?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Ninsab informat li ttieħdu l- passi neċessarji sabiex il-linja tat-telefon ta' l-iskola tal-ħabs tissewwa wara li ġiet irrappurtata bil-ħsara.

Diġa` sar xi bdil ta' wiring u jonqos biss xi xogħol tekniku mill-inġinier biex din il-linja terġa' tibda tiffunzjona.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: X'inhi l-prattika f'każ li ċittadin li jkun qed jiskonta sentenza l-ħabs ikollu bżonn jagħmel xi operazzjoni partikolari u jitlob li jkollu ċerta faċilita` wara li ssirlu din l-operazzjoni?

Għax lili wasalli lment li kien hemm persuna l-ħabs, għamlet operazzjoni tal- bypass u meta marret lura u talbet li fiċ-ċella jkollha heater, dan id- dritt ma ngħatalhiex.

Jista' l-Ministru jispjega x'jiġri f'każijiet bħal dawn biex saħħet il-ħabsin tabilħaqq tkun imħarsa u sostnuta skond id- drittijiet normali?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, l-ewwelnett jien dejjem ninsisti li m'għandu jkun hemm l-ebda forma ta' diskriminazzjoni mal-priġunieri u li dawn għandhom jiġu stmati daqs kwalunkwe pazjent ieħor.

Mhux sew li ċerti preġudizzji kontra tagħhom jiġu riflessi fil-kura medika u safejn naf jiena kull meta kien hemm xi lment, dejjem ikkomunikajna ma' l-awtoritajiet ta' l- isptar.

Hemm grupp mediku li jieħu ħsieb il-kura medika tal-priġunieri u f'każ li priġunier ikun l-isptar u jintbagħat lura l-ħabs mingħajr ma jkun f'kondizzjoni li jagħmel hekk, jiġi ċertifikat minn dan il-grupp ta' tobba u jerġa' jintbagħat l-isptar.

Jekk l-Onor.

Interpellant jaf b'xi kwestjoni partikolari nitolbu jinformani sabiex jiġi segwit mill-awtoritajiet tal- ħabs u jekk hemm bżonn jingħata l-kura li għandu bżonn.

ĦABS - ĦIDMA EDUKATTIVA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid x'passi hemm maħsuba li jittieħdu biex tissaħħaħ il-ħidma edukattiva fil-ħabs biex il-persuni t'hemm ġew bis-serjeta` jingħataw l-opportunita` jibdew bidu ġdid f'ħajjithom?

ONOR.

TONIO BORG: L-awtoritajiet tal-ħabs dejjem taw l-appoġġ neċessarju lil kull priġunier li wera interess bis-serjeta` li jirriforma ruħu.

Dan joħroġ ċar mill-fatt li llum hemm żewġ priġunieri li qed jattendu kors l- Universita` u ieħor qed jagħmel kors bil-korrispondenza.

Numru ieħor ta' priġunieri kull sena jagħmlu l-eżamijiet tal-Matsec u jottjenu riżultati sodisfaċenti.

L-Onor.

Interpellant japprezza li biex persuna tirriforma ruħha trid tkun hi stess li tagħmel ħilitha kollha biex tirnexxi.

ĦABS – COMPUTERS BIL-ĦSARA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid għaliex fl-iskola tal-ħabs issa ilhom xi 60 jum b'ħafna mill-computers bil-ħsara u baqgħu ma ssewwewx minkejja li għadda dan iż-żmien aċċettabbli?

Meta se jittieħdu l-passi biex jissewwew dawn il-computers?

ONOR.

TONIO BORG: Filwaqt li nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat- tweġiba li jien tajt għal mistoqsija parlamentari numru 29132, ninsab informat li fil-ġejjieni qarib se jinxtraw computers ġodda u se jsir dak kollu possibbli biex kemm jista` jkun ma ssirx ħsara volontarja lill- apparat.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Peress li mil-lat amministrattiv ġewwa l-ħabs donnu hemm nuqqas ta' commitment f'dak li huwa timeframe, jista' almenu l- Ministru jara li ċerti proċeduri bħal dawn ma jieħdux tul ta' żmien speċjalment meta qed nitkellmu dwar computers, li huma għodda importanti sabiex il-bniedem jirriforma ruħu aktar?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, irrid ngħid li f'dan il-qasam sar progress enormi għax niftakar li meta mort jiena l-ewwel darba l-ħabs ħlief erba' kotba ma kellhomx - li naħseb ta' l-iskola primarja huma aktar avvanzati minnhom - u għalhekk konna bnejna librerija ġdida.

Imbagħad kien hemm bżonn tal-computers, ġibnihom u sibna anke min tahomlhom bħala donazzjoni.

Imma mbagħad ġara li kien hemm xi ħadd li għoġbu jagħmlilhom ħsara volontarja pero` dan ma jfissirx li għandhom jiġu penalizzati priġunieri oħrajn li jridu jagħmlu xogħol fuq il-computer.

Id-direttur tal-ħabs għadu kemm informani li se jinxtraw computers ġodda probabbli għax sabu min jiffinanzjahom u allura dan il-proċess se jkompli, jiġifieri bl-ebda mod m'hu se jsir xi tfixkil biex jispiċċa.

Il-fatt li għandek żewġ priġunieri li qed jattendu korsijiet fl-Universita` huwa ta' unur għal min imexxi l-ħabs u għas-soċjeta' kollha.

J'Alla nkomplu f'din it-triq.

Meta sar dan il-pass kien hemm dubju jekk dawn għandhomx jintbagħtu bis- sigurta` magħhom.

Naturalment kieku għamilna hekk, konna stajna nżarmaw kollox, allavolja f'soċjeta` żgħira din il-possibbilta` diġa` teżisti.

U allura filwaqt li ttieħdu miżuri oħrajn ta' sigurta`, ħallejna l-liberta` lil dak il-priġunier, aktar u aktar jekk għadu ta' eta` żagħżugħa, li jrid ġenwinament isegwi kors l-Universita` u mhux sempliċement irid joħroġ mill- ħabs.

Aħna dejjem nagħmlu l-kontrolli biex din is-sistema qatt ma tiġi abbużata pero` nieħu gost li mhux biss fl-Universita` imma anke f'livell ta' Matsec, li huwa importanti wkoll, qed ikollna numru akbar ta' nies li fil-perijodu li huma jintbagħtu l-ħabs, ma jaħlux żmien u jużawh biex jistudjaw ħalli jottjenu riżultati meħtieġa fil-livell ordinarju.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Allura x'inhi r-raġuni li fiċ-ċentru tal- faċilita` ta' l-Imtaħleb ħafna żgħażagħ li wkoll qed isegwu programm ta' rijabilitazzjoni m'humiex qed jingħataw ċertu support edukattiv biex jirriformaw ruħhom u jerġgħu mill-ġdid igawdu l-ħajja normali tagħhom?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, l-Onor.

Interpellant qed jirriferi għas- SATU, is-substance abused therapeutic unit li hemm fl-Imtaħleb, li huwa storja waħda sħiħa ta' suċċess.

Jien immur hemmhekk xi darbtejn f'sena għax jistidnuni darba fis-sajf u darb'oħra f'Novembru meta jkollhom l-anniversarju – dan il-unit kien twaqqaf l-ewwel darba f'Novembru ta' l-1995 meta kont ministru l-ewwel darba jien – u naf li l-priġunieri mhux biss jaħdmu ġewwa l-unit imma jitħallew anke joħorġu barra, jiġifieri jekk xi ħadd isib xogħol ġewwa l- Belt, jitħalla jmur jaħdem hemmhekk għax aħna nemmnu li anke x-xogħol huwa proċess edukattiv.

Meta jien sirt ministru kont sibt sitwazzjoni fejn ir-regolamenti tal-ħabs kienu qed jiġu nterpretati b'mod ristrettiv ħafna u dawn il-persuni kienu jitħallew imorru jaħdmu fl-aħħar tliet xhur biss.

Jien deherli li ġaladarba l-programm tas-SATU huwa programm ta' rijabilitazzjoni, bħalma hu dak tal-Caritas u s-Sedqa, għandhom ikollhom l-istess faċilitajiet, l- istess privileġġi u l-istess obbligi bħal tas-Sedqa u tal-Caritas.

Allura jekk parti mill-programm tas-SATU huwa li jmorru jaħdmu, dawn il-priġunieri għandhom jingħataw din il-fakulta`.

Jien ma rċevejt l-ebda lmenti dwar l-edukazzjoni u ladarba l-Onor.

Interpellant qed jgħid hekk, inwiegħdu li se nindaga għax jekk hemm xi ħaġa li żgur irridha tkompli huwa l-esperiment li konna bdejna aħna u li kompla l-gvern ta' qabel, biex jekk nistgħu nsalvaw lil dawn il-persuni mill- problema tad-droga, naqilgħuhom mill-ambjent tal-ħabs – fil-fatt meta kienu fil-ħabs ta' Kordin ukoll kienu kompletament segregati mill-bqija tal- ħabsin u kellhom kollox għalihom, anke kappella – u s'issa r-rata ta' suċċess m'hijiex ħażina.

Veru dejjem ikun hemm xi ħadd li jiddiżappuntak u wara li tafdah ma jagħtikx lura rispett imma allaħares minħabba li xi ħadd jista' jabbuża, inti ma tagħmilx sistema ta' rijabilitazzjoni.

Jekk il-gvern kien kważi liberali sal-punt li jippermettilhom joħorġu barra minn hemmhekk sabiex jaħdmu, aħseb u ara kemm għandu jippermettilhom joħorġu biex jistudjaw, basta dan ma jfixkilx l-andament tal-programm tagħhom għax ma rridux ninsew li dawn għandhom programm partikolari.

Il- programm m'huwiex wieħed ta' studju imma huwa programm ta' rijabilitazzjoni, mela l-edukazzjoni trid tkun parti minn dak il-programm ta' rijabilitazzjoni mill-problema tad-droga għax biex tmur l-Imtaħleb irid ikollok dik il-problema.

Allura trid toqgħod attent li ma tagħmilx iż-żewġ affarijiet f'salt u tispiċċa li la jirnexxielek tagħmel waħda u lanqas l- oħra.

Trid tara jekk persuna li tkun qed tagħmel programm ta' rijabilitazzjoni tkunx tista' tmur l-Universita` u allura hemmhekk jista' jkollok il-problema li forsi kien qed jirriferi għaliha l-Onor.

Interpellant.

PULIZIJA - INVESTIGAZZJONIJIET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid fejn waslu l- investigazzjonijiet tal-pulizija dwar il-każ tal-persuna li d-dettalji dwarha qed jintbagħtu under separate cover li ġara fil-Qawra fl-1 ta' Lulju, 2001 u li diversi drabi kitbet lill-pulizija dwaru, inkluż ittra lill-Kummissarju fl-10 ta' Diċembru, 2001?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li din l-investigazzjoni għad m'hijiex konkluża.

Informat ukoll li l-pulizija qed iżżomm kuntatt mal-persuna li d- dettalji dwarha intbagħtu separatament mill-Onor.

Interpellant.

PULIZIJA - ĦABS

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid x'qed jistennew biex jagħmlu l-awtorizzazzjoni meħtieġa biex l-oġġetti tal-fuħħar maħduma fil-ħabs jitħallew jinħarġu biex jinħmew?

Meta se toħroġ l-awtorizzazzjoni meħtieġa?

ONOR.

TONIO BORG: Filwaqt li nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat- tweġiba li jien tajt għal mistoqsija parlamentari numru 29132, ninsab informat li l-awtorizzazzjoni biex l-oġġetti jinħarġu mill-faċilita` u jittieħdu biex jinħmew ingħatat lill-uffiċjal inkarigat fil-15 ta' Novembru, 2001.

ĦABS - PROGRAMM EDUKATTIV

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid jekk huwiex veru li hemm il- ħsieb li jitnaqqas il-programm edukattiv fil-ħabs?

X'inhuma r-raġunijiet għal dan it-tnaqqis?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li ma hemm l-ebda ħsieb li jitnaqqas il- programm edukattiv fil-ħabs.

Riċentement inħatar bord kompost minn chairman u żewġ membri biex jevalwaw il-programm preżenti u dan bil-ħsieb li jiġi mtejjeb għall-benefiċċju ta' dawk il-priġunieri li verament iridu jitgħallmu.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' almenu l-Ministru jgħid x'inhi l-linja ta' gwida fir-rigward ta' dan it-titjib?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, meta jien sirt ministru sibt li kien hemm min qed jikkritika l-mod kif kien għaddej il-programm ta' edukazzjoni u din il-kritika kienet ġejja anke minn xi wħud mill-bord tal-viżitaturi tal- ħabs.

Allura deherli li għandu jsir rapport, fil-fatt dan ir-rapport sar, u issa nħatar dan il-bord biex wieħed dejjem itejjeb il-programm u naraw kif nistgħu nużaw ir-riżorsi aħjar.

M'hemmx dubju li dan jinvolvi ammont ta' flus għax trid iġġib l-għalliema minn barra, teħodhom il-ħabs, issib min ma jkunx irid jaħdem f'dan l- ambjent u allura tajjeb li wieħed jagħmel re-evaluation, pero` mhux beħsiebna nnaqsuh jew nagħmlu l-ekonomija fuq l-edukazzjoni tal-priġunieri.

Per eżempju, wieħed irid jara jekk jistax iqassam il-klassijiet fi groups aħjar għax jista' jkollok teacher ma' persuna waħda imbagħad ikollok teacher ieħor ma' 20 ruħ.

Irridu naraw ukoll li verament hemm nies li ġenwinament qed imorru għal-lezzjonijiet.

Dawn kollha huma problemi li wieħed jista' jiltaqa' magħhom.

Imbagħad trid tara x'suġġetti qed jitgħallmu għax hemm min tista' tgħallmu ċerti suġġetti u hemm min bilkemm jaf jikteb u jaqra.

U allura lil dak li jkun trid tgħallmu suġġetti li jkunu utli għalih mhux, per eżempju, tipprova tgħallmu l-filosofija.

Din hija t-tip ta' evalwazzjoni li qiegħda ssir u dan qed nagħmluh mhux biex innaqsu mill-edukazzjoni imma biex intejbu s-servizz li jeżisti diġa`.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Imma din l-evalwazzjoni hija maħsuba fuq proċess ta' ftit ġimgħat, ta' ftit xhur jew ta' sena?

Jista' l-Ministru jkun aktar speċifiku rigward il-kurrikulu edukattiv li se jkun disponibbli għal kulmin ikun qed jiskonta sentenza, kemm fuq bażi ta' droga kif ukoll kriminali jew xort'oħra?

Qed ngħid dan għax nemmen ukoll li jeżisti inċentiv edukattiv li jista' jkun utili ħafna għal dawn il-persuni u cioe` dak li għandna nassoċjaw ma' l-edukazzjoni ta' rijabilitazzjoni ta' l-iżvilupp rurali tal- gżejjer tagħna.

Per eżempju, l-Imtaħleb nafu li hemm ħerba sħiħa u ċirkostanzi diffiċli fejn il-karatteristiċi tal-gżejjer tagħna f'dak li jirrigwarda l-qagħda rurali qed ikunu ta' dettriment, anke għall-impatt ambjentali.

Il-gvern almenu qiegħed jikkonsidra li 'l quddiem jara kif jintegra dawn il- programmi edukattivi?

Għax jien nemmen li minbarra li dawn ikunu qed jindirizzaw skop li l-pajjiż u l-poplu għandu bżonn, ikunu qed jagħtu rijabilitazzjoni aktar attiva lil dawn in-nies.

Naturalment huwa inutli li lil dawn tagħtilhom l-edukazzjoni permezz ta' computer jew tgħallimhom il- filosofija, kif qed jgħid il-Ministru, għax forsi ma jkunux daqstant komuni ma' dan it-tip ta' element.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, first things first jgħidu l-Ingliżi u dak huwa l-iskop tal-programm ta' l-edukazzjoni.

Hemm min huwa tajjeb biex jagħmel il-Matsec u hemm min huwa tajjeb biex imur l-Universita` pero` irridu nibdew bl-affarijiet bażiċi.

U b'dawn nifhem il-lingwi u ċertu minimu ta' suġġetti tax-xjenza.

I-Onor.

Interpellant qed jissuġġerixxi kuxjenza dwar l-ambjent, per eżempju, li huma environmental studies li jagħmlu llum fil-junior college jew inkella fl-iskejjel sekondarji.

Pero` ejja nibdew bil-basics għax hawn min lanqas jaf jikteb sentenza sħiħa bil-Malti u ma ninsewx li sfortunatament min jispiċċa fil-faċilita` korrettiva jkun aktarx ġej minn ċertu ambjent li ma jkunx favorevoli għal ċertu struzzjoni u edukazzjoni u allura huwa inutli li nibdew mit-tarf meta għadna lanqas qegħdin fil-bidu.

Pero` nemmen ukoll li dan li qed jgħid l- Onor. Interpellant huwa validu ħafna fis-sens li min għallinqas m'huwiex kapaċi jagħmel ħaġa, jista' jitgħallem jagħmel ċerti affarijiet oħrajn.

Fil-fatt aħna mhux qed ngħallmu biss it-tagħlim tal-lingwi imma anke t- tagħlim tas-snajja`, bħal kif tagħmel book-binding u anke kif tagħmel xogħol tal-fuħħar.

Jien ma neskludix li jista' jiġi ntrodott suġġett ieħor bħal studju dwar l-agrikoltura u cioe` li tifhem affarijiet bażiċi dwar il- biedja.

Aħna anke għandna nies li jieħdu ħsieb il-biedja ġewwa l-ħabs stess bħala forma li min ma jkollux talent għal ħaġa jkun jista' jagħmel ħaġa oħra.

Niftakar li darba kien inbeda programm – jidhirli għal nies bi bżonnijiet speċjali – dwar it-trobbija ta' l-annimali.

Anke dan it-tagħlim tal-biedja nemmen li jista' jkun ta' terapija għal dawn il-persuni.

L- esperjenza għallmitna li fil-qasam tal-persuni b'diżabilita`, minkejja li dawn ma jistgħux jiżviluppaw minħabba s-sitwazzjoni mentali tagħhom, xorta waħda jista' jsir ċertu żvilupp.

Anke f'dan il-qasam li qed nitkellmu dwaru konna naħsbu li min jidħol il- ħabs m'hu kapaċi jagħmel xejn.

Fil-fatt ir-riżultati ta' dan il-programm ta' edukazzjoni qed juru li dan m'huwiex veru, għalkemm dan ma jistax japplika għal kulħadd.

Qed ngħid hekk għax min hu kiesaħ, min ma jridx jirriforma ruħu u moħħu biss li jqajjem l-inkwiet fil-ħabs u anke meta joħroġ, tagħmillu x'tagħmillu jkun kollu inutli.

Jiġifieri huwa inutli li ġġib iż-żiemel ħdejn ix-xmara jekk ma tkunx tista' ġġiegħlu jixrob.

Pero` lil dawk li għandhom din id-disponibilita` aħna rridu ngħinuhom u għalhekk il-gvern nefaq il-miljuni fuq dan il-proġett.

Il-proġett kollu se jiġi jiswa bejn Lm4 miljun u Lm5 miljun meta jkun lest.

Dan se jkun jikkonsisti fi kċina ġdida, f'gate house ġdida, f'juvenile unit ġdida, f'remand section ġdida, li se tkun l-ikbar kumpless u li nisperaw li se niftħu fis-sajf ta' din is-sena u dan kollu qed isir sabiex anke l-proċess ta' l-edukazzjoni jkun aħjar.

Għax meta inti tikklassifika l-priġunieri tista' tgħinhom jirriformaw ruħhom.

Inti ma tistax tirriforma lil xi ħadd li ma jridx jirriforma ruħu imma lil dak li għandu din id- disponibilta` għandek tagħtih l-opportunita`.

Fil-juvenile section hemm Margaret Andrews, li hija teacher li qed tagħmel xogħol tajjeb ħafna ma' dawn iż-żagħżagħ u naturalment xi effett tħalli.

Imma mbagħad fl-aħħar mill-aħħar kulħadd għandu l-liberta` ta' l-azzjoni tiegħu li jieħu dik l-opportunita` u t-talent li għandu jew jaħbih jew inkella jiżviluppah.

UNJONI EWROPEA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid x'inhuwa r-ristrutturar li jridu jwettqu l- produtturi tal-kompraturi tal-ħut matul t-2002 u t-2008?

Kemm jiswa f'ċifra ta' flus?

Kemm se jkun f'ċifra ta' flus l-għajnuna li l-Unjoni Ewropea se tagħti għal dan ir-ristrutturar?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Ninforma lill- Onor. Interpellant li l-kumpraturi tal-ħut iridu jiżguraw li l-ħut li jixtru ma tinbidillux it-temperatura sakemm jasal għand il-konsumatur.

Hemm min m'għandu għalfejn jagħmel l-ebda ristrutturar u hemm min għandu bżonn jinvesti f'refrigeration equipment biex jiggarantixxi l-kwalita` tal- ħut sakemm jasal fid-destinazzjoni tiegħu.

Il-valur ta' dan ir-ristrutturar jista' jvarja ħafna minn kompratur għal ieħor.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, xtaqt nirriferi għaż-żewġ dokumenti li tpoġġew il-bieraħ fuq il-Mejda tal-Kamra u cioe` d-dokument tal-veterenary and phyto-sanitary li jmur lura għall-10 ta' April, l-2001 u l-horizontal issues for common market organisation and rural development li d-draft tiegħu sar fis-26 ta' Lulju, 2001.

(Interruzzjonijiet)

Fil-laqgħat tal-MEUSAC kien stabbilit li l-follow-up tal-programm ta' April kellu jintbagħat jekk kemm-il darba jkun hemm ftehim fuq id-dokument ta' wara, jiġifieri l-horizontal issue for common market organisation and rural development li fl-aħħar laqgħa tal-MEUSAC ma kienx hemm qbil dwaru.

X'inhi r-raġuni li ntbagħat?

Veru li bħala pern il-bażi ta' dan id-dokument għandu t-tneħħija tal-levy minn Jannar ta' din is-sena?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, ħalli nerġgħu nibdew bil-mod il-mod.

L- ewwelnett hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq il-mod kif tiġi ppreżentata l- pożizzjoni ta' pajjiżna rigward l-agrikoltura u sajd.

(Interruzzjonijiet)

Ta' min jgħid li s-suġġett tal-biedja huwa vast u qed jiġi tackled in stages.

Aħna daħħalna l-ewwel dak li għandu x'jaqsam mas-servizzi veterinarji u l-phyto-sanitary.

Dawn kienu parti min-negozjati li marru għalihom.

Issa magħhom jonqos - u qed isir ix-xogħol fuqhom - il-pakkett finanzjarju li permezz tiegħu l-levies jibdew jitneħħew gradwalment mhux minn l-1 ta' Jannar imma matul din is-sena.

Dan huwa l-pakkett li jismu special market policy programme for Maltese agriculture.

Nerġa' ngħid, bħalma għedt il-bieraħ, li dan il-pakkett jirrigwarda l-prodotti sensittivi u dawk li huma ftit inqas sensittivi bħat- tadam għall-processing, il-patata għall-konsum lokali, it-tkabbir tad- dwieli biex jipproduċu l-għeneb, il-qasam tal-fruit and vegetables, il- qasam tal-majjal, il-qasam tat-tjur u l-qasam tad-dairy.

Dan huwa l- pakkett lest pero` inħass il-bżonn – hawnhekk qed nitkellmu dwar settur li huwa ħaj – li hemm partijiet minnu li rridu nirfinawhom.

Barra minn dan hemm ukoll il-programm ta' rural development li qegħdin naħdmu fuqu wkoll.

U l-ħsieb hu li fix-xhur li ġejjin dan ikun lest ukoll u nippreżentawh.

(Interruzzjonijiet)

L-Onor.

Farrugia qed jgħid li hawn xi bdiewa li ma qablux.

Aħna qegħdin nagħmlu laqgħat kontinwament ma' l-istakeholders interessati, ma' min huwa involut u ma' min għandu interess f'dan is-settur.

U ovvjament mhux kulħadd jiġi jgħidlek li jaqbel miegħek mija fil-mija.

