MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 226 It-Tlieta, 25 ta' Jannar, 2000 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 226

It-Tlieta, 25 ta' Jannar, 2000

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.10 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 25 ta' Jannar, 2000

WERREJ MINUTI 230

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 230

TQEGĦID TA' KARTI 235

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

RIŻOLUZZJONI DWAR GĦOTI B'ĊENS LILL-MIDI plc TA' ART F'MANOEL ISLAND

U TIGNE' 236

AĠĠORNAMENT 259

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 264

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru.225 li saret li saret fil-31 ta' Jannar, 2000 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

INTERN - RIGALI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm intnefqu flus f'rigali fl-okkażjoni tal-Milied 1999 u l-bidu tas-sena 2000 mill-uffiċċju tiegħu u mid-dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu separatament?

Jista' jgħid lil min ingħataw dawn ir-rigali?

Jista' jgħid xi kriterji ntużaw biex ingħataw dawn ir-rigali?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Ma ngħataw ebda rigali fl- okkażjoni tal-Milied 1999 u l-bidu tas-sena 2000 mill-uffiċċju tiegħi u mid- dipartimenti u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id-dekasteru ta` l-intern.

BIEDJA U SAJD - RIGALI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm intnefqu flus f'rigali fl-okkażjoni tal-Milied 1999 u l-bidu tas-sena 2000 mill-uffiċċju tiegħu u mid-dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu separatament?

Jista' l-Ministru jgħid lil min ingħataw dawn ir-rigali?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Ma ngħataw ebda rigali minni lil xi individwi fl-okkażjoni tal-Milied 1999 minħabba l- kariga tiegħi.

Lanqas jirriżulta li ngħata xi rigal għall-istess okkażjoni mill-uffiċċjali tiegħi.

AMBJENT - KIRI TA' KAROZZI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: B'riferenza għall-mistoqsijiet parlamentari numri 11184 u 12177, jista' l-Ministru jgħid jekk karozza tal-marka Fiesta - kulur abjad mikrija mingħand is-Swift Garage bin-numru BAK 483 - fis-6 ta' Novembru, 1999 għal ħabta tas-6.00 p.m. kenitx involuta f'kolliżjoni tat-traffiku ma' karozza tat-tip Pajero?

Jista' jgħid minn min dakinhar tal-kollużjoni din il-karozza suppost kienet qed tintuża u fil-fatt waqt li saret il-kollużjoni msemmija hawn fuq minn min kienet qed tintuża?

Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tar-rapporti li saru fuq dan l-inċident mill-pulizija, mill-insurance u mill-ministeru lil Swift Garage?

ONOR.

NINU ZAMMIT (f'isem il-Ministru ta' l-Ambjent): Bħalma diġa' informajt lill-Onor.

Membru fil-mistoqsija parlamentari numru 11184, il- karozzi mikrija lid-dipartiment huma kollha koperti b'polza ta' sigurta' fully comprehensive, inkluż ukoll l-excess, u kull kolliżjoni tiġi rranġata bejn il-garage li jikri l-karozza, f'dan il-każ Swift Garage, u bejn it- terza persuna li miegħu tkun saret il-kolliżjoni.

Għaldaqstant ir-rapporti ta' dawn l-inċidenti, kemm tal-pulizija u kemm ta' l-insurance jintalbu mill-garage propjetarju tal-karozza dirett, u l- ministeru jew id-dipartiment tal-manifattura u servizzi li miegħu sar il- kuntratt tal-kiri, ma jidħol xejn f'dawn il-kwestjonijiet jew rapporti li huma meqjusa propjeta' tal-garage imsemmi u għalhekk privati u kunfidenzjali.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo, mistoqsija supplimentari.

ONOR EVARIST BARTOLO: Għalkemm forsi mhux relatata direttament mal- mistoqsija oriġinali, huwa korrett dak li deher il-ġimgħa li għaddiet li hemm xi fondi min-naħa tal-gvern biex jikkumpensa lil dawk li jkollhom xi ħsara fil-karozza kkawżata mill-ħofor li hawn fit-toroq?

Din hija xi ħaġa li skantat lil ħafna nies u naħseb li se jkun hemm bżonn mhux biss Lm7 miljun biex jiġu rranġati t-toroq imma min jaf kemm-il miljun biex l-ewwel jiġu rranġati l-karozzi mbagħad jiġu rranġati t-toroq!

MR SPEAKER: Il-Ministru Ċensu Galea.

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Le, fil- fatt m'hemmx fondi għal dawn it-tip ta' każi.

Kien hemm sensiela ta' domandi li ġew imwieġba min-naħa tal-ministeru fuq dan is-suġġett u l- mistoqsija parlamentari marbuta mar-repairs fit-toroq ġiet interpretata bħala li se jingħataw xi ħlasijiet ta' dan it-tip.

Attwalment il-fondi huma għat-tiswija tat-toroq infushom, pero' jekk ikun hemm ħsarat fil-vetturi dak li jkun jista' jfittex lid-dipartiment għall-ħlasijiet konsegwenzjali.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: M'hemmx fondi imma żgur hemm ħofor fondi fit- toroq!

Il-ministru huwa konxju li fl-ewwel faċċata tal-"Malta Today" tal- ġimgħa deher artiklu li tgħidx kemm fetaħ aptit lin-nies għall-fatt li se jkunu jistgħu jagħmlu claims għal ħsarat fil-karozzi tagħhom minħabba l- ħofor fit-toroq jew it-toroq fil-ħofor?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Naturalment jien konxju ta' dak l-artiklu.

Dan qrajtu u, kif għedt qabel, ir-risposti kif ġew imqiegħda fil-ġurnal ġew spustjati.

KUNSILLI LOKALI - ELEZZJONIJIET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Prim Ministru: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 11920, jista' l-Prim Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tal-formola tan- nomina msemmija fl-istess mistoqsija?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI (Prim Ministru): Il-liġi dwar il-kunsilli lokali ma tagħtix il-fakulta' li nomina ta' kandidat tkun ippubblikata iżda skond regolament 22 (6) tat-tielet skeda ta' l-imsemmija liġi kull elettur jista' jitlob lill-kummissjonarji li jara u jeżamina kull formula ta' nomina aċċettata minnhom.

Għalhekk l-Onor.

Interpellant huwa mistieden imur għand il-kummissjonarju elettorali prinċipali sabiex, jekk jixtieq, jeżerċita dan id-dritt.

ĊELEBRAZZJONIJIET TAL-MILLENNJU - INFIQ

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm intnefqu flus u fiex intnefqu mill-kumitat għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-millennju?

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): Nirriferi għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari nru.

ĊELEBRAZZJONIJIET TAL-MILLENNJU - KUMITAT

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid min kienu l- membri li ffurmaw il-kumitat għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-millennju?

ONOR.

LOUIS GALEA: Il-Membri li jiffurmaw il-kumitat nazzjonali għaċ- ċelebrazzjonijiet tal-Millennju huma:

President Ministru Louis Galea

Membri Ministru Francis Zammit Dimech Ministru Michael Refalo Is-Sur Richard Cachia Caruana Is-Sur Richard Muscat Is-Sur Joseph J. Mifsud Is-Sur Anthony Attard Is-Sur Anton Attard Dr Vicki Ann Cremona Is-Sur Wilfred Kennely Is-Sur Charles Micallef St John Is-Sur John Schranz Is-Sur Charles Stroud Is-Sur Kevin Sciberras

Kap Eżekuttiv Is-Sur Piju Spiteri Segretarju Is-Sur Albert Callus

UE - INDUSTRIJA TAL-MAJJAL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-kondizzjonijiet, regoli, liġijiet u direttivi li trid tkun konformi magħhom l-industrija lokali tal-majjal, qabel u wara li Malta ssir membru ta' l-Unjoni Ewropea?

Liema huma l-kondizzjonijiet ta' l- ambjent li trid tkun konformi magħhom din l-industrija?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Le, ma nistax għax għadhom ma ġewx negozjati.

UE - INDUSTRIJA TA' L-INBID

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra r-regoli, direttivi u liġijiet ta' l-Unjoni Ewropea li jridu jkunu konformi magħhom l-industrijalisti lokali ta' l-inbejjed, qabel u wara li nsiru membri ta' l-Unjoni?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Le, ma nistax għax għadhom ma ġewx negozzjati.

MR SPEAKER: l-Onor.

Bartolo, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: L-Onor.

Zammit qiegħed jgħid li dawn id-direttivi, regoli u liġijiet jistgħu jiġu negozjati min-naħa tal-Gvern Malti?

Jiġifieri l-acquis communautaire ta' l-Unjoni jista' jinbdel fid-dawl tan- negozjati li se jiftħu bejn il-Gvern Malti u l-Kummissjoni Ewropea?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, fil-każ tal-mistoqsija parlamentari 12555 qed nitkellmu dwar l-inbejjed u allura qed nitkellmu dwar l-għeneb.

Li rrid ngħid hu li l-position paper hija lesta - fil-fatt din il-ġimgħa qed isir il-bilateral screening - u wara dan isiru diskussjonijiet ma' dawk kollha konċernati biex imbagħad immorru għan-negozjati.

Wieħed għandu japprezza l-fatt li fejn jidħol il-prodott ta' l-għeneb li jintuża biex isir l-inbid hemm ċerti miżuri li se jiġu mitluba bħal, per eżempju, kemm għandu jkollna area li trid tkun imħawla b'dwieli biex ikollna għeneb biżżejjed għall-produzzjoni ta' l-inbid.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Fid-dawl ta' dak li ntqal s'issa mis-settur tat- tkabbir tad-dwieli u tal-produzzjoni ta' l-inbid f'Malta - kien hemm kumpannija speċifika li għamlet il-kummenti tagħha fuq kif inhi s- sitwazzjoni - u anke fid-dawl li l-ministeru qed jagħmel survey ta' l-art li bħalissa qiegħda għall-koltivazzjoni tad-dwieli, kif jinkwadra dan kollu fid-dawl ta' dak li ntqal s'issa, dejjem jekk hu korrett, li biex ikollna industrija vijabbli tal-produzzjoni ta' l-inbid lokali l-ewwelnett l- industrija lokali trid bilfors tagħsar għeneb imkabbar hawn inkella ma jħalluhx jinbiegħ fil-pajjiżi ta' l-Unjoni?

Biex ikun hemm biżżejjed dwieli ta' għeneb għall-għasir irid ikun hemm ħames darbiet aktar artijiet għad- dwieli milli għandna bħalissa.

Jekk għal kull settur tal-biedja - per eżempju, it-tadam - se jkun hemm l-istess talba, fejn se jkollna din l-art kollha biex ikun hemm tkabbir ta' dawn il-prodotti tal-biedja?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Rigward id-dwieli rrid ngħid li fil-preżent nikkoltivaw madwar 200 hectare, li jiġu madwar 1,900 tomna Huwa kkalkolat li biex ikollna ammont ta' dwieli li jipproduċu ammont ta' għeneb biżżejjed għall-bżonnijiet tagħna rridu nżidu din l-area minn 200 għal madwar 1,000 hectare, li jiġu madwar 7,200 tomna oħra.

Issa d-dipartiment qiegħed ifittex biex jara jekk għandniex area biżżejjed.

Il-problema hija l- limitazzjoni ta' area fil-pajjiż, kif qed jgħid l-Onor.

Membru.

Qegħdin induru l-pajjiż kollu biex naraw fejn hemm area li tista' tintuża għal dan l-iskop tat-tkabbir tad-dwieli biex ikollna iżjed għeneb ħalli nżidu l- produzzjoni ta' l-inbid.

Jekk insibu din l-area ovvjament se nikkoltivawha u ngħadduha lil min huwa mdaħħal f'dan il-qasam.

L-Onor.

Bartolo semma wkoll il-produzzjoni tat-tadam, li hija xi ħaġa differenti.

F'pajjiżna għandna bżonn il-produzzjoni ta' madwar 13,000 tunnellata fis-sena.

Qabel minn kull hectare konna nieħdu madwar 15,000 tunnellata, pero' fl-aħħar staġun id-data li għandna turi li l-produzzjoni minn kull hectare telgħet għal madwar 35,000 tunnellata.

Il-produzzjoni tat- tadam tista' żżidilha l-effiċjenza tagħha anke bil-mod kif jitħawwel it- tadam u minn kif tagħmel is-sistema tad-drip irrigation biex iżżid l- effiċjenza u allura l-ammont ta' produzzjoni.

Iżda nerġa' ngħid li meta niġu għall-għeneb huwa l-oppost.

Jien informat li fil-każ ta' l-għeneb biex dielja tagħtik għenba tajba wieħed ikollu jnaqqas l-ammont ta' għeneb li jieħu minn dik id-dielja.

Jekk dielja tipproduċi ħames kilos, hawn min jaqtgħalha żewġ kilos minnha biex it-tliet kilos li jkun baqa' jkunu ta' kwalita' aħjar għall-għasir.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Il-Ministru għadu kemm qal li bħalissa nkabbru xi 1,900 tomna dwieli meta huwa meqjus li għandna bżonn 7,200.

Peress li ninsabu lejlet li jibdew in-negozjati ma' l-Unjoni Ewropea, u peress li l- applikazzjoni ilha li saret mill-1990, ma jaħsibx il-Ministru li ħallejna daqsxejn tard biex infittxu din l-art kollha meta l-preparazzjoni setgħet saret mill-inqas għaxar snin ilu?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Irrid ngħid li r-regolamenti, il-liġijiet u d- direttivi eżistenti ta' l-Unjoni Ewropea dwar l-inbid kollha se jinbidlu din is-sena.

Ovvjament aħna ilna candidate country minn Diċembru li għadda peress li konna għamilna sentejn fil-friża u ma stajna nagħmlu xejn.

Nixtieq li ma konna qatt f'dak iż-żmien tal-friża għaliex kieku konna nistgħu nibbenefikaw minn ċerti proġetti - bħalma kien is-SAPARD, il-leader one u l-leader two - li kienu jissarrfu f'għajnuna finanzjarja għall-qasam agrikolu.

Kienet dik il-friża li waddbitna fejn waddbitna.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Apparti li ma tantx nifhem fl-inbid ħlief biex nixorbu u li l-friża kultant tagħmel tajjeb għall-għeneb u anke għall- inbid, bejn l-1990 u l-1996 x'passi ħa il-ministeru tal-biedja f'dan il- qasam tat-tkabbir ta' dwieli biex jersaq lejn dak li titlob l-Unjoni Ewropea?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nixtieq kieku li l-oppożizzjoni tieħu sehem fil- laqgħat kollha li jkun hemm dwar l-Unjoni Ewropea għaliex kieku t-tagħrif li hemm jinħareġ iżjed.

Imma rrid ngħid lill-Onor.

Bartolo li fl-1998 l- Unjoni ħarġet regolament li permezz tiegħu ħadd ma seta' jkabbar iżjed dwieli.

Aħna sibna quddiemna din is-sitwazzjoni.

Issa peress li aħna candidate country rridu ninnegozjaw miżuri oħra.

Minħabba ċ-ċokon tagħna nistgħu wkoll nieħdu din il-fakulta' li nkabbru wkoll l-ammont ta' dwieli biex ikollna produzzjoni iżjed tajba.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Is-survey dwar kemm area hemm għat-tkabbir tad- dwieli tlesta?

Jekk le, meta huwa maħsub li se jitlesta?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Is-survey għadu għaddej.

BDIEWA - BOLLA TAS-SIGURTA' NAZZJONALI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien in- numru ta' bdiewa, raħħala u sajjieda li bbenefikaw mill-għajnuna fuq il- bolla tas-sigurta' nazzjonali matul dawn l-aħħar ħames snin?

X'se tkun il- pożizzjoni tal-bdiewa, raħħala u sajjieda rigward dan il-benefiċċju wara li nsiru membri ta' l-Unjoni Ewropea?

ONOR.

NINU ZAMMIT: In-numru ta' bdiewa, raħħala u sajjieda li bbenefikaw mill-għajnuna fuq il-bolla tas-sigurta' nazzjonali matul dawn l-aħħar ħames snin huwa kif ġej:

|1994 |1122 | |1995 |1164 | |1996 |1159 | |1997 |1302 | |1998 |1219 |

Ir-regolamenti ta' l-Unjoni Ewropeja dwar l-agrikoltura ma jaffettwaw bl- ebda mod dan il-beneficcju.

Rigward is-sajjieda dan il-beneficcju jrid jiġi nnotifikat lill- Kummissjoni Ewropea.

PULIZIJA - IMWIET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 12097 bl-informazzjoni li tkopri s-sena sħiħa?

ONOR.

TONIO BORG: Dwar it-tagħrif mitlub għall-perijodu mill-1 ta` Jannar ta` l-1999 sat-13 ta` Diċembru 1999, nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li jien tajt għall-mistoqsija parlamentari Nru. 12097, filwaqt li għal perijodu mill-14 sal-31 ta` Diċembru, 1999 ninsab informat li l-imwiet fatali li seħħew kienu 2 u ġraw kawża ta` inċidenti tat-traffiku.

DJAR - KERA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: B'riferenza għall- korrispondenza ta' l-20 ta' Marzu, 1999 dwar RO53497, peress li l-familja in kwestjoni rrapportat dħul ta' Lm4,680.95 flok dħul ta' Lm4,458.94, jista' l-Viċi Prim Ministru jinfurmana għaliex din il-familja li rrapportat qligħ ta' Lm232 fuq is-sentejn ta' qabel ġiet mitluba tħallas il-kera ta' Lm469 flok Lm181 li kienet tħallas qabel?

Peress li l-familja ma taffordjax dawn l-ispejjeż, jista' jinvestiga biex tinsab soluzzjoni?

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni) (f'isem l-Onor.

Lawrence Gonzi): Jien informat li s-sussidju fuq il-kera tal-post indikat hu korrett u nħadem skond il-kuntratt iffirmat mill-inkwilin meta ngħata l-post.

Niġbed l-attenzjoni ta' l-Onor.

Membru li d-dħul dikjarat ma jaqbilx maċ- ċifri kkwotati f'din il-mistoqsija.

PITKALIJA ĊENTRALI - ĦXEJJEX/FROTT

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformana x'kienu l-varjetajiet ta' ħxejjex u frott li ddaħħlu fil-pitkalija ċentrali matul l- 1999?

X'kien it-tunnellaġġ u l-prezz medju?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba.

TURIŻMU - VETTURI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO (f'isem l-Onor.

Rita Law) staqsiet lill- Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm jammontaw in-numru ta' vetturi li ġew mogħtija permezz ta' donazzjoni lill-ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħtu mill-1987 sa l-1996?

Jista'jgħid x'tip ta' vetturi jew marka huma?

Minn min ġew mogħtija?

F'liema sena ġew mogħtija?

ONOR.

MICHAEL REFALO (Ministru għat-Turiżmu): Ninsab informat li ma ngħatat l-ebda vettura b'donazzjoni lill-ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħtu bejn il-perjodu msemmi fil-mistoqsija.

Jekk l-Onor Membru taf b'xi ħadd li jixtieq iwettaq dan il-ġest ġeneruż nistedinha tlaqqagħni miegħu!

MR SPEAKER: Grazzi. il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu issa għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI (Prim Ministru): Mr Speaker, inqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi f'liema dipartiment/ministeru kienu jaħdmu l-impjegati tal-gvern li matul l-1999 ittieħdu passi dixxiplinarji kontriehom minħabba assenteiżmu minn fuq il-post tax-xogħol, bi tweġiba għall- mistoqsija parlamentari numru 12775.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Louis Galea.

ONOR.

LOUIS GALEA: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi tagħrif dwar membri li jifformaw l-istaff akkademiku ta' l- Universita' ta' Malta li huma impjegati fuq bażi permanenti, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 12770; u

f'isem il-Viċi Prim Ministru nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar vetturi li ngħataw permezz ta' donazzjoni lil dipartimenti, korporazzjonijiet u entijiet oħra li jaqgħu taħt id- dekasteru tal-Ministru għall-Politika Soċjali bejn l-1987 u l-1996, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 12730;

Tabella li turi l-grad li kellhom gradwati li matul l-1999 kienu qed jirreġistraw għax-xogħol, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 12771; u

Kopja tal-kuntratt ta' impieg tas-Sur Joseph Gerada ma' l-Aġenzija Sedqa, iffirmat fl-1 ta' Diċembru 1993, u kopja tal-kuntratt ta' impjieg ta' l-istess persuna mal-Programm Ħidma Soċjali (SWDP) iffirmat fit-30 ta' Diċembru 1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 13032.

MR SPEAKER: Grazzi. il-Ministru Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi l-ġeneru tal-ħwienet li liċenzja tal-pulizija għalihom ħarġet matul l-1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 12774.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Zammit.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar l-ammont u l-prezz medju ta' ħxejjex u frott li ddaħħlu fil-pitkalija ċentrali matul l-1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 12559; u

f'isem il-Ministru tas-Saħħa nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra

Tagħrif dwar pilloli out-of-stock fl-ispiżeriji tal-gvern fl-20 ta' Jannar 2000, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 12988.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

RIŻOLUZZJONI DWAR GĦOTI B'ĊENS LILL-MIDI plc TA' ART F'MANOEL ISLAND U TIGNE'

Ikompli mill-24 ta' Jannar, 2000

MR SPEAKER: L-Onor.

Buhagiar huwa in possession u jista' jkompli bl- intervent tiegħu.

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR: Mr Speaker, nibda biex nagħti resume' ta' dak li għedt il-bieraħ ħalli mbagħad inkun nista' nkompli fuqu.

Il-bieraħ bdejt billi tajt l-istorja ta' kif żviluppa dan il-proġett - mhux matul dawn l- aħħar għaxar snin imma matul dawn l-aħħar 15-il sena - u għedt kif il-ħsieb tal-proġett kien beda għal ħabta fis-snin 1985/86 taħt l-amministrazzjoni Laburista ta' Dr. Carmelo Mifsud Bonnici.

Imbagħad dan tkompla taħt l- amministrazzjoni Nazzjonalista, meta nħarġet call for interested parties mill-ministru nkarigat mill-korporazzjoni tal-MDC, li dak iż-żmien kien l- Onor. John Dalli, u wara kien ħareġ development brief li jirrigwarda l- iżvilupp ta' Manoel Island flimkien ma' Tigne' Point.

Peress li fuq Manoel Island kien hemm bżonn ta' ċertu ammont ta' xogħol ta' restawr u dak ix-xogħol trid ħafna flus għalih u ma jirrendix daqshekk, l-iskop tal-gvern dakinhar kien li dawn jikkombinahom flimkien ħalli l- proġett kollu kemm hu jkun aktar feasible ekonomikament.

Dik il-call for tenders ħarġet fuq ċerti kriterji pjuttost preċiżi.

Dawn kienu kriterji li l-ewwelnett kienu jindikaw eżatt x'tip ta' proġett kellu jsir u kienu jindikaw ukoll il-preferenza u x-xewqa li l-gvern ried jagħti lil dawk il- consortia li b'xi mod ikollhom minnhom infushom rappreżentanza ta' investiment barrani.

Effettivament saret l-adjudication ta' dawn il- consortia u l-consortium MIDI, li dakinhar ma kienx għadu ffurmat imma kien għadu in formation, ħarġitlu l-letter of intent.

Jien kont bdejt il-kritika tiegħi minn hawnhekk meta għedt: Isma' waħda mill-affarijiet li ġraw fil-frattemp kienet li n-natura tal-proġett hekk kif kien propost fid-development brief inbidlet b'mod drastiku, u dan għaliex bla dubbju l-proġett kif maħsub fid-development brief kien proġett b'għanijiet primarjament turistiċi.

Dan jidher ċar għax il-brief kien qiegħed iħares lejn żvilupp ta' madwar erba' jew ħames lukandi - li b'kollox kellu jkollhom madwar 2,000 sodda u numru relattivament żgħir ta' residentail units.

Minn dakinhar 'l hawn il-proġett żviluppa f'wieħed li huwa purament residenzjali u kummerċjali fis-sens ta' retail.

Tkellimt ukoll fuq il-mod ta' kif żviluppa l-proġett flimkien mal- planning authority min-naħa tal-promoturi tiegħu, biex illum għandna proġett li kważi kważi neħħa l-lukandi kollha li kellhom isiru - anzi ħalla waħda fuq Tigne' Point ta' madwar 600 sodda - u żied in-numru ta' residenzi b'mod sostanzjali.

Illum qed nitkellmu fuq madwar 1,000 residential unit u barra minn hekk żdied ukoll l-ammont ta' spazju kummerċjali.

Ovvjament imbagħad kellu bilfors jiżdied l-ammont ta' parking facilities għax hekk hu rikjest mill-awtorita' ta' l-ippjanar.

Issa meta għandek bidla tant radikali fin-natura tal-proġett kważi kważi wieħed qiegħed jgħid li qed nitkellmu fuq proġett li huwa totalment differenti minn dak kif maħruġ fid- development brief fl-1993.

