MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 519 L-Erbgħa, 21 ta' Marzu, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 519

L-Erbgħa, 21 ta' Marzu, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.10 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 21 ta' Marzu, 2001

WERREJ MINUTI 677

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 677

TQEGĦID TA' KARTI 681

MOZZJONIJIET

RATIFIKA TAT-TRATTAT DWAR IL-PROJBIZZJONI TOTALI TA' PROVI NUKLEARI 682

AĠĠORNAMENT 706

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 712

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 518 li saret il-21 ta' Marzu, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

KULLEĠĠ TAL-BIEDJA - KORS UNIVERSITARJU

L-ONOR JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'rabtiet hemm bejn il- kulleġġ tal-biedja u l-istitut tal-biedja fl-universita'?

Xi pjani hemm biex aktar studenti mill-kulleġġ ikollhom iżjed aċċess għal kors universitarju?

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): M'hemm l-ebda rabta formali bejn il-kulleġġ tal-biedja u l-istitut ta' l-agrikultura ta' l- universita`.

Għal ħafna żmien il-kap tal-kulleġġ kien membru tal-bord ta' l-istitut iżda l-kap ta' l-istitut qatt ma kien membru tal-bord tal- kulleġġ.

Informat li l-aċċess għal kors fl-universita` diġa` jeżisti b'mod adegwat.

Min-naħa l-oħra, qed insegwi mill-qrib l-iżvilupp tal-kulleġġ vokazzjonali fejn ser ikollna l-istitut ta' l-agri-kummerċ biex nassiguraw li dan il- qasam ta' studju u taħriġ jiżviluppa b'mod tajjeb u bil-kordinament meħtieġ.

KULLEĠĠ TAL-BIEDJA – NUQQAS TA' NDAFA

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'effett qed iħalli fuq il-kulleġġ u l-iskola tal-biedja u l-istudenti u l-animali li jitrabbew hemm il-ħmieġ tal-qtates li hemm fis-santwarju qrib?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li s-santwarju tal-qtates qiegħed 'il bogħod miċ-ċentru ta' l-iskola u tal-kulleġġ u mill-annimali tad-dipartiment ta' l- agrikoltura.

Il-ħmieġ tal-qtates li hemm fis-santwarju hu minimu u jidher li mhux qiegħed iħalli ebda effett fuq l-ambjent, l-istudenti u l-annimali.

SANTWARJU TAL-QTATES

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'se jiġri fis-snin li ġejjin mis-santwarju tal-qtates meta tirtira minn kap tal-kulleġġ tal- biedja l-persuna li bħalissa tokkupa din il-kariga?

Qatt saret xi offerta lill-kap preżenti biex dan is-santwarju jiċċaqlaq lejn post iżjed adattat f'Ta' Qali?

X'sar minn din l-offerta?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li d-diviżjoni ta' l-edukazzjoni għamlet talba lill-kap tal-kulleġġ ta' l-agrikoltura biex l-għaqda volontarja li tieħu ħsieb il-qtates issib post alternattiv.

Id-diviżjoni qatt ma għamlet offerta lill-kap biex dan is-santwarju jiċċaqlaq lejn xi post f'Ta' Qali.

SANTWARJU TAL-QTATES – PERMESSI

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'arranġament hemm bejn il-kulleġġ tal-biedja u l-għaqda volontarja li tieħu ħsieb is-santwarju tal- qtates li hemm ħdejn dan il-kulleġġ?

B'liema finanzi jitmexxa dak is- santwarju?

X'rendikont pubbliku hemm dwar il-fondi tas-santwarju tal- qtates?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li d-diviżjoni ta' l-edukazzjoni ma tat ebda permess biex ikun hemm santwarju tal-qtates fil-kulleġġ ta' l-agrikoltura.

Malli saret taf bl-eżistenza ta' dan is-santwarju, id-diviżjoni talbet lill- kap ta' l-iskola biex jieħu passi ħalli dan is-santwarju jsir f'xi post ieħor.

Għaldaqstant ma talbietx għall-informazzjoni u ma approvat ebda arranġament li jista' jkun hemm bejn l-iskola u l-għaqda volontarja li tieħu ħsieb is-santwarju.

ARTIJIET - FIDI TA' ĊENS

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jara li l-inkwilin ta' 57, Spinola Road, San Ġiljan, jitħalla jifdi ċ-ċens tal-fond tiegħu kif tħallew persuni oħra fl-istess inħawi?

ONOR.

LOUIS GALEA (f'isem il-Ministru ta' l-Intern): Ninsab informat illi l-korrezzjoni fil-lista ta` proprjeta` li ġiet trasferita lill-gvern minn entijiet ekklesjastiċi fir-rigward tal-fond li rrifera għalih l-Onor.

Interpellant ġiet approvata fit-28 ta` Frar, 2001.

Din il-proprjeta` se titniżżel fir-reġistru ta` l-artijiet u wara jkun jista` jsir il-kuntratt ta' fidi.

TA ' GIORNI - DRENAĠĠ

L-ONOR JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jara li jittieħdu l-passi meħtieġa biex id-drenaġġ tal-blokk kollu ma jibqax jiżbokka u jiżbroffa fil- garaxx mingħand l-inkwilini ta' Blk A, 1, Bertha K., f'Ta Ġiorni?

ONOR.

LOUIS GALEA (f'isem il-Ministru għall-Ambjent): Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel din il-mistoqsija lill-ministru konċernat.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Mizzi, domanda supplimentari.

ONOR.

JOE MIZZI: Veru li hemm ministeru ieħor responsabbli, imma f'każ li d-drenaġġ ikun qed jiżbroffa fil-widien - bħalma fil-fatt qed jiġri - il- ministeru għall-ambjent ma jeħux il-passi neċessarji?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Assolutament m'huwiex hekk.

Fejn si tratta ta' spazji pubbliċi jieħu ħsiebhom il-ministeru responsabbli mid-drenaġġ, imma dan huwa każ ta' żbroff ta' drenaġġ f'garaxx privat.

Meta bniedem ikollu sistema tad-drenaġġ li tkun ta' inkonvenjent fi blokk ta' appartamenti, ir- responsabbilta' tkun ta' l-inkwilin u tal-proprjetarju.

F'dan il-każ il- proprjetarju huwa l-housing authority jew id-dipartiment ta' l- akkomodazzjoni soċjali u allura bilfors huma jridu jidħlu fiha.

Jiena xorta waħda se nirriferi dan il-punt lill-ministru għall-ambjent, għax jekk inhi xi ħaġa li qed taffettwa s-sistema infrastrutturali jkollu jidħol fiha hu, għalkemm naħseb li diġa' jaf biha u ħa l-passi neċessarji.

SPIŻERIJI ĠODDA

L-ONOR JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Chris Agius) staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm ilhom miżmuma l-permessi għall- ftuħ ta' spiżeriji ġodda?

Meta fetħet l-aħħar spiżerija?

Jista' jgħid jekk jekk ir-rifjut ta' permessi ġodda jgħoddx ukoll għall-ftuħ ta' clinics ġodda?

ONOR.

LOUIS GALEA (f'isem il-Ministru ta' l-Intern): Nitlob lill-Onor.

Interpellant jirriferi din il-mistoqsija lill-ministru konċernat.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mizzi, domanda supplimentari.

ONOR.

JOE MIZZI: Mr Speaker, jekk wieħed irid jagħmel change of use jew japplika għal spiżerija ġdida, xorta jkun irid il-permess tal-planning authority u allura ma nistax nifhem kif il-ministru ta' l-intern ħasel idejh u ma rrispondiex għal dik il-parti li għandha x'taqsam ma' l- awtorita' ta' l-ippjanar.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Filwaqt li dan li qed jgħid l-Onor.

Mizzi huwa rilevanti għax il-planning authority tidħol f'dak li għandu x'jaqsam ma' refurbishment, ma' aġġustament ta' bini u ma' change of use, kif ġustament qed jgħid, it-talbiet għal permessi biex jinfetħu spiżeriji ġodda jaqgħu taħt il-ministeru tas-saħħa.

Meta l-awtorita' ta' l-ippjanar ikollha talba għal dan it-tip ta' ġeneru niddubita jekk tibdiex tikkonsidrah ħlief li tirriferih lill-ministeru tas-saħħa.

(Interruzzjonijiet) Jista' jkun allura li l-Onor.

Membru ma kienx għal kollox ċar fid-domanda tiegħu ladarba qed jaraha mil-lat ta' planning authority.

MR SPEAKER: Il-Ministru Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Mr Speaker, għalija jidher ċar li din id-domanda għandha x'taqsam mas-saħħa u xejn aktar.

Il-pulizija ma tidħol assolutament xejn.

Fil-fatt din tirriferi għall-policy li ilha teżisti fid-dipartiment tas-saħħa dwar kwoti ta' spiżeriji li jinfetħu f'areas reġjonali.

Huwa veru li f'każi oħrajn il-liċenzji jsiru mill- pulizija, imma f'dan il-każ hemm policy li tiġi diskussa b'mod ġenerali ma' l-assoċjazzjoni ta' l-ispiżjara.

Din mhi xejn ħlief kwestjoni jekk għandhomx jinfetħu spiżeriji ġodda f'dawk l-areas li bil-policy preżenti m'humiex permessi li jinfetħu, u għalhekk naħseb li kont korrett meta għedt li din id-domanda m'għandha x'taqsam xejn mal-ministeru tiegħi.

Hemm ċerti permessi – bħal fil-każ ta' l-aġenziji ta' l-ivvjaġġar - li għandhom x'jaqsmu mad-dipartiment tas-saħħa.

Issa jiena ma nafx x'għandu f'moħħu l-Onor.

Interpellant, pero' d-domanda m'għandha x'taqsam xejn maċ- change of use.

L-Onor.

Membru aktar qed jistaqsi jekk f'ċerti areas aħniex se nibqgħu bil-kwestjoni ta' kwoti biex jinfetħu spiżeriji jew kliniċi ġodda.

Din m'għandha x'taqsam xejn mal-planning authority.

Jista' jkun li l-planning authority xorta waħda tagħtik il-permess li dak il-bini huwa tajjeb għal spiżerija jew klinika ġdida imma minħabba l-policy li teżisti xorta ma tistax tinfetaħ.

Jiġifieri meta rrispondejt għal din id-domanda bl-ebda mod ma ridt naħrab minnha.

Fil-fatt id-domanda lanqas biss intbagħtet lill-planning authority għax hija magħmula taħt l-idea żbaljata li huma l-pulizija li jiddeċiedu dawn l-affarijiet.

MR SPEAKER: Il-Ministru Deguara.

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Mr Speaker, ħalli niċċaraw ftit l-affarijiet.

L-ewwelnett nikkonferma li ilhom ma jinħarġu liċenzji għal spiżeriji ġodda minħabba l-fatt li jumejn qabel l-elezzjoni ta' l-1998 kienet ittieħdet id-deċiżjoni - bejn il-gvern ta' dak iż-żmien, il-GRTU u ċ- chamber of pharmacists - li qabel ma jintlaħaq ftehim sħiħ fuq ċerti kriterji, liċenzji ġodda ma jingħatawx.

Jiġifieri m'għandux ikollna l-idea żbaljata li m'humiex joħorġu liċenzji ġodda minħabba l-kwoti.

Dawn il- kriterji jinkludu liċenzjar ta' spiżeriji, upgrading ta' standards ġewwa l- ispiżeriji kif ukoll il-kwestjoni ta' pharmacy of your choice.

Fil-fatt rajna li s-sitwazzjoni kienet daqsxejn impossibbli u qbilna – id- dipartiment, il-GRTU u ċ-chamber of pharmacists - li jekk f'dik l-area ma jkunx hemm diġa' spiżeriji oħrajn, jew jekk dik tkun l-unika talba biex tinfetaħ spiżerija, jew dik it-talba tkun taqa' fil-kriterji li kien hemm eżistenti u jkun hemm talba speċfika mill-kunsill lokali, allura dik il- liċenzja għandha toħroġ.

Fil-fatt jien informat li ħarġu żewġ liċenzji, waħda f'Għawdex u l-oħra fil-Baħrija.

Fir-rigward ta' clinics ġodda, dawn m'humiex marbuta b'dan il-ftehim u jridu jissodisfaw ċerti parametri li m'għandhom x'jaqsmu xejn mal-parametri tal-liċenzjar ta' l-ispiżeriji, jiġifieri huma żewġ issues kompletament differenti.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea.

ONOR.

MARIO GALEA: Il-Ministru jikkonferma li m'humiex isiru lanqas transfers ta' permessi ta' spiżeriji?

Jiena naf persuna ta' 70 sena li biegħet l-ispiżerija – ovvjament minħabba l-eta' - u minkejja li m'għandhiex x'taqsam aktar magħha, il-permess għadu fuqha u l-health division qed tirrifjuta li jsirilha t-transfer.

Veru li dan qed jiġri minħabba problemi jew nuqqas ta' ftehim li għad hemm mal-kamra ta' l- ispiżjara?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Veru li meta kien ġie mwaqqaf il-kumitat ir-rapport kellu jitlesta fi żmien xahar, iżda minħabba n-numru ta' laqgħat bejn id- diviżjoni, iċ-chamber of pharmacists u l-GRTU, dan ir-rapport ħa aktar minn sena u nofs biex tlesta.

Nikkonferma wkoll li t-trasferiment tal-liċenzji huwa marbut b'dak il-ftehim illi kien sar jumejn qabel l-elezzjoni u allura dan ix-xogħol waqaf ukoll.

Kien hemm każ fejn sid ta' spiżerija ried jiftaħ spiżerija oħra b'faċilitajiet akbar biex joffri servizz aħjar u t-transfer ġie miżmum.

Jiġifieri bħalissa hemm total ban anke fuq it-transfers tal-liċenzji ta' l- ispiżeriji.

Dan minħabba l-fatt li parti mit-trattattiva li saret bejn il- GRTU, iċ-chamber of pharmacists u d-diviżjoni kienet tittratta proprju l- materja u r-regolamenti li wieħed għandu juża meta jiġi biex jittratta trasferiment ta' sit li ma jkunx spiżerija għal sit li jkun spiżerija u vice versa.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea.

ONOR.

MARIO GALEA: Kif jispjega l-fatt il-Ministru illi xi ħadd li jkun biegħ l-ispiżerija tiegħu, tispiċċa tibgħat għalih id-diviżjoni tas-saħħa u tgħidlu li jekk il-persuna li tkun xtrat l-ispiżerija tinqabad tagħmel xi ħaġa ħażina jew ma jkollhiex spiżjar in attendance, se jinżamm responsabbli hu ta' dan kollu?

Ladarba dak l-individwu jjkun biegħ l- ispiżerija, għaliex għandu jibqa' jassumi r-responsabbilta' tagħha hu?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: M'għandix dubju li hemm affarijiet li jistgħu jittranġaw, pero' wieħed irid japprezza wkoll li d-diviżjoni għandha idejha marbuta b'dan il-ftehim.

Per eżempju, tressqet proposta 'l quddiem fis-sens li l-owner ta' spiżerija għandu jkun spiżjar; fi kliem ieħor, ir- responsabbilta' tat-tmexxija ta' dik l-ispiżerija vis-a-vis l-etika u affarijiet oħra, għandha teħodha persuna li tkun professjonali.

Kif għedt, din hija waħda mill-ħafna proposti li hemm imniżżla u nista' ngħid li dwarha kien hemm qbil unanimu bejn it-tliet partijiet.

Hawnhekk m'aħniex nitkellmu fuq miżura speċifika jew miżura iżolata imma l-ftehim irid isir fuq il-pakkett kollu.

Id-diskussjonijiet ġew terminati u d-diviżjoni qed tevalwa dak li hemm issuġġerit, bil-ħsieb li nkunu nistgħu naslu għal konklużjoni aħħarija għall-ġid tal-professjoni, għall-ġid tal-pubbliku u għall-ġid tad-diviżjoni stess.

SPTAR SAN LUQA - ORTHOPAEDIC WARDS

L-ONOR JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jara li fl-orthopaedic wards fl- Isptar San Luqa jkun hemm biżżejjed silġ skond il-bżonn tal-pazjenti?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Informat li fl-orthopaedic wards hemm ice-making machine li tagħmel is-silġ kontinwament.

Qatt ma jkun hemm nuqqas ta` silġ ħlief meta tkun bil-ħsara l-makna, jew meta d-domanda tkun eċċessiva, f'liema każ aħna dejjem nipprovdu silġ minn swali oħra.

MR SPEAKER: L-Onor.

Dolores Cristina, domanda supplimentari.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Mr Speaker, dalgħodu jiena u dieħla l-parlament waqqfitni mara u staqsietni jekk huwiex veru li t-trab tal-ħalib – dan kien jitqassam minn outlets tal-gvern bi prezz sussidjat - mhux se jibqa' jinbiegħ jew jitqassam.

Jista' l-Ministru jikkonferma jew jiċħad dan l- għajdut?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR LOUIS DEGUARA: Għalkemm id-domanda qed issir lili għax kulħadd jassoċja t-tqassim ta' l-iskimmed milk mad-diviżjoni tas-saħħa, irrid ngħid li t-tqassim ta' l-iskimmed milk jaqa' taħt ir-responsabbilta' tal- ministeru għall-agrikoltura u sajd, li kellu outlets biex ibiegħ it-trabb tal-ħalib li kien iġib mill-MDP hu stess.

Ħafna nies kienu jieħdu dan il- ħalib permezz tal-karta r-roża, pero' wieħed irid jifhem illi l-gvern kien introduċa din l-iskema meta d-dried skimmed milk kien l-uniku sors ta' skimmed milk li kellna.

Illum għandna l-faċilita' li min irid jista' jixtri skimmed milk frisk mill- MDP.

Barra minn hekk illum l-iskimmed milk jinsab għall-bejgħ fil-ħwienet kollha.

Għalhekk dehrilna li ma jagħmilx sens li l-gvern jew id- dipartiment ta' l-agrikoltura jżomm outlet miftuħ sempliċement biex iqassam l-iskimmed milk meta dan jista' jinxtara bl-istess prezz u taħt l-istess kondizzjonijiet mill-MDP.

Għalhekk li d-dipartiment ta' l-agrikoltura ġustament ħa din id-deċiżjoni.

ĊENTRU TAS-SAĦĦA - RABAT

L-ONOR JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jinformani dwar in-numru ta' persuni li użaw iċ-ċentru tas-saħħa tar-Rabat matul Jannar u Frar ta' din is-sena?

Jista' jinformani bl-istess tagħrif għas-snin 1999 u 2000?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Informat li n-numru ta` persuni li attendew iċ- ċentru tas-saħħa tar-Rabat kien hekk:

|SENA |XAHAR |ATTENDENZA | |1999 |JANNAR | 5416 | | |FRAR | 5008 | |2000 |JANNAR | 6092 | | |FRAR | 5851 | |2001 |JANNAR | 5016 | | |FRAR | 4407 |

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

EDDIE FENECH ADAMI (Prim Ministru): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Skeda li tagħti tagħrif dwar tilwimiet industrijali reġistrati mill- unions matul is-sena 2000, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Austin Gatt.

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Rapport dwar l-effiċjenza tal-kunsilli lokali għall-perjodu bejn Awissu u Novembru 2000;

Tagħrif dwar kunsilli lokali f'Malta u Għawdex li għandhom ġemellaġġ ma' pajjiżi Mediterranji, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

24460; u

Tagħrif dwar kunsilli lokali f'Malta u Għawdex li għandhom ġemellaġġ ma' pajjiżi membri ta' l-Unjoni Ewropea, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Il-Ministru Joe Borg.

MOZZJONIJIET

RATIFIKA TAT-TRATTAT DWAR IL-PROJBIZZJONI TOTALI TA' PROVI NUKLEARI

ONOR.

JOE BORG (Ministru għall-Affarijiet Barranin): Mr Speaker, nipproponi illi:

Wara li fl-24 ta' Settembru, 1996 Malta ffirmat it- trattat dwar il- projbizzjoni totali ta' provi nukleari, fi New York, l-Amerika;

Wara li rat li jekk Malta tirratifika dan it-trattat, tkun qed tissieħeb ma' sitta u disgħin pajjiż ieħor li s'issa rratifikaw dan it- trattat meqjus fundamentali kontra l-provi u t-tixrid ta' l-armi nukleari;

Bis-saħħa ta' l-artikolu 3(1)(c) u (2)(b) ta' l-Att dwar ir-Ratifika tat-Trattati (Kap 304) u l-artikolu 3(2) ta' l-Att dwar Poteri li jsiru Regolamenti fl-Interess Nazzjonali (Kap 365);

Tirriżolvi li tawtorizza r-ratifika tat-trattat dwar il-projbizzjoni totali ta' provi nukleari u għas-sħubija ta' Malta fl-organizzazzjoni għall-projbizzjoni totali ta' provi nukleari meta t-trattat jidħol fis- seħħ.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

JOE BORĠ: Sur President, quddiemna għandna riżoluzzjoni sabiex napprovaw li Malta tirratifika t-trattat dwar il-projbizzjoni totali ta' provi nukleari.

Dan it-trattat jista' jiġi deskritt bħala trattat storiku fil-mixja sabiex titnaqqas it-theddida nukleari.

Huwa trattat storiku fis- sens li bis-saħħa tiegħu nistgħu nibnu iżjed sigurta' fid-dinja.

Bil- projbizzjoni ta' splużjonijiet nukleari, dan it-trattat għandu jnaqqas l- iżvilupp u t-titjib ta' l-armi nukleari u għandu jikkontribwixxi sabiex tieqaf il-proliferazzjoni nukleari, għandu jwassal għal proċess ta' diżarm nukleari u għandu jsaħħaħ il-paċi u s-sigurta' internazzjonali.

Dawn huma kollha prinċipji li fil-fatt ħarġu waqt id-diskussjonijiet li saru meta kien qed jiġi drafted dan it-trattat u anke b'xi mod jew ieħor wieħed jista' jarahom fil-preambolu li hemm għall-istess trattat.

Nibda l- ewwelnett biex nuri kif wasalna sabiex ġie miftiehem dan it-trattat u x'inhu l-iskop prinċipali tiegħu.

L-ewwelnett it-trattat ġie nnegozjat waqt konferenza dwar id-diżarm li kienet inżammet f'Ġinevra bejn Jannar ta' l-1994 u Awwissu ta' l-1996.

Din kienet konferenza li ħadet perjodu ta' żmien relattivament konsiderevoli.

Fil-fatt qed nitkellmu dwar 'il fuq minn sentejn, fejn matulhom litteralment ġie fformulat it-test ta' dan it-trattat bil-protocol u bl- annexes li hemm miegħu.

Iżjed 'il quddiem nagħti ftit ħjiel dwar x'inhu l- kontenut ta' dan it-trattat.

Dan it-trattat ġie miftuħ għall-iffirmar minn kwalunkwe stat interessat fl-24 ta' Settembru 1996 fi New York.

X'inhu l- iskop prinċipali ta' dan it-trattat?

Wieħed jista' jħares lejn article 1 ta' dan it-trattat taħt "Basic Obligations".

Dan jgħid hekk:

"Each State party undertakes not to carry out any nuclear weapon test explosion or any other nuclear explosion and to prohibit and prevent any such nuclear explosion at any place under its jurisdiction or control".