(Interruzzjonijiet) Hemm min bl-ebda mod ma jrid jaf li l-levies jitneħħew.

Jien għedtilhom li jekk hawn xi ħadd li qed jgħid li dan il-programm ma jridx jaqbel miegħu ...

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, qed iwieġeb il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, l-ewwel jaqbżu tan-naħa l-oħra imbagħad lanqas jagħtuk ċans titkellem!

Jekk hawn xi ħadd li jgħid li jirrappreżenta lill-bdiewa u qed jgħid li hawn xi bdiewa li ma jridux jidħlu f'dan il-programm, aħna min-naħa tagħna qegħdin niftħu l-bibien lil kulħadd pero` jekk hawn xi bidwi li ma jridx jingħata l-kumpens, kulma jrid jagħmel jikteb u ma jingħatax il-kumpens.

Aħna hawnhekk se nimxu bl- istess mod bħalma mxejna fil-qasam tas-sajd.

Meta kellna l-problema biex tingħata provvista ta' fuel duty free tkellimna ma' kulħadd u ma kien hemm ħadd li qalilna li ma riedhiex.

Issa hawnhekk l- istess; qegħdin nagħmlu programm bil-għaqal, qed nitkellmu mar- rappreżentanti tal-bdiewa u jekk hawn xi manager jew xi bidwi x'imkien li ma jridx l-għajnuna, jikteb u ma jeħodhiex.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JIMPLIMENTA MIŻURI TA' L-ESTIMI

BUDGET MEASURES IMPLEMENTATION BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri

Ikompli mill-14 ta' Jannar ̧2002

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet

MR SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Carmelo Abela huwa in possession.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Speaker ̧ filwaqt li nagħmlu tajjeb li nitkellmu fuq id-deficit li minn sena għall-oħra jkollu l-gvern fil-finanzi tiegħu ̧ ikun tajjeb ukoll li ma nabbandunawx id-dejn li għandu pajjiżna.

F'dawn l- aħħar xhur id-deficit tal-gvern issemma wisq pero' d-dejn nazzjonali ma ssemmiex.

Issa hawnhekk mhux biss qed nirreferi għad-dejn li jagħmel il- gvern b'mod dirett imma qed nirreferi wkoll għal-letters of comfort u garanziji li joħroġ il-gvern f'isem il-kumpanniji tiegħu.

Sur President ̧ meta naraw x'inhu għaddej f'pajjiżi oħrajn nindunaw kemm għandna noqgħodu attenti għas-sitwazzjoni ta' pajjiżna.

Il-bieraħ bdejt l-intervent tiegħi billi semmejt li xi kultant tiltaqa' ma' persuni li jgħidulek li ma jafux jekk hux qed nitkellmu fuq l-istess pajjiż jew le.

Għalhekk huwa importanti li bħala politiċi li qed nirrappreżentaw lill- poplu f'dan il-parlament b'mod responsabbli ̧ għandna nitkellmu fuq il- problemi u l-isfidi li għandna quddiemna u mhux ngħidu li dawn ma jeżistux u noqgħodu nilgħabu bil-figuri biex fl-aħħar mill-aħħar inpinġu l-istampa li rridu aħna.

Bħalissa pajjiżna għaddej minn żmien diffiċli għax l-ekonomija hija marida, biex ma nużawx kliem li forsi ħaddieħor jiddejjaq jisma' ̧ u mhu veru xejn li dan huwa frott tal-kritika li qed tagħmel l-oppożizzjoni.

Dak li qed tagħmel l-oppożizzjoni huwa li qed twassal il-messaġġ li qed jasal mingħand l-operaturi ekonomiċi li xi kultant jagħżlu li jiktbu u jitkellmu wkoll fuq is-sitwazzjoni ekonomika li għaddej minnu pajjiżna.

Jien naħseb li mhux qed jitkellmu biżżejjed minħabba raġunijiet oħrajn li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' l-ekonomija u l-andament li għaddej minnu pajjiżna f'dan il-qasam.

Għalhekk huwa importanti li jekk il-gvern tal-ġurnata ma jirrikonoxxix li jeżistu l-problemi allura dawn se jibqgħu ma' wiċċna.

Xi kultant tisma' min igħid li l-fatt li m'hawnx qbil fuq it-triq li għandu jaqbad pajjiżna vis-à-vis l-Unjoni Ewropeja huwa tort tal-partiti politiċi u dan qed joħloq ċerta instabilità fuq l-investiment.

Kultant dan id-diskors igħiduh dawk in-nies responsabbli mit-tmexxija ta' ċerti kumpanniji tal-gvern u meta tara x'inhuma jagħmlu huma ssib li d-diskors li jgħidu ma jaqbilx ma' dak li qed jagħmlu fil-kumpanniji tagħhom.

Per eżempju ̧ waqt diskors pubbliku jien kont semmejt il-Gozo Channel għax minkejja li ċ-chairperson ta' din il-kumpannija jikteb u jgħid li għandna bżonn innaqqsu l-ispiża – wara kollox dan huwa diskors li jgħidu kulħadd – fir-realtà din hija kumpannija li qed iżżid il-ħaddiema u dan fi żmien meta daħlu vapuri ġodda li suppost jaħdmu b'mod aktar effiċjenti u li allura ma jkollokx bżonn aktar nies.

Għalhekk minbarra li għandna ngħidu x'inhuma l-problemi rridu noffru wkoll soluzzjonijiet.

Is-sitwazzjoni li għaddejja fl-Arġentina bħalissa naħseb li għandha tixgħel bozza ħamra mhux għal pajjiżna biss imma wkoll għal diversi pajjiżi li jinsabu f'diffikultajiet.

Id-diffikultajiet ma ġewx biss wara l-11 ta' Settembru.

Jien bl-ebda mod ma rrid ngħid li s-sitwazzjoni fl-Arġentina ̧ Allaħares qatt se tiġri f'pajjiżna.

Ma rridx ninftiehem b'dan il-mod u lanqas irrid inkun allarmista pero' rridu noqgħodu attenti minn dak li qed nagħmlu.

Ċertament ċerti żbalji li jagħmlu pajjiżi oħrajn għandna nitgħallmu minnhom biex ma nirrepetuhomx f'pajjiżna.

Per eżempju ̧ irridu noqgħodu attenti jekk dan huwiex iż-żmien propizju li jsiru ċerti privatizzazzjonijiet.

Huwa mportanti wkoll li naraw kif dawn il- privatizzazzjonijiet isiru f'pajjiżna.

Għalhekk hemm bżonn li nagħmlu ċerti riflessjonijiet u forsi jkollna l-paċenzja li nistennew u mhux naqbdu u nagħmlu deadlines li ma jinżammux u minn fuq il-kritika taqa' fuq l- oppożizzjoni għax tiġbed l-attenzjoni għal dak li l-gvern ikun għamel.

Każ tipiku kien id-dħul ta' Lm47 miljun li kellu jsir sa l-aħħar tas-sena li għaddiet mill-privatizzazzjoni pero' din il-mira baqgħet ma ntlaħqitx.

Imbagħad għax l-oppożizzjoni tagħmel mistoqsijiet fuq dawn l-affarijiet ̧ minn fuq niġu mgħajra u kkritikati.

Għalhekk irridu noqgħodu attenti minn dak li jkun għaddej u nitgħallmu mill-esperjenzi ta' ħaddieħor.

Issa nixtieq nitkellem ftit fuq l-investiment u r-ristrutturar.

Sur President ̧ ir-ristrutturar irid isir bis-serjetà u mhux bid-diskors.

Jien niltaqa' ma persuni li huma attivi fl-ekonomija ̧ li għandhom kumpanniji ̧ li jimmanifatturaw l-affarijiet u li għandhom interess li jkabbru l- attività tagħhom u dawn igħiduli kemm jiltaqgħu ma' diffikultajiet sabiex jingħataw għajnuna mill-IPSE.

Issa l-IPSE suppost inħolqot biex tgħin lill- kumpanniji ta' daqs medju u żgħar biex jirristrutturaw ruħhom f'ekonomija globalizzata, għalkemm irridu noqgħodu attenti mill-konsegwenzi negattivi li l-globalizzazzjoni ġġib magħha.

Aħna bħala pajjiż żgħir u bħala ekonomija żgħira ma nistgħux inwaqqfu l-globalizzazzjoni pero' rridu nitgħallmu minn dawk li qed jiġri f'pajjiżi oħrajn mingħajr ma ninstema' allarmista.

Nixtieq nitkellem ftit ukoll dwar il-ħlas tat-taxxi.

F'dawn l-aħħar snin assistejna għal mument fejn it-taxxi kienu qed jogħlew kontinwament mhux biss fil-budget imma wkoll barra miż-żmien tal-budget.

Dan minkejja l- wegħda li kienet saret li ma kellhomx iżidu l-piż tat-taxxi.

Ovvjament dan kien slogan għall-elezzjoni pero' wara ̧ dan kollu spiċċa.

Nixtieq ngħaddi kumment ukoll dwar it-Tax Compliance Unit.

Fil-bidu esponenti ewlenin ̧ fosthom il-ministru tal-finanzi, kienu pinġew din il- unit bħala xi iljun jew tigra li se taqbeż fuq kulħadd ̧ l-aktar fuq dawk li jifilħu ̧ biex iħallsu t-taxxi dovuti.

Ovvjament tkun inġustizzja doppja jekk inti tkompli żżid il-piż tat-taxxa fuq dawk li ilhom iħallsu t- taxxa għal żmien twil pero' mbagħad ma tagħmel xejn biex mill-banda l-oħra, dawk li ilhom jevadu jibdew iħallsu l-ħlas tat-taxxa huma wkoll.

Fil-fatt it-taxxi qed ikomplu jogħlew u dawk li ilhom jaħarbu għadhom jaħarbu.

Issa t-Tax Compliance Unit qisha reġgħet ġiet dimensjonata biex isservi bħal aġenzija li tagħti l-pariri lid-dipartimenti konċernati – fuq quddiem nett hemm l-Inland Revenue Department kif ukoll il-VAT Department - u mbagħad ikun sta għalihom li jieħdu l-passi neċessarji.

Allura wieħed jistaqsi: X'kienet il-ħtieġa li titwaqqaf it-Tax Compliance Unit jekk fl-aħħar mill- aħħar ix-xogħol irid jaqa' fuq l-Inland Revenue Department u fuq il-VAT Department minħabba li din il-unit m'għandhiex struttura legali?

Ta' min igħid li l-pajjiż qed ikollu joħroġ aktar minn Lm1 miljun fis-sena biex iżomm it-Tax Compliance Unit u naħseb li aktar ma timpjega nies u aktar ma jkollok bżonn riżorsi ̧ aktar se jiżdiedu l-fondi għal din il-unit li fl-aħħar mill-aħħar trid tgħaddi x-xogħol lura lill-Inland Revenue Department u lill-VAT Department.

Għalhekk filwaqt li nerġa' nisħaq li huwa tajjeb li l-evażuri jibdew iħallsu l-ħlas ġust tat-taxxa ̧ jidher li t- trend f'dawn l-aħħar snin kienet li nintaxxaw lil dawk li diġà ilhom iħallsu t-taxxi.

Dan qed iwassal għal sitwazzjoni fejn ta' fuq qed ikomplu jsiru aktar sinjuri u dawk li qegħdin fil-faxxa tan-nofs u fil-faxxa ta' taħt qed jaraw kif igħadduha minn ġurnata għall-oħra.

Jien ma rridx nitkellem fuq klassijiet għax dan id-diskors kien jingħad meta jien kont għadni ħafna iżgħar pero' qed naslu fi żmenijiet fejn il-gap ta' bejn ta' fuq u ta' isfel qed terġa' tikber.

Dan l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna ma jagħtiniex biss l-okkażjoni li nitkellmu fuq dak li għandu x'jaqsam ma' l-aspetti ta' l-ekonomija u l- finanzi f'pajjiżna imma jagħtina wkoll okkażjoni biex nitkellmu fuq dawk il- miżuri li daħlu fl-aħħar budget.

Il-bieraħ tkellimt aktar fid-dettall fuq l-ekonomija u l-finanzi għax jekk din il-problema ma tiġix imtaffija ħafna aktar milli hija llum dan id-diskors se jibqa' jingħad.

Jien nixtieq nagħmel kumment ukoll fuq l-income tax bands li ntmessew xi ftit għal dawk il-persuni li jiddikjaraw it-taxxa flimkien pero` s-ceiling baqa' ma żdiedx f'dak li għandu x'jaqsam ma' childrens' allowance.

Fil- fatt is-ceiling ta' Lm10,207 ilu ma jintmiss numru ta' snin u aktar nies qed jinqabdu biex iħallsu l-income tax bil-konsegwenza li dawk il- familji li mhux qed ikunu intitolati għaċ-childrens' allowance jew inkella qed jieħdu inqas, qed jiżdiedu.

Naħseb li din il-ħaġa rridu nikkonsidrawha bis-serjetà anke fil-kwadru ta' diffikultajiet soċjali u ħlasijiet li qed ikollhom jagħmlu biex iżommu lill-uliedhom fl-iskejjel, anke fl-iskejjel pubbliċi.

Qed ngħid dan għax minkejja li ngħidu li l- edukazzjoni pubblika hija b'xejn – naturalment il-poplu jħallas it-taxxi għaliha – jkun hemm numru ta' spejjeż oħrajn li jintalbu mill-edukaturi ta' l-istudenti.

Dan biex ma nsemmix privatijiet u affarijiet oħrajn.

Per eżempju, l-Uffiċċju Nazzjonali ta' l-Istatistika ħarġet statistika qawwija ta' kemm il-Maltin iħallsu flus fil-privatijiet u affarijiet oħrajn marbuta ma' l-edukazzjoni.

Għalhekk irridu naraw bħala pajjiż u bħala gvern li l- edukazzjoni pubblika tingħata aktar attenzjoni.

Filwaqt li l-gvern għażel li jagħti rebates fuq l-income tax lil dawk li jibgħatu lit-tfal fi skejjel privati – fl-istadju ta' Kumitat inkunu nafu aħjar kif se taħdem eżatt l- iskema dwar il-miżati ta' l-iskejjel - ma rridux ninsew li l-gvern għandu jipprovdi l-edukazzjoni u ma rridux inħallu li min jibgħat it-tfal tiegħu fl-iskejjel tal-gvern ikun fi żvantaġġ ma' ħaddieħor.

Għalhekk ikun tajjeb li nagħtu kas din il-ħaġa wkoll.

Fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna nsibu li ttieħdu miżuri dwar żieda fis-sisa fuq sigaretti u alkoħol.

Nixtieq li fl-aħħar ħin tad-diskors tiegħi nitkellem ftit fuq dawn iż-żewġ affarijiet għax naħseb li huwa importanti li nitkellmu ftit fuqhom għal darb'oħra.

Naf li hemm ukoll kollegi oħra ̧ kemm minn din in-naħa kif ukoll min-naħa tal-gvern, li jixtiequ jitkellmu fuq dan is-suġġett.

Qed insemmi dan għax jidher li gvern wara l-ieħor, anke gvern Laburista ̧ dejjem żiedu s-sisa fuq is- sigaretti.

Din ma nqisuhiex bħala miżura fiskali imma nqisuha bħala miżura li tħeġġeġ u tħajjar nies li jpejpu biex jikkonsidraw li jaqtgħu s- sigaretti li jagħmlu ħafna ħsara lis-saħħa.

Pero' jien ngħid li dan mhuwiex biżżejjed għax fl-aħħar mill-aħħar meta tfittex x'azzjoni qed jieħu l-gvern biex ikun hemm aktar kontroll u inqas nies ipejpu insibu li dan għandu dħul assigurat fis-sena u allura iżid kemm iżid ̧ in-nies xorta jibqgħu ipejpu l-ammont ta' sigaretti li jkunu qed ipejpu, għalkemm igergru xi ftit.

Qed ngħid dan għax il-gvern fl-aħħar mill-aħħar qed ikollu spiża oħra li tagħmel tajjeb għall-problemi li t-tipjip ̧ b'mod partikolari, jġib miegħu.

Għalhekk hemm bżonn inizjattivi oħrajn li bihom nipprovaw inħajru lill- poplu biex kemm jista' jkun is-sigaretti jinqatgħu.

Issa jien naf li l- fatt li ma jkunx hawn tipjip f'pajjiżna jġib żvantaġġi oħrajn għax għandna kumpanniji li jiddependu fuq is-sigaretti.

Pero' ċertament imbagħad mas- saħħa tal-poplu m'għandux ikun hemm kompromessi f'dan is-sens.

Allura huwa importanti li l-liġijiet eżistenti jkunu nforzati għax kif nistgħu nippretendu li jkollna liġi ġdida li tirregola t-tipjip u dawn l-affarijiet li qed nitkellmu fuqhom jekk lanqas bħala pajjiż m'aħna kapaċi ninforzaw il- liġijiet eżistenti li diġà għandna?

Dan ifisser li qabel ma naslu għal- liġi ġdida li hija meħtieġa, huwa importanti li dak li diġà għandna ninforzawh.

Nixtieq insemmi ftit statistika li ħarġet fl-istess mistoqsijiet parlamentari li jsiru.

Per eżempju ̧ minn mistoqsija li kienet saret mill- kollega tiegħi ̧ l-Onor.

Evarist Bartolo, f'nofs is-sena li għaddiet dwar imwiet ta' persuni konnessi ma' mard li ġej mit-tipjip ħareġ li mill-1995 sa Ġunju tas-sena 2000 kellna kważi 2, 000 persuna li mietu kawża tat- tipjip.

Naħseb li din hija figura allarmanti u konservattiva.

Insibu wkoll li sa l-aħħar ta' Ottubru tas-sena 2001 kien hemm kważi 290 persuna oħra li mietu konsegwenza ta' mard li ġej mit-tipjip jiġifieri mill-1995 sa l-aħħar ta' Ottubru tas-sena 2001 kien hemm madwar 2, 290 persuna li mietu b'mard konness mat-tipjip.

Dan ifisser aktar spejjeż għall-qasam tas- saħħa pubblika jiġifieri mhuwiex biżżejjed li nagħmlu miżuri fiskali.

Għalhekk jekk irridu bis-serjetà li din il-problema fost il-poplu tagħna ma tkomplix tikber hemm bżonn li ngħaddu għall-aspett edukattiv.

Id- Dipartiment għall-Promozzjoni tas-Saħħa qed ikun mistieden biex jagħmel taħdidiet fl-iskejjel u biex juri d-diffikultajiet u l-ħsara kkaġunata mit- tipjip pero` hemm bżonn li nagħmlu aktar minn hekk.

Qed ngħid dan għax mir- riċerka li saret mis-"Sedqa" jidher li t-tipjip u l-abbuż ta' l-alkoħol fost iż-żgħażagħ u fost l-adoloxxenti ta' etajiet iżgħar huwa wieħed preokuppanti.

Per eżempju ̧ minn ċerti surveys li saru sibna li aktar min- nofs l-istudenti li ġew intervistati kienu pprovaw it-tipjip u abbużaw mill- mill-alkoħol fl-età ta' 14-il sena.

Huwa veru li hemm min igħidlek li ż- żgħażagħ iħobbu jesperimentaw imma mbagħad dawn l-affarijiet jibdew jagħmluhom regolarment.

Allura jien naħseb li huwa importanti li mhux biss nagħmlu miżuri fiskali li forsi jiskoraġġixxu liż-żgħażagħ milli jpejpu imma nagħtu anke għajnuna biex lil dawn in-nies inkomplu nedukawhom dwar il-ħsara li jġib miegħu t-tipjip.

Sur President ̧ mill-istess survey tas-"Sedqa" joħroġ li f'dawn l-aħħar ħames snin l-ebda ħanut minn fejn ibigħu dawn it-tip ta' affarijiet ma ġie fined u ħadd ma tressaq il-qorti meta nafu li persuni taħt is-16-il sena ma jistgħux jixtru alkoħol u sigaretti.

Minn mistoqsijiet parlamentari joħroġ ukoll li kienu biss erba' persuni taħt is-16-il sena li nqabdu f'pubs jew f'postijiet ta' divertiment fejn jinbiegħ xorb alkoħoliku u dan bejn Ġunju u Settembru tas-sena li għaddiet.

Nafu li fis-sajf aktar nies ikollhom ċans għad-divertiment.

Per eżempju ̧ dawk l-istudenti li jkunu spiċċaw l-eżamijiet u l-iskola jkollhom ħin itwal għad-divertiment u allura naħseb li aktar kummenti dwar fuq l- inforzar huma żejda.

Jien nixtieq nikkonkludi billi nappella lill-gvern biex jiftaħ għajnejh għall-bozza l-ħamra li ilha ftit tixgħel fuq l-ekonomija u l-andament tal- finanzi pubbliċi.

Huwa importanti li din il-ħaġa narawha fl-interess nazzjonali u mhux fl-interess partiġġjan.

M'għandniex għalfejn noqgħodu ninħlew fuq ħafna tgħajjir bejnietna għax fl-aħħar mill-aħħar it-tgħajjir ma jwassal għalxejn biex pajjiżna jkompli miexi lura.

Huwa importanti li naraw x'inhuma l-problemi u li l-passi li hemm bżonn jittieħdu ̧ jittieħdu fl-interess nazzjonali u mhux fl-interess ta' affarijiet oħrajn.

Dak li għandna nagħmlu għandna nagħmluh għalina għax inkella l-futur taż- żagħażagħ, b'mod partikolari, ikun mhedded.

Naturalment mhi xewqa ta' ħadd li jiġru dawn l-affarijiet.

Qabel nagħlaq nixtieq ngħid li ̧ fl-opinjoni tiegħi, min jaħdem fid- dipartimenti tal-gvern jista' jagħti l-input tiegħu ħalli nrażżnu l-ħela ħalli b'hekk il-pajjiż jiffranka miljuni ta' liri f'infiq pubbliku.

Pero' d-dejn irridu nagħtu kasu u mhux sempliċement inħalluh hemmhekk u noqgħodu nipprivatizzaw għax mill-privatizzazzjoni ma nieħdu xejn ħlief li nipprovaw nimlew biċċa mill-ħofra li għandna u allura nkunu armejna dawk il-fondi hemmhekk.

Ċertament li l-flus li qed jonfoq pajjiżna kull sena biex jagħmel tajjeb għad-debt servicing dejjem qed jiżdied u jekk niftakar tajjeb ̧ din is-sena l-figura se toqrob is-Lm7 miljun.

Ċertament li din hija waħda mill-akbar spiżi li qed ikollu pajjiżna kull sena u allura huwa importanti li d-dejn nagħtuh l-importanza li verament jixraqlu għax kif diġà għidt ̧ jekk nagħlqu għajnejna għad-diffikultajiet li jkollna f'pajjiżna nkunu qed neqirdu l- futur taż-żgħażagħ Maltin.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, minn mindu tressaq il-budget f'Novembru tas-sena li għaddiet is-sitwazzjoni ekonomika u finanzjarja tal- pajjiż marret għall-agħar.

M'għandix dubju li jkun hawn min igħid li waqa' l-għażż u li aħna nitkellmu biss fuq dlam u tbassir ikrah.

Kieku dawn l- affarijiet qed tgħidhom l-oppożizzjoni biss allura wieħed jista' jgħid li dawn huma l-affarijiet tas-soltu jew li se nibdew bil-qerda.

Pero' jien mhux se noqgħod fuq dak li jgħidu l-kollegi tiegħi ta' l-oppożizzjoni; il- Kap ta' l-Oppożizzjoni u l-Onor.

Leo Brincat.

Wieħed jista' jgħid li f'sistema bipartisan ta' gvern u oppożizzjoni hemm it-tendenza li naħa tpinġi dejjem bnazzi, xemx tiżreġ u kulħadd paxxut ħdejn il-baħar jieħu gost bl-affarijiet dejjem sejrin tajjeb u naħa oħra dejjem tbassar il- maltemp ̧ is-sajjetti u r-ragħad.

Pero' li s-sitwazzjoni sejra għall-agħar u li l-problemi qed jikbru qed igħiduh diversi għaqdiet u organizzazzjonijiet ̧ kemm lokali kif ukoll barranin.

Tkun ħaġa traġika għall-gvern li jaħseb li billi sempliċement dejjem jirrapporta temp sabiħ u bnazzi jew li joqgħod igħid li kollox sejjer tajjeb ...