Huwa proġett differenti minn dak li ffirmaw għalih il-MIDI u allura bilfors tasal għall-konklużjoni għaliex inħasset il- ħtieġa li dan il-proġett kellu jittella' hawnhekk quddiem dan il-parlament għal diskussjoni aktar wiesgħa milli forsi niddiskutuh f'kumitat żgħir ta' ħamsa jew sitta min-nies.

Mr. Speaker, il-bieraħ tkellimt ukoll dwar il-consortium MIDI nnifsu u wrejt id-differenza bejn il-components tal-consortium kif kienu ssottomettew ruħhom fil-brief u l-consortium kif konna sibnieh aħna fl-1996 meta konna tlajna fil-gvern.

Effettivament meta fl-1993 kienet ġiet iffirmata l-letter of intent, il-consortium kien iffurmat b'mod maġġoretarju minn shareholding barrani.

Kien hemm żewġ kumpanniji Taljani, il-COGEFAR u l-Pininfarina, li bejniethom kellhom 55% ta' shareholding tal- consortium u kien hemm ukoll shareholding Malti magħmul mill-kumpannija MGH, Mizzi u Gasan & Hili li bejniethom kellhom 45% tas-shareholding.

Matul is-snin rajna li prattikament l-investiment barrani li kellu jsir permezz ta' dawn ix-shareholders spiċċa kollu.

Fl-1996 - u anke llum - konna qegħdin f'pożizzjoni li l-uniku investiment barrani li fadal kien investiment nominali tad-ditta Pininfarina ta' 1%, jiġifieri minn 55% investiment barrani spiċċajna b'1% biss.

Hawnhekk jien għamilt l-argument fejn għedt: Ġaladarba dakinhar il- gvern kien indika b'mod mill-aktar ċar li kien qiegħed jagħti preferenza lil dawk il-consortia li kellhom shareholding barrani, allura kif illum ġejna f'sitwazzjoni fejn qed niddiljaw ma' consortium li fit-total tiegħu huwa kollu Malti?

Għedt ukoll li b'dan il-mod ma rrid nitfa' l-ebda dawl ikrah fuq il-komponenti Malti ta' dan il-consortium, anzi għandi fiduċja kbira fihom, pero' jien naħseb li f'dan il-pajjiż għandna bżonn li ndaħħlu l-investiment barrani.

Issa l-investiment barrani ma ndaħħluhx billi nqabbdu operaturi jew project managers barranin imma ndaħħluh billi nħajru lill-barranin jinvestu f'pajjiżna.

Waħda mid-diffikultajiet li kellu gvern Nazzjonalista - u għad għandu sal-lum - hi kif se jattira investiment barrani lejn pajjiżna.

Din hija diffikulta' li rriżultat matul kemm din il- leġislatura kif ukoll fil-leġislatura nazzjonalista ta' qabel.

Issa għaliex huwa importanti li nattiraw l-investiment barrani lejn pajjiżna?

Apparti l-fatt li l-investiment barrani jagħti lil pajjiżna l-fiduċja internazzjonali li għandu bżonn, ħalli l-ekonomija tagħna tkun tista' timxi aktar 'il quddiem, jien infakkar li ħafna pajjiżi jiftaħru bl-investiment barrani li kull sena jidħol f'pajjiżhom.

Allura jiena nistaqsi: Għaliex aħna għandna din id-diffikulta' biex nattiraw dan l-investiment lejna?

Forsi waħda mir-raġunijiet għal din il-diffikulta' tawha l-istess consortium MIDI meta huma ppreżentaw rapport dwar kif żviluppa l-proġett.

Dawn qalu li l-barranin li kellhom magħhom qatgħu qalbhom għax dan il- proġett ilu ġej snin twal u huma ma kenux lesti joqogħdu jistennew lilna.

Ċertament huma mhux se joqogħdu jistennew għax l-investiment barrani jista' jitpoġġa f'kwalunkwe parti tad-dinja u m'hemm l-ebda raġuni valida għalfejn għandu jiġi Malta.

Allura jien ngħid: Ejjew inħarsu bis-serjeta' lejn din il-problema.

Anke minn dan il-kuntratt li qed inħarsu lejh illum jidher ċar li għandna problema f'dan il-pajjiż biex nattiraw investiment barrani għallinqas fil-qasam ta' l-iżvilupp fisiku ta' pajjiżna.

U huwa fatt li meta gvern Nazzjonalista jipprova jġib investiment barrani lejn pajjiżna qed isib diffikulta'.

Għalhekk ejjew nippruvaw insolvu l-problemi li hemm.

Ara meta l-gvern Laburista preċedenti kien se jagħmel l-iżvilupp tal- Kottonera, il-konsorzja li tefgħu t-tenders kollha kellhom magħhom investituri barranin.

Ma kienx hemm diffikulta' li dawn isibu investituri barranin u donnu din hija problema għall-gvern Nazzjonalista biss.

Meta jkun hemm amministrazzjoni Laburista ma jkollniex din il-problema.

Mr Speaker, nerġa' nirrepeti li hemm bżonn li l-gvern Nazzjonalista jfittex ir-raġunijiet għaliex m'aħniex qegħdin niġbdu biżżejjed investiment barrani lejn pajjiżna f'dan il-qasam.

Dan huwa importanti għaliex jekk aħna rridu niżviluppaw lil pajjiżna fiżikament b'mod serju, b'mod professjonali u b'mod modern kif naraw isir f'pajjiżi oħra wieħed bilfors għandu bżonn lil dawn in-nies għax dawn ikollhom outlook differenti lejn l- iżvilupp f'pajjiżna.

L-investituri lokali ħafna drabi jħarsu b'lenti pjuttost limitata lejn l-iżvilupp u lejn dak li għandu bżonn isir u l- barrani jħares ftit differenti.

Jiena ċert li f'dan il-każ partikolari l- investiment barrani ma ġiex mhux minħabba xi nuqqas partikolari tal- consortium, anzi il-consortium taw diversi rappreżentazzjonijet lil diversi azjendi barranin li kienu potenzjalment interessati f'dan il-proġett, imma minkejja dan xorta waħda ħadd ma wera l-interess li jingħaqad fl- investiment ta' dan il-proġett.

Jidher ċar li aħna għandna bżonn inħarsu bis-serjeta' lejn din is-sitwazzjoni jekk verament nemmnu - u jien naħseb li aħna lkoll nemmnu - fil-bżonn li nġibu investiment barrani lejn Malta.

Hemm bżonn nirrealizzaw li dan it-tip ta' investiment jista' jsir fid- dinja kollha u jekk m'aħniex se nagħmluha aktar faċli fis-sens li naqtgħu l- burokrazija li ħafna drabi nogħxew fiha f'dan il-pajjiż, b'mod partikolari l-gvern, m'għandna l-ebda ċans li nġibu dan it-tip ta' investiment lejn pajjiżna.

Mr Speaker, it-tielet differenza li kien hemm fil-letter of intent ma' dak li aħna ħsibna fl-1996 kienet li fil-letter of intent kien hemm kondizzjoni partikolari li m'hijiex kondizzjoni importanti ħafna imma ta' min isemmiha.

Qed nirriferi għal-kondizzjoni numru 13 tal-letter of intent li kienet tgħid li l-gvern kien se jipprova jneħħi t-tenants kollha eżistenti b'tali mod u manjiera li l-post jingħata b'vacant possession lill- consortium.

Qiegħed jgħid li lest li jagħmel dan a spejjeż tal-consortium provided li l-ispejjeż ma jaqbżux it-Lm3 miljun.

Issa fiċ-ċirkostanzi tal- lum aħna nafu li attwalment l-ispejjeż se jaqbżu it-Lm3 miljun.

Hawnhekk qed nikellmu fuq cost ta' Lm5.75 miljun għar-relocation u l-expropriation neċessarja.

Irrid ngħid ukoll li ma jidher imkien li dawn il-costs - għallinqas Lm3 miljun minnhom - se jiġu a burden fuq il-consortium u mid- dehra l-gvern se joħroġ il-flus kollha hu.

Din veru li m'hijiex xi ħaġa kbira ħafna pero' forsi l-ministru fil-winding-up tiegħu jkun jista' jitkellem fuq din u jgħidilna kif f'daqqa waħda minn Lm3 miljun iċ-ċifra nbidlet għal kważi Lm6 miljun.

Mr Speaker, il-bieraħ jien tkellimt ukoll dwar dak li għamel gvern Laburista minħabba li l-ministru qatt ma jsemmieh.

Fit 22 xahar li għamel fil-poter gvern Laburista ħadem sabiex iġib dan il-proġett 'l quddiem u fl- istess ħin jassikura li l-gvern, u allura l-pajjiż, ikollu l-aħjar return minnu.

Fost affarijiet oħra jien semmejt il-fatt li dakinhar il-gvern Laburista, bis-saħħa ta' l-Onor.

Charles Mangion, li kien inkarigat minn din il-biċċa xogħol, kien irnexxielu jagħmel tliet affarijiet li kienu ta' ċerta rilevanza.

L-ewwelnett kien irnexxielu jtella' l-valur taċ-ċens minn Lm600,000 fis-sena għal Lm1,050,000 fis-sena, jiġifieri kważi d-doppju ta' dak li kien hemm, liema somma kellha titla' għal Lm1,200,000 fis-sena 2051.

Din fl-opinjoni tiegħi hija waħda mill-aktar affarijiet importanti li kienet saret.

L-oħra kienet li l-valur tal-premium li kellu jħallas il- consortium lill-gvern minn Lm28 miljun tela' għal Lm40 miljun.

Anke hawnhekk wieħed jara li gvern Laburista dakinhar ġab deal aħjar min-naħa tal-consortium.

It-tielet ħaġa li kienet ġiet innegozjata kienu żewġ aspetti tal-vacant possession, fejn ridna li jitneħħew dawk l-azjendi li kienu qed joperaw fuq is-sit in kwestjoni.

Waħda kienet il-Medserv, li konna għamilna l-arranġamenti biex din tiġi allokata fil-freeport; u l-oħra kienet il-Manoel Island yacht repair yard u f'dan il-każ il-consortium aċċetta li dawn jiġu integrati fil-proġett innifsu.

Mr Speaker, ovvjament apparti diversi aspetti oħra, li forsi jitkellem aktar fid-dettal dwarhom il-kollega tiegħi l-Onor.

Mangion, dawn kienu t- tliet aspetti l-aktar importanti li twettqu matul dak iż-żmien.

Barra minn hekk il-gvern laburista kien laqa' t-talba tal-consortium biex is-sit jingħata fuq titolu perpetwu ħlief ovvjament għall-fdalijiet u bini storiku - li ma jistax jingħata b'dan il-mod - u l-ispazji pubbliċi li kellhom jerġgħu lura għand il-gvern hekk kif dawn jitlestew.

Din kienet il-ħidma li kien wettaq il-gvern Laburista fi 22 xahar.

Ovvjament minn dakinhar 'l hawn baqgħu għaddejjin id-diskussjonijiet u waħda mill-affarijiet importanti li konna tlabna u li saret matul dawk it-22 xahar kienet li ningħataw xi tip ta' evidenza li l-consortium kellu l-finanzi neċessarji sabiex jara li dan il-proġett jista' jimxi 'l quddiem b'mod sostnut.

Effettivament meta għamilna din it-talba sibna li fil-consortium kien hemm żewġ promoturi li ma kenux jistgħu jagħtu din it-tip ta' prova, u għalhekk inħarġu 'l barra mill-consortium u ġew replaced b'żewġ membri ġodda li min- naħa tagħhom taw evidenza li kellhom fondi biżżejjed sabiex jikkontribwixxu għall-iżvilupp sostnut ta' dan il-proġett.

Mr. Speaker, dakinhar konna qed nitkellmu fuq proġett li kellu jieħu medda ta' bejn tmienja u għaxar snin.

Sadattant inbidel il-gvern u gvern Nazzjonalista, tramite l-Ministru Francis Zammit Dimech, kompla jinnegozja fuq dak li sab li kien ġie negozjat mal-consortium minn gvern Laburista preċedenti u b'hekk illum għandna l-kuntratt li għandna quddiemna.

Mr. Speaker, l-iktar punt li jħobbu jsemmu n-naħa tal-gvern huwa li huma rnexxielhom jinnegozjaw li titneħħa l-klawsola li permess tagħha l- consortium kien se jingħata t-titolu fuq ċens perpetwu għal 99 sena.

Meta wieħed jifli eżattament it-termini tal-kuntratt isib li huwa veru li t- terminu perpetwu tneħħa u floku ġiet għal 99 sena, imma mbagħad iddaħħlet klawsola li permezz tagħha d-99 sena jistgħu jiġu maqluba f'ċens perpetwu fil-każ ta' units residenzjali.

MR SPEAKER: Onor. Buhagiar, ippermettili ninterrompik għax skada l-ħin u għandek bżonn leave of House biex tkompli.

Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR: Nirringrazzja lill-Kamra kollha.

Meta wieħed jiftakar li l-proġett illum kollu kemm hu huwa bbażat fuq units residenzjali, wieħed allura jifhem li din il-faċilita' ngħatat kważi għall- proġett kollu ħlief għal dak l-ispazju li se jintuża b'mod kummerċjali.

Meta imbagħad aktar u aktar wieħed jara l-mod kif inqaleb minn 99 sena ċens għal wieħed perpetwu, wieħed jifhem li anke hawnhekk il-gvern, fl- opinjoni tagħna, ħa a very bad deal għax kulma hemm biex wieħed jaqleb minn titolu ta' 99 sena għal wieħed perpetwu huwa biss li jħallas l- awdemju, jiġifieri jħallas sena ċens.

U aħna għedna: Dan hu il-fuss kollu li kien qiegħed jagħmel il-gvern Nazzjonalista meta kien qed jgħid li ta ċens għal 99 sena u mhux ċens perpetwu?

Anke kieku stess il-gvern emmen f'dak li kien qiegħed jgħid li aħna konna se nagħtu l-proprjeta' b'ċens limitat ta' 99 sena u mhux perpetwu, u anke kieku stess il-consortium insista li jaqlibha perpetwu, aħna konna nirraġunaw li l-gvern għandu jitlob xi tip ta' kumpens ħafna aktar minn sena ċens.

Sur President, jien irrid infakkar li mbagħad meta jinqaleb perpetwu wieħed jista' jifdiha by outright purchase.

Ħafna drabi biex nies li jkunu joqogħdu fi djar tal-Knisja jaqilbu ċens ta' ftit ċenteżmi għal ċens perpetwu jew inkella by outright purchase, jintalbu eluf kbar ta' liri u din il-ħaġa turi kemm dan tal-gvern ha a bad deal.

Jien kelli klijenti li talbuhom Lm6,000 jew Lm10,000 biex ċens temporanju ta' xi 10c fis-sena jaqilbuh perpetwu.

Meta jara dan, wieħed jifhem kemm aħna bħala pajjiż qegħdin nieħdu bad deal b'dan it-tip ta' arranġament li għamel il-gvern.

U meta tkellimna fil-kumitat tal-Kamra aħna għamilniha ċara li ma naqblux ma' dak il-mekkaniżmu.

Ovvjament ma konniex se nagħmluh a breaking point tal- kuntratt imma rridu nirreġistraw in-nuqqas ta' qbil għall-mod kif sar id- deal min-naħa tal-gvern mal-consortium biex ingħata din il-faċilita'.

Wieħed imbagħad irid iqis ħaġ'oħra.

Meta wieħed jiġi biex jara l-ammont ta' ground rent li ġie miftiehem minn gvern Nazzjonalista mal-consortium, wieħed isib li l-consortium argumenta - u jien fuq din ma rrid bl-ebda mod nifitehem li qed nikkritika l-consortium għax jieħu ħsieb l-interessi tiegħu - li jrid trid jitnaqqas l-ammont ta' ċens ġaladarba ċ-ċens mhux se jingħatalu perpetwu imma għal 99 sena.

Effettivament l-ammont ta' ċens tnaqqas minn Lm1,050,000 għal Lm840,000, jiġifieri kważi Lm200,000 fis-sena inqas.

Dan ġara minħabba t-tip ta' mekkaniżmu li daħħal il-gvern, li huwa mekkaniżmu li bħala pajjiż lanqas jirrendilna.

Ta' min ngħid ukoll li taħt il-ftehim li kien sar min gvern laburista permezz ta' l-Onor.

Charles Mangion, il-pajjiż kien se jdaħħal Lm1,200,000 fis-sena 2051 u issa se ndaħħlu biss Lm960,000.

Hawnhekk wieħed jifhem li l-consortium argumenta mal-gvern li għax issa mhux se jingħata ċ-ċans li jkollu ċens perpetwu allura hemm bżonn li jitbaxxa l- ground rent.

L-ammont taċ-ċens tbaxxa u tbaxxa b'mod mill-aktar drastiku b'Lm200,000 fis-sena, meta fl-istess ħin il-consortium ingħata l-fakulta' biex biex dan iċ-ċens jaqilbu minn 99 sena għal wieħed perpetwu.

Meta tqabbel dawn it-tnejn flimkien li d-deal li ngħata mill-gvern f'dan il-każ m'huwa deal tajjeb xejn.

Aħna jidhrilna li huwa deal li effettivament se jtellef il-flus lill-kaxxa ta' Malta.

Dan qed jiġri fi żmien meta qed nagħmlu enfasi dwar il-bżonn li nżidu d-dħul fil-kaxxa ta' Malta imma hawnhekk mid-dehra din il-ħaġa m'għamilnihiex.

Apparti mill-ground rent u t-terminu taċ-ċens, kien hemm ukoll il- parametru tal-premium li kien se jitħallas il-gvern.

Il-kollega tiegħi kien innegozja premium ta' Lm40 miljun li kellu jitħallas mill-consortium lill-gvern.

Huwa veru li din inżammet minn dan il-gvern imma minkejja l- ħafna ftaħir tal-Ministru Zammit Dimech dwar kemm se jirrendilna dan il- proġett, ma' l-iffirmar tal-ftehim il-pajjiż se jieħu biss Lm200,000 minn dawn l-Lm40 miljun.

Min-naħa l-oħra meta l-gvern jiffirma dan il-kuntratt joħroġ mill-ewwel somma sostanzjali b'madwar Lm11 miljun biex iwettaq l- obbligi li daħal għalihom bħar-reallocation u l-expropriations u ħalli tinbena l-link road li hija importanti wkoll.

Mela d-deal hawnhekk huwa li naqqasna ċ-ċens, se ndaħħlu premium żgħir u se noħorġu premium ħafna akbar.

Issa huwa veru li fil-long run il-gvern se jdaħħal dak il-premium imma fix-short term għallinqas ma jidhirlix li l-gvern mar tajjeb.

Mr. Speaker, l-Onor.

Zammit Dimech - għallinqas kif kien irrapportat fil- gazzetti llum - għandu ħabta jfajjar ċifri bla ma jispjegahom.

Per eżempju, f'"in-nazzjon" tal-lum irrapportaw li l-ministru qal li dan il-proġett se jiġġenera 2,730 impjieg.

Jiena fittixt fid-dokumenti kollha li għandi quddiemi, inkluż dawk li pproduċew il-MIDI, u l-ikbar ċifra ta' nies li huma semmew li se jkunu impjegati hija ta' 1,200.

Jiena ma nafx kif ġiet din iċ-ċifra ta' 2730.

(Interruzzjonijiet) Jien ma nafx kif ċerti ċifri jagħmluhom!

Jiena napprezza l-ottimiżmu li għandu l-ministru pero' naħseb li rridu nkunu ftit realistiċi wkoll fid-diskors li ngħidu.

Jekk aħna nafu li l-consortium stess qed jgħid li meta dan il-proġett se jimpjega 1,200 ruħ m'għandniex ngħidu li se nimpjegaw 2,730 ruħ!

Mr Speaker, jien ma nistax nifhem kif dawn l-affarijiet jingħadu.

Meta jsir hekk inkunu qegħdin nimmislidjaw il-Kamra.

Effettivament f'dan il-kuntratt li għandna quddiemna kien hemm affarijiet oħra li aħna ma qbilniex fuqhom u jkun tajjeb jekk wieħed isemmihom, u fost dawn l-affarijiet hemm il-kwestjoni tal-casino.

Huwa veru li anke fi żmien l-amministrazzjoni preċedenti kienet saret talba mill-konsorzju biex jingħata faċilita' li tinħariġlu liċenzja biex ikun jista' jagħmel casino fuq Manoel Island, iżda din it-talba aħna dejjem irreżistejniha għaliex dehrilna li ma kienx il-waqt li tinħareġ liċenzja oħra.

Aħna għedna li dan il-pajjiż għandu jkollu policy waħda fuq casinos għax diġa' hemm żewġ liċenzji f'Malta, waħda tad-Dragonara u l-oħra għall- casino li hemm fin-New Dolmen Hotel.

Forsi hemm ukoll il-possibbilta' li tinħareġ liċenzja oħra ġewwa Għawdex.

Fil-fatt konna ħriġna stqarrija fuq dan.

Minn dakinhar 'l hawn qbadna u ħriġna liċenzja b'pagament wieħed ta' Lm100 lil casino tal-Kottonera u issa għandna casino ieħor bħala parti minn Manoel Island li se noħorġulu liċenzja wkoll bi ħlas nominali ta' Lm100.

Jiġifieri dan iż-żmien liċenzja ta' casino tinxtara b'Lm100!

Din assolutament ma naqblux magħha u żgur li m'hijiex ħaġa li nħossu li għandha ssir.

Parametru ieħor li aħna ma qbilniex miegħu kif inhu mniżżel f'dan il- kuntratt huwa dwar kif ħarġu phased ix-xogħlijiet.

Il-bieraħ għamilt riferenza wkoll fuq dan.

Meta tkellem il-Ministru Zammit Dimech u anke meta tkellimna aħna meta konna fil-gvern dejjem tkellimna fuq proġett li kellu jieħu medda ta' bejn tmiena u għaxar snin.

Issa fil-kuntratt qed insibu li dan jista' jieħu sa massimu ta' 23 sena.

Imkien fid-dinja ma ssib proġetti li jieħdu 23 sena, Mr Speaker!

Meta ngħidu dawn l-affarijiet inkunu qed nidħku bina nfusna, qed nidħku bin-nies u qed inġiegħlu lin-nies jidħku bina.

Lanqas The Great Man-Made River tal-Libja ma ħadet 23 sena biex saret!

Normalment inti tippjana għal massimu ta' għaxar snin, għal tul ta' ġenerazzjoni, għax lanqas trid tikkommetti lill-ġenerazzjoni ta' warajk bid-deċiżjonijiet tiegħek.

Jekk tagħmel hekk dan żgur li ma jkunx żvilupp sostennibbli.

Dan ifisser żewġ affarijiet, ċioe' li l-promoturi m'għandhomx fiduċja fil- proġett tagħhom - u allura qed jitolbu ż-żmien ħalli jkunu ċerti li jkunu jistgħu ikomplu dan il-proġett permezz tal-bejgħ li hemm - u jfisser ukoll li dawk il-komunitajiet kollha li jmissu mal-proġett for the next 23 years se jkunu affettwati mix-xogħlijiet li se jsiru kemm fuq Manoel Island u kemm fuq Tigne'.

Jien jidhirli li dan m'huwiex sewwa.

Jekk hemm xi ħaġa li jien inħoss li żgur m'hijiex sewwa f'dan il-proġett huwa l-phasing tax- xogħlijiet.

Aħna qatt m'għandna nagħtu ċans li xi ħadd jagħmel proġett fuq medda tant twila ta' snin.

B'dan il-mod qegħdin nikkommettu 'l- ġenerazzjonijiet ta' warajna b'dan il-proġett u mhux fair li aħna nagħmlu dan.

Apparti minn hekk anke l-liġijiet tal-pajjiż se jkunu tbiddlu sa dakinhar.

Aħna per eżempju nafu - u dan jafu anke l-Ministru Tonio Borg, li huwa inkarigat mill-planning authority - li l-istructure plan suppost li jkun rivedut kull għaxar snin massimu.

Il-leġislazzjoni ta' l-ippjanar suppost se nirreveduha - anzi missna diġa' irrevedejnieha u nittama li nirreveduha ma ndumux - u allura proġett simili ma' jistax jiddependi fuq dawn it-tip ta' liġijiet ta' l-iżvilupp meta dawn jistgħu jinbidlu.

Mr. Speaker, nixtieq insemmi kwestjoni għax fil-passat saret ħafna kritika fuq il-proġett tal-Kottonera meta kien tressaq mill- amministrazzjoni Laburista.

Waħda mill-affarijiet li laqtitni f'dan il- kuntratt hi li l-gvern se jieħu lura l-areas pubbliċi mingħand il- consortium biex jieħu ħsiebhom hu, pero' qiegħed jintrabat mal-consortium li mhu se jagħti dritt lil ħadd ħlief lill-consortium jew lis-sussidjarji tiegħu sabiex ipoġġu mwejjed fejn ibiegħu l-ġelati, il-karawett, ir-ruġġata jew l-imqaret.

