MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 479 It-Tlieta, 30 ta' Jannar, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 479

It-Tlieta, 30 ta' Jannar, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.11 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 30 ta' Jannar, 2001

WERREJ

MINUTI 704

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 704

TQEGĦID TA' KARTI 708

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IR-RATIFIKA TA' TRATTATI (SANT'ANĠLU) (IT-TIENI QARI)

RATIFICATION OF TREATIES (ST.

ANGELO) BILL (SECOND READING) 708

AĠĠORNAMENT 728

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 733

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru 478 li saret fid-29 ta' Jannar, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

SPTAR MONTE CARMELI - CANTEEN

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jinformani għaliex il-canteen ta' l-Isptar Monte Carmeli qed jinżamm magħluq meta jkun hemm xi ħaddiema bil-leave, b'detriment għall- pazjenti li jkollhom joħorġu barra l-bini ta' l-isptar biex jixtru l- bżonnijiet tagħhom?

Jista' l-Ministru jara li tiġi rrimedjata s- sitwazzjoni?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Informat li meta xi ħadd mill- impjegati jkun bil-leave jew bis-sick leave il-canteen ikollu jibqa` magħluq.

Dan għax mhux possibbli li tqabbad lil xi ħadd ieħor biex temporanjament imexxi il-canteen peress li hemm involuti stocks u flus cash.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jien napprezza t-tweġiba tal-Ministru pero' jirriżulta li dan il-fatt qed joħloq numru ta' problemi, mhux lanqas meta pazjent jiġi biex jaqsam it-triq ta' Ħ'Attard li tagħti għar-Rabat.

Possibbli li ma nistgħux insibu xi rimedju temporanju biex ma nżidux il- gwaj?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Id-dipartiment huwa konxju ta' din il-problema u ovvjament qed jipprova jsib soluzzjoni għaliha iżda sal-lum għadu ma sabhiex.

Pero' japprezza l-Onor.

Interpellant li meta xi ħadd ikollu responsabbilta' ta' stocks u flus, mhux faċli li ssib lil xi ħadd ieħor biex jidħol biex jerfa' r-responsabbilta' ta' x'hemm u x'mhemmx.

Minkejja dan kollu, kif għedtlek, qegħdin naraw kif tista' tiġi solvuta l-problema.

SPTAR MONTE CARMELI – OVERTIME

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid x'inhija r-raġuni li supervisors f'Mount Carmel Hospital – u anke d-WTO - qed jiddaħħlu overtime biex jagħmlu xogħol ta' fattiga, imbagħad ħaddiema bi grad anqas mhux jiddaħħlu jagħmlu overtime?

Jista' l- Ministru jara li ma jħallix din l-inġustizzja ssir mal-ħaddiema?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Informat li l-ewwel impjegati li jitqabbdu jagħmlu s-sahra fuq xogħol ta` tindif huma dawk l-impjegati li jagħmlu xogħol ta` fattiga.

Meta l-fattigi jkunu daħlu kollha, warajhom jidħlu impjegati oħra skond kif imisshom.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Lili ma jirriżultalix dan li qed tgħid int, Ministru.

Lili jirriżultali li hemm uħud b'responsabbiltajiet f'ċerti unions partikolari .....

(Interruzzjonijiet) Għal xi raġuni jew oħra l- fattigi m'humiex jidħlu għal dan l-overtime.

Nitlob li jiġi investigat dan il-każ u forsi fi stadju aktar 'il quddiem wieħed ikun jista' jingħata risposta aktar konkreta.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Hawnhekk informazzjoni dettaljata dwar min qed jieħu l-overtime m'għandix għaliex ovvjament qegħdin nitkellmu fuq proċedura ġenerali.

Pero' jekk l-Onor.

Interpellant huwa konxju li hemm xi nies li qegħdin jgħaddu minn din l-inġustizzja - jekk hu veru dan li qed jgħid - nitolbu jgħaddili l-ismijiet biex inkun nista' niċċekkja ma' l- amministrazzjoni ta' l-isptar.

RABAT - GĦAR BARKA - TRASPORT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinformani għaliex minkejja li l-parti mill-bankina fi Vjal il-Ħaddiem li tagħti għat-triq ta' Għar Barka r-Rabat twessgħet xhur ilu, it-traspost pubbliku ma ġiex estiż għall-komunita ta' Għar Barka?

Jista' jara li jsiru l-arranġamenti neċessarji?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd) (f'isem il-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Jien informat li s-sidien tal-karozzi tal- linja għadhom qed isibu numru ta' diffikultajiet biex jgħaddu minn dawk l- inħawi.

RABAT – GĦERIEXEM - HOUSING ESTATE

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Peress li anzjan ta' 80 sena li joqgħod f'Blk 3 Għeriexem housing estate ilu ġimgħat jirrapporta bozza maqtugħa, jista' l-Ministru jara li s- sitwazzjoni tiġi rrimedjata qabel ma dan il-povru jweġġa' serjament?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Ninsab informat li l-bozza li qed issir riferenza għaliha diġa nbidlet.

BSE – TESTIJIET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid jekk tlestewx it-testijiet tal-BSE fuq il- merħla tal-baqar?

Jista' jgħid x'irriżulta minn dawn it-testijiet?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li testijiet validati fid-dinja jsiru biss fuq karkassi.

Fil-fatt id-dipartiment tas- servizzi veterinarji diġa għamel l-arranġamenti biex jibdew isiru dawn it- testijiet f'Malta.

Dawn mistennija jaslu fil-bidu ta' Frar.

Ninformah ukoll illi diġa' ntbagħtu tekniċi l-Irlanda biex jiġu mħarrġa fuq dawn it-testijiet.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, ġentilment nitlob lill-Ministru jiggwidani ftit kif qed tiġi handled u attwata l-aħħar ċirkolari tad- dipartiment tas-servizzi veterinarji, fejn intqal li laħam ta' tletin xahar mhux tajjeb li jiġi importat u naturalment lanqas huwa tajjeb biex jittiekel.

Bil-maqlub l-istqarrija tgħid li laħam ta' tmintax-il xahar huwa dak rakkomandat.

Xtaqt lill-Ministru jgħid x'se jiġri mil-laħam li naturalment hemm fil-cold rooms.

F'dan il-każ x'inhuma d-diffikultajiet?

Kif se jgħin il-gvern minħabba din id-diffikulta' li qed jiffaċċjaw dawn l- importaturi, ġaladarba dawn dejjem obdew id-direttivi maħruġa mid- dipartiment.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, nimxu biċċa biċċa.

(Interruzzjonijiet) Qabel xejn irrid ngħid li l-baqar u l-għoġġiela tagħna ma jiġux mitmugħa ġwies li jkun fih taħlita ta' meat and bonemeal.

Issa t-testijiet fuq l- annimali li jiġu maqtula fil-biċċerija jsiru fuq dawk l-annimali kollha li għandhom iżjed minn 24 xahar.

Jiġifieri hawnhekk qed ngħidu li filwaqt li sal-lum fl-Ewropa jsiru testijiet fuq baqar u għoġġiela li jkollhom iżjed minn tletin xahar - għaliex ukoll dawn qegħdin jaħsbu biex ibaxxu l-eta' kif għamilna aħna - f'pajjiżna t-testijiet se jibdew isiru fuq iċ-ċanga kollha li tkun iżjed minn 24 xahar.

Rigward l-importazjoni qegħdin ngħidu li ċ-ċanga li tiġi importata ma jridx ikollha iżjed minn 18-il xahar.

Barra minn hekk, fuq iċ-ċanga importata rridu nkunu nafu ċerta informazzjoni, bħal per eżempju meta twieled l-annimal partikolari, f'liema razzett trabba, f'liema biċċerija ġie maqtul, f'liema packing station ġie ppakkjat, kif ukoll irridu nkunu ċerti li fuq l-istess ċanga jkunu saru t-testijiet biex jiġi ddeterminat li l-istess ċanga tkun BSE-free, ma jkunx fiha traċċi jew ma tkunx infettata bil-marda tal-BSE.

Irrid ngħid li d-dipartiment diġa' xtara dawn il-kits - xtara b'Lm15,000 għal madwar 3,000 kit - u jekk Alla jrid fil-ġimgħat li ġejjin se jibdew isiru t-testijiet kollha fuq iċ-ċanga li tiġi maqtula.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Id-domanda oriġinali tiegħi kienet dwar il- kwestjoni li llum qed jiffaċċja sia l-importatur u sia l-konsumatur, fis- sens li l-gvern kien hu li l-ewwel semma 30 xahar iżda mbagħad kellu second thoughts u niżżilha għal tmintax-il xahar.

Apparti li b'hekk tkun ħloqt diffikulta' lir-ristoranti, lill-lukandi, lill-bejjiegħa tal-laħam u naturalment m'hemmx dubju anke lill-konsumatur, żgur li ħloqt problema kbira għall-importaturi għaliex sal-lum ħadd minnhom dawn ma jaf min se jikkumpensahom għal dan it-telf.

Naturalment il-gvern irid jerfa' r- responsabbilita' tiegħu f'din il-biċċa xogħol għax kien hu li l-ewwel talab u nsista li jkun hemm din il-prattika, imbagħad biddel l-istess prattika jew rakkmandazzjoni li kien għamel qabel.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, għall-bidu l-ewwel direttiva li ħarġet kienet tgħid li ċ-ċanga importata m'għandux ikollha aktar minn 24 xahar.

Pero' rrid ngħid ukoll, biex inserraħ moħħ kulħadd, li anke fuq dik iċ- ċanga li setgħet ġiet importata ntalbet l-informazzjoni kollha.

Nerġa' nirrepeti li l-informazzjoni li tintalab hija fejn tkun twieldet il-baqra, fejn trabbiet, f'liema biċċerija ġiet maqtula kif ukoll f'liema packing station ġiet ippakkjata.

Issa biex inserrħu iżjed moħħ kulħadd, minħabba kwestjoni ta' food safety u minħabba s-saħħa tal-poplu, iddeċidejna li l-eta' taċ-ċanga importata nniżżluha għal 18-il xahar.

Irrid ngħid li anke mill-informazzjoni li għandna bħalissa, anke fl- Ewropa qegħdin jaħsbu serjament jekk l-eta' jniżżluhiex taħt it-30 xahar.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Li qed nifhem jien minn dak li qed jgħid il- Ministru hu li l-poplu huwa free li jiekol dak il-laħam xorta waħda, hux hekk?

Hekk qed tgħid?

Allura jekk qed tgħid hekk, għalfejn niżżilt l-eta' għal 18-il xahar u ma ħallejthiex kif kienet?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Evidentement meta niżżilna l-eta' minn 24 xahar għal 18-il xahar għamilnieha għar-raġuni li l-gvern ried ikun aktar kawt.

M'hemmx dubju li l-gvern qed jieħu l-prekawzjonijiet kollha neċessarji biex kemm jista' jkun jelimina l-possibbilta' li jkun hemm xi laħam infettat li jista' jiġi importat.

Irrid nerġa' nfakkar li anke qabel, meta kien jiġi importat il-laħam, id-dipartiment tas-servizzi veterinarji kien jieħu l-prekawzjonijiet kollha bħalma qed jieħu llum biex jassigura ruħu li mhux qed jidħol laħam infettat.

Kienu jittieħdu anke fi żmienek meta kont inti ministru, Onor. Farrugia.

Iva, kienu jieħdu l-prekawzjonijiet kollha u jaraw iċ-ċanga minn fejn tiġi, jaraw il-baqra f'liema zona tkun twieldet, f'liema razzett trabbiet, f'liema biċċerija nqatlet u kienu jsiru t-testijiet kollha neċessarji biex jiġi ddeterminat li ma tiġi importata l-ebda ċanga infettata.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Ħalli nara jekk hux qed nifhem sew, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Id-domanda jekk jogħġbok.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, dawn huma affarijiet li qegħdin magħna.

Forsi inti ma tesperjenzahomx għaliex ma tiltaqax man-nies, imma jien nista' ngħidlek li jiġu nies għandi b'ħafna problemi bħal dawn.

MR SPEAKER: Iva, imma trid tapprezza wkoll li din hija t-tielet darba li qed inħallik tqum biex tagħmel supplementary question.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, ma ninsewx li dawn huma domandi li qed jagħmel il-konsumatur.

Kif se jkun jaf il-konsumatur liema huwa l-beef ta' 18-il xahar u liema huwa l-beef ta' 24 xahar?

Lil dawn in-nies x'se ngħidilhom, li jistgħu jieklu ċanga ta' 24 xahar?

Nixtieq li nkun naf preċiż x'għandi nirrispondi jien.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, iċ-ċanga li toħroġ mill-biċċerija jkun fiha ...

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Le, mhux ċanga lokali qed ngħid jien.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Kollox sew, l-Onor.

Membru qed titkellem fuq ċanga ta' barra.

Kif jaf l-Onor.

Farrugia, fuq il-kaxxa taċ-ċanga importata minn barra jkun hemm l-informazzjoni fejn tkun twieldet il-baqra.

Jiġifieri l- konsumatur meta jmur għand tal-laħam jista' jgħidlu: Tista' turini l-kaxxa li fiha ġiet importata din il-biċċa laħam?

U hemm ikun jista' jara d-data tat-twelid tal-baqra jew ta' l-għoġol.

Imbagħad ikun hemm l-informazzjoni wkoll f'liema reġjun trabbiet il-baqra u anke f'liema razzett.

Ikun fiha l-informazzjoni f'liema biċċerija nqatlet u jkun fiha wkoll fejn saru t- testijiet li ddeterminaw li ċ-ċanga hija BSE-free.

Jiġifieri jkun hemm din l-informazzjoni kollha.

U minn dan joħroġ biċ-ċar li l-konsumatur jista' jserraħ moħħu għaliex ikun jaf l-informazzjoni kollha.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Iżda peress li l-gvern qed jirrakkomanda l- importazzjoni ta' ċanga li m'għandiex aktar minn 18-il xahar, dik ta' l-24 xahar hija tajba jew le għall-ikel?

Iva jew le?

Ħażin għall-bniedem jew le?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nimxu pass pass.

Meta sa ftit xhur ilu d-dipartiment kien iddeċieda li jimporta ċanga li ma jkollhiex iżjed minn 24 xahar, nista' ngħid li dik iċ-ċanga kienu jsiru t-testijiet kollha neċessarji fuqha; jiġifieri s'hemmhekk safe.

Mela biex inkunu iżjed safe fejn tidħol is-saħħa pubblika ddeċedejna li nniżżlu l-eta' minn 24 xahar għal 18-il xahar biex nassiguraw dejjem iżjed li l-istess ċanga li tiġi importata ma tkunx infettata b'xi marda.

Din hija l-istorja kollha.

Jiġifieri qabel konna qegħdin ngħidu li ċ-ċanga li tiġi importata ma jkollhiex iżjed minn 24 xahar meta tiġi maqtula, u kienu jsiru t-testijiet kollha fuqha ta' traceability u l-affarijiet kollha li semmejt.

U biex żgur inserrħu dejjem iżjed moħħ kulħadd u biex żgur neliminaw kull possibbilta' li jista' jkun hemm ta' xi ċans ta' xi laħam infettat, iddeċedejna li l-laħam li jiġi importat meta jiġi maqtul ma jkollux iżjed minn 18-il xahar.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' l-Ministru jgħidilna x'inhi l-pożizzjoni tad- dipartiment tas-servizzi veterinarji fir-rigward tal-hormone growth treatment u fuq il-kwestjoni tal-beef li jkun suġġett għall-genetic modification.

F'dan ir-rigward hemm xi tip ta' kontrolli fuq l- importazzjoni jew le?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, nista' ngħid li l-mod kif jiġi ppreparat il-ġwies lokalment ma fihx ingredjenti ta' meat and bonemeal.

Ovvjament id- dipartiment tas-servizzi veterinarji meta jiġi biex jagħmel riċerka fuq l- importazjoni jiġi mitlub il-parir biex jiċċekkja li l-għalf ma jkunx fih dan l-ingredjent magħruf bħala MBM.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Viċi Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar persuni li tressqu l-qorti mill-korporazzjoni għax-xogħol u taħriġ, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

Tagħrif dwar l-għadd ta' ħaddiema nisa fis-settur tax-xogħol f'Novembru 2000, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

22993; u

Tagħrif dwar il-ħidma tas-social welfare development programme (SWDP), bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Austin Gatt.

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali): F'isem il- Ministru ta' l-Edukazzjoni nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar l-għadd ta' persuni li żaru l-mużewijiet matul l-2000, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

23135; u

f'isem il-Ministru ta' l-Intern inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar l-għadd ta' persuni li kontrihom ittieħdu proċeduri kriminali minħabba l-imġiba tagħhom f'Ta' Qali, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IR-RATIFIKA TA' TRATTATI (SANT'ANĠLU)

RATIFICATION OF TREATIES (ST.

ANGELO) BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mid-29 ta' Jannar 2001.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Mr Speaker, ma' l-ewwel daqqa ta' għajn jista' jidher li dak li qed niddiskutu llum, jiġifieri t-trasferiment tal-Forti Sant' Anġlu lill-Ordni tal-Kavallieri skond arranġament u ftehim iffirmat bejn il-Gvern ta' Malta u l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann, jista' jinteressa biss lil min jinteressa ruħu fil-wirt storiku, fil-wirt arkitettoniku u fil-wirt kulturali ta' pajjiżna.

Pero' jekk naħsbu bis- serjeta' dwar dak li għandu jsir, mhux il-ġebel u l-wirt storiku għandu jinteressana iżda n-nies li jgħixu fl-inħawi tal-Kottonera u l-iżvilupp li hemm bżonn biex dawn in-nies ikollhom kwalita' ta' ħajja aħjar.

Jekk illum irridu niddiskutu tassew x'għandha tkun ir-raġuni aħħarija għalfejn qed niddiskutu dak li qed niddiskutu, għandu joħroġ ċar li m'aħniex niddiskutu r-restawr tal-bini, ir-restawr tal-ġebel, jew li qed nipprovaw nirxuxtaw xi imgħoddi li ilu li spiċċa.

Jekk irridu nkunu serji, dak li qed niddiskutu għandu jgħin - jekk ikun maħsub sew u jekk jitwettaq sew - biex jagħti futur ġdid lin-nies tal-Kottonera.

Jekk dak li qed nagħmlu jirnexxi u parti ewlenija minn Malta tingħata lill-Ordni tal- Kavallieri b'ċerti kondizzjonijiet, dan għandu jkun mezz għall-qawmien soċjali u ekonomiku ta' l-inħawi.

Pero' dan il-qawmien soċjo-ekonomiku ta' l-inħawi tal-Kottonera mhux se jiġri awtomatikament għaliex sempliċement ngħaddu bini lil xi entitajiet jew lil xi organizzazzjonijiet imma għandu jkun maħsub programm kbir u wiesa' li jittratta ħafna aspetti tal-ħajja differenti.

Issa hawnhekk nixtieq nistaqsi: Dan il-ftehim qed jgħin biex ikun parti minn pjan soċjo-ekonomiku ġenerali għall-inħawi ħalli n-nies tal-post jgħixu kwalita' ta' ħajja ħafna aħjar milli qed jgħixu?

Il-gvern għandu dan il-qafas ta' żvilupp ġenerali ta' l-inħawi biex jgħin lin-nies tal- Kottonera jgħixu ħajja aħjar?

Jien naħseb li dan it-trasferiment ta' proprjeta' lill-Ordni tal-Kavallieri għandna nħarsu lejh f'dan il-qafas ta' kemm se jservi biex jgħin lin-nies tal-post jgħixu ħafna aħjar milli qed jgħixu bħalissa.

Fil-fatt naħseb li fl-iżvilupp li qed iseħħ fl-inħawi u fit-trasferiment tal-Forti ta' Sant'Anġlu m'hemmx pjan ġenerali soċjali u ekonomiku koordinat.

Nerġa' ngħid li l-fatt li tieħu inizjattivi biex isiru ċerti żviluppi fl- inħawi ma jfissirx li awtomatikament se jgawdu n-nies tal-post minnhom.

Biex igawdu n-nies tal-post irid ikun pjan kordinat maħsub li l-għanijiet ewlenin tiegħu jkunu proprju biex igawdu n-nies tal-post.

Qed ngħid dan għax jista' jkollok dak li jissejjaħ enclave development – dan ġara Malta kif ukoll barra minn Malta - fejn l-iżvilupp li jkun qed iseħħ ikun magħluq fih innifsu u l-effett, l-impatt u l-benefiċċji li jista' jkun hemm għan-nies ta' l-inħawi ma jkunu xejn jew ikunu ftit li xejn.

Jien naħseb li hemm bżonn impenn serju għall-iżvilupp tal-komunita' tal-Kottonera, imma dan irid ikun żvilupp sħiħ fejn iridu jaħdmu flimkien oqsma differenti, nies mill-oqsma tas-saħħa, nies mill-oqsma ta' l- edukazzjoni, nies mill-oqsma tal-ħarsien soċjali u nies li jaħdmu fl-oqsma tad-djar biex in-nies ikollhom djar aħjar.

Is-settur privat ukoll irid joħroġ b'inizjattivi ekonomiċi għax mingħajr żvilupp ekonomiku ma jistax ikollok żvilupp soċjali.

Il-forzi ta' l-ordni pubbliku wkoll iridu jagħtu sehemhom fil-ġlieda kontra l-kriminalita' u kontra t-tixrid tad-drogi.

Per eżempju, l- għaqdiet non-governattivi li ċertament għandhom sehem importanti ħafna x'jagħtu flimkien mal-kappillani u l-kunsilli lokali, iridu jkunu f'rabta sħiħa ta' koperazzjoni għaliex il-problemi tan-nuqqas ta' żvilupp ekonomiku, il-problemi tal-qgħad ̧ il-problemi tan-nies li jħossuhom imwarrba mis-soċjeta' u l-problemi ta' dawk li m'għandhomx biżzejjed dħul u biżżejjed opportunitajiet biex itejbu ħajjithom, ma tistax issolvihom billi tagħti kas il-qasam tas-saħħa biss, il-qasam ta' l-edukazzjoni biss, il-qasam tax-xogħol biss jew il-pulizija biss.

Dawn kollha flimkien iridu jagħmlu sforz li jrid jorbot flimkien it-tiġdid ekonomiku, urbanistiku u l- qawmien soċjali.

Jekk waħda ssir mingħajr l-oħra mhux se jkun żvilupp tal-komunita' u żvilupp sħiħ.

Jien il-mistoqsija tiegħi hija din: Il-mod kif qed isir it-trasferiment tal-Forti ta' Sant'Anġlu, kemm se jgħin biex ikun hemm dan l-iżvilupp sħiħ fil-komunita' tal-Kottonera li jgawdu minnu n-nies ta' hemmhekk minħabba t-tiġdid ekonomiku u urbanistiku li jista' jġib?

