MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 90 L-Erbgħa, 5 ta' Mejju, 1999 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 90

L-Erbgħa, 5 ta' Mejju, 1999

Il-Kamra tad-Deputati ltaqghet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.13 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 5 ta' Mejju, 1999

WERREJ MINUTI 424

MISTOQSIJIET -TWEĠIBIET ORALI 424

TQEGĦID TA' KARTI 428

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR SERVIZZI TA' L-IVVJAĠĠAR U TAT-TURIŻMU

GĦAL MALTA (IT-TIENI QARI)

MALTA TRAVEL AND TOURISM SERVICES(AMENDMENT) BILL (SECOND READING) 429

AĠĠORNAMENT 451

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 456

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 89 li saret fl-4 ta' Mejju, 1999 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET -TWEĠIBIET ORALI

DJAR - POSTIJIET BATTALA

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk il-post - l-indirizz tiegħu qed jintbagħat separatament - huwiex battal?

Jekk iva, jista' jgħid jekk huwiex tal-housing department?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Jien informat li l-post indikat mill-Onor.

Interpellant mhux f'idejn id-dipartiment għall-akkomodazzjoni soċjali.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Parnis, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

SILVIO PARNIS: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm hemm postijiet battala bħalissa f'idejn id-dipartiment għall-akkomodazzjoni soċjali?

MR SPEAKER: Il-Viċi Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, m'għandix l-informazzjoni hawn pero' naħseb li ma jaqbżux l-għaxra.

MR SPEAKER: L-Onor.

Parnis.

ONOR.

SILVIO PARNIS: La qed nitkellmu fuq il-housing, jista' l-Viċi Prim Ministru jgħidilna fiex waslu n-negozjati biex f'ċerti appartamenti jsiru l- lifts?

Jista' jgħidilna liema huma l-ewwel lokalitajiet li se jibbenefikaw minn din l-iskema?

Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk huwiex fil-ħsieb tiegħu li l-flats ta' Paola Hill f'Raħal Ġdid jiġu mbajda u mnaddfa, peress li dawn jinsabu fi stat ta' abbandun?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, il-bieraħ tajt indikazzjoni li fil- ġranet li ġejjin se nħabbar skema ġdida dwar l-istallazzjoni ta' lifts, li l-ewwel fażi tagħha se tiffoka fuq l-iktar partijiet ta' Malta fejn jidher li għandna bżonnijiet urġenti.

Dawn ġew identifikati bħala l-Belt, il- Furjana u l-Kottonera, imbagħad inkunu nistgħu nestendu għal postijiet oħra.

Nikkonferma li fil-ġranet li ġejjin se nħabbar id-dettalji kollha ta' din l-iskema.

Il-flats ta' Paola Hill huma parti mill-pjan kollu tad-department of construction and maintenance (housing) u nassigura lill-Onor.

Membru li l- maintenance kollu tal-housing estates huwa skedat pero', kif spjegajt il- bieraħ ukoll, qed tingħata prijorita' lil ċerti housing estates minħabba l- bżonnijiet partikolari tagħhom meta wieħed jikkonsidra l-aħħar darba li saritilhom il-maintenance.

MR SPEAKER: L-Onor.

Joe Mizzi, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

JOE MIZZI: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħidli x'inhu jagħmel biex ikun hemm aktar trasparenza meta jiġu allokati postijiet mid-dipartiment għall-akkomodazzjoni soċjali?

Dan għaliex qed ikun hemm diversi akkużi - u mhux għal issa biss qed ngħid imma minn dejjem - li wieħed ikun ħa post li ma ħaqqux u dak li ħaqqu baqa' b'xejn.

Teżisti xi sistema fejn ikun jidher ċar li min ikun ħa l-post ikun ħadu għaliex ħaqqu iktar minn ħaddieħor?

M'iniex qed ngħid li bilfors qed jiġri hekk imma naħseb li hemm bżonn naqtgħu darba għal dejjem dak il-ħafna għajdut, ikun min ikun fil-gvern, ħalli ħadd ma jkollu għalfejn joqgħod jispekula.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Forsi huwa ftit diffiċli li tinqata' darba għal dejjem għax naturalment kulħadd il-bżonn tiegħu l-ewwel li jara.

Jien nifhimha li kulħadd jara l-bżonn tiegħu bħala l-ikbar bżonn li jeżisti fiċ- ċirkostanzi partikolari.

Il-bieraħ weġibt mistoqsija parlamentari - jekk m'iniex sejjer żball ta' l-Onor.

Mizzi stess - fejn tajt fid-dettall kemm stajt il-proċedura u l-kriterji li fuqhom isiru l-allokazzjonijiet.

(Interruzzjonijiet) Nixtieq li nsibu metodu kemm jista' jkun trasparenti għaliex f'dawn il-każijiet l-esperjenza turina li hemm bżonnijiet kbar.

Meta inti jkollok ftit postijiet x'talloka ssibha verament diffiċli biex tallokahom, biex tara min għandu l-iktar bżonn u biex tispjega lin-nies li hemm ħaddieħor li għandu bżonn iktar minnhom.

Id-diffikultà ewlenija hija l-kwestjoni tal-konfidenzjalità ta' l-informazzjoni li fuqha tkun ibbażajt id-deċiżjoni.

Ħalli nagħti ftit eżempji.

Is-sistema li wieħed ikejjel biha l-iżjed hija s-sistema tal-punti.

M'huwiex vanġelu u ma jista' qatt ikun il-vanġelu esklussiv, għaliex ġieli jkollok sitwazzjonijiet partikolari li jirrikjedu li filwaqt li tikkonsidra l-punti pero' l-każ u ċ-ċirkostanzi partikolari jkunu jitolbu intervent ta' prijorita'.

Jien kelli każ ta' familja, fejn kelli rapporti konfermati mis- social workers ta' abbuż ta' tfal, li awtomatikament każ bħal dan jikkostrinġik li tagħtih preferenza minħabba li hemm l-interess ta' tarbija, ta' tifel jew ta' tifla li għadha żgħira.

Qed insemmi każijiet li għaddejt minnhom f'dawn il-ġranet.

Issa kif jista' d-dipartiment b'xi mod jew ieħor jiġġustifika d-deċiżjoni li jalloka post lil xi ħadd għaliex huwa każ ta' abbuż ta' tfal u jikxef pubblikament sitwazzjonijiet personali u delikati ħafna?

Pero' jien waqqaft grupp ta' ħamsa min-nies, li jinkludu rappreżentanti mill-awtorità tad-djar u rappreżentanti mid- dipartiment għall-akkomodazzjoni soċjali, biex jirrivedu s-sistema tal- punti.

Qed jirriżultalna - issa m'iniex qed ngħid li se nagħmlu xi terremoti fis- sistema tal-punti - li s-sistema tal-punti fiha ċerti difetti li wasal iż- żmien li nirrikonoxxuhom.

Anke hawn nagħti eżempju.

Għandna kwantità kbira ta' każijiet ta' ommijiet mhux miżżewġin jew inkella ommijiet separati li jkunu ġew imsawta mir-raġel, ikunu nqalgħu problemi u telqu mid- dar u f'ċirkostanzi kultant iddisprati jkunu krew postijiet furnished f'ambjenti turistiċi bi Lm80, Lm90, Lm100 jew Lm120 fix-xahar.

Issa peress li s-sistema tal-punti taħdem billi ssir inspection tal-post fejn tkun qed tgħix, awtomatikament peress li dawn ikunu krew post b'Lm120 fix-xahar, naturalment każijiet bħal dawn jispiċċaw qatt ma jibbenefikaw.

Każijiet bħal dawn itellgħu forsi 20 punt, 30 punt meta trid tkun tlajt għal 65, 70 jew 75 punt biex veru tidħol biċ-ċans għal post bis-sistema tal-punti.

Allura jien tlabt lil dan il-grupp ta' nies biex jeżaminaw is-sistema tal- punti mill-ġdid u jagħmluli rakkmandazzjonijiet dwar emendi li jkunu qed jipproponu.

Jien inwiegħed li nagħti informazzjoni dettaljata dwar xi reviżjonijiet li nkun qiegħed nikkonsidra fis-sistema kollha kemm hi jew fil-Kamra jew inkella anke fis-social affairs committee.

MR SPEAKER: L-Onor.

Parnis.

ONOR.

SILVIO PARNIS: Konxju mill-problema soċjali li għandna f'pajjiżna dwar il-housing, il-gvern preċedenti kien beda joħroġ il-permessi u tefa' anke applikazzjonijiet quddiem l-awtorità ta' l-ippjanar biex numru ta' flats b'żewġ sulari, tliet sulari jsiru l-erbgħa jew ħamsa.

Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħidilna liema huma dawk il-lokalitajiet fejn ħarġu l- permessi u meta se jibda x-xogħol?

Jista' jikkonfermali wkoll jekk hux veru waqfet, temporanjament nifhem jiena, l-iskema fejn min ikollu post tal-gvern ikun jista' jieħu sussidju biex jirranġa kamra tal-banju, eċċ.?

Dan l-aħħar jiena bgħatt nies id- dipartiment u qaluli li bħalissa l-iskema hija wieqfa.

Qiegħed nistaqsi għaliex mhux sewwa ikun hemm min qiegħed jagħti informazzjoni żbaljata min- naħa tad-dipartiment .

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Safejn naf jien, l-iskema li semma l-Onor.

Parnis għadha għaddejja.

M'għandi ebda informazzjoni li waqfet u nivverifika malli nispiċċaw ħalli nkun ċert minn din l-informazzjoni.

(Interruzzjonijiet) Safejn naf jien l-iskema għada għaddejja u ma nistax nifhem kif xi każ partikolari ġie rrifjutat jew qalulek li din l-iskema waqfet.

Għar-rigward tal-lista ta' permessi li ħarġu mill-awtorità ta' l-ippjanar għall-bini ta' sulari fuq housing estates li talabni l-Onor.

Membru m'għandix l-informazzjoni hawnhekk, għalkemm jidhirli li hemm xi wieħed jew tnejn, m'hemmx xi affarijiet kbar.

Però rrid ngħid li din id-deċiżjoni qiegħda tiġi riveduta mill-għeruq tagħha għaliex irriżulta bl-iktar mod ċar, anke mill-pariri tekniċi li għandi mingħand il-periti, inkluż tad- department of construction and maintenance (housing), li kważi fil-każijiet kollha - bil-Malti ngħidu z-zalza tiġi ogħla mill-ħuta - il- komplikazzjonijiet li se jinqalgħu huma tremendi.

Il-bini ta' sulari extra f'ċerti housing estates ifisser li inti trid taqla' l-infrastruttura tal- blokk kollu, inkluż tad-drenaġġ, ta' l-ilma u ta' l-elettriku.

F'ħafna mill-housing estates hemm diffikultajiet ukoll biex taħseb għall- istallazzjoni tal-lift, apparti li hemm ukoll housing estates li meta ħarisna lejn kif se jsir l-iżvilupp - f'każ partikolari minnhom ħareġ anke l-permess tal-planning authority - irriżulta li kien se jkun hemm konġestjoni tant kbira li m'hemmx dubju li d-deċiżjoni trid tiġi riveduta mill-għeruq tagħha.

MR SPEAKER: L-Onor.

Parnis.

ONOR.

SILVIO PARNIS: Konxju mill-problemi soċjali li semmejt li jinħolqu minħabba l-broken families eċċ., id-dipartiment għall-akkomodazzjoni soċjali għandu postijiet għal każi ta' emerġenza - ikollok tnejn jew tlieta - f'każ li per eżempju, ir-raġel jitfa' l-mara 'l barra, jew il-mara titfa' lir-raġel 'il barra?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Le, sinċerament ir-risposta għal dawk it-tip ta' sitwazzjonijiet hija le.

In-numru ta' postijiet li d-dipartiment għandu f'idejh hu limitat u għalkemm nipprovaw nżommu riżerva ta' ftit postijiet - pero' biex niftiehem sewwa, ir-riżerva hija ta' ħames postijiet, mhux ta' ħamsin - dawn jintużaw biss f'każijiet ta' urġenza, fis-sens li tagħmel ħalba xita u jċemplulek fil-11.00 p.m. jew f'nofs il-lelj li waqa' s-saqaf u allura jkollok paniku sħiħ biex inti takkomada familja ta' omm bi tlett itfal x'imkien.

L-aħħar każ li kellna kien xi xahar u nofs ilu, fejn familja kellha tiġi allokata temporanjament f'hotel, imbagħad allokajnilha temporanjament post sakemm isiru xogħlijiet ta' tiswijiet fil-post fejn kienet qed toqgħod.

Jiġifieri s-sitwazzjoni f'dan is-sens hi gravi.

Jien nittama li b'dawn il-miżuri kollha li ħadna, inkluż l-iskema ta' xiri ta' proprjetà mis-settur privat li se tagħlaq fis-7 ta' Mejju, proprju ftit ġranet oħra, l-awtorità tad-djar tkun f'pożizzjoni li tixtri postijiet vojta mill-privat biex imbagħad jiġu allokati mid-dipartiment għall- akkomodazzjoni soċjali, naturalment għal każijiet differenti u anke għall- bżonnijiet ta' dan it-tip.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mizzi.

ONOR.

JOE MIZZI: Il-Viċi Prim Ministru qal li kien tani d-dettalji tal- proċedura u l-kriterji li bihom jingħataw l-allokazzjonijiet imma mill- informazzjoni li tani nħoss li xorta m'hemmx trasparenza biex wieħed ikun jaf jekk kienx hemm xi abbuż jew le.

Veru li ċerta informazzjoni hija konfidenzjali - u inti għedt li lest tagħtihieli konfidenzjalment - imma dik hija xi ħaġa oħra.

Imma f'każ ta' inċident fejn jaqa' xi bini, kif semma l-Viċi Prim Ministru, fil-fatt jekk il-post ikun ta' dak li jkun joqgħod fih, dan ikollu problema biex jiġi allokat post temporanju sakemm wieħed jista' jirranġa.

(Interuzzjonijiet) Hemm problema żgur għaliex il- post ikun tiegħu; jiġifieri wieħed irid jipprovdi għal dik l-eventwalità.

Nitlob lill-Viċi Prim Ministru biex jikkonsidra wkoll li l-iskema ta' għajnuna biex wieħed jagħmel xi tiswijiet fid-dar tal-gvern issir b'mod iktar trasparenti, għaliex hemmhekk ukoll jidher li qed issir - mhux illum nerġa' ngħid imma minn dejjem - diskriminazzjoni kif wieħed jintgħażel biex issirlu l-manutenzjoni fid-dar.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, naħseb iktar trasparenti milli konna ma nistgħux inkunu dwar l-iskemi!

F'liema sens?

Issa għandna varjetà ta' skemi; tista' tapplika għal skemi biex tirranġa postijiet tal-gvern, biex tirranġa postijiet privati, hemm skemi applikabbli għall-inkwilini ...

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: L-Onor.

Mizzi.

ONOR.

JOE MIZZI: Jien qed nirriferi għal skema fejn wieħed jitlob, per eżempju, biex jirranġawlu bieb tal-bejt għax imkisser u mhux safe - fuq dawn qed nitkellem u mhux fuq skemi bħala skemi - u lil wieħed jagħmluhulu u lill-ieħor ma jagħmluhulux.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Hemm skema apposta li tgħid dettaljatament x'inhuma l-kriterji biex tikkwalifika għaliha.

Hemm każijiet oħrajn fejn id-department of construction and maintenance stess - u naħseb għal dan qed jgħid l-Onor.

Mizzi - jieħu l-inizjattiva li jagħmel il-maintenance.

Per eżempju, hemm housing estate fil-Kalkara li ġibduli l-attenzjoni li fuq il- faċċata ta' barra nqala' l-fil kollu minħabba l-maltemp u allura issa jibda jidħol l-ilma tax-xita.

F'dak il-każ id-department of construction and maintenance iqabbad team ta' nies biex jagħmlu l-maintenance.

Fejn ikun hemm każijiet ta' bieb ta' barra jew bieb tal-bejt ta' blokk ta' flats, dawk jagħmilhom id-department of construction and maintenance.

Imma rigward skemi oħrajn hemm il-kriterji stabiliti mqiegħda fuq il-Mejda tal- Kamra u sinċerament naħseb li iktar trasparenti minn hekk ma nistgħux inkunu.

L-Onor.

Mizzi qal li mhux sodisfatt - forsi m'huwiex sodisfatt sa barra - bit-tweġiba li tajt il-bieraħ, pero' jien miftuħ għal kwalunkwe suġġeriment biex kemm jista' jkun inkunu trasparenti pero' mingħajr ma niġi f'pożizzjoni li nikser il-konfidenzjalità assoluta tal-każijiet li jkolli.

Jien bħala ministru nħoss li għandi dmir li kull applikazzjoni li ssir, issir bis-serħan tal-moħħ ta' l-individwu li ċ-ċirkostanzi partikolari tiegħu jkunu konfidenzjali.

Dan ikun hemm ċertifikati ta' mard, sitwazzjonijiet komplikati fil-familja, unmarried mothers, saħansitra każijiet ta' abbuż ta' tfal u dawn l-affarijiet kollha.

Allura sinċerament ma nħossx li għandi xi dritt li nikxef dik l-informazzjoni fil-Kamra.

Issa jekk nistgħu nsibu xi triq kif nistgħu nagħtu iktar sodisfazzjon, pero' bis- salvagwardi kollha għall-konfidenzjalita' ta' dawn il-każijiet, allura jien miftuħ għal kull suġġeriment li jista' jsir.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet issa għadda.

Tqegħid ta' Karti.

Il-Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI (Prim Ministru): Mr Speaker, inqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra:

Kopja tas-sejħa għal applikazzjonijiet għall-post ta' assistent direttur fis-servizz ċivili, maħruġa fid-29 ta' Jannar 1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5502;

Tagħrif dwar performance bonus għas-sena 1997 lil diretturi u diretturi ġenerali fi gradi 5, 4 u 3 fis-servizz ċivili, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5503; u

Tagħrif dwar każi ġodda fid-dipartimenti tal-gvern li dwarhom bdew proċeduri ta' dixxiplina bejn l-1997 u t-28 ta' Frar 1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5506.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar ħlasijiet li saru taħt it-titolu "benefiċċji oħrajn" tal- liġi tas-sigurta' soċjali bejn l-1995 u l-1998, bi tweġiba għall- mistoqsija parlamentari numru 5065;

Tagħrif dwar l-għadd ta' anzjani li bbenefikaw mis-servizz ta' handyman bejn l-1993 u l-1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5162;

Tagħrif dwar overtime li nħadem mill-ħaddiema fid-dipartimenti ta' l- anzjani u fir-Residenza San Vincenz de Paule bejn Settembru 1998 u Frar 1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5163;

Tagħrif dwar karozzi mixtrija mid-dipartimenti ta' l-anzjani, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5164.

F'isem il-Ministru ta' l-Edukazzjoni nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar għalliema impjegati ma' l-Istat f'Ottubru 1998, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5999; u

f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar kuntratti li ngħataw b'direct order mill-Korporazzjoni għall-Iżvilupp ta' Malta, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 6435.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Deguara.

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Mr Speaker, inqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar l-għadd ta' fax machines fil-ministeru u d-dipartimenti li jaqgħu taħt id-dikasteru tiegħi, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5059; u

Lista ta' pilloli li jidhru bħala "special items", mogħtija mill- ispiżerija ta' l-Isptar San Luqa, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 5232.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR SERVIZZI TA' L-IVVJAĠĠAR U TAT-TURIŻMU GĦAL MALTA

MALTA TRAVEL AND TOURISM SERVICES(AMENDMENT) BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mill-4 ta' Mejju, 1999.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: L-Onor.

Karmenu Vella huwa in possession.

ONOR.

KARMENU VELLA: Nirringrazzjak, Mr Speaker.

Il-bieraħ bdejna biex tkellimna fuq il-kronoloġija ta' din il-liġi, l-għanijiet prinċipali tagħha, il-prospetti tat-turiżmu fejn jidħlu prodott, swieq u akkomodazzjoni; u x'ħin waqafna konna qegħdin nitkellmu in ġenerali fuq it- turiżmu f'Malta kif ukoll f'Għawdex.

Konna qegħdin ngħidu li kważi kważi ma tistax tagħmel ġeneralizzazzjoni sħiħa bejn Malta u Għawdex peress li hawn Malta għandna problemi li ma tantx jeżistu fil-gżira t'Għawdex u f'Għawdex hemm problemi li ma jeżistux fil-gżira ta' Malta - ngħid għalija ta' min jipprova jirkeb fuq din id-differenza - pero' rridu nkunu sinċieri magħna nfusna u nammettu li ċerti affarijiet irridu nindirizzawhom.

Mhux qed ngħid hekk b'sens ta' kritika imma għall-ġid l- iktar tal-gżira t'Għawdex.

Ġibt l- eżempju li Għawdex għadu jbati iktar minn Malta fejn jidħol is-seasonality u fejn tidħol l-occupancy tal-hotels għax filwaqt li f'Malta, peress li t-turisti li jiġu joqogħdu f'lukandi, ikollok ħafna kummerċ fil-lukandi u mbagħad il-kummerċ sekondarju jkun fil- ħwienet, ġewwa Għawdex is-sistemazzjoni pjuttost hija bil-kontra għax il- kummerċ prinċipali iktar ikun fil-ħwienet milli jkun fil-lukandi minħabba l- ħafna day trippers .

Mr Speaker, għidna wkoll li hemm bżonn li nkomplu naħdmu fuq il-proġetti li kellna f'rasna għal Għawdex, bħall-casino, il-golf course, l-ispinta li għandha tingħata lid-diving, l-interpretation fuq monumenti storiċi, il- promozzjoni f'dik li hija agro-tourism, li naħseb li hemm potenzjal kbir għalih f'Għawdex u rridu nagħmlu promozzjoni tal-kampanja, ta' l-ambjent Għawdxi, ta' l-eco-tourism, affarijiet bħal biking, ħarġiet u walks fil- kampanja.

Konna qed ngħidu wkoll li l-karattru li iktar hu tradizzjonali Għawdxi jista' jispikka fejn jidħlu crafts u ikel.

Semmejna wkoll il-lat kulturali bħall-festivals, exhibitions, kunċerti, folklore u anke l-opri li jittellgħu ġewwa Għawdex.

Fir-rigward ta' l-akkomodazzjoni wieħed irid jiġbed l-attenzjoni wkoll li ġeneralment l-accommodation standards f'Għawdex huma tajbin ħafna u żgur li ma jkollniex dawk il-complaints li jkollok f'ċerti areas hawn Malta.

Pero' xi ħaġa li hija karatteristika ta' l-akkomodazzjoni f'Għawdex hija illi hemmhekk iktar issib flats milli ssib hotel beds, u d-dnub huwa li ħafna minn dawn il-flats huma unlicensed.

F'Għawdex hemm bejn 2,500 u 3,000 sodda, jiġifieri 5% tal-beds totali ta' Malta u Għawdex, qisu daqskemm għandna sodod ġewwa Marsascala.

Peress li ħafna minn dawn is- sodod qegħdin fi flats, l-akkomodazzjoni f'Għawdex hija jew self-catering jew serviced accommodation.

Ħaġa ġdida li qed taqbad sew huma l- farmhouses.

Kulħadd jaf bl-għatx kbir li hemm għalihom u kulħadd jaf bit- turist tajjeb illi dawn jirċievu.

Jiena naħseb li dan il-qasam jista' jikber mhux ħażin ġewwa l-gżira ta' Għawdex.

Mr Speaker, il-capacity study li sar jista' jitfa' ftit iktar dawl fuq il- livell ta' capacity li rridu nilħqu għax, wara kollox, x'inhu l-capacity study?

Irridu naraw l-ammont ta' turisti li nistgħu naċċettaw qabel ma tibda nieżla l-visitor satisfaction.

Għax jekk pajjiż jibda jieħu turisti iktar milli jkun jiflaħ, l-ewwel li se jibda jiddejjaq huwa t-turist stess.

Jekk taqbeż il-capacity level jibda jkollna ħafna problemi għall-komunità Maltija u jkollna impatt negattiv fuq ir-riżorsi kulturali u naturali tagħna.

MR SPEAKER: Onor. Vella, niġbidlek l-attenzjoni li skadielek il-ħin u għandek bżonn l-leave of House.

Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

KARMENU VELLA: Nirringrazzja lill-Kamra għall-darb'oħra talli estendietli l-ħin.

Il-capacity tal-pajjiż jinbidel ukoll u ma nistgħux ngħidu li qiegħed l-istess is-sena kollha jew qiegħed l-istess mal- lokalitajiet kollha.

Naturalment fix-xitwa nifilħu ħafna iktar turisti milli nifilħu fis-sajf u allura ma nistgħux ngħidu li l-capacity level tagħna huwa tant għas-sena kollha imma rridu naqsmu dan il-capacity level anke fuq staġuni.

U rridu naqsmu l-capacity level sew fuq lokalitajiet ġewwa Malta u anke l-capacity level bejn Malta u Għawdex għaliex jekk tieħu lokalitajiet differenti ġewwa Malta ssib li għandek ċerti postijiet li żgur ma jifilħux iktar turisti u għandek ċerti lokalitajiet li m'huma qed jieħdu xejn vantaġġ mit-turist.