Il-membri tal-consortium biss kemm fuq Manoel Island kollha u kemm fuq Tigne' Point kollu jkollhom dritt li jbiegħu dawn l-affarijiet.

Din qegħda miktuba bħala waħda mill-klawsoli ta' dan il-kuntratt u nixtieq li l-ministru jikkummenta fuqha.

Qed ngħid dan għax meta huma kienu fl- oppożizzjoni u konna qegħdin niddiskutu l-proġett tal-Kottonera, l-istess ministru tgħidx kemm fetaħ idejh u qal li huwa skandlu li ħadd ma jista' jixtri u jbigħ il-karawett f'Sant Anġlu.

Issa hawn għandna klawsola 12(3) li tgħid hekk:

"It is further agreed between the parties that no similar rights shall be granted by the government to other persons in respect of the public areas".

Issa jien m'iniex qed nargumenta li naqbel jew li ma naqbilx ma dan, imma qed nuri l-ipokrezija tan-naħa l-oħra meta qed użat l-istess tip ta' kondizzjoni li uża l-gvern Laburista preċedenti fuq il-proġett tal- Kottonera.

Mr Speaker, il-breaking point ta' dan il-kuntratt kif narawha aħna hija l- kwestjoni tal-ħlas tal-boll.

Dan il-kuntratt, bħall-kuntratti kollha li ressaq il-gvern Nazzjonalista f'din il-Kamra permezz ta' riżoluzzjoni parlamentari, qed jerġa' jeżenta mill-ħlas tat-taxxa tal-boll taxxa li tammonta għal aktar minn Lm3 miljun.

Din aħna din ma nifhmuhiex għax illum il-ministru tal-finanzi qed jinsisti - u korrettement - li kulħadd huwa dovut u tenut li jħallas it-taxxi.

Meta persuna tmur biex tixtri dar anke mingħand il-housing authority trid tħallas it-taxxa tal-boll lill-gvern, imbagħad niġu hawn u lil dawn l-irjus il-kbar niffrankawlhom Lm3 miljun taxxa tal-boll.

Hawnhekk qed ngħidu li lil dawn l-imsieken għandna ngħinuhom ftit billi nagħtuhom rigal ta' Lm3 miljun u niffrankawlhom it- taxxa.

Hekk qegħdin nagħmlu, u dan huwa messaġġ politiku mill-aktar skorrett fiċ-ċirkostanzi li jinsab fih pajjiżna llum.

Skorrett għall-aħħar għax qegħdin ngħidu lin-nies: Isma', jekk inti b'saħħtek tista' tagħmel kollox, anke tista' tinħafirlek it-taxxa iżda jekk inti żgħir trid tħallas it-taxxa sa l-inqas 1c.

Sewwa, għax dan il-consortium hu magħmul min-nies kbar f'dan il-pajjiż u allura għandu set ta' regoli għalih!

Aħna ma naqblu xejn ma' din il-ħaġa, speċjalment fiċ-ċirkostanzi tal-pajjiż illum meta l-ministru tal-finanzi qed jinsisti fuq il-ġbir tat-taxxa.

Aħna nifhmu li l-ħlas ta' taxxa ta' Lm3 miljun kif issir il-firma tal- kuntratt jista' jpoġġi burden finanzjarju kbir fuq il-consortium, imma aħna konna lesti li nitkellmu magħhom li t-taxxa jħallsuha fuq medda ta' snin biex ma tgħabbihomx b'piż finanzjarju ieħor.

Din nifhmuha, imma lanqas din ma ried jagħmel il-gvern preżenti.

Meta konna qed nitkellmu fil-kumitat tal- Kamra aħna għedna dan kollu imma l-gvern ma riedx jisma'.

Fil-fatt meta ressaqna l-kuntratt erġajna sibna l-klawsola li permezz tagħha l-gvern qed jgħid li se jaħfer it-taxxa tal-boll lill-konsorzju.

Minħabba dan aħna ħassejna l-bżonn li nressqu emenda ħalli din l-eżenzjoni mill-ħlas tat- taxxa tal-boll titneħħa u minflok nagħtu ċans li tinġabar fuq medda ta' snin.

Mr Speaker, punt żgħir li xtaqt insemmi wkoll huwa xi ħaġa li gvern Nazzjonalista għamel riċentement, fejn ċerti areas qed isejħilhom special designated areas.

F'dawn l-areas partikolari qed jagħti lok lill-barranin mhux biss li jixtru l-proprjeta' imma li jagħtihom eżenzjoni mir-regoli li normalment jirregolaw il-mod kif jistgħu jittrattaw 'il-barranin vis-a-vis il-proprjeta' li jkollhom hawn Malta bħal meta jixtru iktar minn proprjeta' waħda u din jistgħu anke jikruha.

Issa mhux se nidħol fil-mertu ta' l- argument jekk għandniex nagħtu dan it-tip ta' faċilitajiet lill-barranin, imma l-argument li rrid nagħmel jien huwa dan.

Tista' tgħid li fil-każ ta' Portomaso u fil-każijiet kollha fejn tara din it-tip ta' faċilita' hija fuq proġetti li saru fuq art tal-gvern.

Mela aħna ħafna drabi nagħtu l-art at good rates lill-privat biex ikun jista' jiżviluppaha, nagħtuhom eżenzjoni mit-taxxa tal-boll, niftiehmu magħhom biex nagħmlu ċertu xogħol infrastrutturali, imbagħad nagħtuhom ukoll dritt li - mhux bħal bqija ta' Malta - noħolqulhom enclave hemmhekk fejn ma japplikawx il-liġijiet tal- pajjiż vis-a-vis il-proprjeta' li tinxtara mill-barranin.

Issa jien nerġa' ngħid li m'inix qed nargumenta kontra t-tip ta' regolamentazzjoni, imma li tagħtiha lil dawn it-tipi ta' nies biss jien ma naqbilx magħha.

Jew se tagħtiha lil kulħadd jew ma tagħtiha lil ħadd!

Ma rridux noqogħdu nillimitaw għal hawn u għal hemm.

Għandu jkun hemm limitazzjonijiet imma mhux dawn it-tip ta' limitazzjonijiet.

Jiena ngħid li b'dan il-mod aħna qegħdin niddiskriminaw ma' nies li għandhom proprjeta' tagħhom li ma ħaduhiex mingħand il-gvern imma żviluppawha huma at their own cost.

Imbagħad lil dawn nagħtuhom l-istess vantaġġ li qed nagħtu lil dawk li qegħdin jiżviluppaw b'dan il-mod din it-tip ta' proprjeta'.

Jiena nħoss li wieħed għandu jerġa' jaħseb sew dwar din il-ħaġa.

L-aħħar punt li xtaqt insemmi huwa li meta inti qed titkellem fuq dan it-tip ta' proġett u trid tara jekk huwiex proġett tajjeb jew le, inti ovvjament trid tiżnu u tistaqsi ċerti mistoqsijiet.

Jekk jiżdied dan il-proġett x'se jiggwadanja l- gvern?

X'se jiggwadanja l-pajjiż?

X'se jieħdu l-consortium?

Meta tara dawn l-affarijiet kollha x'inkonvenjent se jinħoloq?

Mr. Speaker, parametru li żgur wieħed irid jara hi l-inkonvenjent li se jinħoloq lin-nies li se jkunu affettwati direttament minn dan il-proġett.

Tkellimt dwar dan il-bieraħ, u ntenni fuq fuq illum li se jkun hemm inkonvenjenti kbar.

Dawn l-inkonvenjenti ġejjin anke mill-fatt li l-gvern qiegħed jinnegozja kuntratt twil wisq mal-consortium.

Barra minn hekk għandek inkonvenjenti u diffikultajiet kbar oħra li se jinħolqu lill- għaqdiet sportivi li qed jipprattikaw f'Tigne' u inkonvenjenti li se jinħolqu wkoll lil dawk in-nies li għandhom id-dgħajjes tagħhom marbutin mal-moll fejn hemm il-Medserv.

Dawn se jinqalgħu minn hemmhekk u ħadd ma jaf fejn se jmorru.

Se jinħoloq ukoll inkonvenjent lin-nies tal-Gżira u ta' l-Imsida permezz tal-link road li se ssir.

Veru li l-link road mhijiex parti mill-proġett imma se taffetwahom u se ssir ukoll minħabba l-proġett.

Il-bieraħ, inċidentalment għaddejt kumment lill-ministru li donnu ma qabilx miegħu.

Jiena għedt li l-consortium korrettament irid joħloq sistema fejn it-toroq tiegħu se jgħaddihom minn taħt l-art u aħna bħala gvern se nippruvaw inkissru l-komunitajiet tan-nies stabiliti fil-Gżira u fl-Imsida billi ngħaddulhom a fast track road minn ġo nofshom u naqsmulhom il- komunita' tagħhom fi tnejn.

Faċilment il-gvern seta' ħa l-idea tal- consortium u din il-link road - għallinqas parti minnha - jgħaddiha minn taħt l-art minn fejn it-tankijiet tal-gass safejn id-dħul ta' Manoel Island.

Il-ministru qal li din ma tistax issir għax hemm il-baħar.

Jiddispjaċini ngħid li din tista' ssir.

Nassigurak li teknikament huwa possibbli li ssir u ma tqumx ħafna flus.

Forsi l-ministru jistaqsini: Inti ma kontx ministru, allura għaliex ma ssuġġerejthiex din?

Jista' jkun li għandu raġun imma nassigurah li meta konna aħna fil-gvern konna għadna ma waslaniex f'disinn finali ta' dik it-triq.

Konna għadna ma ddeċidejniex x'impatt se jkollha.

Din it-triq se jkollha impatt fuq ir-residenzi, fuq il-ħwienet u l-kummerċ ta' dik l-area u jiena nissuġġerixxi li l-Ministru jerġa' jaħsibha.

Hemm alternattivi oħra li mhux se jqumu aktar flus milli se tqum dik il-link road kif inhi proposta llum.

Dawn huma alternattivi li permezz tagħhom wieħed jiffranka ħafna inkonvenjent lin-nies.

Sur President, jien nixtieq nagħlaq billi ngħid li aħna bħala Partit Laburista naqblu ma' dak il-proġett u mal-mod kif se jiġi żviluppat anke jekk jien personalment għandi xi riżervi fuq dak il-famuż bini ta' 23 sular li hemm propost fil-ponta ta' Tigne'.

Illum il-ġurnata nafu l-impatt li kellu t-torri li sar fl-area tal-Hilton.

Nafu kemm hu ikrah, bir-rispett kollu lejn min iddisinjah.

Jiena ma naqbilx li jkollok bini ta' żewġ sulari, tlieta jew erba' imbagħad f'daqqa waħda tara mostru ta' 23 sular tiela' minn ġo nofsu.

Fl-opinjoni tiegħi dan ma jagħmilx sens.

Biex ikomplu jkerrhu l-ambjent dan it-torri żebgħuh b'kulur li jidher minn kullimkien.

Forsi riedu jagħmlu hekk biex in-nies jarawh imma żgur li l-esperjenza li għandna llum ta' torrijiet f'pajjiżna m'hijiex waħda feliċi.

Mhux qed ngħid li minħabba t-torri issa inħoloq inkonvenjent lin-nies, imma qed nitkellem dwar il-mod estetiku.

Nittama li meta tiġi biex tapprova il-full application għal dan it-torri l-awtorita' ta' l-ippjanar tagħti ħafna iktar kas milli tat id-darba li għaddiet.

Għandna esperjenza xejn feliċi ta' kif jidher torri ġo pajjiżna u nittama li din id-darba wieħed iħares lejh b'mod differenti u għallinqas jekk għandu jsir torri, dan għandu jkun iddisinjat b'mod estetikament ħafna aħjar min dak li għandna ġewwa l-Hilton.

Apparti minn dan, bħala proġett aħna naqblu miegħu u se nivvotaw favur tiegħu.

Huwa veru li ma naqblux ma' ċerti kondizzjonijiet u ħassejna wkoll il-bżonn li nressqu emenda għalihom imma bħall-ministru jiena nittama li dan il-proġett ma jiħux 23 sena biex isir, nittama li jsir kemm jista' jkun malajr għax huwa tajjeb għal pajjiżna.

M'għandniex noqogħdu niddependu fuq proġetti kbar infrastrutturali biex l-ekonomija tagħna mmexxuha 'l quddiem imma nafu li dan huwa metodu li forsi jista' jaħdem.

L- ekonomija tal-pajjiż nafu kif inhi llum, hija mkissra u ġġamjata u forsi b'dan il-proġett il-gvern qiegħed jaħseb li jista' jmexxiha daqsxejn 'il quddiem.

Sur President, jiena nagħlaq billi ngħid li minkejja li l-proġett huwa tajjeb u minkejja li m'għandna xejn personali kontra l-promoturi tiegħu - anzi għandna fiduċja fihom - b'danakollu nħossu li l-kondizzjonijiet li ġew negozjati setgħu ġew imtejba u għal daqshekk ressaqna emenda biex dan nagħmluh.

Filwaqt li m'aħniex kuntenti bil-kondizzjonijiet, aħna naqblu mal- proġett u għaldaqstant nista' ngħid li se nivvotaw favuru.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki? il-Ministru Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, dan huwa proġett tajjeb għax meta tkun xi ħaġa tajba kulħadd jipprova jfittex li jieħu l-paternita' tagħha.

Qegħdin ninnotaw li sa fl-aħħar il-gvern qed jippreżenta l-kondizzjonijiet li nnegozja wara li l-proġett mar quddiem kumitat tal-Kamra li għadna kif waqqafna b'liġi sabiex issir diskussjoni dwaru u issa jinsab quddiem dan il- parlament.

Żgur li dan il-proġett m'huwiex biss il-frott ta' dan il-gvern u mhux veru dak li qal l-Onor.

Buhagiar li f'xi mument il-ministru li qed jipproponi r-riżoluzzjoni qal li dan għamilnieh aħna mill-bidu sa l-aħħar; mhu veru xejn.

Ħaddieħor kien jagħmel hekk għax meta telgħu fil-gvern kienu qalu li ma sabu xejn fuq Manoel Island!

Il-verita' hi li l-Ministru Zammit Dimech irringrazzja lil kulmin ta sehem fin-negozjati, mhux biss taħt dan il-gvern imma anke taħt il-gvern preċedenti.

(Interruzzjonijiet) Nieħu gost ħafna kieku fl-aħħar ta' din ir-riżoluzzjoni jkun hemm vot unanimu tal-Kamra favur il-proġett li issa ilna nitkellmu dwaru ma nafx kemm.

Darba Craxi qal li meta hu kien għadu jilbes ix-shorts Andreotti kien diġa' fil-politika; u fuq dan il-proġett nista' ngħid: Meta jien u l- Ministru Zammit Dimech konna nilbsu x-shorts konna diġa' nisimgħu li xi darba se jiżviluppaw Manoel Island!

Dejjem se niżviluppawh u dejjem nisimgħu b'xi proġett ġdid, b'nies prominenti minn barra imdaħħlin, inkluż il-Prinċep ta' Savoia.

Niftakar li qabel l-elezzjoni ta' l-1976 kienu qalulna li xi avukat Malti, ex-ambaxxatur, u l-Prinċep ta' Savoia kienu se jidħlu għal dan il-proġett.

Issa x'kienu l-kondizzjonijiet ma nafx imma nimmaġina li kienu xi ħaġa aħjar minn falkun!

Naħseb li nistgħu liberament ngħidu li dan il-proġett qisu dik l-irħama ta' David ta' Michelangelo, kulħadd jistenna li xi ħadd jiżviluppaha, kulħadd joħroġ bi pjani, kulħadd joħroġ bi pjanti u b'mapep u qatt ma jsir xejn.

Nistgħu faċilment ngħidu li twalet wisq din il-biċċa xogħol imma dan ma jfissirx li għax twalet wisq naqbdu u nabbandunaw din l-art fuq sit hekk importanti.

Irrid ngħid ukoll li wieħed irid jagħti wkoll ċerti inċentivi biex artijiet mitluqin jiġu żviluppati.

Peress li l-gvern m'għandux ir-riżorsi li jieħu ħsieb dawn il- proġetti barra li jagħmel affarijiet oħra għall-ġid tan-nazzjon, jekk ma jingħatawx dawn l-inċentivi nispiċċaw bħal dik l-irħama ta' David ta' Michelangelo, kulħadd iħares lejha u qatt ma tiġi żviluppata!

Sur President, jekk immorru Manoel Island illum xi nsibu?

Insibu gżira żgħira b'forti qed jaqa' biċċiet u li minnu nsterqu ħafna affarijiet.

Barra minn hekk sar ħafna vandaliżmu fuq dan il-forti u apparti li qatt ħadd ma ta kasu, minħabba li huwa viċin il-baħar dan qiegħed isofri danni kbar.

Mhux biss sofra danni imma qiegħed isofri danni.

Kieku sofra danni u ma baqax isofri konna ngħidu li xi darba nistgħu nsewwuh imma dan kull sena li tgħaddi dejjem qiegħed jiddeterjora.

Dan japplika mhux biss għall-forti imma wkoll għall-Lazzaretto, li għandu valur storiku fih innifsu u għan- nies li għaddew minnu.

Mela hemmhekk għandna parti storika li qed taqa' biċċiet u biex inkomplu nikkomplikaw l-affarijiet għandna taħlita sħiħa ta' użu f'Manoel Island innifsu - għax min għandu fabbrika tal-ħġieġ, min għandu depot tal-minerali u ta' l-inbejjed, għandek yacht club, għandek boatyard, kien hemm ukoll il-Medserv l-antik, hemm xi small industries oħra, hemm ground tal-football u hemm ukoll il-papri - u ma nafx kif l- Onor. Buhagiar ġie jgħidilna li ma nstabx post għall-frejgatini.

Jien informat li mhux veru li ma nstabilhomx post għax għalkemm temporanjament għandhom problema, malli kollox ikun lest se jkun hemm post li jistgħu japplikaw għalih bid-dritt tal-first refusal.

L-Onor.

Buhagiar ma semmihomx il-papri iżda l-Ministru Zammit Dimech qed jinformani li anke għall-papri se jsibu post!

Issa dan qed ngħidu għax irridu nifhmu li meta niġu għall-proġetti kbar irridu noqogħdu attenti għax ma jistax ikun li nagħmlu proġett li bih nikkuntentaw lil kulħadd.

Wara kollox bis-saħħa tal-liġijiet li għandna, kieku ried il-gvern seta' jibgħat lil kulħadd 'il barra u ma jagħti kumpens jew alternative accommodation lil ħadd.

Il-gvern m'għandu ebda obbligu legali jagħmel dan pero' deherlu li ġaladarba amministrazzjonijiet differenti taw id-dritt li jintużaw partijiet minn Manoel Island - dawk li ġenwinament qegħdin hemmhekk u veru qed jagħmlu attivita' industrijali bil- permess li kien tahom il-gvern - huwa xieraq li minkejja li m'hemmx obbligi legali dawn jinstabilhom post alternattiv.

Ħafna minnhom dawn qegħdin hemm bi dritt ta' allokazzjoni jew b'kera u mhux bi drittijiet oħra u minkejja li għandu dritt li jitterminalhom it-titolu, il-gvern xorta waħda se jipprova jsibilhom post. Nista' ngħid li d-dipartiment ta' l-artijiet ipparteċipa bis-sħiħ kif se nagħmlu biex nies li qegħdin hemmhekk nagħtuhom post x'imkien ieħor, jew fil-proġett innifsu jew barra minnu.

Nerġa' ngħid li ma kellna ebda obbligu legali li dan nagħmluh imma l-gvern jidhirlu li għallinqas għandu obbligu morali li każi ġenwini jieħu ħsiebhom u jsolvihom.

(Interruzzjonijiet) Veru li l-proġett iġib x'inkonvenjenza sakemm isir imma jġib ċertu ġid ukoll.

L-Onor.

Buhagiar qed jgħid li se ssir triq li se taqsam il-komunita' fi tnejn.

Qed jgħid ukoll li hemm alternattiva oħra, ħafna iktar għalja, li biha ngħaddu min taħt l-art u affarijiet oħra minn dawn.

Dan kollu veru u kollox jista' jsir, anke l-bridge bejn Malta u Għawdex, imma b'danakollu dan qatt ma sar għaliex ir-raġunijiet finanzjarji jitkellmu iktar illum milli kieku kienu jitkellmu 30 sena ilu.

Jekk dan iġib xi inkonvenjenza sakemm dan il-proġett qiegħed isir, ejja ngħidu wkoll li proġett bħal dan ma jaffettwax pożittivament biss l-area ta' Manoel Island u ta' Tigne' imma anke l-area tal-madwar.

L-esperjenza wriet li jekk jiftaħ supermarket jew shopping arcade, kif ġara f'ċerti postijet f'Malta, areas ħdejhom li qabel kienu depressed jew inkella li fis-suq ma kenux iġibu ċertu valur, awtomatikament il-valur tagħhom jogħla.

Hekk ġara meta twaqqa' l-ħajt tat- torpedo depot - issa dan kien proġett żgħir - mill-gvern Laburista qabel l- elezzjoni ta' l-1987 u l-gvern Nazzjonalista kien ikkonvertih fi ġnien.

Dik l-area li qabel kienet kerha illum saret area sabiħa, aħseb u ara x'jiġri ladarba jitlesta proġett bħal dan!

Jiġifieri apparti l-impjiegi, hawnhekk irridu nsemmu l-ġid li se joħroġ minn dan il-proġett.

U la qed insemmi l-impjiegi rrid ngħid li ġaladarba l-proġett tal-Kottonera kien se jħaddem 500 ruħ, jiena nimmaġina li dan se jimpjega ħafna iktar għax jekk se jkun hemm residential units, se jkun hemm commercial outlets u se jkun hemm il-lukandi u bilfors li meta wieħed jagħmel one plus one jasal għal ċerti ċifri dwar l-impjiegi.

Imma mhux dan biss għax l-effett tiegħu se jkun li anke l-area tal-madwar se tibbenefika b'effett bħala spin-off ta' dan il-proġett.

L-istess jekk naraw l-area ta' Tigne' kif inhi llum.

Din l-area hija prime site li fuqha kienet ittieħdet deċiżjoni - issa jekk kenitx tajba jew ħażina ħaġa oħra - u kienet ġiet allokata parti għall-Holiday Inn u parti oħra għas-social housing - u sewwa għamel il- gvern ta' dak iż-żmien - pero' jkun tajjeb li wieħed jiddistingwi bejn areas partikolari u oħrajn turistiċi biex il-gvern jieħu return kemm jista' jkun ogħla mill-proprjeta' tiegħu.

Issa l-persuni kollha li ġew evakwati minn hemmhekk kollha ħadu kumpens xieraq li ħafna minnhom aċċettawh.

Dawn tħallsu xi Lm15,000-il wieħed ta' l-inkwilinat.

Issa dawn ma kenux proprjetarji tal-post, jiġifieri l-Lm15,000 ħaduhom talli ċedew id-dritt ta' l-inkwilinat tagħhom, u sewwa għamel il-gvern.

Allura llum għandek Manoel Island u Tigne' b'dan it-taħlit ta' social housing, imbagħad għandek parti kbira mill-area hija użata għal skopijiet sportivi, kemm mill- assoċċjazzjoni sportiva Tigne' - ma nafx għalfejn tissejjah hekk! - u parti oħra mill-club tal-football ta' Tas-Sliema, u naf li se jittieħdu wkoll miżuri sabiex wieħed itaffi l-effett ta' dan il-proġett fuq dawn il- partijiet sportivi.

Sur President, l-Onor.

Buhagiar qal ukoll: Issa rridu naraw il-planning authority jekk hijiex se tagħti permess għat-torri ta' Tigne'.

Dan il- kuntratt ma jorbot il-planning authority bl-ebda mod ħlief li għall-ewwel darba - u naħseb li din hija l-ewwel darba - qed tiġi ppreżentata riżoluzzjoni parlamentari fuq proġett ta' dan it-tip bl-outline development permit dwar il-proġett maħruġ diġa'.

Lanqas fuq il-każ tal-Kottonera ma kien ġara hekk, għax fil-każ tal-Kottonera kien hemm konsultazzjonijiet, kien hemm development brief pero' l-outline development permit kien għadu ma ħariġx.

Anke jekk nieħdu l-iskola St Michael's f'Tal Balal, meta l- parlament kien qabad u qal li hemmhekk għandha ssir skola - kemm il-gvern kif ukoll l-oppożizzjoni kienu vvotaw favur tagħha - bl-ebda mod ma saret l- iċken forma ta' approval min-naħa tal-planning authority li hemmhekk kellha tinbena skola.

Issa hawnhekk għandna proġett li tiegħu veru li għad m'għandniex il-full development permit pero' għallinqas fuq proġett ta' din l-entita', li dam dawn is-snin kollha biex issa naraw ir-riżultat tiegħu, għandna outline development permit li huwa lest.

Issa meta niġu għall- permess attwali, kif qal l-Onor.