L-għan aħħari tagħna għandu jkun mhux biss li nsalvaw il-ġebel ta' bini storiku iżda li nagħtu tama ġdida lin-nies tad-demm u l-laħam li jgħixu fl- inħawi.

Għandna nkunu kontra żvilupp li jsir b'dahru lejn in-nies tal-post jew żvilupp kontra n-nies tal-post, biex ngħid hekk.

Il-fatt li f'post ikun qed isir żvilupp ma jfissirx li n-nies tal-post se jgawdu minnu awtomatikament.

Fil-fatt il-biża' tiegħi hi li fl-iżvilupp li hemm ippjanat li jseħħ fl-inħawi m'hemmx rabta ma' l-iżvilupp tal-komunita', apparti l-fatt li ċerti aspetti ta' l-iżvilupp anke tal-proġett tal- Kottonera, għallinqas minn dak li rajna s'issa fid-disinji li ġew murija lill-pubbliku, hemm aspetti li aktar se jħassru l-ambjent ta' rikkezza storika kbira li hemm fl-inħawi.

Irridu niftakru li min ippjana s-swar, il-fortizzi, il-Port il-Kbir, Marsamxett u l-Forti Sant'Anġlu dawn rahom kollha bħala unita' waħda u nibża' li ċerti aspetti tal-proġett tal-Kottonera se jħassru l-inħawi minħabba li se jitħallew jinbnew strutturi li ma joqgħodux fl-inħawi u li jħassru d-dehra tas-swar.

Jien nemmen li jekk il-pjan għall-iżvilupp tal- Kottonera ma jkunx integrat u ma jkunx hemm pjan sħiħ kordinat u integrat li jżomm l-aspetti kollha bilanċjati flimkien mhux pass fid-driezzjoni t- tajba tkun qed tagħmel imma tkun qed tħassar l-inħawi.

Per eżempju, hawnhekk nixtieq nagħmel mistoqsija dwar iċ-ċentru ta' restawr ta' Bighi.

X'qed jieħdu minnu dan in-nies tal-post?

Fil-pjan oriġinali li kellna aħna għaċ-ċentru tar-restawr f'Bighi u li miegħu konna bdejna nitkellmu bis- serjeta' mal-Kunsill ta' l-Ewropa fuq is-sehem li għandu jagħti dan iċ- ċentru, konna rajna x'benefiċċji għandu jkun hemm għan-nies tal-post.

Fil-fatt wieħed mill-għanijiet ewlenin li kien se jkollna, minbarra li jsiru l-korsijiet avvanzati li għandhom isiru, li jistgħu jkunu anke f'livell post-sekondarju u terzjarju u allura tkun trid kwalifiki akkademiċi ta' ċertu livell biex tkun tista' ssegwi dak il-kors ....

Bħalissa qed niftakar b'għożża fid-direttur kulturali tal-Kunsill ta' l- Ewropa, Jose' Maria Ballester, li huwa bniedem ħabib ta' Malta u taħt amministrazzjonijiet differenti xtaq jagħti s-sehem tiegħu biex niżviluppaw il-wirt kulturali u l-wirt storiku tagħna flimkien ma' l-iżvilupp soċjali, bniedem li bir-raġun irid jara dawn l-affarijiet marbutin flimkien għax ma tistax tkun sensittiv biss lejn is-swar u lejn il-ġebel tal-fortizzi u ma tkunx sensittiv ukoll lejn in-nies tad-demm u l-laħam li jgħixu fl-inħawi, għaliex inkella s-sensittivita' lejn il-ġebel u lejn il-fdalijiet storiċi ssir perversita'.

Aħna konna bdejna naħsbu flimkien ma' Dr Ballester, mal-UNESCO u ma' ċerti ċentri, fosthom maċ-ċentru tar-restawr ta' Venezja, biex nibdew infasslu skemi ta' taħriġ f'xogħlijiet ta' restawr ta' ċertu livell għal żgħażagħ li joqogħdu fl-inħawi li ħafna drabi jkunu mingħajr il-kwalifiki u snajja' meħtieġa.

S'issa dan għadna ma smajna xejn dwaru u din hija opportunita' li qed tintilef għaliex fi żmien li suppost hemm pjan għall- iżvilupp tal-Kottonera, suppost li x-xogħol ta' restawr, bħal per eżempju, ir-restawr tal-ġebel u r-restawr ta' l-injam, jagħmluh żgħażagħ li jkun tħarrġu f'dan ix-xogħol.

Per eżempju, il-Kunsill ta' l-Ewropa u l-UNESCO taw is-sehem tagħhom f'postijiet bħal Spanja, fejn żgħażagħ bla xogħol li ġew imħarrġa, waqqfu koperattivi bejniethom u għamlu xogħol ta' restawr f'inħawi li qabel kienu mitluqin.

Fil-fatt f'dawn il-postijiet mhux biss il-fdalijiet storiċi kienu abbandunati imma wkoll in-nies li kienu jgħixu hemmhekk.

Għalhekk ir- riġenerazzjoni urbana u t-tiġdid ta' l-inħawi għandu jseħħ id f'id mat- tiġdid tan-nies tal-post.

Il-bqija ma jkun tiġdid u żvilupp xejn imma sempliċement inkunu qed naqbdu partijiet sbieħ u importanti minn pajjiżna u ngħadduhom lill-barranin mingħajr ma n-nies tal-post igawdu minnhom.

Per eżempju, jien għadni ma smajt xejn dwar pjani miċ-ċentru tar-restawr biex joffri skemi ta' taħriġ u skemi ta' apprendistat għan-nies tal-post.

Jekk iż-żgħażagħ tal-post jiksbu dawn is-snajja' fil-ħiliet meħtieġa tar- restawr, imbagħad fl-inħawi stess, anke fil-Forti Sant' Anġlu, ikun hemm opportunita' ta' xogħol u opportunita' ta' avvanz personali u ekonomiku u dak huwa l-aqwa tip ta' żvilupp.

Per eżempju, jien ninsab diżappuntat, bħalma huma diżappuntati sħabi, li l-gvern ma kompliex fit-triq tal-pjan ta' żvilupp soċjo-ekonomiku għan-naħa ta' isfel ta' Malta li kien ġie mfassal fiż-żmien gvern Laburista.

Naħseb li din hija pika stupida u partiġġjana.

Jien niftakar lill-Onor.

Lawrence Gonzi u lill-Onor.

Louis Galea, f'laqgħa li kien hemm fil-kulleġġ De La Salle, jgħidu li jaqblu ma' dan il-pjan soċjo-ekonomiku għan-naħa ta' isfel ta' Malta, pjan li jagħti kas it-tiġdid ekonomiku, it-tiġdid soċjali u t-tiġdid edukattiv li kollha jridu jmorru flimkien pero' hija ħasra li l-gvern abbanduna għal kollox dak il-pjan ta' żvilupp li kien għadu biss fil-fażi ta' tfassil u kien għad baqgħalu l-aktar parti importanti fejn in-nies imbagħad jibdew igawdu mill-benefiċċju tiegħu meta jibda jitwaqqaf u jitwettaq.

Il-gvern abbanduna wkoll inizjattiva li kienet bdiet tissawwar għall- proġett ta' l-iżvilupp tal-komunita' tal-Kottonera.

Hawnhekk m'aħniex qed nitkellmu biss fuq li tiftaħ casino jew fuq li tagħti l-Forti Sant Anġlu biex jintuża.

Dawk kollha huma affarijiet importanti imma jekk mhux se jkun hemm impenn serju, kif m'hemmx, biex jiġu żviluppati l-ħiliet u n-nies tal-post, allura jkun żvilupp b'nuqqasijiet serji għax iħalli barra l- aspett uman u l-aspett soċjali.

Aħna konna qed infasslu proġett għall-iżvilupp tal-komunita' tal- Kottonera u konna diġa' bdejna nieħdu ċerti inizjattivi li fihom konna qed indaħħlu l-Kunsill ta' l-Ewropa, il-UNESCO u l-għaqda dinija tas-saħħa.

Hawnhekk qed nirriferi għall-proġett tal-vision screening, proġett żgħir imma li jagħmel differenza kbira lill-inħawi u lin-nies u lit-tfal tal- post. Safejn naf jien dan il-proġett żgħir li jiswa ftit flus imma li jagħti tama ġdida lit-tfal tal-post li minn studji li saru minn tabib tal- post instab li jekk minn eta' żgħira t-tfal ikollhom problemi tal-vista titħarbtilhom il-ħajja tagħhom jekk ma jindunawx biha u jekk ma tgħinhomx minn kmieni, ġie abbandunat.

Dan meta aħna konna bdejna dan il-proġett tal-vision screening biex naraw x'inhuma n-nuqqasijiet ta' dawk it-tfal tal- post ta' eta' żgħira.

Huwa żgur li n-nies u t-tfal ta' dawn l-inħawi, speċjalment ta' Bormla u ta' l-Isla, għandhom bżonn skejjel aktar diċenti għaliex ikollna żvilupp żbilanċjat jekk min-naħa waħda ċerti inħawi tagħtihom imbuttatura kbira u mbagħad ikollok skejjel żdingati, abbandunati u bla spazju.

Mhuwiex sew li dawn l-iskejjel ma jkunux mgħammra tajjeb u t-tfal ma jkollhomx fejn jilgħabu.

Dan jgħodd ukoll għall-faċilitajiet taż-żgħażagħ.

Dawn l- iżviluppi fil-komunita' hemm bżonn li jseħħu u jridu jkunu id f'id ma' l- iżvilupp li jkun qed iseħħ fl-inħawi.

Il-bqija se jkollna żvilupp żbilanċjat li ma jkun żvilupp xejn.

U min isegwi t-tfal u ż-żgħażagħ ta' l- inħawi jaf bil-problemi kbar li għandna hemmhekk fejn tfal m'humiex jirnexxu biżżejjed fl-edukazzjoni tagħhom.

Ovvjament dan ikompli jkabbar il-problema li hemm fl-inħawi.

Hawnhekk nixtieq nikkwota minn teżi li ġiet sottomessa s-sajf li għadda minn tfajla li tgħix fl-inħawi, ċerta Ingrid O'Brien.

Din it-tfajla li llum saret għalliema titkellem fuq il-bżonn li l-Kottonera tiġi dikjarata żona ta' prijorita'.

Din tgħid li:

"Il-Kottonera hija żona ta' prijorita' u dan sar fatt magħruf fost għaqdiet governattivi.

Madankollu li dan il-fatt ikun miktub fuq il-karta biss mhuwiex biżzejjed.

Għandha tittieħed azzjoni biex din iż-żona terġa' tqum fuq saqajha."

Minn meta ħareġ ir-rapport jew aħjar il-pjan reġjonali soċjo-ekonomiku ta' Malta fi Frar ta' 1998, pjan li issa ġie mwarrab minn gvern Nazzjonalista, fejn il-Kottonera ġiet iddikjarata bħala żona ta' prijorita', għadu ma sar xejn.

Għadha ma ttieħdet l-ebda azzjoni biex titranġa s-sitwazzjoni f'din iż-żona.

Kull sena r-riżultati jixhdu li l- qagħda tal-Kottonera sejra għall-agħar iżda ħadd m'hu qiegħed jagħti kas ta' dan.

Kulħadd jaħseb kif u meta se jibda l-proġett tal-bini tal- Kottonera u ħadd ma jaħseb biex itejjeb il-qagħda soċjali u ekonomika ta' din iż-żona.

Issa din l-istudenta li semmejt kienet qed tistħarreġ kif sejrin it-tfal li jmorru fl-iskejjel tal-gvern tal-lokal u x'opportunitajiet qed ikollhom hemmhekk biex jieħdu l-edukazzjoni li tixirqilhom.

Fil-fatt nafu li f'dawk l-inħawi għandna problema serja ta' kemm it-tfal fil-fatt m'humiex jirnexxu fl-edukazzjoni tagħhom.

Din tkompli hekk:

"L-eżami għad-dħul fil-junior lyceum jixhed li minn sena għall-oħra l- istudenti kważi dejjem sejrin għall-agħar u n-numru ta' dawk li jgħaddu huwa minimu jew aħjar insinifikanti meta mqabbel ma' skejjel oħra.

Il-marki ta' l-eżami tal-Malti juruk b'mod ċar li hemm problemi serji ħafna ta' illitteriżmu għax hemm ħafna tfal li ma jafux jiktbu u jaqraw bil-Malti.

Sabiex tkun verament żona ta' prijorita' hemm bżonn ta' aktar fondi biex tittejjeb l-edukazzjoni.

Dan għandu jsir fiż-żoni kollha ta' prijorita'.

Madankollu l-fondi li jingħataw għadhom l- istess bħas-snin mgħoddija.

U xi ngħidu għall-għalliema li jgħallmu hawnhekk?

Kif jista' jkun li l-istudenti li diġa' għandhom problemi serji fl-edukazzjoni jmorru 'l quddiem meta għad fadal bosta għalliema li jiġu jgħallmu f'dawn l-inħawi li m'għandhomx il-kwalifiki neċessarji?

Fit-tliet irħula - l-istudju tat-tfal tal-Kottonera kien studju komparattiv mat-tfal ta' Ħal Lija, Ħal Balzan u Ħ'Attard - hemm numru kbir ta' għalliema li temmew il-korsijiet fl-Universita' jew fil-kulleġġ li jikkwalifikawhom bħala tali.

Ladarba nafu li l- Kottonera hija żona ta' prijorita' hemm bżonn immedjat li jintbagħtu għalliema ggradwati biex jieħdu post l-instructors, forsi bil-mod il- mod il-qagħda tal-Kottonera tibda tiċċaqlaq.".

Jien nieħu gost li studju bħal dan li huwa fuq l-edukazzjoni tat-tfal jorbot ma' l-iżvilupp ta' l-inħawi u mat-tiġdid urbanistiku.

Din it-tfajla tagħlaq l-istudju tagħha billi tgħid hekk:

"Ilna nisimgħu ħafna fuq il-qagħda soċjali u edukattiva fil-Kottonera.

Iżda li tisma' u tikteb biss mhux biżejjed.

Hemm bżonn li jittieħdu passi biex forsi xi darba din iż-żona terġa' tikseb l-istima li kellha qabel."

Din ir-riċerka turi l-qagħda edukattiva fl-aħħar tal-millennju, iżda għalkemm kulħadd jaf il-bżonnijiet ta' din iż-żona, xorta ma sar l-ebda proġett tal-millennju biex intejbuh.

X'se jiġri issa?

Se nħallu dawn il- lokalitajiet imorru aktar għall-agħar?

Il-bini ta' proġetti ġodda u restawr ta' oħrajn m'humiex biżżejjed biex tgħin lis-soċjeta' timxi 'l quddiem.

Wasal iż-żmien li kulħadd ikun litterat.

Ma jistax ikun li l- iskejjel jibqgħu jipproduċu studenti illitterati.

Hemm bżonn ta' sistema edukattiva aħjar fejn jintbagħtu għalliema kwalifikati bħala tali sabiex dan il-proġett jimxi 'l quddiem.

Ma jistax ikun li nibqgħu nsewwu l-pannu bil-qargħa aħmar.

Huwa minnu li l-frott ta' dan ix-xogħol idum biex jidher imma ta' min jipprova jsib din is-soluzzjoni.

Għalhekk nerġa' ninsisti li l- iżvilupp tal-post irid ikun żvilupp sħiħ li jaħseb dwar l-aspetti kollha.

Minbarra li trid tingħata spinta, li mhux qed tingħata, lit-tfal ta' l- inħawi biex ikollhom skejjel u edukazzjoni aħjar, għandna mbagħad il- problema serja ta' kif qed nieħdu ħsieb jew kif m'aħniex nieħdu ħsieb il- ħarsien tal-wirt storiku u kulturali li l-Forti Sant'Anġlu huwa parti minnu.

Għandna frammentazzjoni sħiħa u responsabbiltajiet maqsuma bejn id-dipartiment tal-mużewijiet li jaqa' taħt il-ministru ta' l-edukazzjoni, it-taqsima tar-restawr li taqa' taħt il-ministru għall-ambjent u l- awtorita' ta' l-ippjanar li taqa' taħt il-ministeru ta' l-intern.

Kulħadd għandu l-imperu u t-territorju tiegħu u ħafna drabi dawn minflok jikkoperaw flimkien joqgħodu jiġġieldu għat-territorju u għall-kontroll tagħhom.

Għalhekk hemm bżonn issir kordinazzjoni strutturali.

Ikollna ċans nitkellmu aktar fit-tul dwar dan meta niddiskutu r-riformi li qed jitressqu fl- awtorita' ta' l-ippjanar u meta forsi din is-sena, jekk il-gvern iżomm kelmtu, iressaq il-liġi dwar il-ħarsien tal-wirt storiku.

Per eżempju, l-istudju dettaljat li kien tressaq f'Ġunju ta' l-1998 - dan kien sar bil-koperazzjoni teknika u bil-konsulenza mal-Kunsill ta' l-Ewropa - li kien sar minn Dr Robert Pickard fih ħafna suġġerimenti u rakkmandazzjonijiet dwar kif il-wirt storiku u kulturali għandu jkun riżorsa ewlenija fil-pajjiż, kemm għat-tisħiħ ta' l-identita' u l-iżvilupp ta' l-identita' nazzjonali tagħna, kif ukoll bħala riżorsa ewlenija fit- turiżmu kulturali u fil-mod ta' kif inħajru u niġbdu n-nies jiġu fostna.

Pero' biex isir dan irid ikun hemm pjan - mal-Kunsill ta' l-Ewropa konna qegħdin nitkellmu fuq pjan nazzjonali, kemm għal Malta kif ukoll għal Għawdex - ta' kif jitħares u jitmexxa l-wirt storiku u kulturali ta' pajjiżna għaliex s'issa għadu qatt ma sar pjan koordinat.

Kollox isir bl- ispirtu pront u bl-iskossi; daqqa naqbdu hawn u daqqa naqbdu hemm.

Ħafna drabi jkun jiddependi minn liema distrett ikun ġej il-ministru; jekk ikun ġej min-naħa f'daqqa waħda jibdew jiġu restawrati partijiet minn dik in- naħa, u jekk ikun ġej min-naħa oħra jibdew jiġu restawrati partijiet min- naħa oħra!

Minħabba l-ammont kbir ta' wirt storiku u kulturali li għandna f'pajjiżna kif ukoll minħabba t-territorju żgħir tagħna, il-Kunsill ta' l-Ewropa kien interessat ħafna li jara lil Malta u lil Għawdex bħala post fejn jista' jagħmel, għall-ewwel darba, masterplan għall-managment tal-heritage.

Dan ma jkunx masterplan lokali, kif ħafna drabi jagħmel il-Kunsill ta' l- Ewropa, imma jkun masterplan għat-territorju nazzjonali kollu u bir- rikezzi ta' mill-inqas 7,000 sena storja li tmur mill-preistorija saż- żmenijiet moderni.

Dan ifisser li f'territorju daqshekk żgħir u konċentrat ikollok ammont enormi ta' wirt storiku li l-gvern waħdu żgur ma jiflaħx jieħu ħsiebu.

Per eżempju, biżżejjed insemmu li fl-inventarji li saru matul iż-żmien tal-bini storiku skedat li għandna fostna nsibu li m'għandniex riżorsi biex nieħdu ħsieb dawn il-postijiet kollha.

Jekk m'inix sejjer żball siti preistoriċi għandna madwar 300 imferrxin ma' Malta u Għawdex li jekk ma neħdux ħsiebhom biżżejjed għad inqumu filgħodu u nsibuhom borġ ġebel.

Aħna naħsbu mill-ewwel f'Ħaġar Qim, fl- Imnajdra u fil-Ġgantija, pero' għandna postijiet preistoriċi importanti ħafna mferrxin ma' Malta u Għawdex illi għandhom bżonn jiġu żviluppati fil- pjani għall-qawmien soċjo-ekonomiku ta' l-inħawi.

Per eżempju, min-naħa għall-oħra tat-territorju ta' l-Imġarr ta' Malta hemm ħafna fdalijiet preistoriċi u Rumani li huma mitluqa u li jistgħu jservu biex jagħtu ħajja ġdida lill-komunita'.

Pero' ċertament hemm bżonn ta' pjan nazzjonali ta' kif tassew se nużaw dan il-wirt storiku u kulturali kbir li għandna f'pajjiżna, li Sant'Anġlu huwa biss parti importanti minnu.

Mr Speaker, mhux biss għandna bżonn nagħmlu koordinazzjoni strutturali u pjan nazzjonali f'dan il-qasam imma għandna bżonn ukoll - din hija xi ħaġa li rrikkmandaha l-Kunsill ta' l-Ewropa u li s'issa, safejn naf jien, għadu ma sar xejn - linji gwida ċari ta' kif isiru x-xogħlijiet ta' restawr.

Dan kollu jrid isir bi sħab anke mal-knisja peress li hemm ħafna postijiet ta' valur storiku li jaqgħu taħtha.

Pero' ħafna drabi, r- restawr, in-nuqqas ta' restawr u l-vandaliżmu f'dawn il-postijiet jiddependi mill-personalita' tas-superjur ta' dik l-ordni u jekk dan ikun sensittiv lejn il-wirt storiku jieħu ħsiebu u jekk ma jkunx, jivvandalizzah u jagħmillu l-ħsara.

Għandna bżonn guidelines ċari ta' kif isiru x- xogħlijiet tar-restawr, tal-konservazzjoni u tal-preservazzjoni tal-wirt storiku u kulturali tagħna.

Dan għandna bżonnu anke għall-Sant'Anġlu nnifsu għax hemmhekk irid isir xogħol importanti.

Meta nitkellmu fuq Sant'Anġlu nafu li qed nitkellmu fuq sit ta' importanza kbira f'pajjiżna li aktarx kien importanti diġa' minn żmien il-preistorja u aktarx li fil-post hemm anke fdalijiet megalitiċi, għalkemm m'għandniex provi ċari ta' dan għax għadu qatt ma saru skavi arkeoloġiċi serji.

Is-sejbiet arkeoloġiċi li kellna s'issa tista' tgħoddhom fuq id waħda pero' fil-post hemm valur storiku kbir.

Biżżejjed insemmu l-Kappella ta' Sant'Anna u d-Dar tal-Kaptan.

Fil-fatt hemm ħjiel li dan il-bini kien hemm diġa' qabel il-wasla tal-Kavallieri u li aktarx kien jeżisti wkoll fis- seklu 14.

Per eżempju, fl-ewwel volum ta' l-istorja tal-Birgu nsibu li fi studju li għamel Prof. Anthony Bonanno dan jirrikkmanda li proprju f'Sant'Anġlu jrid isir xogħol serju ħafna ta' restawr u skavar arkeoloġiku b'mod sensittiv.