Subartiklu (2) ta' dan l-artiklu jkompli jgħid li:

"Each State party undertakes furthermore to refrain from causing, encouraging or in any way participating in the carrying out of any nuclear weapon test explosion or any other nuclear explosion".

Fi kliem ieħor dan l-artiklu qed jgħid li dan it-trattat hu ntiż sabiex jiġu pprojbiti splużjonijiet bi prova permezz ta' armi nukleari u sabiex jiġu pprojbiti jew evitati splużjonijiet nukleari fi kwalukwe post taħt il- ġurisdizzjoni jew taħt il-kontroll ta' pajjiż firmatarju ta' dan it- trattat.

Subartiklu (2) ikompli jgħid li kull membru jobbliga ruħu li ma jikkawżax, ma jinkoraġġix u ma jipparteċipax fi splużjonijiet bi prova permezz t'armi nukleari jew xi splużjonijiet nukleari oħra.

Malta kienet fost l-ewwel firmatarji ta' dan it-trattat, jiġifieri mill-24 ta' Settembru 1996 minn meta dan it-trattat infetaħ u malli kien possibbli li l-pajjiżi jiffirmawh.

Kif għandu jiġi fis-seħħ dan it-trattat?

Ta' min jinnota li waqt li l-konvenzjoni li ddiskutejna u ttrattajna l- bieraħ dwar il-landmines diġa' hi fis-seħħ, dan it-trattat jiġi fis-seħħ meta jgħaddu 180 ġurnata wara li l-44 Stat li hemm elenkati f'annex 2 tat- trattat jiddepożitaw 'il hekk imsejħa strumenti tar-ratifika tagħhom.

Jekk wieħed iħares lejn artiklu 14 tal-konvenzjoni jsib li:

"This Treaty shall enter into force one hundred and eighty days after the date of deposit of the instruments of ratification by all States listed in Annex Two to this Treaty, but in no case earlier than two years after its opening for signature".

Issa dawn is-sentejn għaddew u allura qegħdin fis-sitwazzjoni fejn qed nistennew li jkun hawn dawn l-24 Stat li huma elenkati fit-tieni annex tat- trattat li jirratifikaw it-trattat biex dan jiġi fis-seħħ.

Tajjeb li wieħed forsi jħares ftit lejn dawn l-44 Stat.

Dawn huma l-Istati membri tal-konferenza dwar id-diżarm li għandhom "nuclear power and/or research reactors".

Ta' min jgħid li sal-lum minn dawn l-44 pajjiż li huma rikjesti ta' bilfors li jirratifikaw dan it-trattat qabel ma dan jista' jiġi fis-seħħ, hemm 41 minnhom li diġa' ffirmawh.

Ir-Repubblika Demokratika tal-Korea, l-Indja u l-Pakistan għadhom ma ffirmawx it-trattat, waqt li hemm 30 mill-44 li rratifikaw it-trattat.

Jekk wieħed iħares ftit lejn il-lista tal-pajjiżi li ffirmaw imma li għadhom ma rratifikawx it- trattat - għallinqas li għandi sas-7 ta' Marzu, wieħed isib l-Alġerija, iċ- Ċina, il-Kolombja, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo, l-Eġittu, l- Indoneżja, l-Iran, l-Iżrael, l-Ukraina, l-Istati Uniti ta' l-Amerika u l- Vjetnam.

Dawn huma l-pajjiżi li ffirmaw it-trattat pero' għadhom ma rratifikawhx minn fost dawk l-44 Stat li t-trattat jipprovdi li bilfors iridu li jirratifikaw it-trattat biex dan jiġi fis-seħħ.

Imbagħad għandna tliet pajjiżi oħra li għadhom lanqas biss iffirmaw, jiġifieri The Democratic People's Republic of Korea, India and Pakistan.

L-istampa in ġenerali hi ftit aħjar għax minkejja li għandek numru ta' pajjiżi li għadhom ma rratifikawx it-trattat jew lanqas biss iffirmawh minn dawk li huma essenzjali li jagħmlu hekk, in ġenerali għandek 160 Stat li ffirmaw it- trattat, waqt li minnhom 74 diġa' rratifikaw it-trattat.

Dan ifisser li min-naħa l-oħra bħala miżura ta' mpenn internazzjonali wieħed isib li għandek kwantita' enormi ta' pajjiżi li ffirmaw it-trattat u għandek ukoll ammont konsiderevoli li diġa' rratifikawh.

Aħna se niżdiedu ma' dawn l-74 pajjiż li diġa' rratifikaw it-trattat.

B'hekk wieħed jawgura li wieħed ikun jista' jagħmel iżjed pressjoni fuq il- pajjiżi li ovvjament dan it-trattat jolqothom direttament, biex huma jew jiffirmaw jew jirratifikaw jew jekk diġa' ffirmaw jirratifikaw l-istess trattat.

(Interruzzjonijiet).

Il-pajjiżi li ffirmaw imma ma rratifikawx huma l-Algerija, iċ-Ċina, il-Kolombja, il-Kongo, l-Eġittu, l-Indoneżja, l- Iran, l-Iżrael, l-Ukraina, l-Istati Uniti u l-Vjetnam.

MR SPEAKER: L-Onor.

George Vella, bil-permess tal-Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Meta semmejt li mill-44 pajjiż fadal tlieta li ma rratifikawx, ma semmejtx l-Istati Uniti.

Ħalli nkunu ċari.

ONOR.

JOE BORĠ: Ħa nerġa' niċċara għax forsi ma spjegatx ruħi sew.

Mill- 44 pajjiż li huma rikjesti mit-trattat li jirratifikaw, hemm tliet pajjiżi li għadhom lanqas biss iffirmawh let alone irratifikawh.

Dawn huma r- Repubblika Demokratika tal-Korea, l-Indja u l-Pakistan.

Imbagħad għandek ħdax-il pajjiż ieħor li ffirmaw, fosthom l-Istati Uniti, imma għadhom ma rratifikawx.

It-trattat għalhekk għadu ma ġiex in vigore, mhux bħal fil- każ tat-trattat li rajna l-bieraħ.

Issa peress li t-trattat għadu ma ġiex in vigore - naħseb kien previst min-negozjaturi li waqt li huma kienu qed jiddiskutu l-kontenut tat- trattat dan kien se jieħu ċertu żmien biex jiġi in vigore - fit-trattat innifsu hemm ħaġa relattivament stramba, fejn fi trattati oħra li rajt ma tantx sibt eżempji bħalha.

Hemm mekkaniżmu li għandu jitwaqqaf biex jipprovdi għal forma ta' parteċipazzjoni sakemm it- trattat jiġi in vigore.

Jiġifieri fit-test tat-trattat innifsu nsibu li hemm il-possibbilta' tat-twaqqif ta' kummissjoni preparatorja biex twitti jew tħejji t-triq għal meta dan it-trattat jiġi in vigore.

Ta' min isemmi li fid-19 ta' Diċembru 1996, bir-riżoluzzjoni li ġiet adottata mill-laqgħa ta' l-Istati firmatarji tal-Ġnus Magħquda, ġiet imwaqqfa din il-preparatory commission - preparatory commission for the comprehensive nuclear test ban treaty organisation - li kif se nispjega iżjed 'il quddiem hi l-organiżżazzjoni qofol jew hija l-mekkaniżmu qofol li se tieħu ħsieb l-eżekuzzjoni ta' dan it-trattat.

Il-kwartieri ta' din il-kummissjoni preparatorja huma fi Vjenna u ta' min jgħid ukoll li l- missjoni permanenti tagħna fi Vjenna hi akkreditata għal din il-kummissjoni preparatorja u tieħu sehem u ssegwi mill-viċin dak kollu li jiġi diskuss f'din il-kummissjoni preparatorja.

L-iskop ta' din il-kummissjoni hu li tagħmel il-preparamenti neċessarji għall-implimentazzjoni effettiva tat- trattat u qiegħda sabiex tħejji t-triq għall-ewwel sessjoni tal-konferenza tal-pajjiżi membri.

Jiġifieri qiegħda tħejji t-triq biex malli t-trattat jiġi in vigore u allura tkun tista' sseħħ l-ewwel laqgħa tal-konferenza tal- pajjiżi membri, din il-kummissjoni preparatorja tkun wittiet it-triq bil- lest.

Għalhekk wieħed jista' jgħid li din il-kummissjoni preparatorja qiegħda hemm sabiex twitti t-triq għall-implimentazzjoni tat-trattat malli dan jiġi fis-seħħ.

Issa se ngħaddi biex nipprova niddeskrivi ftit fuq fuq il-kontenut tat-trattat, Sur President.

L-ewwelnett tajjeb li wieħed jagħti deskrizzjoni qasira fuq il-mod kif inhu strutturat it-trattat innifsu.

Hemm 17-il artiklu li fosthom hemm artiklu 4 li wieħed jista' jgħid li hu l-artiklu qofol tat-trattat.

Dan jipprovdi għal verification procedures li se niġi għalihom ftit iżjed 'il quddiem.

Imbagħad għandek ukoll protocol li huwa maqsum fi tliet partijiet u żewġ annexes.

Il-protocol huwa maqsum fi tliet partijiet, parti minnhom tipprovdi għal international monitoring system u parti oħra tipprovdi għal on-site inspections; it-tielet parti tipprovdi għal confidence-building measures.

Dawn huma l-mekkaniżmi li jipprovdi t-trattat u allura għandek il-protocols li jagħtu d-dettalji fuq kif għandu jseħħ dan l-international monitoring system u kif għandhom isiru, bid-dettalji kollha, l-on-site inspections fejn ikun hemm rapport li jistgħu jkunu qed isiru preparamenti għal nuclear tests, nuclear explosion testing.

Imbagħad għandek ukoll provvedimenti dwar confidence-building measures bejn pajjiżi jew reġjuni jew areas fejn kienu sottomessi għal dawk li huma nuclear tests u l- pajjiżi li eżerċitaw dawn it-tip ta' tests.

Fost l-organiżżazzjonijiet li huma stabiliti bis-saħħa ta' dan it-trattat għandna l-ewwelnett din li semmejt, il-comprehensive nuclear test ban treaty organisation.

Din hi organizzazzjoni li wieħed jista' jsejħilha organiżżazzjoni umbrella li fiha l-mekkaniżmi li huma pprovduti fit-trattat sabiex jiġu implimentanti l-provvedimenti tat-trattat li huma speċifikament li ma jsirux iżjed testijiet bi splużjoni nukleari minn kwalunkwe pajjiż.

Dawn jinkludu l-miżuri ta' verifika internazzjonali.

Din l-organiżżazzjoni tiġbor fiha l-konferenza tal-pajjiżi membri, li hi l-organiżżazzjoni tal- pajjiżi membri, qisu l-general meeting ngħidlu jien.

Din tiltaqa' l-ewwel darba immedjatament meta jiġi fis-seħħ it-trattat, kif insibu fit-trattat innifsu.

Imbagħad tibda tiltaqa' b'mod regolari.

Barra minn hekk, fit-trattat għandek il-possibbilta' li jkollok laqgħat speċjali, laqgħat ta' review u laqgħat ta' natura kostituzzjonali jew aħjar laqgħat li bis-saħħa tagħhom jistgħu jsiru emendi għal dan l-istess trattat.

Din l-umbrella organisation li qed insemmi tipprovdi wkoll għal kunsill eżekuttiv.

Fit-trattat hemm regoli dettaljati dwar il-kompożizzjoni ta' dan il-kunsill eżekuttiv, għax ta' min jgħid li l-konferenza tal- pajjiżi membri, bħal general meeting, tinkludi fiha rappreżentanza minn kull pajjiż firmatarju tat-trattat jew pajjiż li jkun irratifikah, waqt li l-kunsill eżekuttiv m'huwiex kompost, għax ikun impossibbli jekk ikollok xi 200 pajjiż li kollha jkunu jipparteċipaw fil-kunsill eżekuttiv.

Għalhekk il-kunsill eżekuttiv huwa rappreżentattiv u huwa kompost - għandek mekkaniżmu fit-trattat - minn terz li huma pajjiżi li nistgħu ngħidulhom minn dawn l-44 pajjiż li għandhom interess dirett jew jintlaqtu direttament b'dan it-trattat, imbagħad il-kumplament jintgħażlu b'sistema ta' rappreżentanza minn kull reġjun, minn kull blokk.

Annex 1 tat-trattat jagħtiha list of States pursuant to article 2, paragraph 28, fejn għandek l- Afrika, l-Ewropa tal-Lvant, l-Amerika Latina u l-Karibew, il-Lvant Nofsani u l-parti t'isfel ta' l-Asja, l-Amerika ta' fuq u jekk wieħed iħares lejn fejn aħna ninsabu wieħed isib li qegħdin fost il-pajjiżi ta' l-Ewropa tal- Punent.

Imbagħad għandek South East Asia, il-Paċifiku u l-Lvant Imbiegħed.

Għandek ukoll il-mekkaniżmu ta' kif jintgħażlu sabiex dak li jkun ikun jista' jipparteċipa fil-kunsill eżekuttiv.

Għandek ukoll is-segretarjat tekniku li huwa t-technical arm ta' din l-organiżżazzjoni.

It-trattat jipprovdi għal skema ta' verifika u ta' spezzjonijiet on site, li jinkludu dak li semmejt qabel, jiġifieri s-sistema ta' monitoraġġ internazzjonali.

Din l-international monitoring system, jew sistema ta' monitoraġġ internazzjonali, hi fformata minn network ta' 321 stazzjon li jinsabu f'disgħin pajjiż differenti.

Dawn l-istazzjonijiet iżommu data u se naqraha eżatt kif inhi bl-Ingliż:

"These stations record data generated by possible nuclear explosions in the atmosphere, underwater or underground.

This data is transmitted via satellite to the international data centre in Vienna".

Din is-sistema ta' monitoraġġ internazzjonali hi komposta minn - dawn bilfors irrid naqrahom bl-Ingliż għax impossibbli wieħed jittraduċihom bil- Malti – "seismological, radionuclide, hydroacoustic and infrasound monitoring, consultation and verification on site inspection" u mbagħad għandek il-"confidence-building measures."

It-trattat jipprovdi għall-possibbilta' ta' tibdil iżda biex iseħħ dan it- tibdil hemm bżonn ta' maġġoranza tal-pajjiżi membri li jivvutaw favurih pero' mingħajr ma jintefa' vot wieħed negattiv, jiġifieri l-iżjed li jista' jkun hemm huma astensjonijiet.

It-trattat għandu mekkaniżmu wkoll biex jiżgura li jiġi esegwit fil-partijiet kollha tiegħu, inkluż is-sanzjonijiet u r-riżoluzzjoni ta' kwestjonijiet.

Dan ifisser li fit-trattat hemm provvedimenti għal dak li jissejjaħ settlement of disputes.

It-trattat sar għal żmien indefinit iżda kull pajjiż membru jista' jirtira minn u minħabba - ħa nikkwota eżattament x'jgħid it-Trattat – "extraordinary events that jeopardise its supreme national interests".

F'dan il-każ, dak il-pajjiż jista' jirtira s-sħubija tiegħu f'dan it- trattat.

Dan ifisser li mhux lakemm taqbad u toħroġ imma wieħed irid jiġġustifika l-irtirar tiegħu billi jgħid li ġraw affarijiet that "jeopardise its supreme national interests."

Ta' min jgħid ukoll li ma jistgħux isiru riservi għat-trattat innifsu, waqt li għall-protocol jistgħu jsiru riservi u dejjem dment li dawn ma jmorrux kontra dak li hemm fit-trattat.

Wieħed jista' jiddeskrivi dak li hemm fit- trattat bħala sagrosant, u allura ma jistax jitbiddel jew isiru riservi.

Iktar milli ma jistax jitbiddel, ma jistgħux isiru riservi fuqu u meta pajjiż membru jirratifika ma jistax jagħmel riservi.

Jistgħu jsiru riservi għall-protocol pero' limitatament għall- aspetti li ma jmorrux kontra dak li hemm fit-test tat-trattat innifsu.

Nagħlaq l-intervent tiegħi billi ngħid li bla dubju ta' xejn dan kien pass tajjeb ħafna li Malta ffirmat dan it-trattat u li issa wasalna biex nirratifikawh.

Nawgura li pajjiżi oħrajn jagħmlu bħalna, b'mod partikolari li dawk l-44 pajjiż li hemm elenkati fl-annex tat-trattat u li hemm bżonn li jiffirmaw u jirratifikaw it-trattat biex jiġi fis-seħħ, jagħmlu dan.

B'hekk ikollna strument effettiv u ġdid li jassigura l-paċi u s-sigurezza fid-dinja.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Michael Bonniċi.

ONOR.

MICHAEL BONNIĊI: Mr Speaker, qiegħed nieħu pjaċir li kemm il- bieraħ u kemm illum qed jerġa' jkollna l-okkażjoni li nitkellmu fuq żewġ konvenzjonijiet, din id-darba dwar il-comprehensive nuclear test ban treaty.

Għalkemm dawn huma suġġetti li ma jolqtux lil pajjiżna direttament, Malta bħala pajjiż ċkejken tista' wkoll tagħti l-kontribut tagħha.

Malta tista' tagħmel dan mhux biss billi tgħin f'din il-ban imma wkoll billi tippromwovi hi stess il-paċi fid-dinja.

Aħna nafu li l-armamenti jġibu distruzzjoni totali, distruzzjoni tal-bniedem u distruzzjoni ta' l-ambjent.

Waqt li kont qed nirriċerka biex nagħmel dan l-intervent qasir tiegħi, ikkonsidrajt żewġ affarijiet, żewġ xenarji.

Minn naħa għandna x-xenarju dwar ir-riduzzjoni ta' l-armi nukleari u min-naħa l-oħra għandna dan it- trattat li jagħmel ban on testing.

Nafu li fid-dinja kollha hawn speċi ta' tellieqa biex ikollha l-armamenti neċessarji sabiex pajjiż ikun f'pożizzjoni aħjar li jiddefendi lilu nnifsu.

Jekk naraw x'inhu jiġri nsibu li l-armamenti qegħdin dejjem jiżdiedu minkejja kollox.

X'inhi r- raġuni?

Wara t-tieni gwerra dinjija għaddejna perjodu ta' paċi, pero' fl-istess ħin fid- dinja kien għad hawn ċerta mibegħda bejn pajjiż u ieħor.

Fil-ħolqien ta' l-indipendenza li ħadu diversi pajjiżi kulħadd ried ikun sovran, fis- sens li mhux biss jikkmanda f'pajjiżu imma anki li jipproteġi lilu nnifsu permezz ta' l-armi, biex b'hekk ma jindaħallu ħadd, ma jkun kolonja ta' ħadd u ma jkun taħt saqajn ħadd.

Fl-istess waqt ried juri l-kapaċita' kbira tiegħu li mhux biss hu sovran imma li hu wkoll kapaċi jiddefendi lilu nnifsu wkoll.

Veru li aħna f'Malta m'għandniex biex niddefendu lilna nfusna, imma pajjiżi oħra ħallew liċ-ċittadini tagħhom bil-ġuħ u fil-faqar sabiex jonfqu miljuni u miljuni kbar ta' liri sabiex ikollhom biżżejjed armamenti biex jiddefendu ruħhom.

Dan f'pajjiżna m'għandniex.

Kont qed naqra l-ktieb "Malta at the United Nations", fejn sa minn żmien twil ilu, jiġifieri anke minn 13-il sena 'l hawn, insibu wkoll dan id-diskors:

"In the area of arms limitation and disarmament measures, progress has been registered in the multilateral efforts towards the banning of chemical weapons and in talks on reducing conventional forces in Europe".

Dan ifisser li anke fl-Ewropa għandna "a build-up of nuclear forces" u m'għandix dubju li mhux ser isiru nuclear tests viċin tagħna ġewwa l- Mediterran, imma dawn jistgħu jsiru f'postijiet forsi 'l bogħod u xorta waħda jaf ikunu ta' theddida għalina wkoll.

Waqt li kont qed naqra l-ktieb ta' dak li kien President ta' Malta, Dr. Ċensu Tabone ikkwota lil Iżaija jgħid hekk:

"Thousands of years ago it was written that they shall turn their swords into ploughshares and their spears into sickles.

Nation shall not lift up sword against nation, neither shall they be exercised any more to war".

Jien ngħid li għadna 'l bogħod biex naslu għal din il-profezija għax il- pajjiżi b'armi nukleari jiżdiedu qegħdin u fil-fatt illum għandna l-Indja, il-Pakistan, l-Iran, l-Iraq, Franza, ir-Russja, l-Amerika, il-Korea ta' Fuq u ċ-Ċina.

Jgħidu li hemm l-Iżrael ukoll.

Dawn huma pajjiżi li huma ta' theddida wkoll għall-pajjiżi viċini tagħhom.

Għaliex ġara dan?

Jekk tieħu bħala eżempju l-Indja u l-Pakistan tara li dawn iż-żewġ pajjiżi viċini, barra li huma sovrani u ħadu l-indipendenza tagħhom, armaw ukoll lilhom infushom mhux biss b'armamenti sempliċi imma anke b'armamenti nukleari.

Għandna wkoll l-Iran u l-Iraq li wkoll kienu għal żmien twil xi 12-il sena fi gwerra bejniethom.

Dawn ukoll armaw lilhom infushom b'dan il- mod.

Għandna wkoll il-Korea ta' Fuq u ċ-Ċina.

Dawn ukoll forsi jistgħu jkunu viċin ta' xulxin u wkoll huma ta' theddida għal xulxin.

Barra minn hekk, għandna wkoll l-Amerika li trid tiddefendi lilha nnifisha minn dawk il-missili li jistgħu jkunu ta' theddida għaliha.

Biex saru dawn l-armi nukleari bilfors li saru t-testijiet, bilfors li l- ewwel ippruvawhom.

Dan hu li qed jiġri fid-dinja llum fejn għandek ħafna industriji li biex ikabbru n-negozju tagħhom m'humiex jipproduċu xi ikel jew xi teknoloġija biss imma qegħdin jinvestu f'armamenti qerrieda.

Dawn l- armi qegħdin jippruvawhom biex jistgħu jbiegħuhom lil ħaddieħor u dawn ikunu jistgħu jiddefendu lilhom infushom.

Din hi s-sitwazzjoni fid-dinja llum.

Għalhekk kien tajjeb li jsir dan it-trattat biex id-dinja ma tkomplix iżżid dawn l-armi qerrieda, b'mod speċjali l-armi nukleari.

Dan hu x-xenarju li għadni kif semmejt u hawn ta' min jitħasseb.

Hu sewwa li l- Ġnus Magħquda tagħmel l-isforzi kollha tagħha possibbli biex iġġiegħel pajjiżi ma jkomplux jagħmlu t-testijiet u ma jkomplux jinvestu f'dawn l- armamenti qerrieda.

Għax wara kollox, dawn ser ikomplu joqtlu mhux biss lill-umanita' imma anke l-ħajja ta' madwarna.

Riċentement rajna x'diżastru kien hemm fl-ambjent ta' madwar ir-reattur nukleari ta' Chernobyl b'riżultat ta' radioactive leak.

Rajna stampi u films ta' siġar mejtin, ta' ilma kkontaminat u ta' acres sħaħ ta' għelieqi li ma jista' jikber xejn fihom, aħseb u ara x'reazzjoni kellu fil-bniedem!

Hawn Malta rajna l-prova b'għajnejna stess meta ġew tfal minn familji ta' Chernobyl li kellhom l-effetti nukleari fuqhom infushom.