Buhagiar, jista' jkun li l-planning authority jew ma taqbilx jew iżżid jew tnaqqas xi kondizzjoni, pero' li wieħed jikkritika l-fatt li se jsir torri ta' 23 sular u jikkritika wkoll it-torri tal-Hilton hu sinjal ta' ipokresija għax wara kollox il-gvern ta' qabel kien se jagħmel torri ta' 69 sittin sular f'Paceville.

Lanqas it- torri ta' Babel ma kien fih 69 sular!

Kif jista' ex-ministru tax-xogħlijiet pubbliċi jikkritika torri ta' 20 sular meta l-gvern tiegħu - jien nimmaġina kienu vuċi waħda fuqha din għax m'għandi l-ebda indikazzjoni li ma kenux jaqblu fuqha - kien se jibni torri ta' 69 sular?

Allura dak kien tajjeb pero' torri ta' 23 sular m'huwiex tajjeb!

Veru jiddependi fejn tagħmlu imma torri ta' 69 sular naħseb li tagħmlu fejn tagħmlu tarah minn kullimkien.

Ejjew noqogħdu attenti u mhux għax ħaġa m'għamilnihiex aħna allura hija ħażina, u kieku għamilnieha aħna kienet tkun tajba.

Jekk it-torri huwa ikrah u ma jiġix approvat mill- planning authority ma jsirx, imma m'għandniex ngħidu minn qabel li dan ma jsirx u ninsew li meta konna fil-gvern konna għalaqna għajnejna għall-fatt li kien hemm proposta għall-proġett tal-millennju, li fih kien ser jinbena torri ta' 69 sular - għallinqas hekk kien jgħidilna l-Onor.

Mizzi u ma nafx kienx hemm inkluż antenna tat-televiżjoni ġewwa Paceville - pero' issa proġett bħal dan għax se jkun jinkludi fih torri qegħdin jikkritikawh.

Ħaġa tajba li wieħed jikkritika imma rridu nkunu ftit iktar konsistenti.

L-Onor.

Buhagiar ovvjament ra l-kuntratt kif inhu llum, ra l-kuntratt kif kien ġej u qal li ċ-ċens huwa inqas u r-rati ta' kif jitħallsu huma aktar imtawlin minn kif kien miftiehem qabel.

Kif qal tajjeb il-ministru meta ppropona din ir-riżoluzzjoni, oriġinarjament il-proġett kien se jingħata kollu kemm hu, barra s-siti storiċi, b'ċens perpetwu.

(Interruzzjonijiet) Issa dan il-kuntratt m'huwiex kuntratt ta' ċens perpetwu imma huwa kuntratt għal 99 sena.

Forsi tgħiduli li 99 sena huma ħafna imma m'humiex eternita'.

Mela nafu li żewġ ġenerazzjonijiet oħra se jkun hemm ġenerazzjoni li se tara dan il-kuntratt jintemm.

Dan huwa kuntratt ta' ċens temporanju u mhux ta' ċens perpetwu.

Aħna dejjem tkellimna kontra li jingħataw ċnus perpetwi għal proġetti bħal dawn, għalkemm dan ma jfissirx li l-gvern ma jista' qatt jagħti ċens perpetwu.

Din aħna qatt m'għedniha, la bħala oppożizzjoni u lanqas bħala gvern.

Il-housing ġieli jagħti proprjeta' għal skopijiet residenzjali b'ċens perpetwu imma aħna kontra li jingħataw partijiet - partikolarment għal skop kummerċjali jew inkella areas importanti bħal areas storiċi, li anke gvern Laburista ma kienx jagħtihom bħala parti miċ-ċens perpetwu b'dak it-titolu - b'ċens perpetwu.

Din hi r-raġuni għaliex hemm dan it-tibdil kemm fir-rati taċ-ċens, kif ukoll bil-mod kif jitħallas il-premium.

Għal dan l-argument da parti tal-gvern, l-oppożizzjoni qed twieġeb li aħna xorta waħda fil-kuntratt tajna d-dritt lil dawk il-persuni li jokkupaw residential units permezz tal-proġett ta' Manoel Island u Tigne' li jikkonvertu ċens temporanju ta' 99 sena f'ċens perpetwu.

Dan huwa minnu pero' l-ewwel ħaġa rridu ngħidu li mhux il-proġett kollu huwa residential imma parti minnu.

It-tieni ħaġa ma rridux ninsew ngħidu li l-liġi kif inhi llum, taħt ċerti kondizzjonijiet iktar restrittivi, diġa' tippermetti l- konverżjoni ta' ċens temporanju f'ċens perpetwu.

Il-liġi tagħna llum taħt żewġ kondizzjonijiet tagħti dritt li fit-terminazzjoni ta' l-enfitewsi temporanja ta' 99 sena wieħed jista' jaqleb iċ-ċens temporanju f'wieħed perpetwu - u jidħirli li ċ-ċens jiżdied b'sitt darbiet - bil-kondizzjoni li din tkun residenza u li l-persuna tkun ċittadin Malti.

Mela allura dan id- dritt ta' konversjoni ta' ċens temporanju f'wieħed perpetwu li hemm fil- kuntratt jirrigwarda biss lill-barranin għax inkwantu l-Maltin, fit- terminazzjoni ta' l-enfitewsi temporanji dawn diġa' kellhom dan id-dritt li jużaw residential unit f'Manoel Island għal skop ta' residenza, u jkunu jistgħu jaqilbuh f'ċens perpetwu.

Mela kulma għamilna hawnhekk huwa li għar-residential units żidna mad-drittijiet li tagħti l-liġi, li m'hemmx għalfejn tkun Malti biex tuża dak id-dritt imma tista' tkun ukoll barrani.

Irrid ngħid li dan id-dritt ma jeżistix għall-partijiet l-oħra li m'humiex residenzjali u li mhux se jintużaw għal dan l-iskop.

Dan ifisser li kuntrarjament ta' dak li kien se jiġri taħt l-amministrazzjoni preċedenti, dawn il-proprjetajiet kollha se jiġu lura għand il gvern wara 99 sena.

Jekk inħarsu lejn il-proporzjon insibu li bejn wieħed u ieħor il- proġett se jkun nofsu kummerċjali u nofsu residenzjali, jew biex inkun eżatt, kemm xejn iktar residenzjali.

Fil-fatt miċ-ċifri li għandi għar- rigward Manoel Island se jkun hemm 13.2% bħala kummerċjali u 15.7% bħala residenzjali, waqt li għar-rigward ta' Tigne' se jkun hemm 14.4% ta' l-area kummerċjali u 18.2% residenzjali.

Dan qed ngħidu għax kontra dak li qal l- Onor. Buhagiar, mhux veru li se jkun hemm biċċa żgħira ħafna tal-proġett bħala kummerċjali.

Fil-fatt bejn residenzjali u kummerċjali se jkun hemm kważi nofs b'nofs u l-bqija kollha tal-proġett hija l-fortizza ta' Manoel Island u l-public roads.

Ta' min jgħid li dawn la taħt din l- amministrazzjoni u lanqas taħt l-oħra ma kienu nklużi fiċ-ċens perpetwu.

Dawn qatt ma kien hemm intenzjoni li jkollhom fuqhom xi forma ta' ċens perpetwu.

Fil-fatt fuq Manoel Island se jkun hemm 1,100 metru kwadru bħala office space, 29,000 metru kwadru bħala retail catering area - dawn żgur m'humiex residenzjali - se jkun hemm ukoll hostel tal-yachting li jokkupa kważi 2,000 metru kwadru, leisure facilities ta' 16,200 metru kwadru u 347 berths fil-yacht marina.

Jiġifieri dawn żgurissimu m'għandhom x'jaqsmu xejn mar- residenzi u allura qed jiġu konċessi għal 99 sena mingħajr id-dritt ta' konverżjoni minn ċens temporanju għal ċens perpetwu.

Jekk nieħdu Tigne Point għandek office space ta' 14,500 metru kwadru, retail catering area ta' 22,550 metru kwadru, hotel ta' 600 sodda u leisure facilities ta' 10,000 metru kwadru.

Għal dawn il-commercial units m'hemmx id-dritt ta' konverżjoni.

Nixtieq ngħid ukoll li fil-kuntratt u anke bl-emenda li għamel il-Ministru Zammit Dimech hemm li jekk inti sid ta' iktar min tliet residential units, ma tistax teżerċita d-dritt ta' konverżjoni għal iktar minn tlieta minnhom.

L-idea kienet li ma jkunx hemm individwi li jokkupaw wisq residential units anke b'titolu ta' ċens perpetwu.

Kondizzjoni oħra li daħlet f'forma ta' emenda fil-kuntratt hija li una volta li ssir il- konverżjoni, xorta waħda trid tinżamm il-kondizzjoni li jridu jibqgħu jużawha għal skopijiet residenzjali.

Dan ifisser li ħadd ma jista' juża proprjeta' għal skop residenzjali u wara li jkun ikkonverta ċ-ċens temporanju f'ċens perpetwu jibda jużaha għal skop kummerċjali.

Irrid ngħid ukoll li fil-kuntratt hemm li partijiet li llum m'humiex residenzjali ma jistgħux jinbidlu għal skop residenzjali jekk ma jkunx hemm il-permessi meħtieġa tal-planning authority.

Dan ifisser li ma jistax ikun li f'daqqa waħda l-proġett kollu jsir residenzjali għaliex hemm bżonn il- permessi neċessarji mill-awtoritajiet kompetenti biex dan isir.

Jekk inħarsu lejn dawn l-affarijiet kollha naraw li hemm pakkett ta' proposti fejn il-gvern jieħu u jagħti, imma meta dawn il-proposti tpoġġihom fil- miżien ikollok tgħid li dan huwa proġett tajjeb.

Nammetti li fil-pakkett hemm ċerti inċentivi imma bilfors irid ikun hemm dawn l-inċentivi, għax inkella ċerti proġetti ma jsirux u jkollu jagħmilhom il-gvern, bil- konsegwenza li ċerti affarijiet jeħodhom il-gvern.

Issa din ta' l-inċentivi teżisti mhux biss fil-qasam tal-kostruzzjoni jew tat-turiżmu jew ta' l-entertainment imma teżisti kullimkien.

Aħna għandna pakkett ta' inċentivi li l-ebda gvern, kien min kien, ma bidlu għar-rigward l-industrija biex wieħed jimpjega nies fil-fabbriki u nżidu l-esportazzjoni tagħna.

Jeżistu anke t-tax holidays li għamilhom il-gvern Nazzjonalista u li gvern Laburista fis-sentejn li dam fil-gvern żammhom ukoll.

Jekk hemm dawn it-tipi ta' inċentivi fil-qasam tal-fabbriki li jimpjegaw nies daqs proġetti oħra li jsiru fil-kamp tat-turiżmu, għaliex m'għandniex aħna naġevolaw ukoll lil nies oħra li se jagħmlu proġett f'area where everyone feared to tread?

Wara kollox kieku din kienet xi ħaġa faċli ma konniex indumu dawn is-snin kollha dejjem niddiskutu fuq kif se tiġi żviluppata Manoel Island.

Huwa veru li din m'għandhiex tkun skuża biex nagħtu affarijiet b'xejn imma għandha tittieħed in konsiderazzjoni li dan huwa proġett li dejjem ġej imma qatt ma wasal.

Forsi ġara hekk għax l-ottimo e il nemico del bene imma ħafna drabi jiġri li meta trid l-affarijiet perfetti tispiċċa biex dak li għandu jsir ma jsir qatt.

Allura trid tagħti xi forma ta' inċentivi.

Sur President, la qed insemmi l-inċentivi rrid ngħid li d-diskussjoni fi stadju ta' kumitat kienet l-iktar iffokata fuq il-kwestjoni tat-taxxa tal- boll.

Biex jaġevola dan l-iżvilupp il-gvern qiegħed jgħid li bħalma għamel il-gvern f'diversi proġetti oħra, m'hijiex se titħallas taxxa fuq id- dokumenti.

Issa apparti l-fatt li dan sar fi proġetti oħra, kif qal tajjeb il-Ministru Zammit Dimech, anke proġetti oħra taħt gvern laburista ingħataw din l-eżenzjoni, u ssemma l-każ tal-Premier.

(Interruzzjonijiet) Aħna bl- ebda mod m'aħna qed nikkritikaw lill-gvern ta' dakinhar għax aġevola proġett b'investiment ta' Lm3 miljun fil-qalba tal-belt, proġett tajjeb li jien mort narah is-Sibt li għadda u nistieden lil min qiegħed hawnhekk biex imur jarah għax huwa veru proġett sabiħ, ta' kwalita', iktar modern u proġett li jagħmlilna unur u jagħmel ġid lill-pajjiż.

Għal dan il-għan ukoll kienet saret policy għall-mod kif jiġu kkonvertiti l-kirjiet għal ċnus ta' 65 sena, policy li ġiet introdotta taħt l-amministrazzjoni l-oħra u li gawdew minnha diversi nies.

Gvern Laburista kien anke ta l-inċentiv ta' eżenzjoni mit-taxxa tal-boll.

Imma dak il-proġett, tajjeb kemm hu tajjeb, ma tistax tqabblu ma' proġett daqshekk kbir bħal dak ta' Manoel Island, b'investiment ta' oltre' Lm200 miljun.

Dan huwa investiment li għal numru ta' snin kien dejjem se jitla' u ma' tela' qatt.

Issa jekk kien ġustifikat illi l-gvern ibiddel il-policy tal-lands biex wieħed ikun jista' jagħmel il-proġett u jagħti eżenzjoni fuq Lm800,000 - jidhirli biex dan seta' jiġi kkonvertit minn kera għal ċens kienet ħarġet tender u kien hemm ukoll ħlas ta' premium ta' Lm800,000 mill-persuna li ħaditu lill- persuna li tatu u li minnu l-gvern żamm biss 10% - aħna nistgħu ngħidu li biddilna r-regoli biex għallinqas il-gvern jieħu nofs is-somma meta jsiru dawn it-tipi ta' negozji fuq proprjeta' tiegħu.

Mr. Speaker, jekk saret din l-eżenzjoni għal proġett ta' Lm3 miljun aħseb u ara issa fuq proġett ta' dan it-tip li se jimpjega tant nies u li se jagħti ħajja ġdida lill- industrija tal-kostruzzjoni kemm iktar huwa ġustifikat il-gvern jagħti din l-eżenzjoni bħala inċentiv.

L-Onor.

Brincat qalilna li l-każ tal-Premiere m'għandux x'jaqsam għaliex ma ġiex quddiem dan il-parlament.

Jien ngħid li iktar u iktar mela għandu x'jaqsam, għaliex allura tajt dik l-eżenzjoni fuq proġett li lanqas biss kellu l-iskrutinju ta' dan il-parlament.

Din hija ħaġa li skoprejniha issa, imma jekk il-gvern dak iż-żmien deherlu li għandu jagħti eżenzjoni lill- privat, allura kif tiġġustifika li dan il-gvern ma jagħmilx l-istess għall- proġett ta' entita' ħafna ikbar u taħt l-iskrutinju ta' kulħadd?

Jiġifieri għal dan il-proġett bilfors kellna niġu f'dan il-parlament u kellna nsegwu l-proċedura l-ġdida li kull proġett ta' dan it-tip għandu bżonn riżoluzzjoni parlamentari u li bilfors jgħaddi minn kumitat parlamentari tal-Kamra.

Meta jien sirt ministru tal-lands din il-proposta ma sibtha mkien għax kien hemm min qal li hemm bżonn li jsir hekk, imma fl-orbita tax- xewqat bqajna.

Anzi jien sibt abbozz li lanqas kien jirrikjedi li mmorru quddiem kumitat.

Imma jien deherli li fuq id-diskors li kien isir qabel u fuq il-kritika li kienet issir - in parti ġustifikata u in parti le - m'hemm xejn ħażin li dan il-parlament ikollu dritt li għal kull proġett li jiġi quddiemu, kbir jew żgħir, irid jgħaddi minn kumitat tal-Kamra.

Għamilna r-regola li jekk jiġi approvat unanimament minn dak il-kumitat allura nerġgħu niġu f'dan il-parlament biex nivvutaw biss u jekk ma jiġix approvat unanimament, anke jekk ikun hemm wieħed li jivvota kontra jew jastjeni, allura rridu niġu quddiem dan il-parlament għal dibattitu u għall- vot.

Aħna kburin li għamilna din il-liġi iżda nittama li issa mhux kull każ li jkun quddiem il-kumitat bilfors irid jerġa' jiġi quddiemna hawnhekk, għax inkella dik il-liġi nkunu għamilnieha għalxejn.

Ċerti affarijiet żgħar li jaqbel fuqhom kulħadd nittama li ngħadduhom minn dak il-kumitat mingħajr ma niġu quddiem dan il-parlament.

Jiġifieri aħna m'għamilna xejn bil-moħbi imma għedna li rridu nagħmlu l-eżenzjoni ta' din it-taxxa tal-boll biex nagħtu inċentiv biex dan il-proġett ikun jista' jsir.

Mr Speaker, ma nistax ngħid li kollox se jirnexxi żgur imma żgur li kollox se jsir kif suppost, fis-sens li dak kollu li se jiġi ppjanat kollu se jsir.

Huwa fatt li fejn jidħlu dawn il-proġetti dejjem hemm element ta' gamble imma issa wara snin twal ta' papers, structure plans, local plans u diskussjonijiet wasal iż-żmien li xi ħadd jiddeċiedi.

Naturalment, meta jiddeċiedi jista' jiżbalja wkoll.

Ma jiżbaljax min qatt ma jagħmel xejn.

Dak imbagħad ikun żball ħajtu kollha għax qatt ma jkun għamel xejn, imma meta jkun hemm dawn it-tipi ta' affarijiet daqstant komplessi imbagħad trid tiddeċiedi biex l-affarijiet ikomplu mexjin.

Element ta' riskju fuq kwalunkwe proġett dejjem se jkun hemm, ikun min ikun fil-gvern, pero' dan huwa riskju kalkolat li jimmerita l-approvazzjoni ta' din il-Kamra.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Charles Mangion.

ONOR.

CHARLES MANGION: Mr Speaker, jien smajt b'attenzjoni lill-kollega tiegħi, l-Onor.

Tonio Borg, u forsi min kien qed jisimgħu seta' kkonkluda b'mod żbaljat li n-naħa ta' l-oppożizzjoni dan il-proġett ma tridux.

B'danakollu il-mod kif żviluppaw il-fatti, speċjalment mis-snin 1995/96 'l hawn, kif ukoll kif żviluppaw fil-kumitat, fejn dan il-proġett ġie diskuss qabel ma bdejna niddiskutuh hawnhekk, juri biċ-ċar kemm il-Partit Laburista jrid li jippromwovi u jmexxih 'il quddiem.

Mhux hekk biss, għax anke fil- laqgħat li kellna fil-kumitat kellna diskussjoni miftuħa ħafna.

Kien hemm kritika kostruttiva min-naħa ta' l-oppożizzjoni u ovvjament, b'eċċezzjoni għall-kwestjoni tal-boll, ġew suġġeriti anke ċerti emendi li ġew inkorporati fid-draft finali li qed niddiskutu hawn.

M'hemmx dubju li l-oppożizzjoni tħoss li l-eżenzjoni mill-boll m'hijiex ġustifikata - għalkemm l-Onor.

Tonio Borg semma li f'każi oħra din l- eżenzjoni ingħatat - u dan għax il-proġett li għandna quddiemna huwa wieħed fit-tul u bbażat fuq spekulazzjoni ta' proprjeta' ħafna iktar mill-proġett l-ieħor li ssemma', ċioe' dak tal-Premiere, li huwa proġett ta' entertainment u ta' natura turistika.

Fil-proġett ta' Manoel Island u Tigne' hemm iktar minn 220 tomna art li se jiġu żviluppati u l- ispekulazzjoni tal-proprjeta' se tkun massiċċa.

(Interruzzjonijiet).

Fi kwalunkwe kuntratt ta' trasferiment ta' proprjeta', immedjatament malli jsir l-att pubbliku jrid jitħallas il-boll u din tant hija importanti li normalment t-trasferiment f'negozju privat ma jistax jiġi rreġistrat kemm- il darba l-boll ma jitħallasx.

Nerġa' ngħid li aħna ridnih dan il-proġett u mbuttajnih 'il quddiem u konna wasalna f'arranġament biex il-boll mhux jitħallas dakinhar tal-kuntratt imma l-ħlas isir wara li jkun beda l- proġett u tkun bdiet l-ispekulazzjoni u l-bejgħ tal-proprjeta'.

Il-gvern attwali seta' faċilment jaċċetta li jikkonsidra li mal-bejgħ tal-units kemm kummerċjali kif ukoll residenzjali jibda parzjalment jitħallas il- boll.

Fil-fatt, il-proposta magħmula minn sieħbi l-Onor.

Brincat hija xprunata minn dan il-ħsieb.

Wieħed jifhem kemm dan il-proġett hu ta' importanza għall-ekonomija lokali, li għandha bżonn imbuttatura minkejja l-wegħdi kollha ta' direzzjoni u fiduċja li xbajna nisimgħu dwarhom pero' minkejja dan kollu dan huwa proġett purament ta' natura spekulattiva.

Dan huwa proġett fejn qed tispekula fuq il-proprjeta' u għaldaqstant l-emenda proposta hija emenda mill-aktar ġustifikata u għandha tiġi kkunsidrata.

Bl- ebda mod emenda bħal din m'hi se timmina l-vijabilita' tal-proġett u bl- ebda mod m'hi se tassorbi kapital li jista' jmur fil-proġett mill-ewwel u allura żżomm u ttawwal l-iżvilupp.

Hija sempliċement emenda li żżomm san il- prinċipju li dejjem nisħqu fuqu li fuq kull trasferiment irid jitħallas il- boll.

Hawnhekk tajjeb ninnotaw li l-gvern normalment - u sewwa jagħmel - jagħmel kontrolli stretti biex dak li għandu jitħallas lilu bħala taxxa tal- boll fuq trasferiment tal-proprjeta' jitħallas kollu, pero' f'dan il-każ dan m'huwiex se jsir.

Tgħidli li ovvjament dan se jaffettwalu l-profitt finali li jkun qiegħed jieħu.

Veru, imma x-xogħol tal-gvern m'huwiex li jagħti r-rigal imma li jiġbor it-taxxa li hija dovuta lilu.

Hawnhekk tagħmel sens ir-raison d'etre fiskali.

Ma jagħmilx sens li tgħid li tagħmel ħafna taxxi biex tiġbor iktar.

L-importanti hu li t-taxxi li tagħmel ikunu ġustifikati, bħalma kienet per eżempju r-rata tal-boll li minn 7% naqset għal 5%, wara li kien gvern Nazzjonalista li minn Lm2.50c kien għollieha għal Lm7 u llum reġa' naqqasha għal Lm5.

Kienet tagħmel sens għax l-importanti li t-taxxa xorta żżommha, pero' fl-istess waqt tikkrea dak l-inċentiv li ma jkunx daqstant tassattiv li jimminalek żvilupp ekonomiku.

L-emenda li qed tiġi proposta min-naħa ta' l-oppożizzjoni hija sensata ħafna għax toqgħod fl-ambitu' ta' dan kollu.

It-taxxa qiegħda hemm u hija ġustifikata għall-aħħar u għalhekk din għandha titħallas minn kulħadd.

Effettivament m'aħniex nesiġu li għandha tinġabar immedjatament fuq il- kuntratt imma għandha tingħata l-fakulta' li tiġi differita.

B'dan il-mod waqt li l-ispekulatur - għax imbagħad jidħol l-element spekulattiv ta' l- entrepreneur, u Alla jħares ma jkunx dan l-element għax kieku l-ebda proġett ma jieħu r-ruħ - ikun qiegħed jieħu profitti ġustifikati, il-gvern jieħu l-parti tiegħu dovuta tat-taxxa tal-fisku, bħalma jiġborha wkoll minn fuq kull individwu.

Għalhekk min jara l-motivazzjoni ta' l-emenda ta' l- oppożizjjoni mill-ewwel jifhem li mhux qed nipproponu xi ħaġa biex b'xi mod nagħmlu spokes in the wheel.

Xejn minn dan.

Bħala oppożizzjoni responsabbli aħna sempliċement qed nikkawtelaw id-drittijiet fiskali tal- gvern fl-aħjar interess tal-pajjiż bix-xewqa u bil-ħsieb li l-istess proġett li qed nitkellmu fuqu mhux biss takes off imma effettivament jirnexxa b'tali mod u manjiera li fi żmien 23 sena jitlesta kif hu stipulat fil-kuntratt u jkun qed jopera kemm għall-ġid ta' l-investituri, kif ukoll għall-ġid tal-poplu u ta' l-ekonomija Maltija.

Mr Speaker, qed ngħid dan kollu għax meta fl-1996/97 il-gvern Laburista preċedenti kien beda jikkonċentra fuq dan il-proġett, sa dak iż-żmien kienu nħarġu t-tenders u kien intgħażel il-konsorzju.