Hemm ħafna affarijiet li rridu nagħtu kashom u allura huwa importanti ħafna li x-xogħol isir b'mod serju, b'mod sensittiv u b'mod li ma ssirx ħsara.

M'hemmx dubju li Sant'Anġlu ra żmenijiet aħjar u ra żmenijiet agħar milli jinsab fih illum.

Per eżempju, wara li nbniet il-Belt Valletta u l-kavallieri ċċaqalqu lejn din in-naħa tal-Port il-Kbir – dan insibuh ukoll fl-arkivju ta' l-Ordni tad- 29 ta' Ottubru ta' l-1692, jiġifieri 308 snin ilu - il-bini f'Sant'Anġlu lanqas biss kien għadu tajjeb għas-suldati li kienu stazzjonati hemmhekk għax kienet tidħol ix-xita u dawn kienu fil-periklu kontinwu li jindifnu hemmhekk.

Fil-fatt il-bini ta' Sant'Anġlu kien beda jieħu ftit tar-ruħ meta bdew jużawh l-Ingliżi għall-iskopijiet tagħhom.

Kif diġa' għedt, fil- post għandna l-Kappella ta' Sant'Anna, waħda mill-isbaħ kappelli li għandna f'pajjiżna.

L-istudjużi ma jaqblux fuq meta nbniet u min bniha din il- kappella.

Li nafu żgur huwa li fl-1430 fl-istess post kien hemm dak li fil- Medju Evu kien jissejjaħ il-castrum mares li kien jieħu ħsiebu ċertu Gutierrez da Nava.

Imbagħad meta fl-1530 ġew il-Kavallieri kienu żviluppaw din il-kappella pero' l-istudjużi ma jaqblux dwar il-mod kif żviluppawha u x'daħħlu fiha.

Mr Speaker ̧ jien dalgħodu tbissimt meta f'paġna 11 tal-ġurnal "in- nazzjon" rajt it-titlu "Malta żżomm is-sovranita' fuq Sant Anġlu".

L- istess nies li jiftaħru li qed iżommu s-sovranita' ta' kull rokna ta' pajjiżna lesti jċedu din is-sovranita' lit-territorju sħiħ ta' l-Unjoni Ewropea!

La l-gvern kien tant bravu u għaqli li jagħmel arranġament ma' l- Ordni tal-Kavallieri biex iżomm is-sovranita' fuq Sant'Anġlu, kemm għandu jkun aktar bravu u għaqli li ma' l-Unjoni Ewropea jirranġa biex iżomm is- sovranita' fuq it-territorju kollu ta' Malta u Għawdex ukoll!

Kienet saret frattarija sħiħa dwar il-proposta tal-Partit Laburista li ried arranġament speċjali biex l-Ordni ta' San Ġwann tuża l-forti bħala kwartieri ġenerali tagħha, ħalli b'hekk ikun jista' jiġbed lejh ħafna turisti minn inħawi differenti tad-dinja.

Din il-proposta kienet ġiet ippreżentata b'mod bizzarr bħala xi ħaġa li toħloq xi stat ġo stat u b'Malta titlef mis-sovranita' tagħha.

L-idea tal-Partit Laburista kienet li hemmhekk ikun ta' attrazzjoni speċjali biex tinħoloq attivita' ġdida fil- Kottonera u f'Malta.

Kif diġa' tajt ħjiel fil-bidu, jien nibża' li bl- arraġament li qed jipproponi l-gvern ma jinħoloq l-ebda qafas serju biex il- Forti ta' Sant'Anġlu jintuża fil-potenzjal sħiħ tiegħu.

Jien diġa' għedt li l-wirt storiku ta' pajjiżna huwa riżors ewlieni kemm għat-tisħiħ ta' l- identita' tagħna kif ukoll għall-ħolqien tal-ġid pero' l-gvern mhux qed jagħmel dan, mhux biss f'Sant'Anġlu iżda wkoll fil-bqija tal-pajjiż.

Jien ma nara l-ebda inizjattiva serja biex insalvaw u niżviluppaw il-wirt storiku tagħna u ħafna minnu qed jitħalla abbandunat u qed jinqered.

M'hemm l-ebda pjan strateġiku għall-ħarsien u l-iżvilupp tiegħu.

Jien kont iddiżappuntat ħafna meta dan l-aħħar f'dan il-parlament iddiskutejna l-inċentivi għall-iżvilupp industrijali u l-gvern m'aċċettax il-proposta tagħna li fost l-oqsma li għandhom jikkwalifikaw għal dawn l- inċentivi għandu jkun hemm il-qasam tal-ħarsien, ir-riabilitazzjoni, il- preżentazzjoni u l-iżvilupp tal-wirt storiku u kulturali tagħna.

Hemm ħafna xi jsir fil-mod kif insalvaw u nippreżentaw il-qasam tal-wirt storiku u kulturali tagħna u naħseb li l-gvern fis-seklu 21, meta aġġornajna l- inċentivi għall-iżvilupp industrijali u ekonomiku ta' pajjiżna, missu ra li anke proġetti bħal dawn għandhom jikkwalifikaw għall-inċentivi, kif jikkwalifikaw proġetti oħra.

Kif diġa' għedt, il-gvern waħdu żgur li m'għandux il-fondi pubbliċi biex isalva u jippreżenta aħjar il-wirt storiku ta' pajjiżna.

Hemm bżonnijiet kbar u l-wirt storiku tagħna huwa mifrux ħafna.

Il-Partit Laburista dejjem għamilha ċara li jaqbel li dan ix-xogħol isir bi sħubija ma' gvernijiet oħrajn, bħas-settur privat, organizzazzjonijiet bħall-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann u għaqdiet volontarji, pero' għandu jkun hemm qafas serju kif isir dan ix-xogħol u kif isseħħ din is-sħubija.

Dan il-ftehim mhuwiex prova tal-qafas li għandna bżonn.

Għandna bżonn pjan serju u pjan fit-tul kif, per eżempju, għandna bżonn ta' pjan serju u fit-tul dwar il-ħarsien tal-wirt storiku li għandna fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann.

Fil-fatt ħadt gost li l-gvern aċċetta r-rakkmandazzjoni tagħna u li l- bieraħ il-kabinett approva t-twaqqif ta' fondazzjoni li minflok ma tkun fondazzjoni kif kienet proposta oriġinarjament fl-1996, fejn wirt storiku bħal San Ġwann imexxih il-kapitlu ta' hemmhekk, dan jitmexxa bi sħab bejn il-gvern u l-knisja.

Jidher li l-proposta li kien għamlilna Dr Ballester, li fuq kollox huwa wkoll il-konsulent tal-Papa fuq il-wirt storiku u li miegħu kien tkellem l-Arċisqof Mons. Mercieca, issa ġiet aċċettata u x- xogħol fuq San Ġwann se jsir bi sħab bejn il-gvern u l-knisja għax dak huwa wirt storiku tagħna lkoll.

Hemm bżonn ta' pjan serju u fit-tul għall- postijiet importanti bħall-kon-katidral ta' San Ġwann, fejn fih jerġa' jkun hemm mhux biss pjan serju u fit-tul in ġenerali, iżda anke pjani settorjali kif għamilna fi żmienna, bħal meta rrestawrajna, bl-għajnuna tal- protocol Taljan, il-pissidi famuż ta' Ferri, il-Gloria li hemm wara l-altar maġġur u żewġ arazzi.

Biżżejjed insemmi illi kieku kellna nirrestawraw l-arazzi kollha li għandna f'San Ġwann u nibdew minn issa, sena b'sena, għandna sas-sena 2026.

Aktar ma ndumu biex nibdew aktar se ndumu ma nirrestawrawhom u aktar hemm ċans li x'ħin immorru biex nirrestawrawhom ikun tard wisq.

Għalhekk hemm bżonn ta' pjani sostenibbli ta' restawr għaliex hemm xogħol kbir li jieħu ħafna u ħafna żmien.

Dawn il-pjani ta' restawr u riabilitazzjoni jistgħu jsiru bi sħubija mas-settur privat, ma' għaqdiet differenti u mal- kunsilli lokali imma rridu noqgħodu attenti li ma nagħmlux iżjed ħsara milli ġid.

Jien għalhekk għidt li hemm bżonn li f'pajjiżna jkollna charter ta' kif isir ix-xogħol ta' restawr storiku, biex mhux kulħadd jieħu l- inizjattiva u fejn ninzertaw nies ta' kwalita' tajba x-xogħol isir tajjeb u fejn ninzertaw nies li jaħdmu bl-addoċċ, ix-xogħol isir bl-addoċċ u aktar issir ħsara milli ġid.

Dan l-aħħar fil-laqgħa li kien hemm ma' l-awtorita' ta' l-ippjanar biex jiddiskutu x'se jiġri minn Palazz Scampi u jekk dan hux se jiġi żviluppat bħala casino fl-inħawi, ħadt gost nara li kien hemm għaqdiet bħal Din L- Art Ħelwa u għaqdiet oħrajn li bir-raġun qalu li għandna noqgħodu attenti li waqt li jkun qed isir ix-xogħol, ikun hemm il-monitoring.

Nafu b'bini storiku f'pajjiżna li ġie vvandalizzat u meqrud fl-hekk imsejjaħ żvilupp tiegħu, għaliex waqt li jkun qed isir ix-xogħol, ħadd ma jagħmel monitoring.

L-għassa ma tridx issir wara li t-traġedja u l-froġa tkun diġa' saret.

Qabel jibda x-xogħol iridu jissottomettu b'mod ċar x'se jsir u waqt li jkun qed isir ix-xogħol irid ikun hemm is-sorveljar.

Dan għandu jsir ukoll wara ħalli b'hekk il-ħarsien serju u sħiħ tax-xogħol li jkun sar.

Bin-nuqqasijiet kollha li fih dan il-ftehim nawguraw li jservi bis- serjeta' għall-qawmien soċjo-ekonomiku tan-nies tal-Kottonera għax dawn jistħoqqilhom li jgħixu ħajja ħafna aħjar milli qed jgħixu bħalissa.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Jose' Herrera.

ONOR.

JOSE' HERRERA: Mr Speaker, ftit żmien ilu fil-gazzetti kienu jġibu l-frażi tal-ġimgħa u naħseb li llum l-Onor.

Evarist Bartolo qal il-frażi tal-ġimgħa.

L-Onor.

Bartolo qal li fil-ġurnal ''in-nazzjon'' kien hemm xi headline fis-sens li l-gvern se jżomm is-sovranita' f'dak li għandu x'jaqsam ma' palazzi, forti u wirt storiku ieħor, u fl-istess waqt lesti li jikkonċedi, almenu sa ċertu punt, is-sovranita' ta' pajjiżna minħabba l- politika tiegħu għal dak li jirigwarda l-Unjoni Ewropea.

Jien se nibda billi nitkellem ftit fuq il-kwestjoni tas-sovranita' u hawnhekk nixtieq nistaqsi: Fejn mhux qed jaqblu l-gvern u l-oppożizzjoni?

Veru li aħna konna lesti li nikkonċedu ftit aktar, pero' dan konna se nagħmluh biex nakkwistaw ħafna aktar.

Din hija d-differenza bejn l- intenzjoni tal-Partit Laburista u l-pożizzjoni li qed jieħu l-gvern illum.

Jekk wieħed jeżamina daqsxejn il-lat relattiv jara illi hemm ħafna elementi u karatteristiċi li s-soltu jingħataw lil stat sovran.

Per eżempju, jekk wieħed jara ftit ċerti privileġġi li qed jingħataw lill-Ordni jsib li inti ma tistax tagħmel azzjoni ġudizzjarja fuq il-proprjeta' tagħhom, ma tistax tagħmel search fil-forti, ma tistax tagħmel rekwiżizzjoni, ma tistax tagħmel konfiska u ma tistax b'xi mod tindaħal fid-dritt li huma joħorġu visas u mbagħad in-nies li jaħdmu ma' l-Ordni jistgħu jiġu jaħdmu Malta liberament.

Hemm ukoll id-dritt fuq il-munita tagħhom.

Dan kollu jfisser li jekk wieħed jagħsar il-ftehim isib li kważi l-gvern qiegħed jikkonċedi s-sovranita'.

Pero' meta mbagħad tara l-aħħar paragrafu ta' l-ewwel paġna ssib li l-gvern Malti qed iżomm is-sovranita' fuq il-forti.

Issa aħna lil dawn mhux biss qed nagħtuhom highly glorified embassy imma qed nagħtuhom ukoll, fis-sustanza, ħafna mill-aspetti illi wieħed jamalgamahom mal-kunċett ta' sovranita'.

Pero' fino in fondo aħna qed inżommu s-sovranita'.

Allura x'inhi l-problema?

Il-problema hi li għall- Ordni Ospitalier Sovran ta' San Ġwann, ta' Ġerusalemm, ta' Rodi u ta' Malta, il-kunċett ta' sovranita' jfisser ħafna.

Kieku aħna kkonċedejna dik it-tikka aktar lill-Ordni - b'daqshekk ma konniex se nippreġudikaw ruħna b'xi mod ta' barra minn hawn għaliex kulma qed jikkonċedi l-gvern huwa kważi sovranita' - kienet tfisser ħafna għaliex bi dritt internazzjonali, biex organizzazzjoni, ġens, jew pajjiż jkun jista' jissejjaħ tabilħaqq sovran, fost l-ingredjenti li jrid ikollu huwa biċċa żgħira ta' territorju.

Mhuwiex importanti kemm ikun kbir it-territorju.

Fil-fatt dan jista' jkun forti jew villaġġ żgħir imma jekk fuq dik il- biċċa territorju jkun hemm is-sovranita', allura dik l-ordni jew dak il- ġens ikun jista' jsejjaħ lilu nnifsu bħala ġens tabilħaqq sovran.

Issa fid-dritt internazzjonali l-Ordni għandha post speċjali, fis-sens li għalkemm tissejjaħ sovrana din m'hijiex sovrana kif nifhmu aħna għax m'għandhiex sit jew proprjeta'.

Għalhekk f'fora internazzjonali l-Ordni forsi jonqosha dik it-tikka żgħira biex tkun tista' tilħaq il-livell ta' ġens jew ta' stat żgħir sovran.

Hawn ħafna stati sovrani.

L-istatus ta' l- Ordni jitbiddel radikalment jekk din ikollha biċċa territorju, żgħir kemm hu żgħir, li tkun tista' tgħid li huwa tagħha.

Fil-fatt l-Ordni ilha għal snin sħaħ tinsisti u tinnegozja biex takkkwista biċċa proprjeta', żgħira kemm hi żgħira, ħalli hi terġa' ssir ordni sovrana kompletament f'għajnejn id-dritt internazzjonali.

Dan ilha li tilfitu mill-1798 minn meta ġew il- Franċiżi f'Malta.

Fil-fatt qabel kellha lil Rodi u qabel Rodi kellha pajjiżi oħra li kellha ċerta sovranita' fuqhom.

Dan ifisser li din ilha kważi 'l fuq minn 200 sena ma tkun ordni verament sovrana għax m'għandhiex biċċa territorju żgħir.

Il-Partit Laburista fil-gvern kien lest li jikkonċedi mhux sovranita' assoluta imma sovranita' limitata fuq biċċa farka ta' territorju Malti.

Mill-banda l-oħra filwaqt li l-Partit Nazzjonalista xorta waħda kkonċeda dik il-farka ta' territorju Malti u xorta waħda abdika ċerti poteri fuq dik l-awtorita' - kif għedna, jekk wieħed jara x'poteri u x'funzjoni se tingħata l-Ordni jsib li fil-fatt hemm l-ingredjenti kollha tas-sovranita' li qegħdin jiġu ċeduti - is-sembianza legali li hija tant indispensabbli u importanti għall-ordni mhux qed jikkonċedihielhom.

Għalhekk l-aħħar tarġa ma laħquhiex u minħabba f'dan mhumiex lesti li jikkonċedu dak kollu li kienu se jikkonċedu kieku waslu kif ridna naslu aħna.

Aħna ilna mis-snin sittin b'ambaxxata ta' l-Ordni, imma f'dan il-każ Malta kienet issir il- bażi u s-sid ta' l-Ordni.

Issa kif inhuma l-affarijiet dawn se jkollhom ċerti drittijiet pero' mhux se jkollhom l-istatus internazzjonali li tant ilhom jiġru warajh.

Naturalment minħabba li aħna konna se naslu ftit iktar magħhom kienu se jagħtuna aktar.

Fost affarijiet oħra dawn kienu se jonfqu madwar USD 75miljun biex jirrestawraw il-Forti ta' Sant'Anġlu.

Issa llum mhux il- forti kollu se jiġi konċess għaliex, kif qalu tajjeb il-kelliema ta' qabli, parti minnu mar mal-proġett tal-Kottonera.

Meta wieħed jara daqsxejn dan il-ftehim, li huwa ftehim pjuttost qasir, wieħed isib xi drittijiet li qed jikkonċedi l-gvern lill-Ordni, imma x'se jieħu l-gvern b'mod konkret m'hawn xejn.

Dan ifisser li aħna qed nintrabtu illi nagħtu dritt lill-Ordni biex tuża dan il-forti imprezzabbli tagħna għall-perijodu ta' 99 sena, pero' mbagħad m'hawn xejn dwar x'se nieħdu b'mod konkret.

Il- kritika tal-Partit Laburista fl-oppożizzjoni hija illi aħjar tajna dik it- tikka aktar u ħadna ferm aktar milli ma tajniex dik it-tikka aktar u qisu m'għandna xejn konkret x'se nieħdu.

Fil-fatt l-uniku irbit li għandha l- Ordni nsibuh f'artikolu 10:

"The Order shall restore St Angelo and the buildings and other constructions thereon to higher standards reasonably possible and shall maintain the same out of its funds or out of such funds it may manage to secure internationally from individual or institutional donors."

Mela r-rabta mhijiex waħda konkreta għax ma nafux kemm iridu jonfqu flus jew jekk hemmx xi termini meta jridu jagħmlu dan ix-xogħol.

Meta jkollok dan it-tip ta' irbit jew kuntratt li jdum għaddej 99 sena jkun aktar obbligu morali milli obbligu ġuridiku.

Aħna naqblu li jkollna din ir- relazzjoni ma' l-Ordni - issa nitkellem fuqha din u ngħid għaliex - pero' m'hu qed nieħdu xejn b'mod konkret u din hija l-kritika tagħna.

Aħna konna lesti li nikkonċedu ċerti privileġġi lill-Ordni u aħna naqblu ma' dan l-abbozz ta' liġi għal bosta raġunijiet, fosthom ir-rabta storika u intrinsika ta' l-Ordni ma' pajjiżna.

Il-kelma ''Malta'' kważi hija sinonima ma' l-Ordni Sovran ta' San Ġwann.

Tant hu hekk illi meta, per eżempju, fl-1974 għadda l-abbozz ta' liġi dwar ġieħ ir-Repubblika minn dan il-parlament u ġie leġislat li l-ebda titoli u onorifiċi ma setgħu jingħataw ħlief dawk previsti f'dak l-abbozz ta' liġi, kienet saret eċċezzjoni għal dak li jikkonċerna l-ordni ta' San Ġwann.

Fil-fatt l- Istat Malti baqa' jirrikonoxxi t-titli li tagħti din l-Ordni.

L-Ordni ta' San Ġwann għandha rappreżentanza diplomatika f'pajjiżna u aħna tant konna nagħtu importanza lil din l-Ordni li l-ambaxxatur ta' l-istess Ordni kien ukoll id-dean tad-diplomatic corps f'Malta.

Kulħadd jiftakar lil Dino Marrajeni li kien dam ambaxxatur ta' l-Ordni f'Malta għal kważi 30 sena u li għal żmien twil fis-snin sebgħin kien ukoll id-dean tal-korp diplomatiku.

Dan qed ngħidu mhux biex inkun akkameniku biss imma biex wieħed japprezza l-importanza u l-irbit li għandna ma' din l-Ordni.

Pero' din mhijiex xi ħaġa akkademika, storika jew kulturali biss.

Aħna għandna interess li jkollna din it-tip ta' relazzjoni ma' l-Ordni għax din hija ordni internazzjonali u, kif qal tajjeb l-Onor.

George Vella fl- intervent tiegħu l-bieraħ, din hija ordni li tgawdi ċertu prestiġju, hija ordni li għandha ċerti riżorsi fiskali ta' ċerta saħħa u għandha wkoll riżorsi għax ħafna mill-membri li hemm fi ħdanha huma nies sinjuri b'konnessjonijiet internazzjonali.

Għalhekk il-membri ta' din l-Ordni huma nies illi għandhom il-flus, il-konnessjonijiet u l-preġju tagħhom u allura meta inti għandek ordni li għandha din it-tip ta' saħħa ekonomika, ordni li tagħmel xogħol filantropiku fil-kamp ta' l-edukazzjoni, fil-kamp tradizzjonali tagħha ta' ospitaliera u ordni li għandha wkoll l- isptarijiet tagħha - f'Malta din għandha sptar żgħir li huwa l-blood bank - din ikollha għeruq ma' kullimkien.

Pero' l-membri fi ħdan din l-Ordni huma nies ta' ċertu preġju u ta' ċerti konnessjonijiet.

Allura huwa importanti li nżommu r-relazzjoni li għandna ma' Ordni ta' dan il-kalibru għaliex aħna nistgħu ngawdu mill-investiment li din l-Ordni tista' tagħmel f'pajjiżna.

Issa l-Ordni tista' tagħmel investiment mhux b'mod indirett, kif fil- fatt qed jingħad, imma b'mod indirett.

Jekk wieħed jara x'hemm bejn il- kliem isib li l-injection ta' flus li se jkun hemm f'pajjiżna se tkun kemm b'mod dirett mill-ordni kif ukoll minn xi donors li jista' jkollna.

Kif għidt qabel, din l-ordni għandha nies li għandhom ċerti mezzi finanzjarji u allura wieħed jistenna wkoll illi jkun hemm injection indirett mill- membri ta' l-istess ordni.

Għalhekk huwa importanti ħafna li aħna nżommu din ir-relazzjoni tagħna ma' din l-ordni.

Rabta oħra ma' l-Ordni hija marbuta mal-festa nazzjonali tat-8 ta' Settembru.

Tradizzjonalment dan il-jum li huwa marbut ma' l-Ordni ta' San Ġwann kien il-festa nazzjonali ta' pajjiżna.

Għalhekk wieħed ma jistax jeskludi l-Ordni minn pajjiżna.

Fil-fatt kif qal il-kelliem ta' qabli, ħafna mill-wirt kulturali tagħna, ħafna mis-swar tagħna u ħafna mir- rikkezzi li għandna qegħdin għandna grazzi għall-ordni.