Per eżempju, issa nbidlet daqsxejn id-diska f'ċerti oqsma għax fejn qabel kienu jgħidu li kollox sejjer tajjeb, issa qed igħidu li mhux sejrin ħażin daqskemm konna naħsbu.

Imbagħad hemm l-illużjoni perikoluża l- oħra li naħsbu li dak li qed jiġri f'pajjiżna huwa kollu tort ta' Osama Bin Laden.

Min jaħseb hekk ikun qed jagħmel analiżi superfiċjali ħafna tas- sitwazzjoni li ninsabu fiha.

Sur President, diversi għaqdiet tal-kummerċ f'pajjiżna kkummentaw fuq il- problemi strutturali serji li qed tiffaċċja l-ekonomija tagħna.

Irridu nikkonċedu li dawn il-problemi marru għall-agħar minħabba l-attakki terroristiċi tal-11 ta' Settembru imma ċertament li problemi serji fil- qasam tat-turiżmu u fl-esportazzjoni kienu diġà hemm.

Wieħed irid igħid ukoll li problemi oħrajn huma marbutin ma' kif sejrin oqsma ekonomiċi fis-suq dinji u fis-suq internazzjonali.

Ovvjament jekk wieħed ma jagħtix kas il-problemi li hemm f'sistema globalizzata, f'sistema fejn il-pajjiżi jiddependu aktar minn xulxin u fejn pajjiżi avvanzati u kbar ikunu għaddejjin minn ċerti diffikultajiet u mbagħad joħolqu diffikultajiet għal pajjiżi oħra ̧ ċertament li ma jkunx serju.

Pero' li nwaħħlu kollox f'fatturi barranin huwa żball daqs dak li nistennew dejjem is-salvazzjoni minn barra.

Minħabba li pajjiżna ̧ bħal pajjiżi oħrajn, għandu esperjenza u tradizzjoni kolonjali u minħabba ċ-ċokon tagħna għandna ħabta li nwaħħlu kollox f'dak li jkun qed jiġri lil hinn minn xtutna u nibżgħu niffaċċjaw il-problemi li għandna u li nikkaġunaw aħna stess.

F'dinja li qed issir aktar globalizzata, l-ispazju fejn jista' jintervjeni l-gvern nazzjonali kompla jiċkien.

Pajjiżna diġà m'għandux densità ta' art biżżejjed li tikkaġunalu l-klima partikolari tiegħu, għalkemm meta wieħed jara l-mappa jsib li t-temperaturi tagħna jkunu differenti minn dawk ta' madwarna.

Pero' t-temp li jasal fuqna huwa effett tal-forzi klimatiċi ta' madwarna, skond minn fejn ikun ġej it-temp; daqqa mis-Sahara Desert, daqqa min-naħa tas-Siberja u daqqa min-naħa tal-Kontinent Ewropew.

Dan jiġi fuqna u ftit li xejn nistgħu nagħmlu; jew noħorġu bl-umbrella jew inkella noqgħodu ġewwa.

Fl-ekonomija qed jiġri l-istess ħaġa.

Pero' għandna aktar x'nagħmlu fl- ekonomija tagħna milli nistgħu nagħmlu fit-temp.

Il-mistoqsija li rridu nagħmlu aħna hija jekk aħniex nagħmlu dak li suppost nagħmlu.

L-illużjoni li jekk nidħlu fl-Unjoni Ewropea jkollna suċċess ekonomiku garantit hija ħażina daqs li wieħed igħid li jkollna suċċess garantit jekk nibnu relazzjonijiet differenti ma' l-Unjoni Ewropea.

Is-suċċess mhuwiex garantit għax tkun saret battalja u aktar u aktar se ssir battalja.

L- unika garanzija li għandek hija li trid tikkompeti ̧ taħdem ̧ tisforza u tistinka għaliex l-investiment u t-turiżmu li jirnexxilek iġġib lejn pajjiżek u l-kummerċ li jirnexxilek tiġġenera trid tagħmilhom f'battalja kontinwa ta' kwalità.

Dawn ħadd mhu se jiggarantihomlok ħlief l-impenn kontinwu tiegħek.

Sur President, waħda mill-aktar affarijiet li tinkwetani hija li naħsbu li s-soluzzjoni għal pajjiżna tiġi minn barra, qisu din hija garantita minn xi ħadd u mhux bl-isforzi kbar tagħna.

Per eżempju, Singapore ukoll għadda minn din l-illużjoni bħalma għaddew minnha wkoll l-ex-kolonji kollha.

Niftakru li Singapore telaq minn sitwazzjoni ekonomika ta' sottożvilupp qawwi ta' gruppi etniċi li kienu jsibuha diffiċli ħafna biex jilħqu xi forma ta' kunsens kif igħixu flimkien u għamlu żmien jaħsbu li s- soluzzjoni tagħhom hi li jingħaqdu ma' xi ħaġa akbar minnhom għax waħedhom ma kenux kapaċi jaslu.

Fil-fatt kienu għamlu federazzjoni mal-Malasja pero' mbagħad raw li din aktar herritilhom il-forzi ̧ is-sens ta' self- reliance u s-sens ta' l-indipendenza tagħhom.

Meta għażlu t-triq diffiċli li jitilqu għal rashom ma qalux li se jinqatgħu mid-dinja ̧ li se jiġu iżolati jew li se jingħalqu fihom infushom.

Dawn m'għamlu xejn minn dan imma għażlu triq aktar diffiċli u aktar realistika imma li aktar tagħtik ir-riżultati li tixtieq biex ittejjeb il-kwalità tan-nies li jgħixu fil- pajjiż tiegħek.

Is-suċċess ta' Singapore kien mibni proprju fuq il-valur kbir ta' self- reliance.

Ovvjament titgħallem minn pajjiżi oħrajn, mill-effett li dawn iħallu fuqek u mill-pressjoni li jagħmlulek imma fl-aħħar mill-aħħar il- mutur ewlieni ta' jekk soċjetà tiżviluppax jew le u l-kapaċità tagħha li titgħallem minn pajjiżi oħrajn u li taħtaf l-opportunitajiet li jiġu minn dawn il-pajjiżi jkun jiddependi mill-fatturi ta' dik is-soċjetà nnifisha.

Pero' m'hemm xejn garantit.

L-isforz irid jiġi mis-soċjetajiet infushom; mit-taħlita, mill-inputs differenti, mill-kultura politika ̧ mill-kultura imprenditorjali ̧ mill-kultura soċjali tan-nies ̧ minn kif in-nies igħixu ma' xulxin, minn kif imexxi l-gvern, min-nefqa tal-gvern u minn kif jorganizza ruħu.

Dawn huma kollha fatturi li flimkien iwasslu biex pajjiż jew ifalli jew jirnexxi.

Dan jiddependi ħafna minn x'relazzjonijiet jibni mal-bqija tad-dinja.

Per eżempju ̧ aħna kellna relazzjonijiet qawwija ma' pajjiżi oħrajn mill-bidu nett; minn mindu bnew Ħaġar Qim u l-Imnajdra.

Sur President, illum l-indipendenza assoluta ma teżisti fl-ebda pajjiż, inqas u inqas f'pajjiż bħal tagħna.

Illum jiddependi ħafna x'interdipendenza tibni mal-bqija tad-dinja - anke jekk ikollok blokki ekonomiċi, soċjali u politiċi kbar ħdejk bħall-Unjoni Ewropea – għax l- interdipendenza li tibni mal-pajjiżi l-oħra hija sekondarja għall-ħila ̧ l- enerġija ̧ it-talenti u l-inizjattiva tiegħek.

L-illużjoni li sfortunatament għad hawn f'pajjiżna hija li l-vijabilità u s-suċċess ta' pajjiżna jiddependu mill-interdipendenza ta' pajjiżi oħra u din hija perikoluża għax noqgħodu nwaħħlu f'ħaddieħor, kemm fit-tajjeb kif ukoll fil-ħażin.

Jien naħseb li fil-bidu ta' dan is-seklu għandna bżonn induru dawra magħna nfusna u ma nidħkux bil-poplu tagħna.

Hemm ċerti home truths li rridu ngħadduhom lil xulxin u li rridu ngħidulhom lilna nfusna li m'huma xejn sbieħ.

Jekk dan mhux se nagħmluh nibda ninkwieta għat-tfal tagħna li se jitilgħu f'sitwazzjoni diffiċli u wisq nibża' li l-gvern mhux qed jagħti kas dan kollu.

Sur President ̧ kif għidt diġà ̧ diversi organizzazzjonijiet tan-negozju f'pajjiżna, bħall-Kamra tal-Kummerċ u l-Federazzjoni ta' l-Industrija ̧ tkellmu fuq il-problema kbira li għandu pajjiżna f'dak li għandu x'jaqsam ma' kompetittività.

Id-deċiżjoni li jieħdu imprendituri f'pajjiżi oħrajn u f'pajjiżna stess ...

Wieħed m'għandux għalfejn jiskandalizza ruħu li jkollok imprendituri lokali li jgħidu li se jmorru jinvestu fl-Afrika ta' Fuq ̧ f'pajjiżi ta' l-Ewropa Ċentrali u f'pajjiżi ex-repubbliki ta' l- Unjoni Sovjetika għax hemmhekk hemm pagi irħas u m'hemmx drittijiet tal- ħaddiema u allura lil dawn tagħsarhom u tħaddimhom kemm trid.

Pero' li tisma' lil ċerti imprendituri lokali li jgħidu li se jitilqu minn hawnhekk u jmorru x'imkien ieħor għax m'hawnx klima u kultura favur l-impenn imprenditorjali hija inkwetanti.

Dan huwa inkwetanti daqs meta jgħidulek li qed ikollhom problemi biex isibu żgħażagħ imħarrġin kif jixtiequ.

Waħda mill-aktar affarijiet li kienet ixxukkjatni ftit ilu meta kont Għawdex qed nitkellem ma' xi ħbieb imprendituri minn hemmhekk kienet meta semmewli l-problemi ta' żgħażagħ li fl-età ta' 17 u 18-il sena ma jafux jiktbu u jaqraw u biex iqabbduhom ċertu xogħol fil-kumpannija jridu jgħidulhom biex jaqbdu l-apparat li jkunu qed jużaw u jġibu erba' patalotti immarkati bl-aħmar.

Dawn l-affarijiet jinkwetawni għax dan huwa qasam fejn il-gvernijiet jistgħu jintervjenu, għandhom jintervjenu u jridu jintervjenu.

Ma rridux ninsew li llum qed ngħixu f'dinja fejn il-kapitali jiċċaqilqu malajr u l-investiment jivvjaġġa b'aktar faċilità minn pajjiż għal ieħor u fejn ma jsibx klima li ma tkunx tajba għalih, imur f'pajjiż ieħor.

Wieħed mill-fatturi li qed jiġbed l-investimenti f'pajjiżi differenti llum aktar minn qatt qabel huwa l-livell edukattiv u l-livell ta' taħriġ li jkollhom in-nies f'dak il-pajjiż.

Hemm bżonn li f'pajjiżna nfiequ mill- marda li l-livell edukattiv jew il-livell ta' taħriġ jiddependi mis- sempliċi karti jew mis-sempliċi ittri li jkollok wara ismek.

Dawn jiddependu mill-ħila tiegħek, minn kemm taf, min-knowhow li għandek biex taħdem f'ekonomija miftuħa u avvanzata.

Huwa żgur li fl-analiżi li qed issir illum ta' x'jistgħu jagħmlu l- gvernijiet nazzjonali biex jagħmlu lis-soċjetà u l-ekonomija tagħhom tirnexxi u tkun vijabbli hija impenn qawwi fl-edukazzjoni u fit-taħriġ kontinwu mhux biss biex tiġbed lejk investiment ġdid imma wkoll biex iżżomm dak li għandek għax hemm ċans kbir li jekk sadanittant hemm pajjiżi oħrajn Ii qed jiżviluppaw ir-riżorsi umani tagħhom u li qed jedukaw lin-nies tagħhom b'mod li jagħmel ħafna sens għall-iżvilupp ekonomiku tagħhom, hemm ċans li mhux biss ma ġġibx investiment ġdid imma titlef dak li għandek.

U llum jekk iż-żgħażagħ tagħna joħorġu mill-iskejjel u ma jkunux jafu jiktbu u jaqraw il-Malti u l-Ingliż ̧ ma jkunux kapaċi jaħdmu l-matematika u ma jkunux kapaċi jifhmu l-affarijiet bażiċi ta' xjenza u jħaddmu l-computer ̧ se jkollna problemi serjissimi.

Jien l-aktar ħaġa li tinkwetani f'pajjiżna hija li minn statistika ta' l-ETC irriżulta li tliet kwarti ta' dawk in-nies li għandhom inqas minn 30 sena u li huma unemployed - issa hawnhekk mhux qed nitkellem fuq ġenerazzjoni ta' nies li twieldu u trabbew qabilna li ma tgħallmux mhux għax riedu huma imma għax pajjiżna kien għadu kolonja u ma kellux gvernijiet li setgħu jieħdu deċiżjonijiet sovrani biex jiżviluppaw lil nieshom; waħda mill-akbar saħtiet li kellu dan il-pajjiż kienet li dejjem kien ikkontrollat minn oħrajn li kienu jarawh biss bħala pedina fiċ-chess militari strateġiku navali tagħhom, għalkemm wieħed irid isellem lill-gvern Laburista ta' wara l-gwerra li minkejja li ma kellux is- sovranità nazzjonali xorta kien għamel investiment kbir fl-edukazzjoni biex tibda tinfetaħ għal kulħadd - m'għandhomx il-ħiliet bażiċi biex isibu fejn jaħdmu u allura huma unemployable.

Għalhekk nittama li meta minn hawn u ftit ieħor f'dan il-parlament niddiskutu l-estimi tal-Korporazzjoni ta' Xogħol u Taħriġ ̧ naħdmu bis-serjetà u naraw x'nistgħu nagħmlu biex dawn in-nies isibu x-xogħol kieku f'pajjiżna kellu jiġi l-investiment.

Waħda mir-raġunijiet li tbiegħed l-investiment minn pajjiżna mhijiex biss is-sitwazzjoni ekonomika internazzjonali – dik hi li hi u rridu nkunu realistiċi u narawha hi kif inhi – imma wkoll in-nuqqas ta' nies imħarrġa fl-oqsma li għandna bżonn.

Per eżempju ̧ il-general manager tal-Methode Electronics li kien laqatni bil-mod preċiż u qawwi kif esprima ruħu, diġà qal li għandna problemi serji biex nikbru u nespandu għax mhux qed insibu n-nies li għandna bżonn.

Jien inħoss li hemm bżonn qawwi ħafna li nsaħħu r- rabtiet bejn l-edukazzjoni u l-ekonomija għaliex pajjiżna se jiffaċċja problemi kbar jekk ma ninvestux iżjed fl-edukazzjoni u fit-taħriġ tan-nies tagħna.

Jekk ma nagħmlux hekk mhux biss ma nġibux investiment ġdid iżda nitilfu anke dak li għandna u pajjiżna ma jibqax vijabbli.

U jekk naħsbu li issa solvejna l-problema għax infetaħ il-Kulleġġ Malti għall-Arti, Xjenza u Teknoloġija nkunu mqarrqin.

L-ewwelnett għad hemm ħafna xogħol xi jsir fil-livell primarju biex it-tfal tagħna jkollhom bażi soda u t- tieni nett għandna ħafna x'nagħmlu fil-livell sekondarju.

Jien diġà għedt li waħda mit-traġedji tal-curriculum nazzjonali ġdid huwa li tittraskura dik il-parti ta' l-istudenti tagħna ̧ subien u bniet, li jinsabu fl-iskejjel sekondarji – jien qed nitkellem dwar terz minnhom – meta hemm bżonn li lil dawn intejbulhom ħafna l-kwalità ta' edukazzjoni li qed jingħataw.

Għandna bżonn programm edukattiv li jkun rilevanti għalihom ħalli dawn ikollhom il-ħiliet bażiċi meħtieġa.

Jekk dawn jitilqu mill- iskejjel primarji bil-problemi biex jiktbu u jaqaw, dawn se jkomplu jiggravaw fil-livell sekondarju.

Sfortunatament jien inħoss li f'dawn l- aħħar tliet snin ma tteħdux inizjattivi fil-livell sekondarju biex nindirizzaw il-problemi ta' l-illitteriżmu u ta' kif dawn iħaddmu l- matematika.

Dawn huma affarijiet kruċjali.

Nerġa' ngħid li m'għandniex nidħqu bina nfusna u naħsbu li għax issa fetaħ il-Kulleġġ Malti għall- Arti, Xjenza u Teknoloġija li lkoll ħdimna għalih u li lkoll xtaqnih ̧ issa qed insolvu l-probemi.

Għandna istituti fejn għadhom iridu jgħallmuhom il- multiplication u d-division tas-7 u kif jiktbu ftit Malti u ftit Ingliż.

Din turi l-problemi serji li ġew bihom dawn iż-żgħażagħ mill-iskejjel primarji u sekondarji.

Irridu niżguraw li dak li qed jiġri fil-kulleġġ ikun serju u jtejjeb l- opportunitajiet ta' taħriġ u ta' edukazzjoni għal dawn iż-żgħażagħ.

Sfortunatament dan il-kulleġġ twieled ħażin għax fl-aktar partijiet importanti tiegħu – jien mhux qed nirriferi għall-istituti kollha – qed jaħdmu anke mingħajr sillabu jew b'sillabu tas-Sec jew tal-Matsec li ma jagħmilx sens.

Dawn huma żgħażagħ li diġà fallew f'dik it-tip ta' edukazzjoni u billi tagħtihom dik it-tip ta' edukazzjoni f'kulleġġ li għandu ismu ġdid ma tkun qed issolvi xejn.

Irridu noqgħodu attenti li ma nħallux jiġri dak li diġà nibża' li se jiġri.

Jien informat li dawk l-istituti li qed jaħdmu tajjeb u li għandhom is- sillabi, qed jimxu fuq is-sillabi tal-B.Tech. ta' l-Edexel li għandhom rabta qawwija ma' l-iskills li għandek bżonn għad-dinja reali u għad-dinja tax-xogħol li għandu bżonn pajjiżna.

Diġà hemm sforz - dan huwa ħażin - biex fil-Kulleġġ Malti għall-Arti ̧ Xjenza u Teknoloġija jiżnaturaw dak it- tip ta' sillabu u jmorru għat-testijiet u għall-eżamijiet.

Jekk dan il- kulleġġ se jkisser dik it-tip ta' edukazzjoni vokazzjonali li għandna bżonn f'pajjiżna għalxejn noqgħodu nitkellmu fuq il-national vocational qualifications li għandna bżonn fejn l-istudenti tagħna ngħallmuhom dwar l- affarijiet u ma ngħallmuhomx kif jagħmlu l-affarijiet.

Għalhekk f'seminar riċenti jien għidt li l-aħjar edukazzjoni dejjem kienet, mir-rinaxximent sal-lum ̧ li n-knowhow u n-know why jintrabtu flimkien.

Fejn ikun hemm separazzjoni li jew tgħallem biss l-iskills jew tgħallem biss it-teorija, ikollok edukazzjoni marida.

Jien ngħid li huwa tajjeb li ċerti istituti qed jimxu fuq is-sillabi tal-B.Tech ta' l-Edexel ta' l-università ta' Londra – irrid nagħmilha ċara li dawn qed jagħmlu tajjeb - imma qed jiġu żnaturati mill-kultura edukattiva ħażina li għandna f'pajjiżna ̧ qed jagħtuhom assignment x'jagħmlu u jridu jdaħħlu t-testijiet u l-eżamijiet.

Dan huwa mod kif ngħarrqu s-sitwazzjoni u mhux kif insolvuha.

Sur President, huwa importanti ħafna li f'pajjiżna jkollna rabta kreattiva u ħajja bejn l-ekonomija u l-edukazzjoni għax dawn għandhom bżonn lil xulxin mhux biss għal investiment ġdid, mhux biss għal fabbriki u għal kumpanniji li se jaħdmu b'mod ġdid imma anke għal dawk li għandna diġà għax illum ir-retraining irid ikun kontinwu.

Illum il-progress, it-tibdil u l- iżvilupp huwa kontinwu u allura biex inlaħħqu ma' dan kollu hemm bżonn ta' retraining u re-education il-ħin kollu.

Ovvjament huwa pass mportanti li nfetaħ il-Kulleġġ Malti għall-Arti, Xjenza u Teknoloġija imma m'għandniex inkunu kuntenti li nfetaħ u nieqfu hemm.

U dan infetaħ malajr mhux għax l-affarijiet ġew ippjanati bis- serjetà għax fir-realtà ma laħqux ġew ippjanati bis-serjetà.

Hija traġika li jibda jiffunzjona istitut ̧ jibdew il-korsijiet u ma jkollhomx sillabu.

Dan qisu vapur miexi mingħajr ma fassal ir-rotta tiegħu.

Meta l- esploraturi l-kbar ħarġu fuq il-baħar miftuħ ma kenux jafu fejn se jaslu imma fil-każ ta' istitut bħal dan żgur li l-affarijiet setgħu tfasslu u ġew ippjanati aħjar.

Il-biża' tiegħi hi li dan infetaħ fiż-żmien li nfetaħ għax il-Kummissjoni Ewropea kienet tathom deadline biex hawnhekk ikun hawn vocational college – din kienet building block nieqsa fis-sistema tagħna – u allura dawn riedu jirrapportaw malajr kemm jista' jkun lill-Brussels li dan infetaħ ukoll.

Pero' nerġa' ngħid li m'għandniex nidħqu bina nfusna u ngħidu li l-aqwa li nfetaħ.

Irridu niżguraw li dan il-kulleġġ se jagħti servizz tajjeb u edukazzjoni tajba; il-bqija nkunu biss qed nidħku bina nfusna.

Irridu nfakkru li fil-qasam ta' l-edukazzjoni pajjiżna għad għandu problema serja mhux biss fil-livell primarju u sekondarju imma wkoll fil-livell post- sekondarju.

Irridu niftakru – din ma tantx intellgħuha fl-aġenda ta' pajjiżna u fil-fehma tiegħi, nagħmlu żball; qabel kienet issir kritika lejn gvernijiet Laburisti ta' qabel, u bir-raġun ̧ ħalli nkunu għidna kollox - li mhux kull min xtaq jidħol l-università kien ikollu ċ-ċans jidħol.

Fil-fatt kien jissemma ħafna n-numerus clausus fejn kien hemm postijiet limitati biex dak li jkun ikompli l-edukazzjoni terzjarja tiegħek fil- livell universitarju.

Illum dak in-numerus clausus ̧ għallinqas b'mod dikjarat, għadu biss fil-kors tad-dentistrija imma rridu npoġġu bħala waħda mill-affarijiet importanti fuq l-aġenda nazzjonali ta' pajjiżna li fil- livell post-sekondarju għad għandna numerus clausus qawwi.

Per eżempju ̧ iż-żgħażagħ li jitħallew jidħlu fl-Istitut ta' l-Istudji Turistiċi huwa biss it-terz ta' dawk li huma kwalifikati biex jidħlu.

Jien ma nafx jekk iniex insemmi l-figura preċiża imma huwa żgur li kull sena jkollna madwar 700 żagħżugħ ta' 16 u 17-il sena li jixtiequ jkomplu jistudjaw u m'għandniex fejn nedukawhom u nħarrġuhom.

Issa hawnhekk ikun tajjeb li ngħidu li dawn jagħmlulhom in-numerus clausus jew jagħmlu l- għażla permezz ta' l-intervisti u dik dejjem hija xi ħaġa li hija miftuħa għall-abbuż ̧ biex inkunu ċari.

Għalhekk dan l-item fuq l-aġenda edukattiva f'pajjiżna mhijiex imtella' biżżejjed u hemm bżonn li ntellgħuha b'mod qawwi.

Nixtieq inkompli nisħaq li ħafna mill-futur ta' pajjiżna jiddependi fuq il- klima li noħolqu f'pajjiżna.

Għalhekk l-interdipendenza tagħna mal-bqija tad-dinja, tkun xi tkun u tkun ta' liema natura tkun, mhijiex garanzija għas-suċċess ekonomiku tagħna.