Dan sa l-1996 kien għadu lanqas ġie fformat 100%, jiġifieri lanqas l-entita' kummerċjali bħala konsorzju ma kien definittivament stabilit sa dakinhar, iżda gvern Laburista immedjatament qal li jrid jirrevedi l-premium u ċ-ċens.

Dan kollu apparti l-problema l-oħra ta' l-outline development plan, li kienet xi ħaġa li kienet miexja pari passu man-negozjati, kif kompla wkoll ċertament il- ministru flimkien mal-planning authority.

Imbagħad wara li kien ġie ffissat il-valur ta' l-art...

Hawn wieħed irid jgħid li l-gvern talab żewġ valutazzjonijiet indipendenti u dawn kienu jvarjaw sostanzjalment minn waħda għall-oħra.

Hija ħaġa tajba li d-deċiżjoni ma jeħodhiex il-ministru konċernat - għax fl-aħħar mill-aħħar il-ministru jista' jieħu żewġ jew tliet rapporti li jkunu ppreżentati lilu - u huwa hawn li jidħol il- ġudizzju politiku, fejn il-ministru jrid jagħżel it-triq tan-nofs jew l- aħjar triq li jinġieb prezz ekwu għal waħda mill-prime sites li għandna f'pajjiżna.

B'dan il-mod ma jiġrix dak li ġara fil-każ ta' Chambrai fejn 90 tomna ngħataw b'xejn.

Din smajna dwarha kemm-il darba u sal-lum ma nafu xejn dwar l-iżvilupp li kellu jsir fuq dik l-art minkejja l-inċentivi, l- għajnuna kollha u ċ-ċens baxx.

Din mhux biss il-gvern ma ħa xejn minnha imma effettivament kollox jidher li għadu lura ħafna.

F'dan ir-rigward il- gvern Laburista kien wasal għall-figura ta' madwar Lm40 miljun bħala premium - apparentement anke qabel magħha l-gvern preżenti - biex b'hekk jieħu l-prezz ġust tal-proprjeta' filwaqt li jħalli wkoll il-profitt xieraq li l-entrepreneur għandu d-dritt għalih.

Barra minn hekk, gvern Laburista kien wasal ukoll għall-premium taċ-ċens.

Mr Speaker, tajjeb li wieħed isemmi li fost affarijiet oħra gvern Laburista kien ħalla lill-komponenti jwaqqfu l-konsorzju kif jixtiequ huma ħalli kemm jista' jkun ikun hemm is-suċċess mixtieq.

Xtaqna wkoll li jkun hemm iktar interess barrani inkorporat bħala parti mill-kumpannija imprenditriċi, imma xorta waħda ħallejniehom fil-liberta' li jwaqqfu l- konsorzju kif iridu huma.

Aħna insistejna li l-konsorzju jikkommetti lilu nnifsu mill-fondi tiegħu stess ammont sostanzjali bħala ekwita'.

Konna wasalna li l-investituri riedu jikkontribwixxu minn flushom stess - mhux minn xi loans bankarji - terz tas-somma għall-ewwel fażi tal-proġett u effettivament safejn nafu aħna llum ukoll hekk ġara.

Dan il-prinċipju nżamm u terz mill-investiment neċessarju ta' Lm33 miljun - neċessarju fuq l-ewwel fażi - se jkun provdut u garantit mill-investituri infushom, ovvjament skond il-perċentwali ta' l-interess tagħhom fil-konsorzju.

Mr Speaker, dan għaliex għamilnieh?

Dan insistejna fuqu ħalli min ikun involut fil-proġett - u naħseb li dan il-prinċipju jaqbel fuqu kulħadd - attwalment ipoġġi flusu bil quddiem ħalli jkun hemm il-commitment tiegħu personali.

Dan għamilnih biex il- konsorzju mhux biss jgħid bil-kliem li jemmen fil-proġett imma juri li jemmen fih billi jikkometti flusu direttament.

Naħseb li dan il-kriterju għandna nżommuh quddiem għajnejna għall-quddiem għax huwa importanti li min ifittex li jieħu proprjeta' mingħand il-gvern ma jagħmilx dan bi skop li jkun jista' jieħu biċċa art b'irħis jew inkella b'ċens baxx.

Kellna każi fejn areas li huma prime sites ingħataw għal-lukandi b'rata ta' ċens ta' Lm1-il metru meta l-istess art tiswa miżerjament Lm50 jew Lm60-il metru kwadru imma mhux se noqgħod nidħol f'dan.

Huwa importanti li min jidħol għal proġett ikun jemmen f'dak il-proġett u ikun ippjanah tajjeb għalhekk għandu jiġi marbut li jitfa' fih fondi tiegħu proprji u mhux biss dawk il- flus li jirnexxielu jissellef mill-banek.

Naħseb li dan il-prinċipju ġie integrat hemmhekk ukoll.

Mr. Speaker, tajjeb li ngħid li minn Lm28 miljun li kienu kważi waslu fuqu qabel l-1996, aħna rnexxielna naslu għall- prezz aħħari ta' Lm40 miljun, li hija qabża sostanzjali.

Barra minn dan kien hemm ukoll żieda sostanzjali fuq iċ-ċens dovut.

Mr. Speaker, barra minn hekk hemm ukoll il-prinċipju ta' l-aspett soċjali fejn jidħlu r-residenti ta' Tigne Point.

Huwa veru li dawn ħadu deal tajba ħafna pero' kien ħaqqhom għax dawn kienu jokkupaw ir-residenza tagħhom b'titolu li kien tahulhom il-gvern u allura l-istess drittijiet li kellhom għandhom jiġu ssanati.

Lanqas mhu ta' min jinsa lill-għaqdiet sportivi li hemm fuq iż-żewġ siti, kemm min-naħa ta' Tigne' kif ukoll fl-area ta' Manoel Island.

Fl-opinjoni tiegħi tkun ħaġa tajba li dawn jiġu rikonoxxuti wkoll.

Naturalment wieħed ma jistax ma jsemmix il-kwestjoni taċ-ċens.

L-Onor.

Tonio Borg ipprova ħafna jiġġustifika l-kritika li kienet saret qabel li biċ-ċens perpetwu l-gvern qiegħed jagħti biċċa minn Malta għall- ispekulazzjoni.

Dan kien id-diskors min-naħa ta' l-oppożizzjoni Nazzjonalista fl-1997 pero' llum prattikament għandna l-istess kunċett u, kif jgħid il-Malti, il-gvern m'għaddiex mill-bieb u qed jgħaddi mit-tieqa.

Għalkemm iċ-ċens lill-konsorzju qiegħed jingħata għal 99 sena, il-konsorzju nnegozja li min jakkwista unit residenzjali fuq Manoel Island - fil-fatt din qiegħda fil-kuntratt - ikun jista' jikkonverti dak iċ-ċens f'wieħed perpetwu billi jħallas sena l-awdemju.

Dan ifisser li min ikun irid jeżerċita dan id-dritt għandu l-faċilita' li jagħmlu perpetwu biex il-prezz ta' kull unit ikun jista' jgħollih.

Qisu għandek proprjeta' li fiha Lm200 jew Lm300 ċens fis-sena u tgħid lil min ikun qed jixtri li dak iċ-ċens tista' tagħmlu perpetwu awtomatikament meta inti tħallas Lm300 oħra lill- gvern u l-gvern huwa marbut bi żmien perentorju ta' tliet xhur - hekk joħroġ mill-kuntratt - li jikkonverti ċ-ċens għal wieħed perpetwu.

Dan ifisser li l-proprjeta' li se tiġi żviluppata f'dawk l-areas effettivament tista' tiġi kkonvertita f'ċens perpetwu.

Bil-proposta Laburista preċedenti, kienu biss dawk l-areas li jistgħu jiġu żviluppati li kienu b'ċens perpetwu, għax il-kumplament kellhom ċens temporanju li jerġa' jiġi lura għand il-gvern.

Issa f'dan il-kuntratt qed ngħidu li min għandu proprjeta' tal-gvern li qed jużaha bħala residenza, u din qiegħda għandu b'ċens temporanju, dan jista' jħallas sena ċens, li hu lawdemju u dak iċ-ċens isir perpetwu.

Tajjeb li ninnutaw li l-ebda individiwu ieħor f'Malta m'għandu dan id- dritt, lanqas min jokkupa xi appartament taħt xi skema tas-social housing.

Jekk inti għandek ċens temporanju li kien tal-Knisja - u issa ġie tal- joint office - jew ċens temporanju ieħor, biex tifdih trid tinnegozja mal- gvern u hemm każi li fejn ċens temporanju tal-joint office, anke jekk kien ta' Lm1.50, biex għamluh perpetwu ma ħallsux biss Lm1.50 imma ħallsu mijiet u f'ċerti każi eluf ta' liri.

Dan f'każ ta' social housing tal- gvern.

Mela hawnhekk għamilnihielhom faċli ħafna biex jikkonvertu minn ċens temporanju għal ċens perpetwu.

Il-gvern Laburista kien iktar straightforward u meta nnegozja l-pakkett qalilhom li jistgħu jieħdu dik l- area li se jiżviluppaw b'ċens perpetwu flok qagħad jagħmel dan it-tidwir 'l- hemm u 'l-hawn biex wasal għall-istess għan.

Li qiegħed isir f'dan il- kuntratt hu li qed joħloq preċedent għal min għandu proprjeta' tal-joint office li biex iċ-ċens isir perpetwu xorta jridu jħallsu ħafna iktar mil- lawdemju.

Dan juri kemm din il-proposta hija inġusta.

It-tieni nett il-gvern għandu ħafna oqsma oħra li huma ta' dan it-tip.

Il- gvern għandu areas li huma b'ċens temporanju u li fuqhom qed jiġi żviluppat bini residenzjali biex jinbiegħ lill-barranin jew lill-Maltin.

Issa allura l-kompetituri ta' dan l-iżviluppatur se jkunu jistgħu jitolbu biex iċ-ċnus temporanji ta' fejn għandhom units residenzjali ikunu jistgħu jikkonvertuhom perpetwi billi jħallsu biss sena ċens?

Jew issa se niġu f'sitwazzjoni fejn ma nosservawx il-kunċett ta' level playing field fil- kummerċ?

Aħna se niġu f'sitwazzjoni fejn flok nosservaw ir-regoli li qegħdin naċċettaw fit-trade, anti-monopolies u fair competition, se ngħaddu kuntratti li jikkreaw unfair competition?

Sieħbi rrifera għall-istess ħaġa dwar l-AIP u l-ispecial designated areas.

Huwa qal li meta tagħti special designated area biex lil ħaddieħor li qed jibni proprjeta' li m'hijiex tal- gvern qed tikkrealu vantaġġ fis-suq, tkun qed toħloq ambjent ta' unfair competition.

Kondizzjoni bħal din li hija sales gimmick tajba ħafna biex ovvjament tgħolli l-prezz.

Allura issa kull kompetitur li qiegħed fl- istess sitwazzjoni jista' jitlob lill-gvern - anzi nħeġġu biex jagħmel dan - li jkollu l-possibbilta' li jibdlu t-titolu tagħhom minn wieħed temporanju fejn ikun residenzjali għal wieħed perpetwu billi jħallsu sena lawdemju?

Naħseb li jekk din il-faċilita' ma tingħatax lill-kompetituri oħra, flok inkunu qed nimxu fuq fair competition inkunu qed nikkreaw preċedent li jwassal għal unfair competition.

Forsi wieħed jibda jifhem kemm tagħmel aktar sens il-mozzjoni ta' l-oppożizzjoni li l-boll għandu jinġabar.

Ladarba l-ispekulatur ingħata ċ-ċans li dak li jbiegħ jista' jiġi kkonvertit f'perpetwu, fattur li se jgħinu biex itejjeb il-prezz, allura jagħmel iktar sens li hu għandu jħallas il-boll dovut b'arranġament jew ieħor.

Punt ieħor li xtaqt li l-ministru jdawwalna fuqu huwa l-aspett soċjali u l-konsultazzjonijiet li saru mal-kunsilli lokali tal-Gżira u ta' Ta' Xbiex.

Barra minn hekk nixtiequ jispjega għaliex - din ma nistax nifhimha - il- kunsill ta' Tas-Sliema donnu ma tantx wera interess.

Meta ppruvajna niltaqgħu magħhom biex ngħidulhom x'se jkun l-impatt soċjali, qalulna: Imma Manoel Island se jiġi żviluppat.

Imbagħad ġbidnilhom l-attenzjoni li hemm involuta wkoll parti minn Tigne', li safejn naf jien tifforma parti minn Tas-Sliema, li għaliha hemm żvilupp sostanzjali u li se jkun hemm triq li se tgħaddi minn taħt u allura jkun hemm tibdil sħiħ fit-traffiku, imma b'danakollu l-kunsill ta' Tas-Sliema ma riedx jiltaqa' magħna biex naraw x'inhuma l-problemi min-naħa tal-kunsill, li huma iktar problemi ta' natura soċjali.

Min naħa l-oħra, il-kunsill ta' Ta' Xbiex u dak tal-Gżira kienu konxji ħafna - u hawnhekk wieħed jgħidilhom prosit - ta' l-impatt soċjali li dan il-proġett se jħalli.

Ovvjament l-impatt soċjali jirrifletti ruħu fl-iżvilupp intensiv li se jkun hemm.

Ta' min ifakkar li f'dawn l-inħawi diġa' hemm traffic congestion qawwija u l-impatt ta' dan ix-xogħol se jkompli jaggrava s-sitwazzjoni.

Il-heavy vehicles li se jgħaddu minn hemmhekk se jħallu impatt negattiv fuq toroq li diġa' huma problema, u barra minn hekk hemm l-inkonvenjent ta' iktar pollution u l-inkonvenjent li jmorru ċerti nies meta s-site tkun qed tiżviluppa, u allura ħafna drabi n-nies iwarrbu minn hemmhekk għax ma jeħdux gost li jersqu lejn postijiet bħal dawn.

Dawn il- konsiderazzjonijiet kienu kollha mibgħuta lill-awtorita' ta' l-ippjanar.

Jiena ppruvajt nara x'tip ta' kuntatt kien hemm imma apparentement minħabba l-istrike tas-segretarji ma stajtx nieħu risposti bit-telephone.

Mr Speaker, tajjeb li wieħed hawnhekk jissottolinja punti li kienu qanqlu dawn il-kunsilli.

Per eżempju, nista' nsemmi ittra tal-5 ta' Jannar tas-sena li għaddiet dwar jekk humiex se jintużaw splussivi għat-tqattigħ tal-blat u ovvjament l- effett li dan jista' jkollu fuq il-bini fil-qrib.

Staqsew ukoll jekk hux se jkun hemm xi nies li se jiġu maqlugħin 'il barra waqt li tkun qed tiġi żviluppata l-link road minn Regional Road għal Manoel Island u jekk dawn effettivament hux se jkunu pprovduti b'akkomodazzjoni alternattiva.

Jien nifhem li kif ġiet provduta akkomodazzjoni alternattiva għar-residenti ta' Tigne' hekk ukoll għandha tkun provduta akkomodazzjoni alternattiva lil dawn in-nies.

Anke dwar il-club, il-pitch u l-faċilitajiet l-oħra sportivi, kien hemm suġġeriment interessanti dwar jekk fil-management committee għandux ikun hemm rappreżentant min-naħa tal-kunsilli rispettivi biex ir-reazzjonijiet tan-nies ikunu kontinwament qegħdin jiġu monitored.

B'saqajna ma' l-art irridu ngħidu li ma jistax ikollok żvilupp ta' din l- entita' u ma jiġix ikkreat xi inkonvenjent.

Min jgħid hekk ma jkunx qed jgħix f'dinja.

Jiena naħseb li dawn is-suġġerimenti u suġġerimenti oħra validissimi li saru min-naħa tal-kunsilli għandhom jingħataw konsiderazzjoni.

(Interruzzjonijiet) M'inix qed ngħid li għandhom jidħlu fil-kuntratt, ħalli ma niftiehemx ħażin.

Naħseb li wara li jkun ġie ffirmat il-kuntratt - u hawnhekk għamilna l-kritika tagħna - irridu nħarsu 'l quddiem biex naraw x'impatt negattiv se jkollu dan il-proġett fuq il- komunitajiet ta' dawk in-naħat.

Dan irridu nippreparaw għalih minn qabel ħalli dan il-proġett li qed napprovaw fl-interess nazzjonali ikun ta' ħsara mill-inqas lill-komunita'.

Aktar minn hekk, irridu ndawru l-impatt negattiv f'xi ħaġa li fil-futur tkun ta' effett pożittiv fuq dawk l-istess komunitajiet li jkunu tant sofrew inkonvenjenzi minħabba proġett hekk kbir li se jgħaddi minn wara biebhom.

Mr Speaker, dettalji tal-kuntratt diġa' semmewhom sħabi u daħlu fihom fid- dettall waqt il-kumitat imma naħseb li dawn l-aspetti soċjali rridu nagħtu kashom meta nħarsu 'l quddiem.

Dawn żgur li se jaffettwaw il-komunita' waqt l-implimentazzjoni ta' dan il-proġett u għandhom jiġu monitored kontinwament.

Hu obbligu tal-gvern li verament jagħti kas tas- sottomissjonijiet tal-kunsilli lokali.

Anzi tajjeb kieku waqt l- implimentazzjoni tal-proġett dawn ikunu involuti kontinwament, mhux biex jinfluwenzaw il-mod kif jinbena l-proġett imma biex iħarsu l-interessi tar- residenti tagħhom.

U naħseb li din hija importanti ħafna jekk verament irridu nagħtu l-importanza li jixirqilhom lill-kunsilli mhux bil-kliem biss imma bil-fatti.

Mr Speaker, il-Prim Ministru kien iwegħidna l-fiduċja u d-direzzjoni li se jqanqlu l-ekonomija u l-Viċi Prim Ministru kien jgħid li mill-għada li l- Partit Nazzjonalista jkun fil-gvern l-ekonomija tal-pajjiż tiżviluppa u dan il-pajjiż ifur bil-ġid u kulħadd jibda jdawwar lira, kulħadd iħallas inqas taxxi u ħafna affarijiet oħra.

Suppost kien se jkollna tip ta' ''paradise regained'' imma sfortunatament kellna ''paradise lost'' u hekk għadha s'issa.

Issa ma rridux nagħmlu l-istess f'dan il-proġett.

Ma rridux li fl- ewforija biex dan il-proġett ikun approvat minn dan il-parlament nagħtu l- impressjoni li għandna nieqfu hawn.

Ovvjament għandek ħafna spin-offs oħra bħal żvilupp ta' siti storiċi, żvilupp infrastrutturali fuq żewġ prime sites li sal-lum huma djar għall-ġrieden u stray dogs jekk mhux anke jintużaw għal affarijiet illeċiti, imma minkejja dan kollu biex dan il- proġett jiżviluppa rridu nħarsu wkoll lejn is-sitwazzjoni ġenerali tal- pajjiż għax l-impatt ta' dawn it-tipi ta' proġetti huwa fuq il-pajjiż in ġenerali.

L-ewwel li se jibda huwa l-iżvilupp fuq Tigne'.

Jekk dan l-iżvilupp se jkun ifisser biss li nżidu l-kwantita' ta' bini available fuq il-front ta' Tas-Sliema, ta' min jgħid li hemmhekk diġa' għandek ammont kbir ta' appartamenti li huma available għall-bejgħ.

Għandna wkoll il-proġett tal-Hilton, fejn ovvjament hemm numru konsiderevoli ta' appartamenti u faċilitajiet oħra li diġa' qegħdin fi stadju avvanzat ħafna u li fi żmien sentejn l-ewwel appartamenti se jkunu qegħdin fis-suq għall-bejgħ.

Ċertament is-suq għal din it-tip ta' proprjeta' fejn għandek il-prezzijiet qrib il-Lm200,000 u ħafna drabi anke aktar mhux se jkun għas-suq lokali.

Jien naħseb li min ħadem dan il-proġett u l-viabilities ta' disinn li għamlu fuqu, ċertament li m'għamlux bil-ħsieb li din il-proprjeta' tinbiegħ kollha lill Maltin għax fl-ambitu Malti għandek suq limitat.

Għalhekk min ħadem dan il-proġett ċertament kien qiegħed iħares biex iħajjar investituri jew nies barranin interessati li jinvestu u jixtru proprjeta' f'Malta.

Kien għalhekk li kien hemm it-talba biex dan is-sit - bħalma kien hemm f'siti oħra - jiġi kkonsidrat bħala specially designated area u l-barranin li jixtru jingħataw ċerti faċilitajiet.

Fost l-aktar faċilitajiet importanti nsibu li dawn jistgħu jixtru iktar minn proprjeta' waħda biex inti tħajjar iktar barranin jixtru proprjeta' hawn Malta u ovvjament ikollok munita barranija ġejja lejn il- pajjiż.

Bħala riżultat ta' dan - u din hija l-loġika warajh - wara li titlesta l-ewwel fażi l-iżviluppatur jiġġenera fondi biżżejjed mill-bejgħ biex ikun jista' jbigħ it-tieni u t-tielet waħda u b'hekk il-proġett jirnexxi bħala xi ħaġa sħiħa.

Alla jħares ikollok fażi waħda li ma tirnexxiex għax inkella nispiċċaw b'dawk in-naħat mhux żviluppati kif nixtiquhom, u minflok ikollna ghost town.

MR SPEAKER: Onorevoli, ippermettili ninterrompik imma għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi li l-Onor.

Membru jkompli jinstema'?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nipproponi li l-Onor.

Mangion ikompli jinstema'.

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.Charles Mangion ikompli jinstema.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem.con.

ONOR.

CHARLES MANGION: Mr Speaker, nirringrazzja lill-proponent, lis- sekondant u lill-Kamra kollha.

Issa li għandna l-proġett huwa importanti li l-gvern ma jiqafx hawn.

Waħda mill-aktar affarijiet importanti li qed tinħass mhux biss f'dan il-qasam ta' l-ekonomija imma anke fit-turiżmu hi li għandna ntejbu l-prodott nazzjonali Malti.

Ma jistax ikun li inti tħajjar individwi biex jinvestu hawnhekk, dawn ikunu nies b'income sostanzjali li jiġu darba fis-sena - jew jibagħtu 'l ħbieb tagħhom - u malli dawn joħorġu mill-bieb ta' barra jkollhom jgħaddu mill-esperjenza ta' toroq imħarbta u drenaġġ sikwit ifur.

Dan issibu f'Tas-Sliema, Birzebbuga u San Pawl il-Baħar.

Kultant żmien, meta tagħmel xi ħalba xita, jgħidulek li l-ilma tax-xorb jitħallat mad-drenaġġ.

Għandna wkoll il-pollution mhux biss b'konsegwenza tal-Magħtab, li hija ġerha li dejjem qed tiżviluppa, imma anke min-nuqqas ta' tindif u kif ukoll mill-baħar ta' madwarna, li hu wieħed mill-ikbar assets li għandna iżda minn sena għal sena dan qiegħed dejjem jitħammeġ iktar.

Insemmi wkoll il-power station li minkejja li hi ġdida u qamet Lm200 miljun xorta waħda għad għandna problemi ta' elettriku, kemm meta jagħmel il-bard fix-xitwa kif ukoll fis-sajf jekk tkun is-sħana u nixegħlu l-air- conditioners.

Kif jista' jkun li aħna rridu ngħollu l-livell tal-pajjiż u jsir l-investiment li nixtiequ meta għandna dawn il-problemi kollha?

Qabel kienu jgħidu li qed ninqdew bis-second-hand imma issa l-investiment sar, pero' jiena ngħid li għandu jsir iktar għax dan jikkrea attivita' interna u ekonomika barra li jagħmel ġid kbir lill-pajjiż.

Mr. Speaker, ma jistax ikun li nibqgħu passivi quddiem dan kollu.

Ma jistax ikun li nħajru lis- settur privat jinvesti u norbtuh biex ipoġġi flusu imbagħad il-prodott li hu Malta nħalluh jiddeġenera.

Mr Speaker, qed nagħmel dan l-appell għal ġid tal-pajjiż, jekk aħna rridu nsalvaw it-turiżmu - ħaġa li jaqbel kulħadd fuqha għax it-turiżmu jikkontribwixxi terz mill-iżvilupp ekonomiku tagħna, apparti l-employment li jikkrea - u jkun tajjeb li nirrealizzaw li qed ikollna kompetizzjoni mhux biss bil-prezzijiet imma anke fil-kwalita', u jekk ma noqogħdux attenti nirriskjaw li nitilfuh bil-konsegwenzi kollha li dan jista' jkollu fuq il-pajjiż.

Dan malajr jibda jonqos imbagħad meta tkun waslet il-kriżi arana nibdew naħdmu biex naraw kif se nsolvuha.

Jiena ngħid li meta rridu ninċentivaw żvilupp massiċċ bħal dan u oħrajn bħal dak tal-Kottonera, tal-Hilton, tal-cruise liners u tal-connections - kollha proġetti mbuttati minn gvern Laburista imma baqgħu jinżammu - ma nistgħux ma nagħtux kas l-iżvilupp neċessarju fl-infrastruttura.