Għalhekk wieħed għandu jisfrutta kemm jista' jkun din il-konnessjoni naturali li hemm bejn l-Ordni u pajjiżna għall-benefiċċju taż-żewġ naħat.

Aħna nemmnu illi forsi b'dan il-ftehim ma wasalniex safejn kellna naslu.

Naturalment meta wieħed jitkellem fuq suġġett bħal dan, wieħed bilfors ikollu jiftaħ aktar.

Sfortunatament hija ħasra li f'dan il-parlament ma tantx ikollna okkażjonijiet nikkummentaw fuq il-wirt stroriku u kulturali tagħna.

Malta għandha l-importanza tagħha bħala ċentru turistiku grazzi għall-fdalijiet storiċi u ta' preġju li għandna.

Allura hija ħasra li dawn l-affarijiet ma nagħtuhomx wisq priorita' fi ħdan dan il-parlament u min- naħa ta' l-awtoritajiet governattivi.

Malta hija mimlija b'siti storiċi miż-żmenijiet preistoriċi sa żmien l-Ispanjoli u l-Kavallieri.

Aħna għandna storja ta' tlett elef sena.

Jien naħseb li m'hawnx pajjiż ieħor fid-dinja li għandu tant x'joffri bħala storja, wirt kulturali u fdalijiet storiċi u dan meta tqis id-daqs tagħna.

Għalhekk mhuwiex sew li dawn is- siti storiċi u kulturali jinsabu fi stat ħażin u dilapidat.

Per eżempju, s-swar li hawn fil-Belt naħseb li huma l-isbaħ swar li għandna f'pajjiżna pero' jekk tħares lejhom mill-viċin issib li dawn mhumiex fi stat tajjeb anzi ċerti partijiet tagħhom huma fi stat tal-biki.

Dan biex ma nsemmix ukoll il-bereġ u ċerti palazzi antiki fil-Belt, fil-Furjana u n-naħa tal- Birgu.

Per eżempju, it-tempji pre-Neolitiċi u Neolitiċi u l-fdalijiet tar- Rumani jinsabu fi stat ħażin ħafna u aktar ma jgħaddi żmien aktar qed jiddeterjoraw.

Meta kien sar sforz biex dawn jitranġaw jew jiġu preservati fis-snin ħamsin u fi żmien Sir Temi Zammit sfortunatament it- teknoloġija ta' dak iż-żmien ma kenitx kif inhi llum u ħafna xogħol ta' restawr li kien sar dak iż-żmien, kien sar ħażin bil-konsegwenza li ċerti tempji u ċerti fdalijiet minflok ma tranġaw, spiċċaw agħar milli kienu.

Mela għandek stampa ta' pajjiż rikk f'dawn il-fdalijiet storiċi, fil- kultura u fir-rikkezzi tiegħu pero' aktar ma jgħaddi żmien aktar sejrin lura.

Pero' rridu nkunu responsabbli u rridu nirrikonoxxu l-fatt illi forsi f'dan l-istadju, Malta m'għandhiex ir-riżorsi finanzjarji meħtieġa biex tirranġa u tippreserva dan il-wirt storiku u kulturali tagħna.

Naqbel perfettament ma' dak illi qal il-ħabib tiegħi, l-Onor.

Evarist Bartolo illi wasal iż-żmien illi jsir pjan nazzjonali - fuq dan żgur se naqblu ż-żewġ naħat tal-Kamra - sabiex wieħed jistudja x'hemm bżonn isir biex nippreservaw il-wirt storiku tagħna.

Naturalment dan il-pjan storiku mhuwiex biżżejjed u wieħed irid jara x'għamlu pajjiżi barranin ħalli nkunu nistgħu nġibu flejjes minn barra u nkunu nistgħu nagħmlu r-restawr illi hemm bżonn isir.

Wieħed jifhem ukoll li hemm ċerti siti u ċerti fdalijiet li mhux biss huma wirt Malti imma huma wirt internazzjonali u allura hemm riżorsi internazzjonali li wieħed jista' jħares lejhom.

Pero' naħseb illi l-gvernijiet mhumiex qed jagħrfu japprofittaw ruħhom biżżejjed f'din il- linja u għamel sew l-Onor.

Bartolo li għamel aċċenn qawwi fuq dan għaliex jekk nipprovaw nagħmlu kollox aħna, m'aħna se naslu mkien.

Sur President, hawnhekk qed nitkellmu fuq forti, li kif qal tajjeb il- kelliem ta' qabli, jmur lura għal qabel żmien il-Kavallieri.

Hemm min igħid li dan il-forti nbena fuq fdalijiet preistoriċi u fil-fatt meta ġew il-Kavallieri dan sabuh hemm, għalkemm naturalment attrezzawh huma.

Jekk wieħed jaqra l-istorja jsib li dan kien il-fulcrum, biex ngħidu hekk, ta' l-attivita' militari ta' żmien l-assedju l-kbir u allura dan mhux biss għandu s-sbuħija tiegħu bħala forti pero' għandu wkoll jaspira sens ta' storja qawwija.

Dan huwa wieħed mill-aktar forti importanti f'pajjiżna pero' matul iż-żmien ma ngħatax l-importanza li kellu jingħata.

Per eżempju, issemma li dan il-forti kien jintuża għal skopijiet kummerċjali għal perijodu twil u allura kien intelaq.

Pero' qatt ma kien hemm ir- riżorsi biex attwalment il-Gvern Malti jirranġah hu.

Allura huwa tajjeb li min kien jokkupah fl-antik se jerġa' jkun hawn biex jirrestawrah pero' naturalment meta tara l-kuntratt in kwestjoni ssib li l-uniku rbit li hemm huwa rbit morali u mhux legali.

Hawnhekk nixtieq nistaqsi: Jekk dawn jibdew jirranġaw dan il-forti u jieqfu u ma jimplimentawx dak li hemm f'din il-klawsola, x'se jiġri jekk m'hemmx terminu?

Din hija klawsola vaga għax ma tistax iġġegħlhom jinvestu ċertu ammont ta' flus.

Hija idea tajba illi għandek ordni internazzjonali illi se tirranġa dak li għandu bżonn jitranġa pero' mbagħad min-naħa l-oħra għandek dik il-lakuna fejn m'hemmx dak l-obbligu legali qawwi biżżejjed biex timplimenta din l-obbligazzjoni.

Pero' almenu hemm tip ta' ftehim biex wieħed mill-forti u mis-siti importanti ta' pajjiżna jiġi restawrat.

Hija ħasra li dan is-sit se jiġi maqsum għax parti minnu se jibqa' bħala forti u parti minnu se jaqa' taħt il-proġett li qed isir hemmhekk.

Meta sit bħal dan tkun qed tneħħilu l-integrita' tiegħu tkun qed tnaqqas mill-valur u l-preġju tiegħu.

Din il-kritika għamilniha wkoll meta sar il-ftehim tal-proġett tal-Kottonera u naturalment ma jonqosx illi nagħmluha meta qed niddibattu trattat bħal dan.

Nerġa' ntenni li għandna bżonn insibu sorsi oħra internazzjonali b'mod urġenti sabiex insalvaw il- wirt storiku tagħna li dejjem sejjer lura.

Issa se nitkellem ftit fuq xi ħaġa oħra li qed issir il-kritika fuqha, cioe' l-kwestjoni ta' kif ċerti proprjetajiet b'ċertu valur storiku qed isir ċertu żvilupp fuqhom illi mhu xejn fl-orjentament ta' dak is-sit.

Qed ngħid dan għax kultant l-awtorita' ta' l-ippjanar ma' persuna jkollha lenti mod u ma' persuna oħra jkollha lenti differenti.

Hemm ċerti palazzi antiki u ċerti siti n-naħa ta' San Pawl il-Baħar u kullimkien li għalkemm m'għandhomx preġju daqs il-Forti Sant'Anġlu, għandhom ċertu preġju wkoll.

Stranament dawn jingħataw permess ħalli jitwaqqgħu u jsir żvilupp fuqhom u mbagħad forsi proprjeta' oħra ta' inqas importanza jsir paniku sħiħ fuqha u ma jsir l-ebda żvilupp.

Għalhekk wieħed bilfors isib fejn jikkritika l-awtorita' f'dan ir-rigward.

Issa jien mhux qed ngħid li l- awtorita' ta' l-ippjanar m'għamlitx ġid f'dan ir-rigward għax immarkat ċerti siti wkoll pero' l-inkonsistenza tad-deċiżjonijiet ta' l-awtorita' ħafna drabi jagħtu lok għal suspetti fondati għaliex il-laxkezza ta' l- awtorita' f'ċerti ċirkostanzi tibqa' tkompli tikkrea preġudizzju għall-wirt storiku tagħna.

Din hija l-kritika li trid issir meta qed niddibattu suġġett daqstant delikat bħal dan.

Sur President, jekk wieħed jaqra l-klawsoli kollha jsib li fil-fatt l- Ordni qed tingħata drittijiet daqslikieku kienet sovrana imma aħna xtaqna mmorru ftit oltre' sabiex inkunu nistgħu nakkwistaw aktar.

Wieħed kien jippretendi illi dan il-forti jsir is-sede uffiċjali ta' l-Ordni, pero' dan it-tip ta' kuntratt mhux se jsir.

Dan il-post se jkun importanti għall- ordni imma qatt ma jista' jkun is-sede tagħha għax kif diġa' għidt ̧ jonqos dak il-pass li forsi ma kellniex il-kuraġġ li nieħdu.

Pero' wieħed jispera li xorta waħda forsi jirnexxielna nattiraw ċertu investiment minn ċertu sezzjoni ta' nies illi jiġu hawnhekk u jattiraw it-turiżmu.

Dawn jistgħu jkunu nies li jkunu membri f'ordni li forsi jkollhom il-mezzi u allura wieħed forsi jista' jiftiehem magħhom biex jagħtuna palata b'mod dirett jew b'mod indirett ħalli nkunu nistgħu nirrestawraw siti oħra mhux biss ta' l-epoka tal-kavallieri imma wkoll ta' epoki oħra.

Kif għidna qabel ir-riżorsi finanzjarji ta' pajjiżna, huma li huma u m'għandniex il-mezzi biex nirranġawhom dawn l-affarijiet mingħajr l-għajnuna barranija.

Allura issa wieħed jispera li l-preżenza ta' l-Ordni msemmija f'pajjiżna tagħti spinta sabiex isir aktar żvilupp f'dan is-sens.

Għalhekk wasal iż-żmien illi wieħed joqgħod jaħseb ftit fuq dak li jikkonċerna l-fdalijiet storiċi ta' pajjiżna.

Ta' min igħid ukoll illi s- sitwazzjoni għal dak li jikkonċerna fdalijiet storiċi waslet fi kriżi.

Dan mhux qed ngħidu jien biss imma qed igħidu kulħadd.

Fil-fatt jekk wieħed iħares ħarsa madwaru mill-ewwel jinduna li l-ġid storiku u kulturali tagħna qiegħed fi stat ħażin ħafna u allura għandu jsir sforz monumentali minn kulħadd sabiex mhux biss insalvaw dak li għandna u ma nħalluhx ikompli jiddeterjora imma nimxu 'l quddiem.

Hemm ħafna organizzazzjonijiet bħal Din l-Art Ħelwa u organizzazzjonijiet simili li għalkemm matul iż-żmien bdew jakkwistaw ċertu rikonoxximent u għajnuna finanzjarja mill-gvernijiet naħseb li wasal iż-żmien illi ssir riflessjoni biex isir speċi ta' kunsill li jkollu fi ħdanu dawn it-tip ta' organizzazzjonijiet ħalli forsi l- għajnuna finanzjarja li tingħata lil dawn it-tip ta' għaqdiet volontarji tkun akbar u aktar awtonoma.

Kif għedt qabel, kultant dawn l-affarijiet isiru aħjar mill- organizzazzjonijiet volontarji milli minn dipartiment governattiv għax dawn ikunu organizzazzjonijiet professjonali u jkunu qed jitmexxew b'imħabba u b'interess ġenwin.

Naħseb li l-approach għandu jkun illi l-gvern jikkontrolla b'leġislazzjoni ad hoc u dawn l-għaqdiet li huma non- governmental jingħataw aktar għajnuna finanzjarja sabiex ikunu jistgħu jaqdu l-funzjoni tagħhom aħjar.

Fil-fatt jekk wieħed jara daqsxejn il- passat ta' dawn l-għaqdiet - minbarra l-għaqda Din l-Art Ħelwa hemm għaqdiet oħrajn - wieħed jiskanta kif bil-ftit riżorsi tagħhom u bil-mod volontarju tagħhom irnexxielhom jagħmlu ġid lil pajjiżna.

Per eżempju, il-kappelli sbieħ imprezzabbli li għandna fl-outskirts tal- villaġġi tagħna u fil-kampanja tagħna kienu kważi ġew fix-xejn pero' bis- saħħa ta' dawn l-għaqdiet dawn ġew irranġati u rrestawrati.

Dawn l- għaqdiet saħansitra ġabu nies minn barra biex jgħinuhom u jagħtuhom pariri biex kappelli abbandunati jibdluhom f'kappelli sbieħ.

Jien naħseb li nkun qed nonqos bħala rappreżentant f'dan il-parlament jekk f'okkażjoni bħal din ma nagħtix prosit u ma nirrikonoxxix l-impatt pożittiv u tremend li qed jagħmlu dawn l-għaqdiet f'pajjiżna.

Jien ngħid illi Allaħares ma kenux dawn l-għaqdiet għax kieku l-ftit li baqgħalna tlifnieh.

Għalhekk mhux talli hemm bżonn li tingħata aktar għajnuna għal dawn it-tip ta' organizzazzjonijiet talli dan huwa indispensabbli.

Nixtieq insemmi wkoll l-isforzi li qed isiru fuq il-proġett ta' riabilitazzjoni tal-Belt, il-Furjana u l-Kottonera li jmexxi s-Sur Ray Bondin.

Ftit tas-snin ilu ġie kkreat speċi ta' dipartiment biex jagħmel ċertu restawr - fil-fatt f'dan il-parlament nivvotaw ammont sostanzjali ta' flus f'dan il-proġett - u nemmen li qed isir sforz għax jien ma rridx nikkritika dejjem.

F'dan il-proġett hemm min huwa ġenwin u qed jagħmel l-almu tiegħu pero' meta wieħed jara r-riżorsi finanzjarji illi għandu dan il-proġett isib li dan huwa tad-daħk.

Għalfejn qed ngħid dan?

Qed ngħid dan għax biex nibdew nieħdu ħsieb is-siti storiċi, il-palazzi u s- swar li għandna trid ħafna aktar riżorsi finanzjarji.

Issa jien qed ngħid li dawn il-flus mhumiex biżżejjed biex nibdew biss għax biex nirranġaw il-wirt storiku li għandna bis-serjeta' l-Bambin jaf x'irid isir.

Għalhekk il-limitazzjonijiet huma tremendi u jien għalhekk qed ngħid li għandha ssir kollaborazzjoni kbira biex naraw x'nistgħu nagħmlu f'dan ir-rigward.

Jien naħseb li jrid isir sforz straordinarju kif nistgħu nħarsu lejn riżorsi internazzjonali.

Per eżempju, jekk wieħed isegwi d-discovery channel fuq il-cable tv u jagħmel daqsxejn riċerka jara kemm hawn għaqdiet internazzjonali ta' importanza kbira li lesti jagħtu l- kontribut finanzjarju tagħhom biex isalvaw il-wirt storiku ta' ċerti pajjiżi.

Il-wirt storiku tagħna huwa l-ewwel u qabel kollox tagħna imma mbagħad dan huwa wirt taċ-ċittadini kollha tad-dinja wkoll.

Il-kultura u l- wirt storiku jiddefinixxu l-umanita' u għalhekk aħna rridu nagħmlu l-almu tagħna biex nippreservawh.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Rita Law.

ONOR.

RITA LAW: Mr Speaker, bħala membru parlamentari jien ħassejt illi kelli nagħmel l-intervent tiegħi fuq dan l-abbozz ta' liġi tant importanti għal pajjiżna.

Pero' b'dispjaċir ninnota li ħafna membri tal-gvern mhumiex qegħdin jagħtu l-kontribut tagħhom u dan iwassalni biex nagħmel ċerti mistoqsijiet.

Dan id-dibattitu fil-parlament huwa verament bżonn għall- pajjiż, imma d-deputati tal-gvern jaqblu ma' dan l-abbozz ta' liġi?

X'inhi r-raġuni li min-naħa tal-gvern hawn biss l-Onor.

Victor Galea Pace li ilu jsegwi s-seduta mill-bidu sa l-aħħar?

Nista' ngħid li l-Onor.

Membru dejjem ikun hawnhekk meta nkunu qed niddiskutu suġġett bħal dan li għandna quddiemna, pero' jien inħoss li meta jkollna quddiemna abbozz ta' liġi bħal dan li jolqot lill-pubbliku in ġenerali kull deputat tal-Kamra għandu jsemma l-opinjonijiet tiegħu.

Mr Speaker, dan huwa abbozz ta' liġi li se jkun qed jawtorizza lill- gvern biex jirratifika ftehim bejn il-Gvern ta' Malta u l-Ordni Ospitallier Sovran ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, ta' Rodi u ta' Malta.

Meta wieħed jisma' dan il-ħafna kliem forsi jistaqsi x'ifisser u allura jkun tajjeb li wieħed jispjega ftit minn fejn oriġina dan l-abbozz ta' liġi u x'interess għandu l-poplu Malti f'din ir-rabta illi se jkun hemm bejn il-gvern Malti u l-ordni ta' San Ġwann.

Pero' qabel nibda nixtieq nagħmel mistoqsija lill- poplu in ġenerali.

Aħna bħala Maltin x'nafu fuq il-kavallieri u fuq l- Ordni ta' San Ġwann?

Per eżempju, meta jien tkellimt man-nies tal- Kottonera dwar dan kulma qaluli huwa li l-Kottonera hija mdawra bis-swar u li l-kavallieri għamlu ammont ta' żmien f'Malta.

Fil-fatt meta wieħed jaqra ftit l-istorja tagħna jsib li s-swar kollha ta' Malta nbnew f'erba' snin u allura l-ewwel ħaġa li tiġik f'moħħok hija li l-kavallieri huma biss dawk li bnew is-swar u li kienu f'pajjiżna għal ċertu ammont ta' snin.

Pero' ftit li xejn issib min jaf fuq il-kavallieri u jekk dawn għadhomx jeżistu.

Mr Speaker, ftit ilu ġejt mistiedna minn Fra' John Critien illi fil- preżent qed igħix f'Sant'Anġlu biex indur dan il-monument storiku.

Sfortunatament ftit Maltin marru ġo dan il-kastell pero' naħseb li dan huwa nuqqas min-naħa tagħhom għax biex tmur hemmhekk m'hemm l-ebda diffikulta'.

Nista' ngħid li sakemm kont hemmhekk kien hemm grupp ta' tfal ta' l- iskola illi kienu qegħdin iduru dawn il-kmamar meraviljużi illi ġew restawrati mill-istess ordni ta' San Ġwann.

Meta qgħadt nitkellem ftit ma' Fra' John Critien dan qalli li f'Malta għandna 64 kavallier minn Malta li qed jagħtu kontribut f'din l-Ordni.

Jien komplejt ninteressa ruħi u x-xewqa tiegħi kienet li ningħata site plan biex inkun naf fuq kull kamra u rokna li se tingħata lill-Ordni, pero' b'dispjaċir kbir ikolli ngħid li s-site plan li ngħatajt ma tindika xejn.

Jien inħoss li dan il- gvern mhux qed jimxi bis-serjeta' għax ġaladarba aħna qed niġu hawnhekk biex nitkellmu fuq xi ħaġa daqstant importanti, naħseb li għandu jkollna aktar viżjoni ċara fuqhiex qed nitkellmu.

Ir-risposta qasira illi tani l- Prim Ministru kienet illi l-pjanta kienet fuq il-Gazzetta tal-Gvern, pero' meta jien fittixt sibt li din kienet l-istess pjanta li tpoġġiet ma' dan l-abbozz ta' liġi li ma tindika xejn.

Dan juri li dan mhuwiex gvern serju u sfortunatament Malta qed titmexxa minn persuna illi m'għandha responsabbilita' ta' xejn.

Xi ħaġa li għaġġbitni kienet li l-Prim Ministru ma tkellem xejn fuq dan l- abbozz ta' liġi.

Qed ngħid dan għax fis-seduta tas-17 ta' Ġunju ta' l- 1998, meta dan kien għadu kap ta' l-oppożizzjoni, kien qal li huwa kontra li Sant'Anġlu jingħata b'mod li jkun hemm is-sovranita' ta' xi ħadd fuqu, pero' Alla jbierek, illum li huwa prim ministru, qed jagħmel il-kontra u qed jimxi fuq l-abbozz ta' liġi li konna qed inressqu aħna.

Għalhekk nistaqsi: Qegħdin inkunu serji mal-poplu Malti u Għawdxi?

Qed ngħid dan għax hawnhekk wieħed jinduna kemm dan il-gvern jagħmel l-affarijiet totalment bil-kontra ta' meta jkun fl-oppożizzjoni.

Kieku wieħed kellu jara d-debate ta' l-1998 meta kienet qed issir id-diskussjoni fuq il- proġett tal-Kottonera u meta bħala prim ministru kellna lill-Onor.

Alfred Sant lanqas jemmen dak li qalu d-deputati Nazzjonalisti.

Qed ngħid dan għax filwaqt li dak iż-żmien kienu jgħidu li ma jaqblux mas-sovranita' għax b'hekk tkun qed tbigħ lil pajjiżek, illum li qegħdin fil-gvern qed jagħmlu l-istess u agħar.

Dak iż-żmien kliem velenuż kien joħroġ minn fomm dawn il-membri Nazzjonalisti.

Fis-seduta tas-17 ta' Ġunju ta' l-1998 il-Prim Ministru tal-lum kien qal hekk fuq il-proġett tal-Kottonera:

"Għaliex il-gvern ħass il-bżonn li biex tiġi żviluppata marina għandu jingħata l-moll bħala proprjeta' privata għal 99 sena?".

Ara llum le!

Illum l-affarijiet qed jarahom differenti!

Illum m'hemm xejn ħażin li jagħti l-art tagħna għal 99 sena!

Illum mhux biss il-marina se jagħti imma se jagħti wkoll il-Forti Sant'Anġlu!

L-istess bniedem dan, l- istess nies illi kienu jikkritikaw il-proġetti li kien se jagħmel il-gvern Laburista, l-istess nies li qegħdin imexxu lil pajjiżna u li qed jirrappreżentaw parti mill-poplu!

Dawn huma nies li jgħidu l-gideb u li qed inisslu inċertezza kbira fil-pajjiż.

