MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 176 It-Tlieta, 9 ta' Novembru, 1999 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 176

It-Tlieta, 9 ta' Novembru, 1999

Il-Kamra tad-Deputati ltaqghet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.06 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 9 ta' Novembru, 1999

WERREJ MINUTI 704

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 704

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA 710

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR IL-PROPRJETA' TA'

L-GĦADU (IT-TIELET QARI)

ENEMY PROPERTY (AMENDMENT) BILL (THIRD READING) 710

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS GĦAL PERSUNI

B'DIŻABILITA' (IT-TIENI QARI)

EQUAL OPPORTUNITIES (PERSONS WITH DISABILITY) BILL (SECOND READING) 711

AĠĠORNAMENT 733

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 738

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 175 li saret fit-8 ta' Novembru, 1999 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

TOROQ - ĦADDIEMA ĠODDA

L-ONOR.

KARMENU VELLA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri): staqsa lill- Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda fid-dipartiment tat-toroq mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

Jista' jgħid ukoll jekk ġewx impjegati ħaddiema ġodda wara l-ħruġ ta' sejħa għal applikazzjonijiet?

Jekk jirriżulta li ġew impjegati ħaddiema ġodda mingħajr sejħa għal applikazzjonijiet, jista' jgħid kemm dawk impjegati kien ilhom li applikaw?

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Jien informat li żewġ trainee engineers ġew impjegati fl-1999.

Dawn ġew impjegati minn barra, meta spiċċaw il-course ta' l-università - kienu tnejn minn sitta li ġew mistiedna jaħdmu mad-dipartiment - peress li waqt l- istudji tagħhom segwew il-course tat-toroq taħt id-direzzjoni tal- konsulenti Ġermanizi.

Saret sejħa għal applikazzjonijiet biex jiġu mpjegati aktar periti mad- dipartiment, sejħa li għalqet fl-10 ta' Settembru.

Kien hemm tmien persuni li applikaw, inkluzi ż-żewġ trainee engineers li diġà qed jaħdmu fid- dipartiment.

Diġà nbeda l-proċess mal-public service commission sabiex ikun jista' jiġi appuntat is-selection board.

TOROQ - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

KARMENU VELLA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm ħaddiema ngħataw trasferiment mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 fid-dipartiment tat-toroq?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti?

Jista' jgħid huwiex il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li ma kien hemm l-ebda trasferiment mid- dipartiment tat-toroq fil-perijodu msemmi.

ANZJANI - ĦADDIEMA ĠODDA

L-ONOR.

KARMENU VELLA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda fid-djar ta' l-anzjani mis- 27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI (Segretarju Parlamentari): Id-dipartiment għall-ħarsien ta' l-anzjani ma mpjega l-ebda ħaddiema ġodda fid-djar ta' l- anzjani fil-perijodu msemmi.

ANZJANI - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

KARMENU VELLA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ħaddiema ngħataw trasferiment mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 fid-dipartiment li jieħu ħsieb id-djar ta' l- anzjani?

Jista' jgħid jekk hemmx il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI (f'isem il-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Fil-perijodu msemmi saru ħames trasferimenti.

Dawn kollha saru fuq talba ta' l-individwu nnifsu, minnbarra każ wieħed, fejn it-trasferiment sar minnħabba l-esiġenzi tas-servizz.

Dwar trasferimenti fil-futur dawn, jekk isiru, isiru skond il-bżonn tad- dipartiment.

SAN VINCENZ DE PAULE - ĦADDIEMA ĠODDA

L-ONOR.

KARMENU VELLA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda fl-Isptar St Vincent de Paule mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

Jista' jgħid ukoll jekk ġewx impjegati ħaddiema ġodda wara l-ħruġ ta' sejħa għal applikazzjonijiet?

Jekk jirriżulta li ġew impjegati ħaddiema ġodda mingħajr sejħa għal applikazzjonijiet, jista' jgħid kemm dawk impjegati kemm kien ilhom li applikaw?

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI (f'isem il-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Fil-perijodu msemmi, fir-residenza St Vincent de Paule ġew impjegati biss 14-il enrolled nurse bħala casuals.

Dawn spiċċaw il-kors tagħhom riċentement, wara li temmew b'suċċess l-istudji tagħhom fl- institute of health care.