Mr Speaker, meta nħarsu lejn il-pattern ta' fejn imorru jorqdu, fejn imorru jiddevertu u x'excursions jieħdu t-turisti, insibu li kważi 40% jew 45% ta' l-akkomodazzjoni qiegħda kollha ġewwa Buġibba, mentri n-naħa tas- south m'għandek akkomodazzjoni xejn.

Fejn jidħol id-divertiment insibu li San Ġiljan, Sliema u dawk in-naħat huma l-areas fejn it-turist qed iħalli iktar minn flusu milli qed iħalli f'ċerti lokalitajiet oħrajn ta' Malta.

Qed ngħid dan biex wieħed jifhem li l-capacity study m'huwiex xi vanġelu li jgħodd għas-sena kollha u jgħodd għal-lokalitajiet kollha.

Minn dan il- capacity study ma tistax tiġbed konklużjonijiet fuq l-istess linja għal Malta u għal Għawdex għaliex, kif kont qed ngħid, huma żewġ lokalitajiet totalment differenti.

Mr Speaker, wieħed irid jara wkoll xi tkun l-attitudni tal-komunità meta n-numru ta' turisti tant jibda jikber illi t-turist jibda jirfes fuq saqajn il-Maltin.

Diġà forsi qed naraw dan l-effett żgħir fuq ċerti beaches; ħafna mill-Maltin igergru għaliex fis-sajf isibu ċerti beaches meħudin bid-deck-chairs u bl-umbrelel lesti għat-turisti u huma ma jkollhomx fejn joqogħdu.

Jien ma rridx nesaġera imma f'pajjiżi oħra ġraw dawn l-affarijiet; l-ewwel kellhom effett negattiv fuq il-komunità ta' dak il-pajjiż u mbagħad dak l-effett negattiv ġie rifless fuq it-turist li kien qed imur hemmhekk.

Mr Speaker, minn studju li għamel il-Prof Lino Briguglio jirriżulta li t- total expenditure tat-turisti li jmorru Għawdex l-iktar bħala day trippers jiżboq it-Lm30 miljun jew il-Lm35 miljun fis-sena.

Jien naħseb li dan huwa ammont sostanzjali meta tiftakar li f'Għawdex għandek numru żgħir ta' sodod, jiġifieri b'5% tas-sodod Għawdex qed jieħu 12% mir-revenue tat- turiżmu.

Kien sar survey dwar ir-raġunijiet għalfejn it-turist imur f'Għawdex u minnu ħareġ ċar li kważi 70% mit-turisti li jmorru Għawdex ma jmorrux fuq turiżmu organizzat minn tour operators eċċ. imma jmorru b'arranġamenti li jkunu għamlu huma stess.

Minn dawn it-turisti għandek 43% li jmorru f'appartamenti, 8% joqogħdu ma' ħbieb u relatives - ħafna minnhom huma Għawdxin li jkunu ġejjin mill-Kanada, l-Amerika, l-Awstralja, eċċ. - kważi 9.5% joqogħdu f'farmhouses, kważi 8% tat-turisti għandhom proprjeta' tagħhom stess ġewwa Għawdex u għandek 24.6% li qed imorru ġewwa l-hotels.

Minn dan is-survey ħareġ ukoll li l-ewwelnett f'Għawdex hemm bżonn ta' iktar entertainment u bħala main feature it-turisti kollha jogħġobhom il-karattru li baqgħet iżżomm il-gżira ta' Għawdex.

Ħafna minnhom jiġu Għawdex mhux għax ikunu raw promotional material dwaru imma għax il-post kien rakkmandat lilhom minn ħbieb u turisti oħrajn.

Din hija xi ħaġa tajba għax sinjal li l-kelma by word of mouth fuq Għawdex timxi sew.

Jirriżulta wkoll li 72% tad-day trippers ikunu hemmhekk fuq tours u 28% jieħdu day trips għal Għawdex weħidhom ukoll.

Il-main sites li t- turist iżur ġewwa Għawdex huma l-Ġgantija, Ta' Pinu, il-crafts village u l- Gozo heritage.

Mr Speaker, kien sar survey ukoll - din id-darba mhux mat-turisti imma mar-residenti Għawdxin - biex wieħed jara x'jaħsbu l-Għawdxin fuq l- industrija tat-turiżmu.

Kważi kollha jaħsbu li t-turiżmu huwa importanti ħafna għal Għawdex, l-iktar minħabba l-impatt pożittiv ekonomikament li jħalli ġewwa l-gżira.

Mas-77% ta' l-Għawdxin jgħidu li jieħdu gost jiltaqgħu mat-turisti u kollha jaħsbu li t-turiżmu għandu jiżdied.

Dwar in-nefqa hemm min jaħseb li t-turist qed jonfoq biżżejjed u hemm min jgħid li ftit li xejn jonfqu hemmhekk.

Dan naturalment jiddependi minn min ikun qiegħed jitkellem jew jimla s-survey.

Dwar l-effetti u l-impatt tat- turiżmu ħafna jaħsbu li għandu effett tajjeb imma again hemm xi ftit li diġà huma aware illi wieħed irid joqgħod attent u ma jaqbiżx il-limiti fin- numru ta' turisti li nifilħu ġewwa pajjżna.

Bħalma jiġri hawn Malta, ħafna mill-Għawdxin jaħsbu li l-iżvilupp turistiku qed jiġi kkonċentrat fi ftit areas.

Din hija ħaġa li rridu nindirizzawha mhux biss f'Għawdex imma anke f'Malta.

Jien kont qed ngħid li t-turist imur joqgħod f'ċerta area, imur jiddeverti f'ċerta area u allura l-effett ekonomiku pożittiv tat-turiżmu jkunu qegħdin jeħduh ċerti areas imma naturalment l-effett negattiv tat-turiżmu jkun qed jieħdu kulħadd.

Anzi bilkemm ma ngħidx li jista' jkollok sites li jkunu qegħdin jieħdu l-effett negattiv biss tat-turiżmu filwaqt li ħaddieħor ikun qed jieħu l-effett tajjeb biss!

Mr Speaker, meta nitkellmu fuq diversification ġeneralment nifhmu li jekk qabel konna nġibu turisti mill-Ingilterra, illum qegħdin inġibuhom minn ħafna pajjiżi oħrajn.

Għalija diversification ma tfissirx dak biss imma tista' tfisser ħafna affarijiet oħra.

L-ewwelnett li tiddiversifika ż- żmien meta ġġib it-turiżmu - u għandna bżonn nagħmlu diversifikazzjoni iktar miż-żmenijiet tas-sajf lejn iż-żmenijiet tax-xitwa - tista' tiddiversifika t-tip ta' turist li jiġi, tista' tiddiversifika anke lokalment biex il-ġid tat-turiżmu tifirxu mal-gżira ta' Malta kollha u mal- gżira ta' Għawdex kollha.

Per eżempju, f'Għawdex ħafna mis-sidien tal- ħwienet igergru li mhux talli lokalità waħda tkun qiegħda tieħu s-sugu tat- turiżmu imma f'lokalità jista' jkollok għaxar ħwienet iżda minħabba manuvrar min-naħa tal-gwidi, eċċ., it-turisti dejjem jispiċċaw fit-tali ħanut u mhux fl-ieħor, fit-tali restaurant u mhux fl-ieħor.

Ma jien qed ngħid xejn ġdid, m'hijiex xi ħaġa li tiġri f'Għawdex biss imma tiġri hawn Malta wkoll.

Tiġri anke barra minn pajjiżna u naħseb li kulmin kien fuq xi tour organizzat jaf li l-istess ħaġa tiġri għax filli tkun fuq coach, iniżżluk biex tara ċerti affarijiet, u mbagħad il-gwida ddaħħlek ġo ħanut fejn iżżommok siegħa u ġo ħanut ieħor iżżommok ħames minuti biss.

Dawn huma affarijiet li naturalment joqorsu lil min ma jkunx qed igawdi minnhom.

Irridu nitkellmu fuq management aħjar ta' day trippers għax x'inhu jiġri f'Għawdex?

Jekk jitilgħu 25 jew 30 coach kuljum, il-problema qed tkun illi dawn kollha jitilgħu Għawdex fl-istess ħin, ma' l-istess vapur, iridu jmorru l-istess excursions u naturalment ikollok ċerti peak hours fejn ikun hemm ħafna attività u kulħadd jirfes fuq xulxin u kulħadd jgħaffeġ lil xulxin, imbagħad ikollok ċerti ħinijiet kwieti.

Wieħed mis-suġġerimenti li konna għamilna kien li forsi jkun hemm management aħjar ta' kif jitqassmu d-day trippers.

Per eżempju, jekk aħna rridu ngħinu lill-lukandiera Għawdxin, għalfejn dejjem intellgħu day trippers minn filgħodu biex jirritornaw lejn Malta filgħaxija?

Ma jistax isir arranġament li turisti jittellgħu lejn Għawdex għall-ħabta ta' nofsinhar, jagħmlu filgħaxija hemmhekk, jorqdu l-lejl ġewwa Għawdex, joqogħdu n-nofs ta' nhar ta' l-għada filgħodu u mbagħad jinżlu lejn Malta f'nofsinhar?

B'hekk dawk id-day trippers ikunu qed jagħmlu l-ġurnata minn filgħodu sa filgħaxija Għawdex u turisti li jkunu qed jagħmlu night stop ġewwa Għawdex, jitilgħu f'nofsinhar ta' ġurnata u jirritornaw f'nofsinhar fil-ġurnata ta' wara.

Dawn huma kollha suġġerimenti li ta' min wieħed iħares lejhom.

Hemm bżonn ukoll li Għawdex jibda jindirizza l-problema tal-handling agents.

Huwa fatt magħruf li filwaqt li hawn Malta għandek ħafna aġenti li jipprovaw jattiraw lit-turist huma direttament, Għawdex kważi dejjem iridu jieħdu mingħand l-operaturi u l-handling agents Maltin.

Naf li hemm min qed jagħmel sforz, naf li hemm min qed jirnexxielu, pero' minn hawnhekk wieħed iħajjar biex dan is-settur jikber sabiex Għawdex ikun jista' jgawdi iktar mit-turisti li naturalment irid ikun hemm iktar kordinazzjoni ta' policies, speċjalment fejn jidħlu seasonality closures, fis-sens li min hu bil-ħwienet f'Għawdex jgħidlek li mhux vale la pena jibqa' miftuħ fix-xitwa għax ma jmorrux turisti u min-naħa l-oħra mbagħad it-turist jgħidlek li mhux vale la pena jmur Għawdex fix-xitwa għax ma jsib xejn.

Allura qisek tidħol f'ċirku vizzjuż u x'imkien trid taqta'.

Naħseb li Għawdex irid jindirizza b'iktar serjetà t-training ta' personnel u dak li huwa trasport.

F'dawk li huma fieri, jiena naf li l- NTOM tagħmel mill-aħjar biex kull fejn iddaħħal lil Malta ddaħħal lil Għawdex ukoll - per eżempju, fejn ikun hemm stands tal-Maltin jistgħu jużaw l-istands l-Għawdxin - pero' ta' min jgħid li hawnhekk wieħed jixtieq li l- operaturi tas-settur Għawdxi juru iktar ħeġġa.

Aħna naqblu li għandu jkollhom rappreżentanza fuq il-boards tal-Malta tourism authority.

Fil- fatt, kif qal il-ministru stess, din il-proposta kienet ġiet aċċettata meta konna qegħdin niddiskutu l-abbozz ta' liġi dwar it-tourism authority is- sena l-oħra.

Dak iż-żmien jien ma kontx naqbel ħafna ma' din l-opinjoni għaliex aħna konna qed inpoġġu rappreżentanti ta' l-għaqdiet fuq id- direttorati tat-tourism authority, u jiena ma jidhirlix li jekk se jkollna rappreżentant mill-MHRA fuq direttorat għandek tpoġġi ieħor Għawdxi, għax l- MHRA m'hijiex qiegħda tħares l-interessi tal-hoteliers Maltin biss imma anke tal-hotels Għawdxin.

Pero' jista' jkun pass pożittiv il-fatt li se jkun hemm iktar rappreżentanti Għawdxin fuq it-tourism authority, kif konna qbilna qabel u erġajna qed naqblu issa.

Issa li se jkun hemm dawn ir- rappreżentanti Għawdxin fuq id-direttorati, ma nafx jekk il-kumitat għat- turiżmu li għandna llum f'Għawdex huwiex se jibqa' xorta waħda.

Naturalment ma rridux nieħdu l-impressjoni li se nsolvu l-problemi kollha għax poġġejna nies fuq dawn id-direttorati imma wieħed irid jaħdem u jkompli jaħdem biex jirċievi riżultati iktar pożittivi.

Mela daqshekk fuq it-turiżmu f'Għawdex.

Mr Speaker, issa ngħid xi ħaġa żgħira fuq il-bidliet li hemm f'din il- liġi minn kif kienet il-liġi li tressqet kważi sena ilu hawnhekk.

Kif qal il-ministru, kważi iktar huma bidliet radikali fil-forma u mhux fis- sustanza u ma jidhirlix li hemm xi nkwiet partikolari fuq l-ebda waħda minnhom.

Per eżempju, fil-klawsola tat-tifsir daħlet it-tifsira ta' "pakkett ta' l-ivvjaġġar", "vjaġġatur" u "id-direttorati".

M'hemm l-ebda diffikultà dwar dawn, anzi kif ġibidli l-attenzjoni l-Onor.

Evarist Bartolo l-bieraħ, ta' min idaħħal ukoll it-tifsira ta' "host families".

Fil-budget li għadda slitna l-all-inclusive tourism u trattajnieh b'mod differenti.

Jiena naf li ħafna pajjiżi għandhom liġijiet u liċenzji apposta fuq l-all- inclusive tourism, li xi darba rridu nħarsu lejh aħna wkoll, allura mat- tifsiriet li diġà daħħalna wieħed jista' jikkonsidra anke tifsiriet għal dawn.

Skond l-abbozz li tressaq is-sena l-oħra, kien se jkun hemm disa' membri fl-awtorità tat-turiżmu u l-ministru diġà spjega li din id-darba se jkun hemm 11-il membru minħabba dak ta' Għawdex, u biex jbbilanċja lil dak ta' Għawdex, il-ministru daħħal ieħor għan-naħa tiegħu.

Ma naħsibx li hemm problema fuq dan.

Pero' ma stajtx nifhem tibdila żgħira, fis-sens li qabel kien hemm li l-ministru jaħtar membru fuq id-direttorati fuq rakkmandazzjoni tas-settur tal-hoteliers; u hawnhekk jidħol id-dubju kif se nirrikonoxxu liema hi dik l-għaqda tal-hoteliers għax qabel kienet imniżżla bħala l-ikbar għaqda fis-settur kollu ta' l-akkomodazzjoni.

(Interruzzjonijiet) Din hija problema li tqum dejjem għax naturalment għandek organizzazzjoniiet differenti u kulħadd ikun jixtieq li jkun rappreżentat fuq dawn id-direttorati, xejn iktar ħlief biex jagħti kontribut.

Wara kollox li tkun qiegħed hemm ifisser sagrifiċċju kbir imma jkollok is-sodisfazzjon li tkun qed tagħti l-kontribut għas-settur turistiku.

Dan ikun il-ħsieb wara din ix-xewqa li dawn ikollhom rappreżentanza hemmhekk.

Aħna konna għidna wkoll li biex persuna tkun membru fuq id-direttorat ma tridx tkun la membru tal-parlament u lanqas membru ta' kunsill lokali.

Forsi tal-kunsilli tista' taqta' miż-żewġ naħat.

Il-problema kienet tinqala' għax bħalma jista' jkollu a conflict of interest min ikun fil- parlament, jista' jkollu - jew iktar ikollu - conflict of interest min ikun fuq il-kunsill fil-lokalità tiegħu.

Per eżempju, din rajnieha meta konna qed nirranġaw Buġibba, għax wieħed li għandu ħanut hemm jipprova jirranġa dik il-parti tiegħu.

Mhux qed ngħid li ġara hekk u ma rrid nitfa' dell fuq ħadd imma dawn huma affarijiet li jistgħu jiġru.

Normalment min ikun involut fit-turiżmu u min ikun involut fil-kunsilli lokali, ġeneralment l- operazzjoni tiegħu tkun fl-area fejn ikun dak il-kunsill.

Mhijiex xi ħaġa of particular contention imma ta' min wieħed jaħseb iktar fuqha.

Klawsola 6 illi ddaħħlet biex tassigura l-pensjonijiet naqblu magħha mija fil-mija.

Li ma stajtx nifhem kienet subclause (6) ta' clause 6, tgħid li jekk ikollok persuna li kienet taħdem mal-gvern imbagħad kompliet ix-xogħol tagħha ma' l-awtorità, l-awtorità tkun mitluba tirrifondi lill-gvern il- parti tal-pensjoni.

(Interruzzjonijiet) Jiġifieri dik il-persuna tispiċċa tieħu parti mill-pensjoni mill-gvern u parti mill-awtorità, jew jikkombina kollox il-gvern u l-awtorità tirrifondi lill-gvern?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

MICHAEL ANGELO REFALO (Ministru tat-Turiżmu): Dwar din nista' nagħti spjega iktar fil-fond meta nwieġeb fl-aħħar, pero' jekk jara sew il- klawsola jsib li fil-liġi hemm ukoll benchmark ta' scale three.

ONOR.

KARMENU VELLA: Kif diġà għidt, fuq din żgur m'għandniex problemi, anzi hija xi ħaġa tajba li daħlet biex naturalment min ikun mal-gvern u jmur jaħdem ma' l-awtorità jkollu moħħu mistrieħ li mhux se jitlef xejn fejn tidħol pensjoni.

Aħna konna daħħalna klawsola 10 li tirrigwarda l- kuntratti ta' provvista jew xogħlijiet u għamel sew il-ministru li daħħalha wkoll.

Ħaġa li ma tantx nifhem għalfejn qed issir hija subclause (2) ta' clause 12, fejn qed ngħidu li l-ministru jista' jneħħi jew iżid dawn id- direttorati.

Veru trid tagħti flessibbiltà imma ladarba din il-liġi qed toħroġ minn hawnhekk, diġà qegħdin niftehmu liema se jkunu d-direttorati.

Din il-klawsola tgħid ukoll li l-ministru jista' jaħtar il-membri kollha hu.

Naturalment m'hemmx imniżżel fuq rakkmandazzjoni ta' min jaħtarhom.

(Interruzzjonijiet) Naturalment din torbot mat-twaqqif tad-direttorati.

Hemm diffikultà fuq il-liċenzji li niddiskutuha iktar 'il quddiem, peress li jrid ikun hemm liċenzja jekk post se jkun jinkera lill-barranin.

Hawnhekk tista' tqum problema għax jista' jkollok barrani li għandu impjieg hawn Malta, ikollu work permit eċċ u dan jagħmel long let jew short let.

Naturalment ma tistax tgħid lil min se jikrilu li jrid ikollu liċenzja biex ikun jista' jikri dak il-post għal skopijiet ta' turiżmu eċċ.

Mr Speaker, huwa tajjeb li d-destination management companies tħallew kif għamilniehom aħna, anke għax nemmen li dawn għandhom kontribut qawwi x'jagħtu.

Klawsola 31 titkellem dwar l-insurance, u fil-fatt aħna diġà konna għamilnieha tassattiva li l-aġenti jkunu insured.

F'din il-liġi qegħdin insemmu ċerti affarijiet pero' ħallejniehom miftuħin għall-istess awtorità biex tiddeċiedi jekk iddaħħalhomx hi jew le, imma xi ħaġa li rridu narawha sew hija t-twaqqif ta' fond għal meta jinqala' xi ħaġa.

Naturalment dan irid jiddiskutih sew ma' min se jipparteċipa f'dan il-fond għax jekk inti għandek fond li qed jikkontribwixxu għalih 10 jew 20 mill- aġenziji, jekk ikun hemm aġenzija waħda minnhom traskurata li se tibqa' tixrob ħafna mill-fondi, se jispiċċaw li d-disgħa jkunu qed joħorġu biex jerfgħu lil waħda ħażina.

Allura hawnhekk naħseb li jista' jkollna xi atteġġjament negattiv minn min irid jipparteċipa f'dan il-fond.

Rigward klawsola 40 ma stajtx nifhem għaliex hemm ir-"the right to inspect any tourism operation other than a tourist guide", għaliex jien naħseb li ta' min jidħol fihom l-operazzjonijiet ta' tourist guide.

Irridu nagħmlu l-wording b'mod li ma neskludux li l-awtorità tidħol fl- operazzjoni tal-gwidi wkoll.

Ħaġa oħra tajba hija li jekk ikunu se jittieħdu passi kontra xi hotel minħabba xi nuqqas, min jieħu dawk il-passi m'għandux għalfejn iżomm lit- turist hawn Malta biex jitla' jixhed eċċ. Jekk m'iniex sejjer żball hemm xi ħaġa bħalha anke fil-każ ta' kiri ta' karozza lil turist.

Naħseb li din hija tajba għax turist li jiġi hawn Malta għal holiday ma jridx jispiċċa joqgħod tiela' u nieżel il-qorti biex jagħti x-xiehda tiegħu u minflok divertita u holiday, jispiċċa jagħmel xi kruċjata sħiħa.

Subklawsola (b) ta' klawsola 47 titkellem dwar il-liċenzji għal min jaħdem fis-settur tat-turiżmu.

Għalkemm naqbel magħha, forsi għadu daqsxejn kmieni, għaliex għad m'għandniex il-kwalifiki meħtieġa, fosthom il- journeyman's certificate li semmejna.

Wieħed irid idaħħalha bil-mod għax aħna nafu li m'għandniex dik il-kwantità kbira ta' nies li jaħdmu fis- settur li jkunu jistgħu jipprovdu dan iċ-ċertifikat li semma l-ministru, pero' tajjeb li wieħed jaħseb fuqha u jibda jtella' dan il-bżonn bil-mod il- mod.

Jekk illum hotelier qed jimpjega xi 30 waiter, huwa impossibbli li tgħidlu li jrid ikollu 30 waiter bil-journeyman's certificate għax jispiċċa jkollu jkeċċi tliet kwarti minnhom.

Pero' tibda billi minn 30 ikollok ħamsa li jkollhom il-journeyman's certificate, ħalli għallinqas ikollok skeleton staff li miegħu ttkun tista' tibni.

Irridu naraw ukoll il-qasam tat-time-sharing resorts.

Ma nafx x'inhi l- attitudni tal-gvern fuq din il-ħaġa pero' min-naħa tagħna dejjem ħarisna lejh bħala qasam tajjeb.

Għandu affarijiet tajbin u affarijiet ħżiena, bħalma għandhom oqsma oħrajn fis-settur tat-turiżmu, bħat-trasport, l- akkomodazzjoni u l-aġenti ta' l-ivjaġġar.

Kulħadd għandu t-tajjeb u ftit ħażin ukoll, u hekk għandu t-time-share.

F'Malta għandna prodott tat-time- share tajjeb, biex ma ngħidx tajjeb ħafna, tal-livell ta' 4-Star u 5-Star.

Sfortunatament kultant jiġi marketed b'metodi ħżiena u allura jkollna l- veru każ ta' an excellent product being marketed in a mediocre way.

Kif semma l-ministru stess, tliet pajjiżi fl-Ewropa għandhom liġijiet fuq it- time-share.

Kulħadd jaf li l-Unjoni Ewropea għandha d-direttivi tagħha fuq it-time-share imma ftit huma dawk il-pajjiżi fl-Unjoni li bdew jadottaw jew joqogħdu għal dawn il-kondizzjonijiet.

Fost l-affarijiet tajbin li għandu s-settur tat-time-share hemm li jiggarantilek repeat visitors, li sfortunatament qed jonqsu minn Malta.

Qed ngħid sfortunatament għax meta jkollok repeat visitor l-ewwelnett ifisser li għandek prodott tajjeb u t-tieni nett biex iġġib repeat visitor trid tonfoq inqas fil-promozzjoni milli trid tonfoq biex iġġib turist ġdid.

U jekk hemm settur li jiggarantixxi dawn ir-repeat visitors dan huwa s- settur tat-time-share għax għandek a guaranteed presence, peress li min ikun xtara ġimgħa f'pajjiżna jekk ma jiġix hu jibgħat lill-ħbieb jew il- qraba tiegħu.

Mela dak il-post kważi kważi huwa garantit li se jimtela.

Xi ħaġa oħra li ħarġet minn surveys li konna għamilna hija li min jixtri t- time-share ġeneralment huwa turist li jista' jaffordja li jibqa' jħallas dawk l-affarijiet minn sena għal sena għax ikun ċertu turist ta' income tajjeb.

Jidhirli li dawk kienu t-tibdiliet mil-liġi kif konna ppreżentajnieha aħna sena ilu, li żgur m'hemmx diffikultà fuqhom, anke għax mhumiex bidliet kbar imma rtokkjar tal-liġi kif konna ressaqnieha aħna.