Hemm bżonn li nagħmlu upgrading fl-infrastruttura bl-iktar mod reali, bl-iktar mod effettiv u sostanzjali.

L-upgrading irid isir mhux biss billi jintnefqu l- flus imma huwa iktar importanti li x-xogħol isir tajjeb.

Jekk saret triq u ngħatat it-tarmac - bħalma qed nagħmlu fil-każ ta' Mdina Road, bis- sagrifiċċji kollha li l-commuters iridu jgħaddu minnhom, u anke fil-każ ta' Ħal Far - j'Alla din issir kif suppost.

Jekk Mdina Road tkun lesta s-sena d- dieħla ma nippretendix li ma' l-ewwel ħalba xita jibda għaddej pied ilma minn ġo fiha, bil-konsegwenza li jieqaf ħafna traffiku u jkollna konġestjoni f'waħda mill-arterji ta' pajjiżna.

Ma nistennewx li wara li titlesta t-triq l-art tibda ċċedi.

Ma nistennewx lanqas li jiġu ta' l- Enemalta, tal-Maltacom jew dawk tal-cable television iħaffruha mill-ġdid jew jibdew jagħmlu ż-żippijiet fit-tarmac ħalli xi ħadd iqiegħed katusa jew kanna.

Fl-aħħar mill-aħħar il-poplu Malti jkollu jħallas għal dan mit-taxxi tiegħu.

Mr. Speaker, dawn il-konsiderazzjonijiet irridu nżommuhom quddiem għajnejna.

Jien nifhem li hemm ir-restrizzjonijiet finanzjarji tal-gvern u li l-ebda gvern ma jista' jlesti kollox f'daqqa imma huwa importanti li ntejbu l- prodott li huwa Malta biex dan l-iżvilupp li qed napprovaw f'din il-Kamra jirnexxi u ma jispiċċax li titlesta l-ewwel fażi u l-kumplament isir ghost town.

Huwa importanti li f'pajjiżna l-infrastruttura tat-toroq, tal- utilities, tas-servizzi, tat-tindif, il-waste management u s-sistema tad- drenaġġ isiru bi pjan serju li jkun implimentat fi żmien raġonevoli.

Importanti wkoll li mbagħad mhux wara li jkun sar ix-xogħol nerġgħu nibdew noħorġu bid-difetti.

Din hija marda li tirripeti ruħha f'dan il-pajjiż u naħseb li wasal iż-żmien u huwa fl-interess nazzjonali li ngħidu dawn l- affarijiet ma jibqgħux isiru.

Jekk hemm triq li qed issir għandu jintnefaq kemm hemm bżonn li jintnefaq imbasta niżguraw li dak li jkun sar se jservi għallinqas għal 25 sena.

Mhux biss imma jekk ikun hemm bżonn ta' tiswijiet għandna nagħmlu s-servizzi taħt it-triq biex ma jibqax ikollna tkissir mill- ġdid.

Ċertament meta t-taxpayer jibda jara dan ir-riżultat, hu stess jibda jħoss li dak li qed jikkontribwixxi għalih qed isir u jsir sew.

Wara kollox illum it-taxpayer ma jħallasx ftit għax għandu value added tax ta' 15%, għandu taxxa ta' l-income li hija ogħla minħabba li l-bands inbidlu u għandu n-national insurance barra li jrid iħallas għas- servizzi bħad-dawl u ilma.

Jiena naħseb li ċ-ċittadin jieħu gost jara li jkun qiegħed jibbenefika minn dak li jsir fil-pajjiż b'dak li jħallas.

Naħseb hemmhekk il-moralita' fiskali li wieħed jixtieq idaħħal tibda taħdem aħjar għax wieħed jibda jintebaħ li dak li qiegħed iħallas ikun ta' kontribut għall- iżvilupp aħjar ta' pajjiżna.

Mr. Speaker, nagħlaq billi ngħid li proġett bħal dan fl-opinjoni tiegħi ma jirnexxiex u ma jitkompliex kif nixtequh jekk il-prodott li huwa Malta effettivament ma jitjiebx.

Ma dan il-proġett għandna nagħmlu l-upgrading u l-modernizzazzjoni bħalma jsir f'pajjiżi oħra żviluppati.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Mr Speaker, kull meta niġu biex niddiskutu xi proġett bid-daqs ta' dak li qed niddiskutu bħal ta' Manoel Island u Tigne', bilfors li jkollok tqis it-territorju ċkejken ta' dawn il-gżejjer.

Meta jkollok f'moħħok attivita' u fl-istess ħin trid tħalli wkoll post fejn ikollok il-ħin ħieles tiegħek, ma tonqosx li tiltaqa' ma' problemi kbar u ma' pressjoni kbira biex fl-istess waqt ikollok żvilupp sostenibbli.

F'postijiet bħal tagħna żball wieħed jaf iħalli effetti negattivi kbar.

Mhux għax huwa permess li tieħu żball f'pajjiż kbir imma f'pajjiż kbir ċerti żbalji tista' ssewwihom filwaqt, pero' f'pajjiż żgħir ikun ħafna aktar diffiċli.

Jekk tieħu falza stikka f'territorju daqshekk ċkejken il- ħsara ssir bil-kbir, speċjalment meta ċerti effetti negattivi jistgħu ma jkunux riversibbli.

Mr. Speaker, meta niġu biex niddiskutu proġett bħal dan hemm diversi aspetti fundamentali li wieħed għandu jżomm f'moħħu.

Wieħed hu r-relazzjoni bejn il-proġett innifsu u l-ġirien immedjati.

Huwa importanti ħafna li kemm fl-istadju tal-konsultazzjoni u aktar u aktar fl-istadju ta' implimentazzjoni, kemm jista' jkun għandu jkun hemm relazzjonijiet miftuħa bejn min se jaħdem u jwettaq il-proġett u l-ġirien li f'dan il-kas jinkludu r-residenti kollha ta' Ta' Xbiex, tal-Gżira u ta' Tas-Sliema.

Jien nittama li fil-fażi ta' implimentazzjoni jkun hemm dawn it-tip ta' relazzjonijiet.

Dan qed ngħidu għax sfortunatament, anke minħabba r-raġunijiet kulturali li wieħed mhux se joqgħod jidħol fihom hawnhekk, li l-aktar li nbatu minnha f'pajjiżna hija l-fażi tal-project management.

Naturalment biex il- proġett isir irid bilfors jinħoloq inkonvenjent għar-residenti ta' dawn l- inħawi u hemm bżonn li kemm jista' jkun dan l-inkonvenjent jiġi mmoderat u mtaffi biex wieħed ma jdawwarx lir-residenti kontra l-proġett innifsu.

Pajjiżna fl-imgħoddi kellu diversi proġetti li dawru lir-residenti kontra tagħhom għax dawn raw li għalkemm huma parti mill-pajjiż, kienu qegħdin jiġu mċaħħdin minn xi ħaġa.

Għalhekk naħseb li fl-interess ta' l- iżviluppaturi stess dawn m'għandhomx iqisu lill-ġirien residenti bħala nuisance u bħala aħjar ma kenux jeżistu għax kieku konna nistgħu niġru u mmexxu aktar.

Nafu li pajjiżna għandu dense population u speċjalment fejn se jsir il-proġett diġa' huwa urbanizzat u għandu problemi ta' over development u għalhekk huwa importanti li b'dawn il-kumplikazzjonijiet kollha, wieħed jara x'jagħmel biex kemm jista' jkun jiġu mtaffija l-effetti negattivi fuq ir-residenti li hemm fl-inħawi, u dan kemm waqt li qiegħed isir ix-xogħol kif ukoll meta x-xogħol jibda tiela'.

Jiena nawgura bis-serjeta' li t-traffic management li hemm ippjanat - għalkemm ma nafx eżatt meta ħa jsir, peress li dwaru tisma' verżjonijiet differenti, fejn hawn min jgħid li sar xi forma ta' traffic management plan għall-inħawi ta' Tas-Sliema u l-areas l-oħra u hawn min jgħid li għadu ma tlestiex - kemm jista' jkun inaqqas l-impatt negattiv fuq il-ħajja tar-residenti.

Minbarra l-kwestjoni tat-traffic management hemm ukoll dik tas-servizzi pubbliċi.

Hawnhekk huwa importanti li wieħed ma jgħarraqx is-sitwazzjoni, kemm f'dak li għandu x'jaqsam mas-servizz ta' l-ilma, kemm f'dak li għandu x'jaqsam mas-servizz tad-dawl kif ukoll f'dak li għandu x'jaqsam mas- servizz tad-drenaġġ.

Dan qed ngħidu għaliex jekk jien informat tajjeb, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam mas-servizzi tad-drenaġġ u tad-dawl, jista' jkollna ċerti problemi li wieħed irid jaħseb għalihom minn issa.

Dawn ma jiddependux neċessarjament mill-proġett innifsu iżda mill-gvern.

Huwa importanti li ċerti deċiżjonijiet li jridu jittieħdu, jittieħdu kemm jista' jkun malajr mill-korporazzjonijiet.

F'dik l-area għandna ċerti problemi f'dak li għandu x'jaqsam mad-drenaġġ, speċjalment l-iżbokk li jkun hemm fil-bajja ta' San Ġorġ f'San Ġiljan u kultant anke f'ċerti nħawi tal- kosta ta' Tas-Sliema.

Jekk dik l-area se tkompli tiġi mimlija b'aktar residenti, allura wieħed irid jaħseb bis-serjeta' biex is-servizz tad- drenaġġ ma joħloqx problemi ta' tinġis kemm għar-residenti kif ukoll għal dawk li jżurhom.

Meta niġu għad-dawl, importanti nirrealizzaw ukoll li se jkun hemm żieda fid-domanda kemm bil-proġett ta' Portomaso, kemm bil-proġett li hemm maħsub li jsir flok l-union, li żgur se joħloq fattur ta' żvilupp qawwi fl-area, kif ukoll bil-proġett ta' Manoel Island u Tigne'.

Id-domanda għas-servizz tad-dawl se tikber u allura huwa importanti li f'pajjiżna nimxu b'mod integrat meta nagħmlu ċerti żviluppi.

Jidher li solvejna l-problema tal- ġenerazzjoni tad-dawl għax qegħdin niġġeneraw dawl biżżejjed imma mbagħad għandna problema fis-sistema tad-distribuzzjoni.

Jien informat li ħafna mill-infrastruttura tad-distribuzzjoni tad-dawl tmur lura għall-1955.

Minn sena għal sena jiġu vvotati ammonti ta' flus biex ikun hemm żvilupp f'dan il-qasam, imma s-sena li għaddiet ma kienx hemm żvilupp f'dan il-qasam u jekk din is-sena ma jsirx żvilupp minn issa biex id-distribution centre tal- Mosta tiġi mgħammra b'xi Lm5 miljun fi switchgears, transformers u affarijiet oħra bħal dawn, il-ġenerazzjoni kollha li ssir f'Delimara u fil- Marsa ma tasalx fl-areas fejn suppost tasal u nispiċċaw bi qtugħ tad-dawl kif spiċċajna u kif aktarx nispiċċaw meta d-domanda titla' matul Frar.

Hawnhekk ta' min ngħid li fid-distribution centre tal-Mosta diġa' sar ħafna investiment, b'danakollu xorta għad jonqos.

Minn dan iċ-ċentru jiġi mitmugħ id-dawl għal Għawdex u għan-naħa ta' fuq tal-pajjiż u għalhekk huwa importanti li meta nitkellmu fuq proġetti high density bħal dawn, naraw li l-infrastruttura fil-pajjiż tkun qiegħda jew tantiċipa jew għallinqas tlaħħaq mad-domanda li tkun qegħda ssir, mhux fil-fażi tal-ġenerazzjoni tad- dawl biss imma anke fis-sistema tad-distribuzzjoni.

Diġa' qegħdin tard wisq.

Lili jispjegawli li misshom ilhom li bdew jiġu pproċessati t-tenders għal dan l-apparat li qed insemmi u anke għall-marine cable ġdid li hemm bżonn bejn Malta u Għawdex għaliex, kif għedt, ħafna mill-infrastruttura tmur lura għall-1955.

Il-marine cable irid jitqiegħed fix-xhur tas-sajf meta jkun il-bnazzi, inkella rridu nistennew is-sajf tas-sena 2001.

Min- naħa l-oħra, dak li għandu x'jaqsam mad-distribution centre tal-Mosta, anke jekk il-proċeduri jibdew issa u t-tenders jinħarġu f'Ġunju, l-ewwel darba li ngawdu mill-ġid ta' dak l-investiment ikun f'Jannar tas-sena 2002.

Qed insemmi dawn l-affarijiet ħalli wieħed ma jħallix l-affarijiet jaqgħu lura.

M'għandniex noqogħdu dejjem fuq pariri tekniċi li jgħidulna li s'issa rnexxielna niskansawha u allura għandna nissaportu sena oħra u ma ninvestux.

Mr Speaker, dan qed ngħidu biex nuri li huwa fl-integrazzjoni fejn l-aktar li nbatu meta niċċaqalqu biex nagħmlu xi ħaġa u dan minħabba li nħallu l-affarijiet isiru b'mod sporadiku, b'mod iżolat u b'mod frammentat.

Għalhekk jien nappella biex min-naħa tal-gvern jiġu ttrattati is-servizzi pubbliċi li hemm bżonn biex isostnu proġetti bħal dawn wieħed jaħseb fihom minn qabel.

Nixtieq ukoll insemmi l-punt tal-ħarsien tal-wirt storiku li hemm fl- inħawi.

Qed nitkellmu fuq żewġ inħawi fejn hemm wirt storiku importanti ħafna.

Fuq Manoel Island hemm il-Forti Manoel, Lazzaret, il-post tad-dwana u hemm il-post ukoll fejn kienu jinżammu bħala kwarantina l-baqar u l- annimali li kienu jinġiebu.

Hemm ukoll kappella, kemm fuq Manoel Island kif ukoll f'Tigne', kif ukoll hemm il-Forti ta' Tigne'.

Naf li dan huwa punt li qam anke fil-kumitat tal-verifika meta kien qed jiġi diskuss x'se jsir minn dan il-wirt storiku u naf ukoll li l-gvern qatt ma jista' joħlom li se jkollu riżorsi biżżejjed biex waħdu jieħu ħsieb il-wirt storiku li għandna, u allura importanti li jkun hemm skemi ta' sħubija mal-privat kif qed jiġri f'dan il-każ biex postijiet sbieħ ħafna li għandhom valur storiku kbir ma jitħallewx abbandunati, mitluqa, żdingati u vandalizzati kif inhuma issa.

Huwa importanti li jsir ir-restawr u tkun imħarsa l-preservazzjoni ta' dawn il-postijiet pero' hawn nixtieq nistaqsi: Xi struttura qed naħsbu fiha biex niżguraw li din il-preservazzjoni u dan ir-restawr isiru kif suppost bis- sorveljanza mixtieqa?

Fl-istess ħin dan għandu jsir b'mod sbrigattiv biex ma jwaqqafx ix-xogħol li jkun qiegħed isir fuq il-proġett.

Jiena naf li dan il-punt diġa' ġie ttrattat fil-kumitat dwar l-uffiċċju nazzjonali tal-verifika, meta l-Onor.

Leo Brincat staqsa min se jiddetermina x-xogħlijiet u l-Ministru Zammit Dimech semma li f'dan il-każ il-verifika ssir permezz tal-kummissarju ta' l-artijiet u l-project management tat-taqsima tax-xogħlijiet, pero' fl-opinjoni tiegħi wieħed irid jaħseb minn issa f'xi forma ta' co-ordinating unit u mhux joqgħod biss fuq l-istrutturi li semma l-ministru.

Dan il-co-ordinating unit għandu jsir bejn il-ministeru tax-xogħlijiet pubbliċi, il-ministeru ta' l-edukazzjoni u l-kultura u l-iżviluppaturi nfushom f'dak li għandu x'jaqsam mal-wirt storiku, biex affarijiet bħal dawn kemm jista' jkun jiġu ffaċċjati mill- ewwel qabel ma ssir xi ħsara, qabel ma jsiru xi żbalji u biex l-affarijiet jimxu kif suppost mill-ewwel.

Din il-ħaġa wkoll għandha x'taqsam ma' l- aspett ta' l-implimentazzjoni u ma' l-aspett tal-project management u allura naħseb wieħed irid jagħmel xi unit importanti f'dan il-qasam biex l- affarijiet isiru bis-serjeta'.

Nerġa' ngħid li hemmhekk għandna postijiet ta' valur storiku kbir kemm fuq l-art u jista' jkun ukoll fil-baħar u wieħed għandu jieħu ħsieb jitkellem bla dewmien ma' l-awtoritajiet konċernati għaliex imbagħad ikun hemm l-insistenza u l-impazjenza ta' min ikun qed jiżviluppa, imbagħad l-affarijiet isiru bl-għaġġla u jsiru ħażin.

Jekk nippjanaw l-affarijiet minn qabel għad għandna ċ-ċans li dawn l- affarijiet isiru sewwa.

Mr. Speaker, waħda mill-affarijiet li ddiżappuntawni f'dan il-kuntratt u ma jidhirlix li ġiet diskussa lanqas fil-kumitat tal-verifika kienet l-idea li konna semmejna fil-programm elettorali ta' l-1998, li meta jsiru proġetti bħal dawn nikkommettu lill-iżviluppaturi biex jonfqu persentaġġ tas-somma fuq proġett ta' l-arti.

Forsi wieħed jista' jargumenta li diġa' se jidħlu fi spiża biex jagħmlu r-restawr u biex jagħmlu l-preservazzjoni tal-wirt storiku.

Dak huwa importanti li jsir pero' jien naħseb li ma tkunx idea ħażina jekk din il-ħaġa nsostnuha, għaliex minbarra li juri li jkun imprenditorjali u li hu kapaċi jorganizza l-business tiegħu, jimmodernizzah u jimxi maż-żmenijiet, ikun ukoll qed jagħti kontribut tiegħu lis-soċjeta' jekk jinvesti ammont ta' flus - u hawn ġieli jissemmew 0.5% jew 1.0% tal-proġett - għal xi proġett kulturali li tgawdi minnu wkoll il-komunita'.

Hemm ħafna x'wieħed jista' jagħmel f'dak li għandu x'jaqsam ma' attivita' artistika li tista' tiġi sostnuta minn somma bħal din.

Nerġa' ngħid, affarijiet bħal dawn jagħmlu ġid kbir lill-komunita' u jagħmlu ġid kbir ukoll lis-settur imprenditorjali tal-privat li m'għandux jibqa' interessat biss fil-flus.

Mis-soċjeta' hu qed jieħu art tajba, qed jieħu postijiet li fit-territorju limitat tagħna nsibu x'nagħmlu bihom u għallinqas għandu jagħti lura wkoll xi ħaġa lil din il-komunita'.

Mr Speaker, kull meta jiġi diskuss dan il-proġett dejjem tqum il- mistoqsija ta' x'se jiġri mill-faċilitajiet sportivi li hemm fl-inħawi u dejjem tingħata t-tweġiba li b'xi mod jew ieħor dawk se jiġu rilokati postijiet oħra.

Naf li minkejja li wasalna biex ngħaddu dan il-proġett mill- parlament għad hemm għaqdiet li huma mħassbin dwar x'se jiġri meta jibda x- xogħol.

Inċidentalment anke n-nursery tas-Sliema Wanderers hija milquta.

Minkejja li għandhom il-konferma, dawn donnhom qed jibżgħu li għall-adulti ħasbu imma għan-nursery tagħhom ma ħasbux.

Dik hija istituzzjoni importanti ħafna għax fiha jattendu 300 tifel u jqattgħu hemmhekk ħafna ħin.

Aħjar hekk milli jqattgħuhom esposti għal perikli oħra u għalhekk huwa importanti li wieħed jistaqsi dwar x'faċilitajiet se jkollhom dawn it-tfal sakemm ikun qed isir il-proġett.

Dawn fejn se jagħmlu t-taħriġ u l- attivitajiet li jagħmlu s-soltu meta jkun għaddej il-proġett?

Mr Speaker, punt ieħor li wieħed irid isemmi huwa dwar x'effett se jħalli dan il-proġett fuq l-attivita' ekonomika u fuq l-iżvilupp ekonomiku ta' dan il-pajjiż u anke x'effett se jħalli fuq il-livell tal-prezzijiet tal-proprjeta' f'pajjiżna.

Dawn huma żewġ aspetti li wieħed irid jagħti kashom għaliex naħseb li huma importanti.

MR SPEAKER: Onor. Bartolo, ippermettili ninterrompik għax sar il-ħin.

Tibqa' in possession?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Nitlob lill-Ministru għall-Ambjent sabiex iressaq l-aġġornament tal-Kamra..

F'nofsinhar id-diskussjoni kienet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH (Ministru għall-Ambjent): Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tlieta, 25 ta' Jannar 2000 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Riżoluzzjoni dwar l-għoti b'ċens lill-MIDI plc ta' art f'Manoel Island u Tigne' - Kontinwazzjoni;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Rifuġjati - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Dazju tas-Sisa (Emenda Nru 2) - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li Jemenda Diversi Liġijiet dwar Servizzi fl-Ajruport – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Tismija ta' Ministri f'Diversi Liġijiet – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Drittijiet dwar Proprjeta' Intellettwali (Miżuri Intrakonfini) – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju – Tieni Qari (Kont.); u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta – Tielet Qari.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar iċ-Ċittadinanza – Kumitati Permanenti

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Mediċini Perikolużi – Kumitat Permanenti

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att ta' l-1993 dwar Sanzjonijiet tal-Kunsill tas-Sigurezza tan-Nazzjonijiet Uniti – Kumitat Permanenti

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Michael Bonnici.

ONOR.

MICHAEL BONNICI: Mr Speaker, f'dan l-aġġornament nixtieq naqbad fuq tliet suġġetti li huma ta' siwi kemm mil-lat soċjali kif ukoll għandhom ċerta importanza għal din il-Kamra u għall-pubbliku in ġenerali.

Permezz ta' mistoqsija parlamentarti l-bieraħ tlabt lill-ministru għall-politika soċjali biex jagħtini informazzjoni dwar kemm tħallsu benefiċċji soċjali sena b'sena f'dawk li huma korrimenti fuq il-postijiet tax-xogħol.

Tlabtu wkoll jgħid kemm mietu nies matul is-sena 1999 u xi informazzjoni oħra dwar is-saħħa u s-sigurta' fuq il-post tax-xogħol.

Mr. Speaker, meta wieħed jagħmel l-analisi taċ-ċifri li ngħatajt isib li bejn l-1990 u l-1995 kien hemm average ta' 6,500 inċident fis-sena fuq il- postijiet tax-xogħol.

Dawn ovvjament huma dawk li huma rapportati għaliex disgrazzjatament xi wħud mill-inċidenti li jinqalgħu fuq il-postijiet tax- xogħol ma jiġux rapportati skond kif titlob il-liġi.

Għal dawn il-ħames snin id-dipartiment tas-sigurta' soċjali ħareġ madwar Lm320,000 bħala benefiċċji.

Dan ifisser li kull persuna tirċievi madwar Lm54 bħala benefiċċji, apparti l-ammonti kbar ta' servizzi mediċi li dak li jkun jirċievi mill-isptar jew anke privatament.

Dan l-ammont jista' jitla' għal mijiet ta' liri għal kull persuna li tkorri fuq il-post tax-xogħol u hawn naturalment qed neskludi l-gratuity, minħabba l-fatt li din mhux dejjem tingħata fis-sena ta' l-inċident imma jista' jkun li tkun ġejja minn ħafna snin qabel.

Mr. Speaker, meta nħarsu lejn is-snin 1996 sa l-1999 insibu li l-average ta' persuni li korrew fuq il-post tax-xogħol kien ta' 5,600 u l-benefiċċji li ħallas id-dipartiment tas-sigurta' soċjali kienu ta' Lm423,000, jiġifieri jaqbeż b'Lm100,000 dak li kien tħallas fil-ħames snin ta' qabel.

Dan iġib average ta' Lm86 għal kull ħaddiem.

Mela hawn għandna sitwazzjoni fejn l-ammont kien ikbar fl-ewwel ħames snin ta' korrimenti pero' fit-tieni ħames snin kull persuna ħadet iktar.

Dan, nerġa' ngħid, barra s-servizzi mediċi li wieħed ikun irċieva.

B'danakollu m'aħniex inqisu globalment it- telf ta' ġranet ta' xogħol, xi ħaġa li hija importanti ħafna għall- ekonomija tal-pajjiż għax awtomatikament il-produttivita' tonqos.

B'konsegwenza ta' dan in-nuqqas ta' produttitivita' u tan-nuqqas tal-ġranet tax-xogħol, l-employer ikollu jfittex impjegat ġdid jew inkella jaqla' persuna oħra minn fuq ix-xogħol tagħha u jpoġġiha f'dak il-post fejn kien jaħdem dak li safa korrut.