Per eżempju, malli l-Partit Nazzjonalista tela' fil-gvern jien ħsibt li kien se jibda l-proġett tal-Kottonera.

Għalfejn qed ngħid dan?

Qed ngħid dan għax wara li qabel l-elezzjoni dam igħid ħafna li m'hawnx żejt u li min kien igħid hekk kien qed jidħak bil-poplu, kif tela' fil-gvern kompla jħaffer għaż-żejt għax l-esperti qalulu li kien hemm possibilita' kbira li nsibu ż-żejt.

Allura jien nistaqsi: B'min irridu nidħku?

Hekk se nkomplu mmexxu lil dan il-poplu Malti u lil din il-gżira Maltija?

Se nkomplu nbiddlu l-kuluri bħall-kamaleonti?

Nixtieq insemmi wkoll li minkejja li fl-1 ta' Jannar ta' l-1999 il- Ministru Francis Zammit Dimech ħareġ jgħid illi l-marina ta' Manoel Island se tkun lesta fi żmien sitt xhur, illum għaddew kważi sentejn u x-xogħol fuqha għadu lanqas beda.

Dan qed ngħidu biex nuri l-kliem fieragħ li qed jimxi bih dan il-gvern qarrieqi u giddieb li qed joħloq inċertezza kbira fil-pajjiż.

Anke min imur sa Bormla, il-Birgu, l-Isla u l-Kalkara jibda jiddubita jekk hux qed jgħix fis-sena 2001 jew inkella hux qed igħix fis- sena 1998 għax il-proġett għadu ma nbediex.

Meta xahrejn ilu staqsejt x'qed jagħmel il-gvern rigward il-proġett tal-Kottonera, il-ministru qalli li għadu qed jagħmel l-istudji tiegħu.

Imbagħad noqgħodu niftaħru u nwiegħdu lill-poplu illi l-proġett tal-Kottonera se jitlesta fi żmien qasir u li l-casino se jkun lest f'Awissu!

Per eżempju, jien jiġu għandi nies jistaqsuni jekk hemmx xi ċans japplikaw biex jaħdmu hemmhekk.

Il-membri tan-naħa l-oħra huma nies qarrieqa għax wara li jgħidu li se jagħmlu xi ħaġa biex itaffu ftit id- dwejjaq tan-nies ma jagħmlu xejn.

Din hija l-arroganza li qed jara l-poplu Malti kollu f'dan il-gvern.

Kien ingħad li dan il-gvern se jdawwal in-naħa ta' isfel ta' Malta pero' li nista' ngħid hu li fejn se jkun hemm il- proġett tal-Kottonera għad hemm dlam ċappa u wieħed irid joqgħod attent fejn ikun miexi.

Naħseb li hemmhekk mhux qed imorru ta' l-imqaret, tal- ġelati u tal-qubbajt u nies jagħmlu l-barbecues għax il-lampi għadhom qed isiru!

Jien jiddispjaċini ħafna għan-nies li joqgħodu fil-Kottonera.

Kieku għad hemm gvern Laburista l-proġett kien ikun lest u ħafna żgħażagħ li jixtiequ jaħdmu u li qed jirreġistraw għax-xogħol qed jaħdmu hemmhekk.

Dan il-gvern mhux talli qed joħloq dwejjaq u inċertezza kbira talli qed inaqqar il-possibilita' li l-poplu Malti jsib fejn jaqla' l-għajxien tiegħu.

L-Onor.

Gonzi jiġi jiftaħar hawnhekk illi x-xogħol mhuwiex daqstant problema u li llum wieħed jista' jbiddel ix-xogħol tiegħu faċilment pero' jien jiġu għandi ħafna nies biex ifittxu x-xogħol.

U allura jien nibda ngħid: Allura jien għandi xi ħaġa differenti mill-membri parlamentari Nazzjonalisti?

Għalhekk jien għamilt mistosija parlamentari biex nara kemm ġew impjegati nies mill-ETC f'Novembru u f'Diċembru.

Il-ministru weġibni li f'Novembru u f'Diċembru ma ġie impjegat ħadd pero' sat-22 ta' Jannar ġew impjegati tmienja biss.

Issa din mhijiex għarukaża!

Hawnhekk qiegħda l-inċertezza li għandna fil-pajjiż u dan huwa d-dwejjaq li qed iħossu n- nies.

Imbagħad xi ngħidu għal dak li jirrigwarda l-kultura?

L-Onor.

Carmelo Mifsud Bonnici dejjem jitkellem fuq il-kultura u l-Kottonera, pero' jmissu jaqra t-tweġiba li ta l-ministru għall-ambjent lill-Onor.

Helena Dalli li staqsiet x'sar f'dawn l-aħħar tliet snin mir-rehabilitation committee.

(Interruzzjonijiet) Lili interessatni din għax għedt li forsi jien mhux qed nara l-istess affarijiet li qed jara l-gvern, pero' kulma semma l-Onor.

Mifsud Bonnici kien li l-gvern waqqa' ħajt u bena ieħor.

Il-aħwa kemm qed igawdu n-nies tal-Kottonera!

Issa l-Onor.

Mifsud Bonnici jaf bħali li n-nies tal-Kottonera mhux dan iridu imma jridu dak li wegħedhom hu bi dritt.

Issa jien se nsemmi lista ta' affarijiet li wiegħed li se jagħmel dan il-gvern.

Dan il-gvern wiegħed li f'dawn l-aħħar tliet snin ir-rehabilitation committee se jagħmel 13-il proġett pero' kulma saru huma ħamsa.

Per eżempju, kellu jsir restawr fuq il-berġa ta' Franza fil-Birgu.

Fil-fatt meta jien staqsejt lill-kunsill lokali qalli li dak naddfuh huma pero' r- restawr għadu ma sarx.

L-upgrading ta' Triq id-Dejqa ġewwa Bormla ma sarx.

Ir-restawr tal-faċċata tal-knisja ta' San Pawl b'kumbinazzjoni nbdiet dalgħodu - naħseb li din bdewha għax qed niddiskutu dan l-abbozz ta' liġi u allura dawn jgħidulek li almenu jkun hemm xi ħaġa pożittiva fuqhiex jitkellmu!

L-upgrading fi Triq Alessandra f'Bormla ma sarx.

L- upgrading ta' l-area tal-bieb ta' Santa Liena ta' Bormla qed isiru issa naraw meta jkun lest.

Il-paviment ta' Triq is-Sur u Triq San Nikola fl- Isla għadu ma sarx.

Sar xi ħaġa fuq ir-restawr ta' l-istatwa ta' San Nikola fl-Isla.

Fuq il-Kappella tas-Salvatur fil-Kalkara għadu ma sar xejn u fil-Bajja tar-Rinella kulma sar huwa biss twaħħil ta' railing.

Kellu jinbeda wkoll il-heritage trail, pero' meta staqsejt lill-kunsill lokali dan qalli li għadu ma nbeda xejn.

Dawn l-affarijiet suppost saru sas-sena l-oħra għax issa għandna lista oħra.

Għalhekk wasal iż-żmien li l-gvern Nazzjonalista ma jibqax jidħak bil- poplu.

Min huwa mweġġa', min irid is-serjeta', min irid jara l-proġetti jitwettqu, min irid isib ix-xogħol u min qed jeżisti u mhux jgħix, lill- gvern se jgħidlu daqshekk.

Jien ma nafx kemm il-poplu jissaporti jgħix f'dawn l-inċertezzi kollha.

In a way naħseb li mn'Alla xi ħadd ġietu l-idea li l-kavallieri għandhom jieħdu ħsieb dan il-post storiku ta' Sant'Anġlu għax kieku dan il-post jispiċċa bħal Għar Dalam u Għar Ħasan li qed jittertqu u jitmermru!

Is-sabiħa hi li pulizija jew xi ħadd għassa ma' dawn il-postijiet storiċi ma npoġġux imbagħad bniedem li m'għandux żarbun inpoġġulu s-sigurta' wara l-bieb tiegħu!

X'jimporta li nitilfu t-turisti!

Mr Speaker, jien nieħu pjaċir nisma' lil xi ħadd jikkritika imma mill- banda l-oħra niddejjaq ħafna meta xi ħadd jipprova jagħmel il-kritika biex iweġġa'.

Qed ngħid dan għax kien hawn xi membri parlamentari Nazzjonalisti li tgħidx kemm iddieħku bil-frażi ''Svizzera fil-Mediterran''.

Dawn qalulna: Issa intom se ġġibu l-muntanji u s-silġ!

U jien ngħidilhom: Mela kemm għandna għalfejn nidħku aħna b'dak li qed jgħidu huma li se jagħmlu Venezja mill-Kottonera u li se jġibu l-gondoli!

Mela issa dawn l-affarijiet qed jinżlulhom tajjeb?

Pero' l-ħelwa hi li meta jiena saqsejt lill-ministru min se jkunu dawn il-qaddiefa illi se jkunu qed jaħdmu bi qligħ fil-Kottonera qalli li dawn se jkunu xi żewġ Taljani li se jġibu d-dgħajjes tagħhom hawnhekk.

Qegħdin tajjeb!

Il-ħmar tagħna u jirkbuh il-barranin!

Qabel nagħlaq nixtieq ngħid li fejn is-soltu n-nies konnessi ma' l- abbozz ta' liġi li nkunu qed niddiskutu jkunu preżenti hawnhekk, illum mhu qed nara l-ebda kavallier f'din il-Kamra.

Dan mhuwiex nuqqas tagħhom għax meta jien tkellimt ma' Fra' John Critien qalli li ma kienx jaf li l- Parlament Malti se jkun qed jiddiskuti dan l-abbozz ta' liġi.

Mhux jien biss jiddispjaċini għal dan imma jiddispjaċih ukoll dan il-bniedem għax ħass illi, għalkemm forsi mhuwiex l-obbligu tiegħu li jkun preżenti, almenu xi ħadd min-naħa tal-gvern kellu jinformah b'dan kollu għax b'hekk forsi kien jisma' d-diskussjoni minn fuq ir-radju u jkun jaf kif jaħsbuha ż-żewġ naħat dwar dak li qed niddiskutu llum.

Mr Speaker, nixtieq nagħlaq id-diskors tiegħi billi ngħid li l-gvern Nazzjonalista mhux qed imexxi lil pajjiżna bis-serjeta'.

Meta tan-naħa l- oħra jkunu fl-oppożizzjoni jitkellmu b'mod velenuż u mbagħad meta jkunu fil- gvern jagħmlu proprju l-kontra ta' dak li jkunu qalu.

Jien jiddispjaċini għall-poplu Malti kollu in ġenerali li qed jgħaddi minn din l- inċertezza kbira u allura hemm bżonn li dawn l-affarijiet ma jibqgħux isiru.

Pero' l-poplu dalwaqt se jerġa' jasal għal deċiżjoni oħra.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Chris Agius.

ONOR.

CHRIS AGIUS: Mr Speaker, bħalma ħassew id-deputati li ġew eletti mit-tieni distrett jien ukoll ħassejt l-obbligu li nipparteċipa fid- diskussjoni li għaddejja bħalissa dwar il-Forti Sant'Anġlu.

Jien segwejt b'attenzjoni u interess id-diskorsi tal-kelliema li tkellmu s'issa dwar l- abbozz ta' liġi li qed jawtorizza lill-gvern biex jiġi ratifikat il-ftehim bejn il-Gvern Malti l-Ordni Ospitallier Sovran ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, ta' Rodi u ta' Malta, liema ftehim kien sar nhar il-5 ta' Diċembru, 1998.

Il-kelliema li tkellmu l-bieraħ kellhom laqtiet differenti fid-diskorsi tagħhom.

Filwaqt li l-ministru fetaħ id-diskussjoni u spjega l-artikli kollha li ffurmaw dan it-trattat, l-Onor.

George Vella taha informazzjoni dettaljata dwar id-differenzi li jeżistu bejn dan il-ftehim u dak li kellu fil-ħsieb li jagħmel il-gvern Laburista ma' l-Ordni.

Il-gvern Laburista ried li l-ftehim ma' l-ordni jsir biex il-preżenza ta' din l-istituzzjoni bi storja glorjuża u prestiġġuża tħalli warajha l-frott li minnu jiggwadanja l-poplu Malti kollu.

Gvern Laburista ried - dwar dan kien hemm ftehim u qbil ma' l-ordni fid-draft agreement - li Sant' Anġlu jkun ir-residenza u s-sede tal-Gran Mastru ta' l-Ordni u li din il-forti sservi ta' sede minn fejn isiru l-attivitajiet umanitarji u l-attivitajiet ekonomiċi ta' l-Ordni.

Dan ifisser li l-forti ta' Sant'Anġlu altru milli kien se jservi ta' ambaxxata oħra man-numru kbir ta' ambaxxati li għandha l-ordni mferrxin madwar id-dinja.

L-Onor.

Vella tkellem ukoll dwar is-sovranita' u l-għoti ta' art tal- gvern u semma numru ta' eżempji kif fl-imgħoddi - b'kumbinazzjoni dejjem taħt gvernijiet Nazzjonalisti - ngħataw ċerti artijiet.

Ikun tajjeb li nfakkru kif, per eżempju, il-gżira ta' Kemmuna ngħatat lil ċertu John Gaul pero' bil-ħidma tal-gvern Laburista tas-snin sebgħin, din reġgħet ingħatat lill-poplu Malti.

Mr Speaker, ikun tajjeb li fatti bħal dawn nisimgħu aktar dwarhom, speċjalment aħna li ma għexniex dawn iż-żmenijiet.

Għax imbagħad hemm ukoll il-każ tal-forti Chambrai li għalkemm forsi mhuwiex popolari daqs Sant' Anġlu, dan għandu valur storiku u ingħata għal ftit eluf.

Ikun tajjeb li l-poplu jkun jaf x'sar mill-ftehim ta' Chambrai.

Wara l-Onor.

Vella, il-bieraħ tkellem ukoll sieħbi l-Onor.

Carmelo Mifsud Bonniċi, li bħali jirrappreżenta n-nies tat-tieni distrett.

Wara li ta informazzjoni storika dwar l-Ordni Sovran ta' San Ġwann, tkellem dwar xi proġetti li qed isiru bħalissa fil-Kottonera.

Dwar dawn il-proġetti forsi jkolli ċans nitkellem aktar 'il quddiem.

Dalgħodu kellna l-intervent ta' l-Onor.

Evarist Bartolo li tkellem b'mod konkret fuq dak li hemm bżonn isir biex il-Kottonera tingħata dak li jixirqilha.

Kellna mbagħad lill-Onor.

Herrera li tkellem b'mod legali fuq il-kuntratt u issa għadha kif tkellmet l-Onor.

Rita Law li tkellmet dwar x'suppost għaddej bħalissa fit-tieni distrett.

Issa jien nixtieq nagħti tagħrif qasir li għadu ma ssemmiex dwar il-Forti Sant'Anġlu, Mr Speaker.

Huwa ddokumentat li sa mill-1274 il-Forti Sant' Anġlu kien diġa' magħruf bħala castrum mares iżda l-istess sit kien diġa' jservi ta' fortizza fi żmenijiet aktar imbiegħda.

Fi żmien il-Medju Evu dan kien okkupat minn interessi Sqallin, sabiex fl-1530 il-castrum mares inbidlet il-funzjoni tiegħu u allura ngħata sabiex iservi bħala s-sede tal-Gran Mastru tal- Kavallieri ta' San Ġwann.

Maż-żmien il-kavallieri żiedu ma' Sant' Anġlu ħafna swar u ħafna iktar fortifikazzjoni majestuża li matul iż-żmenijiet laqgħu għall-attakki li kienu ġejjin minn min kien qed jattakka lil Malta, fosthom it-Torok.

Minn hawnhek il-kavallieri ddefendew lil Malta kif ukoll il-Kristjaneżmu meta rebħu l-assedju li kienu għamlu t-Torok fl-1565.

Fl- 1912 il-Forti Sant'Anġlu beda jservi bħala Mediterranean headquarters tal- flotta Ingliża li serviet tul iż-żewġ gwerer mondjali li kellna sakemm imbagħad fil-jum storiku tal-31 ta' Marzu ta' l-1979, meta telaq l-aħħar suldat Ingliż minn fostna, Sant'Anġlu reġa' ġie lura f'idejn il-Gvern Malti.

Issa ħalli mmorru lura għal sentejn ilu meta gvern Laburista kien qed jaħdem sabiex jasal f'xi ftehim ma' l-Ordni tal-Kavallieri sabiex din tieħu l-Forti Sant'Anġlu bħala s-sede tagħha.

Il-ħsieb tal-gvern Laburista ma kienx li Sant' Anġlu jsir xi waħda mill- ħafna ambaxxati ta' l-Ordni mferrxin mad-dinja.

Aħna emminna li r-rabtiet u l-preżenza għal akar minn 200 sena ta' l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta seta' jkollhom kontribut fl-iżvilupp kulturali, soċjali u turistiku ta' pajjiżna għax din l-ordni għandha għarfien internazzjonali.

Kieku l-Forti Sant'Anġlu kellu jkun is-sede ta' l-Ordni żgur li pajjiżna kien igawdi minn ħafna fattur, il-fattur ekonomiku, il-fattur kulturali u l-fattur turistiku.

Il- ħsieb ta' gvern Laburista kien li jinħoloq ammont ta' attivita' li minnha jiggwadanja l-poplu Malti.

Il-Prim Ministru ta' dak iż-żmien, l-Onor.

Alfred Sant, kien qal li ried li l-kavallieri jibdlu Sant'Anġlu f'Vatikan żgħir.

Kien hemm min ikkritika, għal skopijiet tiegħu, l-argument ta' Vatikan żgħir iżda min ried jifhem dakinhar fehem x'ridna ngħidu.

Aħna ridna li Sant' Anġlu jiġġenera interess kulturali, turistiku u kummerċjali, hekk kif min iżur Ruma, ma jistax jonqos li jżur il-Vatikan u minn hemm forsi jakkwista oġġetti ta' tifkira.

Bl-istess mod, pero' fuq livell iżgħar, emminna li Sant'Anġlu seta' joffri interess għal min iżur pajjiżna u fl-istess ħin il-firxa u l-għarfien ta' l-istess Ordni, setgħu jwasslu għal aktar interess sabiex aktar nies, forsi anke membri ta' l-Ordni, iżuru pajjiżna.

Kien hemm ukoll min ipprova jbellagħha lill-poplu li b'xi mod, gvern Laburista kien se jċedi s-sovranita' tal-Forti Sant'Anġlu.

Il-ftehim kellu jikkonferma li Malta ma kenitx se ċċedi s- sovranita' tal-forti ta' Sant'Anġlu lill-Ordni.

Minbarra dan, fl-istess ftehim kellu jkun garantit xogħol ta' manutenzjoni u restawr fuq l-istess forti.

Barra minn hekk il-Gvern Malti kellu jieħu persentaġġ mid-dħul ta' turisti li jżuru l-fortizza kif ukoll persentaġġ minn dħul minn bejgħ ta' bolol u muniti li toħroġ l-Ordni ta' San Ġwann.

Kif diġa' għedt, illum qegħdin hawn sabiex nirratifikaw il-ftehim li kien sar fil-5 ta' Diċembru ta' l-1998.

L-għada li kien ġie ffirmat il-ftehim, fl-ewwel paġna ta' quddiem tal-ġurnal ''The Malta Independent'' kien hemm it-titlu: ''Knights plan Lm1 million restoration of fort St. Angelo.''

Imbagħad l-artiklu jkompli hekk:

"In this agreement the Knights will be granted the use of the upper section of the fort for 99 years.

However the Knights have undertaken to carry out restoration works on the fort which will ammount to USD 3 million or Lm1.4 million.

This was announced by the Order's Grand Chancellor."

J'Alla din il-wegħda ta' restawr tal-forti, li wara kollox hija elenkata f'artiklu 10 ta' l-istess trattat, isseħħ għax min żar Sant'Anġlu f'dawn l- aħħar xhur żgur jaf xi bżonnijiet immedjati ta' restawr għandu bżonn dan il-forti majestuż.

It-telqa li teżisti tikkuntrasta mal-mod u stat li fih kien jinstab Sant'Anġlu meta kien għadu taħt l-Ingliżi qabel is-snin sebgħin.

Niftakar li meta kont għadni żgħir kemm-il darba kont inżur din il- fortizza ma' missieri li kien jaħdem fin-navy Ingliża, pero' dak iż-żmien din kienet miżmuma fi stat ta' perfezzjoni.

Min-naħa l-oħra għadu frisk f'moħħi l-istat li jinsabu fih partijiet minn Sant'Anġlu li rajthom fl- aħħar Birgufest li għamlu.

Dakinhar dan il-post kien miftuħ għall-pubbliku u dawk il-Maltin li marru jżuruh żgur li ma ħadux gost jaraw lil Sant'Anġlu f'dan l-istat.

Għalhekk nerġa' ngħid li j'Alla dan l-investiment fir- restawr u fil-manutenzjoni ta' partijiet minn Sant'Anġlu jseħħ għaliex ċerti partijiet jinsabu fi stat tal-biki u aktar ma jgħaddi żmien, akbar se tkun il-ħsara.

Jien nittama li dan il-ftehim flimkien mal-proġett tal- marina u żviluppi oħra fil-madwar li suppost għandhom isiru jgħinu fl- iżvilupp ta' riġenerazzjoni tal-Kottonera.

Mistoqsija li ilna nisimgħu hija din: Possibbli nistgħu nemmnu u nimmaġinaw li l-iżviluppi infrastrutturali se jkunu biżżejjed sabiex in- nies ta' dawn in-naħat li ntesew min-numru ta' gvernijiet u li tħallew bi problemi soċjali kbar, jieħdu dak li ilhom imċaħħdin minnu numru ta' snin?

U jien nistaqsi: X'sar minnu l-istudju serju li kien sar sabiex ikun hemm pjan ħollistiku ħalli n-nies ta' dawn in-naħat, nies ta' qalb kbira, onesti u ħabrieka, ikollhom futur aħjar?

Hawnhekk nixtieq infakkar il- ħidma li kienet saret fi żmien gvern Laburista min-numru ta' ministri sabiex isir pjan ta' titjib soċjali u ekonomiku fil-Kottonera.

Dakinhar kienu ltaqgħu l-ministru responsabbli mill-edukazzjoni, mis-saħħa, mill- ħarsien soċjali, mill-kunsilli lokali, mill-ġustizzja u mix-xogħlijiet pubbliċi flimkien ma' l-Onor.

Joe Mizzi sabiex bis-serjeta' jsir pjan ħalli l-Kottonera nagħtuha l-vera bżonnijiet li jixirqilha.

Jiena nemmen li hemm bżonn impenn serju min-naħa ta' dawn il-ministeri li llum huma amministrati min-nies differenti.