Dawn it-tfal ġew hawn Malta u rajna d-diżastru li qegħdin fih.

Mhux biss f'dak li hu faqar imma anki l-istruttura fiżika tagħhom kienet waħda tal-biki u wieħed jitħassarhom meta jara dawn l-affarijiet.

Kienet tassew għaqlija l-United Nations li tagħmel enfasi mhux biss biex jitnaqqsu l-armi nukleari - u mhux biss fuq il-ftehim li qed isir bejn ir-Russja u l-Amerika biex titnaqqas it- tensjoni li kien hemm qabel bejniethom u issa fil-fatt għadhom qed jippruvaw inaqqsu dawn l-armi - imma anke wkoll sabiex ma jkomplux isiru testijiet fuq dawn il-materji.

Imbagħad, biex nerġa' nieħu l-eżempju tal-Korea ta' Fuq, dawn għandhom nies li qegħdin imutu bil-ġuħ - dan l-aħħar rajt film fuqhom - fejn lanqas għandhom għaxja ta' lejla għax imqar jaqilgħu xi ħaġa.

Ejja nieħdu bħala eżempju ieħor liċ-Ċina li niftaħru li hu pajjiż vast, l-ikbar pajjiż fid- dinja u fejn hemm miljuni u miljuni ta' nies.

F'ċerti setturi għamlu progress, imma f'setturi oħra għandhom il-faqar u l-ikbar miżerja.

Minkejja dan kollu, il-gvernijiet baqgħu jinvestu fl-armi nukleari għall-protezzjoni ta' pajjiżhom jew inkella biex iktar ikunu jistgħu jbiegħuhom.

Dan jagħmluh biex idaħħlu l-finanzi minnhom.

Minflok idaħħlu l-finanzi minn prodotti li jistgħu jkunu ta' ġid għal ħaddieħor, idaħħlu l-finanzi minn prodotti li jistgħu jagħmlu ħsara lil dawk il-pajjiżi fejn ibiegħuhom!

Nistgħu nibqgħu fuq dawn l-affarijiet għax ma nispiċċaw qatt minħabba din il-craze li hawn.

Anke għax il-component parts ta' dawn l-armamenti ma jsirux minn kumpannija waħda imma għal raġunijiet ta' security jinħadmu f'bits and pieces.

Jiġifieri jekk wieħed jagħmel skorfina, l-ieħor jagħmel il-vit u ma jkunx jaf l-iskorfina kif saret u l-ieħor ma jkunx jaf il-vit kif sar.

Imbagħad meta jsir in-negozju, il-pajjiż esportatur jibgħat lin- nies tekniċi tiegħu biex jimmontaw dawk l-armamenti u biex juru lil min ikun qed jixtri kif jiffunzjonaw.

Malta naħseb li tat il-kontribut tagħha f'din il-materja.

Minn mindu saret indipendenti, Malta tat il-kontribut tagħha fil-Ġnus Magħquda.

Jiena nittama li bil-firma ta' din il-konvenzjoni, aħna nagħtu l-kontribut ċkejken imma utli ħafna u li jkun ta' eżempju għal ħaddieħor.

Aħna m'aħniex kapaċi ninvestu f'dawn l-armamenti imma jista' jkun hawn xi cowboys li jitħajru jagħmlu xi test fil-baħar ta' madwarna.

Pero' wieħed irid joqgħod ħafna attent.

Fil-fatt il-konvenzjoni titkellem dwar inspectorate, fejn il- Ġnus Magħquda tibgħat l-esperti tagħha biex tiċċertifika jekk fl-area ta' madwar dak il-pajjiż ikunux qed isiru xi tests fuq xi armi nukleari jew inkella armamenti simili għal dawn.

Jiena naħseb li għandna nieħdu l- opportunita' minn dan l-inspectorate li għandha din l-organiżżazzjoni sabiex naraw li kultant żmien, anki fl-ibħra ta' madwarna ma jkunx hemm xi periklu li wieħed ikun jista' għamel xi provi fil-baħar.

Forsi hu remot ħafna li dawn isiru, pero' ma ninsewx li Malta wkoll kienet ipproponiet il- konvenzjoni dwar il-liġi tal-baħar biex l-ibħra tagħna jkunu biss għall-użu tal-paċi.

Din ġiet aċċettata mill-Ġnus Magħquda.

Jiena nittama li l-pajjiżi kollha madwar id-dinja jifhmu l-bżonn li jistgħu jsibu ftehim mhux bl-armamenti imma bid-djalogu bejniethom.

Bil- ġlied u bl-armamenti qerrieda ma ser naslu mkien.

Għandna bżonn aktar djalogu ma' xulxin, aktar ftehim ma' xulxin u aktar rieda tajba bejn pajjiż u ieħor, aktar milli l-gwerra.

Bil-gwerra ma tagħmel xejn.

Bl-armamenti ħadd ma jieħu xejn.

Ħadd ma jirbaħ bihom.

Bl-użu ta' l-armamenti kulħadd huwa tellief.

Nittama li l-kontribut ċkejken li qed jagħti pajjiżna b'dan is-sehem ikun utli u ta' eżempju għal ħaddieħor.

Dan il-kontribut tagħna għandu jkun ta' eżempju għall-pajjiżi oħra, jiġifieri li għalkemm aħna pajjiż żgħir qegħdin nirratifikaw dan it-Trattat.

Kif għadu kemm semma' l-ministru nittamaw li ħafna minn dawk il-pajjiżi li għadhom ma ffirmawx dan il-ftehim kemm jista' jkun malajr jirratifikawh.

Dan sabiex ma jibqgħux jiżdiedu l-armamenti li huma ta' qerda kemm għall- bniedem u kemm għall-ambjent tagħna.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

George Vella.

ONOR.

GEORGE VELLA: Sur President, b'kuntrast ma' l-entużjażmu li kelli l-bieraħ biex niddiskuti din....

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

George Vella.

ONOR.

GEORGE VELLA: Mr Speaker, b`kuntrast ma' l-entużjażmu li kelli l- bieraħ biex niddiskuti r-riżoluzzjoni biex dan il-parlament jirratifika l- konvenzjoni dwar il-projbizzjoni ta' l-użu, ħażna, produzzjoni u trasferiment ta' mini ta' kontra l-persunal u d-distruzzjoni tagħhom - fejn sinċerament tkellimt b'ċertu commitment għax ħassejt li hemm ħafna affarijiet tajbin - illum li qed nitkellmu fuq din ir-riżoluzzjoni biex jiġi rratifikat it-trattat dwar il-projbizzjoni totali ta' provi nukleari magħruf bħala CTBT, comprehensive test ban treaty, qed nitkellem b'konvinzjoni però b'nuqqas ta' ħeġġa, u ngħid għaliex.

Hemm kuntrast kbir bejn it-trattat li qbilna li nirrattifikaw il-bieraħ u t-trattat li qegħdin nipproponu li nirrattifikaw illum.

Kważi kważi mill-bidu nett nagħmel il- mistoqsija: X'riedha din il-gvern?

Għalfejn qed jirrattifika dan it- trattat?

Forsi qed ninstema' ftit stramb, imma meta tara l-mod kif dan it- trattat qiegħed imwaħħal, fis-sens li mhux se jiġi fis-seħħ, kważi kważi tgħid li dan ħela ta' ħin.

L-Onor.

Michael Bonnici għadu kemm għamel aċċenn għall-fatt li aħna pajjiż żgħir u m'għandniex potenzjal nukleari.

L-Onor.

Membru qalilna li assolutament mhux il-każ li fuq artna jsiru testijiet nukleari u qalilna wkoll li dan it-trattat qed nirratifikawh biex inkunu rratifikajnieh għax lanqas biss aħna wieħed minn dawk l-44 pajjiż li hemm f'annex 2, li biex jiġi fis-seħħ it-trattat iridu jkunu rratifikawh huma.

Fl-introduzzjoni tiegħu l-Ministru Joe Borg qal ċar - u għalhekk f'ħin minnhom jien qomt nikkjarifika xi ħaġa - li dan it-trattat ma jidħolx fis-seħħ jekk kemm-il darba ma jiġix ratifikat minn dawk l-44 pajjiż li hemm imsemmija f'annex 2 tat-trattat, fosthom l-Istati Uniti, l-Indja u l-Pakistan.

Biex insemmi pajjiż wieħed biss, l-Indja ddikjarat bil-quddiem li m'hijiex se tiffirma u lanqas tirratifika dan it-trattat.

Għaliex hemm din id- differenza fil-qasam internazzjonali bejn il-landmine treaty li għadda b'tant ħeġġa u dan it-trattat li ilu jitkaxkar u kulħadd ifettaq fuqu?

Jien ngħid mill-bidu nett li dan hu trattat li huwa coated b'ipokrezija grassa mill-pajjiżi l-kbar u l-pajjiżi li għandhom il-potenzjal nukleari.

Il-landmine treaty għadda malajr u għadda b`ħeġġa għaliex warajh ma kienx hemm l-interessi tal-pajjiżi l-kbar li jikkmandaw huma, imma kien hemm l- interessi ta' l-organizzazzjonijiet mhux governattivi li rnexxielhom iqajmu opinjoni pubblika internazzjonali u fformaw trattat differenti minn tas- soltu li għadda b`mod mgħaġġel u kważi b'akklamazzjoni.

Imma din id-darba le għax hawn qegħdin nitkellmu fuq trattat li għad hemm potenzi kbar - u min jgħid li fadal biss superpotenza waħda aħjar jiftaħ widnejh - li għad għandhom l-interess li jkollhom is-supremazija u li jkollhom f'idejhom armamenti u armi qerrieda li bihom mhux biss jiddefendu l-interessi tagħhom u t-territorju tagħhom, imma bihom ukoll joħolmu li anke jiddominaw lil ħaddieħor.

Sur President, l-iskop ta` dan it-trattat huwa wieħed.

Nafu li kien hemm il-partial test ban treaty ta' l-1963, kważi 38 sena ilu, li kien jikkundanna l-provi nukleari fl-atmosfera, fl-ispazju u taħt il-baħar, imma għal xi raġuni fl-1963 ma kenux inkludew ukoll testijiet nukleari li jistgħu jsiru taħt l-art.

U konvenjentement ngħid jien wara ħafna laqgħat, ħafna ffirmar u ġejjin u sejrin il-UN, meta l-partial test ban treaty kien iffirmat, min kellu l-interess li jkabbar il-potenzjal nukleari tiegħu u jara li ma jaqax fit-tieni kategorija ħdejn l-oħrajn li kellhom il- potenzjal nukleari, beda jagħmel testijiet taħt l-art.

Sur President, hawnhekk wieħed irid jagħmel parentesi ħalli niftakru xi tfisser għad-dinja din il-kwestjoni nukleari, x`kienet u kif bdiet.

Wieħed irid ifakkar fl-episodji ta` niket tal-bombi atomiċi li ntefgħu fuq Hiroshima u Nagasaki, li wrew li l-Istati Uniti ta` l-Amerka sa l-1945 kellha dan l-potenzjal nukleari.

Illum il-ġurnata wieħed jista` jivvaluta dik id-deċiżjoni, fis-sens li jista' jaqbel magħha jew jista` ma jaqbilx magħha, jista' jgħid li l-qerda ta` dawk in-nies kollha kienet "ġustifikata" biex ma jkomplux jinqerdu aktar nies bil-kontinwazzjoni tal- gwerra li kien qed jagħmel il-Ġappun, speċjalment fl-ibħra u fil-gżejjer Paċifiċi.

Pero` din ma kenitx one-off, xi ħaġa li ġrat u daqshekk, li waqqfet il-gwerra u asserixxiet is-saħħa politika u anke s-saħħa militari ta` l-Amerka, imma ovvjament din tat spinta għall-bidu ta` tellieqa ta` żvilupp ta' armamenti nukleari.

Fl-1949, erba` snin wara dak l-episodju, rajna lill-Unjoni Sovjetika turi li kellha saħħa nukleari wkoll.

Imbagħad segwew l-Ingilterra, li ma rridux ninsew li dak iż-żmien kellha imperu u kienet saħħa politika ekonomika u anke militari madwar id-dinja.

Kellha l-imperu li kienu jgħidu li fuqu x- xemx ma tinżel qatt!

Iktar tard kellna lil Franza, li akkwistat potenzjal nukleari fl-1960, u fl-1964 kellna liċ-Ċina.

Kien jidher ċar li kien qed jiżdied in-numru ta` pajjiżi li qed jiżviluppaw huma l-potenzjal nukleari jew inkella jgħaddihulhom ħaddieħor, u sas-sebgħinijiet kien hemm diġa` madwar 30 pajjiż li wieħed seta` liberament jassumi li dawn kellhom saħħa nukleari f`idejhom.

Hawnhekk wieħed irid isellem ukoll il-memorja ta` Nehru li kien l-ewwel bniedem li fl-1954 - mur ġibu llum jara lil pajjiżu jirrifjuta li jiffirma dawn it-trattati - sitt snin wara l-indipendenza, kien ippropona li jieqfu t-testijiet kollha permezz ta` splużjonijiet nukleari.

L-Ingilterra kienet għadha kemm iddikjarat li għandha potenzjal nukleari, u Nehru, prim ministru ta` l-Indja, dak iż-żmien kien issuġġerixxa li jkun hemm ban fuq it-testijiet kollha nukleari.

Ċertament konferenza dwar id-diżarm f'Ġinevra fl-1993 ħadet sentejn u nofs biex tfassal dan it-trattat.

Pero` bejn l-iżvilupp tal-potenzjal nukleari tal-pajjiżi u dan it-trattat, hemm volumi kbar x`jinkitbu dwar l-attentati u l-provi kollha li kien hemm biex titwaqqaf din it-tellieqa miġnuna għall-potenzjal nukleari.

Kif semmejt diġà fl-1963 kien hemm il-partial test ban treaty, proprju qabel iċ-Ċina akkwistat il-potenzjal nukleari.

U jekk wieħed jara l-konferenza fuq id- diżarm u konferenzi oħrajn ma jieqafx għax hemm lista sħiħa.

Fil-passat riċenti ħafna niftakru wkoll id-diskussjonijiet bejn l-Amerka u r-Russja, fi żmien Gorbachev, biex jitnaqqsu l-ammonti, mhux it-testijiet u l-potenzjal.

Wara l-ftuħ tal-politika ta` l-Unjoni Sovjetika minn Gorbachev, saru t-taħdidiet għal iktar trasparenza u kien hemm il-ftehim, magħrufin bħala SALT u START, biex wieħed inaqqas kemm jista` jkun mill- ammont ta` potenzjal nukleari li kellhom l-Amerka u r-Russja, b'mod partikolari fejn jidħlu l-missili nukleari.

U dak il-bilanċ li jwaħħxek li kien jeżisti qabel bejn min għandu dan il-potenzjal nukleari, bil-mod il- mod kien beda jiġi żmantellat.

Wara l-1989 dħalna fi żmien ta` paċi relattiva, żmien fejn il-Punent u l- Lvant ma baqgħux iħarsu daqshekk ikrah lejn xulxin.

Bdew jipprovaw jaqblu u fil-fatt bdew iżarmaw l-ammonti ta` nuclear warheads u missili li kellhom, pero` fl-istess ħin xorta baqgħu ċerti suspetti bejniethom.

Dan bl-ebda mod ma jinkludi x`kienu qed jagħmlu l-pajjiżi l-oħra li għandhom potenzjal nukleari, fosthom l-Indja, kif diġà semmejt.

U nafu li l-Indja u l-Pakistan qegħdin kontinwament imqabbdin ma' xulxin rigward it-territorju tal-Kashmir u affarijiet oħra, u allura dejjem hemm il-biża` li dawn jistgħu jaslu biex iwettqu dak li ma twettaqx bejn l-Amerka u r-Russja.

Jiġifieri meta qed nitkellmu dwar x`ġara fl-Ewropa wara l-1989 fi żmien Gorbachev u wara Gorbachev, irridu nsemmu wkoll x`ġara mill-potenzjal nukleari li għandhom pajjiżi oħra.

Per eżempju, kulħadd jaf li llum l-Iżrael għandu potenzjal nukleari pero` fl-istess ħin ma nafux x'inhu jiġri minn dan kollu.

Kien hemm il-kwestjoni ta` l-Iraq li minkejja l-missjonijiet kollha li ntbagħtu biex ikunu ċerti li dan il-pajjiż ma jkollux potenzjal nukleari, wara dan iż-żmien kollu xorta għadna fid-dlam u ma nafux x`qed jiġri.

Allura meta wieħed jiddiskuti r-ratifika ta' dan it-trattat wieħed bilfors jgħid li minkejja dawn il-movimenti kollha anti-nukleari madwar id-dinja, xorta għadna qegħdin f`ċerta inċertezza għaliex ma nafux eżatt x`inhu għaddej, allavolja dan it-trattat u trattati oħra suppost li għandhom sistemi ta` verifika.

It-tieni nett, kif għedt diġà, nafu li minkejja t-trattat fuq il-karta xorta għadha għaddejja r-riċerka, xorta għaddej l-iżvilupp u qisu ma ġara xejn.

Imma ħalli ngħid x`inhuma l-għanijiet ta` dan it-trattat li wieħed jista` jarahom fil-preambolu tiegħu.

Sur President, dan jgħid ċar li jirrikonoxxi l-fatt li jekk wieħed iwaqqaf it-testijiet nukleari u anke splużjonijiet oħra nukleari - u jagħmel enfasi fuq il-kelma splużjonijiet - dan b`xi mod iwaqqaf l-iżvilupp fil-kwalita` ta` l-armi nukleari.

Fi kliem ieħor iwaqqaf l-iżvilupp ta` tipi ġodda ta`armi nukleari iktar avvanzati, u allura b`daqshekk jikkostitwixxi miżura effettiva ta` diżarm nukleari u anke n-nuqqas ta` tixrid ta` l-armi nukleari fl-aspetti kollha tiegħu.

Jiġifieri l-għan prinċipali tat-trattat huwa li billi jirrestrinġi it-testijiet nukleari, billi jwaqqaf l- isplużjonijiet nukleari – dawn huma aċċettati bħala l-aktar mezz prattiku kif inti tkun taf x`potenzjal għandek u kif tiżviluppa dak il-potenzjal – b'hekk nittamaw li nkunu qed inxekklu t-titjib fil-potenzjal nukleari u nkunu qegħdin innaqqsu t-tixrid ta` l-armi nukleari.

Fil-fatt dan it-trattat jitkellem ukoll fuq sistemi differenti ta' verifika, minħabba parameters differenti, ħalli wieħed jinduna jekk xi ħadd madwar id-dinja huwiex qed jagħmel dawn l-isplużjonijiet, jekk hux jisplodi taħt l-art, fl-ajru jew fl-ispazju ħalli jagħmel it-testijiet.

Issa wieħed irid jgħid li dan it-trattat imur ħafna `l bogħod minn dak li hu msejjaħ in- non-proliferation treaty, l-NPT, li daħal fis-seħħ fl-1970.

L-għan prinċipali tat-trattat ta' l-NPT huwa li pajjiżi li għandhom potenzjal nukleari ma jgħadduhx lil pajjiżi li m`għandhomx il-potenzjal nukleari.

Ma jbigħulhomx il-materjal radjoattiv li huwa essenzjali u bżonjuż biex tagħmel il-bombi nukleari u lanqas ibiegħu armamenti nukleari lill-pajjiżi li m`għandhomx.

Jiġifieri in-non-proliferation treaty ma jitkellimx fuq il-waqfien ta` l-iżvilupp tal-kwalità, tas-saħħa u tal-metodu differenti ta` l-armamenti nukleari, imma sempliċement jipprova jillimita lil dawk li għandhom il-potenzjal nukleari milli jxerrduh lil pajjiżi oħra, imma jżommuh għalihom.

Bħalma għedt fil-bidu, minkejja kollox kien hemm ipokrezija grassa madwar id-dinja kollha għax pajjiżi firmatarji xorta fornew pajjiżi oħra u xorta komplew bir-riċerka waqt li pajjiżi li ma ffirmawx ma ħassewhomx marbutin li ma jfornux.

U minkejja li dan huwa trattat relattivament riċenti li daħal fis-seħħ fl-1970, xorta qegħdin naraw ifaqqsu madwar id-dinja pajjiżi li għandhom armamenti nukleari sofistikati, u anke li għandhom potenzjal nukleari, li meta jiġi l-ħin tal-prova xorta jużawhom għaliex la qegħdin f`idejhom jagħmlu użu minnhom.

Wieħed irid jgħid li kien hemm pajjiżi li għallinqas kienu onesti u qalu mill-bidu li ma kenux se jiffirmaw in-non- proliferation treaty, biex ma jkunx hemm tixrid ta` armamenti nukleari, fosthom il-Brażil, Kuba, l-Indja, il-Pakistan u anke l-Iżrael.

Dawn qalu ċar u tond li ma kenux se jiffirmaw dan it-trattat.

Wieħed irid jgħid li minkejja li b'dawn il-miżuri kellhom jirrallentaw l- iżviluppi tat-teknoloġija l-ġdida - għaliex jekk inti ma ssibx suq fejn tbigħha m`intix se tkompli tiżviluppa - xorta nafu li minn sena għall-oħra qed ikun hemm żvilupp ta` iktar u iktar armi sotisfikati nukleari.

Biżżejjed wieħed jara l-kwalita` ta' armamenti li ntużaw fil-gwerra tal- Golf u fil-gwerra tal-Kosovo u jara d-differenza bejn il-bombi komuni, bombi crude, li kienu jitfgħu it-Taljani u l-Ġermaniżi fuq Malta u li kienu jaqgħu fejn għandhom jaqgħu, u l-bombi sofistikati computer-guided, li skond espert tal-militar prattikament jistgħu jiġu kkalibrati li ma jimmissjawx id-daqs ta`bolla.

Jiġifieri tista' titfagħhom u tolqot bull`s eye.

Apparti mbagħad l-iżviluppi li wieħed jinnota f`dawk li huma kapaċitajiet biex jippenetraw taħt l-art, biex jisplodu meta għandhom jisplodu, u biex ifittxu lill-għadu tagħhom b`mod intelliġenti.

Fil-gwerra tal-Golf fuq it-television konna naraw missili litteralment iduru mal- kantuniera, jitilgħu u jinżlu ma` l-għoljiet ħalli jsibu t-target tagħhom, bombi li huma intelliġenti.

Hemm il-cruise missiles ħalli jaslu fejn huma programmati li għandhom jaslu.

Dawn huma missili li jekk tpoġġilhom bomba konvenzjonali tisplodi bomba konvenzjonali, u jekk kemm-il darba trid tagħmlillhom bomba nukleari, żgħira jew kbira, tista` tagħmilhielhom ukoll.

Dan it-trattat, apparti li jitkellem dwar x`inhu l-għan tiegħu, fl-ewwel artiklu f`żewġ paragrafi żgħar jagħmel l-għan kollu ta` dan it-trattat u bil-permess tiegħek naqrahom.

Dan jgħid:

"Each State party undertakes not to carry out any nuclear weapon test explosion or any other nuclear explosion and to prohibit and prevent any such nuclear explosions at any place under its jurisdiction or control.

Each Sate party undertakes furthermore to refrain from causing, encouraging or in any way participating in the carrying out of any nuclear weapon test explosion or any other nuclear explosion."