Per eżempju, f'dawn l-aħħar xhur rajna ċaqliq intern ta' investiment anke fi ħdan l-Unjoni Ewropea nnifisha ̧ investiment li jitlaq minn ċertu parti ta' l-Unjoni Ewropea u jmur f'partijiet oħra bħar-Repubblika Ċeka u l-Ungerija li se jidħlu fl-Unjoni Ewropea.

Dawn il-pajjiżi għandhom il-vantaġġ li qed imissu ma' l-Unjoni Ewropea u waħda mill-vantaġġi kbar fuqna hija l-kwalità ta' riżorsi umani tagħhom.

Ta' min igħid li fis-snin diffiċli tagħhom, taħt ir-reġimi komunisti, speċjalment fil-qasam ta' l-edukazzjoni xjentifika u teknika ̧ dik il-parti kienet żviluppata u allura għandhom fuqhiex jibnu u għandhom riżorsi fl-oqsma tat-teknoloġija bħala bażi ̧ għalkemm ovvjament ma kellhomx it-teknoloġija l-aktar riċenti.

Sur President, rajna investiment jiċċaqlaq mir-Renju Unit u minn pajjiżi oħra ta' l-Unjoni Ewropea jmorru f'dawn il-pajjiżi għax raw li hemmhekk għandhom kondizzjonijiet aħjar biex jinvestu.

Dan ifisser li anke fi blokk ekonomiku nnifsu – din hija xi ħaġa sempliċi jiġifieri ma tridx xi għerf kbir biex tasal għal din il-konklużjoni - iċ-ċaqliq ta' l-investiment jiddependi mill-kondizzjonijiet fil-livell micro li jkunu nħolqu fil-pajjiż biex jiġbed aktar investiment minħabba l-livell ta' pagi ̧ minħabba t-taħriġ u minħabba sistemi pubbliċi effiċjenti.

Għalhekk tkun xi tkun l-għażla ta' interdipendenza li jagħżel pajjiżna mal-bqija tad-dinja ̧ ħafna mill- fatturi jekk pajjiżna jirnexxix jew le, jiddependi mis-sitwazzjoni li noħolqu f'pajjiżna anke fil-qasam edukattiv.

Fost il-miżuri li qegħdin nikkonsidraw fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna hemm il-miżura li biha l-gvern itaffi t-taxxa lil dawk li jibgħatu lill-uliedhom fl-iskejjel privati.

Issa aħna nafu li l-akbar impenn tal-gvern – hawnhekk għandna problema serja – huwa li joffri kwalità ta' edukazzjoni pubblika fejn ma jkollokx għalfejn tibgħat lit-tfal tiegħek fi skola fejn trid tħallsilhom għax inti diġà qed tikkontribwixxi lil pajjiż permezz tat-taxxi.

Filwaqt li l-gvern qed iressaq din il-miżura biex itaffi ftit il-piżijiet finanzjarji kbar tal- ġenituri minħabba l-ħlas tal-miżati ta' wliedhom ̧ irridu ngħidu li jekk wieħed janalizza kif għolew il-miżati fl-iskejjel privati fl-aħħar tliet isib li dawn għolew b'mod qawwi ħafna.

Fil-fatt bħala average f'livell ta' skola primarja dawn għolew b'xi 28%.

Dawn il-passi li qed jieħu l- gvern biex itaffi dawn il-piżijiet huma ftit ħdejn il-piżijiet kbar li għandhom il-ġenituri speċjalment f'dawn it-tliet snin.

Illum il-miżati u l-ħlasijiet l-oħra marbuta ma' l-edukazzjoni huma qawwija ħafna.

Fil-fatt minn statistika dwar l-ispejjeż edukattivi u l-prezzijiet tal-kotba u tal- lezzjonijiet tal-privat li ħareġ l-Uffiċċju Nazzjonali ta' l-Istatistika – issa jien qed noqgħod fuq l-istatistika u nissuspetta li bħas-soltu r- realtà tkun akbar minn din – irriżulta li l-ġenituri, mhux biss dawk li jibgħatu lil uliedhom fi skejjel privati, iħallsu mhux inqas minn Lm3.5 miljun fuq privatijiet biex jikkumpensaw għal dawk li jħossu li huma nuqqsijiet fis-sistema edukattiva.

Dawn ġieli jkunu nuqqasijiet immaġinarji imma ġieli jkunu wkoll reali ħafna.

Allura dawn il-miżuri li bihom il-gvern qed jipprova jtaffi ftit mill-piżijiet finanzjarji tal- ġenituri fl-edukazzjoni huma ftit ħafna ħdejn dawn il-piżijiet kbar.

Issa wħud minnhom dawn huma government induced costs ukoll.

Per eżempju, hawnhekk nista' nsemmi d-deċiżjoni tal-gvern li għolla l-ħlasijiet ta' l- eżamijiet ̧ kemm fil-livell Sec kif ukoll fil-livell tal-Matsec, b'mill- inqas 20% bħala medja.

Il-ministru ta' l-edukazzjoni fl-ebda mument ma spjega x'jiġġustifika din iż-żieda ta' 20% fuq dawn il-ħlasijiet.

Ma kellna l-ebda breakdown ta' x'qed nonfqu biex nagħmlu u mmexxu dawn l-eżamijiet biex imbagħad hawnhekk il-gvern ikun jista' jiġġustifika li jgħolli jew le b'tant, il-ħlasijiet għall-eżamijiet tal-Matsec.

Fil-fatt għadna sal-lum nistennew spjegazzjoni ċara u dettaljata ta' kemm għolew u għalfejn għolew il-ħlasijiet tal-Matsec li komplew joħolqu tbatija għall-familji li diġà qed iħallsu piżijiet akbar ta' taxxi diretti u indiretti.

Dan biex ma nsemmix il-kontijiet tas- servizzi ta' l-ilma, tad-dawl u tat-telephone li baxxew il-kwalità tal- ħajja tagħhom.

Fost dawk li l-aktar li qed jintlaqtu hemm it-tfal.

Fil- fatt skond statistika uffiċjali tal-gvern, jekk qabel minn kull Lm100 familja setgħet tfaddal Lm10, issa qed tfaddal Lm3.40c u dan qed jikkawża ħafna problemi.

Sur President, fil-bidu tad-diskors tiegħi jien għalhekk għidt li aħjar induru dawra magħna nfusna u nwieġbu l-affarijiet li hemm bżonn inwieġbu biex niżguraw suċċess u vijabilità għal dan il-pajjiż.

Per eżempju ̧ ftit ilu l-kap ta' l-HSBC f'Malta appella lill-awdituri biex ma joqogħdux jagħmlu fancy accounting u naħseb li tahom parir tajjeb għax kellna ftit traġedji minħabba fihom.

Dawn joqgħodu jagħtu l-impressjoni li l- affarijiet sejrin tajjeb ħafna u mbagħad xi darba jew oħra jisplodu.

Pero' naħseb li l-parir li ma jkunx hemm fancy accounting u fancy accounts jgħodd ukoll għall-gvern.

Jekk toqgħod tagħti ħafna fancy accounts u taħbi l- problemi tad-deficit, tad-dejn pubbliku u tal-kumpanniji pubbliċi biex tipprova tagħti l-impressjoni li l-affarijiet sejrin tajjeb, forsi għal ftit żmien jirnexxilek tidħaq bin-nies u bik innifsek imma fl-aħħar mill- aħħar il-qawwa tar-realtà tisplodi u tifqa' kull fancy accounts u kull fancy statistics li jiġu ppreżentati.

Għalhekk huwa importanti li meta niddiskutu dawn il-miżuri tal-budget, aktar milli sempliċement nagħtu ħarsa lejn il-figuri kif sejrin ̧ irridu nħarsu bis-serjetà lejn kif sejjer pajjiżna għax fid-dinja tas-seklu XXI kull pajjiż irid joffri kondizzjonijiet kemm ta' tmexxija kif ukoll ta' klima ekonomika u soċjali li jippermettu l-vijabilità tiegħu pero' dawn qed isiru aktar diffiċli u jiddependu ħafna minn x'jiġri fi ħdan dak il-pajjiż jekk dan ma ikunx vijabbli jew.

Sfortunatament il-ġudizzju personali tiegħi huwa li jekk il-pajjiż se jibqa' fit-triq li jinsab se jkun diffiċli għalih u se jitlef il-vijabilità tiegħu.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Bonnici.

ONOR.

MICHAEL BONNICI: Sur President, illum qed niddiskutu l-abbozz ta' liġi dwar il-miżuri tal-budget li huwa wieħed voluminuż ħafna.

Nafu li fil-budget ta' din is-sena ̧ għall-ewwel darba wara tant u tant snin ̧ ma kienx hemm dik il-kritika qawwija min-naħa tal-pubbliku Malti għall-miżuri li ttieħdu.

Fil-fatt minn survey li ħareġ irriżulta li n-nies kienu kuntenti u sodisfatti bil-preżentazzjoni tal-budget.

Il-budget jagħti ħarsa lura lejn l-attività ekonomika matul is-sena li tkun għadha kif intemmet u jagħti ħarsa 'l quddiem għas-sena li nkunu deħlin fiha.

Sur President ̧ insibu li fejn is-sena l-oħra l-flus fl-idejn u fil-banek żdiedu b'Lm122 miljun, din is-sena dawn żdiedu b'Lm196 miljun jew b'7.8%.

Dan minkejja li kemm il-gvern kif ukoll l-oppożizzjoni jgħidu li r-ritmu ekonomiku naqas.

Jien ma nixtieqx inkun partiġġjan u noqgħod nitkellem favur l-ekonomija tal-gvern.

Naħseb li f'dan il-parlament hemm bżonn li nagħmlu kritika kostruttiva u nkunu sinċieri magħna nfusna.

Id-differenza li għandna bejnietna hija fil-mod kif inħarsu lejn il-materja li tkun qed tiġi diskussa.

Per eżempju, hawnhekk nixtieq insemmi l-artiklu li kiteb il- Kap ta' l-Oppożizzjoni nhar il-Ħadd li għadda fuq il-ġurnal "The Times" bit- titlu "Here I am".

Insibu li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni qal hekk:

"The need to overcome stagnation ...".

Issa jien ma nafx fejn qiegħed l-istaġnar li qed igħid.

Huwa veru li jista' jkun hemm xi tnaqqis pero' wara d-diżgrazzja tal-11 ta' Settembru nkunu boloh jekk naħsbu li ma kienx hemm xi effett fuqna wkoll.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni kompla jgħidilna hekk:

"The priorities of economic modernization and restructuring ̧ social reform and priority of instilling administrative vigour are the basic challenges that Malta must face.".

Fl-opinjoni ta' l-oppożizzjoni, biex inqumu mill-istaġnar hemm bżonn nagħmlu dawn l-affarijiet.

Sur President ̧ li nista' ngħid hu li qatt ma kien hawn gvern li ħaseb f'tant u tant proġetti biex jiġġenera attività ekonomika, xogħol produttiv u impjiegi daqs dan il-gvern.

Jekk inħarsu madwarna nsibu li mill-1987 sal- lum saru ħafna proġett kbar li ħolqu attività ekonomika kontinwa ta' investiment, kemm lokali kif ukoll minn pajjiżi barranin ̧ u x-xogħol żdied.

Jien mhux qed ngħid li qabel l-1987 il-partit Laburista ma ħoloqx impjiegi jew m'għamilx proġetti.

Per eżempju, il-proġett tal-Kottonera ....

(Interruzzjonijiet)

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Intom kontu vvotajtu kontra tiegħu!

ONOR.

MICHAEL BONNICI: Kien hemm ħafna affarijiet, Onor. Debono Grech, pero' aħna komplejna fuq dak li kien beda gvern Laburista u ħsibna aktar fis-sod biex dak li jsir ikun aktar stabbli u sostenibbli.

Sur President, jien niftakar meta fi żmien l-ex-prim ministru George Borg Olivier konna nsemmu l-proġett ta' Manoel Island u l-iżvilupp fil-ponta ta' Tigne`.

Fil-fatt kien gvern Nazzjonalista li qabad il-barri minn qrunu u qal li dan il-proġett se jsir.

Għalhekk ħoloq kumpanniji Maltin li nvestew il-flus u ġabu investiment minn barra sabiex dak il-post mitluq u abbandunat li kien jintuża għall-ġlied tal-klieb, għal rimi ta' kull kwalità ta' materjal u għad-deterjorament ta' l-ambjent u ta' postijiet storiċi jinbidel f'post li jħaddem in-nies.

Nerġa' ntenni li jien ma nixtieqx inkun partiġġjan imma rridu nżommu quddiem għajnejna dan ix- xogħol li qed isir hawnhekk.

Sur President, il-Kap ta' l-Oppożizzjoni kiteb ukoll dwar:

"The priorities of economic modernization and restructuring.".

Iva, aħna qegħdin inkunu moderni ̧ il-fabbriki qegħdin jimmodernizzaw u jirristrutturaw irwieħhom pero' ta' dan se jkollna nħallsu l-prezz bħalma diġà ħallasna.

Fil-fatt aħna ħallasna mhux biss permezz ta' l-investiment imma wkoll billi naqsu l-impjiegi.

Għalhekk issa hemm bżonn naraw li dan l- investiment jikber.

Sur President ̧ qabel konna nibżgħu li jekk jiġu l-computers hawn Malta se jonqsu l-impjiegi.

Pero' l-verità hi li llum l-information technology tant ħadet spinta 'l quddiem li mhux talli ma naqqasniex in-nies talli żidnihom.

Fil-fatt jekk wieħed iħares lejn l-avviżi li jkun hemm fil- gazzetti jsib li l-aktar li hemm bżonn huma information technology specialists.

Għalhekk ix-xogħol żdied mhux naqas.

Għalkemm bħalissa bir-ristrutturazzjoni li qed issir jista' jkun hemm slowdown – anke l-partit Laburista ried jagħmel din ir-restructuring għax hemm bżonn nimmodernizzaw biex ikollna l-effiċjenza fil-produzzjoni tagħna u f'dak li nesportaw – 'il quddiem għad irridu naraw jekk l- impjiegi humiex se jiżdiedu jew inkella hux se jonqsu.

Issa nixtieq nitkellem ftit fuq is-social reform.

Fil-fatt nista' ngħid li aħna qed nagħmlu social reform imma din ma ħarġitx bħala regola li se jsir hekk għax jista' jkun fiha xi difetti.

Għalhekk kull suġġeriment jista' jiġi milqugħ u kif igħidu l-unions għandna npoġġu quddiem mejda ħalli naraw x'nistgħu nirranġaw.

Fil-fatt fuq dan is-suġġett ħarġet ukoll white paper li qiegħda wkoll għad-diskussjoni.

Aħna ma rridu noħonqu lil ħadd anzi l-partit Nazzjonalista dejjem kien il-promotur li jipprova jġib l- aħjar kondizzjonijiet għall-impjiegi.

Insibu wkoll:

"... priority of instilling administrative vigour ...".

Jien hawnhekk naqbel mal-Kap ta' l-Oppożizzjoni għax mal-gvern hemm ħafna ħaddiema li qed jikkontribwixxu fix-xogħol tagħhom ̧ fl-expertise tagħhom ̧ fit-teknikalità tagħhom u fil-professjoni tagħhom għal dak li għandu bżonn il-pajjiż.

Pero' hemm bżonn il-ħeġġa amministrattiva li nġiegħlu lil dawk in-nies li qed ikunu ta' piż għal pajjiżna biex dawn jaħdmu.

Jien m'iniex qed ngħid li lil dawn in-nies għandna npoġġuhom taħt il-frosta imma ma nistax ma ngħidx li għandna ħafna laxkezza fuq din il-ħaġa.

Minkejja l- miżuri ta' dixxiplina li ħadna matul is-snin għad għandna ħaddiema li qed ikunu ta' piż kbir fuq il-pajjiż għas-sempliċi raġuni li min huwa fuqhom u li huwa responsabbli minnhom qed iħallihom jabbandunaw ix-xogħol.

Fil-fatt dawn il-ħaddiema jew jitilqu kmieni mix-xogħol jew inkella ma jeħdux l-inizjattiva li hemm bżonn bil-konsegwenza li qed jiswew eluf u eluf kbar ta' liri għax ix-xogħol produttiv mhux qed jingħata.

Għalhekk minn hawnhekk nixtieq nagħmel appell biex min huwa responsabbli minn dawn il-ħaddiema jara li dawn l-affarijiet ma jsirux.

Imissna nistħu li għad għandna ħaddiema tal-gvern li jitilqu 'l barra fid-9.00 a.m. jew fil-11.00 a.m. Jien hawnhekk mhux qed nirriferi biss għal dawk li jaħdmu fil-qasam tal-public works, tal-water works u f'affarijiet tekniċi imma qed nirriferi wkoll għal ċerti uffiċini tal-gvern fejn hemm ħafna laxkezza.

Dawn l-affarijiet aħna nbatuhom għax fil-budget jiġu ppreżentati aktar taxxi.

Hawnhekk nixtieq insemmi li 90% ta' l-ispiża tal-gvern tmur għall-ispiża rikorrenti.

Fil-fatt l-ispiża rikorrenti hija ta' Lm758 miljun – is-sena l- oħra dan kien jammonta għal Lm675 miljun – u l-ispiża kapitali hija ta' Lm82 miljun.

Allura l-pajjiż jista' jkompli sejjer hekk?

Per eżempju ̧ f'pajjiżna hemm bżonn li nagħmlu t-toroq imma biex nagħmluhom hemm bżonn kapital enormi.

Bżonn ieħor huwa li nirrestawraw il-postijiet storiċi imma għandna l-istess problema.

Dan biex ma nsemmix id-drenaġġ u l-waste management.

Peress li l-gvern ma jistax joħroġ ammonti ta' flus f'daqqa dawn l-affarijiet jagħmilhom fi żmien ħames snin, seba' snin u għaxar snin u allura l-ispiża tista' tkun akbar għax l-ispejjeż jistgħu jiżdiedu.

Sur President ̧ nixtieq insemmi wkoll il-kummissjoni for tomorrow schools li hija xi ħaġa mill-isbaħ.

Ta' dan nixtieq infaħħar lill-ministru għax fl- aħħar rajna l-bżonn li lit-tfal ta' l-iskejjel nagħtuhom l-aħjar postijiet biex huma jkunu jistgħu jitgħallmu f'ambjent aħjar.

Wara li rranġajna l- uffiċini tal-gvern, l-uffiċini tal-ministeri u diversi postijiet ta' awtoritajiet rajna li lil dawn it-tfal ma nistgħux inħalluhom lura.

Bħalma l-ħaddiema jridu jaħdmu f'ambjent sabiħ li jagħtik il-kuraġġ li taħdem, hekk ukoll iridu t-tfal ta' l-iskejjel għax b'hekk jagħmlu kuraġġ jitgħallmu aktar.

Biex nagħmlu dan kien hemm bżonn ta' Lm60 miljun pero' għalkemm dan ma stajniex neħduhom f'daqqa ̧ se neħduhom f'tul ta' għaxar snin.

L-istess ngħid dwar l-għajnuna ta' l-agrikoltura li qed tiġi proposta f'dan il-budget.

Huwa impossibbli li dawn il-flus noħorġuhom f'daqqa għax m'għandniex biżżejjed riżorsi u l-ammont kapitali li verament għandna bżonn.

Ovvjament minbarra l-miżuri fiskali hemm ukoll miżuri ta' programmar tajjeb, ta' management control tajjeb u ta' promozzjoni ta' ideat li jridu jitpoġġew matul dik is-sena biex il-pajjiż ikun jista' jmur 'il quddiem.

Issa nixtieq nitkellem ftit fuq il-viżjoni tal-partit Laburista.

Jien ħadt pjaċir naqra d-diskors tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni li qal hekk:

"Nobody is going to solve the challenges and problems of the Maltese but themselves.".

Iva, aħna rridu naraw x'hemm bżonn għal pajjiżna u ħadd mhu se jiġi jsolvielna l-problemi tagħna ̧ fosthom il-problema tat-toroq u l-problemi ta' l-agrikoltura.

Pero' mill-banda l-oħra, aħna kapaċi naslu waħedna?

Għaliex m'għandniex ningħaqdu ma' xi għaqda bħall-Unjoni Ewropea ħalli minbarra li nkunu mseħbin ma' dak il-grupp ta' pajjiżi li qed jaħdmu flimkien ̧ inkunu mgħejjuna biex nilħqu l-livell ta' pajjiżi aktar żviluppati minna?

Huwa hawnhekk fejn forsi aħna ma naqblux.

Nerġa' ntenni li l-affarijiet tagħna aħna rridu nsolvuhom imma m'għandna nitilfu ebda opportunità ħalli niġu fil-livelli ta' ħaddieħor.

Punt ieħor huwa:

"Believe in society that promotes initiative."

Iva, aħna naqblu ma' dan.

Kien hemm inizjattivi, kemm min-naħa tal-gvern Laburista kif ukoll min-naħa tal-gvern Nazzjonalista imma dawn irridu narawhom oġġettivament.

Jekk ikun hemm xi forma ta' inizjattiva rridu naraw kif intejbuha u mhux nagħmlu minn kollox biex inkissruha sempliċement għax tkun ġejja mill-partit l-ieħor u dan huwa dak li qed jiġri f'pajjiżna.

Ċerta kritika mhux qed tkun kostruttiva imma qed tkun distruttiva ̧ u din forsi qed issir miż-żewġ naħat tal-Kamra.

Hemm bżonn li naħdmu biex lil dan il-pajjiż żgħir inġibuh ġawhra tal-Mediterran ̧ aktar u aktar meta aħna għandna l-potenzjal qawwi li nistgħu nkunu l-link bejn in-north u s-south ta' l-Ewropa.

Insibu wkoll:

"Respect the principles of social justice for all.".

Sur President, aħna altru milli qed naħdmu għall-ġustizzja soċjali.

Per eżempju ̧ miljuni kbar ta' liri qed jintnefqu fuq mediċini ̧ sptarijiet ̧ anzjani ̧ edukazzjoni u housing.

Din hija l-ġustizzja soċjali li wieħed irid jagħmel.

Aħna qed inkunu fair ma' kulħadd ħalli dak li jkun ikun jista' jagħti l-kontribut tiegħu.

Imbagħd insibu:

" ... economic growth in working hard to provide incentives and support for all those who create work and wealth.".

Lil dawn in-nies qegħdin ninkoraġġuhom?

Il-gvern daħal f'ħafna joint- ventures ħalli jħajjar lis-settur privati jinvesti aktar.

Per eżempju, il- Ministru għall-Ambjent ̧ l-Onor.

Francis Zammit Dimech qed jippromwovi ċerti inizjattivi ħalli l-investituri jġibu aktar investiment.

Dan huwa li rridu nagħmlu.

Sur President ̧ hawnhekk nixtieq nistaqsi jekk lis-settur privat hux qed nagħtuh inizjattiva.

Għalkemm jidher li fl-MDC x-xogħol huwa batut ħafna nista' ngħid li matul is-sena li għaddiet kien hemm madwar 52 proġett ġdid.

Biex tipproduċi jrid ikollok l-investiment ħalli b'hekk toħloq l- impjiegi.

Huwa dan li qed nipprovaw nagħmlu.

Per eżempju, jien nikkalkola li l-investiment li qed isir bħalissa se jservi biex ħames snin oħra pajjiżna jkun f'qagħda ħafna aħjar milli huwa llum.

Issa hawnhekk qed nirriferi kemm mil-lat finanzjarju kif ukoll mil-lat ta' xogħol.

Dak li qed nagħmlu llum irid jikber u jekk nibżgħu għalih ikunu qed naħdmu għal dawk l-impjiegi li jistgħu jinħolqu matul iż-żmenijiet.

Nixtieq insemmi wkoll li fl-1996, id-dħul ordinarju tal-gvern kien ta' Lm447 miljun u llum il-ġurnata dan tela' għal Lm675 miljun.

Dawn il-flus ġew minn sorsi taxxabbli.

Fil-fatt waħda mill-aktar affarijiet li ħalliet flus hija s-sistema tal-VAT.

Issa n-naħa ta' l-oppożizzjoni għadha ma serrħitx moħħ l-investitur Malti jekk meta tkun fil-gvern hijiex se żżomm din it-taxxa jew le.