Hawnhekk nixtieq nistaqsi: X'qed jagħmlu dawn il-ministeri llum f'din l-area meqjusa bħala priority area?

X'qed isir, per eżempju, mill-ministru ta' l-edukazzjoni sabiex il- livell edukattiv tat-tfal u żgħażagħ tan-naħat tal-Kottonera jitjieb u jkun ta' livell xieraq?

Possibbli d-dipartiment u l-ministeru ta' l-edukazzjoni jistgħu jibqgħu jaċċettaw li n-numru ta' tfal mill-Kottonera li jgħaddu għall-junior lyceum jibqa' daqshekk baxx?

Possibbli nistgħu nibqgħu naċċettaw li minn area ta' aktar minn 15,000 ruħ ikollna numru daqshekk minimu ta' studenti li jattendu l-universita'?

Jekk verament nemmnu li l- Kottonera ta' għada tkun aħjar minn dik tal-lum il-gvern għandu jibda jimpenja ruħu f'dawn l-affarijiet.

Dan biex ma nsemmix l-istat fiżiku li jinsabu fih l-skejjel tal-Kottonera li wħud minnhom għandhom aktar minn 100 sena, bħal dik ta' Bormla li nbniet fl-1901.

Possibbli nistgħu nibqgħu naċċettaw li x-xogħlijiet infrastrutturali jinbdew u jibqgħu għaddejjin waqt is-sena skolastika?

Per eżempju, fl- iskola Lorenzo Gafa' tal-Birgu għadhom għaddejjin xogħlijiet kbar ta' ġebel li ilhom għaddejjin numru ta' xhur bil-konsegwenza li l-istudenti qed ikollhom jgħaddu minn qalb it-trabijiet.

Dawn żgur li mhumiex qed imorru l-iskola għall-qalbhom.

L-istess fl-iskola primarja ta' Bormla fejn ix- xogħol fuq is-soqfa qed isir waqt li l-istudenti jkunu qegħdin l-iskola.

Hawnhekk nixtieq nirrimarka li ħafna ġenituri huma nkwetati li jista' jkun hemm xi perikli għat-tfal tagħhom li jattendu din l-iskola.

Issa nixtieq insemmi ftit il-qasam tax-xogħol għax f'dawn in-naħat għandna problema kbira ta' qgħad li ilha tkarkar żmien twil pero' jidher li m'aħniex qed neħduha bis-serjeta'.

Per eżempju, jien kont nistenna li jsiru preparamenti mill-ETC sabiex dawk il-persuni bla xogħol u bla ebda sengħa fil-Kottonera jingħataw taħriġ għall-impjiegi li se jinħolqu.

Il-proġett tal-Kottonera kellu jkollu garanzija ta' xogħol għan-nies qiegħda minn dawn in-naħat.

Fil-fatt meta aħna konna fil-gvern konna wegħedna li n-nies tal-Kottonera kellhom jingħataw prijorita' għax-xogħlijiet li kellhom jinħolqu bis-saħħa tal- proġett tal-Kottonera pero' dan il-proġett, li nitkellem fuqu aktar 'il quddiem, issa ilu sentejn staġnat u minkejja li dejjem iwiegħdu li se jinbeda, għadu ma beda xejn.

Għalhekk jekk mhux se jkun hemm impenn serju min-naħa ta' min hu verament konċernat sabiex il-qgħad fil-Kottonera jonqos ma nafx kif nistgħu nippretendu li l-livell ta' ħajja tan-nies li jgħixu f'dawn l-inħawi jista' jitjieb.

Jien nippretendi li meta jinħolqu ċerti impjiegi f'numru ta' korporazzjonijiet u aġenziji tal-gvern ikun hemm share miżmum apposta għal persuni mingħajr impjieg li joqgħodu f'dawn in-naħat fejn għandna konċentrazzjoni ta' qgħad.

Kif nistgħu nemmnu li hemm impenn serju għal dawn in-naħat meta naraw li meta jinħolqu l-impjiegi mal-korporazzjonijiet tal-gvern - u qegħdin jinħolqu mpjiegi - in-numru ta' nies mill-Kottonera huwa ineżistenti jew inkella minimu għall-aħħar.

Għalhekk in-nies tal- Kottonera m'humiex jieħdu bis-serjeta l-wegħda li għada se jkollhom ħajja aħjar mil-lum għax dawn qed jindunaw li qishom ma jeżistux għal dan il- gvern.

Mr Speaker, jien kont nistenna li dan il-ftehim b'xi mod seta' jikkumplimenta mal-proġetti mwiegħda lill-Kottonera u lin-nies tagħha iżda jidher li f'dawn in-naħat qed ikollna aktar paroli u wegħdi milli fatti.

Jidher li ċerti konċessjonijiet mhux qed isiru u ma sarux fl-interess tan- nies tal-Kottonera.

Meta gvern Laburista ressaq dan il-proġett quddiem din il-Kamra kien hawn min taparsi qagħad jiddefendi l-interessi ta' dawn in- nies pero' dan għamluh għax hekk kien jaqblilhom.

Kemm għajtu dwar l- aċċess li kienu se jibqgħu jgawdu n-nies tal-Kottonera!

Per eżempju, diġa' ngħalqet mina li mix-xatt tal-Birgu tagħti għal dik li aħna nsejħulha t-toqba.

U inutli jkun hawn min igħid f'din il-Kamra u jipprova jbellagħha lill-poplu, b'mod partikolari lin-nies ta' dawn in-naħat, li din il-mina ngħalqet biss temporanjament għaliex lanqas nies Nazzjonalisti li jgħixu f'dawk in-naħat m'huma qed jemmnuha din.

Dawn qed jgħidu li din hija skuża sabiex nilħqu nidraw il-fatt li dawn l-areas mhux se jibqgħu aċċessibbli għalina meta jekk Alla jrid isir il-proġett tal- Kottonera.

Kif għedt diġa' dawn bdew iċaħħduna minn affarijiet li ilna ngawdu għal ħafna snin.

U hawnhekk nixtieq nistaqsi: X'se jagħmel il-kumitat tar- regatta tal-Birgu?

Qed nistaqsi dan għax fl-area fejn qed jitwaqqa' l-blat sabiex isiru l-appartamenti lussużi hemm l-imħażen tar-regatta tal-Birgu.

Ta' min ifakkar li s-sena l-oħra l-kumitat tal-Birgu ma ħax sehem fir- regatta ta' Marzu minħabba nuqqas ta' attenzjoni fuq xogħlijiet li kellhom isiru fuq dawn in-naħat.

Allura jien nistaqsi: Din kienet xi ħaġa premeditata sabiex fil-futur qarib il-klabb tar-regatta tal-Birgu jkollu jżarma minn fejn hu?

Imbagħad b'rabta ma' din l-attivita' sportiva u ma' Sant'Anġlu, insemmi wkoll id-dilettanti tat-tlielaq tal-ħamiem li kelli okkażjoni niltaqa' magħhom ftit tal-ġimgħat ilu minħabba problemi li qed iħabbtu wiċċhom magħhom.

Ikun tajjeb li l-poplu jkun jaf li fin-naħa ta' fuq ta' din il- fortizza, hemm il-klabb tal-ħamiem għall-persuni mill-Kottonera u l-area tal-madwar u min jaf din l-area jaf li dawn qegħdin 'il bogħod mill-abitat u ma jtellfu lil ħadd.

Ftit tax-xhur ilu kelli l-okkażjoni, flimkien ma' l-Onor.

Rita Law, li niltaqa' ma' dawn in-nies li għalihom dan l- isport hu mezz ta' terapija għax uħud minnhom kienu maqbuda fil-vizzju tad- droga.

Dawn in-nies qalulna li kienu għaddejjin minn żmenijiet diffiċli għax skond il-liġi, li għadha mis-snin ħamsin, ma jistax ikollok aktar minn sitt irjus ta' ħamiem jew tiġieġ fuq il-bejt.

Issa dawn id-dilettanti li b'sagrifiċċji personali u finanzjarji jrabbu għexieren ta' ħamiem sabiex jikkompetu u jtajruhom bejn Sqallija u Malta kien qed ikollhom rapporti ta' kuljum u kienu qed iżuruhom tas-sanita' u l- pulizija u jgħidulhom li qegħdin jiksru l-liġi.

Dawn in-nies qegħdin fi stat isteriku u ftit tal-ġimgħat ilu f'din il-Kamra jien għamilt appell f'isimhom sabiex naraw x'jista' jsir biex dawn id-dilettanti jibqgħu jgawdu d-delizzju tagħhom.

Allura jien nistaqsi: Tgħid din il-liġi antika li s'issa tħalliet fuq l-ixkaffa u forsi ħadd ma ta kasha hija skuża biex lil dawn in-nies naqtgħulhom qalbhom u nġegħluhom iżarmaw ħalli joħorġu mill- post li għandhom f'Sant' Anġlu?

Jien nittama li min għandu l-awtorita' hawnhekk iserraħ moħħ dawn in-nies u jiggarantilhom li dawn jibqgħu jgawdu dawn il-premises għas-snin li ġejjin.

Sur President, kif qal tajjeb l-Onor.

George Vella l-bieraħ, il-parti ta' isfel ta' Sant'Anġlu ngħatat lill-konsorzja li ġew fdati mill-proġett tal- Kottonera.

Issa Sant'Anġlu huwa mill-pont 'il ġewwa u, biex ngħid hekk, huwa maqtugħ għalih pero' hemm aċċess għalih permezz tal-pontijiet li saru.

Jien kont nistenna li l-areas storiċi li jagħmlu parti minn Sant'Anġlu ma kellhomx jingħataw b'mod dirett lill-konsorzja sabiex jagħmlu li jridu u jagħmlu proġetti aktar moderni li żgur jistonaw mal-valur storiku li għandu Sant'Anġlu.

Fil-fatt il-partijiet ta' madwar Sant'Anġlu li se jingħataw lill-konsorzja se jkun fihom bini modern bħal ngħidu aħna, yacht club, ħwienet, uffiċini kif ukoll numru kbir ta' bini residenzjali.

Jien nittama li kulmin għandu għal qalbu l-wirt storiku ta' pajjiżna jitkellem kull meta jkun se jsir xi abbuż minn dan il-wirt storiku.

Diġa' kellna t-twaqqigħ ta' xi mħażen li jmorru lura għal żmien il-kavallieri bl- iskuża li kellhom ħsarat irreparabbli u li kienu ta' żmien l-Ingliżi u issa dawn tlifnihom darba għal dejjem.

Jien naħseb li kien aktar minn eżatt is-Sindku tal-Birgu meta qal li jibża' li t-twaqqigħ ta' dawn l-imħażen jista' jkun il-bidu ta' proċess li jwassal għal aktar qerda ta' bini storiku.

Is-Sindku tal-Birgu kompla jgħid li meta jkunu qed jitwaqqgħu dawn l-imħażen jintlaqat bini storiku maġenbu u jgħidu li waqa' waħdu.

Huwa fl-interess tagħna lkoll li dak li salva minn taħt żewġ gwerer ma jispiċċax taħt il-gafef għal skopijiet oħra.

F'din il-Kamra kien hawn min ċaħad li dawn l-imħażen kellhom valur storiku pero' Fr Eugene Zerafa għamel studju serju u dettaljat dwar dawn l-imħażen u qal li dawn huma ta' żmien il-kavallieri.

Dwar dan għamel studju wkoll il-Kaptan Wismayer fejn ikkonferma li dawn l-imħażen imorru lura għal żmien il-kavallieri.

Fil- fatt dan jagħti spjegazzjoni ċara u dettaljata ta' dawn l-imħażen kif ukoll dwar il-lokazzjoni tagħhom u allura żgur li mhux il-każ li wieħed jiddubita li dawn mhumiex ta' żmien il-kavallieri.

Jien ċert li l-ewwel bini se jkun bini residenzjali n-naħa tal-Birgu li tħares lejn il-Kalkara.

Allura fejn qed jiġu mħarsa l-interessi tan-nies tal-Kottonera?

In-nies tal-Birgu żgur mhux se jiggwadanjaw mill-bini ta' dawn l-appartamenti.

Ftit tal-ġimgħat ilu smajna bl-aħbar li l-Casino di Venezia se jmexxi l- casino f'wieħed mill-palazzi tax-xatt tal-Birgu.

Qalulna li dan se joħloq numru ta' mpjiegi u jien nistenna, kif diġa' għidt qabel, li għallinqas naraw li nies mill-Kottonera jkunu eliġibbli għall-impjiegi li qed iwegħduna li se jinħolqu.

Jien nistenna li nies bi kwalifiki neċessarji mill-Kottonera jingħataw priferenza għal dawn l-impjiegi li se jinħolqu.

Nistenna wkoll li l-ETC timpenja ruħha sabiex flimkien ma' l-operaturi tal- Casino di Venezia, tħejji numru ta' korsijiet għal persuni mill-Kottonera sabiex ikunu mħejjija dwar l-impjiegi li qegħdin iwegħduna li se jinħolqu.

Marbuta mal-Casino di Venezia hemm il-ħsieb li jinġiebu xi gondoli ̧ li naħseb li se jibdew jaħdmu mill-Belt għall-Kottonera, u hawnhekk nistaqsi: Dawn se jkunu ta' theddida għax-xogħol tal-barklori li hemm in-naħa tal- Birgu u ta' l-Isla?

Qed nistaqsi dan għax il-barklori li hemm huma nkwetati li bil-miġja ta' dawn il-gondoli, x-xogħol tagħhom se jkun mhedded.

Il-bieraħ l-Onor.

Carmelo Mifsud Bonniċi semma l-waqa' tal-ħajt ta' Bormla.

Naħseb li dan bħali jixtieq l-aħjar affarijiet għan-nies tal- Kottonera pero' hawnhekk nixtieq nistaqsih: Huwa veru li waqa' l-ħajt ikrah ta' Bormla pero' dan hu li riedu n-nies ta' hemmhekk?

Fil-fatt jekk tiltaqa' man-nies ta' Bormla dawn igħidulek li twaqqa' ħajt tal-ġebel sabiex issa għandhom ħajt ieħor bil-vireg tal-ħadid.

Barra minn hekk l- aċċess li ġew imwiegħda għall-parti ċaħħduhulhom ukoll.

Din hi l-viżjoni li għandhom in-Nazzjonalisti għall-Bormla!

Naħseb li meta nieqaf mid- diskors tiegħi ikun hawn xi ħadd min-naħa l-oħra – għalkemm ftit qed ikun hawn membri jitkellmu min-naħa l-oħra ̧ mhux fuq din il-liġi biss iżda anke fuq liġijiet oħra – jsemmi l-proġetti Ii suppost għaddejjin bħalissa fil-Kottonera ̧ fosthom il-proġett tal-marina, il-Pjazza Santa Margerita, id- dar ta' l-anzjani, il-baċir nru.

1 u l-kumpless sportiv.

U ladarba qed insemmi l-proġett tal-marina - dan issa ilu li twaqqaf mis-sajf ta' l- 1998, meta ġejna mwaqqfa b'mod goff milli nkomplu nagħmlu dan ix-xogħol minn dawk li m'għandhomx fuq quddiem nett l-interessi tal-Kottonera – nixtieq ngħid li jidher li se tkun il-parti residenzjali li fiha se jkun hemm involut il-miljuni li se tkun l-ewwel parti li titlaq.

Hemm ukoll il-proġett ta' Pjazza Santa Margerita.

Lili wrewni pjanti mill-isbaħ u dan huwa proġett li verament jixraq għall-area fejn qiegħed pero' dan il-proġett ilu ħafna wieqaf u ħafna xhur bl-iskuża li għaddej ix- xogħol fuq id-dar ta' l-anzjani.

Għalhekk meta jitkompla l-Bambin biss jaf.

Allura jien nixtieq nistaqsi: Meta se jitkompla dan ix-xogħol?

U x'se jiġri minn dik il- ground li hemm li ħadu biċċa minnha u qed iċaħħdu lit-tfal tagħna milli jkollhom fejn jilgħabu anke waqt il-ħin ta' l-iskola?

Dan sar ukoll b'detriment għan-nursery tas-St.

Georges għaliex dawn kienu jitħarrġu fil-logħba tal-football hemmhekk.

U hawnhekk nistaqsi: Għalfejn in-nies ta' dawn in-naħat qegħdin ikunu ttrattati b'mod inferjuri minn ċittadini oħra Maltin?

Nixtieq insemmi wkoll id-dar ta' l-anzjani li qamet ħafna flus u damet tiela' ħafna.

Fil-fatt din inbdiet taħt gvern Nazzjonalista, tkompliet fis-sentejn ta' gvern Laburista u nfetħet minn gvern Nazzjonalista.

Dan huwa proġett mill-isbaħ u ta' min ifaħħru għax din id-dar komda u lussuża verament tixraq lill-anzjani tagħna ħalli jkunu jistgħu jqattgħu l- kumplament ta' ħajjithom f'aktar kumdita'.

Mr Speaker, se jkollna wkoll kumpless sportiv iżda jien nistaqsi: X'aċċess se jkollhom l-għaqdiet sportivi tal-Kottonera għall-użu tal- faċilitajiet?

Naħseb li jkun aktar xieraq kieku l-għaqdiet sportivi tal- Kottonera jkollhom il-possibbilta' kollha li jużaw dan il-kumpless għat- taħriġ tal-membri tagħha.

Jien nemmen li Sant'Anġlu kellu jkun il-bidu ta' ċaqliq għal żvilupp fil- Kottonera.

Dan il-forti kkumplimentat ma' l-għarfien internazzjonali ta' l- ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, ta' Rodi u ta' Malta għandu potenzjal kbir.

Aħna dejjem emminna li dan għandu jkun il-qawmien tal-Birgu u l- qawmien tal-Kottonera kollha.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Nitlob lill-Ministru biex, jekk jogħġbu jressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

F'nofsinhar id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

JOE BORG: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra, għal lejla, it-Tlieta, 30 ta' Jannar, 2001 fis-6:00 p.m. b'din l-aġenda: Abbozz ta' Liġi dwar it-Ratifika ta' Trattati (Sant' Anġlu) - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Dazji ta' Importazzjoni - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ippjanar ta' l-Iżvilupp - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kontroll tal-Pestiċidi - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li Jimplimenta Miżuri ta' l-Estimi - Kumitat;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta (Emenda Nru 2) - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Condominia - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju – Tieni Qari (Kont.);

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż – Kontinwazzjoni;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurezza Ġenerali u Kwalita' tal-Prodotti - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Self Lokali - Tielet Qari; u

Abbozz ta' Liġi dwar il-Proċeduri Legali - Tielet Qari.

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data – Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza tad-Dwana – Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Joe Cilia.

ONOR.

JOE CILIA: Mr Speaker, proprju fil-weekend li għadda l-Partit Laburista żamm il-konferenza ġenerali annwali tiegħu li fiha rajna tibdiliet interni anke fl-amministrazzjoni tal-partit.

Apparti minn hekk kien hemm diskussjoni u kontribut min-naħa tad-delegati fuq erba' mozzjonijiet.

Fil-fatt kien hemm tnejn li l-enfasi tagħhom kienet fuq il- politika barranija tal-partit u proprju fil-mozzjoni dwar "Malta, Svizzera fil-Mediterran", kien hemm il-possibbilta' li wieħed jispjega r- relazzjonijiet li jixtieq jibni l-Partit Laburista fil-konfront ta' l- Unjoni Ewropea.

It-tieni mozzjoni fuq il-qasam ta' l-affarijiet barranin kienet imsejħa "Malta, Gżira ta' Paċi" u ovvjament kienet tikkonċerna wkoll l-isfera internazzjonali.

Barra dawn kien hemm żewġ mozzjonijiet partikolari li kienu ta' interess lokali.

Waħda minnhom - u smajna ħafna dwarha mhux biss fil-konferenza imma anke fit-toroq - kienet intitolata "Gvern tat-Taxxi" u l-oħra - u jien inħoss li kienet il-pern tal-konferenza kollha - kienet intitolata "Inizjattiva u Wens f'Soċjeta' b'Opportunitajiet Ġodda".

U jien proprju fuq din it-tema ta' l-inizjattiva nixtieq inħares lejn x'inhu jiġri fil-qasam tas-self-employed taħt il-gvern preżenti.

Il-mozzjoni fiha nfisha kienet mozzjoni mifruxa ħafna għaliex l-inizjattiva tfisser li wieħed jagħti lil dak li jkun l-ispazju neċessarju biex ikun jista' jiżviluppa l-ideat li jkollu l-bniedem.

Din fil-fatt wieħed jista' japplikaha għall-isferi kollha, kemm għal dak li huwa l-ambjent, kemm jekk qed nitkellmu fuq il- qasam ta' l-edukazzjoni, kemm jekk wieħed jitkellem fuq il-qasam tat- turiżmu, kemm fuq il-postijiet tax-xogħol tal-ħaddiema tagħna, industrija u b'mod partikolari fuq is-self-employed.

Jekk wieħed jitkellem fuq l-inizjattiva inkwantu għas-self-employed, wieħed jara li llum is-self-employed jinsab mitluf u mingħajr direzzjoni.

L- unika direzzjoni li jidher li qed jingħata bħalissa s-settur tas-self- employed huwa dik negattiva.

F'diversi okkażjonijiet il-gvern, anke fl- aħħar diskors tal-budget, dejjem qies dan is-settur bħala wieħed tal- ħallelin.

Saħansitra l-ministru li llum huwa responsabbli mill-finanzi anke uża din it-terminoloġija fil-konfront ta' dan is-settur.

Jien ngħid li aħna nħarsu lejn dan is-settur b'mod differenti.

Is-self-employed għall- Partit Nazzjonalista huwa sors ta' taxxi u xejn iktar.

Hafna drabi nisimgħu speeches, nisimgħu nies li jkunu konċentrati fuq dan il-qasam jgħidu kif huwa l-mutur ta' l-ekonomija li fuqu irridu nibnu s-sisien, imma fil- prattika jidher li dan il-gvern iħares lejh biss bħala sors ta' taxxi kif se jipprova jimla ftit mill-ħofra finanzjarja kbira li rnexxielu jibni.

Diversi huma l-eżempji li wieħed jista' jagħti.

Dan l-aħħar jiem kellna ż-żieda f'dawk li għandhom x'jaqsmu mat-tariffi li jitħallsu lit-tourism authority.

Din iż-żieda laqtet diversi aġenziji mhux kbar.

Issa mhux qed nitkellmu fuq l-operaturi l-kbar imma qed nitkellmu fuq dak li jaqla' l-għajxien tiegħu proprju minn dan il-qasam.

Barra dawn il-fees illum dan il-gvern għolla wkoll il-bolla.

Meta ma kienx fil-gvern din kienet balla imma llum il-ġurnata żiedha mhux biss għas-self- employed imma anke għall-ħaddiema in ġenerali.