Bażikament din hija s-sustanza tat-trattat għax il-bqija jitkellem fuq l- organizzazzjoni, jitkellem fuq il-kumitati u fuq elf ħaġa oħra.

Pero` ħaġa importanti li jsemmi hija s-sistema ta` monitoring internazzjonali.

Dan jitkellem dwar liema parameters se tuża l-organizzazzjoni li tinħoloq biex tagħmel il-kontrolli, ħalli tara li jkun hemm ħarsien ta` dak li joħroġ minn dan it-trattat.

Fil-fatt jitkellem fuq numru ta` stazzjonijiet ta` monitoring madwar id-dinja - dan ma joħroġx mit-trattat proprja però ssib din l-informazzjoni f'postijiet oħra - li se joqogħdu għassa u jibagħtu d-data kollha li jiġbru - rigward tregħid ta` l-art, rigward traċċi ta` radio nucleotides ġo l-arja, rigward ultrasounds li jimmarkawlhom x`ikun qed jiġri - ġo ċentru internazzjonali, ċentru ċentrali ta`data ġewwa Vienna li jiġbor l-informazzjoni kollha.

Barra minn hekk ukoll it-trattat jipprovdi li jkun hemm anke on-site inspections, jiġifieri fejn ikun hemm rapporti li jkunu saru xi abbużi ta` dan it-trattat, f'dan il-każ splużjonijiet, tista` tiġi appuntata delegazzjoni mill-organizzazzjoni internazzjonali biex tmur tivverifika bl- istrumenti li jkollhom.

Dan huwa mod kif wieħed jagħmel confidence- building measures.

Dawn huma stazzjonijiet li se jkollhom parameters fiżiċi li jinkludu apparat apposta; seismic, infrasound, hydro-acoustic, radio-nucleotide ħalli minnhom jindunaw jekk xi ħadd hux qed jikser it- trattat.

Hawnhekk wieħed mill-ewwel jiftakar meta riċenti ħafna kellna pajjiż Mediterranju, membru ta` l-Unjoni Ewropea, li minkejja t-taħdidiet u t-trattati kollha, ġie jaqa' u jqum mir-regolamenti u mill-iffirmar tat- trattati u għamel testijiet ta` splużjonijiet nukleari, jekk m`iniex sejjer żball, fil-Paċifiku, u kien hemm reazzjoni kbira mid-dinja kollha.

Dan ġie jaqa` u jqum għal darba, darbtejn, reġa` għamel l-isplużjonijiet u wieħed kellu joqgħod kwiet għaliex m`hemmx x`tagħmillu, la jkun għamilhom, għamilhom.

Hawnhekk nixtieq nagħmel parentesi u ngħid dak li għedt fil-bidu li m`għandix dik il-ħeġġa li kelli l-bieraħ rigward dan it-trattat, però fl- istess ħin qed nitkellem għan-nom ta` l-oppożizzjoni meta ngħid li aħna nemmnu bl-iktar konvinzjoni soda li jekk jista' jkun għandna naslu fl- istadju fejn ma jkollokx armi nukleari, ma jkollokx armi qerrieda tal- massa.

Din ngħiduha għal darba, tnejn, tlieta, fid-dokument dwar il- politika barranija tagħna li konna fformolajna fl-1993, u għadha l-politika tal-partit Laburista li jekk inhu possibbli jispiċċaw darba għal dejjem il- mezzi kollha tal-qerda tal-massa.

F'dan il-każ qed nitkellmu fuq bombi kemm nukleari, kemm kimiċi u kemm bijoloġiċi.

Nixtieq naqra biss parti mid- dokument dwar il-politika barranija tagħna fejn nagħmluha ċara li aħna konna, għadna u se nibqgħu kontra din il-politika:

"Malta must also commit itself to enhance its opposition to the production, proliferation and use of nuclear, chemical and biological weapons.

Furthermore our country must follow a policy in favour of arms reduction including conventional weapons.

We also favour the creation of more nuclear-free zones around the world.".

Jiġifieri hija xi ħaġa kostanti ħafna mal-politika tagħna bħala partit li nemmnu li għandna nkunu messaġġiera tal-paċi u jien konvint li min-naħa tal- gvern hemm dan is-sentiment.

Issa ħalli nagħmel riflessjonijiet dwar ir-raġuni li fil-bidu għedt li dan it-trattat ma jeċitanix u għaliex hemm din l-ipokrezija kollha fih.

Jekk wieħed jistudja dan it-trattat isib li hemm ħafna difetti fl- interpretazzjoni tiegħu.

Kif għedt l-obbligazzjonijiet prinċipali ta` min se jiffirma dan it-trattat huma li jwaqqfu aktar ittestjar ta` armi nukleari permezz ta` l-isplużjonijiet.

Imkien f'dan it-trattat - u forsi mhux kompitu tiegħi li noqgħod nikkritika t-trattat, però wieħed irid jagħmel analiżi ħalli jifhem x`qegħdin ngħidu - m'hemm imniżżel li b`xi mod jitwaqqaf aktar żvilupp u aktar riċerka permezz ta` teknoloġiji oħra, jitkellem biss fuq l-isplużjonijiet.

Imkien ma jgħid "u kull teknoloġija oħra u kull riċerka oħra f`dan il-qasam hija kkundannata."

Nerġa` ngħid dak li għedt fil-bidu, li l-għan tat-trattat kien:

"constraining the development and qualitative improvement of nuclear weapons and ending the development of advanced new types of nuclear weapons."

Imma wieħed mill-ewwel jirrealizza li l-iżvilupp ta` l-armi nukleari - jien m`iniex espert imma wieħed jaqra u jiġbor l-informazzjoni - ma jiddependix biss mill-ittestjar ta` dawn l-armamenti permezz ta` splużjonijiet.

Nafu li anke dawk il-pajjiżi li ffirmaw il-comprehensive test ban treaty - apparti li biċċiet minnhom iffirmaw imma ma rratifikawx - li qegħdin nitkellmu fuqu llum, fl-istess ħin li qalu li jaqblu ma` l-għanijiet, nafu li bdew programmi kbar ta` riċerka biex dak li kienu jikkalkolaw bl- isplużjonijiet, issa qed jikkalkulawh permezz ta` teknoloġija komputerizzata avvanzata.

Dan kien anke l-każ ta` Franza, li qalu li bil-computer calculations biss ma kenux kuntenti.

Għax jafu li ħaddieħor qed jimxi b`sistemi oħrajn ta` teknoloġija avvanzata u qed jieħu l-istess riżultati daqslikieku kien fil- fatt qed jagħmel l-isplużjonijiet, xorta qiegħed jagħmel riċerka u qed jiżviluppa armi nukleari ġodda, fatt li ħadd ma jista` jinnegah.

Dan imur kompletament kontra l-ispirtu ta` dan it-trattat.

Għax l-għan ewlieni ta' dan it-trattat kien li jipprova jnaqqas dawn l-armamenti nukleari.

L-ewwel ġew projbiti l-esperimenti fl-ajru, fl-ispazju u fil-baħar, imbagħad sabu li kien hemm loophole dwar l-isplużjonijiet ta' taħt l-art u għamlu dan it- trattat biex jipprojbixxu l-isplużjonijiet kollha.

Imbagħad wieħed induna li wara kollox ma jiddependix biss fuq it-testijiet f`forma ta` splużjonijiet.

Imma jekk inti għandek sit ta` riċerka fejn tista` tagħmel xogħol xjentifiku biex inti tiżviluppa aktar mezzi sofistikati ta` armamenti nukleari, inti qed tmur kompletament kontra l-ispirtu tat- trattat.

Mr Speaker, dan qed jiġri u qed jiġri anke minħabba l-interpretazzjoni ta` dan it-trattat.

Per eżempju, fih jingħad li se jsir monitoring biex jiċċekkjaw jekk ikunx hemm theżżiż minħabba l-isplużjonijiet, jekk ikunx hemm traċċi fl-arja ta` radio-nucleotides li jkunu riżultat ta` l- isplużjonijiet, u se jsiru anke hydro-acoustic studies biex jaraw jekk jirriflettux splużjonijiet minn ġo l-ilma.

Però mkien ma jgħid li lanqas tista' tagħmel esperiment li ma jħallix traċċi fl-arja, jew testijiet li ma jagħmlux il-vibrations li kienu jiżviluppaw l-oħrajn.

Jekk inti kapaċi ddur madwar dik il-problema, xorta ma tistax tagħmlu.

Il-bieraħ tkellimt ħafna dwar l-Istati Uniti għax huwa l-pajjiż li l-aktar li jkollna informazzjoni fuqu.

Pajjiżi oħra, bħalma hu l-Iraq u bħalma hija r-Russja li huma magħluqin ma nafux dwarhom, imma nieħdu l-eżempju ta` lstati Uniti mhux biex niddenigraw lill-Istati Uniti imma ħalli naraw x`inhu għaddej.

Wieħed jara li minkejja dan kollu l-faċilitajiet li hemm ġewwa Nevada fid-deżert għadhom hemm, fejn kienu jagħmlu t-testijiet nukleari qabel ma żarmawhx, ma tawx sensji lin-nies, ma qalux li dan m'għadux jintuża għax se jidħlu f'dan it-trattat.

U hawnhekk irrid nagħmel rimarka għax forsi xi ħadd jgħid li l-Amerka ma rrattifikatux.

Veru ma rratifikatux, pero` ma ninsewx li hemm il-Vienna Convention fuq ir-ratifika tat-trattati, bħalma aħna għandna r-Ratification of Treaties Act.

Bħalma dawn it-trattati jridu jiġu quddiem il-parlament Malti biex jiġu ratifikati, hemm il-konvenzjoni ta` Vienna fuq l-iffirmar tat-trattati.

Hawnhekk tqum il-kwestjoni jekk min jiffirma konvenzjoni jistax jagħmel affarijiet li jmorru kontra l-ispirtu tal-konvenzjoni, sakemm din il- konvenzjoni tidħol fis-seħħ.

U l-artiklu 18 ta` din il-konvenzjoni jgħid li min jiffirma konvenzjoni - sign mhux ratify - għandu jżomm ruħu marbut sakemm tiġi fis-seħħ il-konvenzjoni li ma jagħmilx affarijiet li jmorru kontra l-għanijiet prinċipali ta` dik il-konvenzjoni li jkun iffirma.

Jiġifieri meta wieħed iffirma konvenzjoni, bħalma għamlet l-Amerka, li tgħid ċar u tond li l-iskop tagħha huwa li twaqqaf ir-riċerka u l-iżvilupp tal-potenzjal nukleari, huwa assolutament inaċċettabbli li fl-istess ħin wieħed jibqa' għaddej b'din ir-riċerka.

Forsi wieħed jistaqsi xi provi hemm li dawn baqgħu għaddejjin.

Għal dan id- dibattitu jien ippreparajt u fittixt ħafna u nista' ngħid li l-Istati Uniti, minkejja dan kollu, għad għandha programm imsejjaħ stockpile stewardship and management programme, SSMP, jiġifieri programm li bih jieħdu ħsieb ir-riżerva ta' armamenti nukleari li għandhom, biex iżommuhom fi stat tajjeb u anke fi stat aħjar milli huma.

U dan il-programm għandhom miegħu masterplan li huwa ppubblikat - huwa konfidenzjali imma ovvjament l- affarijiet joħorġu - li hu magħruf bħala l-green book tal-masterplan ta' dan l-SSMP.

Dan m'huwiex l-uniku pajjiż li għandu programm kif jieħdu ħsieb il-ħażna ta' l-armi nukleari tagħhom.

Nafu li kemm l-Ingilterra, Franza u l-Indja għandhom dan il-programm, għax dan huwa materjal li jista' jiddeterjora maż-żmien u jista' jkun perikoluż.

Jekk għandek armamenti lesti bil-potenzjal nukleari ġo fihom, bl-uranium jew inkella materjali radjoattivi oħra, trid tara li dawn se jibqgħu attivi u li m'humiex se jagħmlu xi tibdil li mbagħad jaf ikun anke ta' periklu.

U dan il-masterplan, dan il-green book f'parti minnu jgħid hekk:

"The laboratories are currently working on programmes to provide new and modified designs that will address current sotckpile issues and will exercise a broad range of design skills.

The nuclear design capability will be maintained by pursuing an understanding of the underlying physics of nuclear weapons and exercising the process of design of nuclear weapons."

Fi kliem ieħor x'inhu jgħid dan?

Qed inkomplu nkabbru r-riċerka tagħna jkollna disinji aħjar u nifhmu aħjar il-proċess fiżiku li hemm wara l- proċess nukleari ħalli nkunu nistgħu nutilizzawh għal skopijiet tagħna.

Ovvjament hawnhekk imbagħad jidħol l-argument li wieħed qed jagħmel riċerka għal raġunijiet oħra imma mbagħad dak li jiskopri jista' jużah għal affarijiet oħra, u argumenti bħal dawn li huma kollha tidwir mal-lewża ħalli dak li jkun ikompli miexi ħalli jakkwista dak li jrid jakkwista.

Jiġifieri filwaqt li dan il-pajjiż, li huwa superpotenza, qed jgħid li ffirma ħalli jwaqqaf l-iżvilupp ta' l-armi nukleari, fl-istess ħin qed jgħid x'inhu l-għan ta' stockpile stewardship and management programme li juri ċar u tond li qegħdin jagħmlu xogħol li huwa kontra l-ispirtu tal- comprehensive test ban treaty.

Fil-bidu għedt li din hija ipokrezija - biex nuża kelma li jifhmuha n-nies - però fl-istess ħin irrid nistaqsi jekk din hijiex tellieqa neċessarja biex jibqgħu fuq quddiem fl-iżvilupp tat- teknoloġija nukleari għal skop ta' sigurtà nazzjonali.

U 'l quddiem ngħid ukoll kif qed tinkwieta l-Amerika fuq din il-kwestjoni, jiġifieri li jkunu fuq quddiem li għandhom teknoloġija li biha qegħdin dejjem one step ahead, two steps ahead mill-pajjiżi l-oħra.

U bħalma għedt, kieku ma kienx hekk, l-impjanti li hemm kienu jiġu żarmati.

Kieku kienu jgħidu li dawn m'għandhomx x'jambuhom aktar, u għandhom stockpile ta' armi nukleari għal 20, 30 sena li jistgħu jużaw lilhom u nisperaw f'Alla li sa dak iż-żmien inkunu żarmajna l-potenzjal nukleari kollu.

Nafu li bdew it-taħdidiet li jgħidulhom START, strategic arms reduction talks.

Dħalna fit-tieni fażi, imma milli jidher START III, minħabba dan li qed jiġri fl-Amerika proprju f'dawn l-aħħar xhur, ma tantx hemm ċans li narawh jidħol fis-seħħ.

Minkejja dan ix-xenarju kollu u minkejja li qegħdin ngħidu li rridu nnaqqsu l-armamenti, wieħed jinnota li fl-1999 - mhux mitt sena ilu dan - l-Amerika kellha l-ħsieb li tinvesti madwar $US40 biljun.

Il-bieraħ l-Onor.

Michael Asciak beda jitkellem fuq l-ammonti żgħar li wieħed irid jonfoq biex jagħti l-injezzjoni tal-polio u tat-tuberkulożi fil-pajjiżi fqar fejn bi ftit ċenteżmi tfejjaq bniedem għal għomru jew tipproteġih għal għomru.

Hawnhekk m'aħniex qed nitkellmu fuq $US40 biljun fi programm ta' għaxar snin biex jitwettaq il-famuż stockpile stewardship and management programme.

Jien mhux qed nipponta subgħajja lejn l-Amerika għaliex fl-istess ħin, per eżempju, hemm programmi ta' koperazzjoni u ta' skambju, ta' bdil ta' ideat u ta' riċerka bejn l-Amerika u l-Ingilterra.

Dan l-aħħar, u din hi ħaġa sabiħa, dan seħħ ukoll bejn l-Amerika u r-Russja.

Fil-fatt għandek tekniċi Russi li qegħdin imorru jagħmlu riċerka ġewwa l-Amerika sabiex jistudjaw il-fiżika nukleari sabiex biha jkunu jistgħu jkabbru u jiżviluppaw iktar il-potenzjal tagħhom.

Ovvjament imbagħad jasal il-limitu fejn kulħadd ikollu tiegħu.

Hu żgur li dawn mhux se jaqsmu l-aħħar żviluppi u jagħtuhom lil xulxin.

Imma hu fatt li żgur għaddej ċertu ammont ta' riċerka bejn dawn il-potenzi.

Per eżempju, meta l-Ġermaniżi ġew biex jiffirmaw dan it-trattat iddikjaraw bil-quddiem li huma jifhmu li din il-ban qiegħda fuq dak li jgħidulu fission research.

Ma rridx inkun tekniku wisq imma fil-kwestjoni tal-fiżika nukleari għandek il-fission, il-qasma ta' l-atomu – din hi t-teknoloġija wżata biex illum il-ġurnata jkollok splużjonijiet nukleari; sal-lum għadna hemmhekk - pero' għaddejja ħafna riċerka fuq il-fusion, jiġifieri mhux li taqsam l-atomu imma li twaħħal l-atomi flimkien.

Din hi teknoloġija li jekk il-Bambin irid tkun tajba u tirnexxi se tagħti ħafna u ħafna ġid lid- dinja, fis-sens li jekk wieħed jirnexxilu jagħmel din ir-reazzjoni, anki f'dik li hi enerġija, fid-dinja jaf ikollok ammont ta' enerġija li mbagħad ma tiddependix bl-ebda mod fuq l-idrokarburi, fuq iż-żjut li nsibu taħt l- art, imma tkun tiddependi minn din il-forza nukleari li tirriżulta meta jirnexxielek tgħaqqad żewġ atomi flimkien.

Il-Ġermaniżi kienu ċari u qalu li meta qed jiffirmaw qed jifhmu li dan it-trattat ma jimpedihomx milli jkomplu għaddejjin bil- programmi xjentifiċi li għandhom fuq fusion research għaliex iħossu li dawn m'għandhomx jaqgħu taħt ir-regoli ta' dan it-trattat.

Meta wieħed qed jagħmel din it-tip ta' riċerka - li se tibqa' għaddejja u għadha għaddejja - wieħed jista' jgħid li dan qed jagħmlu għal skopijiet oħra.

Jien qed ngħid li jekk kemm-il darba l-iżvilupp tan- nuclear fusion technology jirnexxi, dan ikun ta' ġid kbir għall-umanita'.

Wieħed jista' jkompli jiżviluppaha, pero' mbagħad ma jżomm xejn lil ħadd li meta qed jagħmel avvanzi f'din it-teknoloġija li jużaha wkoll f'armamenti nukleari.

Kif nafu, jista' jkollok splużjonijiet u jista' jkollok armamenti nukleari li teoretikament jistgħu jiddependu fuq din it- teknoloġija.

Minkejja dawn id-diffikultajiet, jien ngħid li kienu ħafna l-pajjiżi li ffirmaw dan it-trattat.

Bħalma qal il-ministru, mill-bidu li nfetaħ għall- iffirmar dan it-trattat, Malta kienet minn ta' quddiem għax fl-24 ta' Settembru ffirmajnih, għalkemm għalina dan ma jfisser xejn - bħalma għedt jien u bħalma qal l-Onor.

Bonnici - fis-sens li aħna m'għandniex testijiet nukleari xi nwaqqfu.

Għalina kulma nagħmlu hu sempliċement ġest ta' commitment għax bħalma għedt, anke l-politika tagħna hi kontra l-iżvilupp nukleari u kontra l-armamenti nukleari.

Għalhekk l-iktar li jinteressana hu li nagħmlu l-pożizzjoni tagħna ċara.

Iżda bħalma diġa' għedt – u anke l-ministru għamel riferenza għaliha - biex dan it-trattat jidħol fis-seħħ trid ratifika ta' 44 pajjiż li huma msemmijin f'annex 2 tat-trattat, għaliex dawn il-pajjiżi kienu identifikati li jew għandhom potenzjal nukleari jew li għandhom kapaċita' li jużawhom jew inkella li jagħmlu riċerka.

Nafu li l-Indja, il-Pakistan u l-Istati Uniti huma tliet pajjiżi li huma determinati li ma jirratifikawx dan it-trattat.

Hemm ukoll – din problema ta' interpretazzjoni - il-provvediment ta' artiklu 14 li għamel riferenza għalih il-ministru, għalkemm xtaqtu jamplifika iktar fuqu.

Dan l-artiklu jitkellem b'mod vag ħafna x'isir jekk din il-konvenzjoni ma ssirx jew ma tidħolx fis-seħħ sa tliet snin wara li tiġi miftuħa għar-ratifika.

Subartiklu (2) jgħid li jekk kemm-il darba ma tidħolx fis-seħħ sa tliet snin mill-ftuħ, mhux tar-ratifika imma ta' l- iffirmar mill-1996 sa l-1999:

"The depository shall convene a conference of the States that have already deposited their instruments of ratification upon the request of the majority of those States.

That conference shall examine the extent to which the requirements set out in paragraph one have been met and shall consider and decide by consensus what measures consistent with international law may be undertaken to accelerate the ratification process in order to facilitate the early entry into force of this Treaty."

Dan huwa gibberish għalija u ma jfisser assolutament xejn għax ma jgħidlekx li se jaqa' fuq vot tal-maġġoranza.

Ma jgħidlekx li ser jiġri hekk jew se jiġri hekk, imma li se tiltaqa' konferenza biex jaraw kif b'mod ta' consensus se jimxu 'l quddiem biex jaraw li r-ratifika tat-trattat tiġi fis-seħħ.

Jiġifieri back to square one hawn qegħdin għax jekk inti qed tiddependi fuq consensus, dawk il-pajjiżi x'ser jgħidu lill-Istati Uniti?

Ser igħidu lill-Istati Uniti, lill-Indja, lill-Pakistan, lill- Iżrael biex jirratifikawh bilfors?

Għalhekk fil-bidu għidt li fl-opinjoni tiegħi din hi konvenzjoni li ma tantx teċċitak, proprju għax għandha dawn l- affarijiet kollha.

Issa se nkompli fuq kif seħħew l-affarijiet ġo l-Amerika f'dan il-kuntest.

Nafu li l-President Clinton kien kommess u kien qal li l-Istati Uniti kienet ser tirratifika dan it-trattat.

Fil-fatt fl-1997 kien poġġa l- conventional test ban treaty quddiem is-Senat Amerikan.

Dan it-trattat dam sentejn hemmhekk sakemm f'Ottubru ta' l-1999 is-senat ivvota kontra r- ratifika.

Anke hawnhekk, dan m'għamluhx b'konvinzjoni favur jew kontra t- trattat imma daħħlu l-politika domestika, daħħlu l-interess tal-pajjiż, daħħlu lil min ried jinki jew ma riedx jinki lil Clinton.

Għalhekk spiċċa kważi kważi b'vot maqsum indaqs tas-senat, mingħalija 48 kontra 51.

Hawnhekk wieħed bilfors irid jirrifletti li affarijiet bħal dawn ma jistgħux jiġu ttrattati b'dan il-mod.

Aħna bħala pajjiż żgħir qegħdin nitkellmu fuq ideali u mhux ideali, imma li pajjiż kbir bħall-Amerika jagħmillek affarijiet bħal dawn, bilfors li mbagħad jingħad dak li qalet "The Economist" f'Ottubru 1999 u nikkwota:

"Foreign policy has been damaged because it is no longer possible to trust the President's signature even on a nuclear treaty."