Ma rridux ninsew li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni kien qal li jekk igħaddu ħames snin mill-introduzzjoni tal-VAT ̧ huwa diffiċli li tneħħiha.

Għalhekk issa rridu naraw il-pożizzjoni attwali tal-partit Laburista.

Dan irid iserraħ moħħ il-poplu għax jekk se jerġa' jħarbat is- sistema fiskali ta' pajjiżna se jkollna l-akbar diżastru li jista' jkollna.

Fl-elezzjoni li jmiss jista' jitla' l-partit Laburista imma jrid ikollna assigurazzjoni mill-gvern alternattiv ħalli l-investitur jara l-pożizzjoni finanzjarja tiegħu.

Sur President ̧ nixtieq ngħid ukoll li minkejja li saret riforma fit-taxxi u kien hawn trażżin ta' abbuż u evażjoni, għad hawn ħafna nies li qed jevadu t-taxxi, anke bis-sistema tal-VAT.

Per eżempju, jekk tmur għand wieħed ta' l-aluminium ̧ ta' l-irħam jew ta' xi ħaġa oħra igħidlek li trid tħallas 15% VAT u mbagħad tmur għand ieħor u jgħidlek li jekk trid jirranġalek u ma tħallasx VAT.

Għalhekk wieħed ikollu prezz u l-ieħor ikollu prezz mod ieħor.

Għad għandna wkoll nies li qed jaħdmu mingħajr liċenzji tal-ħwienet li qed jieħdu xogħol ħaddieħor.

Jien mhux qed nikkritikahom għax kulħadd irid jaħdem imma dawn għandhom jirreġistraw irwieħhom ̧ għandhom iġibu l-liċenzja u għandhom iħallsu dak li għandhom iħallsu bħal ħaddieħor.

Għalhekk hemm bżonn li nieħdu miżuri stretti għal dawn in-nies li qed jevadu t-taxxi għax dawn qed ikunu ta' detriment għal min hu onest.

L-evażjoni tat- taxxa għadha fuq skala kbira pero' wieħed jista' jikkontrollaha.

Kif għidt aktar qabel ̧ 10% biss ta' l-ispiża tal-gvern hija nefqa kapitali.

Jien ngħid li almenu 20% minn din in-nefqa għandha tmur għall-proġetti kapitali li tant u tant għandna bżonn għax f'pajjiżna għad għandna problemi infrastrutturali kbar fosthom il-problema tal-waste management.

Naf li l- gvern għamel ir-rapport tiegħu imma biex jiġi implimentat irid igħaddi ħafna żmien.

Nixtieq nitkellem ukoll fuq xi miżuri oħrajn li qed jadotta l-gvern fosthom il-prezz tal-fuel.

Fid-diskors tal-budget rajna li l-prezz ta' l- unleaded petrol se jkun ta' 36c kull litru jew inkella se jkun hemm tnaqqis ta' 1c5 inqas.

Issa dan suppost jinżel aktar pero' biex lill- ekonomija tagħna ma nagħtuhiex skossi ̧ dan se jkun it-tnaqqis.

Dan ifisser li qed ninkoraġġixxu l-unleaded petrol.

Barra minn hekk il-prezz tal-leaded petrol se jkun ta' 39c kull litru jew inkella se jkun hemm żieda ta' 1c5 jiġifieri qed nibbilanċjaw ftit.

Naħseb li l-proposta ġdida li jitħallat xi addittiv ieħor mal-petrol biċ-ċomb li huwa ta' inqas ħsara għall-ambjent hija importanti wkoll.

Kien hemm żieda fil-prezz tad-diesel.

Fil-fatt il-prezz se jkun ta' 21c5 kull litru jew inkella se jkun hemm żieda ta' 1c4.

Kieku ridna dawn l- affarijiet għamilnihom f'daqqa imma din qed neħduha fuq miżura ta' tliet snin ħalli mbagħad naslu fil-livell ta' pajjiżi oħra.

Nixtieq insemmi wkoll il-miżura li se tittieħed fuq is-sigaretti jew fuq it-tabakk tal-prim li se jitla' għal Lm20 kull kilo.

Minn dan is-sors il- gvern qed idaħħal ammont mhux ħażin għalkemm irridu ngħidu wkoll li l- konsegwenzi tat-tipjip qed iħalli effett ħażin anke fuq il-ħruġ tal-gvern fuq il-qasam tas-saħħa.

Filwaqt li lil dak li jkun qed teħodlu 50c dazju fuq kull pakkett sigaretti ̧ ħafna nies qed iqattgħu ħafna ġranet l-isptar minħabba l-mard li t-tipjip iġib miegħu.

Dan ifisser li l-gvern qed jonfoq ħafna flus biex jagħmel tajjeb għall-kura ta' dawk l-individwi li jpejpu u li jispiċċaw l-isptar.

Għalhekk din il- miżura fiskali tas-sigaretti rridu narawha f'din il-lenti.

Sur President ̧ kien hawn diversi kelliema li tkellmu dwar il-levies u għad hawn min irid jitkellem dwarhom.

Ovvjament kulħadd irid li l-affarijiet ikunu irħas imma kultant ikun hemm ċerta inflazzjoni.

Per eżempju, x'jiġifieri ċerti nies fin-negozju jgħidulek li fil-bidu tas-sena se jżidu l-fees tagħhom?

X'żidiet ikun hemm biex ikunu jistgħu jagħmlu dan?

M'hemm l-ebda kontroll fuq din il-ħaġa u filwaqt li meta tneħħi l-levies ċerti prodotti suppost jorħsu, ikun hawn min iżomm l-istess prezzijiet ħalli l- qligħ ma jonqosx bil-konsegwenza li l-konsumaturi qed jintlaqtu ħażin.

Iż- żieda tingħata għall-għoli tal-ħajja u mhux għal dawk l-affarijiet u servizzi li jogħlew kapriċċożament.

Sur President, nixtieq insemmi wkoll ir-reġistrazzjoni ta' investiment barrani li sar aċċenn għaliha fil-budget.

Nafu li qabel min kien jinvesti f'pajjiżi oħra kien jirrendilu ħafna flus imma llum il-ġurnata dawn ma saru jiswew xejn għax l-interessi kollha li kien qed jieħu kienu ġew inflated bil-kbir.

Niftakar li l-antenati tiegħi kienu jgħidu li kellhom flus Russi u kellhom investimenti kbar.

Pero' wara l-gwerra dawn ma kienu jiswew xejn u fil-kotba għad ma fadal assolutament xejn.

Issa l-gvern introduċa miżura biex min għandu investiment barrani, jirreġistrah.

Hawnhekk ikun tajjeb li wieħed jistaqsi: Ħafna nies jinvestu l-flus barra minn Malta biex jieħdu interessi għoljin ̧ biex jiffrankaw l-income tax jew inkella biex ma jurux x'qed idaħħlu min-negozju tagħhom ̧ jew mill- black market, li ma jkun reġistrat imkien?

Għalhekk jien nappella lill- Maltin biex jinvestu f'pajjiżna u mhux ipaxxu lil pajjiżi barranin li qed jaqilgħu eluf kbar ta' liri minn fuq daharhom.

B'dan il-mod ̧ minbarra li jkunu qed jieħdu l-interessi ̧ jkunu qed igħinu wkoll lil pajjiżna.

Hekk għandu jkun il-patrijottiżmu.

Wara kollox it-taxxi li huma dovuti minna għandna nħallsuhom għax aħna stess ingawdu.

Qabel nagħlaq nixtieq nagħmel riferenza għall-"Economic Survey" li ġie ppreżentat lilna fil-budget.

Fih insibu li fis-sena 2000 l-earnings from employment kien ta' Lm83 miljun u llum il-ġurnata kważi lħaqna d-Lm90 miljun.

Dan ifisser li minkejja l-miżuri fiskali li ħa l-gvern u minkejja x-xogħol li għamel il-pajjiż, l-earnings tal-ħaddiem żdiedu b'mod sostanzjali.

Għalhekk minkejja li ż-żgħażagħ u l-ħaddiema qed iħallsu aktar taxxi, għandhom aktar x'jonfqu, għandhom aktar x'jikkontribwixxu u qed igħixu ħajja aktar komda.

Dan ifisser ukoll li f'pajjiżna hawn il-ġustizzja soċjali u qed ikollna riżultati tajbin.

Issa ovvjament f'pajjiżna jew f'pajjiżi barranin jistgħu jiġru affarijiet li jistgħu jitfgħuna lura.

F'ċerti oqsma intfajna lura – jien ngħid il-verità u ma nigdibx - imma minkejja dan, nerġa' ngħid ̧ li għandna riżultati tajbin.

Għalhekk għandna nkomplu naħdmu u nistinkaw biex dak li nistgħu ntejbu ̧ intejbuh mill-aħjar li nistgħu biex il-pajjiż ikun jista' jimxi aktar 'il quddiem.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Joe Debono Grech.

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Sur President ̧ wara li smajt b'attenzjoni kbira lill-kollega tiegħi ̧ se jkolli nistaqsi jekk aħniex qed ngħixu f'Malta jew inkella fl-isħab.

Meta nisma' lil tan-naħa l-oħra jgħidu li kulħadd għandu jħallas l-income tax u li kulħadd għandu d-dover li jġib il-flus minn barra ̧ nibda ngħid: Imma possibbli dawn ma jafuhiex l-istorja tal- partit tagħhom?

Possibbli ma jafux li kull meta f'dan il-parlament kienet titressaq liġi soċjali, dawn dejjem kienu jivvotaw kontra tagħha?

Hawnhekk forsi jkun hawn min igħid għalfejn se noqgħod insemmi l-antik imma dan bilfors ikolli nagħmlu għax inkella ż-żgħażagħ tal-lum li semgħu lill- Onor. Bonnici jitkellem jaħsbu li l-income tax, il-pensjonijiet u l- benefiċċji soċjali l-oħra għamilhom il-partit Nazzjonalista u dan mhu veru xejn.

Meta fl-1947, jiġifieri wara l-gwerra, tela' l-partit Laburista fil-gvern, ried jintroduċi l-income tax u dak iż-żmien qamu l-irwiefen kollha ̧ l-aktar mill-partit Nazzjonalista.

Niftakar li lanqas il-Knisja ma reditha l-income tax u minħabba l-ġlieda li kien hawn ̧ din il-liġi damet ma daħlet fis-seħħ.

Niftakar ukoll li kien hawn liġi li min jaqbeż ċertu limitu kien jeħel 2c5 u din ma reduhiex lanqas pero` wara ħafna ġlied u xogħol, l-income tax daħlet.

Dak iż-żmien bdew igħidu li l-income tax se ndaħħluha biex nisirqu ħalli ndaħħlu l-benefiċċji soċjali.

Sur President, l-ewwel servizz soċjali li sar bl-income tax kienet il- pensjoni li dak iż-żmien kienet ta' 50c fil-ġimgħa.

Niftakar li kien hawn nies fl-oppożizzjoni li lill-gvern Laburista qalulu li jekk kien se jagħti l-pensjonijiet lix-xjuħ ̧ dawn se jispiċċaw jixorbu l-inbid u joqgħodu jiskru!

Allura issa qed ngħidu li suppost kulħadd iħallas l-income tax?

Fl-1947 Malta kienet għadha ħierġa minn gwerra ta' ħaddieħor imma l- Ingilterra u l-Amerika x'tawna wara li konna tkissirna u tfarrakna?

Dawn mhux talli ma tawna xejn talli lanqas il-marshall aid ma riedu jagħtuna.

Mela lil min kisser, farrak u qatel daqs dawk nies tawh il-marshall aid u lilna ma tawna xejn!

Per eżempju ̧ l-Ingilterra ħadet il-marshall aid fi żmienna u l-poplu Malti mhux talli ma ħa xejn talli n-nies li kellna jaħdmu d-Dockyard u mas-Servizzi Ingliżi, wara li tawhom biċċa medalja – kulħadd kien ferħan b'din il-medalja u kien hawn min tela' għall-victory parade l-Ingilterra – spiċċaw bla xogħol.

Dak iż-żmien il-partit Laburista beda jiġġieled għax qal li ma kienx sewwa li wara li nitkissru għal ħaddieħor ̧ ħadd ma jgħinna.

U għalhekk qal l-Onor.

Sant u kull kap tal-partit Laburista li kien hawn dejjem saħqu li aħna rridu nsolvu l- problemi tagħna.

Mela min irid isolvihomlna; l-Ingilterra ̧ l-Italja ̧ l- Amerika jew ir-Russja?!

Il-problemi tagħna dejjem solvejnihom bit-tbatija taċ-ċittadini tagħna.

Sur President, kellna bżonn xi għajnuna minn barra meta għamilna l- pensjonijiet tax-xjuħ?

Pajjiżi oħra lanqas pensjoni ma kellhom.

Aħna kellna bżonn lil xi ħadd meta l-gvern Laburista għamel iċ-childrens' allowance?

Dak iż-żmien il-partit Nazzjonalista kien jgħidilna: Lill- ewwel tliet ulied biss se tagħtu childrens' allowance; mela r-raba' wieħed bagħal?

Mela issa kulħadd ġie bagħal għax ħadd mhu qed jeħodhom!

Illum ġabu l-iskuża li min għandu ċertu income m'għandux jieħu childrens' allowance.

Jien ma naqbilx ma' dan għax nemmen li ċ-childrens' allowance għandu jeħodhom kulħadd.

Min iħallas l-income tax għandu jieħu dan il-benefiċċju għax dak qed ipatti għal min iħallas ftit taxxa.

Issa se nitkellem ftit fuq l-edukazzjoni b'xejn.

Kien il-gvern Laburista li għamel l-edukazzjoni b'xejn u dan huwa wieħed mill-proġetti kbar li għamel.

Fil-fatt l-akbar żewġ proġetti li għamel il-partit Laburista kienu meta għamel l-edukazzjoni b'xejn għal kulħadd u meta ta saqaf lil kulħadd.

Qabel il-ħaddiem la kellu saqaf fuq rasu u lanqas kellu edukazzjoni.

U l-Onor.

Michael Bonnici li huwa dilettant ta' l-istorja politika jmissu jaf li meta saret il-liġi, kulħadd kellu jibda jmur l- iskola bilfors sakemm ikollu 14-il sena.

Issa ta' min igħid li l-partit Nazzjonalista kien ivvota kontra tagħha din għax kien qal li jekk tmur l- iskola titlef ruħek!

Din hija l-istorja ta' Malta.

Liż-żgħażagħ għandna ngħiduhomlhom dawn l- affarijiet għax dawn huma affarijiet kbar.

Niftakar li dak iż-żmien l- iskola kellha ħinijiet differenti; mit-8:00 a.m. sa l-10:00 a.m., mill- 10:00 a.m. sa 12:00 p.m. ̧ mill-12:00 p.m. sas-2:00 p.m. u mis-2:00 p.m. sa l-4:00p.m. ̧ skond meta jmissek.

Dan kien isir għax il-partit Nazzjonalista ma beniex skejjel.

Jien niftakar lill-ex-ministru Paris, Alla jaħfirlu ̧ qabel l-elezzjoni ta' l-1955 ipoġġi l-ewwel ġebla ta' 40 skola li kienu se jinbnew.

Niftakar li meta Agatha Barbara saret ministru ta' l-edukazzjoni fl-1955 ̧ kienet kriet il-mużewijiet ̧ djar u postijiet oħra biex it-tfal ikollhom fejn imorru jitgħallmu u għamlet l-iskola għal kulħadd il-ġurnata kollha.

Barra minn hekk il-gvern Laburista għadda l- liġi li kulħadd irid imur l-iskola sa 16-il sena pero' l-partit Nazzjonalista kien qal li l-ħaddiema se jitilfu l-għajxien tagħhom għax qabel dawn lill-uliedhom kienu jibgħatuhom jaħdmu bħala kundutturi, kienu jibgħatuhom ibigħu l-karawett jew jiġbru ż-żibel fuq il-karettuni.

Dan kien ix-xogħol ta' wlied il-ħaddiema imma t-tfal ta' l-avukati u t-tobba l- università ̧ fl-iskejjel u fil-kulleġġi privati kienu.

Lil dawn ma qalulhomx li se jitilfu ruħhom!

Allura dawn ma setgħux jgħinu lill- ħaddiema li kellhom xi 14 jew 16 ulied!

Per eżempju, mill-aħwa kollha ta' missieri li kien f'familja ta' 14 ̧ hu u oħtu biss tgħallmu l-iskola għax missierhom ma setax igħallimhom.

U mhuwiex veru li qabel l-iskola kienet b'xejn għal kulħadd kif igħidu tan-naħa l-oħra.

Fil-fatt qabel l-1955, biex tmur il-liċeo kont trid tħallas 50c fil-ġimgħa.

La qed insemmi dawn l-affarijiet ikun tajjeb li nfakkar ukoll li mhux veru li t-tabib u l-isptar kienu b'xejn għax sa l-1971 ̧ qabel ma tela' l-partit Laburista fil-gvern, kull min kien imur l-isptar kellu jħallas 50c kuljum u mbagħad meta toħroġ ̧ jibgħatlek il-kont tal-professur u tal-mediċini.

Fl- aħħar kienu jaqtgħulek parti mill-ħlas ̧ skond il-paga li kont taqla' pero' xorta ridt tħallas.

Għalhekk kien il-gvern Laburista ta' l-1971 li għamel l-isptarijiet u l-pilloli b'xejn.

Ta' min isemmi wkoll l-akbar opra li għamel il-gvern Laburista ta' l-1955 meta neħħa għall-ewwel darba l-pjaga tal-mard tas-sider minn Malta.

Niftakar meta kont għadni żgħir kont mort ma' missieri il-Connaught House fejn kienu jżommu lin-nies morda b'sidirhom.

Niftakar ukoll li darba Dr Hyzler kien iddeċieda li lil dawn in-nies jagħmlilhom il-passaporti ħalli jeħodhom l-Isvizzera u l-Awstrija għax dak iż-żmien ̧ min kellu l-flus kien imur f'dawn il-postijiet biex ifiq.

Fil-fatt illum uħud minn dawn in-nies għadhom ħajjin sal-lum għax il-partit Laburista kien fejjaqhom.

Imbagħad jiġi l-Onor.

Bonnici jitkellem fuq il-proġetti!

Din il-marda tant kienet taboo li meta wieħed kien jasal biex jiżżewweġ kienu jistaqsu lill- kappillan jekk fit-tali familja kienx hemm mard tas-sider.

Xi ħaġa oħra li neħħa l-partit Laburista bejn l-1971 u l-1987 kienet il- marda tal-ġdiem.

Dawk li kien ikollhom din il-marda kienu jpoġġuhom San Bert? fejn kien ikollhom il-ħadid fuq kull naħa u l-ikel kienu jitfgħuhulhom bħall-annimali.

Kien il-partit Laburista li beda jfejjaq il-marda tal-ġdiem u mbagħad għamlilhom sptar pulit fil-Għargħur.

Dawn huma l-proġett kbar tal-partit Laburista.

Il-proġetti l-kbar l-oħrajn tal-partit Laburista saru bejn l-1971 u l-1987.

Meta fl-1971 tela' l-partit Laburista ̧ il-ħaddiema ma kellhomx fejn joqgħodu u l-partit Nazzjonalista ta' dak iż-żmien tant m'għamel xejn li l- Onor. Louis Galea flimkien ma' l-istudenti ta' l-università ̧ kienu ħarġu jipprotestaw fit-toroq tal-Belt għax ma kellhomx fejn joqgħodu l-ħaddiema.

Fil-fatt kien il-gvern Laburista ta' l-1955 li beda s-social housing.

Dak iż-żmien il-ħaddiema lanqas kamra tal-banju ma kellhom aħseb u ara kemm kellhom computer!

Lill-ħaddiem qabel ma tagħtih il-computer trid tagħtih fejn joqgħod il-ħaddiem u trid tgħallmu l-iskola u kien il-gvern Laburista li għamilhom dawn l-affarijiet. agħtih l-affarijiet essenzjali.

Kien il-partit Laburista li għamilhom dawn l-affarijiet.

Tant hu hekk li l-gvern Laburista ta' l-1955 bena Santa Luċija u l-gvern Laburista ta' l- 1971 bena housing estates, djar u plots ma' kullimkien.

Sur President ̧ illum il-partit Nazzjonalista se jagħlaq 12-il sena fil- gvern u fis-sena u tmien xhur, bejn l-1996 u l-1998 ̧ li għamel il-gvern Laburista ̧ ma tantx seta' jagħmel affarijiet.

Ħafna mill-proġetti li llum taparsi qed jagħmilhom il-partit Nazzjonalista fil-fatt kien sar ħafna xogħol fuqhom mill-partit Laburista.

Issa ħalli ngħaddi biex nitkellem fuq xi ħaġa oħra.

Qabel ma tela' gvern Laburista ma kienx hawn iċ-ċans li xi ħadd isir pilot.

Jien niftakar meta fi żmien l-ex-prim ministru ̧ George Borg Olivier ̧ kienu għamlu l-Air Melita.

Dawn taparsi kienu għamlu ajruplan ̧ kienu ttrejnjaw żewġ stewardesses u ħafna nies telqu mix-xogħol u tilfu l-impjieg.

Kien hemm ukoll min seraq il-flus ta' l-Air Melita u telaq.

Pero' mbagħad kien il- partit Laburista li ġietu l-ewwel idea li jagħmel l-Air Malta.

Meta għamilna l-Air Malta kien hemm wieħed fil-partit Nazzjonalista, li llum huwa l-ministru tat-turiżmu ̧ li kien igħid li dawn huma għasafar taċ-ċomb u ma jtirux.

Imbagħad meta ġibna l-Pakistani Airways kien qal: Bil- Pakistani rridu ngħallmu lill-pilots tagħna?

Minkejja dan kollu, saret l- Air Malta, bdejna nħarrġu lill-pilots, bdejna nagħmlu l-istewardesses u għamilna l-airport u llum din il-kumpannija tħaddem 'il fuq minn 2,000 ruħ.

Jien naħseb li l-għasafar taċ-ċomb aħna blajnihom għax meta fl- 1996 tlajna fil-gvern ridna neħilsu mill-RJs li fuqhom konna nfaqna l- miljuni tal-liri meta dawn lanqas soldi ma jiswew!

Dawk żgur għasafar taċ-ċomb għax dejjem bil-ħsara u biex intajru wieħed irridu nikkanibalizzaw mija għax lanqas spare parts m'hawn għalihom.

L-Air Malta kienet proġett kbir għax ħaddmet in-nies u kien il-partit Laburista li għamilha.

Meta għamilna r-runway il-partit Laburista ma kienx nefaq flus għax kien ġab l-għajnuna mill-Italja u kien ġab periti Taljani.

Fil-fatt jekk taqra l-gazzetti ta' dak iż-żmien li kienu jissimpatizzaw mal- partit Nazzjonalista kont issib li dawn kienu jgħidu: "Din ir-runway għalfejn għamilniha!

Lanqas jumbo ma jinżel!"

Pero' kemm niżlu jumbos u ajruplani!

Ovvjament qabel ma tagħmel ajruport internazzjonali trid tagħmel ir-runway.

Dawn l-affarijiet il-partit Laburista għamilhom u ma għidniex li se nagħmlu airport li ġej jiswa Lm10 miljun imbagħad insibu li ġej jiswa Lm30 miljun.

Illum kulħadd jiftaħar li għandna l-airline tagħna imma dak iż-żmien imaqdruha kienu.

Sur President ̧ il-partit Laburista rranġa wkoll il-Gozo Channel.

Dak iż- żmien ħadd ma kien jaf x'fiha u meta tlajna fil-gvern sibniha mfarrka.

Issa llum hemm tliet vapuri li suppost ġew jiswew – skond il-kuntratt tas- 26 ta' Ottubru ta' l-1996 - Lm24 miljun u fil-fatt se jiġu jiswew madwar Lm50 miljun.

Dak proġett!

Illum niftaħru bil-Gozo Channel u nħaddmu nies li għadhom ġejjin mill-Awstralja u mill-Kanada.

Naħseb li l- interview isir hemmhekk ukoll għax dawn jidħlu jaħdmu hemmhekk meta jkunu għadhom lanqas biss rifsu hawnhekk.