Żied ukoll il-costs marbutin ma' l-enerġija, ma' l-ilma u d-dawl.

Dan minkejja li l-gvern tal- lum kien jgħajjar lilna bil-mod kif konna se nżidu t-tariffi.

Din il- miżura qed teffettwa negattivament lill-familji Maltin u Għawdxin u fiha nfisha hija miżura li qed tkompli tnaqqas il-flus fl-idejn biex jintefqu fil-qasam tal-kummerċ.

L-enerġija hija element essenzjali tan-negozju u ċertu negozju jiġi affettwat iktar minn ieħor.

Per eżempju, fil-qasam tal-catering, biex nagħtu eżempju klassiku, il-cost huwa marbut id f'id proprju ma' l-użu ta' l-elettriku.

U hawn irrid ngħid li l-għoli tal-kontijiet jidher li qed ikun piż iebes wisq biex jinġarr minn min tassew aħna rridu nirrispettaw.

L- istess, iż-żidiet tal-planning authority ma ħallewx effett negattiv biss fuq l-għarajjes u ż-żgħażagħ li jkunu jridu jibnu r-rokna tagħhom imma anke fuq il-qasam tan-negozju.

Barra minn hekk ħafna drabi jkollhom n-negozji jkollhom dawk id-defaulters li jkunu ħadu affarijiet mingħand in-negozjant u ma jħallsuhx imma biex jirrikorri l-qorti u jieħu l-ġustizzja - u dan ma jgħoddx għas-self-employed biss imma għall-poplu in ġenerali - dan il-gvern għabbieh b'piżijiet akbar.

Issa, l-aħħar waħda li smajna kienet fuq l-iskips għar-rimi.

Dawn diġa' kienu qed iħallsu ferm aktar milli jħallas normalment the man in the street u issa qed naraw li anke hemmhekk se jkun hemm iż-żidiet.

L-aħħar waħda li qiegħda donnha tispikka bħalissa hija l-kwestjoni tal-parking.

Minħabba nuqqas ta' traffic management serju fejn hemm il-qasam tal-kummerċ qed jispiċċaw jitwaħħlu tabelli no-parking.

Dawn huma affarijiet li jtellfu ħafna l-kummerċ u ħafna drabi kienu anke l-kawża ta' nies li jiġu fl-idejn u jispiċċaw il-qorti.

Il-verita' hi li l-burokrazija li qed idaħħal dan il- gvern ukoll qed iżżid il-piżijiet għan-negozjant iż-żgħir.

L-ispejjeż li qed jagħmlu biex jiġu in compliance mal-liġijiet u mal-miżuri ġodda li qed idaħħal dan il-gvern ukoll huma konsiderevoli.

Dan kollu li semmejt jirriżulta f'nuqqas ta' spazju għan-negozju biex ikun jista' jieħu l- inizjattiva.

Mr. Speaker, fid-diskors tal-budget intqal ukoll li l-gvern se jmur għal eżerċizzju ta' benchmarking fuq is-self-employed.

Aħna ngħidulu li din m'hija xejn ħlief miżura li permezz tagħha se jerġa' japplika sistemi antikwati li kienu jissejħu exofficio.

Ovvjament il-gvern ta nomenklatura ġdida lil din is-sistema imma fir-realta' hija sistema ta' ex-officio.

Qed jgħid li se jibda jaqbad bands differenti bħal nutara, benneja, bajjada, mechanics, ikun xi jkun il-qasam tan-negozju li wieħed jaħdem fih u jistipula hu skond l-average li jara jew skond dak li jkun qed jiġri fil- pajjiż mit-tax compliance unit kemm għandu jħallas taxxa dak is-settur.

Aktar minn hekk il-gvern qed jgħid li din is-sistema gradwalment se titfassal f'waħda ta' minimum tax.

Mela kull kategorija tan-negozju fil- pajjiż, hu x'inhu, retailer, ħanut żgħir, nerġa' ngħid, fl-oqsma tas-snajja jew professjonist, il-gvern jgħidlu: Int l-inqas taxxa li tista' tħallas hija daqshekk.

Mr. Speaker, fil-passat il-Partit Nazzjonalista kien jgħid li kien se jadotta skemi personalizzati anke fil-qasam tas-servizzi soċjali.

Fejn marret din il-filosofija?

M'għadux jara li hemm differenza bejn negozju f'lokalita' u negozju f'lokalita' oħra?

Dan il-gvern jidher li dan kollu qiegħed iwarrbu.

Jien nixtieq nagħmilha ċara li aħna favur il-ġbir tat- taxxi imma jien ngħid li l-gvern għandu jagħfas fejn għandu jagħfas.

Aħna għennih biex ifassal it-tax compliance unit u ma fixkilnih f'xejn.

Tajna l- kontribut tagħna fejn stajna.

Barra minn hekk, għodda għandu jekk irid il- gvern jagħfas fejn għandu jagħfas, imma ħafna drabi jagħżel li jagħlaq għajnejh.

Il-maġġoranza kbira tal-poplu qed ibati bil-metodoloġija li qed juża dan il-gvern fil-ġbir tat-taxxa, metodoloġija li tagħfas l-aktar fuq iż-żgħir, fuq min ma jiflaħx u fuq il-klassi medja li ħafna mis-self- employed jaqgħu fiha.

Mill-banda l-oħra l-politika Laburista, anke f'dak li rajna fil- konferenza ġenerali tal-partit, hija waħda dinamika, tħalli l-ispazju għall- inizjattiva, tirrispetta lil min għandu jiġi rispettat u tara li min jaħrab ir-responsabbiltajiet tiegħu lejn is-soċjeta' jagħmel tajjeb għan- nuqqasijiet tiegħu.

Din hija d-differenza bejna u bejn il-gvern preżenti.

Il-gvern preżenti jħares lejn is-self-employed solament bħala sors ta' income.

Fejn jiġi għall-aġevolar, għall-għajnuna, għall-appoġġ u għas- solidarjeta' ma' dan il-qasam tant importani jidher li l-gvern qiegħed jabbanduna kollox.

Aħna nemmnu li f'dan is-settur tas-self-employed hemm nies li dawn ħolqu in-niche tagħhom, ħolqu r-rokna tagħhom, ħolqu l-impjieg tagħhom u ta' ħaddieħor li jaħdem magħhom u allura għandna nirrispettaw is- sagrifiċċju li jagħmlu biex jaslu għal dan l-istat.

Irridu nifhmu wkoll li jekk il-konsumtur ma jkollux disposal income biżżejjed imbagħad lilhom iktar inkomplu ngħaddsuhom 'l isfel.

Jiena naħseb li n-negozji ż-żgħar m'għandhomx futur sabiħ taħt il-politika preżenti ta' dan il-gvern u l- unika politika li tista' tagħti serħan il-moħħ u wens lil dan is-settur hija dik Laburista.

Illum sfortunatament għandna gvern li anke meta jitqajmu issues bħalma huma l-ħinijiet tal-ħwienet, nibdew naraw il-fares.

Naraw il-permessi li joħorġu jridu jerġgħu jinbidlu u naraw pulizija li kważi kważi jintimidaw lin-nies.

Min għandu l-inkarigu li jara li jkun hemm is-serjeta' fil-pajjiż minflok jara kif se nlaqqgħu n-nies qed jaħrab u jgħid: Issa, naraw xi tgħid il-qorti.

Hekk se nibdew nittrattawhom il-problemi li jinqalgħu?

Bir-rata li għaddejja l-qorti naħseb li ma tantx għandna naraw xi inizjattivi kbar.

Il-konferenza ġenerali tal-Partit Laburista kienet xi ħaġa li nħasset u li tat arja ġdida lill-pajjiż.

Min segwa l-konferenza ġenerali nduna li minnha ħarġu ħafna ħsebijiet u ideat.

Jiena ngħid li aktar ma jgħaddi ż- żmien aktar se jiżdiedu u aktar se jiġu kkonkretizzati l-ideat min-naħa tal- Partit Laburista.

Minkejja d-diffikultajiet li għandna tal-media, il-ftit li għandna hija tajbin u b'saħħitha, qed tagħmel impatt kbir u jidher li l- maġġoranza l-kbira tal-poplu qed tifhem il-politika Laburista.

Nagħlaq billi ngħid li bil-politika Laburista biss il-poplu jkun jista' jkollu tmexxija li turi serjeta' u tmexxija li turi l-inizjattiva għal dan il- qasam tas-self-employed.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Chris Cardona.

ONOR.

CHRIS CARDONA: Mr Speaker, fil-pajjiż dalwaqt jerġa' jkollna l- elezzjonijiet tal-kunsilli lokali.

Din hija esperjenzi ta' kull sena li jiena ngħid mhux drajniha biss pero' hija kważi esperjenza li qegħdin nieħdu for granted.

Barra minn hekk dejjem niġu bl-istess argumenti dwar dawn l-elezzjonijiet.

Il-partiti diġa' bdew bil-kampanja tagħhom u ovvjament huwa inevitabbli li f'din il-Kamra jkun hawn diversi kelliema miż- żewġ naħat li jgħidu x'jaħsbu dwar dawn l-elezzjonijiet u x'jaħsbu li jfissru għall-poplu Malti.

Pero' xi jfissru eżattament u x'għandu jkun ir- rwol tal-kunsilli lokali fil-pajjiż tagħna?

X'għandu jkun ir-rwol ta' l- elezzjonijiet tal-kunsilli lokali?

Għalkemm it-terms of reference tal-kunsill lokali huma ċari u għalkemm dawn joperaw fil-parametri ta' liġi pero' s-sinifikat veru ta' elezzjonijiet tad-diversi lokalitajiet ftit nitkellmu fuqu.

Jien ma nemminx żgur li dawn l-elezzjonijiet għandhom ifissru xi forma ta' pika partiġġjana.

Sfortunatament hekk qed jiġri u n-nies proprju ddejqu li kull sena jkollok liż-żewġ partiti li jassedjawhom b'materjal dwar il-kandidati tagħhom.

Ovvjament din il-pika qed idejjaq lin-nies, u forsi għalhekk jien nasal biex ngħid li nibqa' nemmen fil-politika oriġinali li kellu l-Partit Laburista li fil-kunsill lokali m'għandux ikun hemm kontestazzjoni fuq bażi politika.

Il-Partit Laburista jemmen li ċ-ċittadini għandhom jikkontestaw fuq bażi individwali, pero' inevitabbilment kellu jikkontesta dawn il- kunsilli lokali minħabba l-mod kif żviluppat l-istorja ta' dawn il-kunsilli lokali.

Jiena ngħid biss li ma tagħtihomx tort lin-nies li ddejqu jisimgħu kull sena għal xahar sħiħ fuq dawn il-kunsilli u dwar lil min għandhom jivvutaw u min m'għandhomx jivvutaw.

Din hija xi ħaġa li se jkollna nħabbtu wiċċna magħha fix-xahar li deħlin fih.

Ma nemminx lanqas li r-riżultat tal-kunsilli lokali għandu jkun interpretat b'xi mod li jagħti rebħa lill-partit jew lill-ieħor.

Ma nemminx li dawn l-elezzjonijiet għandhom ikunu ġirja sfrenata bejn il-partiti għal min hu l-aħjar jew inkella ġirja għall-voti.

Nemmen li fl-aħħar mill-aħħar dawn l-elezzjonijiet għandhom ikunu elezzjonijiet li fihom jirbaħ iċ- ċittadin f'dik il-lokalita', li jirbaħ kulħadd li jkun jiddependi minn dak il-kunsill partikolari.

Nemmen li dawn l-elezzjonijiet ta' dawn il-kunsilli lokali għandhom ikunu wkoll sinjal għal tmexxija serja għall-kunsilliera preżenti li verament ikkontribwew jew inkella juru li se jikkontribwixxu b'mod serju u dekoruż speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam ma' kif jintefqu l-flejjes li jingħataw.

Politikament, Mr Speaker, irrid ngħid li jinħoloq kuntrast ukoll dwar dan il-punt għaliex qegħdin nisimgħu li l-gvern iddeċieda li jnaqqas il-flus minn ċerti fondi ta' ċerti kunsilli lokali.

F'ċerti lokalitajiet dan it- tnaqqis qed iwassal għal diffikultajiet fit-tmexxija tal-kunsill lokali partikolari.

Dan l-aġir jikkuntrasta bil-kbir ma' dak li kien jgħid il- gvern meta kien fl-oppożizzjoni bejn l-1996 u 1998.

F'dawk iż-żmenijiet kien hemm attakk kontinwu minn kelliema tal-Partit Nazzjonalista, dak iż- żmien fl-oppożizzjoni, fuq l-approach li kien ħa l-gvern Laburista fit- tmexxija tal-kunsill lokali li llum il-ġurnata.

Jien nemmen li r-riżultati ta' l-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali għandhom ikunu f'direzzjoni li ċ-ċittadin juri li jrid amministrazzjoni tajba u li jrid ikun hemm inizjattivi ġodda u mhux taxxi ġodda.

U hawnhekk ukoll irrid insemmi jien l-inizjattiva biex jintroduċi taxxi ġodda li kien se jieħu l-kunsill lokali ta' Birkirkara.

Dan il-kunsill lokali pprova jagħmel taxxa ta' Lm25 għall-parking u naħseb ta' min ifaħħar l- oppożizzjoni li għamlu l-kunsilliera laburisti ta' Birkirkara li ġġieldu l- impożizzjoni ta' din it-taxxa ġdida u rraġunaw li din mhux talli m'hijiex se ssolvi l-problemi imma se toħloq problemi akbar.

Hija impożizzjoni ta' taxxa ġdida u hija deċiżjoni li ma tmurx ma' l-andament ta' kif għandu jmexxi kunsill f'lokalita' tiegħu.

Mr Speaker, jien nemmen li kunsill ma jridx ikun pernjat fuq seminars, fuq taħdidiet u paroli fil-vojt ta' ħafna maġija u stilel.

Barra minn hekk, għalkemm Malta hija gżira żgħira fil-lokalitajiet differenti jeżistu problemi differenti u wieħed ma jistax imexxi l-kunsill lokali tal-Mellieħa bl-istess mod li jmexxi l-kunsill lokali ta' Birkirkara.

Bl-istess mod ma tistax tmexxi kunsill lokali ta' Birżebbuga bil-mod kif tmexxi kunsill lokali ta' Hal Lija jew ta' Hal Balzan għaliex huma lokalitajiet li l- esiġenzi tagħhom huma differenti, l-ammont ta' nies li jgħixu fihom huma differenti, it-tip ta' negozju li hemm f'dawn il-lokalitajiet huma differenti u għaliex l-ammont ta' traffiku li jgħaddi minn dawn il- lokalitajiet huma differenti.

Illum il-kunsilli lokali m'għadhomx esperiment.

Illum suppost qbadna ritmu xogħol u dan ix-xogħol żgur li mhux se jsir permezz ta' seminars u paroli fil-vojt.

Dan irid isir permezz ta' xogħol u b'inizjattivi ġodda fis-setturi differenti ta' kull lokalita'.

Mr. Speaker, l-oppożizzjoni Laburista temmen li l-Maltin verament jemmnu li nistgħu nagħmlu ħafna aħjar fil-livell lokali speċjalment fl- edukazzjoni u fl-isport.

Il-kunsill jista' bla dubju ta' xejn jgħin fil- mod ta' kif l-edukazzjoni u l-isport - li huwa relatat ħafna mas-settur edukattiv - fir-raħal jingħataw direzzjoni aħjar.

Għandek, per eżempju, libreriji, għandek per eżempju, il-kunsilli skolastiċi u huwa possibbli ikun hemm relazzjoni bejn il-kunsill skolastiku u l-kunsill lokali.

Għandek it-tournaments ta' l-isports u s-settur tas-saħħa li huwa settur ieħor li jista' jaħdem ħafna fih il-kunsill lokali individwali ta' kull belt u raħal.

Sfortunatament din ir-relazzjoni bejn il-kunsill lokali u s- saħħa ma tingħatax daqshekk enfasi pero' naħseb wasal iż-żmien li tingaħta iżjed enfasi għaliex kif għedt aktar kmieni l-kunsilli lokali m'għadhomx f'fażi ta' esperiment imma llum għandhom esperjenza ta' snin ta' ħidma.

Mr Speaker, l-anzjani huma settur ieħor fejn il-kunsill lokali jista' jagħmel ħafna.

Naħseb li hemm relazzjoni wkoll kemm bejn ix-xogħol li jagħmel il-kunsill lokali fis-settur ta' l-anzjani vis-a-vis ir-relazzjoni ta' kunsill lokali mas-saħħa.

B'ċertu sodisfazzjon tinnota li anke b'mod dirett il-parteċipazzjoni taż-żgħażagħ fuq livell lokali qiegħda dejjem tiżdied.

U donnhom li ż-żagħżagħ qegħdin jemmnu iżjed fil-parteċipazzjoni tagħhom f'livell ta' kunsill lokali.

Naraw il-parteċipazzjoni taż-żgħażagħ anke b'mod indirett, per eżempju, permezz ta' subcommittees li jiġu fformati fil-kunsill lokali.

Ix-xogħol li jagħmel il-kunsill lokali fis- settur ta' persuni bi bżonnijiet speċjali, il-mod ta' kif jirrelata, per eżempju, ix-xogħol li jagħmel f'dak li għandu jaqsam ma' xogħol ta' toroq, f'dak li għandu x'jaqsam ma' toroq li huma taħt il-ġurisdizzjoni tal- kunsill lokali u l-ambjent.

Dawn huma kollha setturi li żgur mhux se jissolvew bis-seminars, mhux se jissolvew ruħhom bid-diskussjonijiet u bl-artikli fil-gazzetti.

Dawn huma setturi li verament jistgħu jmorru għall-aħjar jekk ikollna kunsilli lokali li għandhom inizjattivi, li jridu jaraw li jridu jġibu l-ħajja ta' kull ċittadin fil-kunsill fil-lokalita' tagħhom aħjar bix-xogħol li huwa ta' ċertu serjeta' u ċertu galbu u b'xogħol ukoll li se jagħti l-frott fl-aħħar mill-aħħar mhux biss lil dik il-lokalita' individwali pero' anke fuq bażi nazzjonali.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla t-Tlieta, 30 ta' Jannar, 2001 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

BEEF - IMPORTAZZJONI - KONTROLLI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Fid-dawl tal- fatt li l-marda tal-BSE u CJD qed tinfirex, jista' l-Ministru jara li jiddaħħlu miżuri immedjati ta' kontrolli fuq il-beef importat, bħal barcoding fuq kull qatgħa tal-beef, sabiex ikunu provduti d-dettalji ta' l- istorja tal-prodott sa mit-twelid u l-qatla għall-assigurazzjoni tal- konsumaturi?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel il-mistoqsija lill Ministru kkonċernat.

UE

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jwieġeb mistoqsija parlamentari nru.

22693 li oriġinarjament saret lil-Viċi Prim Ministru u ċioe jista' jgħid jekk żgħażagħ li huma illiterati u bla snajja', jew inkella semi-skilled jew li għandhom livell ta' edukazzjoni medju, hux qed jew hux ser ikunu jistgħu jipparteċipaw fil-programmi ta' l-Unjoni Ewropea?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li fil-programm Leonardo hemm opportunitajiet għall-ħaddiema mill-postijiet tax-xogħol biex jieħdu sehem fi proġett ta' Mobility.

Il-programm Leonardo ma jimponi ebda livell ta' kompetenza akkademika jew vokazzjonali.

VAPURI TAĦT IL-BANDIER MALTIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid bħalissa kemm hemm vapuri taħt il- bandiera Maltija li għal raġuni jew oħra jinsabu miżmuma f'portijiet barranin?

F'liema pajjiżi u għal liema difetti?

ONOR.

ĊENSU GALEA: L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant għadha qed tinġabar u r-risposta tingħata f'xi seduta oħra.

TRABIJIET FL-ARJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid x'kontroll se jsir mid-dipartiment għall-ambjent dwar trabijiet/għabra fl-arja meta jibda l-proġett proprju tal-Kottonera u issa li qed issir l-iskavar/bini għall-kumpless sportiv fil-Marsa?

Kif se jsir permess li minbarra eluf ta' residenti fl-inħawi hemm tlett skejjel kbar; Ġużeppi Despott, De La Salle u St Edwards?

Japrezza li ħafna trabijiet fl-arja jistgħu jkunu ta' periklu għas-saħħa, speċjalment għal dawk li jsofri bl-ażma?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab infurmat li mhuwiex mistenni li x- xogħlijiet fil-Kottonera ser jikkaġunaw xi inkonvenjenza lir-residenti jew lill-iskejjel fil-viċin; dan minħabba l-fatt illi l-kontroll tat-trabijiet fl-arja minn dan il-proġett kienu ġew ikkunsidrati qabel fil-permess ta' l- iżvilupp ta' dan l-istess proġett.

Il-miżuri li ser jittieħdu għall-kontroll ta' trabijiet fl-arja huma dawn:

'water sprays' ser jintużaw biex inaqqsu l-inkonvenjent ta' trabijiet fl- arja filwaqt li jkun qed isir l-iżvilupp.

Ser jittieħdu wkoll miżuri adekwati sabiex il-vetturi kollha li jitilqu mill-post fejn qed isir l-iżvilupp u li għandhom x'jaqsmu ma' dan l- iżvilupp ma jarmux tajn jew materjal ieħor fit-toroq.

Filwaqt li jkun qed isir dan il-proġett id-Dipartiment għall-Ħarsien ta' l- Ambjent flimkien ma' l-Awtorita' ta' l-Ippjanar ser jagħmlu spezzjonijiet regolari sabiex ikunu jistgħu jaraw jekk hux kollox sejjer kif suppost.

Ninforma l-Onorevoli Interpellant li ma hemm l-ebda xogħol ta' skavar/bini għal kumpless sportiv fil-Marsa.

PULIZIJA - BORMLA - TRAB FL-ARJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid jekk il-pulizija hux qed tieħu xi prekawzjonijiet speċjali issa li beda x-xogħol fuq il-kumpless sportiv f'Bormla biex jiġi żgurat li ma jkunx hemm periklu għat-tfal ta' l-iskejjel fil-viċin?

Peress li trakkijiet kbar mimlija bit-terrapien qed jgħaddu regolarment mit- triqat viċin l-iskejjel De La Salle, St Edwards u Ġużeppi Despott u meta jibda x-xogħol fuq il-proġett tal-Kottonera dan il-periklu jikber, jista' l- Ministru jara li din is-sitwazzjoni tiġi rimedjata?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi minn meta beda l-proġett imsemmi mill-Onorevoli Interpellant, il-Pulizija ħadet ħsieb li jsiru l- arranġamenti meħtieġa sabiex kemm jista` jkun ma jkunx hemm periklu.