Sejħa għal applikazzjonijiet ta' enrolled nurses qiegħda fil-proċess li tinħareġ hekk kif il-PSC tagħti l-approvazzjoni tagħha.

SAN VINCENZ DE PAULE - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ingħataw trasferimenti mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 ħaddiema f'St Vincent de Paule?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it- trasferimenti?

Jista' jgħid hemmx il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI (f'isem il-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Fil-perijodu msemmi 11-il ħaddiem ingħataw trasferiment, fis-sens li tlieta telqu u tmienja daħlu jaħdmu fir- residenza St Vincent de Paule.

It-trasferiment sar fuq talba tagħhom stess.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Cuschieri, domanda supplimentari.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Jista' s-Segretarju Parlamentari jgħidilna dawk li telqu fejn intbagħtu?

Mill-liema djar ta' l-anzjani u postijiet oħra ġew dawk li marru jaħdmu f'St Vincent de Paule ?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI: Preċiżament kif saru u ma sarux it- trasferimenti m'għandix imniżżel imma dawn żgur li ġew mid-djar ta' l- anzjani u anke mid-dipartiment tas-saħħa u jista' jkun minn St. Luke's u minn postijiet oħra wkoll.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Meta s-Segretarju Parlamentari jgħid li "fuq talba tagħhom stess", x'ikun qed ifisser eżatt?

Dan ifisser li meta ħaddiem jagħmel talba id-dipartiment jew il-ministeru awtomatikament jilqa' it-talba tiegħu?

Jien nimmaġina li dan jista' ma jkunx skond l-esiġenzi tad-dipartiment.

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI: Hemm diversi raġunijiet għat-trasferiment ta' persuni "fuq talba tagħhom stess", fosthom raġunijiet mediċi, jew anke minħabba li, ngħidu aħna, nurse ma jkunx jixtieq ikompli jaħdem fl-istess ward u allura nagħmlulu trasferiment għal ward ieħor jew għal dipartiment ieħor.

POULTRY BREEDING - REGOLAMENTI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jaġġornani dwar il-mistoqsija parlamentari numru 7200?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): M'hemm xejn x'inżid mar-risposta li ngħatat għall-mistoqsija numru 7200.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, jekk kemm-il darba jirriżulta li l- protezzjoni tal-levies għall-industrija tal-poultry titneħħa qabel Malta ssir membru sħiħ ta' l-Unjoni Ewropea, jista' l-Ministru jinformani jekk hux se jingħataw inċentiv il-processors u l-produtturi f'każ li jirriżulta xi żvantaġġ minħabba li naturalment ma jkollhomx il-protezzjoni li sal-lum igawdu bil-liġi?

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-mistoqsija hija mibnija fuq il-jekk!

Jekk Alla jrid, għall-bidu tas-sena d-dieħla se jibdew in-negozjati bilaterali, wara dawn ikun hemm diskussjonijiet man-nies kollha involuti u mbagħad immorru għan-negozjati proprja.

Nista' nserraħ moħħ kulħadd li l-levies mhux se jitneħħew qabel ma jidħlu l-mekkaniżmi tal-common agricultural policy, liema mekkaniżmi jagħmlu tajjeb għad-dħul tar-raħħala.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, forsi ma għamiltx il-mistoqsija tiegħi ċara biżżejjed.

Meta qed ngħid "jekk" qed nirriferi - u nixtieq li kieku jagħtini risposta - għall-fatt li llum, peress li Malta m'hijiex membru ta' l-Unjoni Ewropea, l-importaturi jgawdu ċerti benefiċċji f'sussidji, li korrettament gvernijiet preċedenti, kemm Nazzjonalista u kemm Laburista, kienu għarfu ...

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, ejja għad-domanda jekk jogħġbok.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, nixtieq li ma niġix interpretat ħażin kull darba.

Jekk il-Ministru m'huwiex jifhimni, almenu nippretendi li s- Sedja tagħtini l-protezzjoni li nipprova nirreġistra l-punt tiegħi, għax lanqas huwa sew li niġi miftiehem li qed nagħmel domanda ipotetika meta fil- verita' qed nirriferi għal xi ħaġa fattwali.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, li rrid ngħid huwa li għall- esportazzjoni ta' prodotti agrikoli hemm ir-refunds min-naħa ta' l-Unjoni Ewropea.