Mela min ikollu ċ-ċertifikati jibqa' barra imbagħad min m'għandux ċertifikati jidħol u ħafna drabi dawn lanqas ikunu jafu jekk vapur ikunx fih poppa jew pruwa jew jekk vapur jintrabatx b'ħabel jew bi spaga!

Dak proġett!

Sur President, aħna għamilna wkoll is-Sea Malta.

Mela dan mhux proġett ukoll!

Per eżempju ̧ sieħbi semma l-proġett ta' Manoel Island pero' dan inbeda fi żmien in-Nazzjonalisti, waqqfuh u meta tela' l-partit Laburista fil-gvern ma sab xejn hemmhekk.

Issa fid-disa' snin li għamlu fil-gvern suppost li dan il-proġett lestewh imma kulma għamlu huwa li poġġew erba' krejnijiet u neħħew ftit ġebel.

Il-bqija ma sar xejn.

Allura għalfejn noqogħdu nidħku bin-nies?

Mela din hija xi ħaġa ta' now you see it and now you don't!

Din l-istess bħal tal-yacht marina għax huma jridu jagħmlu dak li ridna aħna.

Pero' dawn li għamlu kien li żiedu l-Kalkara u taw l-artijiet bil- Lm1 li issa se jinbiegħu b'Lm1 miljun.

Dak li għamlu fil-Kalkara!

Issa din il-ġimgħa ̧ wara tliet snin ̧ smajt li se jkollna l-ewwel pontoons neżlin.

Imisshom ilhom lesti dawn!

F'disa' snin dawn misshom lestew il- blueprints u l-kuntratti imma jien kuntratt wieħed sibt; li biex ikollna l- uffiċċju tal-posta konna se nonfqu Lm2 miljun ta' xejn.

Sur President, kieku l-partit Laburista ma sabx it-tfixkil u t-tkissir li sab ̧ kieku l-partit Laburista fi tliet snin għamel ħafna affarijiet.

Imma sfortunatament f'sena u tmien xhur kellna ħafna bsaten fir-roti.

Dawn għaqqdu żewġ konsorzji flimkien biex jiekol kulħadd u bqajna għaddejjin qisu ma ġara xejn.

Din hija l-pożizzjoni tal-proġetti!

U mela jiġu jgħidu li biex nimmodernizzaw iridu jbatu n-nies!

Dawn ġieli kienu bla xogħol għax jien ġieli kont!

Allura sakemm nimmodernizzaw il-familja u wliedi ma jieklux u noħroġhom mill-iskola!

X'se jgħidulhom lil dawk l-400 ruħ li spiċċaw mix-xogħol?

Lil dawk li kienu jibgħatu lill-uliedhom fi skejjel privati se jgħidulhom biex ma jibqgħux jibgħatuhom hemmhekk sakemm nimmodernizzaw!

U l-kumpannija tas-7 Up fiex immodernizzat?!

Għax ħadha Farsons?!

Mela dan waqqaf il-Canada Dry biex jagħmel is-7 Up.

X'modernizzazzjoni dik!

Imbagħad ibati l-ħaddiem!

Mela ħaddiem biex jistrajkja jrid javża lill-employer 48 siegħa qabel u l-employer li sar sinjur minn fuq il-ħaddiema ̧ jista' jgħid lill-ħaddiema li l-għada jistgħu ma jmorrux għax-xogħol!

Imbagħad joqgħod jgħaddi n-nies biż-żmien u jgħidilhom li se jagħtihom it-terminal benefits!

Missu ma jagħtihomlhomx ukoll!

Mela ma jafx li dawn bilfors irid jagħtihomlhom bil-liġi!

Mela issa wasalna fl-estremità li nisirqu lill-ħaddiem ukoll!

Għalhekk il-kollega tiegħi m'għandux jgħid li biex nimmodernizzaw iridu jbatu n-nies.

Jien ma naqbilx ma' dan għax jien naf x'jiġifieri ddaħħal idejk fil-but u ma ssib xejn.

Allura biex jimmodernizzaw il-Medserv kellhom ikeċċu lili għax jien Laburist u daħħlu lil ħaddieħor!

Il- modernizzazzjoni kienet tfisser li lil min daħħlu tawh Lm40, 000 u lili tefgħuni 'l barra u għamilt 17-il sena l-qorti!

Kemm jafu jimmodernizzaw!

L-Onor.

Bonnici għax ma jimmodernizzax l-ispiżerija u jispiċċa barra ħalli jkun jaf x'jiġifieri!

Ejja arawhom lin-nies li spiċċaw mix-xogħol li jridu jħallsu l-konvenji u spejjeż oħra!

Dawn qed iħossuhom se jiġġennu!

Issa meta jiġu għandi dawn in-nies ngħidilhom għax se nimmodernizzaw!

Allura biex nimmodernizzaw, min għandu 50 sena għandu jispiċċa mix-xogħol!

Sur President ̧ il-fabbrika tal-Ġermaniżi li se tagħlaq se timmodernizza?

Il-fatt li beda jberraq fl-ST Microelectronics ifissser li se nimmodernizzaw?

Il-fabbrika tas-siġġijiet se timmodernizza?

X'se jimmodernizzaw?!

Dawn issa mhu se jagħmlu xejn!

Allura issa tas-7 Up, bil-modernizzazzjoni kollha, se jibda jkollhom il-computer u flixkun jintela' waħdu!

U mbagħad ma nistħux ngħidu li Farsons għamel pass 'il quddiem!

X'pass dak!

Dawn l-affarijiet m'għandniex ngħiduhom għax aħna qegħdin hawnhekk biex nipproteġu liż-żgħir u mhux lill-kbir.

Il-kbir m'għandekx bżonn tipproteġih għax jipproteġi ruħu waħdu!

Lill-kbir jekk tneħħilu l-levies ̧ jagħlaq u jitlaq!

Hija ħaġa sabiħa li dak li jkun jinvesti f'Malta.

Fi żmien Ġuże` Abela, Alla jaħfirlu ̧ meta ridna nagħmlu liġi biex inġibu l-flus minn barra kienu qalulna – dawn l-affarijiet huma mniżżlin fil-gazzetti għax ma kenux stħaw igħiduhom – li Ġuże` Abela ġej id-dar bil-pulizija u jara kemm għandek deheb, kemm għandek pittura mal-ħajt, l-ilbiesi li għandek u minn fejn xtrajthom!

Dawn l-affarijiet intqalu!

Mela llum jiġu jgħidu li kulħadd irid iħallas l-income tax u li se nneħħu l-levies!

Sur President ̧ għal min ma jafx il-liberalizzazzjoni tfisser li kulħadd jagħmel li jrid.

M'għandniex noqgħodu nidħku bin-nies u ngħidulhom li għamilna l-liġi taż-żejt u naqqasna 1c jew żidna 1c għax fir-realtà inti mhux 1c żidt imma 15% VAT fuq il-petrol.

Dan ifisser li jekk inti kont tieħu b'Lm5 petrol jew diesel inti trid taqta' 15% VAT minnhom.

Għalhekk il-petrol mhux 1c għola imma fuq kull Lm1 għola 15c plus il-4c tal-gallun jiġifieri għola 20c.

Allura jekk illum tieħu b'Lm5 petrol fir-realtà tkun qed tieħu b'Lm4.

Ikun tajjeb li wieħed igħid ukoll li għal kull ħaġa li tiġri se joqgħodu jwaħħlu f'Osama Bin Laden jew ngħidu li hawn riċessjoni.

Per eżempju ̧ l- insurance tiegħi għoliet qabel ma Osama Bin Laden għamel dak li għamel.

Allura l-fees tal-minibuses u tax-char-a-bancs se jogħlew minħabba Bin Laden?

Mela dan għandu l-minibuses u x-char-a-bancs?!

(Interruzzjonijiet) Inti m'għandekx x'taqsam!

Mela inti Bin Laden?

L- Onor. Bonnici qal li minħabba Bin Laden għolew.

Mela t-taxis huma ta' Bin Laden!

Fil-każ igħidilna ħalli ma nirkibx fihom!

Hawnhekk irridu nitkellmu bis-serjetà u ngħidu li l-pajjiż ma jiflaħx ċertu lussu.

Per eżempju, hawn min igħidlek li m'għandekx toqgħod tgħid li bħalissa għaddejjin minn riċessjoni.

Mela allura nagħmluha tal-boloh u ngħidu li kollox huwa miexi tajjeb!

Jekk il-pajjiż mhux għaddej minn riċessjoni u m'hawnx dan l-inkwiet kollu ̧ mela allura hemm xi ħaġa ħażina għax igħid x'jgħid kulħadd ̧ il-business mhuwiex sejjer tajjeb.

Per eżempju ̧ xi sidien tal-ħwienet qaluli li kien hemm minnhom li naqqas 40% bejgħ.

Dawn huma l-affarijiet li rridu nħabbtu wiċċna magħhom.

L-Onor.

Bonnici tkellem ukoll fuq il-kwestjoni tas-sigaretti u hawnhekk naqbel miegħu.

Fl-opinjoni tiegħi, jogħlew kemm jogħlew is-sigaretti ̧ il- vizzju tat-tipjip mhux se taqtgħu.

Jekk pakkett sigaretti tagħmilhom Lm4, dawk li jpejpu xorta jpejpju jibqgħu.

Għalhekk huwa importanti li dwar dan is-suġġett nedukaw lit-tfal mill-iskejjel imma lanqas irid ikollok lay teachers ipejpju.

Jien nemmen li hemm bżonn isiru liġijiet bis-serjetà ħalli fil-ħwienet u f'postijiet pubbliċi ħadd ma jpejjep.

Issa ħadd m'għandu jiġi jgħidli li dak li jkun ma jissaportix għax jekk issiefer u jkollok xi titjira ta' xi erba' sigħat, dak li jkun ma jistax ipejjep.

Mhuwiex sew li tmur f'ħanut jew f'uffiċċju tal-gvern u kulħadd joqgħod ipejjep ġo wiċċek.

Nixtieq ngħid ukoll li ma nistgħux noqgħodu ngħidu li jekk inpejpu l-gvern se jkollu joħroġ ħafna flus biex jikkura l-pazjenti li jkunu mardu b'xi marda kawża tat-tipjip!

Mela allura ma nwelldux tfal għax ġieli jkun hemm bżonn li mara twelled b'ċesarja!

Mela allura lin-nies ngħidulhom biex ma jeħdux drogi għax imbagħad nonfqu ħafna biex nagħmlu r-riabilitazzjoni.

Allura n-nies ngħidulhom ukoll biex ma joħorġux barra għax jekk ittajjarhom karozza jridu jagħmlu xi tmint ijiem l-isptar u jkollu jħallas il-gvern.

Dawn x'argumenti huma!

L-argument irid ikun li f'ċerti affarijiet ma jkunx hemm ħela imma l-ewwel prijorità għandha tkun l- edukazzjoni u s-saħħa tal-poplu.

Hawnhekk ma nistax ma nsemmix il-fatt li fl-isptar ġieli mhux qed ikun hemm mediċini.

Allura għalfejn noqgħodu nidħku bin-nies?

Lin-nies ngħidulhom li 'l quddiem se jkollhom iħallsu ta' dawn l-affarijiet?

Dawn huma l- affarijiet li l-poplu qed iħabbat wiċċu magħhom.

Lill-poplu qed ngħidulu li kollox miexi fuq ir-rubini u li qed nagħmlu l-progress għax minflok daħħalna Lm4 miljun ̧ daħħalna Lm6 miljun taxxa!

Dak progress!

L- affarijiet kienu jsiru tajjeb kieku l-proġetti li wiegħed il-gvern twettqu u qed idaħħal il-flus minnhom.

Hekk kienu jsiru sew l-affarijiet u mhux il-proġetti għadhom fuq il-karta u issa fl-aħħar sentejn se noqgħodu nagħmlu kollox bl-għaġġla.

Issa hawnhekk ikun tajjeb li wieħed igħid li b'kollox il-gvern baqagħlu 720 ġurnata u jekk taqta' barra s-Sibtijiet, il- Ħdud u l-festi ̧ jibqa' 600 ġurnata.

Intqal ukoll li n-nies tal-gvern jitilqu minn fuq il-lant tax-xogħol kmieni.

Mhux bilfors jekk inti tibgħathom isewwu triq u ma tagħtihomx biex isewwi!

In-nies tal-gvern xi tridhom jagħmlu!

Illum kollox il- kuntrattur qed jagħmlu u jekk tmur Psaila Street mhux ħaddiema tal-gvern tara imma barranin.

Per eżempju ̧ lill-kenniesa tefgħuhom 'il barra u bagħtuhom mal-kuntratturi.

In-nies tal-gvern meta tagħtihom ix-xogħol jaħdmu.

Nista' ngħid li jien u sieħbi l-Onor.

Buhagiar ̧ il-posta għamilniha bin-nies tal-gvern u ffrankajna ħafna flus.

Per eżempju, it- toroq li għamilna f'Marsaxlokk ̧ f'Marsascala u f'San Pawl il-Baħar kollha bin-nies tal-gvern għamilhom.

Mela m'hemmx min huwa kapaċi jaħdem mal- gvern!

Sur President, konna wasalna f'estremità li minkejja li mal-gvern kien hemm jaħdmu madwar 150 tile layer, minflok ħaddmu lilhom biex ipoġġu l- madum ġabu l-barranin.

Każ tipiku ieħor huwa li minkejja li l-gvern kellu l-aqwa ġardinara miegħu fl-Għammieri u f'Wied Inċita u s-siġar kien jiżragħhom hu, dan xtara s-siġar minn barra.

Niftakar li fi żmienna l- palm mhux talli ma konniex nixtruh talli kienu jagħtuhulna.

Jien niftakar li darba l-gvern Spanjol kien tana 800 palma li ħafna minnhom għadhom jeżistu sal-lum.

Mela mmur nixtri siġra waħda Lm30 meta l-gvern għandu dipartiment ta' l-agrikoltura!

Din hija l-verità.

Mela noqogħdu ngħidu li kollox huwa miexi tajjeb.

L-Onor.

Evarist Bartolo tkellem tajjeb fuq l-edukazzjoni.

Tkun ħaġa sabiħa li lill-poplu ngħidulu li l-edukazzjoni marret 'il quddiem imma qed naħdmu biżżejjed biex din verament tmur 'il quddiem?

Issa se ngħid xi ħaġa fuq il-proġett kbir ta' l-isptar pero' ma nistax ma nsemmix it-tbażwir li kien sab il-gvern Laburista.

Hawnhekk nixtieq nagħmel xi mistoqsijiet: Se jkollna nies biex imexxu l-isptar?

Jekk suppost is-sena li ġejja se jidħlu n-nies fih ̧ għandna nies kapaċi biex immexxuh?

Qed nittrejnjaw paramedics u ħaddiema oħra li għandhom x'jaqsmu ma' l-isptar?

Dawn huma l-affarijiet li rridu ngħidu lill-poplu.

Jien f'dawn it-tliet snin għadni ma rajt l-ebda proġett.

Il-proġetti li saru tkomplew fuq ix-xogħol ta' gvern Laburista imma l-bqija ma rajna l- ebda proġett ġdid li se jħaddem in-nies.

Qalulna li 'l quddiem dan l- isptar se jħaddem in-nies.

Issa min għandu 50 jew 55 sena u spiċċa bla xogħol ̧ ngħidulu biex jagħmel xi ħames snin ma jiekolx.

Per eżempju ̧ fl- Amerika ħafna artisti jiffriżaw ruħhom għax jaħsbu li għada pitgħada jistgħu jerġgħu jqajmuhom.

Fil-każ lil tan-naħa l-oħra ngħidilhom biex lil dawn il-ħaddiema niffriżawhom u meta jkollna x-xogħol nerġgħu nqajmuhom!

Dawn huma l-proġetti l-kbar!

Sur President ̧ kieku l-gvern Laburista tħalla jmexxi, kieku ċerti proġetti bħall-yacht marina ta' Bormla u l-yacht marina ta' Għawdex diġà bdew jirrendu.

Kieku fuq il-proġett ta' Manoel Island konna norbtuhom biex dan jibda fit-tali ġurnata.

Ara f'Chambrai mexjin għax hemmhekk kulħadd ifarrak u jgerfex!

Dan il-post tawh bix-xejn u llum min ħadu sar miljunarju minn fuqna u l-poplu Malti ma ħa xejn.

Taf x'imisshom igħidu tan-naħa l-oħra; kemm hemm nies jaħdmu Chambrai!

Fuq dawn l-affarijiet imisshom jitkellmu.

Mela jiġu jgħidu li se nagħmlu l-proġetti!

Sur President, wara tliet snin niftaħru li ffirmajna l-kuntratt tas-sea passenger terminal s'issa għadna ma rajna xejn.

Issa tasal l-elezzjoni, taparsi npoġġu l-ewwel ġebla ta' dan is-sea passenger terminal, nagħmlu party u daqshekk.

Fejn iriduh jinvesti l-poplu Malti?

Il-poplu Malti kellu bank u bigħuhulhom!

Per eżempju, issa ġejja l-istorja ta' l-MIA u naħseb li hemmhekk se nbażwru aktar milli bażwarna fuq l-HSBC.

Il-ħaddiema lanqas jafu x'se jiġri minnhom.

Kulma jafu huwa li meta tinbiegħ l-MIA iridu jonqsu bejn 200 u 300 u diġà bdew igħidulhom bil-mod il-mod biex dawk li kienu mad-DCA imorru lura mal-gvern.

S'issa qed nisimgħu li l-MIA se tinbiegħ b'Lm60 miljun għal 60 sena jiġifieri se ndaħħlu Lm1 miljun fis- sena.

Lm1 miljun fis-sena kienet taqla' l-MIA!

Mill-ħwienet biss din kienet taqla' t-tripplu!

Fil-fatt meta tela' gvern Laburista u għamel il- kuntratti tal-ħwienet kien sab tbażwir kbir u meta rregolarizzajnihom ukoll konna daħħalna l-flus.

Tan-naħa l-oħra qed igħidu li dawn l-affarijiet irridu nirranġawhom bil- mod.

X'tirranġa bil-mod meta għandek il-pajjiż sejjer lura u meta l-gvern il-flus idaħħalhom biss mit-taxxi!

Xi flus ġab minn barra dan il-gvern?

L-aħħar protocol ma' l-Italja kien għamlu gvern Laburista ta' l-1971 u minnu bqajna ndaħħlu xi ħaġa.

Il-bqija ma daħħal xejn aktar il-gvern Nazzjonalista.

Sur President, ħaġa oħra li jmissu jgħid il-gvern hija li parti mill-flus li se ndaħħlu mil-levies u mit-taxxi trid tgħaddi għand Brussels.

Dan il- gvern imissu jgħid kif se jibda jtajjar il-pensjonijiet u ċ-childrens' allowance.

Per eżempju ̧ tan-naħa l-oħra marru jiftaħru li fil-programm "L- Istrina" il-poplu Malti ġabar kważi Lm1 miljun għall-karità.

Prosit!

Allura lill-poplu se nerġgħu nġibuh jittallab?!

Aħna ma nemmnux f'welfare society imma nemmnu f'welfare state.

Aħna nemmnu li l-Istat irid igħin liż- żgħir u aħna konna niġbru t-taxxi biex l-ewwel ngħinu liż-żgħir.

Jekk ma tgħinx lil min huwa taħt, ta' fuq ibati wkoll.

Il-proġetti tal-partit Laburista dejjem kienu fl-interess taż-żgħir.

Kif għidt fil-bidu, il-gvern Laburista ħadem biex ulied il-ħaddiem ikollhom dritt għall-edukazzjoni daqs ulied dawk li jistgħu.

Aħna għalhekk konna niġbru t-taxxi u nagħmlu l-affarijiet.

Lill-ħaddiem għamilnielu fejn joqgħod.

Ħdimna biex jekk il-ħaddiem iweġġa' fuq il-post tax-xogħol, dan jitħallas.

Lill-ħaddiem għamilnielu s-sick leave u ħdimna biex il-pagi tan-nisa u l-irġiel ikunu indaqs.

Aħna għamilna ċ-childrens' allowance li qed jispiċċaw bil-mod u għamilna wkoll il-pensjonijiet li jridu jneħħuhom ukoll.

Aħna ħdimna biex jekk bniedem jieqaf mix-xogħol, il-familja tiegħu jkollha biex tgħix.

Mela jiġu jgħidulna li hawn min jirreġistra u jaħdem!

Morru fittxuhom dawn!

Imma mbagħad mhux sew li wieħed iswed nirranġawlu u wieħed aħmar inwaħħluhulu.

Jien nemmen li l- ġustizzja għandha ssir ma' kulħadd.

Sur President, jekk l-Onor.

Michael Bonnici jaf li hawn min jiskarta mix- xogħol aħseb u ara kemm jaf il-ministru.

Jien ma naqbilx ma' dan imma ma rridux ninsew li tan-naħa l-oħra kienu jgħidu lill-poplu li jekk jivvotaw lil Mintoff ikollhom jaħdmu bilfors.

F'Għawdex hekk kien jintqal.

Per eżempju ̧ meta l-Onor.

Alfred Sant kien prim ministru u kien għamel xi inspectors kienu qalu li ġejjin bħar-Russja.

Issa hawnhekk mhux qed nitkellem fuq is-snin sittin imma qed nitkellem fuq il-perijodu ta' bejn l- 1996 u l-1998.

Illum kemm hawn inspectors iduru fuq il-postijiet tax- xogħol?

Din mhijiex xi ħaġa ħażina imma mbagħad m'għandhomx igħidu li qabel dawn ma kenux tajbin u issa saru tajbin.

Jekk verament kollox miexi fuq ir-rubini kif hawn il-qgħad tiela', kif il- pensjonijiet huma mhedda, kif iċ-childrens' allowance spiċċaw, kif l- għajnuna waqt il-mard se tispiċċa?

Jekk f'pajjiżna m'għandniex riċessjoni allura xi ħaġa ħażina hawn fil-pajjiż u l-ħażin huwa li hawn gvern Nazzjonalista li jiġi jaqa' u jqum mill-ħaddiema.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Issa nsejjaħ lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi biex f'isem il-Viċi Prim Ministru ̧ jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament.

F'nofsinhar id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata

AĠĠORNAMENT

ONOR.

JOSEF BONNICI: F'isem il-Viċi Prim Ministru nipproponi l- Aġġornament tal-Kamra għal-lejla t-Tlieta ̧ 15 ta' Jannar 2002 ̧ fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi li Jimplimenta Miżuri ta' l-Estimi - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali - Kumitat (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti - Kumitat;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika - Tieni Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurta' fl-Ikel - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ibħra Territorjali u ż-Żona Kontigwa - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Alfred Sant.

ONOR.

ALFRED SANT (Kap ta' l-Oppożizzjoni): Sur President, nixtieq nieħu l-okkażjoni ta' l-Aġġornament tal-lum biex nerġa' niċċara ftit u bil-qawwi l-qafas ta' l-iskandlu li għaddej bħalissa fl-awtorita` tad-djar fir- rigward l-allegazzjonijiet serji li saru fir-rispett ta' l-ex-chief executive officer ta' l-awtorita` tad-djar is-Sur Sciberras Grioli u l-mod kif dawn l-allegazzjonijiet ġew moħbija.

Is-Sur Sciberras Grioli mhux talli ma ġiex investigat bis-serjeta`, imma għaliex hemm it-theddida ta' rikatt li qed jagħmel u jista' jagħmel, effettivament intbagħat Kastilja fejn ingħata promozzjoni mill-Prim Ministru.U issa qed toħroġ iktar ċar it-tema ta' dan kollu meta wieħed jorbot ma' dak li kien imsejjaħ l-iskandlu tal- Lay Lay lejliet l-elezzjoni ta' l-1998.

Dakinhar, bl-iktar mod diżonest il-Partit Nazzjonalista u l-media tal- Partit Nazzjonalista mmexxijja mis-Sur Roger Degiorgo li bħalissa, jekk jogħġbok, qed imexxi l-gazzetta hekk imsejħa indipendenti "Independent", kienu għamlu montatura sħiħa dwar skandlu ta' korruzzjoni meta l-awtorita` tad-djar kienet se tixtri proprjeta` li kienet mibnija privatament minn negozjant Michael Axisa taħt skema li kellha biex tinxtara proprjeta` privata u mbagħad tingħata bħala social housing.