Din kienet konvenzjoni li l-President kien wiegħed li se tiġi rratifikata.

Kellek ħafna eżortazzjonijiet mill-Ingilterra, minn Franza u mill-Ġermanja biex lis-senat iħeġġuh jirratifika, imma dan xorta ma sarx.

L-artiklu jkompli jgħid li:

"Failure would show that the United States is not serious about arms control."

Qed nikkwota minn "The Economist" ta' Ottubru ta' l-1999 fejn jgħid ukoll li din kienet l-ewwel darba li s-Senat Amerikan "vetoed a nuclear treaty."

Nafu li anke fir-run-up ta' l-elezzjoni għall-presidenza Amerikana li kien hemm ftit xhur ilu, Al Gore kien qiegħed iwiegħed li l-ewwel ħaġa li jagħmel bħala president kien li jerġa' jpoġġi din il-konvenzjoni quddiem is- senat, biex jirratifikawha wara li fl-1999 kienu vvotaw kontra tagħha.

Min-naħa l-oħra kellek lil George W. Bush, illum President ta' l- Amerika, li kien qal li hu kontra t-test ban treaty.

Hu qal li f'dak li huma arms control lest li jaġixxi b'mod unilaterali.

Qed insemmi dan għaliex aħna ngħidu li llum l-Amerika hi l-unika superpotenza.

Qal ukoll li jekk ikun hemm bżonn jiskrappja t-trattat l-ieħor ta' l-anti-ballistic missiles u jibni l-famuża nuclear shield, it-tarka nukleari kontra l-armi nukleari.

Din hemm min qed jgħidilha wkoll son of starwars, proġett li kien beda fi żmien Reagan, u kompla fi żmien George Bush senior.

Għalkemm dan il-proġett kien imwarrab fi żmien Clinton issa jidher li qed jerġa' jsir diskors fuqu, minkejja l-oġġezzjonijiet goffi li hemm kontrieh kemm mir-Russja kif ukoll miċ-Ċina.

Dan fiex iwassalna Sur President?

Meta nisimgħu dan kollu, dan iwassalna biex nirriflettu fuq ċerti affarijiet u qed ngħid dan kollu biex inpoġġi lin-nies li qed jisimgħuna fl-istampa kollha.

Dan mhux billi niġu hawnhekk u niffirmaw it-trattat imma rridu nkunu nafu x'inhu l-isfond, x'inhu għaddej fid-dinja u madwarna, x'inhu l-valur tiegħu u kif aħna nkunu qegħdin naraw dawn l-affarijiet.

Meta nara dan kollu u nara pajjiż kbir bħalma hu l-Amerika li jittratta dan it-trattat b'dan il-mod, niftakar x'qal u x'kiteb Kofi Annan fl-annual report on the work of the organisation t'Awwissu li għadda.

Kofi Annan esprima kemm-il darba ruħu dwar kemm hu nkwetat fuq din il-kwistjoni.

Hu qal:

"It is essential that the final declaration of the conference on facilitating the entry into force of the treaty be implemented I therefore reiterate my call to all States to ratify the treaty, particularly those whose ratification is necessary for it to enter into force."

Skużi l-espressjoni li ngħidu bil-Malti, dawn ġew jaqgħu u jqumu milli qal u kiteb Kofi Annan għax l-Amerika, l-Indja u l-Pakistan baqgħu jagħmlu li jridu.

Dan ifisser li għadna ħafna 'l bogħod milli d-dinja teħles mill- armamenti nukleari.

Dan hu x'wieħed jista' jiddeduċi.

Jiena diġa' semmejt kemm konna mexjin tajjeb prattikament bit-taħdidiet START 1 u START 2 u bit-tnaqqis ta' l-ammont ta' nuclear warheads li kienu jeżistu.

Imma issa kif diġa' semmejt ġejna back to square one bil-famuża ħolma tal-President Bush li jiżviluppa l-programm tan-nuclear shield.

Dan jaf li malli se jagħmel hekk, diġa' mwissi mill-Amerika, se jiżbilanċja l- bilanċ li jeżisti fit-trattat ta' l-anti-ballistic missiles.

Hawn min jgħidlek li dan m'għandux dritt li jifforma xi ħaġa li jipproteġi lilu nnifsu minn missili nukleari li jistgħu jiġu minn postijiet bħal Korea, l- Iraq u postijiet bħal dawn.

Iva, imma għandu twissijiet minn pajjiżi bħar- Russja.

U ejja nneħħuha minn rasna din għax hu iblah min dan l-aħħar qal li r-Russja spiċċat bħala superpotenza u li fadal biss superpotenza waħda; ara li nneħħuha minn rasna din!

Fir-Russja għandek president ġdid li għadu żgħir, bil-backing tal-poplu f'elezzjoni demokratika, bil-backing ta' l- armata u b'kontroll assolut fuq ir-reġjuni kollha tar-Russja, minn Moska sa Vladivostok.

Allura kif nistgħu ngħidu li r-Russja m'għadhiex iktar superpotenza!

Għandna noqogħdu attenti u ma nkunux prużuntużi żżejjed u ngħidu li dawn spiċċaw, inneħħuha minn rasna din!

Sfortunatament wieħed irid jara x'jista' jkun l-effett jekk kemm-il darba l-Amerika tkomplix miexja bl-ideat li għandha, jiġifieri li tagħmel din it-tip ta' struttura.

Dan għaliex diġa' qegħdin naqraw li se jipprovaw jinvolvu pajjiż bħall-Ingilterra għax għandhom bżonn ċertu equipment tar- radar u pajjiż bħal Greenland, li anke diġa' qegħdin idaħħluh f'konflitt mad-Danimarka, għax wara kollox dan mhux pajjiż awtonomu biex jagħmel użu minn ċerti faċilitajiet hemmhekk.

X'verita' hemm fl-għidut li jaf ikun hemm anke xi stallazzjonijiet, jekk mhux f'pajjiżna pero' fil-qrib tagħna, rigward dan il-programm?

Forsi l-Ministru jkun jista' jgħidilna fil- winding-up.

Fl-aħħar minuti li għad fadalli, la ġiet l-okkażjoni, xtaqt nirrifletti fuq dan kollu u dwar il-pożizzjoni ta' pajjiżna, bħala pajjiż imsejjaħ newtrali fil-Mediterran, pajjiż li hu nonallinjat u pajjiż li madwaru jrid il-paċi u l-prosperita'.

F'dan ix-xenarju kollu li qed jiżviluppa - u għalhekk qed nagħmel din il-kawtela rigward ir-Russja - irridu noqogħdu attenti minn dawn l-affarijiet għax l-affarijiet qed jerġgħu jiżviluppaw.

Dik li jgħidulha l-gwerra bierda veru spiċċat, imma sfortunatament qed terġa' tikber ċerta tensjoni bejn min qed jippretendi issa that he can walk the world stage alone - qed nirriferi għall-President Amerikan il- ġdid - mentri min-naħa l-oħra għandek min qed jgħidlu joqgħod attent għax: Jien m'iniex mejjet, jien għandi d-drittijiet tiegħi, li miegħi ffirmajt ċerti trattati u mhux se nippermetti li dawn it-trattati ma jiġux irrispettati b'ċerta politika tiegħek.

Irridu nirriflettu bis-serjeta' fuq kemm għadu validu u fuq kemm għandna raġun din in-naħa meta ngħidu li aħna żgħar u li aħna mhux se ninfluwenzaw bl-ebda mod la lil naħa u lanqas lil oħra.

L-aħjar pożizzjoni tagħna u l-aħjar sitwazzjoni politika tagħna tkun li nibqgħu ngħożżu n- newtralita' u n-nonallinjament li għandna fil-Kostituzzjoni tagħna.

Jekk m'għamilna xejn tajjeb f'dan il-pajjiż f'dik li hi l-Kostituzzjoni, hemm dan il-kunċett ta' newtralita' li lil pajjiżna mhux ċekknu, mhux warrbu, mhux għen biex jiġi njorat imma tah valur u rispett.

Dan qalulna l-aħħar li kien hawn il-deputat ministru ta' l-affarijiet barranin Russu meta ltqajna miegħu u tkellimna.

Hu qalilna li pajjiżi bħal Malta akkwistaw rilevanza importanti ħafna minħabba l-fatt li dawn żammew ruħhom newtrali matul dawn is-snin kollha.

Jiena nawgura li jkunu x'ikunu l-għażliet ta' pajjiżna fil-futur, in-newtralita' ta' pajjiżna m'għandha qatt tiġi mwarrba imma għandha tiġi dejjem irrispettata.

M'għandniex nadottaw xi politika li b'xi mod jew ieħor iddur mal-kantuniera u minflok tgħaddi mill-bieb tgħaddi mit-tieqa biex in-newtralita' tagħna narmuha qisu qatt ma kienet xejn.

Hawnhekk wieħed irid jirrifletti fuq ċerta tibdil li rajna f'pajjiżna dan l-aħħar.

Tibdil li forsi għall-bidu jidher li huwa insinifikanti imma mbagħad meta wieħed jibda jirrifletti u jibda jara dan ix-xenarju kollu li qed nitkellem fuqu, jibda jagħtih ċerta valutazzjoni u jibda jaħseb b'mod differenti.

Qed nirriferi - u mhux se niddejjaq għax tkellimt pubblikament kemm-il darba u se nikteb artiklu fuqu nhar il-Ħadd, u meta konna fil- gvern kont nitkellem ċar fuqha - fuq il-politika tal-gvern li nerġgħu nagħmlu f'pajjiżna bażi navali għall-vapuri militari ta' pajjiżi oħra, b'mod partikolari għall-vapuri Amerikani.

Jiena naf li jiena u l-kollega tiegħi ma naqblux fid-dettall ta' din il-politika.

Jiena ċar li qatt ma se naċċetta sitwazzjoni fejn parti mill-port tagħna saret kważi fuq bażi permanenti post fejn tara ankrati vapuri tal-gwerra Amerikani, ġieli Ingliżi, ġieli Franċiżi imma l-iktar Amerikani, u m'iniex se nċedi għax ikun hemm xi interessi kummerċjali ta' ċerti setturi li jgħidulek li l- preżenza tagħhom dawn iġġiblek ftit negozju.

Fl-1979 aħna konna ddeċidejna li l-pajjiż jibda jaqla' l-ħobża tiegħu ta' kuljum bix-xogħol pajżan, bix-xogħol li m'għandux x'jaqsam ma' l- industrija tal-gwerra.

Safejn niftakar jien fl-1979 dik kienet il-ħalfa tal-pajjiż, jiġifieri li dak li hu ħobż li għandu x'jaqsam mal-gwerra m'għandniex għalxiex ngħixu bih.

Imma sfortunatament illum - u niftakar anke meta kont ministru jien – jiġuk nies u jgħidulek biex tħallihom jidħlu ħalli jkollhom ftit baħrin Amerikani jiġru ġewwa Paceville u jagħmlu ftit kummerċ - ħa ngħid li dawn għandhom biċċa raġun għax dawn imsieken iridu li jkollhom il-kummerċ – iżda jien lil dawn kont ngħidilhom li jekk inħallu iktar, mhux huma biss se jagħmlu l-kummerċ billi jbiegħu l-birra u l- ispirti imma hemm setturi oħra li ħa jagħmlu l-kummerċ probabbilment, u nerġgħu niġu lura fejn konna qabel pajjiżna ħeles minn dawn l-affarijiet.

Dan ma rridux narawh biss mid-djalettika u mill-perspettiva dwar jekk naqblux jew le li jkollna vapur Amerikan, naqblux jew le li jkollna ammont ta' morini Amerikani kważi permanentament hawn Malta.

Għax hekk sirna!

Dak fih 2500 ruħ, l-ieħor fih 500 ruħ, telaq dan u daħal l-ieħor, u dak għamel erbat ijiem u l-ieħor se jagħmel tlett ijiem!

Dan qed isir b'mod regolari u jiena ngħid li meta proforma jitolbuk permess biex jiġu, lanqas jgħaddilek mill-garigor ta' rasek li tiċħadulhom il-permess.

Fi żmienna konna ċari u konna ngħidulhom li qabel iħabbru li se jidħol bastiment, dan l-avviż m'għandux joħroġ fil-gazzetti qabel ma nkunu nafu aħna u nkunu tajnihom il-permess.

Kien hemm ħafna drabi fejn irrifjutajna li jidħlu ħalli nnaqqsu l-ammont u nibqgħu nżommu s-sovranita' ta' pajjiżna.

Aħna għandna d-dritt li ngħidulhom iva jew le meta jkollna bżonn u meta rridu aħna.

Aħna nifhmu li dik hi l-forma tagħhom kif juru l-ħbiberija mal-pajjiż u din ma niċħadiex, pero' biex ikolli wirja ta' ħbiberija ma jridx li jkolli wieħed kull ġimgħa jew wieħed kull xahar imma wieħed kull xahrejn għandu jkun biżżejjed.

Għalfejn wieħed fil-ġimgħa!

Għalfejn tnejn fil-ġimgħa!

Għalfejn dan il-kobor ta' vapuri li tinżel minn ħdejhom int u għaddej iwaħħxuk!

Tara dak il-kobor, qishom stabilimenti enormi!

Dawn huma affarijiet li lili jimpressjonawni ħafna.

Jiena għandi l-ideat tiegħi u konvint li qed nirrifletti l-ideat tal-partit tiegħi u ta' sħabi fil- Partit Laburista rigward din il-politika.

Naħseb li l-gvern irid joqgħod attent li filwaqt li forsi qed juża din it-tip ta' politika biex iwassal messaġġ lil ħaddieħor - jiena ma nafx imma forsi qed jagħmilha għal dan l- iskop - ma jkunx qiegħed jisfa vittma hu stess ta' dak li qed jagħmel użu minn dawk il-faċilitajiet.

Hawnhekk wieħed irid jiftakar li qed nitkellmu fuq in-nukleari.

Wara l- episodji ta' l-imblokk tal-port biex ma tidħolx biċċa tal-flotta Ingliża li ma konniex ċerti jekk fuqha kienx hemm armamenti nukleari, meta konna f'dan il-parlament fl-1986 konna għaddejna riżoluzzjoni li vapuri militari, vapuri navali, meta jiġu biex jitolbu l-prattika, jiġifieri jitolbu l-permess biex jidħlu fil-port tagħna, iridu jkunu qegħdin jifhmu li qed jitolbu l-permess għax huma qegħdin jgħidu li m'għandhomx fuqhom armamenti nukleari.

Dan bħalma qed tgħid l-ipokrezija tat-trattati fuq il- livelli internazzjonali.

Meta qed nitkellem fuq l-arroganza tal-pajjiżi l- kbar ...

Mhux qed ngħid għall-Amerika biss hawn, imma l-pajjiżi l-kbar li għandhom is-saħħa, u kif dawn jittrattaw ma' pajjiżi żgħar.

Jiena ma niskanta xejn li dik ir-riżoluzzjoni ta' l-1986, bħal ħafna riżoluzzjonijiet oħra, qed tinkiser left, right and centre għax la inti m'għandekx l-apparat biex tikkalkola jew tara jekk verament għandux fuqu armi nukleari jew le, kif tista' tgħid li toqgħod fuq il-kelma tiegħu biss għax jgħidlek li hu talab permess?

Il-vapur militari se jgħid li jaf x'inhi r-riżoluzzjoni tagħna u allura trid tassumi, mhux trid temmen, li fuqu m'għandux armi nukleari.

Għalija dan hu argument li ma jreġix.

Jien dejjem kont uneasy fuq din il-kwestjoni kollha.

Dejjem deherli li dan li qed isir mhux korrett.

Dejjem deherli li m'għandniex biex nikkontrollaw dawn l-affarijiet u allura aħjar wieħed ikun kawt u joqgħod lura.

Issa dan meta aħna qegħdin ngħidu li nixtiequ li r-reġjun tal-Mediterran eventwalment ikun a nuclear-free zone.

Aħna nafu li sakemm għandek il-problemi fil-Lvant Nofsani, sakemm għandek pajjiżi bħal Franza fil-Mediterran, dan kważi hu impossibbli.

Pero' ma jistax jiġi xi ħadd jiddieħak bik għaliex nafu li, per eżempju, pajjiżi fl-Amerika Latina u fil-Karibew, tletin jew tnejn u tletin pajjiż, iffirmaw trattat bejniethom sabiex jagħmlu żona meħlusa mill-armi nukleari u għamlu a nuclear weapon-free zone fil-Karibew.

Fil-Mediterran bħalma wieħed jaf din hi diffiċli, sakemm iċ-ċirkostanzi jibqgħu kif inhuma.

Pero' minkejja d-diffikultajiet li qed insemmi, minkejja l-problemi li hemm, minkejja l- pressjoni li jista' jkollok minn pajjiżi kbar u minkejja li forsi wieħed ikun qed jagħmel sagrifiċċju finanzjarju jekk iżomm dritt mal-politika tiegħu, jiena nemmen li m'għandekx tistenna li tagħmel il-flus għax jiġu l-vapuri navali.

Gvern li jkun irnexxa ma jiddependix minn dawn l- affarijiet, jirnexxi jekk kemm-il darba jkun qed idawwar l-ekonomija, jekk kemm-il darba jdaħħal il-qligħ, jekk kemm-il darba jġib il-flus mhux mill- vapuri navali imma mill-cruise liners, mit-turisti, mill-ekonomija, mill- iżvilupp ta' l-industrija u mill-esportazzjoni.

Minn hemm irridu nġibuhom u mhux niġu tant dahrna mal-ħajt li jkollna anke naċċettaw li nġibu vapur ħalli nsewwuh ġot-tarzna.

Kemm se jsir qligħ minnu l-Bambin biss jaf!

Insemmu ċ-ċifra ta' kemm se jqum ix-xogħol imma l- qligħ qatt ma nsemmuh.

Hawnhekk jiena ngħid li hemm kelma: Qiegħed tipprostitwixxi lil pajjiżek.

Jekk int qed tgħid li tant għandek bżonn il- flus minħabba li l-ekonomija tiegħek falliet, għaliex is-sistemi tiegħek ta' kif tħaddem l-ekonomija fallew, għaliex il-pożizzjoni finanzjarja ta' pajjiżi hija ħażina mela allura rrid ix-xogħol, mela kull tip ta' xogħol inġibuh.

Allaħares nagħmlu hekk!

Allaħares kull mara serja tgħid li kull xogħol taċċettah għax għandha bżonn il-flus!

Irridu noqogħdu attenti li lil dan il-pajjiż ma nagħmluhx prostituta tal-Mediterran.

Ma nagħmluhx paljazza ta' ħaddieħor.

Dan kollu qed ngħidu fil-kuntest ta' dak li semmejna qabel fuq dan it- trattat, li bħalma għedt mill-bidu, jien u ta' din in-naħa nawguraw li l- gvern jirratifikah.

Aħna naqblu li jirratifikah pero' rridu nżommu f'rasna x'jagħmlu.

Għalhekk ħadt fit-tul u spjegajt x'qed jagħmlu pajjiżi li minkejja li jiffirmaw il-karti u t-trattati, xorta jibqgħu jaraw l- interessi tagħhom ħalli jżommu l-premazija tagħhom u s-supremazija tagħhom ma' pajjiżi oħra.

Aħna m'għandna l-ebda skop ta' eġemonija u ideat li nkabbru pajjiżna jew li naħkmu pajjiżi oħra.

Kulma rridu f'dan il-pajjiż hu li ngħixu fil-paċi u fis-sliem.

Dan kulma rridu.

Pero' jekk kemm-il darba se nerġgħu nibdew ninnamraw, nagħtu ċ-ċans, niftħu l-bibien u t- twieqi, u nagħmlu t-triq iżjed faċli għal min igħix bil-gwerra, min qiegħed juri l-muskoli tiegħu kontinwament u jiżviluppa s-saħħa tiegħu ħalli jżomm il-poter li għandu fid-dinja, allura jien konvint li pajjiżna mhux talli ma jgħix fil-paċi u fil-prosperita' imma talli jibda jkun kontinwament imbeżża' li l-paċi ġewwa fih se tinkiser.

Ma neħux gost ngħid dawn l-affarijiet imma dan l-aħħar smajna dwar it- theddida ta' bomba u fil-fatt is-sejbien ta' bomba ġewwa stabiliment ġewwa Paceville.

Tgħidli: Din x'għandha x'taqsam?

Jien mhux qed ngħid li din mhux xi ħaġa personali jew inkella xi ħaġa li għandha x'taqsam ma' xi ħaġa oħra, imma ma ninsewx li kull fejn kien hemm preżenza Amerikana massiċċa madwar id-dinja, dejjem kien hemm theddida għas-sigurta'.

Jekk niftakru x'ġara fil-Yemen, kien hemm attentat suwiċida fuq il-USS Cole u jekk mhux sejjer żball kienu mietu 13-il baħri Amerikan.

Jien ngħidilhom imsieken għax dawn ma marrux hemm biex imutu imma biex jagħmlu d-dover tagħhom għal pajjiżhom.

Jekk immorru iktar lura u mmorru Berlin niftakru l-famuża bomba f'dik id- diskoteka li kien post iffrekwentat mill-morini Amerikani.

Wara dan kellna r-reazzjoni ta' l-Amerika fuq il-Libja u l-istorja kollha.

Aħna hawnhekk fiċ-ċokon tagħna diġa' xegħlu dwal ħomor meta sirna nafu li nstabet bomba f'lokal f'Paceville, li dan l-aħħar kien qed jiġi ffrekwentat mill-morini Amerikani.

Jien ma ngħidx li għandi kontra l-Amerikani jew ma nixtieqhomx jiġu hawnhekk jieħdu l-mistrieħ tagħhom - mela le, bil-qalb kollha! - imma meta titkellem fuqhom titkellem fuq estensjoni tas-saħħa militari ta' pajjiż li huwa superpotenza u fiċ-ċokon tagħna ma nistgħux inservu ta' playground għal dawn l-affarijiet.

Pajjiżna kien diġa' użat biżżejjed biex ġew issetiljati l-kontijiet bejn il-Lhud u l-Palestinjani bil-qtil ta' Shaqaqi f'dan il-pajjiż.

Kellna diġa' d-diżunur u d-dispjaċir li pajjiżna jintuża proprju għal dawn l- affarijiet.

Bl-ikbar sinċerita' ma nixtieqx u lanqas noħolmu ma rridu li pajjiżna issa jibda jiġi targeted minn min irid jew iwassal messaġġ lill- Amerikani jew jagħmel vendikazzjoni mill-Amerikani, jew ikun miġnun u jrid jagħmel att vandalu lill-Amerikani.

Għax apparti li dawk huma ħutna u ħbieb tagħna u nitħassruhom meta jkun hawn dawn l-affarijiet, imma rridu niftakru wkoll li ħafna drabi ma jkunux waħedhom imma jkun hemm anke wliedna l-Maltin ġo dawn il-postijiet u fejn anki huma jistgħu jsiru vittmi ta' dawn l-affarijiet.

Huwa veru li forsi ddevjajt xi ftit mit-trattat u spiċċajt fuq dawn l-affarijiet, pero' din hi katina sħiħa.

Jien naqbel li bir-ratifika ta' dan it-trattat se nkunu qed nagħtu messaġġ dwar kemm nixtiequ li jkun hemm kontroll, li jkun hemm waqfien u l-abolition darba għal dejjem bit-tneħħija ta' dawn l-armi nukleari.