Jista' jkun il-każ ukoll li jkollu jimpjega persuni ġodda li t-taħriġ tagħhom ikun jiswa ammonti sostanzjali ta' flus.

Mela hawnhekk għandna sitwazzjoni fejn il-pajjiż jista' jsib ruħu f'ċirkostanzi li l-gvern ikollu jħallas ammonti sostanzjali minħabba ż- żieda ta' nies li qed jgħixu ħafna aktar minn qatt qabel u hawn għandna wkoll sitwazzjoni fejn qed jiżdied l-ammont ta' flus li l-gvern qiegħed joħroġ mill-fondi pubbliċi proprju biex jagħmel tajjeb għal dawn l- inċidenti li jinqalgħu fuq il-postijiet tax-xogħol.

Mela għandna żewġ binarji, wieħed fejn qed jiżdied l-ammont ta' flus f'benefiċċji għall- pensjonanti u għandna l-binarju l-ieħor li huwa l-ammonti miżjudin li qegħdin jiżdiedu kull sena għall-benefiċċji dwar il-korrimenti fuq il- postijiet tax-xogħol.

Għalhekk nagħmel enfasi speċjali lil dawk il-persuni li qegħdin iħaddmu lil nies u niġbdilhom l-attenzjoni dwar x'jgħid l-Att Nru. VII ta' l-1992 li għadda taħt gvern nazzjonalista.

Ikun tajjeb ukoll li jagħtu kas anke ta' dawk il-legal notices li joħorġu mill-istess liġi u li jġiegħlu lill- employers jieħdu l-miżuri neċessarji fuq il-postijiet tax-xogħol.

Dan għandhom jagħmluh skrupolożament biex jevitaw kemm jista' jkun l-inċidenti.

M'huwiex biżżejjed li jagħtu l-materjal biex wieħed jippreveni milli jkorri imma l-aktar ħaġa importanti hija l-prevenzjoni ta' l-inċidenti.

Hawnhekk nappella lill-employers biex jevitaw li jsiru dawn il-korrimenti li mhux biss jinkludu dawk meta wieħed jaqsam rasu, jaqta' idejh jew xi inċidenti oħra bħal dawn, imma anke dawk li jkunu ġejjin minn xi kimika li jista' jkun hemm maħżuna fil-fabbrika.

Importanti wkoll it-temperaturi fil- postijiet tax-xogħol, kemm fil-ġranet tax-xitwa kif ukoll fil-ġranet tas- sajf.

Din tista' tagħmel ħafna ħsara konsegwenzjali minħabba ċerti prodotti li jkunu qed jintużaw fl-istess fabbrika.

Jekk wieħed jeżamina fejn l-iktar kien hemm inċidenti jsib li dawn ġraw l- iktar fil-manifattura - jiġifieri hawn qegħdin neskludu l-construction, l- agrikoltura, it-trasport, il-komunikazzjoni u affarijiet oħra - għax l- ammont ta' inċidenti f'dan is-settur fl-1995 laħaq l-2,522 persuna.

Tajjeb li wieħed jinnota li bejn is-snin 1990 u 1995 dan naqas drastikament għaliex filwaqt li fl-1990 hemm rappurtati madwar 5,000 inċident fis-settur tal-manifattura, fis-sena 1995 dan kien biss 2,522.

Ta' min ngħid ukoll li dan reġa' żdied fl-1998 għax reġa' tela' għal aktar minn 3,500.

Dan ifisser li għandna sitwazzjoni fejn fil-manifattura jeħtieġ li wieħed jagħmel aktar attenzjoni fuq il-postijiet tax-xogħol.

Issa dawn jistgħu jkunu korrimenti ħfief jew inkella gravi.

F'dawk ħfief wieħed jifhem li dak involut jonqos minn fuq il-post tax-xogħol bejn ġurnata u tliet ijiem filwaqt dawk iktar gravi ifissru meta bniedem jaqbeż il-ġimgħa, ħmistax jew anke sitt ġimgħat.

Hawnhekk qed neskludi d-diżabilita' li wieħed jista' jkollu.

Issa d- diżabilita' mhux bilfors li wieħed ikun permanentament diżabbli imma jista', per eżempju, bniedem itajjar wieħed mis-swaba' tiegħu jew wieħed jista' jibqa' mmankat b'xi ħaġa oħra.

Dawn huma korrimenti ħfief, imma kemm huma iktar agħar meta wieħed jisfa' mmankat u b'konsegwenza jkollu jirtira kmieni!

Hawnhekk nixtieq nagħmel enfasi, Mr Speaker, biex l-employers ikunu aktar konxji fuq il-postijiet tax-xogħol u jieħdu l-miżuri ta' prevenzjoni tant importanti.

Inutli li inti tagħti l-ingwanti u l-boots lill-ħaddiema jekk ma tevitax dak li jista' jinqala' kemm bil-boots jew mingħajru.

Jien nispera li appell li għamilt fil-bidu ta' din is-sena jilħaq jekk jista' jkun il-maġġorparti ta' l-industrijalisti li għandna f'pajjiżna.

Nittama li dawn ikunu verament aware u fir-restructuring li kulħadd suppost qiegħed jagħmel jieħdu in konsiderazzjoni din il-materja hekk importanti.

Mr. Speaker, nagħlaq fuq dan is-suġġett billi ngħid ukoll li punt interessanti fl-acquis communautaire hu li wieħed irid jaħdem fuq is-saħħa u s-sigurta' fuq il-postijiet tax-xogħol.

Jien m'għandix dubju li diġa' sar rapport dwar il-pożizzjoni tas-saħħa u s-sigurta' fuq il-postijiet tax- xogħol u anke hemm draft biex titwaqqaf awtorita'.

Issa mhux liġi se nagħmlu jew inkella kummissjoni imma dieħla awtorita' u dan għax il-gvern nazzjonalista huwa konxju li s-saħħa u s-sigurta' fuq il-postijiet tax- xogħol huma prijorita' kbira għall-ekonomija tal-pajjiż.

Mr Speaker, it-tieni item li rrid nitkellem dwaru f'dan l-aġġornament huwa l-okkażjoni ta' meta l-moviment ta' kana għamel il-festa annwali tal- familja.

Saret tradizzjoni għall-moviment ta' kana - li issa ilha sejra aktar minn 30 sena sħaħ - li fil-bidu ta' Jannar jorganizza festi li jkollhom l-iskop li jfakkru l-familja.

Għal din il-festa jagħżel ċerta tema bħalma l-gvern ikollu t-tema għall-budget tiegħu u bħalma kull azjenda jkollha t-tema għal kull sena li jkun dieħel għaliha.

Wieħed jeħtieġ li jifhem il-kontenut ta' din it-tema.

Tkellem tajjeb ħafna l-Kardinal Thomas Winning, kardinal minn Glasgow.

Għalkemm saritlu xi kritika mill-istampa barranija għal xi affarijiet li forsi ma jaffettwawx daqshekk lilna l- Maltin, pero' l-argumenti li ġab u d-diskors li għamel kienu ta' interess għal pajjiżna u ta' interess għall-koppji kollha miżżewġin.

Mr Speaker, hawnhekk nixtieq nagħmel suġġeriment.

Il-moviment ta' kana, li ġieli jissejjaħ ukoll moviment providenzjali, qalilna li l-familja għandha bżonn struttura b'saħħitha ta' oriġinalita', jiġifieri din għandha tinbena fuq is-sod.

Waħda mill-affarijiet li l-Kardinal Winning għamel enfasi dwarha kienet li mhux billi aħna ngħidu ndaħħlu d-divorzju.

Le, il-Knisja għandha mhux biss għandha tiskoraġġixxi d-divorzju imma għandha wkoll tħejji pedament sod għal kull koppja li tkun se tibni familja.

Illum il- ġurnata jien nara l-familja Maltija mhedda minħabba ħafna ċirkostanzi.

Għall-grazzja t'Alla rrid ngħid li fil-maġġorparti tagħha l-familja Maltija għadha soda.

Imma tista' tibqa' sejra hekk?

Jekk iva, rridu naħdmu ħafna, għax jeżistu kurrenti qawwija ħafna kontra tagħha.

Kien għalhekk li l-gvern Nazzjonalista sa mill-bidunett ta' l-amministrazzjoni tiegħu fl-1987 ħaseb biex iżid in-numru ta' social workers u ħaseb biex il-politika soċjali tiegħu ma tkunx biss għall-pensjonanti u għall-morda imma tkun ukoll biex wieħed jara li l-familja jkollha struttura b'saħħita permezz ta' għajnuna li jista' jagħti d-dipartiment tas-sigurta' soċjali.

Dan id-dipartiment jara dejjem kif jista' jsaħħaħ jew jgħin lil dawk il-familji li jixxellfu xi ftit għax ikollhom xi gambetta jew disgrazzja.

Veru li l-gvern qed jonfoq ħafna flus kemm mil-lat biex jipprepara s- social workers kif ukoll biex lil dawn jgħallimhom fl-universitajiet, pero' ta' min jgħid ukoll li m'huwiex biżżejjed li aħna jkollna korsijiet imma dawn iridu jkunu korsijiet speċjalizzati li jwasslu għal gradi universitarji.

Minn hawn qegħdin joħorġu nies tajbin ħafna li jkunu mħarrġin biżżejjed sabiex ikunu jistgħu jikkontribwixxu għal din il- problema jew problemi li jistgħu jinqalgħu fil-familji.

Naturalment kien proprju l-moviment ta' kana li witta t-triq meta dan kellu żewġ social workers sponsorjati minnu stess.

Dan kien fil-bidu tas-sittinijiet meta kien bagħat nies biex jitħarrġu barra minn Malta proprju biex ikunu jistgħu jħabbtu wiċċhom mal-problemi li jistgħu jinqalgħu għall-familji Maltin.

Iżda mbagħad il-moviment ta' kana ma setax ikompli jlaħħaq ma' l-ispejjeż ta' dawn is-social workers u beda dieħel il-gvern biex jiffaċċja s- sitwazzjoni.

Illum il-gvern għaraf bis-sħiħ din il-problema għalhekk żied in-numru ta' social workers u kabbar id-dipartiment.

Jien infaħħar lil dawk kollha li qegħdin jikkontribwixxu f'dan il-qasam li fosthom hemm ukoll min qed jagħmel xogħol volontarju għax dawn qed ikunu ta' għajnuna kbira biex dan il-flaġell ikun jista' jittaffa.

Mr. Speaker, jiena nixtieq nagħmel suġġeriment.

Bħalma għamilna fil- kummissjoni għal persuni b'diżabilita', jiġifieri meta nkorporajniha f'liġi, nissuġġerixxi biex dan il-parlament jistudja bis-serjeta' t-twaqqif ta' istituzzjoni li tkun tista' tirrikorri għandha dik il-familja li ssib ruħha mhedda.

Istituzzjoni bħal din tkun tista' tħaddan fiha wkoll il- moviment ta' kana li jingħaqad flimkien mal-ministeru tal-politika soċjali biex ikun hemm kordinament sħiħ bejn gvern u knisja.

Wara kollox din il- problema tolqothom lit-tnejn li huma għalhekk għandhom ikunu impenjati biex dawk il-familji li jiġu bżonn l-għajnuna jirrikorru għandhom.

Nafu kemm il- gvern qed jiffaċċja problemi kemm mil-lat soċjali kif ukoll mil-lat finanzjarju.

Illum għandna separazzjonijiet li jistgħu jiġu mill- infedelta', harassement u broken marriages u b'konsegwenza ta' dan kollu għandna ħafna tfal li qegħdin ibatu l-aktar minħabba l-firda ta' dawk li ġabuhom fid-dinja.

Għadna kif smajna każ ta' missier li ried jara lil bintu iżda l-omm ma ħallitux għaliex kienu miksurin.

Ħasra li tisma' ħaġa bħal din u hija patetika li din id-daqsxejn ta' tarbija tinsab fin-nofs bejn il-missier li jixtieq jaraha u l-omm li qiegħda żżommha.

Kemm hawn tfal b'qalbhom maqsuma x'ħin jibdew jirrealizzaw il-pożizzjoni tal-ġenituri tagħhom u proprju huma ma jistgħu jagħmlu xejn!

Mr. Speaker, irrid ngħid ukoll li jien ma nemminx li l-omm li toqgħod id- dar għandu jkollha remunerazzjoni għaliex qiegħda d-dar.

Il-gvern diġa' ta biżżejjed.

Hemm il-marriage grant, il-bonus ta' nofs is-sena, is- supplementary bonus, il-maternity leave, il-parental leave - li llum il- ġurnata l-gvern estendih kemm għall-ommijiet kif ukoll għall-missierijiet - ta' tliet snin without pay biex jieħdu ħsieb uliedhom, u ssib il-parental leave li qed jingħata wkoll fil-każ tal-fostering, fejn dawk li m'għandhomx tfal qed irabbu tfal ta' ħaddieħor.

Minħabba f'hekk li titlob jew inkella tagħmel appell biex tingħata għajnuna lill-familja jien ma naħsibx li dan huwa l-każ, inkella jispiċċa l-ispirtu ta' l-imħabba u jispiċċa l-ispirtu tar-responsabbilta' li kull omm u kull missier għandu jkollhom lejn uliedhom.

Huwa biżejjed li l-gvern jaħdem biex isaħħaħ l-istrutturi tal- familja.

Jien nifhem il-piżijiet li llum jista' jkollhom il-familji.

Illum ftit issib min jagħti dar b'kera u allura l-koppja jkollha tirrikorri għal ammonti kbar ta' flus biex hi tixtri proprjeta'.

Veru huwa investiment in the long run li forsi ma jgawduhx huma imma żgur li se jgawduh uliedhom imma f'sitwazzjoni bħal din il-mara ma tistax ma tmurx taħdem.

Iva, bilfors irid ikollha tirrikorri għax-xogħol biex tlaħħaq ma' dak il-piż li jkunu daħlu għalih u dan ma tagħmlux kapriċċożament imma sempliċement biex ikollhom il-kenn tagħhom bħal kull familja oħra.

Mr. Speaker, jiena nagħmel appell b'mod speċjali lill-ġenituri biex jieħdu ħsieb b'responsabbilta' u b'imħabba lil uliedhom.

Huwa minnu li hawn ġenituri li jkunu neqsin mill-finanzi imma jekk dawn jidraw jekonomizzaw b'mod speċjali fuq logħob bħal tombla, lotteriji, eċċ., jiena ċerti li jsibu almenu b'mod limitat il-finanzi li se jkollhom bżonn għall-familji tagħhom.

Mr. Speaker, nixtieq nagħlaq dan l-aġġornament billi ngħid xi ħaġa fuq is- sitwazzjoni ta' l-ilma li kellna dan l-aħħar f'Ħaż-Żebbuġ.

Għaxart ijiem ilu f'Ħaż-Żebbuġ ġrat disgrazzja fejn l-ilma li kien qed jiġi mtella' minn borehole ġewwa Wied Qirda ġie kkontaminat minn ilma tad-drenaġġ.

Minħabba f'hekk kemm il-water services corporation kif ukoll id-dipartiment tas- saħħa, bl-iktar mod skrupoluż, l-appelli biex l-ilma ma jintużax ħlief għall-affarijiet ta' flushings, eċċ. Hawnhekk nixtieq nagħmel appell b'mod speċjali lill-gazzetti.

Id-dipartimenti ma jistgħux imorru jħabbtu bieb bieb lil kull persuna.

Dan huwa impossibbli meta jkollok ammont sostanzjali ta' residenti.

Għalkemm nhar il-Ġimgħa ħarġet press release din dehret biss fil-gazzetta "The Times" l-għada s-Sibt u min qara din il- gazzetta jaf.

Fil-gazzetta "in-nazzjon" din il-press release dehret jumejn wara, f'"The Malta Independent" l-istess.

Dan jgħodd ukoll għar-radjijiet.

Jien nagħmel appell lill-gazzetti biex meta jkollhom avviżi bħal dawn, li huma ta' importanza kbira għas-saħħa pubblika, għandhom iġibuhom immedjatament.

Jekk ikun possibbli press release bħal din għandha tidher fl- istess ġurnata.

Tgħidli: Imma kif jista' jkun!

Dan jista' jsir għax huma jirċevuha fl-istess ħin għaliex ħafna drabi tkun by fax.

Min-naħa tiegħi jien qed nagħmel kulma hu possibbli biex is-sitwazzjoni tal-kontaminazzjoni ta' l-ilma fil-lokal, b'mod speċjali l-area ta' Ħal Mula u l-area tal- madwar, terġa' tiġi għan-normal.

F'Novembru li għadda kont ġbidt l-attenzjoni meta wieħed mir-residenti qalli li kien hemm xi rziezet li bdew jaħslu l-postijiet fejn ikunu l- annimali tagħhom u jarmu proprju għal ġol-wied.

Dan huwa aġir irresponsabbli u kien proprju dan li kkontamina l-ilma li kien qed jiġi mill-boreholes.

Jien nagħmel appell b'mod speċjali lid-dipartiment tas- saħħa biex jieħu ħsieb lil dawk li jaħdmu fil-farms u jara li jaġixxu dejjem b'responsabbilta'.

Nagħmel anke appell lill-planning authority sabiex fil-local plan li qed tħejji għal Ħaż-Żebbuġ tneħħi dawn il-farms u ssibilhom post alternattiv biex huma jkunu jistgħu jakkomodaw il-farms tagħhom bla ma jagħmlu ħsara lill-widien jew inkella lil dan l-ilma li jinżel fl-aquifer fejn hemm il-water table li minnu jiġi estratt l-ilma għax-xorb.

Finalment nappella lill-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma u lid- dipartiment tas-saħħa biex jagħmlu iktar għassa fuq din l-attivita' tal- farms u nitlob lill-pubbliku biex jikkopera ma' dawn iż-żewġ entitajiet sabiex ma terġax tirrepeti ruħha din is-sitwazzjoni li kienet ta' inkonvenjent kbir għar-residenti.

Filwaqt li nuri l-ikbar solidarjeta' magħhom, inwegħedhom li se nibqa' naħdem sakemm is-sitwazzjoni terġa' tiġi normali.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla t-Tlieta, 25 ta' Jannar 2000 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif kommunikata mill-Ministru.

Fin-12.30p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

AMBJENT - VETTURI

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jgħid kemm jammontaw in-numru ta' vetturi li ġew mogħtija permezz ta' donazzjoni lill-Ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħtu mill-1987 sa l-1996?

Jista' jgħid x'tip ta' vetturi u ditta jew marka huma?

Minn min ġew mogħtija?

F'liema sena ġew mogħtija?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab informat li ma kien hemm l-ebda donazzjoni ta' vetturi lill-ministeru għall-ambjent u dipartimenti u taqsimiet oħra li jaqgħu taħtu.

FINANZI - VETTURI

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm jammontaw in-numru ta' vetturi li ġew mogħtija permezz ta' donazzjoni lill-Ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet jew entitajiet oħra li jaqgħu taħtu mill-1987 sa l-1996?

Minn min ġew mogħtija?

F'liema sena ġew mogħtija?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li fid-dekasteru tiegħi ngħatat vettura waħda bħala donazzjoni.

Din kienet Toyota Liteace van ġdida li ngħatat lid-dwana fl-1993 mill-UNDCP.

POLITIKA SOĊJALI - VETTURI

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm jammonta n- numru ta' vetturi li ġew mogħtija permezz ta' donazzjoni lill-Ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħtu mill-1987 sa l-1996?

Minn min ġew mogħtija?

F'liema sena ġew mogħtija?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: L-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal- Kamra iktar kmieni f'din is-seduta.

EDUKAZZJONI - VETTURI

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm jammonta n-numru ta' vetturi li ġew mogħtija permezz ta' donazzjoni lill-Ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħtu mill-1987 sa l-1996?

Minn min ġew mogħtija?

F'liema sena ġew mogħtija?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li fil-perijodu msemmi ma ġiet mogħtija ebda vettura permezz ta' donazzjoni, la lill-ministeru u lanqas lid- dipartimenti u entitajiet li jaqgħu taħtu.

AFFARIJIET BARRANIN - VETTURI

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' l-Ministru jgħid kemm jammonta n-numru ta' vetturi li ġew mogħtija permezz ta' donazzjoni lill-Ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħtu mill-1987 sa l-1996?

Minn min ġew mogħtija?

F'liema sena ġew mogħtija?

ONOR.

JOE BORG: Ma kien hemm l-ebda donazzjoni ta' vetturi lill- ministeru matul il-perjodu li qed jirreferi għalih l-Onor.

Interpellant.

KURRIKULU NAZZJONALI ĠDID - SUĠĠETTI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid liema huma dawk is-suġġetti li skond il-kurrikulu nazzjonali ġdid, li se jiġi mħaddem mis-sena skolastika li jmiss, huma obbligatorji u jridu jiġu mgħallma fl-iskejjel kollha tal-pajjiż?

F'liema stadju, primarju, sekondarju, eċċ., jidħlu fil-kurrikulu dawn is-suġġeti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Fil-livell primarju, is-suġġetti bażiċi huma, il- Malti, l-Ingliż, il-matematika, ir-reliġjon, l-istudji soċjali, l- edukazzjoni dwar il-midja, l-edukazzjoni fiżika u sport, it-teknoloġija, ix- xjenza u l-espressjoni kreattiva.

F'dan il-livell, l-għanijiet ġenerali fl- oqsma tal-midja u ta' l-iżvilupp personali u soċjali jkunu integrati mas- suġġetti l-oħra.

Fil-livell sekondarju s-suġġetti bażiċi huma l-Malti, l-Ingliż, il- matematika, it-tagħlim tal-kompjuter, ir-reliġjon, l-ilsien barrani, l- istudji ambjentali (storja, geografija u studji soċjali), l-edukazzjoni fiżika u l-isport, l-arti espressiva, l-iżvilupp personali u soċjali (PSD), it-teknoloġija u d-disinn u x-xjenza koordinata.

POPOLAZZJONI MALTIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet stmata l-popolazzjoni ta' Malta fil-31 ta' Diċembru, 1999?

Kemm huma nisa u kemm irġiel?

Kemm huma mis-16-il sena 'l fuq?

Kemm huma taħt it-18-il sena?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni kif mitluba mill-Onor.

Interpellant għalissa ma tistax tingħata peress li informazzjoni dwar twelid, imwiet u suġġetti simili jingħalqu fl-aħħar ta` Frar u sussegwentement tiġi pubblikata mill-uffiċċju ċentrali ta` l-istatistika lejn nofs Marzu.

ŻABBAR - SAN LEONARDO - GĦARGĦAR

L-ONOR.

FRANCIS AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jagħti informazzjoni rigward x'qed isir fuq għargħar fil-limiti tax-Xaqqa, area San Leonardo ġo Ħaż-Żabbar, liema problema qed tikkaġuna ħsarat kbar fir-raba' u l-għelieqi?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Tajt struzzjonijiet lid-dipartiment tat-toroq biex jidħol fil-problema ta' l-għargħar ta' diversi toroq f'Haż-Żabbar, u t-triq imsemmija tiġi kkunsidrata wkoll waqt dan ix-xogħol.

UNIVERSITA' - STAFF AKKADEMIKU

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm persuni li jiffurmaw parti mill-istaff akkademiku ta' l-Universita'?

X'inhuwa l-grad tagħhom u x'suġġett jgħallmu?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal- Kamra iktar kmieni f'din is-seduta.

ETC - REĠISTRAZZJONI GĦAX-XOGĦOL

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm hawn persuni bi grad universitarju li kienu qed jirreġistraw għax-xogħol matul is-sena 1999?

Xi grad kellhom kull wieħed?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: In-numru ta' gradwati li kienu qed jirreġistraw għax-xogħol matul 1999 kien kif ġej:

XHUR NUMRU TA' GRADWATI

Jannar 38 Frar 33 Marzu 34 April 33 Mejju 32 Ġunju 30 Lulju 94 Awissu 121 Settembru 82 Ottubru 74 Novembru 61 Diċembru 55

Tabella li turi x'tip ta' grad kellhom kull wieħed tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra iktar kmieni f'din is-seduta.

Jista' jkun li kull gradwat għandu iżjed minn kwalifika waħda.

SPTARIJIET - IN-PATIENTS BARRANIN

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' persuni barranin li kienu in- patients għal xi żmien ġewwa l-isptarijiet tagħna matul l-1999?

Minn liema pajjiżi kienu?

Kemm kienet is-somma ta' flus li ntalbu jħallsu dawn il- persuni u kemm fil-fatt tħallsu?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-informazzjoni qed tinġabar u risposta tingħata f'seduta oħra.

TOBBA - VIŻTI

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm saru talbiet għal viżti ġewwa d-djar mit-tobba taċ- ċentri tas-saħħa, ġurnata b'ġurnata mill-ewwel tas-sena 2000 sas-17 ta' Jannar, 2000?