Din l-awtorità tat- turiżmu se tkun qed tilqa' l-isfidi imma tkun qed tieħu wkoll l- opportunitajiet li toffri Malta fis-settur tat-turiżmu.

Wieħed irid jifhem li s-suċċess ta' din l-awtorità mhux se jiddependi mil-liġi li se tgħaddi minn hawnhekk imma se jiddependi ħafna fuq in-nies li jridu jinterpretawha u jħaddmuha.

Jiena naħseb li iktar milli noqogħdu attenti hawn ġew kif u taħt liema kondizzjonijiet se tgħaddi l-liġi, iktar u iktar irridu noqogħdu attenti x'nies inpoġġu biex imexxu din il-liġi.

Mill-esperjenza nafu li ma jistax ikun li min jaħdem f'dan is-settur u jkun f'awtorità bħal din ma jkollux conflict of interest.

Inti sejjer hemmhekk biex tgħin lis-settur tiegħek imma kultant tilbes il-kappell tas-settur u kultant, mingħajr ma trid, tilbes jew lanqas tkun taf li qed tilbes il-kappell tan-negozju tiegħek personali.

Jiena nemmen li din l-awtorità trid tibqa' ħajja u allura ma rridux nistennew xi 20 sena jew 25 sena oħra biex nerġgħu niġu f'dan il-parlament nemendaw fejn ikun hemm il-bżonn.

Il-ministru u kulħadd jaf li jekk hawn xi ħaġa li tinbidel mhux minn xahar għal xahar imma tinbidel minn ġimgħa għal ġimgħa, huma t-trends fit-turiżmu u l-esiġenzi tat-turist.

Ma jistax ikun li aħna noħorġu b'xi ħaġa u ngħidu li din hija dogma, din mhijiex se tinbidel.

Naħseb li aħna stess irridu ngħinu fit-tiġdid ta' din l- awtorità.

Ladarba għandek settur li jiddependi fuq it-trends fis-swieq, fuq l-esiġenzi tat-turist, din l-awtorità trid tibqa' dejjem tirrifletti dawn it-trends u tiġi mtejba, mhux tistaġna fl-ideat tal-passat.

Meta ngħidu li trid tibqa' tiġi mtejba, tittejjeb bis-sens u mhux tittejjeb bil- pika.

Naħseb li jekk hawn settur f'Malta li mhux miexi bil-pika huwa s- settur tat-turiżmu.

Għalfejn qed ngħid hekk?

Għaliex s'issa qatt ma ġejna hawnhekk nibdlu l-affarijiet biex nimpikaw imma għax is-sens komun jitlob hekk.

Bħalma jinbidlu nies f'ħafna affarijiet, jinbidlu n-nies fit-turiżmu imma nispera li min jiġi warajna u ta' wara ta' warajna jibqgħu għaddejjin bl-istess oġġettiv, li jekk se nibdlu, se nibdlu għax is-sens jitlob hekk u mhux għall-pika.

Din l-awtorità se jkollha ħafna vantaġġi, wieħed minnhom il-fatt li se jkollha nies ġejjin min-naħa tal-privat u se jinbidlu aktar spiss.

X'inhi d-differenza?

Jekk tħalli t-turiżmu jitmexxa dejjem miċ-ċivil - mhux b'diżrispett qed ngħid hekk - ladarba daħal wieħed ta' 20 sena mal-gvern u qed imexxi t-turiżmu hu, dan se jibqa' hemmhekk sakemm ikollu 60 sena.

Mela għandek l-istess persuna qed tmexxi l-istess settur u ġeneralment tispiċċa tmexxih dejjem bl-istess ideat.

B'din il-liġi l-awtorità se jkollha l-vantaġġ li l-ideat jinbidlu iktar spiss għax se jkun involut il- privat li se jinbidel kull sena, kull tliet snin, kull ħames snin, filwaqt li meta l-gvern ikun qed imexxi xi ħaġa l-ideat jibqgħu hemmhekk permanenti.

L-awtorità se jkollha l-vantaġġ li tkun tista' tagħti direzzjoni waħda lill-firxa ta' oqsma li jaħdmu fis-settur tat-turiżmu.

Jiena ngħid li hemm iċ-ċans li tibda taħdem anke fuq linji iktar moderni milli konna qegħdin nimxu fuqhom illum.

Biex nagħti eżempju żgħir, f'intrapriża privata għandek dak il-monitoring għaddej dejjem minn sena għall-oħra; fil-bidu tas- sena tagħmel it-targets u l-objectives, kull xahar ikollok il-management accounts, management information biex regolarment tara kemm qed iżżomm mal- budget, ma' l-objectives, ma' l-istrateġija u jekk ikun hemm xi variation jew xi deviation tkun tista' tikkorreġiha malajr.

Wara li jkollok dawn il- management accounts u l-management information minn xahar għal xahar, fl- aħħar tas-sena tara l-istampa kollha.

Ħafna drabi fil-gvern x'jiġri?

Tpoġġi l-budget fl-ewwel tas-sena, tagħlaq l-aħħar tas-sena u dak iż-żmien biss toqgħod tara kif varjajt.

Jekk l-awtorità timxi fuq linji kummerċjali, kif jimxu intrapriżi oħrajn, se jkollha l-possibbiltà li timxi ħafna aħjar milli qed jimxu l-affarijiet illum.

Importanti li l-awtorità mhux biss tiġġedded hi skond il-bżonnijiet tat-turiżmu imma ġġedded ukoll il-prodott, l-approach kif issir il-promozzjoni u l-marketing, u ġġedded ukoll il-livel ta' standards li niffissaw.

M'hemm l-ebda dubju fuq kemm hi tajba u kemm se tkun utli għas-settur tat-turiżmu.

Jiena ngħid li biex tirnexxi din il-liġi trid tiġi implimentata kemm jista' jkun 'il bogħod mill-politika.

Naturalment il-politika f'Malta ma tistax taħrabha għax jekk hawn għaxra min-nies li la għandhom minn naħa u lanqas minn naħa oħra, għandna ħafna.

Jiġifieri Jekk se tpoġġi nies li jkunu ta' kulur aħmar jew ta' kulur blu jridu jifhmu mal-ewwel li mhumiex qegħdin hemmhekk biex iħarsu l-interessi tal-kulur aħmar jew l-interessi tal-kulur blu imma qegħdin hemmhekk biex iħarsu l-interessi tas-settur kollu.

Il-bieraħ tkellimna fuq l-ikbar challenge li se jkollha l-awtorità, li tippreżenta lil Malta bħala xi ħaġa sħiħa, tbigħ lil Malta, u mhux tbigħ din il-parti tas-settur jew l-oħra.

Naħseb li l-ewwel ħaġa li rridu naraw hi li noħorġu b'corporate image fejn Malta nibdew narawha sinonima ma' prodott tajjeb.

Jekk Malta se tkun sinonima ma' prodott tajjeb inkunu mxejna biċċa sew minn dak li nkunu qegħdin naħsbu.

Nagħlaq billi ngħid, kif qal il-ministru l-bieraħ, li ż-żewġ naħat naqblu fuq l-objectives tat-turiżmu.

Fuq din żgur li lanqas biss jgħaddilna minn moħħna li jkun hemm firda bejnietna.

Forsi we diverge xi ftit fuq l- istrateġija ta' kif se nilħqu dawk l-objectives u fuq il-pjan kif jistgħu jintlaħqu dawk l-objectives imma finalment kulħadd jaf li l-objectives għandhom ikunu l-istess.

Nifhmu li hi x'inhi l-istrateġija taż-żewġ naħat, u huma x'inhuma l-pjanijiet taż-żewġ naħat żgur li l-Malta tourism authority se tkun l-ikbar biċċa għodda li se jkollna f'idejna u sta għalina li minn hawn 'il quddiem nagħmlu użu tajjeb minnha.

Grazzi, Sur President.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): Aktar rimarki?

L-Onor.

Carmelo Mifsud Bonnici.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Sur President, huwa ta' pjaċir għalija li nitkellem fuq settur li huwa tassew importanti għal pajjiżna, iktar u iktar meta f'din il-Kamra, jekk m'hemmx qbil fuq diversi affarijiet, hemm qbil unanimu fuq l-importanza li wieħed għandu jagħti lit-turiżmu.

Ovvjament wieħed m'għandux għalfejn jgħid li t-turiżmu huwa ta' importanza kbira għal dan il-pajjiż, sia mill-aspett ekonomiku kif ukoll minn kwalunkwe aspett ieħor.

Din l-awtorità li se titwaqqaf permezz ta' dan l-abbozz ta' liġi trid tipprova ġġib ftit ordni f'dan is-settur.

Naħseb li l-eżerċizzju kbir li sar fuq din il-liġi fil-futur għad jagħtina frott tajjeb u tajjeb ħafna.

Qed ngħid hekk għax ir-regoli f'din l-awtorità huma bbażati fuq ċertu sens komun u oġġettività.

Qabel kellna struttura maqsuma f'sezzjonijiet differenti, regolati b'liġijiet differenti, illi kollha kemm huma kellhom il-poteri u l-funzjonijiet tagħhom pero' kienu kollha separati u indipendenti minn xulxin.

Mentri b'din l-awtorita' aħna qegħdin indaħħluhom u ngħaqqduhom bħala ħaġa waħda.

Allura hija ċara mill-bidu l-premessa ta' din l-awtorità għax qiegħda tipprova torganizza dan is-settur.

Ovvjament f'dan il-pajjiż kellna diversi awtoritajiet u wieħed jammira l- mod bilanċjat ta' kif inhuma distribwiti l-poteri bejn dak li għandu x'jaqsam ma' l-awtorità u għal dak li għandu x'jaqsam mal-ministeru.

Meta nsemmi l-ministeru qed nirriferi għall-poteri li huma mogħtija bil-liġi lill-ministru għar-regolamentazzjoni ta' kif għandha tiffunzjona din l- awtorità.

Qabel nidħol fil-fond fuq din il-liġi, Sur President, ippermettili ngħid ukoll li wieħed irid jirrealizza li dan huwa settur ta' importanza vitali għax fuqu jiddependi l-futur ta' l-ekonomija u l-futur ta' diversi impjiegi fil-pajjiż.

Jekk kemm-il darba llum inħaddmu tajjeb dak li aħna għandna f'idejna għada pitgħada għad insibu li x-xogħol tagħna jagħti frott tajjeb.

Sur President, sfortunatament m'għandniex yardstick tajba ta' kif nagħmlu rendikont ta' min ġie hawn Malta bħala turist, għax għandna xibka kbira u qisu l-indiċi ta' suċċess tal-ministeru jiddependi minn kemm jiġi recorded li jkunu ġew nies barranin hawn Malta mingħajr ma wieħed ikollu klassifika vera ta' għalfejn ġew.

Din l-istatistika hemm bżonn li wieħed jagħmilha malajr biex wieħed jifhem aħjar minn fejn qegħdin jiġu, għalxiex qegħdin jiġu u fejn qegħdin joqogħdu t-turisti.

Din hija ċ-ċavetta ta' marketing u proġettazzjoni serja fit-turiżmu.

Allura wieħed bilfors irid jaqbel ma' dak li qal il-ministru fil-bidu ta' din id-diskussjoni, li l-istatistika trid tiġi rranġata biex naraw kif qed jintlaqa' barra minn pajjiżna dak li qegħdin noffru bħala pajjiż, u fl-istess ħin naraw x'effetti qed ikollna f'dan il-pajjiż.

Permezz tal-ġbir ta' l-istatistika wieħed jara jekk kemm- il darba għandniex iktar turisti li jiġu ġo hotels, ġo flats, fit-time- sharing jew f'xi settur ieħor.

Abbażi ta' l-istatistika wieħed ikollu marketing ferm aħjar.

Dan il-pajjiż jirrikonoxxi li għandu l-aspett kulturali pero' ftit jagħtih importanza, għax sfortunatament aħna inqiegħdu s-suq turistiku fuq aspetti kompletament differenti minn dawk kulturali.

Hija verament ħasra għax, kif qal tajjeb il-ministru, hija l-kultura illi hija r-riżors prinċipali ta' dan il-pajjiż.

Wieħed irid jgħid ukoll li l-postijiet kulturali li għandna m'humiex limitati għal xi reġjun wieħed f'dawn il- gżejjer imma kull rokna f'dan il-pajjiż għandha l-aspett kulturali x'toffri.

Allura d-diskussjoni fuq it-turiżmu bilfors trid tabbina ruħha ma' diskors serju fuq użu aħjar tal-monumenti storiċi u ma' l-aspett kulturali li aħna għandna.

Din is-sena aħna nikkommemoraw il-mewt ta' Mattia Preti u għalkemm fil- bidu tas-sena din il-ġrajja ngħatat ħafna importanza, pero' mill-aspett tat- turiżmu jidher li ma ġbidniex iktar nies biex jiġu hawn Malta ħalli jaraw dawn l-opri ta' l-arti li għandna ta' Preti.

Din hija verament ħasra għax f'postijiet oħrajn issib li jekk ikollhom opra waħda ta' l-arti imorru ħafna nies biex jarawha, aħseb u ara aħna li għandna diversi opri tajbin ħafna ta' Preti.

Għalhekk l-aspett kulturali jrid bilfors jintrabat mat- turiżmu għax bih wieħed ikun jista' jġib iktar turisti biex japprezzaw it- tajjeb ta' pajjiżna u jħallu wkoll effetti soċjali tajbin fil-pajjiż għax jikkonvinċu lilna l-Maltin li r-riżors prinċipali tagħna għal dak li għandu x'jaqsam mat-turiżmu għandu jkun dak kulturali.

Il-verità hija li aħna stess ma napprezzawx dak li għandna u qisna qed nagħmlu politika li ma tagħtix biżżejjed imbuttatura lil dan l-aspett.

B'dan l-abbozz ta' liġi l-awtorità se tingħata diversi poteri, fosthom li tippromwovi u tiżviluppa Malta bħala destinazzjoni turistika u allura se jkollha funzjoni pjuttost importanti għall-iżvilupp komplet ta' pajjiżna għaliex biex iġġib iktar turisti lejn Malta trid bilfors tagħti kas tal- kultura.

Għal dan il-għan ikun tajjeb li l-awtorità taqsam lil pajjiżna f'diversi reġjuni biex tagħti lil kull wieħed minnhom l-importanza li ħaqqu.

Per eżempju, ir-reġjun tal-Kottonera u r-reġjun tal-Belt u tal- Furjana jimmeritaw iktar attenzjoni u iktar investiment mill-pajjiż għax il- frott li jista' jħalli huwa importanti ħafna għal pajjiżna.

Jekk wieħed jistudja dawn ir-reġjuni wieħed wieħed ikun jista' jara x'joffru u x'inhuma l-affarijiet li turist qed jistenna li jsib hemmhekk.

Ngħidu aħna jeħtieġ li jkun hemm hotel tajba, restaurant tajjeb u affarijiet oħra li jwasslu għall-iżvilupp ta' dak ir-reġjun.

Apparti li tippromwovi u tiżviluppa Malta bħala destinazzjoni turistika, klawsola 5 ta' dan l-abbozz ta' liġi ssemmi poteri oħrajn li se jkollha l- awtorità, kif jgħidu s-subklawsoli li se naqra:

(b) li tagħti pariri lill-gvern dwar attivitajiet turistiċi u li toħroġ liċenzi taħt dan l-Att;

(c) li tissorvelja, tikklassifika u tikkontrolla l-liċenzjar ta' u l- istandards li għandhom jiġu provduti fi, jew minn, attivitajiet turistiċi;

(d) li tikkontribwixxi lejn it-titjib tal-livell tar-riżorsi umani fl- industrija tat-turiżmu;

(e) li tagħti pariri lill-gvern dwar l-ippjanar u l-iżvilupp ta' l- industrija tat- turiżmu kif ukoll dwar l-infrastruttura li ssostni l- industrija tat-turiżmu; u

(f) ġeneralment li tassisti u tagħti pariri lill-gvern dwar kull ħaġa li għandha x'taqsam ma', jew li tolqot, it-turiżmu, u li tidħol għal, u torganizza, dawk l-attivitajiet u proġetti li tista' tqis li jkunu idonei mat-twettiq tal-funzjonijiet tagħha.

Jiġifieri wieħed mill-ewwel jifhem li l-awtorità se jkollha mano libera u f'dak kollu li għandu x'jaqsam mat-turiżmu għandha l-obbligu illi tagħti pariri lill-gvern fuq kif għandu jikkomporta ruħu jew kif għandu jirregolarizza s-sitwazzjoni.

Jiena ngħid li hemm bżonn li niffaċċjaw ir-realtà u naraw x'qegħdin noffru lit-turist.

Irid ikun hemm serjetà fil-klassifikazzjoni tal-hotels u ta' l-istabilimenti ta' l-ikel, fis-sens li niggarantixxu li jkollhom standards ta' l-istess livell li hemm fl-Ewropa u mhux livell insulari ta' Malta.

Wieħed jinnota li hemm diversi katini ta' hotels li għażlu hotel hawn Malta bħala parti mill-katina tagħhom u wieħed irid jgħid li dan l- investiment li sar minn barranin għadu ma bediex verament jagħti l-frott tiegħu.

Illum għandna hotels f'Malta li huma isem fihom infushom barra minn Malta, allura wieħed jistenna li din l-awtorità tkun tista' tagħtihom id-dimensjoni li ħaqqhom biex turist ikollu moħħu mistrieħ li l-lukanda fejn se jorqod u jiekol se tkun ta' l-istess standard li huwa jsib f'pajjiżi oħra.

Jekk aħna ma nagħmlux din il-qabża u niggarantixxu li dak li aħna qegħdin niktbu fil-brochures tagħna verament noffruh, allura aħna għadna ma fhimna xejn fuq dak li għandu x'jaqsam mat-turiżmu.

Sur President, wieħed irid jifhem li l-pajjiż kollu huwa responsabbli f'dan il- kamp għax it-turist jieħu togħma ħażina jew togħma tajba tal-pajjiż mill- affarijiet kollha li jmiss magħhom.

Aħna li niftaħru li aħna pajjiż Ewropew, li għandna kultura, li għandna ċiviltà, ma jistax ikun li mmorru lura minn din l-immaġni quddiem persuna li ġiet l-ewwel darba f'pajjiżna.

Din hija ċ-ċavetta biex turist li jiġi hawn jieħu impressjoni tajba.

Wieħed ma jridx jinsa wkoll li kull settur huwa importanti.

Per eżempju, jiġuni f'moħħi d-diversi turisti li jiġu bi cruise hawn Malta, li wieħed irid jikkurahom aktar għax dawn jiġu għal ġurnata biss.

Jien naħseb li m'għandniex assessment biżżejjed ta' l-impatt li pajjiżna qiegħed iħalli fuq dawn in-nies, jekk hux togħma ħażina jew togħma tajba.

Irridu noqogħdu aktar attenti li meta dawn it-turisti jiġu għal dak il-perijodu żgħir, jieħdu l-aħjar li għandna biex inħajruhom li għada pitgħada jerġgħu jiġu jqattgħu btala f'Malta.

Ċerti drabi wieħed iħares b'viżjoni qasira u ma jħarisx fit-tul għall-affarijiet li jkollu f'idejh.

Din l-awtorità għandha d-dmir li dawn l-affarijiet tagħti kashom.

Barra minn Malta nsibu mudelli li aħna nistgħu nsegwu, fosthom l-Ingilterra, fejn hemm il-British tourist authority li tiggarantixxi lil dak li jkun li jekk kemm-il darba hotel hi klassifikata 3-Star u li għandha ħaġa u li għandha oħra, jekk tmur hemmhekk se ssibha.

Dan li rridu nagħmlu aħna, li niggarantixxu li t-turist li jiġi Malta se jieħu dak li huwa ġie għalih.

Irridu nifhmu li mhux aħna qed nagħmlu pjaċir lilu għax qed nilqgħuh f'pajjiżna imma f'ċertu sens qiegħed jagħmel pjaċir lilna wkoll li għażel lil Malta minn destinazzjonijiet oħrajn.

Wara kollox wieħed irid jiftakar li fil-Mediterran hemm ħafna iktar destinazzjonijiet li wieħed jista' jagħżel, u l-problema hija li aħna ma nurux biżżejjed x'għandna u x'nistgħu noffru.

L-esperjenza li wieħed jiġbor tul is-snin turi li turist li jiġi kkurat, japprezza ferm iktar x'għandna u x'm'għandniex.

Meta turist jingħata spjegazzjoni tajba ta' l-affarijiet li għandna u fuq l-istorja ta' Malta tul iż-żmien tal-Kavallieri, tul iż-żmien tal-Franċiżi, tul iż-żmien ta' l- Ingliżi, jibda japprezza iktar lil pajjiżna u jispiċċa biex iħobb ukoll lil pajjiżna.

U mhux biss ikun hu l-aħjar bniedem li jġib iktar turisti lejn Malta imma hu stess jerġa' jiġi diversi drabi għax japprezza li għandna minjiera ta' affarijiet x'noffru u jinduna li ma jistax jara dak kollu li joffri pajjiżna f'ġimgħa.

There again joħroġ il-punt dwar kemm aħna qegħdin nagħtu importanza lill-aspett kulturali ta' pajjiżna u nifhmu li ma jistax ikun li l-knejjes tagħna u l-ġojjelli l-oħra li għandna ma jkunux fi stat tajjeb.

It-turist irid iħossu qisu daħal ġo daru u speċjalment it- turist Ewropew iħoss li qiegħed f'parti oħra mill-Ewropa.

Pajjiżna għandu jiġbed turist ta' intelliġenza, turist ta' kultura li jġegħelna nieħdu ħsieb aħjar il-wirt nazzjonali li għandna u l-identità kulturali tagħna.

Għalhekk m'għandix dubju li l-awtorità se jkollha sehem importanti x'tagħti fuq dan il-binarju kulturali.

Sur President, wieħed irid jammira l-mod kif ġiet komposta l-awtorità u wieħed ma jistax ma jaqbilx mal-linja meħuda mill-ministru għal dak li jirrigwarda t-Tieni Skeda ta' dan l-abbozz ta' liġi.

Huwa aspett innovattiv li tagħmel id-direttorati eżekuttivi fi skeda biex dawn ikunu jistgħu jinbidlu b'avviż legali, u b'hekk tneħħi l-proċedura laborjuża li tiġi fil-parlament biex tkun tista' tagħmel emendi fil-liġi.

Hemm tliet direttorati eżekuttivi taħt it-Tieni Skeda: id-direttorat tal-marketing u oromozzjoni, id-direttorat ta' servizzi ta' appoġġ u l-utilizzazzjoni u taħriġ ta' riżorsi umani u d-direttorat ta' product planning u żvilupp, li huma magħmula b'sens ta' għaqal.

Wieħed jippretendi li dawn se jorganizzaw tajjeb l-intern ta' din l-awtorità u se jkunu l-ixprun ta' diversi affarijiet.

Kif qal tajjeb l-Onor.

Karmenu Vella, din l-awtorità hija magħmula mill-bnedmin u wieħed ma jistax jippretendi li bniedem se jinbidel awtomatikament fl-approach tiegħu għax issa se jkun taħt awtorità.

Pero' din l-awtorità qed tagħmel targets ċari u wieħed jistenna li tagħmel ħafna xogħol tajjeb u ma jkollniex kobob u għoqiedi bla sens li joħorġu minn diversi konflitti umani li wieħed inevitabbilment jistenna li jkun hemm.

Jiġifieri b'dawn ir-regoli din l-awtorità se ġġib ordni u oġġettività fil-mod kif isiru l-affarijiet.

Wieħed irid jgħid ukoll li saret klassifikazzjoni tajba tas-setturi tat- turiżmu nnifsu.

Klawsola 53 ta' dan l-abbozz ta' liġi qed tħassar diversi liġijiet, cioe' l-Att dwar is-Servizzi ta' Gwidi tat-Turisti, l- Att dwar il-Lukandi u l-Istabbilimenti li Jipprovdu Ikel, l-Att dwar Guest Houses u Postijiet Furnished għall-Btala, l-Att dwar l-Aġenziji ta' l- Ivvjaġġar u Servizzi tal-Lukandi u l-Att dwar l-Organizzazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu.

Dawn issa se jkunu regolamentati b'mod iktar ċar u b'iktar likwidità.

Per eżempju, taħt Taqsima III ta' dan l-abbozz ta' liġi se jkunu regolamentati flimkien l-alloġġ u stabbilimenti li jipprovdu ikel, jiġifieri l-hotels u r-restaurants.

Taħt Taqsima IV huma regolamentati l- aġenziji tat-turiżmu li jkunu ġejjin minn barra, l-aġenziji ta' l- ivvjaġġar u destination management companies, taħt Taqsima V huma regolamentati l-ġiti organizzati u l-gwidi tat-turisti jaqgħu taħt Taqsima VI.

Allura dawn l-erba' klassifikazzjonijiet huma l-qafas li fuqhom trid taħdem l-awtorità.