Din hi katina.

Minkejja l-messaġġi kollha li rridu nwasslu, ma nistgħux nittraskuraw l-iktar affarijiet immedjati li jolqtuna fil-laħam il-ħaj, bħalma qed nispjega, li jistgħu jinżlu proprju fil-livell fejn nistgħu niġu affetwati aħna, pajjiżna u uliedna.

Għax inkunu verament boloh jekk naħsbu li dawn l- affarijiet huma tal-kotba u li dawn l-affarijiet huma xi ħaġa li fihom jidħlu l-pajjiżi l-kbar biss.

Il-pajjiżi ż-żgħar bħal Malta qed jidħlu fihom għax għandhom l-istatus tagħhom ġol-Ġnus Magħquda u bil-vot tagħhom.

Jidħlu fihom ukoll meta jirratifikaw trattati bħal dawn li jagħtu lill-pajjiż ċerta kredtu u kredibilita'.

Jien nemmen li l-kredibilita', il-ħarsien tal-prosperita' u l-paċi f'pajjiżek ma jiġux biss billi tiffirma t-trattati, pero' billi twettaq ġewwa pajjiżek il-politika li tkun fl-aħjar interess tal-poplu u mhux x'jogħġob jew xi jkollu bżonn pajjiż ieħor.

Jiena forsi nagħmel daqsxejn varjazzjoni minn dak li kiteb Dun Karm: pajjiż ieħor ħobbu, pajjiż ieħor ara kif tagħmel u kun ħabib miegħu, pero' l-ewwel u qabel kollox ħobb lil pajjiżek.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Asciak.

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Mr Speaker, nixtieq ngħid kelmtejn fuq ir-ratifika ta' dan it-trattat.

Tajjeb li nitilqu mill-punti li jgħaqqduna, jiġifieri li essenzjalment din il-parti tal-Kamra u n-naħa l-oħra jaqblu t-tnejn fuq ir-ratifikazzjoni ta' dan it-trattat.

Jiena naqsam mal-kollega tan-naħa l- oħra l-apprensjoni għal kemm fil-fatt dan it-trattat se jiġi attwat.

Jista' jiġi attwat u jista' ma jiġix attwat, pero' jiena bħala membru tas- soċjeta' Maltija u pajjiżna bħala membru tas-soċjeta' dinjija, żgur li hu responsabbli għall-azzjonijiet tiegħu.

Bħal ħafna affarijiet oħra fid- dinja, l-Onor.Vella semma' dan il-każ tan-nuclear test ban treaty.

Nista' nsemmilu għaxar każijiet oħra, bħal biotech convention tal-Kunsill ta' l- Ewropa.

Wieħed għandu jagħmel il-parti tiegħu, wieħed għandu jtella' l- bandiera tiegħu u x'jiġri finalment jiddependi mill-kollettivita' tad- deċiżjoni li tittieħed.

Imma almenu tkun għamilt il-parti tiegħek.

Aħna jidhrilna li dan it-trattat huwa wieħed tajjeb u li għandna nirratifikawh u niffirmawh u hekk qegħdin nagħmlu llum.

Kif semma' l-Onor.

Vella qabli, dan it-trattat mhux intiż biss biex jieqfu t-testijiet nukleari imma wkoll biex jieqfu l-isplużjonijiet nukleari kollha.

Hu intiż sabiex ftit ftit jibda jsir id-diżarm u l- eliminazzjoni ta' dawn l-armamenti.

Dak hu l-għan.

Hu għan li jista' jintlaħaq u jista' ma jintlaħaqx, pero' mill-ammont ta' pajjiżi li ffirmaw u li rratifikaw m'għandix għalfejn naħseb li ma jintlaħaqx.

Pero' x'se jiġri u ma jiġrix dak Alla biss jaf.

Nerġa' ngħid li aħna għandna nagħmlu l- parti tagħna li niffirmaw dan it-trattat għaliex nemmnu fih.

Aħna nemmnu fih għaliex għalkemm Malta m'għandiex il-kapaċita' li tiżviluppa dawn it- tip t' armamenti, pero' jekk ikun hemm l-aċċettazzjoni ta' dan it-trattat, bl-għajnuna ta' Malta wkoll jitwaqqaf l-iżvilupp t'armamenti nukleari ġodda f'pajjiżi oħra.

Kif tkellem il-kelliem ta' qabli, nafu li dan it-trattat se jagħmel illegali splużjonijiet nukleari fl-ispazju, fl-atmosfera, taħt il-baħar, kif ukoll taħt l-art.

Għalfejn aħna ma naqblux ma' dan?

Ma naqblux għaliex l-enerġija nukleari, bħal kull ħaġa oħra fiżika, tista' tintuża' għat- tajjeb u tista' tintuża għall-ħażin.

Nafu li l-enerġija nukleari tista' tintuża b'mod tajjeb biex tipproduċi l-enerġija u tista' tiġi wżata biex tipproduċi ċerta kura fil-mediċina.

Nafu li tista' tiġi wżata b'mod tajjeb biex isir trattament ta' investigazzjonijiet fil-mediċina.

Allura bħal sikkina li tista' toqtol biha u tista' tiekol biha, mhuwiex l-instrument fih innifsu li hu ħażin imma l-intenzjoni tal-bniedem wara dak l- istrument.

Aħna nafu li l-enerġija nukleari bħala enerġija għandha l-użi tajbin tagħha u għandha wkoll l-użi ħżiena.

L-użu ħażin qiegħed fil-forma ta' l-armamenti li aħna nixtiequ li jitneħħew minn wiċċ id-dinja.

Aħna se nippruvaw, jirnexxilniex jew le ma jiddependix biss fuqna.

Għaliex inħossu li dawn l-armamenti għandhom jitneħħew?

Kif spjegajt il- bieraħ, meta tkellimt fuq it-tneħħija ta' l-anti-personnel mines, meta sfortunatament tfaqqa' gwerra, din m'għandhiex issir mingħajr xi forma ta' morali.

Il-bieraħ spjegajt li jeżisti l-aspett umanitarju, teżisti l-liġi morali naturali u jeżistu ħafna konvenzjonijiet oħra li jillimitaw l-użu tal-forza anki fi stat ta' gwerra.

Aħna jidhrilna li l-użu ta' forza nukleari fi stat ta' gwerra żgur li tiżboq dan ir-rispett lejn id-dinjita' tal-persuna umana, dan l-aspett umanitarju.

Għalhekk inħossu li dawn il- mezzi t'armamenti għandhom jitneħħew minn wiċċ id-dinja.

Għaliex?

Dan għax inħossu li barra l-ħsara diretta li ssir lill-persuna umana, issir ukoll ħsara kbira lill-ambjent ta' madwar il-bniedem, kemm jekk jintużaw f'każ ta' gwerra Alla ħares qatt u kemm jekk jintużaw bħala testijiet.

Il-bniedem jiġi affetwat mir-radjazzjoni li jħallu dawn it- testijiet.

L-ambjent ukoll jiġi affetwat b'mod ħażin għaliex ir- radjazzjoni tibqa' tiġri f'dak il-post fejn tkun saret l-isplużjoni u dan iwassal għad-distruzzjoni totali ta' l-ambjent u ta' l-ekoloġija ta' dak il-post.

Niftakar li kont qrajt xi rapporti fuq il-problemi li kien hemm Bikini Atoll fejn kienu jsiru ħafna splużjonijiet.

Fil-Paċifiku, fejn Franza wkoll f'dawn l-aħħar ħames snin għamlet xi testijiet, kien hemm xi problemi fl-ekoloġija tal-post minħabba d-distruzzjoni u anki minħabba l- mutazzjonijiet kbar li nħolqu fil-kreaturi li baqgħu ħajjin.

Minħabba l- ewwelnett l-effett fuq in-nies u fuq l-ambjent, nixtiequ li dawn l- armamenti jitneħħew.

Jiena m'iniex kontra l-użu ta' l-enerġija nukleari għal skop tajjeb.

Jiena kontra l-enerġija nukleari għal skop ħażin, u ser nikkwota.

Jien qrajt ktieb li kiteb Romano Prodi meta kien għadu prim ministru ta' l- Italja.

Prodi jgħid b'mod ċar li l-avvanz fix-xjenza u t-teknoloġija ma tistax iżżommu, kemm jekk hi bioloġika, kemm jekk hi ġenetika, kemm jekk hi ta' komunikazzjoni, kemm jekk hi dik t' armamenti u kemm jekk hi dik ta' kimika jew fiżika.

Hija ħaġa naturali li l-iżvilupp xjentifiku ma tistax iżżommu u jekk tipprova żżommu żgur li mhux se jirnexxielek.

L-obbligu morali tagħna hu li nikkontrollawh b'mod legali u b'mod attwali safejn jista' jkun.

Dak hu c-challenge morali vera li għandu quddiemu l-bniedem illum, li b'mod legali u b'mod attwali kemm jista' jkun jiġi kkontrollat l- iżvilupp biex naraw fih l-aspett pożittiv biss u nwarrbu b'mod volontarju l-aspett negattiv.

Qed ngħid dan għaliex kif issemmi n-nukleari, ħafna nies mill-ewwel jibdew jitkellmu kontra.

Qed ngħid l-aspett pożittiv ta' l-użu nukleari.

Jiena wieħed minn dawk li sfortunatament nosserva.

Jiena qiegħed fil- kumitat tax-xjenza u t-teknoloġija fil-Kunsill ta' l-Ewropa u nosserva fid-diskussjonijiet li jsiru f'dan il-Kumitat ħafna emozzjonijiet li normalment jitpoġġew minn partit soċjalisti u l-partiti ħodor kontra l-użu ta' l-enerġija nukleari.

Jiena m'iniex wieħed minn dawk il-persuni li nasal biex ngħid li l-enerġija nukleari m'għandniex nużawha anki biex nipproduċu l-enerġija.

Irridu biss nikkontrollawha.

Il-mezzi li llum għandna għad- dispożizzjoni ta' l-enerġija nukleari żgur li huma ħafna iktar nodfa milli kellna sa ftit żmien ilu.

Huma żgur ħafna iktar nodfa mill-ħruq tal-coal, gases, u żjut tal-hydrocarbons li nużaw.

Mhux qiegħed ngħid dan b'mod frivolu.

Qiegħed ngħid dan għaliex - u nixtieq il-permess tal-Kamra biex inpoġġiha fuq il-Mejda tal-Kamra - jekk wieħed iqabbel l-aħħar statistika ta' l- annual mortality increase li ħarġet f'Settembru li għadda, ma' dik li hi użu ta' radjazzjoni nukleari fl-użu tal-power stations, din hija minima ħafna.

Anki fil-każ ta' Chernobyl din titkejjel b'ċertu unit jismu millicivert.

Ir-radjazzjoni totali mir-reattur ta' Chernobyl, li huwa reattur antik u li ma ssibx bħalu fil-Punent, kienet ta' sittin millicivert.

Dan id-diżastru nukleari wassal sabiex tiżdied il-mortalita' - mhux qed ngħid xi ħaġa tajba - b'wieħed fil-mija.

Jekk wieħed iħares - u hawnhekk irridu nitkellmu b'mod li m'huwiex doppia faccia - lejn l-annual average mortality increase fil-pajjiżi fejn m'għandhomx reatturi nukleari, li huma l-pajjiż tagħna u ħafna pajjiżi oħra, tista' tqabbel il-graphs f'tabella Sebgħa u ssib li meta tuża power station bil-ħruq tal- hydrocarbons, l-annual mortality increase m'huwiex ta' wieħed fil-mija bħal f'każ ta' aċċident f'reattur nukleari imma huwa ħafna ogħla.

Bir-reatturi żgħar, moderni u watercooled li għandna illum, żgur li ma jsirx il-periklu li kien hemm fil-pajjiżi tal-Lvant li kellhom teknoloġija inqas avvanzata.

Jekk, per eżempju, nieħdu din l-istatistika li għandi hawn ta' tlieta li huma msemmijin fir-rapport, insibu li f'Pariġi l-estimu tal-mortalita' minħabba ż-żieda fl-arja ta' fine particles pollution hi ta' għaxra fil- mija, waqt li fl-Olanda, iż-żieda tal-fine particles fl-arja hi ta' tnax fil-mija.

Qed ngħid dan għaliex l-użu nukleari huwa ħażin f'dak li huwa abbuż ta' l-użu tiegħu.

Pero' m'għandniex narmuh bħalma jagħmlu ħafna nies minħabba ħafna emozzjonijiet żejda.

Jiena m'għandix il-ħin u lanqas irrid nidħol fit-teknika ta' dak li qed ngħid, biss nixtieq li forsi l-press ikunu jridu jħarsu lejn dan id-dokument li nħoss li hu ta' interess kbir anki għal pajjiżna.

Nixtieq li npoġġi dawn il-karti fuq il-Mejda tal-Kamra biex min hu nteressat ikun jista' jarahom.

Mingħajr ma noqogħdu nagħmlu ħafna bruħaħa fuq in-nukleari li hu wżat għal mezz tajjeb, għandna nkunu saqajna ma' l-art għaliex il-mezzi li qed nużaw biex nipproduċu l-enerġija huma ħafna iktar perikolużi b'mod dirett mill-enerġija nukleari wżata b'mod tajjeb.

Imma nerġa' niġi għas-suġġett oriġinali, Sur President.

It-trattat li qegħdin nippromwovu bħala pajjiż diġa' poġġejnieh fil- prattika meta tlabna l-vapuri li jkunu deħlin fil-pajjiż biex josservaw id- dikjarazzjoni li kienet saret minn dan il-parlament u li talbet li dawn il- vapuri ma jkollhomx armi nukleari fuqhom.

Dak iż-żmien kont għadni minix membru tal-parlament imma naħseb li naqbel ma' din id-dikjarazzjoni li kienu vvutaw favuriha ż-żewġ naħat tal-Kamra, mingħalija imma mhux ċert, għax jista' jkun li kien hemm xi kontroemendi.

Pero' fuq is-sustanza naqblu t-tnejn.

Biss jiena assolutament ma nistax naqbel ma' dak li spiċċa jgħid fl-aħħar l-Onor.

George Vella.

Il-mod kif qed tiġi kostruwita din juri sempliċement b'mod l-iktar infantili sentiment anti-Amerikan li l- Partit Laburista sfortunatament għadu ma rnexxilux jegħleb.

MR SPEAKER: L-Onor.

George Vella, bil-permess ta' l-Onor.

Asciak.

ONOR.

GEORGE VELLA: Jekk sieħbi l-Onor.

Michael Asciak qiegħed jinterpreta b'xi mod li hawnhekk hawn xi sentiment anti-Amerikan huwa żbaljat.

Qed nagħmilha ċara daqs il-kristall bħalma għamiltha kemm-il darba.

Dan bl-ebda mod m'hu sentiment anti-Amerikan imma l-ewwel u qabel kollox hu sentiment nazzjonali, fl-interess ta' pajjiżi.

Kieku dak li qed jagħmlu l-vapuri Amerikani hawn Malta jagħmluh il-Franċiżi, kontra l- Franċiżi ngħidu.

Jekk l-Ingliżi kontra l-Ingliżi.

M'għandi xejn kontra l- Amerikani.

Jiena kont qed nitkellem, u bħala ministru dejjem tkellimt kontra l-vapuri militari, mhux kontra sentiment anti-Amerikan.

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Mr Speaker, jiena ma nikkondividix il-pożizzjoni ta' l-Onor.

George Vella fuq din il-biċċa xogħol.

(Interuzzjonijiet)

Jien nemmen li dan il-pajjiż, bħalma għamel dejjem s'issa, offra s-servizz tiegħu lil kull pajjiż li talab biex ikun jista' juża s-servizzi ta' pajjiżna, biex joffri s-servizzi lill-vapuri tas-sigurta' tiegħu, għax dawn huma vapuri tal-gwerra u vapuri tas-sigurta'.

Meta ġew l-Ingliżi għidnilhom iva - anke meta daħlet il-Brazen - u meta ġew l-Amerikani, il- Franċiżi, il-Libjani u l-Alġerini wkoll għidnilhom iva.

Dan hu r-rwol li nħossu li għandna fiċ-ċentru tal-Mediterran, jiġifieri li min jitlobna biex jiġi jserraħ hawn, biex jieħu l-ikel, xi supplies jew jagħmel xi repairs fil-vapuri, dak għandna noffruh lil kulmin jitolbu.

Fl-opinjoni tiegħi hu ħażin li mmorru n-naħa l-oħra opposta totalment u ngħidu li ma jidħol ħadd jew noqogħdu nirrifjutaw li jidħlu.

Malta dejjem ħaddnet il-prinċipju li tagħti s-servizz lil min jitlobulha.

Jekk għalih dawn huma vapuri tal- gwerra, nerġa' nirrepeti, dawn huma wkoll vapuri, armamenti tas-sigurta' u dejjem skond kif tużahom.

Jekk tużahom biex iġġib is-sigurta' huma ħaġa tajba, jekk tużahom għal skop ħażin huma ħaġa ħażina.

Imma m'għandniex nirrifjutaw lil dawn il-vapuri milli jidħlu biex jieħdu s-servizz.

(Interruzzjonijiet) Imma meta dehrilkom li kellu jidħol vapur tal-gwerra għal skopijiet politiċi, bħal Brazen, ħallejtuh jidħol!

Jiena assolutament ma naqbilx ma din il-kwistjoni.

Rigward il-każ tal-Havana, nista' ngħidlek li l-pulizija mhux qed jaħdmu iktar fuq it-teżi li minħabba l-Amerikani u għalhekk ma nistax nifhem għalfejn daħħalha.

Għax allura bl-istess argument ġara fl-ajruport, ġara fil-kwartieri tagħkom u ġara f'ħafna postijiet oħra.

Jiena għandi l- opinjoni tiegħi wkoll, pero' żgur li mhix il-konklużjoni li wasal għaliha l- Onor. George Vella.

L-opinjoni tiegħi hi li naqbel mal-pożizzjoni tal-gvern li min jitolbu permess biex jidħol għal servizz jagħtuhulu, dejjem jekk mhux ser jikser il-liġijiet ta' Malta, li joqgħod għar-regolamenti tagħna u li ma joffendix il-ġara tagħna b'mod dirett, b'mod attwali meta jkun qiegħed hawn ġew.

Dak hu l-minimu pero' mbagħad oltre.

Ħassejt li l- pożizzjoni tal-Partit Laburista f'dan l-aspett hi daqsxejn infantili.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Onor. Asciak, jekk fhimt sew għandek xi dokumenti biex tpoġġihom fuq il-Mejda tal-Kamra.

Hawn il-permess?

(Onor. Membri: Iva) Il-permess ingħata.

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Rapport maħruġ mill-Assemblea Parlamentari tal-Kunsill ta' l-Ewropa intitolat "Technological possibilities for fulfilling the targets of the Kyoto Protocol (to the United Nations Framework Convention on Climate Change)", flimkien ma' appendiċi rilevanti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) La m'hawnx akt ar rimarki, insejjaħ lill- Ministru għall-Affarijiet Barranin biex jagħmel il-winding-up.

ONOR.

JOE BORĠ: Sur President, l-ewwelnett xtaqt nirreferi għal xi punti li għamel riferenza għalihom l-Onor.

George Vella.

Jekk fhimt sew, staqsieni dwar jekk nafx fuq il-possibbilta' ta' stallazzjonijiet tal- programm Amerikan f'pajjiżna.

Jien fhimt li qed jirreferi għal anti- nuclear shield, dwar jekk hemmx il-possibbilta' li jsiru xi stallazzjonijiet f'pajjiżna u dwar jekk nafx xi ħaġa fuqha jew jekk hemmx xi verita' dwar din.

Ir-risposta tiegħi dwar li jkun hemm xi stallazzjonijiet f'pajjiżna żgur li nista' ngħid li assolutament m'hemm xejn minnu, m'hemm l-ebda verita' dwar din.

Dwar jekk hux ser ikun hemm fil- viċinanzi tagħna assolutament ma naf xejn.

Pero' ovvjament ma nistax niggarantixxi għal ħaddieħor x'jista' jagħmel.

Li nista' ngħid illum hu li assolutament m'hemm l-ebda verita' li aħna se nippermettu, jew nistgħu nippermettu, li jsiru xi stallazzjonijiet f'pajjiżna u fil-viċinanzi tagħna jew fl-ibħra territorjali tagħna minn pajjiżi oħrajn.

Dawk ma nafx bihom u ma nista' niggarantixxi xejn lil ħaddieħor.

Rigward il-kwistjoni tan-newtralita' nixtieq nerġa' nissottolineja, kif għamilt kemm-il darba, li n-newtralita' tagħna hi garantita fil- Kostituzzjoni.

Kwalunkwe argument li jista' jinfetaħ jew li seta' jinfetaħ hu mhux fuq jekk Malta għandhiex tkun jew tibqa' newtrali jew le, dik hija ħaġa li hi a foregone conclusion, għax Malta għandha tibqa' newtrali.

Imma l-argument hu fuq il-kliem użat fil-Kostituzzjoni, jiġifieri jekk dan jirriflettix il-verita' tal-ħajja kif inhi llum u jekk allura hemmx lok, jekk ikun hemm qbil dwaru, għax ovvjament din hi ħaġa il jrid ikun hemm qbil dwarha, li jiġi aġġustat il-kliem biex jirrifletti r-realtajiet tal- ħajja kif qed ngħixuhom illum.

Issa daqshekk fuq il-kwistjoni ta' jekk Malta għandhiex tkun newtrali jew le.

Min-naħa tal-Gvern qatt ma daħal dubju li Malta hija newtrali jew li Malta m'għandhiex jew għandha tibqa' newtrali.

Bħala pajjiż li hu newtrali, in-newtralita' nifhmuha bħala eżerċizzju tan- newtralita' b'mod attiv.

Dejjem hekk intqal.

Fid-dibattitu waqt il- formulazzjoni tal-klawsola tan-newtralita' ħareġ ċar li qed nitkellmu fuq newtralita' attiva u mhux fuq newtraliżżazzjoni.

Aħna fil-gvern ma naqblux li Malta għandha tkun newtraliżżata, imma li Malta tkun newtrali u teżerċita d-drittijiet tagħha ta' pajjiż newtrali.

Naħseb li assolutament m'hemm l-ebda dubju dwar dan.

Għalhekk fuq il-kwistjoni tal-vapuri navali militari ta' pajjiżi differenti m'għandna l-ebda riservi, m'hemmx għalfejn noqogħdu nsemmu jekk hux Amerikani, Franċiżi, Taljani, jistgħu jkunu Russi.

Is-sena l-oħra ġie wkoll vapur Ċiniż.

Il-politika tal-gvern hi li l-vapuri militari jingħataw il-faċilita' li jidħlu fil-port.

Dan hu servizz, bħalma nistgħu nagħtu diversi servizzi oħrajn, li jħalli l-ġid tiegħu.

Bħalma nipprovdu servizzi oħrajn fil-qasam internazzjonali, bħall-qasam ta' reġistrazzjoni ta' vapuri, il-qasam ta' l-offshore u l-qasam tal-freeport, aħna ma naraw l-ebda diffikulta' f'dan it-tip ta' servizz għax hu servizz li jrendi tajjeb għall-ekonomija Maltija.