Kemm minn dawn ma ġewx viżitati minħabba nuqqas ta' staff u pressjoni ta' xogħol?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: In-numru ta` viżti rikjesti, u li saru mill-ewwel tas-sena 2000 sas-17 ta` Jannar 2000, huwa kif indikat hawn taħt:

|Gurnata |Mitluba |Saru |Ma | | | | |Sarux | |1 |232 |161 |71 | |2 |241 |146 |95 | |3 |321 |214 |107 | |4 |298 |197 |101 | |5 |264 |198 |66 | |6 |285 |198 |87 | |7 |223 |163 |60 | |8 |250 |176 |74 | |9 |269 |146 |123 | |10 |372 |159 |213 | |11 |336 |208 |128 | |12 |253 |150 |103 | |13 |298 |209 |89 | |14 |260 |163 |97 | |15 |231 |159 |72 | |16 |295 |196 |99 | |17 |323 |111 |212 |

Fil-perijodu preżenti t-talbiet għal-viżti fid-djar m'humiex jintlaħqu kollha minħabba: (a) l-istqarrija maħruġa mid-dipartiemnt biex il- pubbliku kemm jista` jkun jirrikorri fiċ-ċentri tas-saħħa; (b) nuqqas fil- complement tat-tobba; (c) iż-żieda kbira fin-numru ta` viżti mitluba minħabba l-mewġa ta` l-influwenza u rjieħat li hawn bħalissa; (d) ammont ta` sick leave tat-tobba milquta mill-istess mard.

PULIZIJA - PERMESSI ĠODDA

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm ħarġu permessi ġodda l-pulizija matul is-sena 1999 għal ftuħ ta' ħwienet ġodda?

X'tip ta' ħwienet kienu?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat li matul l-1999 il-pulizija ħarġet 441 liċenzja ġdida għall-ħwienet.

Il-ġeneru ta` dawn il-liċenzji huma kif jidher fit-tabella li tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra iktar kmieni f'din is-seduta.

SERVIZZI ĊIVILI - ĦADDIEMA

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l- Prim Ministru jgħid kemm inqabdu mpjegati tal-gvern assenti mill-post tax- xogħol mingħajr awtorizzazzjoni matul is-sena 1999 u ma' liema dipartiment kienu jaħdmu?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 1999 kien hemm 317 impjegati tal-gvern li ttieħdu passi dixxiplinarji kontrihom għaliex kienu assenti minn fuq il-post tax-xogħol mingħajr awtorizzazzjoni.

L-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra iktar kmieni f'din is-seduta.

ORKESTRA NAZZJONALI - DISKUSSJONIJIET

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid fiex waslu d-diskussjonijiet mal-GWU biex jitjiebu l-kundizzjonijiet tal-membri ta' l-orkestra nazzjonali?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-ewwel kuntratt li kien sar lill-membri ta' l- orkestra f'Ottubru ta' l-1997 u li skada f'Ottubru 1999, ġie mġedded għall- perijodu ta' sentejn oħra.

ORKESTRA NAZZJONALI - PERFORMANCES - DĦUL

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm ingħataw performances mill-orkestra nazzjonali mit-twaqqif tagħha fl-1998 sal-lum, xahar b'xahar?

Kemm daħlet flus l- orkestra nazzjonali għal kull performance minn min ingaġġa s-servizzi tagħha?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li n-numru ta' performances xahar b'xahar li ngħataw mit-twaqqif ta' l-orkestra nazzjonali sal-lum huma:

1997 1999 Ottubru 0 Jannar 3 Novembru 0 Frar 1 Diċembru 2 Marzu 4 April 2 1998 Mejju 2 Ġunju 4 Jannar 3 Lulju 0 Frar 3 Awissu 0 (Seminar) Marzu 5 Settembru 1 (Seminar) April 3 Ottubru 2 Mejju 1 Novembru 2 Ġunju 3 Diċembru 4 Lulju 0 Awissu 0 Settembru 2 Ottubru 1 Novembru 1 Diċembru 3

F'Jannar 2000 saru 2

Għar-rigward tat-tieni parti tal-mistoqsija, tajjeb li wieħed jiftakar li l-orkestra nazzjonali hija kumpanija mmexxija fuq linji kummerċjali.

Għaldaqstant ġejt mogħti l-parir biex din l-informazzjoni tibqa' kunfidenzjali.

LIMSUK - ASSI/PROPRJETA'

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid x'assi għandha l-kumpannija Limsuk, inkluż proprjeta' immobbiljari?

Jista' jgħid kemm daħħal il-gvern mix-shareholding tiegħu f'din il-kumpannija minn mindu twaqqfet sal-lum?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant jagħmel din il- mistoqsija lill-ministru konċernat.

ORKESTRA NAZZJONALI - MAESTRO MICHAEL LAUS

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'salarju/kudizzjonijiet ġie mogħti l-Maestro Michael Laus, bħala chairman ta' l-orkestra nazzjonali?

Jista' jpoġġi l- kopja tal-kuntratt tiegħu fuq il-Mejda tal-Kamra?

Jikkonferma li ċ-chairman preċedenti ta' l-orkestra nazzjonali ma kien jirċievi l-ebda ħlas għas- servizzi tiegħu?

ONOR.

LOUIS GALEA: Fl-aħjar interess ta' l-orkestra nazzjonali, iċ- chairman preżenti, Maestro Laus ġie mitlub jiddedika numru sostanzjali ta' siegħat kull ġimgħa għall-orkestra.

Għaldaqstant il-bord tad-diretturi ta' l-orkestra nazzjonali stabbilixxa illi ċ-chairman ikollu rimunerazzjoni ta' Lm3,500 kull sena.

Informat ukoll li ċ-chairman preċedenti kien impjegat regolari mad- dipartiment tal-kultura fil-kariga tiegħu ta' senior principal officer fuq skala 7 b'salarju ta' Lm5,561 li kien jagħti s-servizz tiegħu kollu bħala chairman ta' l-orkestra.

Huwa kien jirċievi wkoll onorarju ta' Lm400 fis- sena mill-fondi ta' l-orkestra.

ENEMALTA - BOZOZ

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il bozza twaħħlet mill-Enemalta f'Malta u f'Għawdex, lokalita' b'lokalita', matul din is-sena?

Kemm-il talba għandha l-Enemalta biex jitwaħħlu aktar bozoz f'Malta u f'Għawdex?

Jikkonferma l- Ministru dak li deher f'ġurnal Malti dan l-aħħar li l-Enemalta m'għandhiex aktar bozoz?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni dwar l-ewwel u t-tieni parti tal- mistoqsija qed tinġabar u tweġiba tingħata f`xi seduta oħra.

Dwar l-aħħar parti tal-mistoqsija nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija numru 12829 waqt is-seduta numru 222 fejn spjegajt il- fatti kif tassew huma u mhux kif jiġu pinġuti mill-ġurnali għax hekk ikun jaqblilhom fil-mument.

AWTORITA' TAT-TURIŻMU - LOGO ĠDID

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l- Ministru jgħid min kien l-artist li ħoloq il-logo ġdid ta' l-awtorita' tat- turiżmu?

L-artist ġie magħżul jew saret xi sejħa għal disinni biex jintgħażel wieħed minnhom?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Infurmat li fis-26 ta' Frar, 1998 saret sejħa mill-NTOM, fil-gazzetti lokali, għall-proposti għal-logo għall-awtorita' tat-turiżmu ta' Malta kif ukoll għall-brand image ġdida għall-Gżejjer Maltin.

L-NTOM irċeviet b'kollox 19-il proposta, għaxra minnhom minn aġenziji lokali.

F'Mejju ta' l-1998, il-Ministeru għat-Turiżmu ta' dak iż-żmien waqqaf bord biex jeżamina l-proposti kollha.

Wara l-ewwel fażi tal-proċess ta' l-għażla, disa' aġenziji ġew shortlisted; sussegwentement, dawn niżlu għal tlieta, li minnhom tnejn kienu barranin u waħda lokali.

Wara l-elezzjoni tal-5 ta' Settembru, 1998, tlabt lill-bord biex ikompli bix-xogħol tiegħu.

Il-bord għażel lill- Identity Management Consultant Ingliża Luxon Carra.

SAN PAWL IL-BAĦAR/GĦAJN TUFFIEĦA - TRIQ B'GĦADIRA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk hemmx xi tama biex tiġi solvuta l-problema kbira li hemm fit-triq bejn San Pawl il-Baħar u Għajn Tuffieħa li parti minnha ssir għadira fonda meta tagħmel ix-xita u tkun ta' periklu kbir għal kulmin juża din it-triq?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Matul ix-xhur li għaddew, diversi drabi ġiet diskussa din il-problema partikolari, bejni u l-periti tad-Dipartiment tat- Toroq.

Hu ttamat li finalment instabet soluzzjoni, li tiswa eluf ta` liri, biex din il-problema tiġi solvuta.

PA - "TAX-XEMGĦA"

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid x'permessi kien hemm mill-Awtorita' ta' l-Ippjanar biex persuni jidħlu f'raba' magħruf bħala "Tax-Xemgħa" f'limiti tal- Mellieħa u jaqilgħu kull m'hemm?

X'passi ttieħdu jekk ma kienx hemm permess?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li mill-informazzjoni li għandha l- Awtorita` ta` l-Ippjanar, ma jidher li ħareġ ebda permess fir-raba` magħruf bħala 'Tax-Xemgħa' limiti tal-Mellieħa.

Minn stħarriġ li sar mill-Awtorita` ta` l-Ippjanar irriżulta li l-ħamrija fuq is-sit ġiet disturbata f`livelli ta` daqs varju u tpoġġew ukoll xi tyres qodma f`xi inħawi.

Mill-istess stħarriġ ma rriżultax min hu responsabbli għal dan.

Sid l-art għadu mhux magħruf u l-istħarriġ għadu għaddej.

Sadanittant inħareġ Stop and Enforcement Notice kontra s-sid mhux magħruf u ġiet segwita l-proċedura imposta mil-liġi.

L-istħarriġ jibqa` jsir sakemm ikun magħruf il-persuna jew persuni responsabbli.

PA - FONDAZZJONI ST.

MICHAEL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid fiex wasal l-ipproċessar għall-bini ta' skola mill- Fondazzjoni St. Michael fl-inħawi tal-Balal?

X'qed iżomm lill-Awtorita ta' l-Ippjanar li toħroġ il-permessi meħtieġa?

Meta huma maħsuba li joħorġu l- permessi kollha?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-applikazzjoni li qed jirriferi għaliha l-Onor.

Interpellant hija suġġetta għal Enviornmental Impact Assessment.

Dan l-istudju kien inbeda f`Awissu ta` l-1998 u l-ewwel rapport ġie mgħoddi lill-Awtorita` ta` l-Ippjanar u lid-Dipartiment għall- Ħarsien ta` l-Ambjent f`Settembru ta` l-1998.

F`Settembru ta` l-1998, l-awtorita` talbet aktar kjarifiki minħabba xi problemi li kien hemm u fil-fatt l-applikant issottometta pjanti ġodda fejn l-art in kwestjoni ġiet irduppjata peress li d-daqs oriġinali kien żgħir wisq biex jakkomoda skola tat-tip propost.

F`Novembru ta` l-1999, l-applikant issottometta r-rapport li kien intalab f`Settembru ta` l-1998 u dan qiegħed jiġi evalwat mill-awtorita` u mid- dipartiment għall-ħarsien ta` l-ambjent.

Meta dan ir-rapport jiġi approvat, ikun meħtieġ li jsir public hearing u wara l-applikazzjoni tiġi determinata mill-Bord ta` l-Awtorita`.

Wieħed għandu jiġbed l-attenzjoni tal-Onor.

Membru għall-fatt li meta din l-art ġiet allokata b`riżoluzzjoni parlamentari fl-1997 lill-applikanti, ma saret l-ebda konsultazzjoni ma` l-Awtorita` tal-Ippjanar.

Terġa`, ir-riżoluzzjoni parlamentari in kwestjoni skadiet wara tliet xhur, f`Jannar 1998 u ma ġietx imġedda.

Dwar dan l-aħħar punt, il-Gvern se jerġa` jipproponi riżoluzzjoni oħra li jkollha validita` ta` sena sabiex il-kuntratt jilħaq isir.

SKEJJEL - TFAL BI BŻONNIJIET SPEĊJALI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm għad fadal tfal li għadhom ma bdewx jattendu skola għax għandhom bżonnijiet speċjali u qed jistennew li jingħataw l- għajnuna jew li jiġu assessjati mill-istatementing board?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li hemm seba' studenti bi bżonnijiet speċjali li qed jiġu evalwati mill-Istatementing Board u għaldaqstant għadhom ma bdewx jattendu l-iskola.

Ma' dawn hemm disa' studenti oħra li mhumiex jattendu skola iżda li l-evalwazzjoni tagħhom mill-Istatementing Board ġiet iffinalizzata u ser joħroġ ir-rapport.

ENEMALTA - BOZOZ

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm talbiet pendenti quddiem l-Enemalta dwar bozoz maqtugħin fil-Gżira?

Kemm imorru lura fiż-żmien?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ninsab informat li skond lista sottomessa mill- Kunsill Lokali tal-Gżira, l-Korporazzjoni Enemalta għandha 22 talba għal twaħħil ta` bozoz ġodda fit-toroq ta` dak il-lokal.

Sebgħa minn dawn it- talbiet saru fl-1997 waqt li ħmistax ġew sottomessi is-sena li għaddiet.

FREEPORT - ĦADDIEMA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm ħaddiema fil-bidu tas-sena fuq il- kotba tal-Freeport Corporation?

F'liema gradi kienu?

Kien hemm verita' f'rapporti li dehru f'sezzjoni ta' l-istampa lokali li ġew ingaġġati madwar 170 ħaddiem fil-Freeport?

Jekk iva, kif ġew magħżula u f'liema gradi jinsabu?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena nformat li fil-bidu ta` din is-sena kien hemm 146 persuna fuq il-kotba tal-Korporazzjoni tal-Freeport.

Dawn il-ħaddiema kienu nġaġġati fil-gradi li gejjin.

Deputat Chairman, General Manager, Group Treasurer, Manager Anzjan, Managers, Business Executives, Purchasing Executive, Executives, Accounts Executive, Junior Executive, Ingineer Civili, Ufficjal Professjonali, Engineer Mekkaniku Junior, Quality Superintendent Anzjan, Ufficjal Tekniku I, Ufficjal Tekniku II, Electrical Draughtsman, Ufficjal Amministrattiv (Customs and Warehousing), Ufficjal tal-Maintenance, Land Surveyor, Segretarju-a I, Segretarju-a II, Skrivan, Skrivan ta` l-Accounts I, Skrivan- Receptionist, Kontrollur tas-Sigurta` Anzjan, Deputat Kontrollur tas- Sigurta` Anzjan, Assistent Kontrollur tas-Sigurta` Anzjan, Kontrollur tas- Sigurta`, Messaggier - Xufier, Handyman, Fattiga, Operatur tat-Telefon, Canteen Assistant u Assistant Handyman.

Kif jirriżulta mit-tagħrif li tajt aktar `l fuq, ir-rapporti dwar ingaġġ ta` madwar 170 ħaddiem huma nfondati.

GĦAWDEX - VAPUR "TA' PINU"

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tikkonferma rapporti li għalkemm iċ-ċerimonja ta' l-għoti ta' l- isem lill-vapur "Ta' Pinu" se ssir fit-Tarzna tal-Marsa, xorta waħda se ssir ċerimonja oħra f'Għawdex?

Jekk iva, x'inhu l-iskop għal dawn iċ- ċerimonji doppji?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Jiena nformata li ċ-ċerimonja ta' l-għoti ta' l- isem lill-vapur 'Ta' Pinu' se ssir fit-Tarzna tal-Marsa fuq ix-xewqa tal- ħaddiema tal-Malta Shipbuilding stess.

M'hu se ssir l-ebda ċerimonja oħra ta' l-għoti ta ' l-isem f'Għawdex, imma l-Kumpannija Gozo Channel beħsiebha tagħmel riċeviment f'Għawdex li għalih fost l-oħrajn ikunu mistiedna l-impjegati tal-kumpannija.

Dan ir-riċeviment jikkonċidi ma' l-20 Anniversarju minn mindu bdiet topera l-kumpannija, kif ukoll mad-dħul fis-servizz tal-vapur il-ġdid 'Ta' Pinu'.

DJAR

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk post li l- partikolaritajiet tiegħu qed jintbagħtu separatament huwiex mikri, vojt jew jinsab għand il-Housing Department, peress li ilu żmien twil magħluq?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta li tajtu għall-mistoqsija parlamentari numru 11917.

PULIZIJA - ARMI - COLLECTOR'S ITEMS

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid jekk il-policy dwar dħul f'pajjiżna ta' armi li jkunu collector's items, għadhiex l-istess jiġifieri jekk jistgħu jidħlu?

ONOR.

TONIO BORG: Il-policy dwar importazzjoni ta` armi li jkunu antiki, biex jinżammu għal skop ta` kollezzjoni, għadha kif kienet minn Jannar ta` l-1997.

Infakkar l-Onor.

Interpellant li l-amministrazzjoni preċedenti kienet iddeċidiet li l-armi kollha tan-nar manifatturati qabel l-1940 jiġu meqjusa bħala antiques.

SPTARIJIET - SECURITY GUARDS

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid meta s-security guards fl-isptarijiet se ddur minn fuq il- post tax-xogħol għal post ieħor?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ir-rotazzjoni tas-security guards se tibda sseħħ fi Frar, 2000.

FREEPORT - ĦADDIEMA

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm daħlu mpjegati ġodda mal-Malta Freeport minn Settembru 1998 sal-lum?

Jista' l-Ministru jgħid minn liema lokalita' ġej kull impjegat?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena nformat li bejn Settembru 1998 u l-20 ta` Jannar ta` din is-sena, il-Malta Freeport ingaġġat 89 ħaddiem gdid.

Dawn ġejjin mil-lokalitajiet segwenti:

|1 minn |1 minn |2 minn | |H`Attard|Hal-Balz|Birkirkar| | |an |a | |6 minn |1 minn |5 | |Birzebbu|Had-Ding|mill-Fgur| |ga |li |a | |2 |1 minn |2 | |mill-Flo|Gwardama|mill-Gzir| |riana |ngia |a | |3 |2 minn |1 | |mill-Ham|tal-Ibra|mill-Kalk| |run |gg |ara | |1 minn |3 minn |1 minn | |Hal-Luqa|Marsaska|Marsaxlok| | |la |k | |1 |1 |2 | |mill-Mel|mill-Mos|mill-Imqa| |lieha |ta |bba | |1 minn |2 minn |12 minn | |Naxxar |Paola |Hal-Qormi| |3 |2 |1 minn | |mill-Qre|mir-Raba|San | |ndi |t |Giljan | |1 minn |2 |3 minn | |San |mis-Sigg|tas-Sliem| |Gwann |iewi |a | |4 minn |7 minn |4 minn | |Hal-Tarx|Valletta|Haz-Zabba| |ien | |r | |5 minn |2 |4 | |Haz-Zebb|miz-Zejt|miz-Zurri| |ug |un |eq |

MMDNA - TESTIJIET TAZ-ZOKKOR

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jikkonferma li nurses ta' l-MNDNA mhux jagħmlu test taz-zokkor għax m'għandhomx sticks?

Jekk iva, x'inhu jagħmel il-gvern biex isolvi din il-problema?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Fil-preżent in-nurses ta` l-MMDNA m'għandhom l-ebda problema fil-provvista normali ta` sticks biex jagħmlu it-test taz-zokkor.

Seta` nħass xi nuqqas f'Diċembru li għadda minħabba li l-istokk ta` dawn l-isticks kien daqsxejn baxx sa ma waslet il-provvista ġdida.

SPIŻERIJA TAL-GVERN - PILLOLI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid x'inhuma l-pilloli out of stock li hemm fl-ispiżeriji tal- gvern?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Il-pilloli li huma temporanjament out of stock fl- ispiżeriji tal-Gvern illum 20 ta`Jannar, 2000 huma skond il-lista li tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra aktar kmieni f'din is-seduta.

ĦABS ĊIVILI - PRIĠUNIERI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm residenti fil-Faċilita' Korrettiva ta' Kordin u ta' liema nazzjonalita' huma?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li n-numru ta` priġunieri fil-Faċilita` Korrettiva ta` Kordin fid-19 ta` Jannar, 2000, kien ta` 213.

Dawn ġejjin minn dawn il-pajjiżi : - Malta, Libja, Italja, Tuneżija, Alerġija, Renju Unit, Eġittu, Palestina, Jugoslavja u mis-Sirja.

DJAR - RAĦAL ĠDID - TIBJID

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jara li l-flats ta' Triq Kordin, Raħal Ġdid Block A, B, C u D jiġu mbajda fil-komun peress li jinsabu fi stat ta' telqa biex ir-residenti jkollhom ambjent aktar nadif?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Għaddejt it-talba ta' l-Onor.

Interpellant lid- Dipartiment tal-Bini u Tiswija ta' Djar għall-azzjoni meħtieġa.

DJAR - TARXIEN - TIBJID

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jara li l-flats ta' Triq Ħal Luqa, Tarxien Block I, Block II, Block III u Block IV jiġu mbajda fil-komun tagħhom biex ir-residenti jkollhom ambjent sabiħ u nadif peress li jinsabu fi stat ta' telqa?

ONOR.

PA - UFFIĊJAL

L-ONOR.

FRANCIS AGIUS staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Peress li b'att vandalu fi Triq Santa Tereża, Żabbar immirat lejn uffiċjal ta' l- Awtorita' ta' l-Ippjanar sofriet intortament familja li d-dettalji tagħha qed jintbagħtu separatament, jista' l-Ministru jikkonsidra talba għal kumpens?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-Awtorita` ta` l-Ippjanar m'għandha l-ebda ħjiel li l-att vandalu li seħħ fi Triq Santa Tereża, Żabbar, kien immirat lejn uffiċjal tagħha u għaldaqstant l-awtorita` mhux f`pożizzjoni li tikkonsidra talba għal kumpens.

ŻEJTUN - TISWIJA TA' BOZZA

L-ONOR.

FRANCIS AGIUS staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid meta se tissewwa bozza mal-Block I ġewwa l-Qasam Ħal Tmiem fiż-Żejtun liema bdil jien informa li jenħtieġ il- krejn?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-ilment ta` l-Onor.

Interpellant ġie mgħoddi lill- Korporazzjoni Enemalta sabiex jiġi mistħarreġ u tittieħed l-azzjoni neċessarja.

Rigward dati, wieħed irid jieħu in konsiderazzjoni l- prioritajiet li jkollha l-korporazzjoni.

MINISTERU TAL-POLITIKA SOĊJALI - RIŻENJA

L-ONOR.

KARL CHIRCOP staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru iqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra kopja tal-kuntratt ta' mpjieg tal-persuna li ddettalji tagħha qed jintbagħtu separatament, qabel ma kien irriżenja mill-post tax- xogħol tiegħu madwar sentejn ilu?

Jista' jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tal-kuntratt ta' l-impjieg ġdid ta' l-imsemmija persuna?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Iż-żewġ dokumenti mitluba mill-Onor.

Membru tpoġġew fuq il-Mejda tal-Kamra aktar kmieni f'din is-seduta, jiġifieri:

(i) kopja tal-kuntratt tal-persuna msemmija meta kienet impjegata mal- Aġenzija Sedqa;

(ii) kopja tal-kuntratt tal-persuna msemmija fil-kariga ġdida tagħha mal- Programm Ħidma Soċjali (SWDP).

Dan il-kuntratt huwa ffirmat mill-persuna msemmija u mill-President tal-Fondazzjoni għal Servizzi ta' Ħarsien Soċjali.

ENEMALTA - BOILERS

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid jekk fl-Enemalta kienx hemm waqfien ta' boilers f'dawn l-aħħar ġranet għall-maintenance?

Kemm kien hemm boilers involuti u x'tul ta' żmien kien hemm involut?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ninsab informat li l-boiler numru tmienja fil-Power Station tal-marsa twaqqaf fit-12 ta` Jannar ta` din is-sena sabiex isirlu xoghol ta` manutenzjoni.

Bħalissa hemm żewġ boilers oħra weqfin għal raġunijiet ta` overhaul.

Dawn il-boilers huma n-numru wieħed tal-Power Station ta` Delimara u n-numru tnejn tal-Marsa u twaqqfu f`Settembru tas- sena l-oħra.

IMPJANT TAR-REVERSE OSMOSIS - ILMA

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid x'inhu l-persentaġġ ta' l-ilma prodott permezz tar-reverse osmosis meta mqabbel mal-persentaġġ ta' l-ilma mtella' mill-acquifer fil-produzzjoni totali ta' l-ilma bħalissa?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba qed tinġabar u tweġiba tingħata f`xi seduta oħra.

ŻEBBUĠ - KONTAMINAZZJONI TA'L-ILMA

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid x'wassal għall-kontaminazzjoni ta' l- ilma tax-xorb f'diversi areas f'Ħaż-Żebbuġ?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari numru 12720 dwar l-istess materja waqt is-Seduta Nru. 225.