Ovvjament fejn jidħlu deċiżjonijiet fuq l-għoti ta' liċenzji l-awtorità se jkollha poteri ta' ċerta saħħa u importanza.

Huwa tajjeb li twaqqaf bord ta' appelli dwar it-turiżmu u kienet deċiżjoni għaqlija li l-avukat li jippresjedi dan il-bord ta' l-appell ikun ilu jipprattika għal mhux anqas minn seba' snin.

Tagħmel ħafna sens ukoll subklawsola (2) ta' klawsola 14 li tgħid:

"Id-deċiżjonijiet tal-bord ikunu konklużivi ħlief dwar punti ta' dritt deċiżi mill-bord li minnhom ikun hemm appell quddiem il-Qorti ta' l- Appell."

Hija linja ta' uniformità li fil-liġijiet tagħna għandna diversi bordijiet li jieħdu deċiżjonijiet fuq fatt u fuq liġi u fuq dawk ta' fatt wieħed ma jistax jappella minnhom, mentri fuq dawk li huma punti ta' liġi wieħed jagħmel appell direttament quddiem il-Qorti ta' l-Appell nnifisha.

Hemm ukoll stipulat iż-żmien li fih l-appell irid jiġi ppreżentat, kif ukoll iż- żmien li fih l-appell irid jinstema'.

Din tagħmel ferm iktar sens biex l- affarijiet jimxu malajr f'dan il-kamp.

Irrid ngħid ukoll li hija tassew innovattiva u tajba klawsola 43 li qed tiffaċilita l-prova li trid iġġib il-prosekuzzjoni għar-rigward ta' każijiet fejn persuna tkun akkużata li mexxiet lukanda, guesthouse, hotel jew postijiet għall-btala mingħajr liċenzja, jew li tiġi akkużata li provdiet alloġġ lit-turisti li ma jkunux ħbieb jew qraba ta' bona fide kif hemm provdut fil-liġi.

Ikun biżżejjed għall-prosekuzzjoni li tagħmel prova li l-akkużat kellu kontroll tal-fond li dwaru qed issir l-akkuża, li meta saret spezzjoni kienu nstabu fih persuni li ma kenux ċittadini ta' Malta, li f'dak il-fond kien hemm faċilitajiet ta' l-irqad u f'dak il-fond instabu oġġetti personali ta' dawk il-persuni u li fuq il-fond ma kellux liċenzja kif dovuta.

Hawnhekk mhux qed ninvertu l-grad tal-prova.

M'aħniex qegħdin ngħidu li l-prosekuzzjoni ma tridx tipprova ċerti affarijiet u hija d- difiża li tipprovahom u allura wieħed jidħol fil-problema kostituzzjonali ta' jekk kemm-il darba inti tistax tagħmel l-inversjoni tal-prova u l- inversjoni tal-prinċipju fundamentali tagħna li l-akkużat huwa dejjem preżunt innoċenti.

Hawnhekk qegħdin nistabilixxu x'inhu dak li nsejħulu fil-liġi l-actus reus, jiġifieri x'inhuma l-affarijiet li l-prosekuzzjoni trid turi li sabet f'post biex hija tipprova l-każ tagħha.

Permezz ta' hekk se jkollna inforzar aħjar tal-liġi, għalkemm nittama li jirnexxilna nikkonvinċu permezz tal-persważjoni u permezz tas-sens komun, li dan il- pajjiż jaqbillu jikkonforma ruħu ma' ċerti standards li wieħed jippretendi fit-turiżmu, jekk kemm-il darba aħna rridu nkunu serji magħna nfusna u serji barra minn Malta.

Punt ieħor ta' interess li hu magħmul b'ħafna għaqal jirrigwarda l-bilanċ tal-poter li hemm bejn l-awtorità u dak li hawnhekk huwa definit bħala "l- ministru", ovvjament bil-poteri mogħtija minn dan il-parlament taħt klawsola 47 li tgħid: "Il-Ministru jista', bir-rakkomandazzjoni ta' l-Awtorità, jagħmel ir- regolamenti biex jirregola jew xort'oħra jipprovdi dwar ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu ma' attivitajiet turistiċi sabiex jagħti effett aktar sħiħ għad-dispożizzjonijiet ta' dan l-Att u, b'mod partikolari, iżda mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità ta' dak hawn aktar qabel imsemmi, jista' b'dawk ir-regolamenti:"

U mbagħad hemm imsemmi x'jista' jagħmel il-ministru.

Jiġifieri l-ministru għandu l-option li bir-rakkmandazzjoni ta' l-awtorità jagħmel ċerti regolamenti li hu jidhirlu li għandu jagħmel, imbagħad bil-liġi għandu wkoll id-dritt li jagħmel regolamenti fuq diversi affarijiet oħrajn.

Kif jgħid subartiklu (i) il-ministru jista' anke jistabilixxi kodiċijiet ta' etika u ta' kondotta, li 'l quddiem wieħed irid jitkellem ftit iktar fuqha.

Dan huwa verament bilanċ tajjeb għax finalment l-elettorat iħares lejn min għandu s-setgħa politika u mhux lejn l-awtorità.

L-iżbalji ta' l- awtorità, bħalma għandna esperjenzi f'setturi oħra, jiġu attribwiti lill- aspetti politiċi meta dan ma jkun xejn il-każ.

Fuq dan il-binarju wieħed ifaħħar l-għaqal tal-Ministru Michael Refalo li qed jippilota din il-liġi għax qiegħed jipprova jagħmel bilanċ tassew interessanti.

Dan narawh minn subklawsola (i) ta' klawsola 47 li tgħid li l-ministru :

"jistabbilixxi kodiċijiet ta' etika u ta' kondotta għal attivitajiet turistiċi: iżda, meta tkun qiegħda tagħmel ir-rakkomandazzjonijiet tagħha lill-Ministru, l-Awtorità għandha tikkonsulta u, sakemm ikun jaqbel u possibbli, taddotta dawk ir-rakkomandazzjonijiet li tirċievi mingħand l-assoċjazzjonijiet rikonoxxuti mill-Ministru bħala li jirrappreżentaw is-setturi diversi b'interess fit-turiżmu."

F'din il-liġi jeżisti bilanċ għaliex għalkemm hemm devoluzzjoni tal-poter hemm ukoll kontroll f'dawk il-poteri mogħtija u fl-istess ħin hemm il-link mas-setturi kollha tat-turiżmu meta qed ngħidu li se nagħmlu kodiċi ta' etika.

Permezz ta' dawn il-kodiċijiet ta' etika operatur jirrispetta operatur ieħor billi joqgħod għar-regoli stabiliti.

Ovvjament iktar 'il quddiem f'dawn il-kodiċijiet jkun hemm ukoll x'jiġri meta jinkisru dawn ir- regoli ta' kif wieħed għandu jikkomporta ruħu kemm ma' operaturi oħra u kemm mal-persuni li jirċievu s-servizzi turistiċi.

Meta wieħed jidħol fid-dettall ta' din il-liġi jinduna li fiha sens kbir ta' loġika kif tmexxi dan is-settur turistiku.

Kieku m'għamilniex din l- istruttura li qegħdin noħolqu f'din l-awtorità, ma nistgħux ngħidu li qed inħarsu lejn it-turiżmu b'ċerta serjetà u b'viżjoni għall-futur bil-ħsieb li jitjieb dan is-settur.

Sur President, naħseb li l-aspett ta' l-istatistika tat-turisti se jaqa' f'idejn din l-awtorita' għaliex din is-sena tneħħa l-bżonn li wieħed jimla l-embarkation card huwa u ġej minn barra.

Dan kien mertu tal-Ministru Tonio Borg.

Dik kienet miżura tajba biex tagħmel lil pajjiżna iktar user- friendly għat-turist li jkun ġej minn barra għax meta mmur f'pajjiżi oħrajn fejn trid timla l-embarkation card, inħossni li qed niġi vetted qabel immur f'dak il-pajjiż.

Wieħed irid jgħid ukoll li din l-embarkation card lanqas servietna bħala statistika, għaliex xorta kien hemm ċerti riżervi biex wieħed ikun jaf l-iskop taż-żjara ta' dawk li jiġu Malta.

Issa l-awtorità tat-turiżmu trid toħloq metodi oħra biex tkun tista' tagħmel l-istatistika b'mod aħjar, ħalli tkun iċ-ċavetta tagħna għall-futur.

Dan apparti li għandu jsir marketing aħjar.

Fejn jidħol il-marketing jien xtaqt inkompli nenfasizza l-importanza li għandna nagħtu lill-kultura f'dan il-pajjiż.

Jien li ġej mill-Kottonera ntenni li hemm bżonn li wieħed jixħet iktar għajnejh fuq dan ir-reġjun mill-aspett ta' turiżmu u ta' kultura biex jara kif jista' jagħmel użu aħjar minn dak li għandna hemmhekk u kif wieħed jista' jġib iktar turisti fil-Kottonera.

Mhux għall-glorja tan-nies tal-Kottonera, mhux biex niftaħru li fil-Kottonera jiġu aktar turisti milli jmorru f'postijiet oħrajn, imma għax b'dan il-mod wieħed jiġġenera iktar flus u impjiegi ħalli jagħti dinjità ferm ikbar lin-nies ta' l-inħawi.

Sur President, jeħtieġ li tkompli dik il-prattika li kienet inbdiet, li wieħed jagħmel dawn il-famużi re-enactments ta' xeni storiċi.

L-awtorità tat-turiżmu bilfors trid tagħmel dawn l-affarijiet jekk kemm-il darba trid tiġbed iktar turisti ta' kwalità, li jerġgħu jiġu u jixtru l-kotba u jixtru elf ħaġa hawnhekk.

Għaliex għalkemm wieħed jista' jkollu l-aqwa immaġinazzjoni pero' meta jara nies li huma lebsin kostumi ta' l-epoka, u jara d-deċiżjonijiet li kienu jittieħdu fi żmien l-Ordni, bilfors jibqa' jiftakar f'dik ix-xena u awtomatikament meta jmur lura f'pajjiżu se jirrakkonta lill-ħbieb tiegħu dan l-avveniment.

Kienet ħasra li s-sena l- oħra, meta fakkarna l-preżenza Franċiża f'Malta, ma ġibniex aktar turisti għal dan l-avveniment li kien verament sabiħ.

Per eżempju, kien interessanti meta fil-mużew marittimu ġewwa l-Birgu saret dik l-esebizzjoni magħrufa bħala blockade, fejn ħarġu diversi dokumenti ta' interess kbir li juru li aħna mhux pajjiż fejn ħalla l-karkura x-xitan imma aħna pajjiż li għandna rabtiet kbar ma' pajjiżi oħrajn.

Ta' interess kbir hija r-rabta li aħna kellna ma' l-Imperu Russu u r-relazzjonijiet tajba u d-diplomazija kollha li kienet issir f'dan il-pajjiż, li aħna qisna ninjoraw kompletament.

Sur President, aħna ma nagħtux importanza u ma nisfruttawx biżżejjed l- aspett tat-tieni gwerra mondjali.

Kemm hemm nies li jiġu minn barra minn Malta minħabba f'hekk!

Per eżempju, jien fi triqti ngħaddi minn ħdejn war grave li qiegħed barra mill-Kalkara fejn hemm mitfunin militari tal- Commonwealth u nara kwantita' kbira ta' turisti li jiġu hemmhekk biex jaraw fejn indifen in-nannu jew il-missier.

Għandna naħsbu biex nagħmlu post fejn ikun hemm l-istorja ta' kull min miet hemmhekk u kif miet.

Kulma rridu huma tnejn min-nies li jiġbru din l-informazzjoni ħalli persuna li tiġi minn barra minn Malta ssib fejn u kif miet in-nannu tagħha; per eżempju, miet waqt li kien qed jippilota Spitfire jew xi Hurricane.

Fi żmenijiet oħrajn pajjiżna kien ġabra ta' razez tal-Mediterran kollha kemm huma li hawnhekk dabu u saru wkoll parti mir-razza Maltija.

Jiġifieri l-kwantità kbira ta' kunjomijiet li għandna f'Malta li żgur mhumiex ta' oriġini tagħna imma ta' pajjiżi oħrajn huma indikazzjoni li tul is-sekli dan il-pajjiż kien dak li jissejjaħ melting pot ta' dawn ir- razez kollha tal-baċin tal-Mediterran.

Id-Daniżi wkoll kellhom l- esperjenza tal-Mediterran.

Dawn huma kollha aspetti li aħna ma nagħtux kashom u ma nistaqsux xi jġiegħel persuna tiġi hawn Malta meta tista' tmur l-Italja, fejn ukoll hemm daqshekk kultura.

Per eżempju, għaliex turist mill-Ġappun jiġi Malta u ma jmurx Ruma?

Jeħtieġ ukoll li l-awtorità nnifisha tieħu ħsieb li jkollna gwidi fil-lingwi tal-pajjiżi minn fejn qed inġibu t-turisti.

Barra minn hekk l-awtorità trid tara li turist hawn Malta jsib x'jaqra meta jidħol ġo mużew u jsib l-audio visuals.

Dan huwa settur li fih nistgħu noħolqu ħafna iktar impjiegi u hija ħasra li aħna ma nużawx dan l-aspett tas-settur turistiku biex inżidu l-impjiegi.

Dan l-aħħar l-istitut kulturali Taljan tawni informazzjoni dwar xi frott finanzjarju ħalla l-esperiment li sar l-Italja li ċerti mużewijiet tħallew miftuħa sal-11.00 p.m. Ir-riżultat kien li meta tneħħi l-ispejjeż kollha, sar id-doppju tal-qligħ li kien isir qabel.

U dan fuq skala ta' 70 mużew biss fl-Italja.

Anke l-Ingilterra, meta għamlu espożizzjoni ta' Monet, fetħuha mal-lejl biex kulmin ried jaraha seta' jaraha.

X'kien ir- riżultat?

Iktar dħul ta' flus u iktar nies li kellhom l-esperjenza li jaraw dawn l-opri ta' l-arti kollha esposti.

U x'ġab iktar?

Ġab iktar impjiegi, ġab iktar bejgħ ta' kotba, bejgħ ta' kartolini, bejgħ ta' elf ħaġa oħra u mpjieg ta' nies għax riedu iktar nies biex jaħdmu għal mal- lejl.

Dan ħalla lill-pajjiż iktar qligħ għax marru iktar nies l-Ingilterra biex jaraw din l-exhibition.

Imbagħad aħna għandna tant opri tajbin ta' Mattia Preti u ma jirnexxilniex nagħmlu l-istess ħaġa!

Aħna ma naħsbux fuq dawn id-dimensjonijiet, li nġibu nies minn barra minn Malta, għax din qed issir din is-sena biss u se tingħata din l-importanza kollha!

Dan il- pajjiż irid iqum.

Ma jistax ikun li nibqgħu nistennew il-manna jew nibqgħu naħsbu fl-istess termini li konna naħsbu qabel biex inżidu l-qligħ tagħna.

Aħna rridu nħarsu 'l quddiem u napprezzaw li jekk kemm-il darba m'aħniex se nagħtu l-importanza lil dak li għandna, dak se jmutilna, se jispiċċa, se jdub.

Il-bieraħ rajt programm fejn ġabu r-restawr tal-palazzi bl-użu tal- laser.

L-Italja qed jagħmlu użu mil-laser beam għar-restawr tal-faċċati u qed isir iktar malajr, b'mod iktar professjonali u jħalli riżultati aħjar.

Dan kollu jista' jsir f'pajjiżna wkoll.

Wieħed irid jgħid ukoll li l- Unjoni Ewropea wkoll tagħti flus għal dawn l-affarijiet.

Fil-fatt Ruma sejra lejn il-Ġublew u ħafna flus qegħdin jiġu ppumpjati mill-Unjoni Ewroprea biex Ruma terġa' tmur lura għall-isplendur ta' qabel.

U allura aħna b'qatra ma nistgħux nagħmlu l-ġid lill-pajjiż!

Hija ħasra li għandna monumenti li qegħdin jibku biex aħna nirrestawrawhom u nirranġawhom imma aħna sfortunatament ninvestu l-flus tagħna fuq affarijiet oħrajn u mhux fuq il-kultura.

Dan huwa aspett ta' edukazzjoni għax l-edukazzjoni biss tista' tmexxi lill-pajjiż 'il quddiem.

Jekk ma ninvestux f'dan l-aspett u ma ngħinux lill-poplu japprezza l-kultura tiegħu u ngħinuh jagħraf l-identità tiegħu, aħna se nitilfu ħafna.

Ovvjament, Sur President, inti se tgħidli: Imma inti qed tippretendi li l-awtorità tat-turiżmu se tagħmel dan kollu?

Le, m'iniex qed nippretendi dan, imma nippretendi biss li tkun l-ixprun li tgħid x'inhu l-iktar mportanti li jsir, mhux għall-gost imma għax huwa fundamentali għall- ekonomija tagħna.

U rridu ndaħħluha ġo rasna li dan is-settur huwa fundamentali għall-ekonomija tagħna.

Is-settur privat għadu ma fehemx ir- role tiegħu fil-qasam tat-turiżmu.

Per eżempju, il-hotelier għadu ma fehemx li hu jrid jipparteċipa u jinvesti wkoll f'dawn l-affarijiet.

Sfortunatament il-mentalità għadha - mhux qed niġġeneralizza, hemm l- eċċezzjonijiet ovvjament - li dak kollu li m'għandux x'jaqsam mal-hotel irid jieħu ħsiebu l-gvern.

Huwa tajjeb li l-gvern jieħu ħsieb li jagħti edukazzjoni aħjar lill-persuni li se jibdew jaħdmu f'din l-industrija, pero' l-operaturi ta' dawn l-attivitajiet u postijiet turistiċi jridu jirrealizzaw li huma wkoll iridu jagħtu l-kontribut ekonomiku tagħhom f'dan l-aspett.

Ma jistax ikun li kollox jaqa' f'idejn il-gvern imbagħad nikkritikaw lill-gvern għax qed iżomm kollox f'idejh.

Il-poplu jrid jersaq 'il quddiem u jagħti sehmu.

Nixtieq ngħid li r-reġjun tal-Kottonera, li ċerti drabi tant kien immaqdar minn ċerti setturi, huwa wieħed mill-iktar reġjuni that rose to the occasion.

Wieħed ma jistax ma jfaħħarx ir-restawr li sar fid-djar privati ġewwa l-Kottonera.

Dawn in-nies minn rajhom ipprovaw jerġgħu jġibu d-djar tagħhom għal kif kienu fl-antik bil-metodi li jafu huma.

Pero' they rose to the occassion, iċċaqalqu u pprovaw jirranġaw l-ambjent tagħhom.

Wieħed ma jistax ma jagħtihomx kredtu għal din il-ħaġa.

Jeħtieġ li nagħmlu l-istess ħaġa fir-reġjuni kollha ta' Malta.

Nieħdu bħala eżempju Haġar Qim.

Meta mort nara Stonehenge ħallast iktar flus milli tħallas hawn Malta biex tidħol Haġar Qim u tieħu xokk.

Għaliex tieħu xokk?

Għaliex m'hemmx x'wieħed joffri bħalma għandna x'noffru hawn Malta.

Veru, kif jgħidu l- Ingliżi, il-comparisons huma odious pero' aħna tant għandna x'noffru u huma m'għandhomx imma huma jivvalorizzawhom ferm aħjar minna.

Inti tidħol tara audio visual biex tara kif kien, toħroġ u ssib ruħek f'post illi ma jispirakx, li kieku ma tkunx rajt l-audio visual.

Mentri f'pajjiżna l- monument waħdu jispirak, anke jekk għandek l-inqas immaġinazzjoni xorta waħda l-post kollu kemm hu jispirak.

Hemm bżonn li dawn ir-riżorsi li għandna nagħtuhom importanza.

Anke inti u sejjer lejn Haġar Qim minn ġol- Qrendi, hemm diversi knejjes sbieħ fil-Qrendi li wieħed irid ukoll jagħtihom importanza.

Wieħed jippretendi li l-awtorità tat-turiżmu se tagħti l-attenzjoni tagħha lil dawn l-affarijiet.

Sur President, ma rridx ninsa nsemmi x-xogħol ta' l-NTOM f'dak li għandu x'jaqsam ma' fortifikazzjonijiet.

Hemm bżonn li l-gvern jiċċaqlaq għax sfortunatament ċerti fortifikazzjonijiet ġew mogħtija għal raġunijiet li m'għandhom x'jaqsmu xejn mal-kultura imma għandhom x'jaqsmu ma' farming.

Illum il-ġurnata dawn iridu jispiċċaw darba għal dejjem u jingħataw lura lill-wirt nazzjonali Malti.

Jien nieħu pjaċir li f'Wied il-Għajn, fit- torri ta' San Tumas, faċċata tal-Jerma, din il-fortizza ngħatat lura lill- gvern u l-Onor.

Francis Zammit Dimech beda x-xogħol biex kulħadd jibda jgawdi dak il-post.

Ix-xogħol tagħna hawnhekk huwa li niftħu l-imħuħ biex dan il-pajjiż jinduna li issa li deħlin fis-seklu l-ġdid, nirrealizzaw kemm huwa importanti li dawn l-affarijiet neħduhom bis- serjetà.

Ma jistax ikun li niżviluppaw u ntejbu s-settur tat-turiżmu jekk ma ninvestux biżżejjed fl-aspett tal-kultura.

Wieħed irid isemmi wkoll ix-xogħol tajjeb li qed jagħmel l-Onor.

Louis Galea f'Ta' Bighi - li skond il-pjan strutturali kienet ġiet dikjarata bħala area li għandha tintuża għal skopijiet ta' importanza nazzjonali - billi jsir post ta' restawr.

Jekk aħna ma nużuwx tajjeb il-wirt nazzjonali tagħna, ma nistgħux nippretendu li t-turist se joqgħod jiġi biex jiltaqa' magħna biss.

Aħna rridu nagħmlu l-marka tagħna.

Kif qal tajjeb ħafna l- ministru fil-bidu tad-diskors tiegħu, hemm bżonn li aħna nagħmlu corporate image ta' Malta.

Mhux diffiċli li tagħmilha għax il-kultura hija l- corporate image ta' Malta u bħala pajjiż irridu nifhmuh dan.

Jekk aħna ma neħdux din il-pożizzjoni, allura bir-rispett kollu we are going to miss the bus.

Aħna nieħdu t-turisti biex jaraw diversi affarijiet pero' dejjem ikun hemm l-iskop tal-lukru immedjat u dak li jiġi konkretament f'idejna mill-ewwel u ma nħarsux b'viżjoni fit-tul.

Għalhekk nippretendi li l-awtorità tat-turiżmu taħdem biex ikollna image ferm u ferm aħjar minn dak li għandna preżentement u image li jixirqilna fuq kollox.

Pajjiżna huwa mżejjen bil-barka - għaliex dawn il-monumenti li qegħdin wieħed ħdejn l-ieħor huma barka - ta' Sant'Anġlu, il-mużew marittimu, il-palazz ta' l-inkwiżitur, il-knisja ta' San Lawrenz, l- armerija u għandek elf ħaġa oħra.

Dawn qed ngħidu ġo tikka toqba tal- Birgu, aħseb u ara fil-bqija l-oħra ta' Malta, ġo Bormla, ġo l-Isla, ġol- Belt, ġol-Furjana u f'diversi postijiet oħrajn.

Għal darba ejja nagħmlu xi ħaġa tajba għal pajjiżna.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, meta nitkellmu fuq it-turiżmu nkunu qed immissu ħafna aspetti differenti tal-ħajja għaliex it-turiżmu jolqot ħafna aspetti differenti tal-ħajja.

Allura m'hemmx dubju wkoll li meta tiġi biex tiddiskuti s-settur turistiku, ir-responsabbiltà biex dan is- settur jimxi tajjeb żgur li m'hijiex biss tan-nies li jmexxu s-settur turistiku.

Huwa settur li għandu bżonn il-kollaborazzjoni u l-ħidma id f'id ma' ministeri oħra u ma' oqsma oħra tal-ħajja, għaliex pajjiż li l- ekonomija tiegħu tiddependi ħafna mit-turiżmu ma jistax ikollu mentalità li l-esperjenza tat-turist fil-pajjiż tiddependi biss mill-għatba 'l ġewwa ta' fejn ikun qed joqgħod jew mit-tours li jkunu qed jorganizzawlu.

Inħoss li din hija waħda mill-problemi li għad għandna f'pajjiżna.

Waħda mill-akbar illużjonijiet perikolużi li jista' jkollna f'pajjiżna hija li s-suċċess fit-turiżmu huwa garantit.

Importanti li nifhmu li m'hu garantit xejn.

Is-suċċess fit-turiżmu mhuwiex garantit u mhuwiex awtomatiku.

It-turisti jiġu f'pajjiżna mhux biex jagħmlu pjaċir lilna, mhux għas-sabiħ wiċċna, iżda jekk aħna nkunu kapaċi noffru servizz tajjeb, nagħtuhom esperjenza tajba meta jiġu f'pajjiżna u jkun hemm ukoll prezz tajjeb.