Naħseb li abbażi tad-dikjarazzjoni li saret fil-parlament fl-1986 li dawn jidħlu hawn Malta on the understanding li m'għandhomx armamenti nukleari, m'humiex nuclear ships, aħna nimxu abbażi ta' trust.

It-terminoloġija li nuża hi trust and respect li għandu jkun hemm bejn pajjiżi sovrani.

M'għandniex għalfejn noqogħdu niddubitaw għax hemm id-dikjarazzjoni li jafuha.

Din kienet dikjarazzjoni magħmula minn dan il-parlament stess.

Kull pajjiż li jibgħat vapur militari navali hawn Malta jaf bid- dikjarazzjoni u abbażi ta' trust and respect reċiproku aħna m'għandniex għalfejn nagħmlu queries.

Ma naħsibx li għandna ninfaxxaw rasna qabel ma naqsmuha f'ħaġa bħal din.

Għandna nimxu abbażi ta' dak il-prinċipju li hu aċċettat internazzjonalment bejn pajjiżi li jafdaw u li jirrispettaw lil xulxin.

Allura dment li ma jkunx hemm xi ndikazzjoni jew xi suspett veritier li daħal xi vapur li għandu armamenti nukleari m'għandniex għalfejn noqogħdu nitfgħu dubju u nissusspettaw bla bżonn.

Niġi issa lura għal kwistjoni tar-ratifika tat-trattat.

Xtaqt li nagħmel erba' osservazzjonijiet finali.

Is-sħubija ta' Malta u ta' kwalunkwe pajjiż f'dan it-trattat iġġib numru ta' responsabbiltajiet u benefiċċji u xtaqt nagħti ndikazzjoni ħafifa ta' x'inhuma dawn it-tip ta' responsabbiltajiet.

L-ewwelnett kull stat ikollu akkreditazzjoni għal preparatory commission for the comprehensive nuclear test ban treaty organisation li diġa' għamilt riferenza għaliha.

Fil-fatt aħna diġa' qed nipparteċipaw fiha u r- rappreżentanza permanenti tagħna fi Vjenna li hi akkreditata għal dan l- iskop.

Kull stat irid iħallas il-kontribuzzjonijiet tiegħu sabiex jipparteċipa fl- operat ta' din il-kummissjoni preparatorja.

Għalhekk Malta mhux biss qed tagħti sinjal billi ffirmat u issa se tirratifika, imma wkoll qed tagħmel bħall-pajjiżi l-oħrajn kollha firmatarji ta' din it-trattat u tħallas il- kontribuzzjoni tagħha.

Din mhix xi kontribuzzjoni enormi, imma fil-każ tagħna din il-kontribuzzjoni s'issa ammontat għal madwar Lm4000 fis-sena.

La darba dan it-trattat jiġi in vigore, wieħed ikun irid jara kemm se tkun il-kontribuzzjoni.

Jekk hemm xi query fuq il-kontribuzzjoni naħseb li għadna kemm għidna li jekk irridu nippromwovu n-non proliferation irridu nħallsu għaliha.

Għax inkella nkunu qed ngħidu ħafna paroli u mbagħad meta niġu għall-fatti kif jgħid it-Taljan, parole si, fatti no. Aħna nemmnu li rridu nagħtu messaġġ u dan il-messaġġ, bħal kwalunkwe pajjiż ieħor fid- dinja li jassumi ċerta responsabbiltajiet, hemm ħlas għalih li trid tagħmel.

Dan hu parti mill-obbligu internazzjonali tagħna.

Kull stat membru jrid jieħu l-miżuri neċessarji sabiex jimplimenta l- obbligi tiegħu taħt dan it-trattat li joħorġu skond artiklu Tlieta, li m'għandiex ċans nidħol fih, fejn għandek numru ta' hekk imsejjħa implementation measures li kull stat membru jew firmatarju ta' dan it- trattat ikun irid jassumi.

Kull stat irid ukoll jappunta l-awtorita' nazzjonali taħt it-trattat.

Għalissa, fil-każ tagħna, peress li dan it- Trattat għadu ma ġiex in vigore, huwa l-ministeru għall-affarijiet barranin li qed iservi bħala l-awtorita' nazzjonali proviżorja fil-kuntest ta' dan it-trattat.

F'każ ta' stat li jżomm jew jieħu responsabbilta' għal monitoring stations kif previst mit-trattat ikun hemm bżonn li jidħol fi ftehim ma' din il- kummissjoni fuq kif jinżammu l-attivitajiet konnessi ma' dawn l- istazzjonijiet.

Fil-fatt hemm xi disgħin stat, jekk m'iniex żbaljat, li assumew ir-responsabbilta' li jżommu monitoring stations f'pajjiżhom u aħna m'aħniex wieħed minnhom.

Malta ma assumietx dan l-obbligu li żżomm fit- territorju tagħha dawn il-monitoring stations.

Dan l-obbligu allura, kif qed ngħid, ma japplikax fil-kuntest ta' Malta.

Kull stat membru irid ikun dispost li jaċċetta spezzjonijiet on site, bis-saħħa ta' teams ta' spezzjoni, li l-kummissjoni tkun tista' tibgħat f'każ li jkun hemm xi rapport jew ikun hemm xi suspett li hemm armi nukleari jew xi eżerċizzju konness ma' dan.

Kull stat firmatarju jrid joħroġ permess diplomatiku għall- ajruplani non-scheduled li jġorru teams ta' spezzjoni u l-ekwipaġġ neċessarju għal dawn l-ispezzjonijiet.

Kull stat irid ukoll jagħti l- privileġġi u l-immunitajiet lill-membri tat-teams ta' spezzjoni li jiġu.

Fil-kuntest tal-benefiċċji, ta' min wieħed isemmi li kull stat firmatarju jista' jipparteċipa fil-mekkaniżmu għat-teħid tad-deċiżjonijiet tal- kummissjoni u jikkontribwixxi għall-formazzjoni tar-reġim tal-verifika previst fit-trattat sabiex jitħejjew il-pedamenti għall-organiżżazzjoni li għamilt riferenza għaliha qabel.

Għandek ukoll benefiċċji oħrajn bħalma hu dak li jkun hemm aċċess minnufih għad-data ta' verifika li joħorġu mill- international data centre.

Din hi mwaqqfa u għandha s-sede fi Vjenna sabiex tkun tista' tindirizza kwalunkwe tħassib jew suspett li jista' jkun hemm b'konnessjoni mas-sigurezza ta' l-istat.

Kull stat ikun jista' jinnomina parteċipanti għal training courses speċjaliżżati għal managers u operaturi ta' monitoring stations u staff speċjaliżżat ieħor.

Għandek ukoll benefiċċji oħra, bħalma huma aċċess għall-experts communication system li huwa website protett li jagħti d-dritt lill-persuni maħtura mill- pajjiżi firmatarji sabiex jipparteċipaw free u jsegwu d-diskussjonijiet minn pajjiżhom.

Peress li ma baqalix iżjed ħin xtaqt nagħlaq billi ngħid li n-nuclear non- proliferation u d-diżarm huma materji importanti fuq livell dinji li jaffetwaw lill-pajjiżi u r-reġjuni kollha.

Dan it-trattat hu fost ħamsa u għoxrin trattat bażi, bħalma huwa dak li approvajna l-bieraħ, li ġew identifikati mill-Ġnus Magħquda u li l-iffirmar u r-ratifika tagħhom isaħħaħ ir-rule of law internazzjonali.

Wieħed irid jgħid ukoll li r-ratifika ta' dan it-trattat tissinifika d- determinazzjoni kontinwa ta' Malta li taħdem favur id-diżarm u 'l hekk imsejħa nuclear non-proliferation.

Meta dan it-trattat jiġi in vigore, dan ikun jikkostitwixxi pass importanti kontra l-proliferazzjoni nukleari u l- iżvilupp t'armi nukleari.

Għalhekk, l-applikazzjoni universali ta' dan it- trattat tkun tiggarantixxi li n-nuclear non-proliferation issir parti mill- liġi internazzjonali.

Bis-saħħa ta' dan it-trattat u bis-saħħa tar- ratifika li qed nagħmlu llum tramite din ir-riżoluzzjoni tal-parlament, Malta ser tkun irratifikat dan it-trattat u jkun hemm il-ħtieġa li joħroġ avviż legali sabiex il-provedimenti tat-Trattat jiġu fis-seħħ f'Malta.

B'hekk inkunu għamilna pass ieħor importanti biex b'hekk nippromwovu dinja aħjar għalina lkoll fejn tiddomina l-paċi u s-sigurta'.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Se npoġġi l-mistoqsija.

Il-mistoqsija hi fuq il- mozzjoni kif imressqa u moqrija mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

MR SPEAKER: Sar il-ħin.

Insejjaħ lill-Ministru biex iressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

JOE BORĠ: Sur President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tnejn, 26 ta' Marzu 2001, fis-6:00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-ġurnata

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju, it-Tieni Qari, Kontinwazzjoni;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kwarantina tal-Pjanti, it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Malti għall-Iżvilupp Ekonomiku u Soċjali, it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' l-Art tal-Gvern, it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta, it-Tielet Qari;

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż, Kontinwazzjoni;

Xi aġenda oħra li tista tiġi kkomunikata aktar tard; ------ Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ippjanar ta' l-Iżvilupp, Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza tad-Dwana, Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data, Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Kondominja, Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

JESMOND MUGLIETT (Segretarju Parlamentari): Nixtieq nerġa' nindirizza l-issue li ilha tqum fil-parlament u li dalgħodu tkellem dwarha l-Onor.

Joe Mizzi.

Qed nirriferi għax-xogħol li qiegħed isir fil-Kottonera.

L-issue li kien qajjem l-Onor.

Mizzi madwar xahar ilu kienet bdiet minn mistoqsija parlamentari fejn l-istess Onor. Mizzi fost l-allegazzjonijiet li kien għamel dakinhar, kien staqsa lill-ministru ta' l-edukazzjoni jekk jafx li s- segretarju parlamentari li qiegħed miegħu - jiġifieri jien - kienx qiegħed jagħmel abbuż għax kien qiegħed iħalli materjal jintefa' fil-baħar.

L-ewwelnett il-mod kif ġiet impostata din il-kontroversja kollha, naħseb li huwa qabel xejn fundamentalment ħażin għax l-Onor.

Mizzi qabad u tefa' l- ħtija ta' xi ħaġa fuq is-segretarju parlamentari.

Kulħadd jaf li x-xogħol f'dan il-pajjiż isir billi dan jingħata b'tender fejn kuntrattur u periti ta' dipartiment governattiv suppost ikunu qegħdin jagħmlu superviżjoni.

Allura kif jiġi membru ta' l-oppożizzjoni u jixli segretarju parlamentari li jkun qiegħed jabbuża?

F'dan il-każ l-Onor.

Mizzi, qabel tefa' t-tajn imissu ndaga sew biex jara min kien direttament responsabbli.

Jaqaw stenna li jien għandi noqgħod nagħmel monitoring, inqabbad it-trakkijiet, nordnalhom fejn imorru, qisna factotum on site?

Kien semma li ħarġet anke enforcement, imma jien kont ċħadtha immedjatament.

Pero' l-akbar abbuż li semma' kienet dik li semmejt fil-bidu, li ntefgħet ħamrija fil-baħar u ssussegwentament fl-intervent li kien saħansitra poġġa ritratti fuq il- Mejda tal-Kamra.

Mr. Speaker, jiena tkellimt darbtejn f'din il-Kamra u dejjem ċħadt li qatt ma rċevejna xi enforcement notice.

Jiena bl-umilta' kollha nistqarr li sal-lum qatt ma gdibt lil din il-Kamra għalhekk nistenna li wieħed għandu joqgħod fuq il-kelma tiegħi.

Hemm proċedura kif tirċievi enforcement notice.

Din tirċeviha b'ittra reġistrata u tirċeviha għand kap ta' dipartiment jew għand is-segretarju parlamentari b'mod dirett.

Dan ma sar qatt fir-rigward tiegħi.

Dakinhar ukoll l-Onor.

Mizzi kien qiegħed fuq il- mejda tal-Kamra memorandum li kien kiteb Johan Buttigieg, wieħed mill- enforcement officers, lid-direttur qisu li dak il-memorandum kif jitfa' xi ħtija fuq xi ħadd.

Dan il-memorandum jgħid hekk:

"A report was received by a PA member stating that the dumping of soil at sea was taking place.

From investigations we could not confirm whether the dumped material consisted of rock excavation or included an amount of soil.

Employees on site always denied dumping of soil in the sea.

They always stated that soil was being transferred to a nearby bush."

Jiġifieri anke r-rapport li kien għamel dan Johann Buttigieg ma weriex din iċ-ċertezza li l-materjal kien ħamrija.

Irrid ngħid ukoll li sa mill-ewwel darba li smajt lill-oppożizzjoni ssemmi dan, minnufih mort niċċekkja mal-kuntrattur konċernat.

Jiena x- xogħol insegwih, għalhekk naf tajjeb li użajna tliet dumping sites fejn tfajna l-ħamrija.

Dawn is-sites kienu wieħed il-Marsa, ieħor il-pitch il- ġdid tal-Hibernians - li wkoll ma nafx jekk kienx hemm xi proxxmu samaritan li intevjena u waqqafhom lill-Hiberians - u l-ieħor kien fil-masġar ta' Ħaż- Żabbar.

Safejn naf jien konna ddisponejna mill-ħamrija kollha pero', li jista' jkun ġara - u hawnhekk ngħidha bl-ikbar sinċerita' - li kultant wieħed ikollu saffi ta' blat li jinqabdu fihom fissuri ta' ħamrija.

Il- kuntrattur kellu permess reali li jarmi dan il-blat fil-baħar.

Fil-fatt, l- istess rapport ta' Johan Buttigieg ikompli jgħid hekk:

"It also resulted from our investigations that clearance for dumping at sea was given by the environmental protection department to Bonnici Brothers for the Cottonera project for a specific period of time".

Jiġifieri l-kuntrattur kellu permess jitfa' materjal fil-baħar.

Jiena ninsab infurmat li seta' kien il-każ li mal-blat imqatta' kien hemm anke xi ftit ħamrija meta dan intefa' fil-baħar, imma anke hawn, dan lanqas nista' ngħidu b'ċertezza.

Inħarġet enforcement notice wara li kien tkellem dwar dan l-Onor.

Mizzi.

Imma fuq xiex ħarġet enforcement notice?

Ħarġet għax fil-permess kien hemm li suppost kellha tkun sottomessa construction management plan u din ma kenitx sottomessa.

Issa x'ikun construction management plan?

Dan huwa pjan fejn wieħed jagħti ċerti dettalji dwar kif ikun qiegħed isir ix-xogħol, jgħid x'ikunu l-loads tat- trakkijiet, minn liema toroq dawn se jgħaddu, fejn se jintrema l-materjal u kif se jkunu organizzati s-siti.

Dan huwa construction management plan u ta' dan la jien u lanqas xi ħadd mis-segretarjat jew mid-dipartiment li jaqa' taħti m'aħna direttament responsabbli.

Dan suppost jagħtuh il-periti tal-works.

Jista' jkun li qabżitilhom bi żvista jew forsi ma tawhx importanza u ma sottometewhx pero' ma narax għalfejn kellna noqogħdu niġu hawn u nagħmlu dan il-plejtu kollu fuq din il-biċċa xogħol.

Forsi xi ħadd ried joħloq kontroversja minn ħaġa bħal din.

X'missu għamel l-Onor.

Mizzi kieku verament kien responsabbli u kieku verament xtaq jara dan il-proġett jitlesta?

Seta' kellimni hawn fil- kuruturi tal-parlament u ġibidli l-attenzjoni u jien kont ninvestiga.

Seta' anke wrieni xi ritratti jekk ħaseb li ma kontx qed nemmnu imma jien żgur kont nintervjeni.

Min jaf kemm-il darba jkellmuni membri ta' l-oppożizzjoni u nintervjeni għall-affarijiet li jiġbduli l-attenzjoni għalihom pero' l- Onor. Mizzi ried jagħmel show , ried iwaqqaf ix-xogħol u jwaħħalna multa ta' Lm1,000.

Issa din l-Lm1,000 se noħroġha jien jew se joħroġha s- segretarjat?

Le, din se titnaqqas mill-budget ta' l-isports.

Min tilef?

Tilfet xi għaqda sportiva li jew l-għaqdiet sportivi kollha.

Mr. Speaker, ta' min igħid li l-construction management plan ġie approvat u issa x-xogħol se jitkompla pero' fl-aħħar mill-aħħar naħseb li ħadd ma rebaħ xejn minn din il-kontroversja.

Naħseb li l-Onor.

Mizzi għad irid juri bis-serjeta' jekk jixtieq jara dan ix-xogħol jitlesta għax jekk jixtieq jarah lest naħseb li hemm modi u modi kif nintervjenu jekk ikun hemm xi ħaġa li ma tkunx qiegħda ssir sewwa.

Mr. Speaker, nixtieq infakkar li f'dawn il-ġranet qegħdin niċċelebraw Jum iż-Żgħażagħ, li huwa jum li fih jiġu organizzati affarijiet mill-NGOs li fosthom hemm ħafna għaqdiet sportivi.

Naħseb li kulħadd huwa konvint mill- impenn ta' dan il-gvern biex jgħin lill-għaqdiet sportivi.

Fil-fatt qegħdin nipprovaw diversi proġetti biex ngħinu lill-NGOs.

Kif għedt diġa', min ma jagħmel xejn biss ma jiżbaljax jew ma jaqbiżlu xejn imma jiena nsostni li l- intenzjoni tagħna żgur li hija ġenwina.

Naħseb li peress li aħna nemmnu fil-bżonn li l-Kottonera jkollha dan il-kumpless allura qegħdin nagħmlu kulma nistgħu biex naraw li dan iseħħ.

Diversi għaqdiet f'dan il-lokal mhux l-ewwel darba li ltaqgħu magħna u wrew apprezament għall-ħidma tagħna u wrew ukoll li ma jixtiequx li proġett bħal dan jieqaf jew jitlef ir-ritmu.

Kif diġa' għedt, illum huwa l-Jum Nazzjonali taż-Żgħażagħ.

Din is-sena l- iktar ħaġa li dehrilna li għandna nagħtu spinta jew rikonoxximent jew focus fuqha hija l-parteċipazzjoni fil-volontarjat.

Għax din hija s-sena wkoll tal-volontarjat.

Aħna jidhrilna li ż-żgħażagħ l-iktar mod li jista' tilħaqhom huwa permezz ta' l-għaqdiet volontarji, ħaġa li teżisti fil- kultura Ewropea li tagħmel kulma tista' biex iż-żgħażagħ jagħtu sehmhom għall-ġid kommunitarju.

Il-parteċipazzjoni fil-volontarjat tkun xi tkun, għandna nagħtuha l-importanza li jixirqilha għall-ġid taż-żagħżagħ stess u tal-pajjiż inġenerali.

Dwar il-parteċipazzjoni fost iż-żgħażagħ qed ikun hawn ċerti bidliet.

Dan innutajnieh minn studju li nidejna dwar din il-parteċipazzjoni.

Per eżempju nnutajna li ċerti għaqdiet tradizzjonali old style qiegħda tonqsilhom il- parteċipazzjoni filwaqt li qiegħed jikber ċertu involviment ieħor tipo sports u tipo local councils.

Aħna nħossuna fid-dmir kif se nkattru u ntejbu l-involviment taż-żgħażagħ fil-qasam tal-volontarjat.

Rigward l- istudju li għamilna, semmejt xi sitt modi kif nistgħu nkattru dan l- involviment fil-volontarjat, u wieħed minnhom żgur li jorbot ma' dak li kont qed ngħid dwar il-Kottonera.

Importanti qabel xejn li jkollok faċilitajiet moderni u diċenti fejn tista' tiżvolġi l-ħidma tal- volontarjat.

Jekk ma jkollokx struttura moderna u diċenti, il-ħidma tista' tisfaxxa, għax illum l-attrezzaturi, il-faċilitajiet sofistikati huma tentazzjoni kbira biex wieħed ma jibqax jaħdem f'postijiet li jkunu ambjentati b'mod diżutli u li ma jiġbdukx.

It-tieni aspett li jgħin il-volontarjat huwa żgur il-leġislazzjoni.

Għal dan il-għan qegħdin naħdmu bla heda kemm jien kif ukoll il-ministru għall- politika soċjali u diġa' bdew jidhru xi forom ta' abbozzi fir-rigward ta' sport u volontarjat.

It-tielet mod kif nistgħu ngħinu l-volontarjat huwa marbut mal-finanzi.

Mhux biżżejjed li kultant żmien nagħtu xi cash handout, imma hemm bżonn li nassiguraw ukoll li ċerti għaqdiet ikollhom finanzjarjament ta' ċertu livell b'ċerta konsistenza.

Din hija xi ħaġa li fil-kamp sportiv irridu naċċertawha.

Dan tant sar sofistikat, tant il- commitments ta' għaqdiet sportivi kiber li jekk ma tasserilhomx li dawn ikollhom ċertu finanzjament b'mod regolari, żgur li l-livelli li lħaqna s'issa ma nistgħux insostnuhom.

Mod ieħor kif ngħinu l-volontarjat huwa r-rikonoxximent għall-impenn li jsir fil-qasam tal-volontarjat.

Hemm bżonn li dan l-apprezzament joħroġ fil- beraħ.

F'dawn il-ġranet qed noqorbu lejn il-festi ta' l-Għid fejn naraw sezzjoni ta' volontarjat partikolarment marbut ma' diversi parroċċi, baned, imwejjed ta' l-appostli, wirjiet tal-vari, il-pageants eċċ. Aħna nħossuna fid-dmir li dawn nagħtuhom spazju.

Imbagħad hemm bżonn l-edukazzjoni mhux biss akkademika imma trid tkun edukazzjoni li tinvolvi fiha ħafna xogħol extra curricular.

Hawnhekk ukoll nerġa' norbot mal-proġett tal-Kottonera.

Għalfejn aħna morna l-Kottonera?

Hemmhekk aħna iddentifikajna li l- iskejjel tal-lokal ma kellhomx faċilitajiet sportivi u għedna li l-fatt li hemm ikun hemm faċilita' sportiva reġjonali jista' jgħin lill-iskejjel tal- lokal biex jiżvolġu attivita' sportiva.

Għalhekk ħassejna l-ħtieġa ta' faċilita' sportiva fil-Kottonera u nittama li nerġgħu narawha taqbad ir- ritmu meħtieġ biex ma ddumx ma ssir realta'.

L-aħħar mod kif nemmen li nistgħu ngħinu l-ħidma fil-volontarjat huwa l- kreattivita'.

Ħafna drabi l-volontarjat għandu t-theddida ta' l- aljenazzjoni jew il-kompetizzjoni ta' l-oqsma iktar sofistikati tipo l- leisure li jeżisti fil-forma ta' diskoteki u l-faċilitajiet bħal dawk ta' Paceville.

Jekk l-għaqdiet tal-volontarjat mhux se jkunu iktar kreattivi, li jużaw għodda moderni, li jinvolvu għaqdiet oħrajn, li jbiddlu l-mod kif jagħmlu l-ħidma tagħhom, allura dawn se jibqgħu lura biex ikattru l- membership tagħhom.

Illum huwa Jum iż-Żgħażagħ u l-messaġġ tiegħi huwa dan.

Ejjew meta jkun hawn ħidma ġenwina biex tkattar ċertu involvimnt taż-żgħażagħ ma nipprovawx naħsduha qabel ma tkun laħqet nibtet.