Fil-kampanja elettorali ta' l-1998 Dr Fenech Adami, illum prim ministru u dak iż-żmien kap ta' l- oppożizzjoni, u esponenti ewlenin tal-Partit Nazzjonalista fosthom anke Dr Gonzi kienu qajmu bil-kbir li dak kien każ ta' skandlu għaliex kienet qegħda tinxtara proprjeta` privata mill-awtorita` tad-djar mingħand in- negozjant Axisa, imsejjaħ il-Lay Lay, b'mod korrott.

Dakinhar kien involvut, ġiet allegata l-istorja, l-ex-ministru Alfred Portelli u allura hemmhekk kienet saret issue elettorali ewlenija.

Issa jirriżulta b'mod ċar u lampanti li moviment ewlieni wara dik il-montatura kien is-Sur Sciberras Grioli u jien illum qed ngħid bl-iktar mod ċar li l- cover up ċar li sar fir-rigward ta' l-allegazzjonijiet magħmula fl- indirizz tas-Sur Sciberras Grioli miċ-chairman preżenti tas' l-awtorita` tad-djar, jiġifieri s-Sinjura Micallef Leyson, ġew moħbija u mhux investigati minħabba biża' ta' rikatt li seta' jagħmel Sciberras Grioli lill-gvern attwali wara l-muntatura li ttellgħet fl-elezzjoni ta' l-1998.

Sur President, infakkar il-każ li tqajjem waqt il-kampanja elettorali ta' l- 1998.

Fil-15 ta' Awissu 1998 "in-nazzjon" ħabbret li l-gvern tal-ġurnata, jiġifieri gvern Laburista, kien iffirma konvenji biex jixtri proprjeta` mingħand il-kumpanija Lay Lay għall-prezz ta' Lm1.4 miljun.

Din l-għada li sar il-konvenju.

Fit-22 ta' Awissu 1998 il-Partit Nazzjonalista qal fi stqarrija li x-xiri ta' proprjeta` mingħand il-Lay Lay kien każ jinten fejn il-ħbieb ta' Alfred Sant kienu qed jaħtfu l-miljuni lejliet l-elezzjoni.

Fit-23 ta' Awissu 1998, waqt mass meeting ġewwa Ħaż-Żebbuġ Dr Fenech Adami qal li fil-konvenji tal-Lay Lay hemm involuti kumpanniji b'konnessjonijiet diretti mad-deputati Laburisti.

Qalu wkoll li dan kien skandlu u juri kif il-gvern Laburista ta' dak iż-żmien ried jisraq il-voti.

Saħaq li gvern Laburista ma kellu l-ebda dritt jintrabat b'kuntratti bħal dawn meta l- Parlament kien xolt.

Sur President, fil-25 ta' Awissu 1998, Dr Eddie Fenech Adami fiż-Żurrieq reġa' qal li kien skandlu li għaxart ijiem qabel l-elezzjoni nies fil- Partit Laburista jew viċin tiegħu għamlu konvenji ta' eluf kbar ta' liri.

Fis-26 ta' Awissu 1998 fuq Bay Radio Dr Fenech Adami, fost affarijiet oħra qal li ma jaċċettax it-talba li saritlu mill-gvern biex jinnomina persuna ħalli tinvestiga l-każ u l-allegazzjonijiet imqajma, u qal li gvern Nazzjonalista wara l-elezzjoni jerġa' jinvestiga l-każ.

Qal ukoll li fil- każ ta' dak li għandu x'jaqsam mal-konvenju tal-Lay Lay kien hemm affarijiet jintnu bis-serjeta` u li ma jitwemmnux.

Fit-30 ta' Awissu 1998 waqt mass meeting f'Birkirkara Dr Fenech Adami qal li l-kap tal-konvenji tal-Lay Lay bil-provi huma skandlu u li l-konvenji juru iktar ċar li il- gvern Laburista ried jaħrab mis-sistema ta' l-offerti.

Infakkar ukoll li fl-1 ta' Settembru 1998 l-awditur ġenerali u d-direttur tal-kuntratti, indipendentement minn xulxin, ma sabu l-ebda irregolarita` fil-konvenji ffirmati mill-awtorita` tad-djar.

Fit-2 ta' Settembru, 1998 is-Sinjur Micallef Leyson li llum tinsab chairman ta' l-awtorita` tad-djar kitbet fil- "Malta Independent" u qalet li kien hemm skandlu tal-housing u staqsiet kif jista' jkun li bis-serjeta` wieħed jaqbel li n-negozjati li saru biex jiġu konklużi dawn il-konvenji kienu above board.

Fit-2 ta' Settembru 1998 Dr Fenech Adami waqt mass meeting f'Għawdex qal li iktar ma l-każ kompla jkun investigat iktar l- iskandlu beda jikber u li l-Partit Nazzjonalista mill-ewwel qal li l- iffirmar tal-konvenju mal-Lay Lay kien skandlu.

Sadanittant kienet għaddejja muntatura qawwija fil-media Nazzjonalista immexxija mill-bravu s- Sur Roger Degiorgio li llum imexxi l-gazzetti taparsi indipendenti "The Independent" u "The Sunday Independent", biex jespondu taparsi dawn l- allegazzjonijiet bħala eżempju ta' korruzzjoni grassa.

F'dan kollu ġie mċappas iktar minn ħaddieħor, is-Sur Alfred Portelli, li dak iż-żmien kien ministru Laburista responsabbli mid-djar.

Fl-istess żmien is-Sur Alfred Portelli għamel kawża ta' libell fil-qorti lill-media Nazzjonalista fuq quddiem nett is-Sur Roger Degiorgio li kien mexxa NET Television dak iż- żmien u Pierre Portelli, ġurnalist li kien protagonist fil-ħmieġ li twaddab lejn is-Sur Alfred Portelli, liema kawża ta' libell baqgħet għaddejja għal dawn l-aħħar sentejn u nofs jew tliet snin.

Sadanittant wara li tela' Gvern Nazzjonalista f'Settembru ta' l-1998 ma sar assolutament xejn validu, veru, ġenwin u tabilħaqq trasparenti biex terġa' ssir inkjesta rigward l-allegazzjonijiet ta' korruzzjoni li saret fil- konvenji tal-Lay Lay.

Ma sar xejn.

Kien biss wara li diversi deputati tagħna, fosthom l-Onor.

Helena Dalli li baqgħet tinsisti li tingħata spjega dwar x'inkjesta saret, li ġie intavolat sempliċi memorandum ta' l-Onor.

Gonzi, lill-kabinett fejn effettivament huwa qal li l-inkjesti li kienu saru qabel l-elezzjoni ta' l-1998 mhux biss kienu veritiera imma kienu taw riżultati li jibqgħu.

Mela anke fuq dak il-livell l-allegazzjonijiet li saru ġew żvelati bħala allegazzjonijiet li kienu mhux biss infondati imma li l-gvern Nazzjonalista attwali ma kellux il-kuraġġ li jiġġustifika u li b'xi mod jew ieħor imexxi 'l quddiem.

Sadanittant baqgħet għaddejja l-kawża ta' libell li kien qed jagħmel is-Sur Alfred Portelli, u waħda mill-affarijiet li ddistingwiet din il-kawża - u naħseb li tibqa' tissemma fl-annali tal-libelli - hija li l-persuni mħarrka u l-aktar persuni li fil-media Nazzjonalista kienu mbuttaw l- allegazzjonijiet skandalużi dwar l-aġir ta' Alfred Portelli, il-gvern Laburista ta' dak iż-żmien u l-awtorita` tad-djar ta' dak iż-żmien fir- rigward tal-konvenji tal-Lay Lay baqgħu ma tawx xi forma ta' xhieda.

Effetivament sa l-aħħar ma taw l-ebda xhieda biex jissostanzjaw b'xi mod jew ieħor l-allegazzjonijiet li saru.

Il-ġudizzju tal-qorti kien li kien ġustifikat li kienet saret malafama atroċi fir-rigward tas-Sur Alfred Portelli u li dik kienet muntatura sħiħa tal-media Nazzjonalista fuq fatti li kawżi assolutament ma kien hemm l-ebda każi għalihom.

Jien naħseb li fl-interess tas-serjeta', fl-interess tat-trasparenza u fl- interess tal-ġustizzja jkun xieraq li npoġġi fuq il-mejda tal-Kamra kopja uffiċjali ta' ċitazzjoni tas-sentenza tal-qorti u tax-xhieda li ddaħħlet fuq dan il-proċess biex dan il-parlament ikollu xhieda ċara u sħiħa li l- montatura li saret fil-kampanja elettorali ta' l-1998 ma kienet xejn ħlief att skandaluż, att bl-aktar mod ċar giddieb u qarrieq maħsub biex iqarraq bil-poplu Malti u Għawdxi.

Naħseb li din hija xi ħaġa li se tibqa' tissemma fuq l-istess livell bħall-każ ta' Terinu fis-snin tletin fejn kien hemm montatura totali li ma kellha l-ebda bażi.

Jien infakkar kif l-Onor.

Gonzi, per eżempju, illum viċi prim ministru, kien taparsi miskin bħall-beatu jiskandalizza ruħu meta qabel l-1996 konna mmexxu akkużi serjissimi fuq skandli bħal per eżempju l-iskandlu tal-bus ticketing.

Dak iż-żmien aħna konna npoġġu l-provi, il-fatti u l-indiċi 'l quddiem u ħadd m'għamlilna libell.

Anzi kellu jkun imħallef li rnexxielu jara kif joħroġ lill-ministru ta' dak iż-żmien, li kien l-Onor.

Michael Frendo mill-kaxxa li daħal fiha.

F'dak il-każ kien hemm ċari fatti u indiżji li juru mhux biss korruzzjoni imma agħar minn hekk.

Dak iż-żmien jekk jogħġobkom kienu jiskandilizzaw ruħhom li qegħdin inqajmu dawn l- affarijiet għax qalu li miskin lill-Ministru Frendo konna tebbajnilu l-ġieħ politiku tiegħu.

Jien ngħid li aħna kellna l-fatti fuq xiex immexxu l-affarijiet u mexxejnihom bis-serjeta'.

Il-Partit Nazzjonalista mmexxi minn Dr Fenech Adami mhux talli ma kellux fatti talli kien jaf li ma kellux fatti, kien jaf li kienet montatura u bl-aktar mod skandaluż u diżonest mexxa kampanja maħsuba biex tkisser il-ġieħ politiku ta' numru ta' nies fuq in-naħa Laburista u biex tieħu vantaġġ politiku fi żmien elettorali.

Din kienet storja mibnija mill-bidu sa l-aħħar u fiha Dr. Gonzi u Dr. Fenech Adami huma kompliċi sa l-aħħar.

Din ma kienet mibnija fuq xejn ħlief qerq, gideb u diżonesta`.

Biex nikkonferma dan li qed ngħid, Sur President, ngħid li l-ewwelnett issa jirriżulta li l-informazzjoni li ppubblikaw il-medja Nazzjonalista mmexxija mis-Sur Degiorgio dwar il-konvenji tal-Lay Lay kienu – issa se joħroġ ċar – ġew leaked, maħruġa mis-Sur Sciberras Grioli li dak iż-żmien kien chief executive officer ta' l-awtorita' tad-djar.

Dan kien mogħti fiduċja sħiħa mill-ministru ta' dak iż-żmien biex imexxi l-awtorita' tad-djar.

Jirriżulta wkoll li meta wasal iż-żmien biex dawk il-konvenji jiġu ffirmati fil-kampanja elettorali ta' l-1998, kien is-Sur Sciberras Grioli nnifsu li nsista li dawn il-konvenji jiġu ffirmati.

Mela min-naħa għandek persuna mogħtija l-akbar fiduċja u responsabbilta' fl-awtorita' tad-djar li qiegħda tmexxi x-xogħol u min-naħa oħra għandek lill-istess persuna li b'arranġament ma' Dr. Fenech Adami milli jidher jgħaddilu informazzjoni biex minnufih tiġi splashed fil-media Nazzjonalista b'mod li tidher skandaluża meta fil-fatt hu kien jaf u l-mexxejja Nazzjonalisti kienu jafu li ma kien hemm xejn skandaluż fiha.

Agħar minn hekk, Sur President, hemm ukoll il-fatt li meta niġu mbagħad biex nidħlu kif ġew iffirmati dawk il-konvenji, irriżulta li kien is-Sur Sciberras Grioli nnifsu li nsista li dawk il-konvenji jiġu ffirmati meta s- Sur Axisa, il-businessman imsejjaħ il-Lay Lay, kien qiegħed jgħid li "Le, aħjar ma niffirmawhomx għalissa".

Qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra, Sur President, affidavit iffirmat mis-Sur Michael Axisa fit-13 ta' Jannar ta' din is-sena fejn qed jagħmilha ċar li kien is-Sur Sciberras Grioli nnifsu li nsista li l-firma tal-konvenji ssir meta saret, jiġifieri waqt kampanja elettorali.

Se naqra parti biss minn dan l-affidavit fejn is-Sur Axisa l-ewwel jirrakkonta x'waslu matul ix-xhur biex jippreżenta l- proprejtajiet tiegħu ħalli jiġu kkonsidrati mill-awtorita' tad-djar biex jinxtraw ħalli mbagħad jiġu konvertiti mill-social housing, u mbagħad jgħidilna kif wara li kien għamel din il-preżentazzjoni tiegħu beda jgħaddi ż-żmien.

Se naqra mill-affidavit ġuramentat li se npoġġi fuq il-mejda tal-Kamra:

"Meta beda jgħaddi ż-żmien dehrli li l-affarijiet kienu qed jitwalu bla bżonn, tant li bdejt inkun mitlub li nagħmel ċerti affarijiet bħal riċerki li normalment isiru wara li jkun iffirmat il-konvenju u naturalment qabel isir il-kuntratt finali.

Iż-żmien baqa' għaddej ..."

- ikompli jgħid is-Sur Axisa –

" ... u meta tħabbret l-elezzjoni f'Awissu ta' l-1998 jien kont ċempilt lis-Sur Sciberras Grioli u nformajtu li jkun aħjar li jieqaf kollox minħabba l-fatt li kienet tħabbret l-elezzjoni u għalhekk kien hemm biss caretaker government.

Sciberras Grioli qalli biex immur ikellmu u ffissajna appuntament għal-laqgħa.

F'dik il-laqgħa s-Sur Sciberras Grioli nsista li kollox kellu jibqa' għaddej għaliex mhux prattikabbli li sar dak ix-xogħol kollu u issa jieqaf kollox ħesrem.

Sciberras Grioli qalli wkoll li l-ebda gvern ma jindaħal lill-awtorita' tad-djar u għalhekk l- istess awtorita' ma kellha l-ebda interess jekk iridx issir elezzjoni jew le.".

Dan l-affidavit tas-Sur Michael Axisa li qed inpoġġi fuq il-mejda tal- Kamra, Sur President.

Mela dak li qed jippreżenta ruħu għall-konvenju qallu biex jipposponuha sa wara l-elezzjoni pero' s-Sur Sciberras Grioli qed jgħidlu "Le, nagħmluha issa, mhux problema, anzi tista' ssir għax m'hemm l-ebda problema minħabba l-elezzjoni".

Mela hawnhekk għandna xi ħadd li qiegħed iħeġġeġ biex isir konvenju biex minnufih l-għada l-media Nazzjonalista kollha tkun alertjata bir-ritratti tal-post u bir-ritratti ta' min kien fil-konvenju ħalli jinfetaħ taparsi skandlu li ma kien xejn ħlief skandlu bażwi, mibni mill- bidu sa l-aħħar fuq fuq muntatura u fuq qerq.

U jekk hemm xi ħaġa li għandha toħroġ ċar minn dan kollu hija li min jipprova jqarraq bil-poplu jinqabad hu fl-istorja kollha.

Għax imbagħad ara x'ġara, Sur President.

L-ewwel ħaġa l-Onor.

Fenech Adami nnifsu qiegħed on record ta' x'qal u x'ma qalx.

It-12 ta' Frar tas-sena li għaddiet, 2001, il-Prim Ministru qal hekk meta ftakar fuq din il-ħaġa:

"Dak iż-żmien kont grat lejn is-Sur Sciberras Grioli, imma dejjem kont naf li għamel xi ħaġa ħażina".

Ara naqra l-muntaturi kif isiru, Sur President!

Fil-fatt il-montatura issa sparat u splodiet f'wiċċ dawk li għamluha.

Għalhekk imbagħad kellna din il- konfoffa ta' skiet u dan l-attentat biex jinħbew l-affarijiet.

Għalhekk l- Onor. Gonzi baqa' lura milli jħalli xi forma ta' reazzjoni, kumment jew inkjesta toħroġ fuq dan il-każ.

Jien nirriferi għal dak li qal l-Onor.

Gonzi fuq Radio 101 fit-8 ta' Jannar 2002 fuq allegazzjonijiet issa li mhux qed isiru kontra Alfred Portelli jew kontra l-gvern Laburista imma fuq allegazzjonijiet li qed isiru kontra s-Sur Sciberra Grioli nnifsu fir- rigward ta' kif baqa' jġib ruħu mbagħad fit-tmexxija ta' l-awtorita' tad- djar.

Dan qed ngħidu għaliex hemm allegazzjonijiet serji, u wħud minnhom approvati, Sur President, dwar it-tmexxija tas-Sur Sciberra Grioli li jaf bihom Dr. Gonzi, li jaf bihom l-Onor.

Dr. Fenech Adami, li taf bihom fuq kollox iċ-chairperson ta' l-awtorita' tad-djar is-Sinjorina Micallef Leyson u li dwarhom ma tteħditx u mhux qed tittieħed azzjoni.

Jien infakkar lil Dr. Gonzi x'qal fit-8 ta' Jannar 2002.

Dan qal hekk:

"Il-Partit Laburista din ma jistax jifhimha u qed jorbotha mal-famuża storja tal-Lay Lay, qed jivvintaw stejjer li kieku kienu veri, kieku hemm akkużi li wieħed seta' jissostanzjahom allura f'dan il-każ iridu jittieħdu azzjonijiet dixxiplinarji, kriminali, sejħilhom li trid ...

- qal Dr. Gonzi –

".... kontra l-individwu li huwa involut".

- jiġifieri s-Sur Sciberras Grioli –

" .... pero' la ma kien hemm l-ebda prova li fuqha wieħed jista' jieħu azzjoni kontra individwu...

Ma tistax tieħu din it-tip ta' azzjoni kif qed jgħidu tal-Partit Laburista b'invenzjonijiet kbar għaliex issa jridu jsibu ġustifikazzjoni għall-froġa li kienu għamlu f'Tal-Lay Lay"."

Min għamilha l-froġa, Sur Presdient?

F'Tal-Lay Lay issa l-qorti tat kull fiduċja f'din il-ħaġa.

M'hu veru xejn li saret xi ħaġa ħażina, anzi sar kollox b'mod trasparenti.

F'Tal-Lay Lay huwa pprovat u ssostanzjat li kien is-Sur Sciberras Grioli li mbotta l-affarijiet 'il quddiem u li mbagħad b'maniġġ u montatura għadda l-informazzjoni lill-medja Nazzjonalista biex taparsi hemm skandlu.

Mela għal liema froġa qed jirriferi l-Onor.

Gonzi?

U skużi, jekk ikun hemm akkużi, jekk ikun hemm allegazzjonijiet - u hemm akkużi u allegazzjonijiet li avvanzathom is-Sinjura Micallef Leyson innifisha fir-rigward u fir-rispett tas-Sur Sciberras Grioli - dawk għandhom jiġu investigati.

Dawk ma ġewx investigati, għalkemm partijiet minnhom diġa' nafu li huma provati.

Li hemm sabiħ ukoll f'dan kollu hu li waqt li qed jitkellem b'dan il-mod l- Onor. Gonzi għamel l-istqarrija li għamel is-Sur Sciberras Grioli nnifsu, li hu sakemm dam fl-awtorita' tad-djar u sakemm intbagħat f'Kastilja, ma kien jaf xejn bl-akkużi li saru fir-rigward tiegħu.

Ħadd ma sabhomlu, ħadd ma qajjimhomlu, ħadd ma poġġih f'pożizzjoni li ried jagħti risposta għalihom.

U aħna diġa' għedna kemm-il darba fiex jikkonsistu dawn l- allegazzjonijiet u se nerġa' ngħid x'inhuma.

Ġejt anke sfidat biex ngħidhom barra u għedthom barra u se ngħidhom hawn ukoll, Sur President?

L-akkużi, l-allegazzjonijiet li saru kontra s-Sur Sciberras Grioli kienu jinkludu li uża drivers u karozzi ta' l-awtorita' tad-djar għal raġunijiet familjari tiegħu.

Uża wkoll kuntratturi ta' l-awtorita' tad-djar biex ilesti u jispiċċa l-maisonette destinata għal ibnu.

Ottjena wkoll flat permezz ta' informazzjoni li kellu minħabba l-pożizzjoni tiegħu u anke rranġa biex driver li kien jaf jottjeni b'dan il-mod garaxx mingħand l-awtorita'.

Il- maisonette ta' ibnu kienet 8% lesta qabel it-tifel tiegħu ffirma l-kuntratt relattiv ħaġa li tmur kontra r-regolamenti ta' l-awtorita' tad-djar.

Kien juża wkoll periti li kienu jkunu lesti li b'mod jew ieħor jaċċettaw il- valutazzjoni li jagħti hu ta' proprjetajiet li kellha l-awtorita' tad-djar.

Hemm affarijiet oħra wkoll li ntqalu kontra tiegħu pero' dawn insemmuhom aktar 'il quddiem jekk hemm bżonn, imma dawn kienu fost l-aktar importanti li wasslu biex iċ-chairperson ta' l-awtorita' tad-djar, is-Sinjura Micallef Leyson, dik l-istess proxxmu li kienet ħarġet b'ħanġra daqsxiex fl-1998 u tgħid li dak li ntqal fir-rigward tal-kuntratt tal-Lay Lay kien skandlu kbir, biex tipprova tieħu passi mal-bord tagħha, mal-pulizija, mal-bravu Dr. Gonzi u anke mal-Prim Ministru biex dawn l-affarijiet jiġu indirizzati.

Sur President, dawn l-allegazzjonijiet bilfors li kienu daqstant serji la kienet is-Sinjura Micallef Leyson li mbuttathom.

Jiena għandi records u transcripts sħaħ ta' x'qalet jiġifieri ma taħsibx li tista' toqgħod tinħeba wara subgħajha din il-proxxmu.

Nafu x'qalet, nafu lil min kellmet u nafu fejn marret bl-allegazzjonijiet tagħha.

Dawn m'għadhomx allegazzjonijiet muntaturi kif kienu fil-każ tal-kuntratt tal-Lay Lay imma huma affarijiet konkrettissimi.

X'wassal allura biex quddiem dawn l-allegazzjonijiet u dawn il-fatti - u wħud minnhom huma pprovati, mhux billi jgħid Dr Gonzi - minflok għallinqas issir inkjesta serja, ikun hawn cover-up mostruż bħal dan?

X'wassal biex ikun hawn arranġament skandaluż bħal dan li bih iċ-chief executive Sciberras Grioli ta' l-awtoria` tad-djar jintbagħat Kastilja bl- iskuża li dan huwa membru taċ-Ċivil?

Jien nistaqsi wkoll kif eventwalment daħal fiċ-Ċivil is-Sur Sciberras Grioli.

U qed nistaqsi għaliex anke f'dan il-każ hemm storja oħra.

Dan intbagħat Kastilja bl-iskuża li huwa membru taċ-Ċivil u sopra corna bastonate ingħata promozzjoni.

Dan fl-istess żmien li qed jallega bl- avukat tiegħu, is-Sur Sciberras Grioli, li qatt ma ġew impoġġija quddiemu xi akkużi jew xi allegazzjonijiet.

Ċara din, Sur President.

Anke fl- interventi li kellha tagħmel u għamlet iċ-chairperson is-Sinjura Micallef Leyson matul il-ġimgħat joħroġ li hemm rikatt fin-nofs.