Għaliex illum, aktar minn qatt qabel, il-pajjiżi differenti fid- dinja qed jagħtu ħafna importanza lit-turiżmu u allura meta turist jidħol f'post biex jagħżel f'liema pajjiż se jmur żgur li se jsib ħafna għażliet differenti mhux biss fil-Mediterran innifsu imma anke f'reġjuni oħra tad- dinja.

Għalhekk importanti li nifhmu li biex jirnexxi t-turiżmu f'pajjiżna jrid ikun hemm ħafna sforz, kemm minn min ikun qiegħed imexxi f'dan il- qasam u minn kulħadd fl-oqsma differenti tal-ħajja.

Jien hawnhekk ma nistax ma nsemmix l-isforzi kbar li għamel il-kollega tiegħi l-Onor.

Karmenu Vella sakemm dam ministru, għax għadni sal-lum niltaqa' ma' nies li japprezzaw ħafna l-isforzi kbar li għamel biex ġab dan is-settur 'il quddiem, u kemm żgur mexxieh mingħajr ma qagħad jagħti kas tal-kulur politiku.

Kulur wieħed biss kellu f'għajnejn, il-kulur ta' kif se jġib 'il quddiem u kif se jagħmel minn kollox biex jiżviluppa dan is-settur.

Għalkemm illum qed niddiskutu l-awtorità tat-turiżmu biss, importanti li wieħed jgħid minn issa li fil-kompożizzjoni tagħha, meta jiġu biex jinħatru n-nies, se jkun żball kbir jekk se jinħatru biss nies mill-qasam turistiku.

Waqt li m'hemmx dubju li huma n-nies li huma fis-settur li jafu l-qasam turistiku, jien naħseb li x'ħin il-ministru jiġi biex jaħtar in-nies fuq l- awtorità tat-turiżmu hemm bżonn kbir, ngħid jien, li jkun hemm rappreżentati setturi oħra li mingħajrhom is-suċċess fit-turiżmu ma jistax ikun iggarantit.

U għalhekk importanti ħafna li jkun hemm preżenti fl- awtorità tat-turiżmu oqsma bħall-wirt storiku, importanti li jkun hemm xi ħadd li jkollu s-saħħa li mbagħad dak li jiġi deċiż x'isir fis-siti storitiċi, x'isir fil-mużewijiet ikun jista' jieħu passi dwarhom.

Għaliex jekk nibqgħu nqisu t-turiżmu bħala qasam maqtugħ mill-bqija tal-pajjiż, ċertament ma jistax jimxi 'l quddiem.

Jekk l-awtorità tat-turiżmu nnifisha, mhux f'li tgħid u f'li tagħmel imma fil-kompożizzjoni tagħha, mhux se tkun multi-settorjali u mhux se jkollha rappreżentanti mill- infrastruttura tal-pajjiż, mill-qasam kulturali u mill-qasam edukattiv, hemm ċans kbir li nibqgħu nqisu t-turiżmu, kbir kemm hu kbir f'pajjiżna u importanti kemm hu mportanti għall-iżvilupp tagħna, bħala xi ħaġa apparti.

It-turiżmu f'pajjiżna - u fl-ebda pajjiż ieħor fid-dinja - żgur li ma nistgħux inqisuh bħala xi ħaġa apparti.

U għalhekk importanti li l- kompożizzjoni tan-nies fl-awtorita' tat-turiżmu tirrifletti l- konnessjonijeit kollha li s-settur għandu ma' setturi oħra fil-pajjiż.

Jiena nawgura li n-nies li jiġu magħżula jkunu jirrappreżentaw lis-setturi differenti tal-ħajja ekonomika, soċjali, kulturali u amministrattiva ta' pajjiżna ħalli l-ewwel kontribut kbir li tagħti fil-pajjiż l-awtorità tat- turiżmu jkun li turi li s-suċċess tat-turiżmu jiddependi ħafna mill-imġiba tagħna lkoll kemm aħna, naħdmu fejn naħdmu, hu x'inhu x-xogħol tagħna, hi x'inhi l-ħajja tagħna.

Ċertament li jkun qed jara mhux biss sal-ponta ta' mnieħru imma sa xfar għajnejh min jaħseb li t-turist jiġġudika l-pajjiż bil-kuntatt dirett li jkollu biss fil-qasam turistiku, bis-servizz li jingħata fil-lukanda, bis- servizz li jingħata fir-ristoranti, bis-servizz li jingħata fil-ġiti organizzati jew fil-karozza li jkun riekeb.

It-turist jiġġudika lill- pajjiż bl-esperjenza totali tiegħu.

Jekk jimxi fit-triq u jaqa' minħabba l- kwalità tat-triq li jsib, jekk imur jippassiġġa x'imkien u jara l-ħmieġ, jekk ikun hemm kompetizzjoni biex jipprovaw jisolħuh minn hawn u minn hemm, it-turist se jitlaq b'togħma morra, b'togħma qarsa fil-pajjiż u aktarx ma jkunx jiddependi minn min ikun responsabbli direttament biex jipprova jagħtih żjara tajba f'pajjiżna.

Għalhekk biex jirnexxi u tassew ikun tajjeb it-turiżmu, irridu aħna lkoll kemm aħna nħossuna responsabbli li niżguraw li jkollna kwalità ta' ħajja tajba.

Għax meta nkunu qed intejbu l- kwalità tal-ħajja f'pajjiżna, meta nkunu qed inżommu pajjiżna nadif, meta nkunu qegħdin nippreżentaw aħjar il-wirt storiku li għandna, meta nkunu kordjali ma' xulxin u nkunu korretti ma' xulxin fin-negozju, naħseb jien jekk kapaċi nkunu hekk mal-barranin, se nkunu hekk ukoll ma' pajjiżna.

U meta aħna nitkellmu fuq il-bżonn ta' l-apprezzament tal-wirt storiku f'pajjiżna, ta' titjib fil-livell kulturali ta' pajjiżna, ta' titjib fil- livell ta' l-indafa f'pajjiżna, ta' titjib fil-livell ta' kwalità ta' arja f'pajjiżna, dawn huma kollha affarijiet li jheddu mhux biss lil min jiġi hawn għal ftit jiem jew għal ftit ġimgħat imma għal min jgħix ħajtu fuq din il-gżira.

U jekk inkunu qed intejbu l-affarijiet għalina nfusna jien ma nara l-ebda kontradizzjoni bejn li tgħid li l-affarijiet qed tagħmilhom għalik innifsek u qed tagħmilhom ukoll għal min jiġi f'pajjiżna.

Jekk se nkunu qegħdin intejbu l-kwalità tal-ħajja f'pajjiżna se nkunu qed nagħmluha kemm għal min jiġi hawn għal ftit żmien u kemm għalina li ngħixu ħajjitna fuq dawn il-gżejjer.

Għalhekk nerġa' ngħid li huwa importanti ħafna li naħdmu lkoll flimkien f'dan il-qasam għaliex waħda mill-akbar problemi li qiegħed jaffronta t-turiżmu f'pajjiżna hija li minħabba li t-territorju tagħna huwa żgħir, hemm ħafna pressjonijiet biex dan it-territorju jinqasam l-ewwelnett biex jintuża anke minn dawk l-eluf li jgħixu hawn - u d-densità ta' pajjiżna hija waħda mill-ogħla fid-dinja u allura għandna pressjoni anke kif nużaw dan it-territorju aħna l-Maltin u l-Għawdxin - u miegħu mbagħad irridu nżidu l-pressjoni li se jġib it-turiżmu minn barra.

Waħda mill-akbar sfidi li għandna f'pajjiżna, bħalma għandhom gżejjer żgħar id-daqs tagħna - u jekk nqabblu lilna nfusna mal-gżejjer żgħar tal- Paċifiku jew tal-Karibew, waħda mill-akbar problemi li għandna aħna u li m'għandhomx huma hija d-densità tal-popolazzjoni - hija mhux biss iċ-ċokon ġeografiku imma l-kobor tal-popolazzjoni.

Hemm ċerti nħawi f'pajjiżna fejn id-densità tal-popolazzjoni hija fost minn ta' quddiem nett fid-dinja.

Meta jkun hemm sproporzjon kbir bejn id-daqs tal-popolazzjoni u d-daqs territorjali ta' pajjiż, waħda mill-akbar problemi li jkollu dak il-pajjiż hi li għall-istess biċċa art hemm ħafna kompetizzjoni għall-użu tagħha, għar-residenzi, għal-leisure, u għall-industrija.

Allura waħda mill-iktar affarijiet li rridu noqogħdu attenti għalihom hi kif se nsibu l-bilanċ diffiċli biex dan il-pajjiż jibqa' joffri xi ħaġa lil min jgħix hawn għax irridu noqogħdu attenti li tant ma niġux barkun iffullat u mibni bl-addoċċ, miżmum bi traskuraġni, li lanqas jagħtik li tgħix hawn, aħseb u ara kemm se jirnexxilek iġġib l-eluf u l-miljuni biex jiġu jqattgħu l-vaganzi tagħhom f'pajjiżna.

Għalhekk huwa importanti li nimmaniġġjaw bis-serjetà t- territorju tagħna bil-problemi kbar li għandna.

Din li l-kampanja li fadlilna u l-kwalità ta' arja li għandna f'pajjiżna rridu nieħdu ħsiebhom bis-serjetà għaliex il-livell ta' tniġġiż inaċċettabbli li fiha jolqot lilna u lil min jiġi jżurna.

Jeħtieġ li jsir ir-restawr mhux biss ta' siti storiċi u preistoriċi u s-siti l-kbar li nafu li għandna f'pajjiżna imma anke tat-tessut ta' l-irħula u bliet li għandna f'pajjiżna.

Għaliex aktar ma jgħaddi ż-żmien it-turisti qed ifittxu mhux biss dawk li huma meqjusa bħala s-siti storiċi prominenti ta' pajjiż, bħal Ħaġar Qim, il-Birgu, l-Imdina, it-tempji u l-mużew arkeoloġiku tal-Belt, imma n-nies aktar qegħdin ikunu nteressati li jżuru pajjiż ieħor biex jaraw xi ħaġa differenti, biex isibu l-karatteristika ta' dak il-post, li fil- fehma tiegħi hija xi ħaġa li aħna għadna nieqsa minnha.

U fuq dan niġi aktar tard.

L-ewwel punt li nixtieq nagħmel u li nħoss li hemm bżonn li jiġi enfasizzat ħafna iżjed huwa l-assenza kerha li hemm - konna bdejna nindirizzawha imma nħoss li għandha tiġi trattata b'aktar urġenza - tar- rabta bejn l-edukazzjoni u t-turiżmu.

Jekk wieħed janalizza s-sistema edukattiva tagħna jsib li f'ħafna każi din ma mxietx pass pass ma' l- iżvilupp ekonomiku ta' pajjiżna.

Allura f'dak li jiġi mgħallem fl-iskejjel tagħna kemm jingħata importanza settur li tant huwa dominanti fl-ekonomija tagħna?

Żgur m'hemmx paragun meta tara l-importanza li għandu t-turiżmu fl- ekonomija tagħna u mbagħad tara l-importanza li jingħata t-turiżmu fis- sistema edukattiva tagħna.

Għadna nagħtu importanza lil setturi ta' l- ekonomija f'pajjiżna li kważi sparixxew mill-ħajja tagħna.

Jiena kultant nitwaħħax nara tfal ta' tmien snin jew għaxar snin li jkunu għadhom qed jaqraw fuq il-kaħħal u fuq l-ibbatmar tal-bjut, u huma għandhom kważi l- impressjoni li iktar milli qed jistudjaw xi ħaġa dwar Malta u bil-Malti qed jistudjaw dwar xi ħaġa barranija.

Sur President, qed ngħid dan għax ċertament dak li jiġi mgħallem fl- iskejjel tagħna jrid jiġi mġedded u aġġornat minn età anke żgħira għaliex jekk aħna noqogħdu ngħidu li l-popolazzjoni għadha m'hijiex edukata biżżejjed biex iżżomm l-ambjent nadif, biex tapprezza aktar il-wirt storiku u kulturali li għandna f'pajjiżna, biex tkun aktar korretta fl-imġiba tagħha ma' nies oħrajn, dik meta se nagħmluha, meta jkollhom 20 jew 30 sena jew irridu nibdew minn kmieni?

Għalhekk huwa importanti ngħid jien li l- preżenza tat-turiżmu tinħass minn età żgħira u hemm bżonn li suġġetti li għandhom relazzjoni diretta mat-turiżmu jidħlu aktar fl-iskejjel tagħna.

Waħda mill-affarijiet li konna għamilna jien u l-kollega tiegħi l-Onor.

Karmenu Vella kienet li anke meta ġie biex jitfassal il-curriculum ġdid fl- età ta' bejn 3 snin u 16-il sena, laqqajna apposta lill-edukaturi u anke lil min kien qiegħed ifassal dan il-curriculum ma' nies mill-qasam tat- turiżmu.

Għaliex trid tattakka fl-età ta' bejn 3 snin u 16-il sena għax wara 16-il sena jkun diġà tard wisq.

Għal din ir-raġuni nerġa' ngħid li ma nara l-ebda kontradizzjoni li nitkellmu b'dan il-mod għat-turiżmu u għat-turisti għax jekk se nkunu qed intejbu l-affarijiet fil-livell ta' kif inġibu ruħna mal-barranin, jien ngħid li dik ikollha l-effett tajjeb li nkunu qed nagħmlu l-affarijiet tajbin għalina wkoll, anke jekk l-ordni tkun bil-maqlub, li rridu nagħmlu l- affarijiet tajbin għalina.

Jekk inkunu qed nagħmluhom tajbin għalina mbagħad se jgawdu magħna dawk li jiġu jżuruna hawnhekk.

Għalhekk ma nara assolutament l-ebda kontradizzjoni.

Meta niġu biex nitkellmu fuq l-edukazzjoni f'livell post-sekondarju - hawnhekk irridu nitkellmu fuq l-istitut ta' l-istudji turistiċi, l-ITS u anke fuq l-università - jien inħoss li hemmhekk għad fadlilna ħafna u ħafna xogħol x'isir.

L-ewwelnett f'pajjiżna għad għandna l-preġudizzju kontra l- edukazzjoni vokazzjonali.

Jgħidu x'jgħidu ħafna nies x'ħin jiġu għaċ- ċerimonji u x'ħin jagħmlu d-diskorsi uffiċjali, li jaċċettaw l-edukazzjoni vokazzjonali, jiġifieri li r-rotta fejn inti qed tistudja mhux bilfors tkun biss mill-kotba imma anke b'esperjenza diretta max-xogħol, xorta nħoss li għadu m'huwiex rispettat biżżejjed.

Waħda mill-mistoqsijiet li nixtieq nistaqsi hi: Fl-istitut il-ġdid tax-xjenza applikata u ta' l-arti li qed jiġi pprospettat, fil-kulleġġ vokazzjonali post-sekondarju - għax m'hijiex ċara jekk huwiex post-sekondarju jew huwiex kważi università oħra, għalkemm naf li għadhom qed jitfasslu l-affarijiet u forsi m'huwiex ġust li jien inqajjem din il-mistoqsija u nistenna tweġiba issa fuq hekk - it-turiżmu se jingħata xi forma ta' importanza jew l-istitut ta' l-istudji turistiċi se jibqa' jitqies bħala differenti u maqtugħ mill-bqija tas- sistema main stream ta' l-edukazzjoni?

Qed ngħid hekk għax imbagħad din għandha implikazzjonijiet ukoll għall-università.

Għax kif tista' timmaġina pajjiż li ħafna mill-għajxien tan-nies huwa t-turiżmu u mbagħad il-preżenza tat-turiżmu fl-università ma tikkorrispondix għal dan il-bżonn?

Ma jagħmilx sens li għandna żgħażagħ li jridu jagħmlu sagrifiċċji kbar biex jieħdu degree proprja fit-turiżmu, mhux biċċa degree fit-turiżmu, bir- rispett kollu lejn min għandu x'jaqsam mal-parti ta' l-istudji turistiċi fid-degree tal-management fl-università.

Jien ma rrid niddisprezza lil ħadd imma ċertament li pajjiż li għandu t- turiżmu bħala parti importanti mill-ħajja ekonomika tiegħu u mill-ħajja soċjali tiegħu, l-istudji turistiċi fl-università żgur m'għandhomx ikunu fil-livell li qegħdin bħalissa imma jridu jkunu f'livell aħjar u m'għandhomx ikunu biss fil-parti tal-management.

Għax jekk irridu mmaniġġjar ta' siti storiċi aħjar, jekk irridu kwalità ta' gwidi aħjar, jekk irridu li l-pajjiż kollu jkun aktar konxju mit-turiżmu u kif jittratta dan is-settur, ċertament li tourism studies m'għandux ikun ghetto żgħir fid- degree tal-management imma jrid ikun ukoll f'ta' l-arkeoloġija.

Kif nistgħu naħsbu li jkollna management modern tas-siti storiċi tagħna u tal- mużewijiet tagħna, jekk ma jkollniex il-gradwati tagħna li ħerġin minn dak is-settur?

Dawn mhux biss ikunu studjaw l-arkeoloġija, mhux biss ikunu kapaċi japprezzaw il-wirt storiku tagħna imma jkunu kapaċi wkoll jimmaniġġjaw dawn is-siti u jagħtuhom ħajja għax ċertament li f'dan il- qasam għad fadlilna ħafna u ħafna x'nagħmlu.

U fuq dan niġi aktar tard.

Imma nerġa' ngħid li l-preżenza u l-importanza tat-turiżmu fis-sistema edukattiva tagħna trid tkun aktar f'sens kwantitattiv u kwalitattivament trid tkun aħjar milli diġa' hi wkoll.

Nerġa' ngħid li ma jagħmilx sens li fil-gżejjer tagħna għad għandna żgħażagħ li l-ġenituri tagħhom iridu jagħmlu sagrifiċċji kbar għaliex iridu jmorru barra minn Malta biex iġibu first degree proprju fit-turiżmu, bħala degree li tkun tathom il-laqta kollha tax-xogħol li mbagħad iridu jagħmlu fit-turiżmu, li jkun hands-on ukoll għax naħseb li huwa importanti li narawha minn dak il-lat.

Jiġifieri mhux biss ikunu studjaw dwar it-turiżmu imma jkunu jafu l-industrija u jkunu kapaċi jagħmlu dak ix-xogħol f'livell li jħabbatha tajjeb mal- kompetituri tagħna mill-inħawi kollha tad-dinja.

Irrid nitkellem ftit ukoll fuq l-ITS.

Jiena għadni ma nafx eżatt x'inhi r-reazzjoni ta' l-ITS għat-tibdil fl- istipendji li ġie rrikkmandat mill-kummissjoni li ħatar il-gvern is-sena li għaddiet.

S'issa l-istudenti fl-istudji turistiċi kienu jingħataw total ta' Lm1,836 bħala għajnuna mill-gvern, u issa dan it-total se jinżel għal Lm1,506.

Jiġifieri kull student li jsegwi l-kors fl-ITS se jara l-kontribut finanzjarju tiegħu mill-gvern jitnaqqaslu bi Lm330.

Għadni ma nafx x'inhi r-reazzjoni ta' l-ITS nnifsu u anke tal-ministru għat-turiżmu għal din il- proposta li qed jitnaqqas l-istipendju ta' l-istudenti.

U għadni ma nafx ukoll - din hija waħda mill-affarijiet li jiena kont sibt dgħajfa ħafna fir- rakkmandazzjonijiet ta' din il-kummissjoni - kif dik il-kummissjoni ħarġet ir-rakkmandawzzjonijiet mingħajr ma ltaqgħet ma' xi ħadd mis-settur turistiku privat.

Imkien f'dan ir-rapport tal-kummissjoni ta' l-istipendji m'hemm li din iltaqgħet ma' xi assoċjazzjoni tal-lukandiera jew ma' l- assoċjazzjoni tan-nies tar-restaurants jew li dawn bagħtulha l-veduti tagħhom.

U t-tnaqqis fl-istipendju ta' l-istudenti huwa mibni fuq il- premessa li s-settur privat se joħroġ il-flus biex jagħmel tajjeb għal dan it-tnaqqis.

F'paġna 11 tar-rapport qed jgħidu hekk:

"The institute of tourism studies is invited to reform its own stipend scheme to match the apprenticeship scheme falling under the ministry of education.

This implies that employers will be expected to share in the financial burden of supporting ITS students".

Jiġifieri s-settur privat se jagħmel tajjeb għat-tnaqqis fl-istipendju?

Ma jidhirx li għandna xi qbil li se jagħmel hekk.

Din kienet fost l-iktar affarijiet fundamentalment dgħajfa, għax kif tista' inti tirrikkmanda xi ħaġa li għadek lanqas biss ipprovajt iġġib qbil dwarha?

Qisek qed titfagħha hekk, jekk tiġi tajba tiġi tajba, jekk ma tiġix imbagħad ...

Allura x'se jiġri?

Dawn se jitnaqqsilhom l-istipendju jew le?

Jew qabel jitnaqqsilhom wieħed se jġib l-approvazzjoni tas-settur privat biex jagħmel tajjeb għat-Lm330 li se jonqsulhom mill-istipendju?

Dan ir-rapport huwa dgħajjef għaliex mexa hekk mhux biss fil-qasam ta' l-istudji turistiċi imma anke x'ħin ġie biex jissuġġerixxi l-istipendji l-oħra.

Din qed insemmiha mhux biex niddevja mis-suġġett imma għaliex kollox huwa mibni flimkien.

Il- brief ta' din il-kummissjoni kienet: Oħorġu bi stipendji sostenibbli, bi stipendji li l-pajjiż jista' jiflaħ għas-snin li ġejjin.

U Alla jbierek dawn kulma għamlu kien li qassmu s-somma fost aktar studenti u għalkemm qalu li jaħsbu li se jiżdiedu l-għadd ta' studenti, fl-istess ħin ħadmu l- projections tagħhom fuq in-numru ta' l-istudenti bħalissa.

Dawn huma affarijiet li sinċerament ma narax li jagħmlu wisq sens.

Nerġa' ngħid li rridu naraw kif se jintlaqtu l-istudenti f'dak li għandu x'jaqsam ma' stipendji, u x'jiġri jekk is-settur privat m'huwiex lest joħroġ il-flus li se jnaqqas il-gvern, imma mbagħad hemm affarijiet oħra li rridu niddiskutu dwar l-istitut ta' l-istudji turistiċi.

Kif se jintegra aħjar fis-sistema edukattiva ta' pajjiżna, kif il-primarju u s-sekondarju se jkun qed jgħin lill-istudenti għal meta jmorru fl-ITS u mbagħad kif mill-ITS imorru lejn l- università?

Jekk dawn l-affarijiet ma jkunux integrati flimkien se jkollna l-problemi.

Jien naf li l-kollega tiegħi l-Onor.

Karmenu Vella kien ipprova jittekilja din il-problema u kien sab problemi mhux ħażin u sabha aktar faċli jġib kollaborazzjoni ma' università barranija milli ma' l-università lokali.

Qed ngħid għal ta' Oxford Brookes.

Irridu narawhom dawn l- affarijiet għaliex meta ma jirnexxilniex inbiddlu l-affarijiet f'pajjiżna, ħafna drabi mbagħad infittxu s-soluzzjoni billi nagħmlu relazzjoni ma' istituzzjoni barra minn Malta.

Tajjeb li jkollna kuntatt ma' istituzzjonijiet barra minn Malta għaliex jgħinuna anke fil-benchmarks internazzjonali u anke minħabba l-istandards, però ma rridux inkunu sodisfatti biss li sempliċement inġibu ċertifikat minn barra għaliex sfortunatament istituzzjonijiet f'pajjiżi oħra mhux bilfors li l-istandards li jesiġu f'pajjiżi oħra jkunu bħall-istandards li jesiġu internament.

Jiġifieri li wieħed iġib ċertifikat minn barra ma tfissirx awtomatikament xi ħaġa glamoruża jew glorjuża.

Imma ċertament li f'pajjiżna trid tinbena ħafna aħjar il-konnessjoni bejn il-primarju u s-sekondarju, l-ITS u t- terzjarju għaliex għad hemm, speċjalment min-naħa ta' ċerti setturi mill- università, preġudizzju kontra min ikun ġej mir-rotta vokazzjonali ta' l- istudju u r-rate of exchange sfortunatament bejn studji akkademiċi u studji vokazzjonali hija one is to two sfortunatament.

Tnejn li tagħmel fis- settur vokazzjonali isarraflek daqs wieħed fis-settur akkademiku.

U jien ngħid li pajjiżna hemm bżonn li jibdilha din il-mentalità.

Pajjiżi oħra bħall-Ġermanja, il-Ġappun u Singapore imxew 'il quddiem għaliex inti għandek modi differenti kif titgħallem; hawn min jitgħallem billi joqgħod bil-qiegħda, irid jaqra ktieb u jrid jikteb, u hawn min jitgħallem billi ħaġa jagħmilha.

Sfortunatament is-sistema edukattiva ta' pajjiżna għadha tipprivileġġa lil min joqgħod bil-qiegħda jikteb u jaqra, tkejjel is-suċċess bil-kitba u bil-qari u m'għandhiex kriterji biex tkejjel x'kapaċi tagħmel.