Anzi, jekk din tkun ġenwina ejjew nippruvaw ngħinuha.

Min ma jagħmel xejn, ma jiżbaljax.

Għalhekk nappella lill-Onor.

Mizzi biex jekk għandu xi suġġeriment pożittiv dwar kif ix-xogħol tal-Kottonera jista' jsir aħjar, jiena sinċerament ngħidlu li aħna lesti li nilqgħuh.

Pero' mhix ħaġa sew li għax qed nagħmlu xi ħaġa nipprovaw naħsduha meta l-intenzjoni tagħna hija ġenwina.

Aħna ninsabu committed li nibqgħu għaddejjin b'dan ix-xogħol għax nemmnu li fil- Kottonera hemm il-bżonn kbir ta' iktar attivita' tal-volontarjat, bżonn li jinħass ukoll f'partijiet oħra ta' Malta.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI (Segretarju Parlamentari): Mr Speaker, fil- ftit minuti li għandi nixtieq nirrispondi lill-Onor.

Coleiro għad-diskors li għamlet jumejn ilu f'din il-Kamra.

Mhux se noqgħod nirribatti l- aġġettivi li tatni, li fost il-ħwejjeġ oħra li qalet li nżilt f'livell baxx.

Jiena nassiguraha li qatt ma nżilt f'livell baxx u lanqas se nirritorna r-rimarki li qalet dwari fosthom li jien pastaż, irresponsabbli, u jmissni nistħi li attakkajt personalment, jew li nhedded u nintimida lill- ħaddiema, kif ukoll lill-qraba ta' l-anzjani.

Allegat li jien nifforma parti minn gvern dittatorjali, filwaqt li sqarret li għandu jkolli aktar diċenza u inqas arroganza u prepotenza.

Insomma qalet ħafna kliem bħal dan.

Jiena ħaġa nista' ngħid.

Aħna l-Maltin ngħidu li l-ispiżjar milli jkollu jagħti, għalhekk m'inix se noqgħod nirribati dawn l-affarijiet.

Minflok se nirrispondi waħda waħda l-ħafna allegazzjonijiet li għamlet.

Għamlitli ħafna domandi u talbitni nirrispondihom u jien dan li dan se nagħmel.

Se nibda proprju bl-iktar gidba oxxena u viljakka li qalet f'din il-Kamra.

Semmiet il-kontribuzzjonijiet li jagħtu l-anzjani u qalet - u se nikwota preċiż - li dawn jispiċċaw b'Lm10, bi Lm15 u Lm20 fil-but f'xahar għax il-kumplament qed tmur għal żamma tagħhom f'St Vincent de Paule.

Għalija din hija allegazzjoni malinja għax l-Onor.

Coleiro żgur li qrat il- legal notice tal-kontribuzzjonijiet li tgħid ċar u tond li:

"kull kontribuzzjoni m'għandhiex tkun iktar minn Lm6 kuljum, u trid tkun b'tali mod li ma tħallix lil dak ir-resident b'inqas minn Lm550 fis-sena għad-dispożizzjoni tiegħu."

Naħseb li l-aritmetika l-Onor.

Coleiro tafha.

Naħseb li l-Onor Coleiro taf li Lm550 fis-sena jiġi iktar min Lm45 fix-xahar.

Meta kull pazjent li hemm f'San Vinċenz irid ikollu mill-inqas Lm45 fix-xahar fil-but!

Allura mbagħad kif tiġi ssemmi Lm10, Lm15 jew Lm20!

X'inhi din jekk mhux l- malinjita'?

Dawn huma l-ġrieden li rreferejt għalihom, u mhux il-ħafna li damet għal ħin twil issemmi.

Imma ħa nkompli nirrispondi d-domandi li għamlitli.

Domanda minnhom kienet xirja laħam li nxtrat ftit ilu ta' madwar Lm400 bħala prekawzzjoni meta qamet il-mad cow disease.

Staqsiet jekk investigajtx jekk din ix-xirja laħam ta' madwar Lm400 spiċċatx biex intremiet jew sfatx maħruqa jew inkella spiċċat fil-freezers ta' xi erbgħa tal-qalba.

Dan hu l-kliem li użat, imma jiena se nuriha fejn spiċċat.

Hawnhekk għandi xi dokumenti li nixtieq inpoġġihom fuq il-mejda tal-Kamra.

L-ewwel dokument huwa meta ġabu l-laħam li kien ġej minn Franza u minħabba l-mad cow disease, il-provisions store m'aċċettahx u erġajna tajnieh lill- aġent.

Hawnhekk hawn dokument ieħor li juri credit note fuq San Vincenz ta' Lm272.

Dawn nixtieq inpoġġihom fuq il-mejda tal-Kamra ħalli l-Onor.

Coleiro ma tiġix tagħmel xi allegazzjonijiet oħra u ssemmi għal diversi drabi l-ġrieden taż-żewġ saqajn.

Jiena ngħidilha biex toqgħod attenta u ma tħallix lil min joqgħod ibellgħalha ħwejjeġ bħal dawn, li minn fuq issejħilhom oxxeni.

L-Onor.

Coleiro semmiet anke d-dar ta' l-anzjani li tinsab ġewwa Għawdex.

Din hija waħda mix-sheltered homes li qegħdin nagħmlu mal-moviment azzjoni soċjali.

Veru li dan il-proġett s'issa nistqarr li għadu ma kellux is- suċċess li xtaqna pero' min-naħa tagħna qegħdin nipprovaw naraw kif nistgħu noperawh aħjar u bħalissa jinsabu għaddejjin taħdidiet li nisperaw li fix-xhur li ġejjin inkunu lħaqna l-iskopijiet li nixtiequ.

L-Onor.

Coleiro qalet ukoll li f'San Vinċenz hemm wieħed vili li jikkmanda lil kulħadd u li qabel l-elezzjoni ta' l-1996 kien saħansitra jrabbi l- papri fil-ministeru.

Lil dan l-individwi jien ma nafux u qatt ma kien hemm persuni fil-ministeru tiegħi li kienu jrabbu l-papri.

Issa jekk dan li qalet hu minnu allura nistedinha tgħidilna min hu dan l-individwu.

Sfidatni ngħidilha wkoll jekk ir-residenti tas-serenity wards il-ġodda li tant ftaħart bihom intagħżlux skond il-kulur politiku tagħhom jew inkella għal xi raġuni oħra.

Jien ngħidilha li aħna ma niddistriminaw kontra ħadd.

Tant hu hekk li peress li fis-sulur t'isfel għadha ma mtlietx kollha - għad baqa' xi tliet sodod - jekk hi għandha xi residenti f'Dan Vinċenz li jridu jiġu f'dik il-ward jien qed noffrilha dawn il-postijiet biex nuriha li fi ħwejjeġ bħal dawn aħna ma ndaħħlux politika.

Talbitni anke ngħidilna jekk huwiex veru li hemm saħansitra soqfa jqattru u li wħud minnhom huma kundannati mill-perit tal-Gvern.

Talbitni ngħidilna x'passi qed nieħu biex jiġi assigurat li dawn l-anzjani ma jkunux fil- periklu.

Jiena ngħidilha li m'hemm l-ebda saqaf perikoluż u li jqattar.

Dan mhux veru u niċħdu kategorikament.

Domanda oħra kienet dwar is-swali magħrufa bħala St Francis 15 u 16 fejn hemm kmamar tal-banju neqsin u hemm kamra tal-banju waħda li trid tintuża minn 48 pazjent.

Hi qalet ukoll li hemm anke shower li ilha ż-żmien biex titlesta.

L-Onor.

Coleiro għandha tkun taf li hemmhekk qed isir xogħol ta' tiswija u naturalment il- maintenance team li għandna mhux se jilħaq ma' kollox f'daqqa.

Jiena nispera li x-xogħol li jinsab għaddej ma jdumx ma jitlesta.

L-Onor.

Coleiro staqsiet ukoll dwar ir-raġuni intefqu madwar Lm11,000, Lm12,000 f'arloġġ biex jitwaħħal fuq barra tas-serenity wards il-ġodda meta hemm wards li għad m'għandhomx air conditioning.

Jiena ma dħaltx fil-kriterju tal-perit, għax wara kollox kien il-perit li dehrlu li edifiċju bħal dak jixraqlu bħalma jixraqlu wkoll il-pjazza li hemm quddiemu.

Issa jekk għall-oppożizzjoni kollox jgħaddi, għalina le.

Aħna dejjem għamilna l-almu tagħna biex lill-anzjani nittrattawhom ferm aħjar minnhom.

Domanda oħra li għamitli kienet dwar l-ikel u staqsiet jekk huwiex veru li hemm ħafna residenti li huma diżgustanti bl-ikel.

Le, mhux veru.

Ilmenti jkun hemm bilfors.

Hemmhekk għandna 1,000 resident allura bilfors li wieħed jistenna li jkun hemm xi ilmenti, imma mhux veru għandna daqshekk ilmenti kif qed tgħid hi.

Forsi huma xi ġrieden li għandha jiġru magħha li qegħdin jagħtuha dan it-tagħrif żbaljat.

Min-naħa l-oħra nistqarr li ħadt gost nismagħha tgħid li hemm kċina armata sewwa.

Qabel ma nispiċċa rrid nagħmel domanda jien lill-Onor.

Coleiro.

Nistaqsiha armawhiex huma din il-kċina fit-22 xahar li għamlu l-gvern.

Issemma anke l- menu ta' l-anzjani u ssemmew il-pulpetti bil-corned beef u bit-tonn taż- żejt.

L-ewwelnett għandha tkun taf, li hemmhekk hemm 1,000 ruħ u mhux kulħadd huwa marid.

Ħafna jaħsbu hekk imma hemm nies tar-raħal li ilhom hemmhekk u mbagħad wara kollox il-gosti ta' min mhux marid ivarjaw.

Niġi issa għall-kwestjoni tal-qtates.

L-ewwelnett, ngħid li ġieli ġejna kkritikati dwar il-ġrieden.

Issa fejn hemm il-qtates suppost li ma jkunx hemm ġrieden, għax il-qtates ikeċċu l-ġrieden, imma ħalliha din.

Li rrid ngħid hu li dawn il-qtates donnhom li faqqsu issa.

Jiena nistaqsi: Kien hemm qtates fiż-żmien li huma għamlu fil-gvern?

Għaliex ħallewhom biex nirtuhom aħna?

Din is-serjeta'?

Jiena nittama li l-Onor.

Coleiro tħossha sodisfatta bit-tweġibiet li tajtha.

Min-naħa l-oħra se nagħmlilha xi domandi u nispera li jkollha d-deċenza li tweġibni għalihom.

Nistaqsiha ftit domandi, għax wara kollox ma tinsiex l- Onor. Coleiro li qabel dawn is-sentejn u nofs, huma kienu għamlu 22 xahar fil-gvern, u f'dan iż-żmien f'San Vinċenz imisshom għamlu xi ħaġa.

Nistaqsiha: Kemm-il ward in-naħa tan-nisa ġiet refurbished jew modernizzata tul it-22 xahar ta' gvern Laburista?

Kemm il-ward in-naħa ta' l-irġiel ġiet refurbished jew modernizzata fiż-żmien li damu fil-gvern?

Kemm wards ġew mgħammra bl-air conditioning?

L-Onor.

Coleiro skandalizzat ruħha li għamilna arloġġ meta hemm wards meta Ii għadhom mingħajr air conditioning.

Veru li għad hemm wards mingħajr air conditioning, imma fit-22 xahar li huma għamlu fil-gvern, avolja ma nefqux madwar Lm12,000 fuq arloġġ, xorta waħda m'għamlu l-ebda ward bl-air conditioning.

Kemm-il staff dining room fetħu fit-22 xahar ta' gvern Laburista?

Hi qalet li hemm postijiet tar-residenti qishom f'lukanda.

Min għamilhom dawn il-wards li qishom lukanda, huma jew aħna?

Tan-naħa l-oħra lanqas ward waħda m'għamlu hekk.

Qalet li hemm kċina armata sewwa.

Min għamilha din, gvern Laburista jew gvern Nazzjonalista?

Kemm-il kċina armaw kemm damu fil-gvern?

Dawn huma d-domandi u nistedinha tirrispondi.

Diġa' tkellimt fuq il-qtates u l-ġrieden.

Jekk qed tgħid li hemm swali mimlijin bil-ġrieden, naħseb li dawn ma mtlewx kemm ilna aħna fil-gvern.

Dawn kienu hemm meta kien fil- gvern huma u baqgħu ma qerduhomx.

L-istess dwar il-qtates.

Naħseb jekk qed tgħid li issa hemm il-qtates ma naħsibx li dawn ġew f'dawn is-sentejn u nofs, imma kienu hemm fi żmienhom ukoll.

Jiena nixtieq li l-Onor.

Coleiro tistaqsi ftit lill-anzjani li hemm f'San Vinċenz dwar id-differenza li dawn raw bejn gvern u ieħor.

Bħalissa, jien qed insemmi biss x'għamilna aħna f'dawn is-sentejn u nofs, għax kieku kelli nsemmi x'għamilna mill-1987 'l hawn, kieku lanqas l-aġġornament sħiħ ma jkun biżżejjed.

Mr. Speaker, qabel nagħlaq nixtieq nistaqsi wkoll lill-Onor.

Coleiro dwar kemm-il servizz paramediku ġdid daħħlu fit-22 xahar li damu fil-gvern.

U xi ngħidu dwar is-social worker?

Kienu jistaqsuni domandi parlamentari dwar meta se jidħlu s-social workers meta fi żmienhom ma daħħlu ebda social worker.

U dwar il-customer care unit xi tgħid?

Setgħu ntroduċewh huma jew le?

Issa meta jkollha ż-żmien l-Onor.

Coleiro tirrispondi għal dawn id- domandi.

Jien m'inix se noqgħod nitlef iktar żmien niddibatti magħha.

Ix- xogħol tagħna hu li nkomplu nagħmlu f'San vinċenz rivoluzzjoni kwieta u tajba.

Għax għalina l-importanti li f'San Vinċenz l-anzjani tagħna jkollhom ħajja dejjem aħjar milli qatt kellhom.

Mr Speaker, nitlob il-permess tal-Kamra biex inqiegħed fuq il-Mejda tal- Kamra d-dokumenti li rreferejt għalihom.

Grazzi.

MR SPEAKER: Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tnejn, 26 ta' Marzu 2001, fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

KUNSILLI LOKALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm huma n-numru ta' kunsilli lokali f'Malta u Għawdex li għandhom ġemellaġġi ma' pajjiżi Mediterranji?

Liema huma dawn il-kunsilli?

Kemm ilhom jeżistu dawn il-ġemellaġġi?

ONOR.

AUSTIN GATT: Qed inpoggi fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba.

KUNSILLI LOKALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm huma n-numru ta' kunsilli lokali f'Malta u Għawdex li għandhom ġemellaġġ ma pajjiżi membri ta' l-UE?

Liema huma dawk il-kunsilli u kemm ilhom jeżistu dawn ir-rabtiet?

ONOR.

AUSTIN GATT: Qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba.

Nirreferi wkoll lill-Onorevoli Interpellant għat-twegiba ghall-Mistoqsija Parlamentari Nru. 24460.

TILWIM INDUSTRIJALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: L-informazzjoni mitluba mill-Onorevoli Interpellant tinsab fuq skeda li qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra.

SOLAR ENERGY

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jaġġornani dwar il-mistoqsija parlamentari nru.

22264, Seduta 468 dwar solar energy u jpoġġi kopji relattivi fuq il-Mejda tal- Kamra?

ONOR.

LOUIS GALEA: F'dan l-istadju m'għandi xejn x'inżid mat-tweġiba għall-Mistoqsija Parlamentari Numru 22264.

ACCRUALS

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

JOHN DALLI: Ninsab infurmat illi minn tagħrif miġbur mill-ministeri m'hemmx pagamenti over and above li ġie miftiehem li jingħataw lill- kuntratturi fil-ġejjieni fuq medda ta' snin.

FONDAZZJONI GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

24298 li oriġinarjament kienet saret lil Viċi Prim Ministru u li issa ġiet riferuta lilek u ċioe b'referenza għad-dettalji li għarraft lill-Kamra dwarhom, dwar l-impjegati u s-salarji tal-FMS, jista' l-Ministru jgħid kemm qed jaqla ċ-chairman tal- fondazzjoni għas-servizzi mediċi?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Il-President tal-Fondazzjoni għas-Servizzi Mediċi għandu onorarja ta` LM7,000.

WSC

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jinvestiga l-ilment li meta il-WSC biddlu il-kanen ta' barra tal-ilma ta' block 18A, Fl 5, Fresja Str, San Ġwann, il-kuntrattur li qiegħed il-madum mill-ġdid għamel dan b'mod zlivellat?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-ilment ta' l-Onorevoli Interpellant ġie riferut lill-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma sabiex issir l-investigazzjoni relattiva.

KERA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk jistax jinvestiga jekk il-kera ta' Lm 270 per annum li qed tinżamm lill-inkwilin ta' block 18A, Fl.

5, Fresja Str, S.Ġwann hiex ġustifikata billi l-inkwilin ikkonċernat jgħix bir-relief?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien infurmat illi l-kera ssussidjata li qiegħed iħallas l-inkwilin imsemmi fil-fatt hu ta' Lm64.50 fis-sena.

KERA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jinvestiga jekk il-kera ta' Lm 150.50 pa tal-flat 14A, Fl7, Stefanotis Str, San Ġwann hiex ġustifikata billi issa persuna mill-erba' residenti tal-flat ġiet qiegħda u b'hekk irriżulta li hemm persuna waħda biss minnhom li qed taħdem?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien infurmat illi l-kera ssussidjata tal-familja ndikata hi maħduma sewwa skond il-ftehim tal-Kiri ffirmat fl-1 ta' Diċembru 1989.

ETC

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk tistax l-persuna li d-dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament tiġi ikkunsidrata mill-ETC għal xogħol ta' salesman jew sales rep wara li ġiet qiegħda xi żmien ilu?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant illi kif għidt kemm il-darba, il-Korporazzjoni tikkunsidra lil kull min qiegħed jirreġistra għax-xogħol meta jiġi riferut għall-intervista skond il- preferenza li qiegħed jirreġistra għaliha.

Xorta waħda il-Korporazzjoni ser tieħu nota tat-talba tal-Onor.

Interpellant.

PILLOLI DIAMOX

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jispjega x'inhi r-raġuni li persuna li tbagħti min pressjoni f'għajnejha u li tinsab f'periklu li tgħama, li ġew amministrati lilha pilloli diamox sabiex jiġi investigat il-progress wara terminu ta' sitt xhur ma tistax issib dawn il-pilloli la fl-ispiżerija tal-Gvern u l-anqas privatament?

Jista' l-Ministru jgħid għalfejn dan in-nuqqas?

Jista' l-Ministru jara li dawn il-pilloli jkunu jistgħu jiġu akwistati mill-aktar fiss?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Kif diġa intqal f'risposta parlamentari numru 24314, il-kunsenji ta` pilloli Acetazolomide 250mg li waslu għand is- Servizzi Farmaċewtiċi tal-Gvern bejn l-aħħar tas-sena l-oħra u l-ewwel ġimgħa ta` Marzu kellhom iservu madwar tlett xhur.

Waslet kunsenja oħra żgħira fil-15 ta` Marzu, 2001, liema kunsenja bdiet titqassam fis-16 ta` Marzu, 2001.

Mistennija kunsenja oħra dan ix-xahar.

Id-Dipartiment tas- Saħħa għandu wkoll kuntratt ta` tlett snin għax-xiri ta` dawn il-mediċini.

TOROQ - TRIQ INDRI MAGRIN - ĦAL GĦAXAQ

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid ġa la darba s-servizzi kollha, fi Triq Indri Magrin f'Ħal Għaxaq ġew mgħoddija, jista' l-Ministru jara li din it-triq tiġi mogħtija wiċċ?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li l-Gvern Ċentrali ħa l-passi neċessarji biex jiġu ppubblikati tenders għall-asfalt ta` diversi toroq f`Ħal GĦaxaq.

Ix-xogħolijiet fi Triq Indri Magrin għalhekk ikunu jistgħu jsiru aktar 'il quddiem skond il-prijoritajiet tax-xogħol li jkollu quddiemu d-Dipartiment.

ENEMALTA

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid x'inhi r-raġuni li l-fond nru.

62 fi Triq it-Tumbarellu, Ħal Għaxaq, triq fejn hawn il-main tad-dawl mgħoddi għal diversi snin għadu sal-lum tinqeda b'fergħa temporanja?

Tista' din id-dar tirċievi l-provista ta' l-elettriku perezz ta' main bħal dawl tas-residenzi adjacent?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-ilment ta' l-Onorevoli Interpellant ġie riferut lill-Korporazzjoni Enemalta sabiex issir l-investigazzjoni meħtieġa u jekk ikun il-każ tittieħed l-azzjoni neċessarja.

TOROQ

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'possibilita hemm li Triq is-Sagra Familja f'Ħal Għaxaq, li hi mibnija u s-servizzi mgħoddija, tiġi mgħotija wiċċ?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta għal Mistoqsija Parlamentari Nru. 24528.

TOROQ

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'possibilta' hawn li Triq Sebastian Saliba f'Ħal Għaxaq, li ilha mibnija sa mill-1985 u li s-servizzi kollha ġew mgħodija, tiġi mgħotija wiċċ?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta mogħtija għal Mistoqsija Parlamentari Nru. 24528.

KAROZZI TAL-LINJA

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinvestiga r-raġuni għalfejn fuq l-istage prinċipali u bus terminus tal-Belt Valletta qatt ma jkun hawn karozza tal- linja fuq r-rotta ta' Ħal Għaxaq bil-konsegwenza li l-passiġier, xemx u xita, jkollhom jistennew għal qilla ta' l-elementi?

Jista' jispjega għalfejn fuq rottot oħra, għalkemm tal-linja tkun fil-bay, passiġieri anzjani, jitħallew jistennew bil-wieqfa sakem ix-xufier jiddeċiedi li sar il-ħin biex jgħabbi?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li l-ilment li għamel l-Onor.

Interpellant qed jiġi mistħarreġ minn uffiċjali ta' l-Awtorita' dwar it- Trasport Pubbliku.

Dan ser isir kemm fil-venda prinċipali jiġifieri dik ta' Putirjal kif ukoll tal-lokal.

SAN ĠILJAN - INKONVENJENT

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jassigura biex jittieħdu l-passi kollha meħtieġa fil-konfront ta' numru ta' bars li jinsabu fi Triq il-Kbira, San Ġiljan faċata tan- neptunes pitch u biswit Triq il-Bajja peress li dawn qed ikunu ta' inkonvenjent kbir għar-residenti, speċjalment dawk anzjani bl-istorbju ta' mużika u xorta oħra li jdum sejjer sa kmieni filgħodu?

Jista' jassigura li dawn josservaw il-liġijiet u joperaw biss skond il- permess li għandhom?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi l-Pulizija kienet u ser tibqa` tissorvelja sabiex ma jkunx hemm abbużi mis-sidien tal-ħwienet fil- lokalita` msemmija mill-Onorevoli Interpellant.

Ninsab infurmat ukoll illi kull meta nstab li kien hemm xi abbuż, ittieħdu passi skond il-liġi.