Hemm cover up ibbażat fuq rikatt.

Sur President, nerġa' nfakkar x'qal il-Prim Ministru fi Frar tas-sena li għaddiet.

Dan qal li kien grat lejh fiż-żmien li ġrat, jiġifieri l- kwestjoni tal-Lay Lay imma dejjem kien jaf li għamel xi ħaġa ħażina.

U għamel xi ħaġa ħażina biex tgħin lill-Partit Nazzjonalista fil-mument elettorali.

M'hemmx ħaġa iktar ċara minn din.

U issa din l-istess persuna qed tħoss li hi untouchable b'xi mod jew ieħor.

Dan qisu qed igħid: Lili se takkużaw b'dawn ir-reati?

Kontra tiegħi se tagħmlu dawn l- allegazzjonijiet, meta kont daqstant ta' għajnuna lill-Partit Nazzjonalista, lis-Sinjura Micallef Leyson u lil Dr Fenech Adami waqt il- kampanja elettorali ta' l-1998?

Għalhekk huwa skandaluż li qed issir din it-tip ta' omerta` madwar dan il-każ ħalli ma toħroġx il-verita`, biex il- verita` ma tiġix investigata u li fuq quddiem nett imbagħad ikollna lill- Viċi Prim Ministru Dr Gonzi, dak li b'qalbu tqattar id-dmugħ...

(Interruzzjonijiet)

Dażgur, qabel l-1996 qalilna li se joħroġ għall-elezzjoni u għall-politika għax miskin ruħu ġġenġlet bl-akkużi u bl-attakki li konna qed nagħmlu kontra l-Ministru Frendo ta' dak iż-żmien.

Dan il-bniedem issa b'mod skandaluż qed jagħmel minn kollox biex b'omerta` - u din it-tip ta' omerta` tiddiskredita l-politika u tiddiskredita l-mod kif jitmexxa gvern u pajjiż - qiegħed jibqa' lura milli jħalli jew imexxi li ssir investigazzjoni trasparenti u serja.

U aktar minn hekk, qiegħed jgħid li m'hemm xejn x'jista' jiġi investigat għaliex mhux veru li l-allegazzjonijiet b'xi mod jew ieħor jistgħu jimxu 'l quddiem.

Dan m'hu veru xejn.

Sar cover up totali.

Dan kien cover up li fil-bidu s-Sinjura Micallef Leyson nnifisha ma reditx tagħmel, imma mbagħad neħħewlha lis-Sur Sciberras Grioli u għalqet ħalqha.

Sur President, aħna qed nisfidawhom lil dawn in-nies.

Jekk intom ta' prinċipju, jekk veru temmnu li l-politika trid titmexxa b'mod serju u trasparenti, insew li tinsabu soġġetti għal rikatt u aċċettaw li tinvestigawhom bl-iktar mod trasparenti dawn il-każi konnessi mas-Sur Sciberras Grioli.

Jekk dak li ġara fil-każ tal-konvenji tal-Lay Lay fl-1998 kien muntatura, l-allegazzjonijiet kontra Sciberras Grioli qegħdin hemm, għadhom hemm, huma mmarkati, nafu x'inhuma u nafu kif tħaddmu.

Għaliex jinsabu taħt it-theddida ta' rikatt, Dr Fenech Adami Prim Ministru, il-Viċi Prim Ministru Dr Gonzi u ċ-chairperson tal-housing authority Micallef Leyson qegħdin jagħmlu dnub kontra kif għandu jitmexxa dan il-pajjiż, jiġifieri b'mod trasparenti, b'mod serju, b'mod onest, u ċertament mhux soġġett għal rikatt.

Mr Speaker, inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra:

Affidavit iffirmat mis-Sur Michael Axisa fit-13 ta' Jannar 2002;

Kopja ta' ċitazzjoni fil-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili kif ukoll is- sentenza ta' l-istess Qorti mogħtija fl-14 ta' Diċembru 2001 dwar il- kawża "L-Onorevoli Alfred sive Freddie Portelli vs Avukat Dottor Roger de Giorgio, Editur ta' Net Television, u s-Sur Pierre Portelli bħala persuna responsabbli ta' l-iscript"; u

Dokumenti in konnessjoni mal-kawża fil-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili "L- Onorevoli Alfred sive Freddie Portelli vs Avukat Dottor Roger de Giorgio, Editur ta' Net Television, u s-Sur Pierre Portelli bħala persuna responsabbli ta' l-iscript".

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla, it- Tlieta, 15 ta' Jannar 2002 fis-6.00 p.m. bl-agenda kif kommunikata mill- Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

EUROPEAN UNION

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid x'inhuma r-ristrutturar li jridu jwettqu il- produtturi tal-bejjiegħa tal-ħaxix matul t-2002 u t-2008?

Kemm jiswa f'ċifra ta' flus?

Kemm se jkun f'ċifra ta' flus l-għajnuna li l-UE se tagħti għal dan ir-ristrutturar?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nitlob l-Onor.

Interpellant jgħid x'jifhem bil-kliem "produtturi tal-bejjiegħa tal-ħaxix".

DIPARTIMENT TA' L-AKKOMODAZZJONI SOĊJALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Ministru jara li d-Dipartiment ta' l- Akkomodazzjoni Soċjali jinvestiga s-saqaf fi Blk 2, Flat 5, Għeriexem HSE, Rabat peress li qed iżomm l-ilma u jikkawża l-ħsarat?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Għaddejt it-talba ta' l-Onor.

Interpellant lid- Dipartiment tal-Bini u Tiswija ta' Djar għall-azzjoni meħtieġa.

DIPARTIMENT TA' L-AKKOMODAZZJONI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Ministru jara li d-Dipartiment ta' l- Akkomodazzjoni jara li jsir il-manutenzjoni tat-twieqi fi Flat 5 Blk 2 Għeriexem HSE, Rabat peress li tmermer u dalwaqt jinqalgħu?

Jekk fl- affermattiv meta?

ONOR.

LANDSCAPING

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm hija s-somma ivvutata għall-proġetti tal- landscaping imħabbra fl-estimi tal-budget għas-sena 2002?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nitlob l-Onor.

Interpellant jagħmel il-mistoqsija lill-Ministru konċernat

EUROPEAN UNION - PROGRESS REPORT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jgħid fid-dawl li f'paġna 43 tal-progress report dwar Malta l-UE iddikjarat li l-Gvern Malti fejn jidħol l-iżvilupp rurali la għandu strateġija u lanqas kapaċita amministrattiva, jista' l-Ministru jikkunsidra li jwaqqaf Kumitat Nazzjonali għar-rijabilitazzjoni tal- kampanja?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Nitlob lill-Onorevoli Interpellant jagħmel din il-mistoqsija lill-Ministru konċernat.

PULIZIJA - FAĊILITA' KORRETTIVA TA' KORDIN

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid x'inhu isir biex dawk li jkunu skontaw is-sentenza tagħhom fil-faċilita' korrettiva ta' Kordin, u speċjalment iż-żgħażagħ, jkunu jistghu jerġgħu jintegraw fis-soċjeta' u isibu ix-xogħol?

ONOR.

TONIO BORG: Il-priġunieri kollha li hemm fil-Faċilita` Korrettiva ta` Kordin qegħdin jingħataw l-opportunitajiet kollha possibli biex meta jiskontaw is-sentenza tagħhom ikunu ippreparati aħjar għal meta joħorġu lura fis-soċjeta`.

Enfażi kbira qegħda tingħata fir-rigward tal-edukazzjoni akkademika.

Jingħata tagħlim fuq suġġetti varji bħal Ingliż, Malti, Matematika, Reliġjon, Taljan, Typewriting, Computer, Filosofija u Storja.

Jingħata ukoll taħriġ fil-qasam ta` l-arti, li jinkludi xogħol tal-fuħħar u tpinġija, kif ukoll taħriġ tekniku fis-sengħa ta` electrician.

Jingħataw ukoll lezzjonijiet biex dak li jkun jitgħallem jirrispetta s- soċjeta` u lilu nnifsu u biex itejjeb l-imġieba tiegħu ma` ħaddieħor.

Dan jinkludi sessjonijiet ta` Lateral Thinking, Spiritual Meetings u Lifeskills.

Fir-rigward taż-żagħżagħ l-attendenza għall-lezzjonijiet hija obbligatorja.

Tajjeb wieħed isemmi li f`ċerti suġġetti jingħataw lezzjonijiet fuq gradi diversi u ċioe` dawk għal livell ordinarju kif ukoll ta` livell avanzat.

Dawn l-isforzi taw riżultati pożittivi u diġa` għandna żewġ priġunieri li qegħdin jattendu l-universita` biex ikomplu l-istudji tagħhom.

Numru sostanzjali ta` dawk li jattendu l-iskola kull sena jġibu riżultati sodisfaċenti fl-eżamijiet tal-MATSEC.

Il-priġunieri ukoll jingħataw xogħol f`diversi ħwienet bħal Bookbinding, Aluminium u Metalwork, Woodwork, General Maintenance, Kċina, Canteen, Stores u xogħol ta` tindif fid-diviżjonijiet tal-ħabs.

Ninsab infurmat ukoll li l-priġunieri li jkunu waslu fl-aħħar tlett xhur tas-sentenza jingħataw l-opportunita` li joħorġu jaħdmu għal numru ta` sigħat fil-ġimgħa barra l-ħabs.

PULIZIJA - BARIJIET/POSTIJIET TA' DIVERTIMENT

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid matul Novembru u Diċembru 2001 u fl-ewwel jiem ta' din is- sena kemm il-persuna taħt is-sittax (16) il-sena inqabdet f'barijiet/postijiet ta' divertiment meta dan hu kontra l-liġi?

F'liema lokalitajiet?

Ittieħdu passi kontra s-sidien ta' dawn il-postijiet?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi bejn l-1 ta` Novembru 2001 u s-7 ta` Jannar 2002, kien hemm 35 persuna taħt is-sittax-il sena li nqabdu f`diversi postijiet ta` divertiment ġewwa San Ġiljan.

B`riżultat ta` dan, inbdew proċeduri quddiem il-Qorti kontra 8-il sid ta` dawn l- istabbilimenti.

FAĊILITA KORRETTIVA TA' KORDIN

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Matul is- sena li għaddiet kemm kien hemm talbiet minn priġunieri barranin, miżmuma fil-Faċilita Korrettiva ta' Kordin, li talbu li jmorru jkomplu jiskontaw is- sentenza tagħhom f'pajjiżhom?

Ta' liema nazzjonalita' kienu u għal liema raġuni kienu qed iservu sentenza?

Kemm intlaqaw?

Jekk kien hemm li ġew rifjutati, għaliex?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2001 in-numru ta` priġunieri barranin li talbu li jiskuntaw il-piena li fadal mis-sentenzi tagħhom f`ħabsijiet ġewwa pajjiżhom hu ta` 15.

Minn dawn 13 huma Libjani filwaqt li 2 huma Olandiżi.

Ir-reati li dwarhom dawn il-persuni ġew ikkundannati huma: pussess u importazzjoni ta` droga (14), u sensiela ta` serq (1).

Sal-lum 3 talbiet ġew milqugħa.

PULIZIJA - ESTRADIZZJONI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jelenka liema huma dawk il-pajjiżi li Malta għanda ftehim ta' estradizzjoni magħhom?

Meta ġie iffirmat kull wieħed?

ONOR.

TONIO BORG: Nitlob lill-Onorevoli Interpellant jagħmel din il- Mistoqsija lill-Ministru kkonċernat.

PULIZIJA - KSUR TA' LIĠI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid minn Settembru sa Diċembru 2001 - xahar b'xahar, kemm tressqu nies talli kisru l-liġi f'dawn l-isadia: 1 Stadium Nazzjonali 2 Centenary Stadium 3 Victor Tedesco fil-Ħamrun 4 Hibs Ground f'Kordin 5 Gozo Stadium X'kienu l-akkużi prinċipali f'kull każ?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi fil-perijodu speċifikat mill- Onorevoli Interpellant kien hemm tlett persuni li ttieħdu proċeduri kriminali kontra tagħhom minħabba ksur ta` bon ordni fi ground tal- football.

Dawn kienu jinvolvu persuna fl-Istadium Nazzjonali f`Novembru, filwaqt li t-tnejn l-oħra kienu f`Diċembru, wieħed fis-Centenary Stadium u l-ieħor fil-Victor Tedesco Stadium.

L-akkużi prinċipali kienu dwar imġieba abbużiva, kliem u ġesti oxxeni u dagħa.

MFA – CAR PARK

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Bħala Ministru responsabbli mill-artijiet, jista' jgħid sarx xi progress f'kuntatti mal-MFA dwar il-levellar u trranġar tal-Car Park li hemm wara l- VIP stand fl-Istadium f'Ta Qali?

Japprezza il-periklu għan-nies u anke għaż- żwiemel tal-Pulizija li jkunu għassa wara xi logħba football f'dan il-post?

Jappreżża li jkun hemm dlam ċappa u ż-żwiemel tal-Kavallerija faċilment jistgħu jintlaqtu minn xi vettura?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi ma jirriżultax li kien hemm xi kuntatti mat-Taqsima Proprjeta` tal-Gvern rigward dak li rrefera għalih l- Onor. Interpellant fil-Mistoqsija tiegħu.

Flimkien ma` l-Istadium Nazzjonali, il-car park ġie mogħti b`ċens għal disgħa u erbgħin (49) sena b`effett mit-23 ta` Diċembru 1997 lil Malta Football Association.

Skond il-kundizzjoni numru 5 tal-kuntratt, il-manutenzjoni kollha tal- proprjeta` hija a karigu ta` l-assoċjazzjoni mingħajr l-ebda dritt ta` kumpens, u skond il-kundizzjoni numru 6, l-assoċjazzjoni għandha l-obbligu li żżomm il-proprjeta` fi stat tajjeb ta` manutenzjoni u tagħmel dawk ix- xogħlijiet ta` natura straordinarja u ordinarja, inkluż ukoll it-tiswijiet kollha neċessarji għal dan il-għan.

Għaldaqstant, il-levellar u tranġar tal-Car Park irid isir mill-Malta Football Association.

QORMI - TRIQ 10 TA' SETTEMBRU

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'riferenza għall-mistoqsijiet parlamentari nri.

24951, 24962 u 24617 dwar il-problema ta' l-għargħar fi Triq l-10 ta' Settembru 1546, jista' l-Ministru jgħid jekk tlestiex l-isħarriġ li kellu jsir kif indika l-istess Ministru fit-tweġibiet tiegħu?

Meta se jsir xi ħaġa fil- konkret biex din il-problema tingħeleb għal ġid tar-residenti u kull min jgħaddi minn din it-triq?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li s-survey tal-lokalita' tlesta' mill- Awtorita' ta' l-Ippjanar u qed jirriżulta li l-livelli ta' bosta postijiet tagħhom qiegħed prattikament mal-livell tal-wied.

Din is-sitwazzjoni qiegħda tfixkel l-ippjanar għat-titjieb ta' toroq f'din il-lokalita' għaliex kieku kellu jitwaqqa l-bini ikun hemm kwantita kbira ta' residenti effetwati.

QORMI - STREET LIGHTING

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari nru.

25066 dwar l- installar ta' street lighting għal parti t'isfel ta' Triq id-Dragun - Ħal Qormi, li tmiss ma' Triq il-Ħelsien, magħrufa bħala New Street in Triq il- Ħelsien.

Jista' l-Ministru jgħid f'hiex waslet din it-talba li skond l- istess tweġiba ta' l-Onor Ministru kellha tiġi kkunsidrata flimkien ma' talbiet oħra simili?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena ċert li l-Onorevoli Membru tapprezza li l- Korporazzjoni Enemalta għandha numru sostanzjali ta' talbiet biex jiżdied id-dawl f'diversi toroq ta' dawn il-gżejjer.

Minkejja li numru sostanzjali minn dawn it-talbiet jintlaqgħu, in-numru ta' talbiet ġodda dejjem jiżdied.

Din it-talba partikulari qed tiġi kkunsidrata flimkien mat-talbiet simili pendenti.

Minħabba diversi fatturi, mhux possibbli li tingħata data meta x- xogħol mitlub isir.

QORMI - GĦARGĦAR

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'referenza għall-mistoqsijiet u għat-tweġibiet parlamentari nru.

23719 u 24951 dwar il-problema ta' l-għargħar fiz-zona tal-wied u Triq il-Għargħar f'Ħal Qormi, jista' l-Onor Ministru jgħid x'kien ir-riżultat tas-survey li ġie kkummissjonat mid-Dipartiment tat- Toroq lill-Uffiċċju tas-Survey ta' l-Awtorita' ta' l-Ippjanar dwar din il- problema?

Jista' l-Onor.

Ministru jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra tad- Deputati r-riżultat tas-survey?

Jista' l-Ministru jgħid x'azzjoni se tittieħed?

Meta?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirreferi l-Onor.

Interpellanta għar-risposta mogħtija għd-domanda parlamentari Nru. 30795.

QORMI - TRIQ IL-CORREA

L-ONOR.

20841 dwar l-akkumulazzjoni ta' l-ilma fi Triq il-Correa f'Ħal Qormi, jista' l-Onor Ministru jgħid x'riżultat hemm mir-rapport li kellu jsir dwar is-sitwazzjoni preżenti u min ġie stabbilit li huwa nkarigat u xi pjan hemm għat-twettiq tax-xogħol fl-inħawi?

Jista' l-Onor.

Ministru jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra tad-Deputati kopji tar-rapporti msemmija?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li xogħol ta' bini ta' ħitan bħala lqugħ għall-wied sar fl-antik mid-Diviżjoni tax-Xogħolijiet tal-Ministeru ta' l-Ambjent.

Kif ġie spjegat fir-risposta parlamentari Nru. 23719 u kif irriżulta mis- surveys li saru għad-Dipartiment tat-Toroq, hemm djar li l-livell tagħhom qiegħed prattikament mal-livell tal-wied u kwalunkwe kostruzzjoni issa tikkaġuna aktar għargħar.

QORMI - TRIQ ĦAL FARRUĠ

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'riferenza għall-mistoqsija u għat-tweġiba nru.

24905 dwar l-installazzjoni ta' traffic lights fi Triq Ħal Qormi, fl-area ta' Ħal Farruġ, Ħal Luqa.

Jista' l-Ministru jgħid jekk id-Dipartment tat-Toroq lestiex is-survey, lestiex il-pjanti neċessarji għall-approvazzjoni tat- Traffic Control Board u jekk it-Traffic Control Board approvax dawn il- pjani, kif ġie indikat mill-istess Ministru fit-tweġiba tiegħu bid-data ta' l-4 ta' April 2001?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li s-survey tal-lokalita' tlesta' u peress li fiż-żona hemm diversi bżonnijiet ta' pelican crossings, ġie deċiż li aħjar isir pjan għat-triq kollha minn ħdejn l-airport il-qadim ta' wied il-kbir, Ħal Qormi.

ĦAL LUQA - ĦAL FARRUĠ

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru tas-Saħħa: B'referenza għall-mistoqsijiet u għat-tweġibiet parlamentari nru.

24903 dwar il-problema tal-ġrieden fl-area ta' Ħal Farruġ f'Ħal Luqa, jista' l- Onor Ministru jgħid b'liema mod ġiet segwita regolarment matul is-sena li għaddiet mis-Sezzjoni tal-Pest Control tad-Dipartiment tas-Saħħa, il- problema tal-ġrieden li hemm f'din l-area u kif indika l-istess Ministru fit-tweġiba tiegħu?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninsab infurmat li spezzjonijiet saru minn Uffiċjali ta` dan id-Dipartiment fl-area ta` Ħal Farruġ Luqa matul is-sena li għaddiet kif indikat fit-tabella hawn taħt: | Xhar |Rimarki | | | | |Frar |Sar trattament fl-area | | |inikata | |April | | |Mejju |Team mis-sessjoni | | |tal-Pest Control kien | | |stazzjonat f'dan | | |ir-raħal u għamel | | |xogħol regolari ta` | | |tqegħid ta` velenu | | |kuljum | |Awissu | | |Settembru | | |Ottubru | | |Novembru |Saru spezzjonijet u | | |trattamenti regolari | | |biex tibqa` taħt | | |kontroll din | | |il-problema ta` ġrieden|

Ninforma li l-problema ser tibqa` tiġi segwita regolarment matul din is- sena, sakemm l-infestazzjoni tiġi kontrollata.

INSPECTION

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid x'irriżulta wara l- investigazzjoni li saret b'referenza għall-mistoqsija parlamentari nru.

X'passi għamel jew se jagħmel issa d-dipartiment?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien infurmat illi d-Dipartiment qed jirrikonoxxi bħala inkwilina lit-tifla tal-kerreja li mietet għax din għandha kull dritt li tibqa tgħix hemm.

FGURA - TRIQ MERĦBA/TRIQ IS-SUNNARA

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'ġara wara diversi laqgħat mal- kunsill lokali tal-Fgura u żewġ site inspections mill-periti tad- dipartiment tat-toroq, b'referenza għall-meta partijiet mhux iffurmati ta' Triq Merħba u Triq is-Sunnara Fgura, li issa humma żviluppati totalment?

Meta sejrin jingħataw it-tarmac?

ONOR.

ĊENSU GALEA: M'hemm xejn xi nżid mal-Mistoqsija Parlamentari Numru 26012.

FGURA - TRIQ IL-MISK

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid meta l-parti minn Triq il-Misk, bejn Triq tal-Gallu u Triq San Gwann, Fgura, sejra tinfetaħ wara li ilu ħafna snin li l-art ġiet esproprjata?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Tajt struzzjonijiet lid-Dipartiment tat-Toroq sabiex jekk din it-triq tista' tinfetaħ jittieħdu passi neċessarji biex ix-xogħol meħtieġ isir.

DUAL CITIZENSHIP - EXPATRIATES

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' l-applikanti li għaddejjin mill- proċess, jew għamlu l-proċeduri kollha biex jieħdu d-dual citizenship mix- xahar ta' Settembru sa l-aħħar ta' Diċembru 2001?

Jista' jinfurmana kemm kienu dawk li applikaw għad-dual citizenship mid-dipartiment taċ- ċittadinanza u ta' l-expatriates f'Malta fix-xahar ta' Settembru sa l-aħħar ta' Diċembru 2001?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat li bejn Settembru u Diċembru 2001, id- Dipartiment taċ-Ċittadinanza u ta` l-Expatriates ikkonferma li 474 persuna ikkwalifikaw awtomatikament biex iżommu żewġ ċittadinanzi.

Matul l-istess perijodu, 269 persuna ġew reġistrati jew naturalizzati bħala ċittadini ta` Malta.

Dawn il-persuni wkoll jikkwalifikaw għal ċittadinanza doppja.

In-numru ta` talbiet li għadhom qed jiġu pproċessati huwa ta` 396 fil-każ ta` dawk li jikkwalifikaw awtomatikament, u 264 fil-każ ta` dawk li għamlu talba għal reġistrazzjoni jew naturalizzazzjoni.

FGURA - TRIQ IL-GARDJOLA

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'sar wara d-diversi laqgħat li saru mal-kunsill lokali Fgura fejn anke saru żewġ site inspections fl-aħħar sena mill-periti tad-dipartiment tat-toroq fuq Triq il-Gardjola u parti minn Triq William Lasall Fgura, li għandhom is-servizzi kollha mgħoddija biex jinagħaw it-tarmac?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li biex dawn it-toroq ikunu jistgħu jiġu asfaltati, għad trid tittieħed art mhix żviluppata fil-kantuniera bejn Triq William Russell u Triq il-Gardjola u d-Dipartiment tat-Toroq qed jieħu ħsieb biex il-parti mhix żviluppata tgħaddi għand il-Gvern biex ix-xogħol ikun jista' jsir.

HOUSEHOLDS - SERVIZZ TAD-DAWL

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm households li nqatgħalhom is-servizz tad-dawl għax ma waslux biex iħallsu l-kontijiet tagħhom xahar b'xahar minn Mejju sa l-aħħar ta' Diċembru?

Kemm kienu dawk f'Malta u dawk f'Għawdex?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba qed tinġabar u t-tweġiba tingħata f'xi Seduta oħra.