U jekk pajjiżna jrid jimxi 'l quddiem, il-mod ta' kif inkejlu s-suċċess edukattiv irid jinfetaħ iżjed u ma narawx biss x'kapaċi taħseb u x'kapaċi tgħid u x'kapaċi tikteb.

Ħafna drabi mhux min kapaċi jikteb u jaqra huwa neċessarjament kapaċi jaħseb u kapaċi mbagħad isolvi l- problemi prattiċi li se tiltaqa' magħhom fil-ħajja ta' kuljum.

U għalhekk huwa importanti ħafna li l-edukazzjoni vokazzjonali tingħata l-importanza li jixirqilha fil-kontenut u fit-tisrif tal-kwalifiki.

Hawnhekk irrid insemmi każ li huwa sintomatiku ta' kif il-kwalifiki vokazzjonali jiġu mkejla f'pajjiżna u m'għandhomx l-istima li jixirqilhom.

Naf każ ta' persuna li marret tagħmel studji f'istitut ta' studji turistiċi tal-world tourism organisation f'Ruma u dan qed ikollu problema kbira ta' kif se jitkejlu l-kwalifiki tagħha f'pajjiżna.

Mhux se noqgħod insemmih b'ismu imma l-equivalence office ta' l-università, li xogħlu hu li jkejjel x'valur se jagħti lil min iġib kwalifika minn barra, qal li ma jistax jagħtih status ta' post graduate - issa dan huwa masters in tourism studies - għax f'Malta m'għandniex.

Grazzi!

(Interruzzjonijiet) Id- dokumenti li rajt jien jgħidu li dan id-degree m'għandniex ekwivalenti tiegħu f'Malta u allura ma nistgħux nagħtu l-masters.

Anke l-idea ta' tul, jekk hux sitt xhur jew disa' xhur aktar m'għandux x'jaqsam, għandu x'jaqsam l-intensità tal-course għaliex illum l-università innifisha anke f'pajjiżna qed tinduna fl-aħħar - aħbar li proprju ħarġet il-bieraħ jew il-bieraħt lura - li tista' ġġib BA fi tliet snin.

Aħna hekk konna nġibuha, fi tliet snin, imma mbagħad bdew jgħidu li għandek bżonn erba' snin biex tagħmilha.

Issa f'daqqa waħda ttieħdet id-deċiżjoni li jitnaqqas b'xi 25% il-ħin li tagħmel biex iġġib degree u allura ma nistgħux inkejlu l-valur ta' degree neċessarjament bit-tul jew bil-qosor tal-kors imma bl-intensità tal-kors u x'course skills ikunu ħarġu.

Għalhekk jiena nappella biex anke l-ministru għat-turiżmu, li meta jiġi biex jagħmel il-formazzjoni ta' din l-awtorità tat-turiżmu jara li jkun hemm nies li jirrappreżentaw il-qasam edukattiv biex dawn jiġu anke edukati dwar il-qasam turistiku u jagħtuh l-importanza li jistħoqqlu.

(Interruzzjonijiet) Għalhekk, id-direttorat tal-human resources għandu jkollu ġo fih nies li ġejjin mill-qasam turistiku żgur għaliex inkella l- importanza kbira li għandu t-turiżmu f'pajjiżna tibqa' ma tiġix riflessa u tibqa' fil-periferija tas-sistema edukattiva ta' pajiżna, li ċertament ma tagħmilx sens.

Il-ministeru tat-turiżmu għandu jkun aktar fuq tiegħu biex jara li l-qasam ta' l-istudji turistiċi u anke l-kwalifiki vokazzjonali li jinġiebu f'dan is-settur jingħataw l-istima li jixirqilhom mis-sistema edukattiva.

Jien staqsejt jekk isirx tracer studies ta' l-istudenti li jmorru l-ITS.

Ovvjament għad m'għandix risposta għax għad trid tiġi.

L-ITS ilu hemm biżżejjed biex naraw kemm għaddew studenti minnu kemm ilu jeżisti u jekk dawn marrux jaħdmu fis-settur turistiku u jekk baqgħux jaħdmu fis-settur turistiku.

Dan huwa importanti ħafna - għalhekk nerġa' ngħid li hemm bżonn li jkun hemm rabta anke ma' x'jiġri fil-primarja u fis-sekondarja - għax jista' jkollok studenti li marru l-ITS mhux bħala first option tagħhom, imma jew għax ma jafux sewwa s-settur u x'ifisser xogħol f'dak is-settur jew għaliex ma rnexxilhomx imorru x'imkien ieħor.

U din hija sfortunatament marbuta ma' l-istima inferjuri, ma' l-istima baxxa b'mod żbaljat li għadu jingħata s-settur vokazzjonali f'pajjiżna, mhux biss fil- qasam turistiku imma anke fil-qasam teknoloġiku, fil-qasam tas-snajja' u fil-qasam ta' l-agrikoltura.

Jiġifieri li l-istudenti li jagħmlu suċċess l- ewwel jagħżlu r-rotta akkademika u jekk ma jirnexxilhomx fir-rotta akkademika dak li jkun imbagħad jara x'baqa'.

Ċertament li dan m'huwiex tajjeb għal pajjiżna u rridu nagħmlu minn kollox biex inbiddlu l-mentalità, biex inbiddlu l-kultura u dawk l-istrutturi edukattivi li hemm bżonn jinbidlu, speċjalment fil-livell ta' xi stima tagħti lill-kwalifiki u lill- kriterji, għaliex jekk ma nbiddlux dawk l-affarijiet il-vocational education f'pajjiżna tibqa' tingħata l-ġenb, anke jekk bil-kliem illum m'għadux moda li titkellem kontra l-edukazzjoni vokazzjonali, imma aħna mhux x'jingħad bil-kliem imma x'jiġri bil-fatti.

Meta qed nitkellem fuq ir-rabta bejn it-turiżmu u l-qasam edukattiv ma nistax ma nsemmix is-settur ta' l-iskejjel li jgħallmu l-Ingliż f'pajjiżna, li huwa żgħir meta tara n-numri, imma naħseb li għandu importanza strateġika wkoll.

Huwa importanti li fil-kompożizzjoni ta' l-awtorità tat- turiżmu jkun hemm persuna minn dan il-qasam ħalli jkollna integrazzjoni u l- konnessjonijiet li tkellimt dwarhom.

Huwa importanti li aħna nifhmu li f'dan is-settur is-suċċess m'huwiex garantit, jiddependi minn kemm inkunu serji, jiddependi minn kemm inkunu kapaċi nagħtu servizz tajjeb fit-tagħlim ta' l-Ingliż u anke fil-kwalità ta' servizz li jingħata meta jdumu fil- pajjiż u meta jkunu fil-familji.

Il-kompetizzjoni f'dan is-settur qiegħda tikber, aktar ma jgħaddi ż-żmien l-Ingliż iktar qiegħed isir lingwa globali li m'hijiex ta' l-Ingliżi.

Studji li ħarġu dan l-aħħar juru li dawk il- pajjiżi li għandhom fil-popolazzjoni tagħha ħakma tajba ta' l-Ingliż, imorru aħjar fil-kummerċ, fl-investiment, fl-esportazzjoni u fit-turiżmu.

U dik tagħmel sens għax jekk qed titkellem fuq lingwa globali jfisser li aktar ma inti fil-pajjiż għandek nies li huma kapaċi jħaddmu tajjeb din il- lingwa globali, għandek aktar ċans li tagħmel kuntatti, li jirnexxielek tikkummerċja u tiġbed investiment.

Din hija xi ħaġa li ma nistgħux nenfasizzaw biżżejjed.

Jien inħoss li rridu naħdmu iżjed fuq il-livell ta' l-Ingliż f'pajjiżna.

Jiena minn hawn irrid nawgura lil dawk l-istudenti li bħalissa wara ħafna sagrifiċċji bdew l-eżamijiet tagħhom.

Mingħajr ma naqtgħalhom qalbhom, irrid ngħid li meta wieħed jara r-rapport ta' l-eżaminaturi tas-Sec u tal- Matsec tas-sena li għaddiet jerġa' jsib f'ħafna suġġetti differenti r- rimarka tal-problemi ta' l-istudenti tagħna biex jesprimu ruħhom tajjeb bl- Ingliż.

Jiġifieri dawn huma żgħażagħ li fosthom ikun hemm min ilu 13-il sena jew 14-il sena fis-sistema edukattiva, hemm min ikun ilu 16 jew 17-il sena fis-sistema edukattiva u xorta jkun hemm il-problema ta' ħakma tajba ta' kompetenza fl-Ingliż.

Jien ċertament inkwetat li l-ministeru ta' l- edukazzjoni m'huwiex jittratta din il-problema bis-serjetà u bl-urġenza meħtieġa.

F'kull livell, mill-kindergarten, il-primarja u fis-sekondarja rridu nimbuttaw l-importanza ta' l-Ingliż mhux bil-kliem biss imma rridu naraw x'metodu hemm bżonn biex it-tfal tagħna minn età żgħira jkollhom ħakma tajba ta' l-Ingliż.

Iż-żgħażagħ tagħna li m'għandhomx ħakma tajba ta' l-Ingliż qed iżommu lura mhux biss lill-pajjiż - għax nerġa' ngħid li pajjiż li għandu popolazzjoni tajba fl-Ingliż jiġbed aktar investiment, jbigħ u jiġbed aktar nies lejh - imma jkunu qed iżommu lilhom infushom lura għaliex isibu bibien aktar magħluqin x'ħin jiġu biex japplikaw għal impjiegi differenti meta jiġu biex javvanzaw fil-karrieri tagħhom.

Jiġifieri l-istess, ir-rabta ta' l-importanza ta' l-Ingliż hi marbuta kemm mas-suċċess personali tagħhom kif ukoll mas-suċċess ekonomiku tal-pajjiż.

Nerġa' nappella biex tingħata l-attenzjoni u l-urġenza mistħoqqa l- importanza ta' l-Ingliż f'pajjiżna.

Meta nkunu qed nagħmlu hekk bl-ebda mod ma jfisser li qed inċekknu l-Malti.

L-ewwelnett illum żgur għadda ż-żmien li l-Ingliż inqisuh il-lingwa tal- kolonizzatur, dik hija xi ħaġa li issa għadda biżżejjed żmien u m'għandux ikollna hang-ups aktar ta' dak it-tip; u t-tieni nett qed issir lingwa tad- dinja kollha.

U ladarba aħna qegħdin fid-dinja huwa importanti li jkollna lingwa li biha nistgħu nikkomunikaw tajjeb.

B'daqshekk bl-ebda mod ma nkun qiegħed inbaxxi l-importanza tal-Malti, anzi fost studji li għamilna s-sena li għaddiet fuq it-tfal tagħna li għandhom kompetenza bl-Ingliż, dawk li għandhom problemi bl-Ingliż issib li għandhom ukoll problemi fil-Malti.

Naħseb li l-problema f'pajjiżna aktar milli hija kwestjoni biss ta' kompetenza fl-Ingliż hija problema ta' kompetenza lingwistika, ta' kompetenza fil-komunikazzjoni.

U din hija xi ħaġa li hemm bżonn nagħtuha l- importanza kollha li għandha bżonn għaliex la l-qasam tat-turiżmu huwa tant importanti f'pajjiżna, jekk irridu nagħtu servizz tajjeb, jekk irridu jkollna relazzjoni tajba ma' min jiġi jżurna, huwa importanti li nkunu nħaddmu lingwa li biha nistgħu niftehmu kemm jista' jkun ma' ħafna nies differenti.

Pajjiżi oħra qed jagħtu importanza kbira lill-Ingliż, pajjiżi li lanqas konna noħolmu li se jagħtu dik l-importanza lill-Ingliż qed jagħmlu hekk.

Biżżejjed insemmu Franza u anke l-Ġermanja, fejn il-language of instruction, anke fil-livell universitarju, qed tidħol bl-Ingliż.

Kollha qed jaħsbu li għas-seklu 21 se jkun importanti ħafna li jagħmlu hekk, mingħajr ma nsemmi pajjiżi Għarab, pajjiżi fl-Afrika ta' Fuq, fejn l-Ingliż iriduh jiġi t-tieni lingwa u jieħu over mill-Franċiż.

Jiġifieri aħna importanti ħafna li ma nitilfux wieħed mill-ftit vantaġġi strateġiċi li kienet tatna r-relazzjoni tagħna ma' l-Imperu Brittaniku.

MR SPEAKER: Onorevoli, skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi biex tkompli tinstema'.

ONOR.

MICHAEL ANGELO REFALO (Ministru tat-Turiżmu): Nipproponi li jkompli jinstema'.

ONOR.

KARMENU VELLA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Bartolo jkompli jitkellem.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u lill-Kamra.

Mr Speaker, anke meta nitkellmu fuq is-settur tat-tagħlim ta' l-Ingliż lill-barranin, illum irridu niftakru li l-kompetizzjoni tagħna fl- Ewropa m'hijiex ġejja biss mill-Irlanda jew mill-Ingilterra nnifisha imma anke mill-kontinent.

Biżżejjed nieħdu l-Belgju, biżżejjed nieħdu l-Olanda, fejn jitkellmu u jħaddmu Ingliż tajjeb ħafna, dawn qed jarmaw ukoll f'dan is-settur tat-teaching of English as a foreign language.

U għalhekk huwa importanti ħafna li jkollna settur organizzat fil-mumenti differenti tiegħu, kemm x'ħin jiġu biex jitgħallmu, biex isibu skejjel immexxijin tajjeb u għalliema kwalifikati, li jkunu mmexxijin tajjeb fil-livell tal- vaganza li jqattgħu hawn, ħalli jsibu safety.

Dik hija importanti f'dan is-settur li għandu x'jaqsam ma' l-addoloxxenti u ż-żgħażagħ.

Hija importanti ħafna l-kollaborazzjoni tal-forzi ta' l-ordni, tal-pulizija u tal-ġirien biex nieħdu ħsieb li dawn it-tfal u ż-żgħażagħ li jiġu fostna jkunu mħarsin u ma jsirux abbużi fuqhom, anke abbużi sesswali.

Imbagħad anke l-preżenza tagħhom fil-familji.

Hemmhekk terġa' torbot ma' l- importanza ta' l-Ingliż għaliex dawn ħafna minnhom iridu jmorru f'familja li kapaċi tħaddem l-Ingliż tajjeb.

U meta nkunu - hawnhekk l-istess m'hawn l-ebda kontradizzjoni - qegħdin intejbu l-Ingliż biex nikkomunikaw aħjar ma' dawn il-barranin li jiġu fostna, se nkunu qed intejbuh għalina nfusna stess u fil-familji stess it-tfal fl-edukazzjoni tagħhom se jkollhom ċans jimxu aktar 'il quddiem għaliex għalihom l-Ingliż ikun aktar lingwa ħajja.

MR SPEAKER: Onorevoli, sar il-ħin.

Se tibqa' in possession?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Iva, Mr Speaker, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali biex jekk jogħġbu jressaq l-aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla, l-Ebrgħa, 5 ta' Mejju 1999 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar Servizzi ta' l-Ivvjaġġar u tat-Turiżmu għal Malta - it-Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili – it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Proprjeta' tal-Għadu - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sekwestru u l-Kustodja ta' Minuri - it-Tieni Qari; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju - it- Tieni Qari (Kont.).

Mr Speaker, nixtieq ninforma lill-Kamra li bi qbil bejn iż-żewġ naħat tal- Kamra, waqt is-seduta ta' l-Erbgħa fil-għaxija, immedjatament wara l-ħin tal-mistoqsijiet, qabel l-Ordnijiet tal-Ġurnata, il-Kamra se tikkommemora l- 50 Anniversarju tal-Kunsill ta' l-Ewropa.

Id-diskussjoni fuq dan is- suġġett tieħu bejn wieħed u ieħor nofs siegħa, bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema tal-gvern u kelliema ta' l-Oppożizzjoni.

Se jagħmlu l-interventi tagħhom il-ministru ta' l-affarijiet barranin għan-naħa tal-gvern u l-Onor.

George Vella għan-naħa ta' l-Oppożizzjoni, bil-possibbiltà li fil-kwarta li kull wieħed għandu, jidħol anke intervent ta' xi ħadd ieħor min-naħa tal- gvern.

Jista' jkun hemm intervent mill-Onor.

John Vella fil-kwarta allokata lill-gvern u min-naħa ta' l-oppożizzjoni għandhom il-fakultà li naturalment jinkludu wkoll kelliem ieħor huma min-naħa tagħhom.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Ministru Louis Deguara.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Grazzi, Mr Speaker.

Din il-ġimgħa saru żewġ aġġornamenti, wieħed mill-Onor.

Francis Agius minn din in-naħa tal-Kamra u l-ieħor mill-ex-ministru tas-saħħa, li t-tnejn ittekiljaw problemi li jirrigwardaw is-settur tas-saħħa.

Naħseb li ż-żewġ interventi li saru juru biċ-ċar x'differenza hemm f'dak li għandu x'jaqsam ma' kif il-gvern u l- oppożizzjoni jħarsu lejn dan is-settur daqshekk importanti għall-poplu Malti.

Nixtieq ngħid li kien pożittiv għall-aħħar l-Onor.

Agius meta tkellem il-bieraħ dwar il-bżonn u l-importanza ta' riforma fil-kura primarja.

Attwalment hemm qbil bejn iż-żewġ partiti li dan huwa settur importantissimu, settur li qiegħed jieħu rwol kompletament differenti minn dak li kien qabel.

Irridu niżviluppaw dan is-settur biex jagħti iktar importanza lill-prevenzjoni.

U ovvjament biex nagħmlu dan, irid ikollok nies li huma trained tajjeb u kkwalifikati.

Fil-fatt l-Onor.

Agius għamel suġġeriment illi t-tobba li jaħdmu fil-privat, jiġifieri dawk li huwa ġustament sejjaħ bħala gatekeepers, għandhom ikunu trained speċifikament biex ikunu jistgħu jaqdu dan ir-rwol.

U ta l-eżempju ta' kif is-sistema li għandna llum sfortunatament għadha m'hijiex geared biex taqdi dan il-bżonn.

Fil-fatt illum nistgħu ngħidu li fil-pajjiżi kollha Ewropej il-general practitioner m'għadux jitqies bħala tabib tal-familja imma bħala tabib speċjalizzat biex jittratta problemi li jiltaqa' magħhom fil-komunità.

Allura jrid ikun tabib li jkollu background ta' training iżjed qawwi f'dik li hija prevenzjoni, ikollu spettru ta' training mhux biss fix-xjenza medika imma ovvjament tabib li ħafna nies jirrikorru lejh bi problemi familjari, bi problemi soċjali u bi problemi psikoloġiċi.

Allura ovvjament jeħtieġ li dan it-tabib, li huwa l-gatekeeper f'kull sistema tas-saħħa, jingħata training għal tapposta.

Fil-pajjiżi kollha llum it-tabib tal- familja qiegħed jitqies bħala speċjalista.

Is-sistemi moderni ta' training tat-tobba li juru l-ħajra li jaħdmu bħala general practitioners huma mmirati biex jagħtu dan it-tip ta' training u fil-fatt it-tobba li jiddeċiedu li jsegwu karriera fil-general practice jingħataw prevocational training għal tapposta.

Is-sistema tagħna llum sfortunatament mhix geared għal dan it-tip ta' training li huwa tant bżonnjuż.

Fil-fatt is-sistema tagħna tistipula li wara li tiggradwa, biex inti tingħata l-warrant trid taħdem almenu sitt xhur fil-kirurġija u sitt xhur fid-dixxiplina tal-mediċina.

Meta tara xi training jieħu fil-kirurġija u x'għandu bżonn minn dak it-training tabib li jaħdem fil-general practice, issib li f'dawk is-sitt xhur ta' xogħol fid- dipartiment tal-kirurġija it-tabib huwa okkupat mhux biss kif jagħmel dianjosi imma ġeneralment ikollu jassisti għal ħinijiet twal fl-out-patient clinics u għall-operazzjonijiet.

Jiġifieri ħafna minn dak it-training li hu jikseb diffiċli li jużah meta jkun qiegħed jaħdem fil-privat.

Mela ovvjament wieħed irid jara xi training irid ikollu tabib li jagħżel karriera fil-privat.

Sal-lum is-sistema tagħna titlob li wieħed jagħmel sitt xhur kirurġija u sitt xhur mediċina biex jingħata l-warrant.

Pero' jekk wieħed jara x'jinvolvi verament ix-xogħol ta' tabib fil-privat isib li primarjament jinvolvi xogħol ta' pedjatrija, ta' ENT, ta' ortopedija, trawmatoloġija u oftalmija.

F'dan il-pajjiż għandna sitwazzjoni fejn tabib li jiggradwa jingħata l-warrant biex jaħdem fil-privat mingħajr ma jkollu t- training f'dawk id-dixxiplini li l-iktar se juża.

Ovvjament nerġa' nsostni l-importanza tal-gatekeeping role, għax jekk tabib ma jkollux training apposta f'dawn id-dixxiplini, se jsibha ferm aktar diffiċli biex ikun jista' jaqdi din il-funzjoni u jagħti l-aħjar servizz lill-klijenti tiegħu.

L-Onor.

Agius ma kienx informat biżżejjed meta għamel appell lill-gvern permezz tal-kulleġġ tal-general practitioners biex jibda jsir training apposta għall-general practitioners tagħna qabel ma jingħataw il-warrant li jaħdmu fil-privat.

Għalhekk jien deherli li għandi nieħu dan l-aġġornament biex ngħid li fil-fatt dan il-proċess diġà beda.

Il-fakultà tal-mediċina ilha għal żmien twil taħseb biex tintroduċi kors għall-general practitioner li jkun jinvolvi training speċifiku u vocational training qabel ma t-tabib jingħata l-permess li jista' jaħdem fil-komunità.

Fil-fatt din il-ġimgħa stess kellha ssir laqgħa bejn id-director general tal-health, ir-rettur ta' l-università u l-fakultà tal-mediċina, biex jimxu fuq dan il-pjan u kemm jista' jkun malajr jattwawh fil-prattika.

Mr Speaker, jekk aħna se nibqgħu sejrin bil-pass mgħaġġel biex inkunu membri ta' l-Unjoni Ewropea, irridu nżommu quddiem għajnejna li anke l- Unjoni tesiġi li qabel ma tabib jingħata liċenzja li jaħdem fil-privat ikollu dan it-tip ta' training.

L-unika eċċezzjoni li tagħmel hija għal dawk it-tobba li jkunu diġà jaħdmu fil-privat meta l-pajjiż isir membru ta' l-Unjoni, peress li bl-esperjenza li jkunu akkumulaw jiġu magħduda li jkunu għamlu l-vocational training diġà.

Pero' ladarba nsiru membri ta' l- Unjoni, jiġifieri sas-sena 2003, dan is-set up irid ikun in place diġà.

U jiena qed nagħmel dan l-intervent l-ewwelnett biex inserraħ moħħ Dr. Agius, u t-tieni nett moħħ il-poplu Malti, li f'dak li għandu x'jaqsam ma' riformi fil-kors tal-mediċina, dawn ovvjament qegħdin jiġu kkonsidrati u se jiġu attwati.

Nixtieq nitkellem ukoll fuq aġġornament ieħor li juri l-attitudni tipika ta' l-oppożizzjoni u nirriferi għall-aġġornament li ħa l-ex-ministru tas- saħħa, l-Onor.

Michael Farrugia, fejn qal li hemm bżonn nagħmlu riforma fil- kura tas-saħħa mentali.

Pero' minn dak li qal l-ex-ministru, donnu li hemm żewġ problemi li għadu ma jistax jifhem u jieħu deċiżjoni fuqhom.

Qiegħed insemmih bħala ex-ministru għaliex huwa l-ispokesman ta' l-oppożizzjoni f'affarijiet tas-saħħa u naħseb li dak li jgħid hu jirrifletti wkoll xi jkun qiegħed jiġri fil-partit tiegħu.

Naħseb li minkejja li ħa żewġ aġġornamenti fuq il-materja ta' l-Isptar Monte Carmeli, l-ispokesman ta' l- oppożizzjoni għadu ma ddeċidiex fuq żewġ problemi li għadhom iberrnu f'moħħu.

L-ewwelnett irid jispjega jekk iridx li din ir-riforma tas-saħħa sseħħ verament f'pajjiżna u qiegħed nistaqsi dan għaliex jekk wieħed jara l- introduzzjoni ta' l-ispeech, isib li kien qal hekk:

"Kienu saru l-preparamenti kollha neċessarji ħalli mhux biss tingħalaq is-sala 10 imma ssir riforma kompleta ta' tqassim kemm ta' l-impjegati kif ukoll ta' l-impjegati kollha ta' l-Isptar Monte Carmeli.

Din ir- riforma kellha twassal biex tingħata kura aħjar u attenzjoni iktar partikolari, skond il-każ ta' gravià' li jkun hemm.".

Naħseb li din is-sentenza li għadni kemm ikkwotajt turi li għall-ispokesman ta' l-oppożizzjoni dwar is-saħħa, donnha r-riforma fis-saħħa tikkonċentra biss fuq l-Isptar Monte Carmeli.