SKEJJEL - SKOLA TA' SANTA VENERA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid il-persuna li tgħallem l-IT fl-iskola sekondarja tas-subien ta' Santa Venera meta se tingħata l-opportunita' li tagħmel il- Conversion Diploma Course fil-Computer Studies Education fl-Universita' ta' Malta?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li fl-Ċirkulari li ħarġet fit-22 ta' Mejju 2000, ref: OPS 4/2000, għalliema tas-Sekondarja ġew mitluba biex japplikaw biex jgħallmu s-suġġett "ICT Applications".

Dawk li kienu se jiġu magħżula kienu ser jintbagħtu biex jagħmlu 'Conversion Diploma Course in Computer Studies' fl-Universita` ta' Malta.

Sfortunatament għal din is-sejħa applikat persuna waħda li ma kinitx eliġibbli skond is-sejħa ta' l-imsemmija ċirkulari.

Huwa maħsub li din iċ- ċirkulari terġa toħroġ din is-sena fejn fiha sejra tiġi mogħtija l- opportunita` biex l-għalliema fis-sekondarja jkunu jistgħu japplikaw.

DIVIŻJONI TA' L-EDUKAZZJONI - DIRETTURI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid matul is-sena 2000 u 2001 s'issa kemm kien hemm diretturi li rtiraw bl-eta' mill-ħatra tagħhom fid-diviżjoni ta' l- edukazzjoni?

Min kienu?

Kemm minn dawn kien hemm li ngħataw estensjoni tas-servizz?

Min kienu?

Kemm minn dawn żammew il-poter li jonfqu mill- budget tad-diviżjoni ta' l-edukazzjoni?

Min huma?

Liema line items għandhom awtorizzazzjoni jonfqu minnhom?

X'nefqiet għamlu minn dawn il- line items fis-sena 2000 u 2001?

ONOR.

LOUIS GALEA: Kien hemm żewġ diretturi li rtiraw bl-eta` mill-ħatra tagħhom fid-Diviżjoni ta' l-Edukazzjoni.

Dawn kienu Ms Carmelina Debono u Mr Joseph Sammut.

Ħadd minnhom ma ingħata estensjoni tas-servizz u ħadd ma żamm il-poter li jonfoq mill-budget tad-Diviżjoni ta' l-Edukazzjoni.

SKEJJEL - GUIDANCE/PSS TEACHERS

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: B'riferenza għat-tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

22514, jista' l- Ministru jgħid kemm-il guidance and PSS teachers attendew għal-laqgħa dwar is-sena Ewropea tal-Lingwi?

Kien hemm mill-iskejjel tal-Knisja u indipendenti?

Jekk fl-affermattiv, kemm attendew minn dawn l-iskejjel?

Min liema skejjel?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li ntbagħtet ċirkulari lill-iskejjel kollha, Statali, tal-Knisja u Indipendenti.

Attendew 110 Guidance Teachers li numru minnhom jgħallmu wkoll il-PSE.

95 kienu mill-Iskejjel ta' l-istat.

16 kienu mill-Iskejjel tal-Knisja 1 minn Skola Indipendenti.

FTUĦ TA' SPIŻERIJI PRIVATI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Mnistru jirrispondi l-kumplament tal-mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nirreferi lill-Onorevoli Interpellant għar-Risposta li tajt fil-Mistoqsija Parlamentari Nru. 22850.

FURJANA - CASA GASPE - LIFT

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid fiex wasal il-ħsieb li jitwaħħal lift ġewwa Casa Gaspe, fil-Furjana?

ONOR.

LOUIS GALEA: Jekk l-Onor.

Membru qed jirreferi għad-Dipartiment tal-Kultura fi Triq ir-Repubblika, Valletta, informat li l-lift ġie stallat u kummissjonat f'Settembru 2000.

XOGĦOL MINGĦAJR PERMESS

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ittellgħu nies il-qorti talli ħaddmu nies mingħajr permess is-sena l-oħra u x'weħlu f'kull każ?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien infurmat li n-numru ta' persuni li ttellgħu l- Qorti s-sena l-oħra għax naqsu li jinnotifikaw lill-Korporazzjoni tax- Xogħol u t-Taħriġ bl-impjieg magħhom ta' ħaddiema kien ta' 238.

Qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra Tabella li turi l-informazzjoni mitluba fl-aħħar parti tal-Mistoqsija.

XOGĦOL MINGĦAJR PERMESS

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm inqabdu barranin jaħdmu bla permess is-sena l-oħra?

Minn liema pajjiż kienu?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab infurmat li matul is-sena 2000, il- Korporazzjoni tax-Xogħol u t-Taħriġ qabdet 104 persuna barranija taħdem f'Malta mingħajr permess.

Il-Korporazzjoni ma żżommx informazzjoni dwar l- aħħar parti tal-Mistoqsija.

IMPJEGATI BARRANIN

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm hawn barranin jaħdmu Malta llum?

Minn liema pajjiżi huma?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jirreferi l- Mistoqsija tiegħu lill-Ministru konċernat.

ETC

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm huwa n-numru ta' nisa li jaħdmu llum?

Jista' jagħti breakdown tan-numru f'kull xogħol partikolari?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab infurmat li l-informazzjoni mitluba hi kif jidher fit-Tabella li qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra.

XOGĦOL MINGĦAJR PERMESS

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm inqabdu persuni jaħdmu bla permess is-sena l-oħra?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jiċċara x'qiegħed jifhem b'persuni "jaħdmu bla permess".

GĦAJNUNA SOĊJALI - ABBUŻ

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien in- numru ta' persuni li nqabdu jabbużaw minn xi benefiċċju soċjali s-sena l- oħra?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-Tweġiba li tajt għall-Mistoqsija Parlamentari Numru.

KTEJJEB "UNJONI EWROPEA XI TFISSER GĦALIJA"

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: B'referenza għall-mistoqsija parlamentari nru.

22715, jista' l- Ministru jgħid jekk fl-informazzjoni mogħtija hemmx inklużi l-ispejjeż ta' l-artwork, tas-separations u biex saret id-distribuzzjoni?

Jekk fin-negattiv, jista' l-Ministru jgħid kemm saru spejjeż biex sar l- artwork, is-separations u d-distribuzzjoni?

Jista' f'kull każ jgħid minn min sar ix-xogħol?

ONOR.

JOE BORG: Minbarra l-ispejjeż li ngħataw fir-risposta għall- mistoqsija numru 22715, saru wkoll dawn l-ispejjeż kif ġej:

Biex sar l-artwork u s-separations għall-fuljett "L-UE xi tfisser Għalija" intefqu Lm350.75.

Ix-xogħol sar mill-kumpanija Visual Trends & Co Ltd.

Biex sar l-artwork u s-separations għall-ktejjeb "Mistoqsija u Tweġiba" intefqu Lm358.80.

Ix-xogħol sar mill-kumpanija JP Advertising Ltd.

Biex sar id-distribuzzjoni tal-fuljett "L-UE Xi tfisser Għalija" flimkien mall-ktejjeb "Mistoqsija u Tweġiba" f'142,269 dar f'Malta u Għawdex intefqu Lm4,268.07.

Ix-xogħol sar mill-kumpanija 13 Distributions Ltd.

SWDP

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jagħti l-istruttura u l-ħidma li qed titwettaq mill-SWDP?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l- informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant.

BENEFIĊĊJI SOĊJALI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jara li jitħaffef il- każ ta' koppja anzjana fejn ir-raġel huwa marid u twaqqfitilhom l-għajnuna tal-mard u li l-partikolaritajiet tiegħu qed jintbagħtu separatament minn din il-mistoqsija?

Jista' jinforma lil dawn l-anzjani bl-aħħar żviluppi?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-persuna kkonċernata ġiet infurmata biċ-ċirkostanzi kollha tagħha mid-Dipartiment tas-Sigurta' Soċjali.

FREE TRADE AGREEMENT

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: B'riferenza għal mistoqsija parlamentari nru.

20653, jista' l-Ministru jgħid jekk kienx hemm xi żviluppi dwar il-kunsiderazzjoni li kienet qed tingħata mill-awtoritajiet kompetenti dwar l-interess li wrew it-Tuneżija, l-Eġittu u t-Turkija fil-possibbilta' li jsir free trade agreement ma' pajjiżna?

ONOR.

JOE BORG: Il-Gvern Malti qed jaħdem bis-sħih biex jibdew taħdidiet dwar ftehim ta' kummerċ ħieles ma' l-Eġittu u mat-Tuneżija.

Il-Kumitat Tekniku Malti diġa ġie kompost u issa qed nistennew li l-Eġizzjani u t- Tuneżini jikkomponu l-kumitati tagħhom.

Fir-rigward tat-talba mit-Turkija għal ftehim simili, din qed tiġi kkunsidrata mid-Dipartimenti kkonċernati.

LIMSUK

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jaġġorna lill-Kamra dwar il-qgħada tal-Limsuk?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Fil-preżent qed isiru sforzi sabiex it-tmexxija tal- LIMSUK tgħaddi taħt struttura ġdida ta' management, prinċipalment magħmula minn managers Maltin.

TAX COMPLIANCE UNIT

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm investigat każi t-Tax Compliance Unit s'issa?

Fiex waslu dawn l-investigazzjonijiet?

ONOR.

JOHN DALLI: Nirreferi lill-Onorevoli Interpellant għar-risposta li tajt fil-mistoqsija parlamentari nru.

Nżid ukoll li Uffiċċjali tat- Tax Compliance Unit qiegħdin bħal issa mqassmin f'diversi Dipartimenti u qiegħdin jgħinu f'każi eżistenti għalkemm ma humiex jaħdmu fuq każi speċifiċi.

VAT - EVAŻJONI

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid jekk huwiex minnu li l-VAT office qed jinvestiga każ ta' evażjoni tal-VAT minn undertaker firm lokali?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onorevoli Interpellant li m'hux prudenti li nippublikaw x'investigazzjonijiet qiegħed jagħmel id-dipartiment tal- VAT.

MUŻEWIJIET

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid matul is-sena li għaddiet kemm persuni marru fil-Mużewijiet f'Malta u f'Għawdex, wieħed wieħed, xahar b'xahar?

ONOR.

LOUIS GALEA: Tabella li turi kemm persuni żaru l-Mużewijiet f'Malta u Għawdex tul is-sena 2000, tas-siti kollha, xahar b'xahar, qed titpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

Informat ukoll li l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni reġa` nfetaħ għall-pubbliku f'Awissu tas-sena 2000 filwaqt li l-Mużew tal-Gwerra kien magħluq għall- pubbliku matul ix-xhur ta' April, Mejju u Ġunju ta' l-istess sena.

HOUSING

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: B'riferenza għat-tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

21960, għaliex ma ġiex inkluż il-block ta' appartamenti bl-indirizz 46, Triq Sant'Anna, Floriana, peress li r-residenti konċernati applikaw quddiem l-Awtorita' tad-Djar bl-iskema rilevanti primarjament minħabba li fosthom hemm persuni b'diżabilita'?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Minn spezzjoni li saret fuq il-post jirriżulta li s-sistema tal-lift ma tistax tiġi nstallata minħabba l-ispazju ristrett tal- post.

FAĊILITAJIET SPORTIVI - SERVIZZI

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid matul is-sena li għaddiet, kemm persuni/għaqdiet għamlu użu mis-servizzi f'dawn il-faċilitajiet sportivi, xahar b'xahar: (i) pixxina nazzjonali, Tal-Qroqq; u (b) kumpless sportiv tal-Marsa, faċilita' b'faċilita'?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-informazzjoni dwar il-Pixxina Nazzjonali, Tal- Qroqq, għadha qed tinġabar.

Informat li t-track ta' l-Atletika "Matthew Micallef St John" hija miftuħa għall-pubbliku.

Sadanittant il-Clubs kollha ffiljati mal-MAAA jorganizzaw l-attivitajiet tagħhom hemmhekk.

Bosta skejjel privati, ta' l-istat u diversi għaqdiet oħra organizzaw l-Isports day ukoll.

Matul is-sena 2000 ir-Rugby Association, il-Baseball Association, Gvern u Parastatali organizzaw il-leagues tagħhom fil-grounds l-oħra.

Sadanittant Floriana F.C., Valletta F.C., Pieta' F.C. u Marsa F.C. għalu użu regolari għat-taħriġ tagħhom.

Clubs u għaqdiet oħra għamlu użu mill-istess grounds.

Sadanittant Malta.

International Airport, Pieta' Hotspurs organizzaw tournaments ta' tlett ijiem fl-istess grounds.

Skolasport jagħmlu użu ta' nofs ta' nhar sħiħ mill-kumpless kollu kull nhar ta' sibt.

In-Netball Association u l-Gvern u Parastatali jorganizzaw leagues tan-Netball fil- courts tal-Marsa.

Fil-Marsa ma jinżammux dettalji tal-partiċipazzjoni individwali jew in- numru tal-gruppi.

KAROZZI TAL-LINJI

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk tistax tiġi rimedjata s- sitwazzjoni sabiex karozzi tal-linja kultant ħin jidħlu lura l-Belt minn Triq Sant'Anna matul il-jum għall-kumdita' tar-residenti fil-Floriana?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li l-Awtorita' dwar it-Trasport Pubbliku qed tikkunsidra il-possibilta' li tibda tintuża rotta 75 sabiex jintlaħaq dan il-għan.

DWANA - LAĦAM TAĊ-ĊANGA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid meta skond id-dwana daħlet l-aħħar kunsinna ta' laħam taċ- ċanga minn Franza?

X'kienu l-cuts?

X'kienet il-kwantita'?

Fuq liema vapur daħlet?

Minn liema port tgħabbiet?

X'ċertifikati mediċi u veterinarji kellha?

Dawn kienu għas-sodisfazzjoni tal-awtoritajiet ikkonċernati?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onorevoli Interpellant li skond ir-records tad-Dwana kien hemm kunsinna ta' laħam taċ-ċanga minn Franza li ġiet irrilaxxata fis-17 ta' Jannar, 2001.

Din kienet tikkonsisti f'952 kartuna li kien fihom Halal Meat, Brisket u Striploin u waslet Malta fl-15 ta' Jannar 2001 fuq il-vapur m.v.

Lince wara li tgħabbiet minn Genoa.

Dwar tagħrif fuq ċertifikati nista' ngħid illi r-rilaxx sar wara li d- dokumenti kienu riferuti lill-Public Health Service u wara li l-istess dokumenti u kampjun marru għand l-Ispettorat tas-Servizzi Veterinarji li awtorizza r-rilaxx.

INSTITUTE OF HEALTH CARE - MS BARBARA BURKLEY

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jaqbel l-Ministru li l-Universita' ta' Malta għandha tikkunsidra li tagħti xi ġieħ lil Ms Barbara Burkey li tat kontribut kbir u siewi lill-Institute of Health Care fi ħdan l-Universita' ta' Malta lil professjoni tan-nursing?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-Institute of Health Care fi ħdan l- Universita` ta' Malta ta ġieh lil Ms Barbara Burkey għall-kontribut li tat bejn l-1988 - 1995, fi ħdan id-diviżjoni tan-Nursing.

Dan sar meta ġie inawgurat 'Clinical Skills Laboratory' li ġie msemmi għaliha.

Dan sar fis- 26 ta' Ġunju 2000.

L-inawgurazzjoni tal-'Barbara Burkey Clinical Skills Laboratory' sar f'serata fejn diversi proġetti ta' gradwati fil-livell Masters ġew ippreżentati.

B'danakollu ser inġib din il-Mistoqsija u t-tweġiba għall-attenzjoni ta' l- awtoritajiet kompetenti fl-Universita`.

RESTAURNATS ĊINIŻI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jwieġeb it-tieni part tal-mistoqsija parlamentari nru.

22841 li oriġinarjament saret lill-Ministru tat-Turiżmu u li issa ġiet riferuta lilek u ċioe': jista' l-Ministru jagħti lista ta' restaurants Ċiniżi li huma liċenzjati f'Malta, fejn qegħdin, kemm iħaddmu nies u kemm iħaddmu Ċiniżi li għandhom il-permessi tax-xogħol?

Jista' jagħti tagħrif tal- ħaddiema Ċiniżi li għandhom il-permess jaħdmu f'dawn ir-restaurants Ċiniżi?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat li bħalissa hemm 53 persuna ta` nazzjonalita` Ċiniża li għandhom permess biex jaħdmu f`Ristoranti fejn ikun servut ikel Ċiniż.

Tagħrif dettaljat - isem tal-persuna, il-post fejn taħdem, ix-xogħol li tagħmel u l-validita` tal-permess tax-xogħol (work permit) - jidher f`lista li tiġi ppublikata mid-Dipartiment ta` l-Informazzjoni kull l-ewwel Tnejn ta` kull xahar.

Dwar Maltin li jaħdmu f`dawn ir-Ristoranti nitlob lill-Onor.

Membru jagħmel id-domanda lill-Ministru konċernat.

GĦAQDIET TAŻ-ŻGĦAŻAGĦ

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari nru.

22858, jista' l-Ministru jgħid meta hu maħsub li ser tingħata din l-għajnuna finanzjarja?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li għadha ma ġietx deċiża ġurnata meta ser tingħata din l-għajnuna.

RIŻOLUZZJONI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jwieġeb mistoqsija parlamentari nru.

22859 li oriġinarjament saret lill-Ministru ta' l-Intern u ċioe' jista' jgħid kemm kienu talbu spejjeż marbutin mal-kuntratti nfushom, il-clubs u l-għaqdiet li ffirmaw il-kuntratti tar-riżoluzzjoni li għaddiet mill-Parlament fl- 1997?

Jista' jagħti l-figuri b'mod separat għal kull kuntratt li ġie ffirmat?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-clubs u l-Għaqdiet li ffirmaw il- kuntratti tar-riżoluzzjoni li għaddiet mill-Parlament fl-1997 ma talbu ebda spejjeż għall-kuntratti nfushom.

Fil-fatt il-clubs u l-Għaqdiet li ffirmaw il-kuntratti ħallsu għall- kuntratti li ġew ippublikati minn Nutar privat.

Il-ħlas li sar bejn kull klabb u Għaqda lin-Nutar kien fuq bażi individwali u personali bejn il- partijiet konċernati.

Ma hemm ebda rekord ta' kemm kien kull ħlas għand il-Kunsill Malti għall- Isports.

PIETA' - TRIQ MARINA - VANN ISFAR

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid jistgħux jittieħdu passi biex jitneħħa vann isfar li ilu mitluq f'Alley 3, Triq Marina, Pieta' għal bosta xhur?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi l-vettura li rrefera għaliha l- Onor. Interpellant hija pparkjata skond ir-regolamenti tat-traffiku u hija wkoll liċenzjata sabiex tkun fit-triq.

SAĦĦA - MEDIĊINI

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm intnefqu flus sena b'sena f'dawn l-aħħar ħames snin għal dak li jirrigwarda: (i) mediċini u affarijiet anċillari li jintużaw għal operazzjonijiet u in-patients; (ii) investigazzjonijiet radjoloġiċi; u (iii) tagħmir mediku f'depreciation?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant qed tinġabar u tingħata risposta f'xi seduta oħra.

SLIEMA WANDERERS F.C. - FOOTBALL GROUND

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid meta hu maħsub li jinbeda l-bini tal-ground il-ġdid tal- football tas-Sliema Wanderers F.C. li ser jissostitwixxi l-ground ta' Tigne' li ttieħed minħabba l-proġett ta' Tigne'?

Jista' jgħid ukoll meta huwa maħsub li dan il-ground ikun lest?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: L-Onorevoli Interpellant huwa nfurmat illi x-xogħol fuq l-imsemmi ground tal-football jagħmel parti mill-fażi tal- proġett imsejjaħ Tigne Sports.

Din il-fażi tal-proġett huwa mistenni li tinbeda matul is-sena 2001, kif appena jinħareġ il-Permess ta' l-Iżvilupp relevanti mill-Awtorita' ta' l-Ippjanar.

L-Onorevoli Interpellant huwa nfurmat ukoll illi skond is-sub-artiklu 8.1.2.1 fil-kuntratt, din il-fażi għandha tkun sostanzjalment kompluta fi żmien erba' snin mill-ħruġ tal- Permess ta' l-Iżvilupp.

DJAR - MANUTENZJONI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Minstru jara li block ta' Scheme 3, Paola Hill, Raħal Ġdid, jiġi mbajjad peress li jinsab fi stat ta' abbandun?

Jista' jara li l-appramorta ta' shaft ta' l-istess plot tiġi mkaħħla peress li hija perikoluża u jiġi rranġat ukoll id-drain ta' l- istess shaft?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Għaddejt it-talba tal-Onor.

Interpellant lid- Dipartiment tal-Bini u Tiswija ta' Djar għall-azzjoni meħtieġa.

MFA

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid mill-bidu tal-football premier tal-MFA kemm ġew mħarka u arrestati persuni mill-ground nazzjonali ta' Ta' Qali?

Jista' f'kull każ jgħid meta sar dan it-taħrik/arrest, għal-liema raġuni sar, waqt liema partiti u f'liema dati?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi ttieħdu proċeduri kriminali kontra 22 persuna minħabba l-imġieba tagħhom fl-Istadium Nazzjonali ġewwa Ta` Qali matul dan l-istaġun tal-Premier League.

Dawn kienu kif jidher fit-Tabella li qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra.

PA - APPLIKAZZJONI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid x'inhi l-pożizzjoni ta' koppja anzjana li applikaw għal bdil ta' gallerija, u li n-numru relattiv qiegħed jintbagħat separatament?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi l-każ li qed jirreferi għalih l- Onor. Interpellant (PA 2664/99) kien ġie rrifjutat fit-8 ta` Novembru 1999, minħabba li l-istat tal-gallerija oriġinali mhux daqshekk fi stat ħażin u għaldaqstant hu aktar opportun li din tiġi restawrata aktar milli mibdula kompletament.

Barra minn hekk, il-materjal li kienu qed jipproponu għall- gallerija l-ġdida mhux adattat għall-Area ta` Konservazzjoni Urbana fejn tinsab.

Forsi jkun opportun li l-applikanti jaraw jikwalifikawx għal sussidji għal xogħlijiet bħal dawn mingħand l-Awtorita` tad-Djar.

Nitlob lill-Onorevoli Interpellant jinnota wkoll li l-ewwel numru ta` referenza li ġie ppreżentat, jiġifieri PA 349/99, mhux relatat mal-bqija tad-dettalji mogħtija.

DJAR

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Minstru jgħid jekk il-post, li l-partikolaritajiet tiegħu qed jintbagħtu separatament, hux vojt u jekk hux tal-privat jew jekk hux tal-gvern?

X'inhi l-pożizzjoni ta' dan il- post?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien infurmat illi l-post indikat hu tal-Gvern u huwa allokat.