Infatti l-Onor.

Farrugia ddedika d- diskors tiegħu kollu fuq in-nuqqasijiet li hemm ġewwa l-Isptar Monte Carmeli, b'riferenza partikolari għal dak li qiegħed jiġri fis-sala 10 ta' l-irġiel.

Attwalment naħseb li kieku interessa ruħu jsegwi dak li għidna f'din il-Kamra u dak li għidna fil-gazzetti meta ngħalqet is-sala 10, kien ikun jaf li aħna qatt m'għidna li s-sala 10 m'hijiex se tibqa' tintuża.

Anzi konna qbilna mill-ewwel mar-rapport ta' l-Ombudsman li s-sala 10 m'hijiex diċenti biżżejjed biex tilqa' l-pazjenti, però ovvjament konna ppreokkupati wkoll bil-fatt li ma stajniex inħallu priġunieri, li ħafna drabi kien ikollhom stejjer vjolenti u stejjer tad-drogi, jitħalltu ma' pazjenti oħrajn.

Allura d-dipartiment kien iddeċieda li filwaqt li l- pazjenti jkollhom bżonn seclusion ġewwa l-Isptar Monte Carmeli jiġu mpoġġija ġewwa ward 2, fejn ġie ppreparat seclusion unit apposta, kien iktar għaqli li pazjenti li ġejjin mill-faċilità korrettiva ta' Kordin jinżammu taħt sikurezza akbar li ħafna drabi titlob il-preżenza mhux biss ta' nurse imma wkoll tal-pulizija.

L-Onor.

Farrugia kkritika sala 2 u fost affarijiet oħra qal li hemm każi fejn qegħdin jorqdu żewġ pazjenti f'sodda waħda.

Jiena naħseb li lanqas biss jixraq li nikkummenta fuq din.

Minkejja li kemm-il darba jgħid li hemm bżonn nagħmlu din ir-riforma, sal-lum minħabba skuża jew oħra għadha ma ntlaqgħetx il-proposta tal-gvern biex l-oppożizzjoni tipparteċipa ħalli din ir-riforma fil-kura tas-saħħa mentali titwettaq.

Qed nirriferi għall- istedina li l-gvern għamel lill-oppożizzjoni biex ikollha rappreżentant fuq il-kunsill nazzjonali għar-riforma tas-saħħa mentali.

Għall-ispokesman ta' l-oppożizzjoni, ir-riforma dwar is-saħħa tikkonsisti biss f'riforma ta' bini, riforma ta' staffing u ta' tqassim ġewwa l-Isptar Monte Carmeli.

Aħna b'riforma fis-saħħa mentali qatt ma fhimna dawn l-oġġetti.

Aħna dejjem enfasizzajna li r-riforma nkunu nistgħu nwettquha l-ewwelnett meta nibdew innaqqsu n-numru ta' pazjenti li qegħdin ġewwa l-Isptar Monte Carmeli għalxejn.

U din ngħidha b'responsabbiltà kbira għax illum hemm persentaġġ kbir ta' pazjenti ġewwa dan l-isptar li m'għandhomx għalfejn jinżammu hemmhekk imma għadhom hemmhekk jew għax il-familjari tagħhom ma jriduhomx lura jew inkella għax ma rnexxilniex nipprovdu faċilitajiet biżżejjed biex dawn inkunu nistgħu nintegrawhom fil-komunità.

Ir-riforma vera tikkonsisti mhux biss f'li tikkura lill-pazjenti li hemm ġewwa l- Isptar Monte Carmeli pero' iktar importanti li fil-livell tal-kura primarja jkollna set-up tajjeb biżżejjed - hawnhekk nerġa' nallaċċja ma' l-argument pożittiv li għamel Dr. Francis Agius dwar it-training tal-general practitioners - biex il-general practitioners ikunu jistgħu jindividwaw mill-ewwel it-tip ta' mard li jista' jwassal biex pazjent, jekk ma jiġix ikkurat, jispiċċa ġewwa l-Isptar Monte Carmeli.

Ma nistgħux innaqqsu l- importanza tat-tobba fil-privat meta wieħed jikkonsidra li f'pajjiżna 80% tax-xogħol li jsir fil-livell primarju jsir mit-tobba li jaħdmu għal rashom.

Allura wieħed jifhem kemm hu importanti li jsir training tajjeb.

Jien qed nieħu din l-okkażjoni biex nerġa' nappella lill-oppożizzjoni li minflok ma jibqgħu jparlaw fuq il-bżonn li naħdmu flimkien biex nagħmlu riforma, ikunu ftit iżjed proattivi - din hija t-tielet darba li qed nagħmel appell ġewwa l-parlament pubblikament - billi jinnominaw persuna minn naħa ta' l-oppożizzjoni biex tpoġġi fuq il-kummissjoni nazzjonali għar- riforma tas-saħħa mentali.

B'hekk ikun hemm verament sinjal pożittiv li ż- żewġ naħat tal-Kamra, mhux biss fuq il-programm elettorali imma bil-fatti, huma mpenjati li din ir-riforma jwettquha għall-ġid tal-poplu tagħna.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Michael Asciak.

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Mr Speaker, ħabat tajjeb illi qed nagħmel dan id- diskors fil-50 anniversarju mit-twaqqif tal-Kunsill ta' l-Ewropa peress li jiena nagħmel parti mid-delegazzjoni Maltija fuq dan il-kunsill.

Qiegħed ngħid hekk għaliex il-ġimgħa l-oħra fil-laqgħa tal-kumitat permanenti dwar l-affarijiet soċjali żewġ membri prominenti ta' l-oppożizzjoni, l-Onor.

Karl Chircop u l-Onor.

Michael Farrugia, għamlu stqarrija fejn qalu li ma jikkonsidrawx illi l-foetus uman għandu personalità mill-mument tat- tnissil.

Jiġifieri huma qalu b'mod ċar li l-personalità tal-foetus tissawwar wara li jkun imnissel, jiġifieri f'perijodu iktar tard mill- mument tal-konċepiment, u għalhekk għalihom il-foetus ma jistax jiġi kkonsidrat bħala persuna umana mill-mument tat-tnissil.

Issa li qegħdin fit-tarf ta' dan is-seklu u se nibdew seklu ġdid jien inħoss li waħda mill-ikbar challenges għad-drittijiet tal-bniedem fis-seklu li ġej huma proprju d-drittijiet umani tal-bniedem, f'dak li għandu x'jaqsam mal-bioteknoloġija u l-biomediċina.

It-tendenza li ħafna persuni fid-dinja mhux qed jikkonsidraw aktar il-foetus uman bħala persuna mit- tnissil, hija waħda mill-ikbar challenges li għandhom id-drittijiet tal- bniedem fis-seklu li ġej.

Bħala membru tal-Kunsill ta' l-Ewropa tal-human rights committee, jiena konxju ħafna minn din l-istigma li se nġorru magħna fis-seklu li ġej.

M'għandix wisq ħin li nidħol f'ħafna dettalji imma fl- għaxar minuti li fadalli nixtieq nenfasizza kemm hu importanti li l-foetus uman jiġi kkonsidrat persuna umana mill-mument ta' tnissil.

Hemm ħafna raġunijiet għaliex dan għandu jiġi kkonsidrat hekk.

M'iniex qed ngħid hekk minħabba problemi ta' abort biss - ħafna min-nies li jġibu din l-iskuża jkunu qegħdin isibu biss tieqa biex jagħmlu l-abort - pero' mhijiex l-unika problema li qed niffaċċjaw diġà f'pajjiżna u se niffaċċjaw bħall-kumplament tad-dinja.

Fil-proċeduri xjentifiċi li jintużaw biex isir in vitro fertilization, fejn jiġu fertilizzati ħafna bajd min-naħa tal-mara, hemm il- problema x'isir b'dan il-bajd.

Għaliex ovvjament jekk jiġu fertilizzati għaxar bajdiet, inti m'intix se tiżragħhom kollha fil-mara imma se tiżra' tnejn jew tliet bajdiet.

Allura hemm din il-problema kbira x'se jsir mill- bajd li qed jibqa' żejda, se nżommuhom fil-freezer jew se nħalluhom imutu?

Il-problema kbira l-oħra hija fuq proċeduri bioteknoloġiċi li qegħdin isiru mad-dinja kollha, bażikament esperimenti fuq embryo uman, fuq il- foetus uman.

Ovvajment jekk dawn l-esperimenti jsiru għall-ġid tal-foetus nnifsu m'hijiex problema però' ħafna drabi dan il-foetus jinqatel fil- proċess u allura qegħdin inħarsu lejn problemi kbar.

Għaliex il-foetus uman għandu jiġi kkonsidrat bħala persuna?

Mhuwiex faċli li fi ftit minuti nidħol fid-dettall fuq is-suġġett però fl-opinjoni tiegħi hemm tliet raġunijiet bażikament.

Jiena li ilni nistudja l-bioloġija żmien twil - u ngħallem ukoll l-anatomija ġewwa l-università - kemm fir-riċerka li għamilt u kemm mill-istudji tiegħi ma nista' nsib l-ebda raġuni għaliex l-iżvilupp tal-foetus m'għandux jiġi kkonsidrat ta' natura umana.

Il-proċess ta' żvilupp mill-mument ta' tnissil huwa wieħed kontinwu.

Tajjeb li ngħid illi fil-mument ta' tnissil il-foetus uman jieħu fi ħdanu informazzjoni ġenetika kompletament ġdida, li hija separata kemm mill- missier u kemm mill-omm, u hija informazzjoni ġenetika unika li ma kienet teżisti qatt fid-dinja u mhi se teżisti qatt 'il quddiem.

Hija din il- kompiżizzjoni ġenetika tal-foetus li tibda tikkontrolla kemm il-proċess tal- foetus nnifsu kif ukoll ċerti tibdiliet illi jsiru fl-omm.

Tant hu hekk illi anke jekk il-konċepiment ikun barra l-omm nafu li l-foetus jibqa' jiżviluppa.

Meta nitkellmu fuq test-tube babies nafu li għalkemm il- fertilizzazzjoni ssir f'test-tube, nafu li l-fertilizzazzjoni u t-tkabbir ta' dak l-embryo uman jibqa' jsir anke fit-test-tube qabel ma jiġi mpjantat fl-omm.

Jiġiferi din hija prova, jekk hemm bżonn ta' waħda, li l-iżvilupp mhuwiex xi ħaġa li ġejja mill-omm imma hija xi ħaġa intrinsika fil-foetus.

U allura dan l-iżvilupp komplet isir dejjem fil-foetus anke jekk ikun barra.

Mr Speaker, nafu bioloġikament u anke f'dawk li huma proċeduri biokimiċi li jsiru li fir-realtà ma teżisti l-ebda zona ta' żvilupp li hija separata mill-oħra għax hawn min jgħidlek li qabel ma jkollu moħħ, il-foetus ma jistax jiġi kkonsidrat uman.

U allura dan l-iżvilupp huwa kontinwu taħt il-kontroll assolut tal-foetus nnifsu b'ċerti sustanzi li jipproduċi.

Allura bilfors, bioloġikament m'hemm l-ebda stadju differenti mill-ieħor imma l-proċess huwa kontinwu mill-mument ta' tnissil.

Jiġifieri kif isir it-tnissil, il-proċess huwa kontinwu sakemm dik it-tarbija titwieled u jkompli wara t-twelid sal-mewt tal-persuna.

Il-parlament Ingliż kien waqqaf il-Warlock Committee biex jirrapporta fuq dan il-każ u fil- konklużjonijiet tagħha din il-kummissjoni kienet qalet hekk:

"The explicit conclusion reached on the subject by the Warlock Commission is very clear.

While as we have seen the timing of the different stages of development is criticial, once the process has begun there is no particular part of the developmental process that is more important than another.

All are part of a continuous process and unless each stage takes place normally at the correct time and in the correct sequence, further development will cease.

Thus biologically there is no single identifiable stage in the development of the embryo beyond which the in vitro embryo should not be kept alive.

However we are agreed that this is an area in which some precise decision must be taken in order to allay public anxiety. "

Sfortunatament id-deċiżjoni tal-parlament Ingliż kienet totalment bil- kontra, li l-ewwel 14-il ġurnata tat-tnissil tal-foetus ma jistgħux jiġu kkonsidrati bħala foetus; jiġifieri l-parlament Ingliż mar kontra r-rapport tal-kumitat tiegħu stess.

Anke l-kummissjoni stess fil-konklużjoni tagħha ġibdet konklużjoni differenti minn dik li kellha quddiem għajnejha.

Mr Speaker, aħna li nemmnu li l-bniedem hu magħmul ukoll mill-ispirtu, li hemm relazzjoni li hi oltre mill-fiżika, obbligati wkoll li naċċettaw ili l- ispirtu tal-bniedem jitwieled mal-ġisem tiegħu.

Il-knisja kattolika hija l- iktar knisja li hija ċara fuq dan il-punt.

Hawnhekk għandi kwotazzjoni mill-maġisteru tal-knisja li hija l-Konkregazzjoni tad-Dutrina tal-Fidi, "Instructions on the Respect for Human Life in its Origin and on the Dignity of Procreation" magħrufa "donum Vitae" mill-Kardinal Ratzinger u anke l-enċiklika "Evangelium vitae", li nkitbet mill-Papa Ġwanni Pawlu II, jiddikjaraw b'mod ċar illi rridu nikkkonsidraw il-persuna umana mit- tnissil.

Se nikkwota:

"Thus the fruit of human generation from the moment of its existence, that is to say from the moment the zygote is formed, demands the unconditional respect that is normally due to a human being in his bodily and spiritual totality.

The human being is to be respected and treated as a person from the moment of conception.

And therefore from the same moment his rights as a person must be recognized, among which in the first place is the inviolable right of every innocent human being to life .".

Mr Speaker, din hija caveat imma importanti li nagħmilha għaliex il- konċett li l-personalità tiżviluppa differenti mill-ġisem huwa konċett ħażin.

Huwa biss fil-każ ta' Kristu li l-personalità eżistiet qabel żviluppa l-ġisem.

Jiġifieri nafu li Kristu twieled f'ċertu data u f'ċertu ħin, il-fiżika tiegħu saret sostanzjarja f'ċertu ġurnata u f'ċertu ħin fid- dinja - il-mument eżatt mhux daqshekk importanti - pero' nafu li l- personalità tiegħu eżistiet qabel ma eżista l-ġisem tiegħu.

Jiġifieri dan huwa punt kardinali li ma nistgħux naħarbu minnu.

U nagħlaq bl-aħħar punt, il-punt politiku.

Din hija a sore issue fid-dinja kollha, partikolarment fl-Ewropa.

Bażikament partiti jieħdu linji differenti fuq dan il-punt, però hemm il- grupp tal-Partit Popolari Ewropew, li huwa l-grupp demokristjan, li għamel bħala bażi tat-twemmin tiegħu u bħala bażi ta' membership tal-grupp tiegħu l-fatt li l-istatut legali ta' l-embryo uman għandu jiġi kkonsidrat mill- mument ta' tnissil.

Qed nitkellem fuq position paper mill-presidenza ta' l- EPP Group, presedut minn Wilfred Martaens, li qed tgħid li fuq dak li ġie deċiż mill-European People's Party fil-kungressi tiegħu tal-Lussemburgu u Ateni, jiġbed ċerti konklużjonijiet.

M'għandix il-ħin nidħol fil- konklużjonijiet kollha però l-iktar konklużjoni importanti f'dan il-każ hi din li se nikkwota:

"No national regulation of artificial procreation is possible without first defining the status of the embryo.

The group of the European People's Party, in accordance with the European Parliament's Resolution of 1989, recognizes the embryo as the human being from the moment of conception and entitled as such to the right to life, a family and a biological and psychological identity.".

Jiġifieri hawnhekk l-EPP, il-Partit Popolari Ewropew, il-grupp demokristjan, qed jagħmilha ċara li bħala bażi ta' twemmin tal-filosofija tiegħu hemm dan il-konċett.

U jiena naħseb li din in-naħa tal-Kamra li tagħmel parti minn dan il-grupp politiku m'għandha l-ebda problema b'dan il- konċett.

Pero' jien inħoss li għall-kjarifika tal-każ kelli nagħmel dan l- aġġornament għaliex għalija huwa perikoluż immens - bl-Ingliż jgħidu it sets alarm bells ringing - illi żewġ membri prominenti tan-naħa l-oħra tal- Kamra għamlu dik it-tip ta' dikjarazzjoni.

Allura jien ridt niċċara li fuq din il-kwestjoni l-Kamra tad-Deputati u l-partiti politiċi f'Malta għandhom jagħmlu l-pożizzjoni tagħhom ċara issa.

Irridu nkunu pro-attivi, mhux retro-attivi f'din il-biċċa xogħol, għaliex ladarba jibdew jinqalgħu l- problemi diffiċli ħafna li wieħed jieħu pożizzjoni.

U l-pożizzjoni trid tittieħed issa qabel jibdew jinqalgħu l-problemi f'pajjiżna.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla l- Erbgħa, 5 ta' Mejju 1999, fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill- ministru.

Fin-12.30 p.m .il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

VAT - CATERING TA' TIĠIJIET

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid jekk fuq catering ta' tiġijiet hemmx VAT?

Jekk le, għaliex f'kull stabbiliment ta' catering jgħidulek li trid tħallas il-VAT?

Għaliex meta ċċempel il-VAT Office jgħidulek li lanqas huma ma jafu?

Jista' l- Ministru jagħti bil-miktub x'inhi l-pożizzjoni tal-VAT fuq catering ta' tiġijiet?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onorevoli Interpellant li kif kien ġie mħabbar fid-diskors tal-Budget 1999 f`paġna 74, fil-jiem li ġejjin ser jitniedu skemi ta` refużjonijiet tal-VAT fuq spejjeż konnessi ma` tiġijiet u funerali bħal dik li diġa` teżisti fuq il-bini ta` l-ewwel dar.

Skond dawn l-iskemi, persuni kkonċernati ser ikunu jistgħu jitolbu lura l-VAT li jkunu ħallsu fuq spejjeż li jkunu għamlu fuq tiġijiet u funerali.

MINISTERU TAS-SAĦĦA - FAX MACHINES

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jirrispondi l-mistoqsija parlamentari tiegħi numru 3574 peress li l-informazzjoni mitluba hija importanti u validissima?

B'riferenza għar-risposta li tani diġa' għal din il-mistoqsija, jista' l- Ministru jgħid minn liema standing orders toħroġ it-talba tal-validita'?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant hi skond il-lista li tpoġġiet fuq il-mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is- seduta.

LIĠI TAS-SIGURTA' SOĊJALI - "BENEFIĊĊJI OĦRAJN"

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru għal Politika Soċjali u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Jista' l-Ministru jagħti dettalji tal- ħlasijiet li qed isiru taħt il-Liġi tas-Sigurta' Soċjali, 1987 u li jidhru bħala "Benefiċċji Oħrajn" fir-rendikont finanzjarju li jiġi ppubblikat kull sena ma' l-estimi ġenerali u jagħti informazzjoni għas-snin 1995, 1996, 1997 u 1998?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Dettalji tal-ħlasijiet li saru taħt it-titolu 'Benefiċċji Oħrajn' li jidhru fir-rendikonti finanzjarji tas-snin 1995, 1996, 1997 u 1998 taħt il-Liġi tas-Sigurta' Soċjali 1987 tpoġġew fuq il- Mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is-seduta.

Rigward is-sena 1998, il-figuri huma proviżorji.

MINISTERU TAT-TURIŻMU - FAX MACHINES

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jirrispondi l-mistoqsija parlamentari numru 3580 peress li l-informazzjoni mitluba hija importanti u validissima?

B'riferenza għar-risposta li tani l-Ministru, jista' jgħid minn liema standing orders toħroġ it-talba tal-validita'?

ONOR.

MICHAEL REFALO: M'għandi xejn x'inżid mat-tweġiba li diġa' tajt fis-Seduta 88 għall-Mistoqsija Numru 4966.

DIPARTIMENT TA' L-AMBJENT - SAFETY EQUIPMENT

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jagħti r-raġuni għan-nuqqas ta' safety gloves u safety shoes fid-Dipartiment ta' l-Ambjent?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab infurmat li ma jeżisti l-ebda nuqqas ta' safety gloves u safety shoes fid-Dipartiment ta' l-Ambjent.

SERVIZZI SOĊJALI - SERVIZZ TA' HANDYMAN

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għal Politika Soċjali u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Jista' l-Ministru jgħid kemm anzjani nqdew mis-servizz ta' handyman sena b'sena u lokal lokal minn meta ġie ntrodott is-servizz?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Skeda tan-numru ta' anzjani li nqdew mis-servizz tal-Handyman sena b'sena u lokal b'lokal, tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is-seduta.

DIPARTIMENT TA' L-ANZJANI - IMPJEGATI

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għal Politika Soċjali u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Jista' l-Ministru jgħid, mill-5 ta' Settembru 1998 sas-26 ta' Frar 1999, kemm inħadmu sigħat ta' overtime mill- ħaddiema tad-Dipartiment ta' l-Anzjani?

Jista' jgħid min huma li ngħataw dan l-overtime?

Jista' jgħid kemm sigħat u kemm ħlas ingħataw f'overtime xahar b'xahar?

F'liema sezzjonijiet tad-dipartiment jaħdmu l-ħaddiema msemmija?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Żewġ tabelli li jipprovdu rispettivament tpoġġew fuq il-Mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is-seduta.

(i) in-numru ta' siegħat ta' overtime li nħadmu, xahar b'xahar minn Settembru 1998 sa Frar 1999, fit-Taqsima ta' l-Amministrazzjoni u fid-Djar għall-Anzjani tad-Dipartiment għall-Kura ta' l-Anzjani kif ukoll l-ispiża ta' din is-sahra (Tabella A);

(ii) in-numru ta' siegħat ta' overtime li nħadmu, xahar b'xahar minn Settembru 1998 sa Frar 1999, fit-Taqsimiet differenti tar-Residenza San Vinċenz de Paule (Tabella B).

L-ammonti attwalment imħallsa lill-impjegati ta' din ir-Residenza f'dan il-perjodu diġa' ngħataw fit-tweġiba għall- mistoqsija nru.

Ma naħsibx li jkun prudenti li nipprovdi nformazzjoni dwar l-ismijiet ta' dawk l-impjegati li rċevew dawn il-ħlasijiet.

DIPARTIMENT TA' L-ANZJANI - KAROZZI

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għal Politika Soċjali u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm karozzi fid-Dipartiment ta' l-Anzjani?

Meta nxtraw?

Kemm swew?

Kemm intnefqu flus f'manutenzjoni minn meta nxtraw karozza b'karozza?

Minn min qed jintużaw?

Liema karozzi qed jintużaw wara l-ħin normali tax-xogħol u minn min u għal liema raġuni?

Kemm intnefqu flus f'petrol/diesel xahar b'xahar mill-5 ta' Settembru, 1998 sat-28 ta' Frar, 1999?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant, tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra aktar kmieni f'din is-seduta.

SIGURTA' SOĊJALI - KARTUNA ROŻA

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru għal Politika Soċjali u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Jista' l-Ministru jgħid kemm hawn persuni li għandhom il-kartuna roża lokal b'lokal u meta nħarġitilhom?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-karta r-roża għall-mediċini b'xejn tingħata wara li ssir dikjarazzjoni finanzjarja.

Jekk persuna tissodisfa t-test tal- mezzi tingħata l-karta roża li tkun valida għal sitt xhur, u f'każ ta' pensjonanti u familji fuq l-Għajnuna Soċjali tkun valida għal sena.

Għaldaqstant ma tinħassx il-ħtieġa li tinżamm statistika li turi kemm hu n- numru ta'dikjarazzjonijiet validi f'xi żmien partikolari.

B'danakollu tinżamm statistika dwar in-numru ta' talbiet li jkunu saru ġodda mill- Uffiċċju Distrettwali, kif jidher hawn taħt:

ĦRUĠ TAL-KARTA R-ROŻA MATUL IS-SENA 1998

Balzan 140 Birkirkara 317 Cospicua 223 Ħamrun 198 Luqa 53 Marsa 173 Mosta 189 Msida 155 Naxxar 182 Paola 254 Qormi 220 Rabat 307 Sliema 120 San Gwann 98 San Pawl il-Bahar 150 Valletta 252 Zabbar 220 Zebbug 331 Zejtun 267 Zurrieq 88 Victoria 628 Nadur 257 ------- TOTAL 4,822 ======= SAĦĦA - PILLOLI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid jekk hemmx il-ħsieb li l-pilloli special jibdew jingħataw mill-Polikliniċi u l-Bereġ tal-Gvern?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninforma l-Onor.

Interpellant li fid-Dipartiment tas-Servizzi Farmaċewtiċi tal-Gvern flimkien mad-Drugs and Therapeutics Committee bħalissa għaddej proċess fejn qiegħed jiġi re-formulated u updated il-Formularju.

Numru ta' pilloli li bħalissa huma special sejrin isiru 'Formularju' u għalhekk jibdew jingħataw mill-Polikliniċi u l-Bereġ tal-Gvern.

SAĦĦA - PILLOLI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid liema huma l-pilloli special items li jingħataw mill- ispiżerija ta' l-Isptar San Luqa?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninforma l-Onor.

Interpellant li l-lista ta pilloli special items li jingħataw mill-Ispiżerija ta' l-Isptar San Luqa tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is-seduta.

SERVIZZ ĊIVILI - ASSISTENT DIRETTUR

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid x'se jkunu l-kondizzjonijiet u l-benefiċċji li se jgawdu dawk li se jikkwalifikaw għal ħatra ta' Assistent Direttur fis- Servizz Ċivili b'Performance Agreement għal ħames snin?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ninsab infurmat illi dawk l-Uffiċjali Pubbliċi li jintagħżlu biex jimlew pożizzjonijiet ta' Assistent Direttur u li jkunu fi grad ta' skala ta' salarju anqas minn Skala 5 jiġu, fl-istess waqt, appuntati bħala Uffiċjal fi Skala 5.

Barra minn hekk, Assistenti Diretturi jingħataw Performance Agreement ta' ħames snin u jkunu ntitolati għal Performance Bonus fuq l-istess kriterji u arranġamenti, b'xi modifikazzjonijiet, li jeżistu għal Diretturi iżda ma jkunux intitolati għal perkwiżiti oħra applikabbli għal pożizzjonijiet ta' Direttur.

Meta jagħlaq iż-żmien tal-kuntratt, Assistenti Diretturi, jekk ikunu qdew dmirhom tajjeb, jistgħu jingħataw estensjoni tal-kuntratt.

Fil-każ li ma jerġgħux jingħataw kuntratt ieħor, dawn l-uffiċjali pubbliċi jmorru għall- grad sostantiv tagħhom bħala Uffiċjali fi Grad 5 u jingħataw xogħol konformi ma dak il-grad.

Kopja tas-sejħa għall-applikazzjoni relattiva, tpoġġiet fuq il-mejda tal- Kamra aktar kmieni f'din is-seduta.

SERVIZZ ĊIVILI - DIRETTURI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid kemm kien hemm diretturi fi skala 5, 4 u 3 li ma ħadu ebda bonus skond l-aħħar award li ngħatalhom mis-Segretarju Permanenti rispettiv tagħhom?

Kemm kien hemm li ħadu 15%, 10% u 5% skond kull kategorija?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: L-informazzjoni mitluba mill-Onor Interpellant tinsab fuq tabella li tpoġġiet fuq il-mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is-seduta.

GĦAWDEX - PROĠETTI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tgħid liema huma dawk il-proġetti mibdija f'Għawdex bejn Ottubru 1996 u Settembru 1998, li m'humiwx qegħdin jitkomplew taħt din il- leġislatura?

Tista' l-Ministru tgħid jekk deċiżjoni bħal din itteħditx f'management meeting tal-ministeru inkella kenitx waħda meħuda b'xi mod ieħor?

F'kull każ, x'kienu r-raġunijiet li għalihom ittieħdet deċiżjoni bħal din?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Ma ttieħdet ebda deċiżjoni li ma jitkomplewx proġetti minn dawk mibdija f'Għawdex bejn Ottubru 1996 u Settembru 1998.

SERVIZZ ĊIVILI - DIRETTURI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid, f'każ li direttur imexxi proċeduri ta' dixxiplina kontra impjegat tal-gvern li magħhom ma jaqbilx is-Segretarju Permanenti x'għandu jsir:- (a) jekk is-Segretarju għandux id-dritt li arbitrarjament jagħti struzzjonijiet biex jimblokka dawn il-proċeduri; (b) inkella għandux is-Segretarju Permanenti li jkun jagħmel ir-rimarki tiegħu bil-miktub hu jitla' jixhed fil-każ; u (ċ) inkella x'suppost jagħmel is-Segretarju Permanenti biex ikun qiegħed jimxi bil-ħaqq u bil-ġustizzja?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ninsab infurmat li hija l-prerogattiva tal-Kap tad-Dipartiment li jieħu passi ta' dixxiplina kontra l-impjegati tiegħu, u għalhekk is-Segretarju Permanenti m'għandux dritt jimblokka l-proċeduri.

Iżda jekk is-Segretarju Permanenti jkun irid jagħmel xi sottomissjonijiet lill-Bord tad-Dixxiplina kemm bil-miktub kif ukoll jixhed waqt is-smiegħ tal-każ, ir-regolamenti ma jipprekludux li jingħata din il-faċilita.

DIPARTIMENTI/DIRETTORATI - PROĊEDURI TA' DIXXIPLINA

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid liema huma dawk id-Dipartimenti/Direttorati li jaqgħu taħt id-diversi Ministeri, li jsegwu l-proċeduri ta' dixxiplina huma stess?

Jista' l-Prim Ministru jgħid, f'kull każ, kemm inbdew proċeduri ta' dixxiplina fis-snin 1997, 1998 u 1999 sa l-aħħar ta' Frar?

Liema huma dawk id-dipartimenti/direttorati li ma jsegwux id-dixxiplina huma stess u f'dawn il-każi min jieħu ħsieb il-proċeduri tad-dixxiplina?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Għar-rigward ta' l-ewwel u t-tielet parti tal- mistoqsija ta' l-Onorevoli Interpellant, ninsab infurmat illi d- Dipartimenti kollha tal-Gvern isegwu l-istess proċedura ta' dixxiplina li hija dik stipulata fir-Regolamenti ta' l-1977 tal-Kummissjoni dwar is- Servizz Pubbliku (Proċedura ta' Dixxiplina).

Dawn ir-Regolamenti jagħmlu distinzjoni bejn żewġ kategoriji ta' każijiet ta' dixxiplina li huma:

każijiet dwar offiżi minuri li jiġu nvestigati mill-Kap tad-Dipartiment u;

każijiet dwar offiżi meqjusa serji li jiġu nvestigati mill-Bord ta' Dixxiplina tal-Kummissjoni dwar is-Servizz Pubbliku.

It-tagħrif mitlub mill-Onorevoli Interpellant rigward it-tieni parti tal- mistoqsija qiegħed jingħata fit-tabella li tpoġġiet fuq il-mejda tal-Kamra, aktar kmieni f'din is-seduta.

SIGURTA' SOĊJALI - BENEFIĊĊJI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għal Politika Soċjali u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Ma jidhirlux il-Ministru li wasal iż-żmien li l-gvern jikkonsidra l-għoti ta' għajnuna soċjali lil dawk il- persuni li jkunu qed jgħinu fit-trobbija u l-kura tal-familja minħabba l- mewt ta' l-omm?

Teżisti informazzjoni jew statistika fid-dipartiment ta' l- għajnuna soċjali dwar dawn il-każi?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: L-Għajnuna Soċjali hi ntiża biex tgħin persuni jew familji li jkunu għaddejjin minn sitwazzjonijiet diffiċli u li jkunu jeħtieġu għajnuna finanzjarja.

Kap ta' familja li jkun qiegħed jirċievi l- Għajnuna Soċjali, u qiegħed jieħu ħsieb it-trobbija u l-kura ta' tfal żgħar minħabba l-mewt ta' l-omm, jiġi eżentat milli jirreġistra għax-xogħol.

Dan jagħmilha aktar faċli biex hu jkun jista' jiddedika l-ħin tiegħu għal uliedu.

Id-Dipartiment ma jżommx statistika dwar dawn il-każijiet peress li kull każ jiġi trattat fuq il-merti tiegħu.

PORTIJIET MALTIN - VAPURI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm vapuri fil-portijiet Maltin li: (a) huma maqbuda b'xi impediment tal-qorti; (b) ġew abbandunati mis-sidien tagħhom?

F'kull każ liema huma dawn il-vapuri, ta' liema tunnellaġġ huma, taħt liema bandiera jsalpaw u kemm ilhom f'Malta?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li bħalissa f`Malta hawn vapur wieħed biss li hu impedut u li ġie abbandunat mis-sidien tiegħu.

Dan hu l-vapur M.V. Ideal li għandu 6,129 tunnellaġġ gross u li jsalpa bil-bandiera tal- Panama.

Dan il-vapur wasal f`Malta fit-23 ta` Diċembru 1998.

SAĦĦA - SIRINGI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid matul Jannar u Frar separatament, kemm ingħataw siringi b'xejn mill-kliniċi f'Malta u f'Għawdex?

Kemm ingħataw minn kull klinika tas-saħħa?

Id-Dipartiment tas-Saħħa għamel xi studju dwar l-idea li tibda skema ta' tibdil ta' siringi?

Ma' min saret din il-konsultazzjoni?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninforma l-Onerevoli Interepellant li t-total ta` siringi li ngħataw b'xejn miċ-Ċentri tas-Saħħa f'Malta sew lid-drogati u sew lid-dijabetiċi f'Jannar u Frar 1999 hu kif ġej:-

Jannar Frar Dijabetiċi Drogati Dijabetiċi Drogati

Floriana 1300 900 1100 900

Qormi 4200 2035 4100 1579

Gżira 2675 2600 3275 1300

Paola 9000 4300 7200 3100

Cospicua - 1124 - 1230

Mosta 2250 2249 2250 1492

Rabat - 413 - 448

Postal 100 - 100 -

Il-figuri t'Għawdex iridu jintalbu lill-Ministru konċernat.

Xi żmien ilu kien hemm kuntatti ma` l-Awtoritajiet tas-Saħħa kompetenti kemm fl-Olanda kif ukoll fi Franza u sar studju lokalment li fih ipparteċipaw is-Sedqa, id-Dipartiment tas-Saħħa Pubblika, u d-Dipartiment tal-Promozzjoni tas-Saħħa dwar is-Sistemi li jistgħu jiġu adottati fit- tqassim ta` siringi b'xejn lil dawk l-individwi maħkuma mill-vizzju tad- droga.

S'issa għadha ma ntlaħqet l-ebda konklużjoni finali dwar liema sistema jaqbel tiġi adottata.

SKEJJEL - GĦALLIEMA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'inhu n-numru ta' għalliema impjegati ma' l-Istat?

Kif inhuma mqassma f'għalliema tal-primarja, sekondarja, eċċ.?

Kemm kien hemm għalliema li matul din is-sena skolastika spiċċaw għaliex: (a) laħqu l- eta' tal-pensjoni; (b) irtiraw minħabba raġunijiet mediċi; (c) irriżenjaw; (d) mietu?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal- Kamra (Dokumenti A, B u C), aktar kmieni f'din is-seduta.

Rigward it-tieni parti tal-mistoqsija, informat li mhux possibbli li jingħataw il-figuri mitluba għaliex dawn inkunu nafuhom fl-aħħar tas-sena.

Iżda qed nagħti l-figuri rilevanti għas-sena 1998.

TOROQ - TISWIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Issa li l-gvern għandu pariri kif għandhom isiru sewwa t- toroq meta hemm bżonn li jiġu asfaltati, jista' l-Ministru jgħid jekk għaddewx dawn il-pariri lill-kunsilli lokali għal meta jkun hemm bżonn li jasfaltaw bit-tarmac toroq sekondarji li jiddefendu minnhom?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li qed isiru kuntatti kontinwi bejn id-Dipartiment tat-Toroq u l-Kunsill Lokali, u kwalunkwe titjieb li jkun qed jiġi propost qed ikun mgħoddi s`issa b`mod informali lil kull min juri interess fiħ.

PULIZIJA - RAIDS

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Wara d-dikjarazzjoni tal-Kummissarju tal-Pulizija li f'raids tal-pulizija f'postijiet ta' divertiment instabu tfal taħt is-16-il sena bi ksur tal- liġi, jista' l-Ministru jgħid x'passi ttieħdu kontra s-sidien tal-ħwienet?

X'passi oħra ttieħdu biex jiġi żgurat li tfal taħt l-eta' ma jkomplux jiġu sfruttati?

Meta jsiru dawn it-tip ta' raids jiġu nklużi pulizija nisa biex jieħdu ħsieb it-tfajliet taħt l-eta' li jinstabu f'dawn il-postijiet?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi b'riżultat ta' spezzjonijiet mill- Pulizija f'postijiet ta' divertiment, qed jittieħdu proċeduri bil-Qorti kontra diversi sidien ta' stabbilimenti li, b'ksur tal-liġi, ħallew tfal taħt is-16 il-sena jidħlu fl-istabbilimenti tagħhom.

Qed ikomplu jsiru spezzjonijiet mill-Pulizija sabiex dan l-abbuż jieqaf.

Dwar l-aħħar parti tal-mistoqsija, ninsab infurmat illi mhux dejjem ikun hemm pulizija nisa preżenti waqt dawn l-ispezzjonijiet, pero' jekk ikun meħtieġ dejjem tkun tista' tiġi msejjħa pulizija mara fuq il-post.

PULIZIJA - RAIDS

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid x'taħriġ jingħata lill-pulizija li jkunu nvoluti f'raids f'postijiet ta' divertiment biex jiġi żgurat li m'hemmx tfal taħt l- eta'?

Peress li hemm bżonn ċerta attenzjoni fejn jidħlu dawn it-tfal, jifhem li bżonn ta' ċertu taħriġ speċjalizzat?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi spezzjonijiet f'postijiet ta' divertiment ma jsirux biss mit-Taqsimiet speċjalizzati tal-Korp tal- Pulizija, imma minn dawk tad-distretti wkoll u għalhekk jinvolvu il-membri kollha tal-Korp.

Ma jirriżultalix illi hemm bżonn ta' xi taħriġ speċċjalizat sabiex ikunu spezzjonati dawn il-postijiet biex tkun inforzata l-liġi li tipprojbixxi d-dħul ta' żgħażagħ taħt is-16-il sena f'dawn il- postijiet.

MAKKINARJU AGRIKOLU

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 5723 u ċioe' jista' jgħid kemm fil-fatt hu n-numru ta' makkinarju agrikolu liċenzjat f'pajjiżna?

Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra lista tal- makkinarju reġistrat fil-gżejjer tagħna?

ONOR.

TONIO BORG: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jirreferi din il- Mistoqsija lill-Ministru responsabbli mid-Dipartiment ta' Liċenzjar ta' Vetturi.

PATATA - ESPORTAZZJONI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformani għaliex huwa favur is-sistema ta' 5 kilo bags u mhux jumbo bags għar-rigward ta' l-esportazzjoni tal-patata?

X'inhuma fil-fatt il-vantaġġi li l-patata tiġi esportata f'5 kilo bags u mhux fil-jumbo bags?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nirreferi l-Onor.

Interpellant għar-risposta għall- mistoqsija parlamentari numbru 6116 u ngħidlu wkoll l'idealment il-value added kollu jsir f'Malta iżda wieħed irid jikkonsidra dak li jirrikjedi l- klijent.

RABAT - TRIQ G BORG OLIVIER

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'riferenza għall-ilmenti tar-residenti ta' Triq G. Borg Olivier, Rabat, Malta, jista' l-Ministru jinformani bil-programm ta' laqgħat li saru sabiex tiġi rimedjata s-sitwazzjoni mill-5 ta' Settembru 'l hawn?

X'ġara mill-petizzjoni tar-residenti u x'inhija l-pożizzjoni llum?

Jekk din tintlaqa' fl-affermattiv, x'mistenni jsir?

ONOR.

ĊENSU GALEA: S`issa għadhom għaddejjin diversi laqgħat dwar din it-talba.

KRIŻANTEMI - WHITE RUST

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinforma lill-Kamra x'effett kellha l-White Rust fuq l-industrija tal-kriżantemi lokali matul Jannar, Frar u Marzu ta' din is-sena?

Kemm saru spezzjonijiet sabiex ikun stabilit aħjar il-mezzi ta' kontroll ta' din il-marda qerrieda tal-fjuri?

Jirriżultalu l-Ministru li din il-marda tkompliet tinxtered f'dawn l-aħħar xhur minħabba nuqqas ta' kontroll li hawn fil-pajjiż f'dan ir-rigward?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Matul ix-xhur imsemmija ma kien hemm l-ebda rapporti mill-extension officers li jirriżulta li kien hemm każi ta' white rust.

L- istess fil-laboratorju ewlieni fil-qasam ta' l-Għammieri ma saru l-ebda rapporti ta' din il-marda.

Spezzjoni li saret il-ġimgħa li għaddiet, fil- mixtla li fiha għall-ewwel darba kienet instabet din il-marda, irriżulta li kien hemm kontroll assolut ta' din il-marda.

Rapport li daħal dan l-aħħar qed jiġi investigat.

RAĦĦALA - PREZZ TAT-TIĠIEĠ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformani x'kien il-prezz kull kilo laħam tat- tiġieġ għar-raħħala, f'Malta matul l-1996, l-1997 u l-1998 u fil-pajjiżi ta' l-EU matul l-istess perjodu?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-prezz kull kilo laħam tat-tiġieġ għar-raħħala f'Malta matul l-1996 u l-1998 kien ta' bejn 48 ċenteżmu u 50 ċenteżmu kull kilo ħaj.

Id-dipartiment involut m'għandux statistika tal-prezzijiet fill- pajjiżi ta' E.U.

RAĦĦALA/PRODUTTURI - PREZZ TAL-MAJJAL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformani x'kien il-prezz kull kilo għar- raħħala produtturi tal-majjal f'Malta matul l-1996, 1997 u 1998 u fil- pajjiżi ta' l-EU matul l-istess perjodu?

Jista' l-Ministru jgħid x'kienet iż-żieda fil-produzzjoni fiż-żewġ każijiet?

ONOR.

NINU ZAMMIT: It-tweġiba għal din il-mistoqsija se tingħata flimkien ma dik għall-mistoqsija parlamentari numru 6126.

VALLETTA - PROĠETT

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Wara li fi ftit żmien ilu ġie mniedi l-proġett tal-millennju dwar l-entratura tal-Belt Valletta, jista' l-Ministru jgħid xi proġetti hemm għas-suq li jarma kull nħar ta' Ħadd, barra l-Belt Valletta, ħdejn it-terminus?

Jista' l-Ministru jikkonferma jew le jekk is-suq hux se jkun parti mill-proġett?

Jekk fin- negattiv, fejn se jintrama s-suq ta' kull nhar ta' Ħadd?

X'se tkun l- alternattiva għal dawn is-self-employed?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Bil-proġett ta' l-entratura tal-Belt ħadd m'hu se jitlef l-impjieg tiegħu u għalhekk il-mistoqsija ta' x'se tkun l- alternattiva għal dawn is-self-employed ma tqumx.

Ma jirriżultalix illi bil-proġett kif inhu propost illum, il-Monti ta' nhar ta' Ħadd se jkun f'pożizzjoni agħar milli kien se jkun bil-proposti għall- bus terminus li kienu saru taħt l-amministrazzjoni preċedenti.

MINISTERU GĦALL-AMBJENT - REKLAMAR

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jwieġeb l-aħħar parti tal-mistoqsija parlamentari numru 1252 dwar aġenziji ta' reklamar fil-Ministeru speċjalment rigward id-Dipartiment għall-Ħarsien ta' l-Ambjent?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: L-Aġenzija tar-reklamar li kienet użata bejn il-perjodu mill-5 ta' Settembru, 1998 sa l-10 ta' Novembru, 1998 kienet il-JP Advertising.

Kampanja fdata lilhom Kemm Intnefaq --------------------- ------------ Clean Up the World Lm 812 Xummiemu Klabb Magazine Lm 800 --------- TOTAL Lm1612 ---------

Ir-reklami li saru fuq il-mezzi tal-media li hawn Malta (PBS, NET TV, SUPER ONE) kienu ta' Xummiemu u dawn saru b'xejn.

L-istamperija użata fil-perjodu ta' bejn il-5 ta' Settembru, 1998 u l-10 ta' Novembru, 1998 kienet il-POULTON'S PRINT.

Attivita' Raġuni Ammont Kemm Intefaq --------------------------------------------------------------- Klabb Xummiemu Magazines 30,000 Lm1780 Clean Up the World * Posters 2,000 Lm 330 Clean Up the World * Stickers 10,000 Tree Awareness Campaign Seminar Posters 6,000 Lm 295 Tree Awareness Campaign Seminar Brochures 5,000 Lm 100 -------- TOTAL Lm2505 --------

* F'dan il-każ id-dipartiment ħallas l-ammont ta' Lm330. li kien jinkludi l- istampar tal-posters u stickers.

F'kull każ l-iscanning kien inkluż fil-prezz.

Il-kumpannija wżata għal printing ta' T-Shirts ta' Clean Up the World Campaign fil-perijodu ta' bejn il-5 ta' Settembru, 1998 u l-10 ta' Novembru, 1998 kienet il-PERFECT SCREENS.

L-ammont ta' T-Shirts kien ta' 5,000 u l-ispiża kienet ta' Lm4,000.

Il-Gvern preżenti ma waqqaf lill-ebda aġenzija ta' reklamar li kienet tintuża mill-gvern preċedenti milli tagħti s-servizzi tagħha waqt din l- amministrazzjoni.

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI - KUNTRATTI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 1267 dwar kuntratti li ngħataw fil-Ministeru tiegħu?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal- Kamra aktar kmieni f'din is-Seduta.

MINISTERU GĦAT-TRASPORT - KUNTRATTI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 1266 dwar kuntratti li ngħataw fil-Ministeru tiegħu?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta mogħtija għall-mistoqsijiet parlamentari numri 535, 2951 u 2958.

MINISTERU GĦAT-TRASPORT - REKLAMAR

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 1253 dwar aġenziji tar-reklamar fil-Ministeru tiegħu?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li l-unika stituzzjoni li għamlet użu minn aġenziji ta` reklamar fil-perijodu indikat mill-Onor.

Interpellant, kienet l-Awtorita` Marittima kif indikat hawn taħt:

Perjodu 5 ta` Settembru, 1998 sa l-10 ta` Novembru, 1998;

a) l-Awtorita` Marittima ta` Malta użat is-servizzi ta żewġ aġenziji tar-reklamar;

BPC International Limited, 2.

JP Advertising Limited;

b) Il-kampanja fdata lill-JP Advertising Limited kienet is-Safety at Seas Campaign.

Ix-xogħol li ngħata lill-BPC International Limited kien aktar mill-aspett ta` reklamar;

c) il-valur tax-xogħol li sar bejn il-5 ta` Settembru, 1998 sa l-10 ta` Novembru, 1998 mill-BPC International Limited kien ta` Lm1,552.70c;

Il-valur tax-xogħol li sar fl-istess perjodu mill-JP Advertising Limited kien ta` Lm6,716.67c;

d) l-ammont f`kull waħda mill-mezzi tal-media li hawn f`Malta: Ammont f`Liri Maltin The Times 210.00 In-Nazzjon 210.00 Kullħadd 129.00 The Malta Independent 234.00 L-Orizzont 266.25 TVM 2,250.00 Net TV 999.54 Super One TV 800.00 Radio Malta 2 72.00 RadioCalypso 180.00 Radio 101 301.00 Super 1 Radio 299.25 Smash Radio 180.00 Life FM 180.00 Bay Radio 181.42 RTK 299.00 Island Sound Radio 181.26

TOTAL 6,972.72

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI - REKLAMAR

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 1254 dwar aġenziji tar-reklamar fil-Ministeru tiegħu?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba kważi nġabret kollha u għalhekk it-tweġiba relattiva tingħata fi żmien qasir.

SPAZJU TA' L-AJRU MALTI - NEAR AIR MISSES

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm near air misses fl-ispazju ta' l-ajru Malti mill-1 ta' Marzu sal-lum?

F'liema dati ġraw dawn l-inċidenti?

Kemm minnhom ġew irrapportati lid-DCA bħala regolatur?

X'investigazzjonijiet għamlet l-MIA?

X'kienu r-riżultati ta' dawn l- investigazzjonijiet inkluż l-investigazzjoni li saret dwar l-air miss fl-24 ta' Diċembru, 1998?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li ma kienx hemm air misses irrapportati fl-ispazju ta` l-ajru ta` Malta mill-1 ta` Marzu sa llum.

L- investigazzjoni ta` l-air miss ta` l-24 ta` Diċembru, 1998 għadha ma ġietx konkluża.

SPAZJU TA' L-AJRU MALTI - INĊIDENTI

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm inċidenti ta' ajruplani li daħlu fl-ispazju ta' l-ajru Malti mingħajr permess kemm ilhom li bdew l-attakki minn NATO fuq il-Jugoslavja?

Kien hemm permess għal xi ajruplani militari tan-NATO li jgħaddu mill-ispazju ta' l-ajru Malti tul il- perijodu msemmi?

Kien hemm kuntatt bir-radju bejn kontrolluri Maltin u l- ajruplani li daħlu fl-ispazju ta' l-ajru Malti mingħajr permess?

Jekk fl- affermattiv, ingħata servizz ta' kontroll lil dawn l-ajruplani mill- kontrolluri Maltin, jew ġewx challenged biex jidentifikaw ruħhom?

X'kien ir-riżultat?

ONOR.

ĊENSU GALEA: L-informazzjoni mitluba tingħata f`xi seduta oħra.