Jiġifieri raħħal Sqalli li jesporta lejn Malta jieħu refund fuq l- exports li jagħmel permezz tal-common agricultural policy.

(Interruzzjonijiet)

Lill-Onor.

Interpellant nitolbu jagħmel il-mistoqsija partikolari li jrid bil-miktub ħalli nkun nista' nwieġbu eżatt.

RABAT - VJAL IL-ĦADDIEMA - DAWL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jaġġornani dwar il-mistoqsija parlamentari numru 8085?

ONOR.

MICHAEL REFALO (Ministru għat-Turiżmu) (f'isem il-Ministru għas- Servizzi Ekonomiċi): Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija numru 8570 dwar l-istess suġġett fis-seduta nru 147.

BIEDJA U SAJD - MALTA - LIBJA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: B'riferenza għall-protokoll bejn Malta u l-Libja fl-oqsma tal- biedja u sajd, jista' l-Ministru jinforma lill-Kamra xi żviluppi kien hemm matul dawn l-aħħar 12-il xahar?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali) (f'isem il-Ministru għall-Affarijiet Barranin): Peress li l- imsemmi protocol jaqa` taħt il-ġurisdizzjoni tal-ministEru għall- agrikoltura u sajd, nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel id-domanda tiegħu lill-ministru konċernat.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri, domanda supplimentari.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Jekk il-protocol li qed insemmu jirriferi, fost affarijiet oħra, għall-ftehim li kien qed isir minn gvern Laburista għall- bini ta' trawlers ġodda fil-Malta Shipbuilding u xogħol ieħor għat- tarznari, jista' l-Ministru jgħid xi żviluppi kien hemm dwar dawn l-isforzi għal xogħol ġdid għall-ħaddiema Maltin?

MR SPEAKER: Jiena għal darb'oħra nerġa' nagħmel l-appell tiegħi biex il- mistoqsijiet supplimentari jkunu marbutin mal-mistoqsija oriġinali.

Il- Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, il-mistoqsija oriġinali kienet tittratta protocol bejn Malta u l-Libja fl-oqsma tal-biedja u s-sajd.

Naħseb li t-tarzna ma tantx għandha x'taqsam mal-biedja u s-sajd!

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Jidhirli li minn dan l-istess protocol kienu ħarġu ċerti kuntatti bejn il-ministeru tal-biedja u s-sajd f'Malta u l- gvern Libjan biex jingħata bidu għal xogħol ta' bini ta' fishing trawlers.

MR SPEAKER: Onor. Cuschieri, wieħed jista' jagħmel domanda speċifika fuq dan is-suġġett, kif diġà ġie ssuġġerit.

SELF-EMPLOYED

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 8110, jista' l-Viċi Prim Ministru jaġġornana sa Settembru 1999 u għall- istess perijodu 1998?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari nru.

9763, in-numru ta' self-employed bejn Mejju u Awwissu kien hekk:

| |Mejju |Ġunju |Lulju | | | | | | |Awissu| |1998 |15,435 |15,447|15,428| | |1999 |15,372 |14,408|15,385|15,430|

Din l-informazzjoni tiġi ppubblikata minn żmien għal żmien miċ-ċentru uffiċjali ta' l-istatistika permezz ta' news release.

MR SPEAKER: L-Onor.

Noel Farrugia, domanda supplimentari, u orbotha mad- domanda oriġinali, jekk jogħġbok.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Xtaqt li l-Viċi Prim Ministru jinformana dwar id- diskussjonijiet li qed isiru mas-self-employed, peress li jeżistu numru ta' diffikultajiet li se jolqtu lil setturi diversi bis-sħubija sħiħa ta' Malta fl-Unjoni Ewropea.

F'liema stadju waslu dawn il-laqgħat f'dan ir-rigward?

Dawn se jitkomplew fil-ġimgħat u x-xhur li ġejjin?

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, jiddispjaċini imma d-domanda supplimentari m'għandhiex rabta mad-domanda oriġinali.

TA' QALI - CRAFTS CENTRE

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jaġġorna lill-Kamra dwar Ta' Qali crafts centre, b'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 8102?

Min huwa responsabbli sabiex jeżamina dan il-proġett u x'għamel s'issa?

ONOR.

MICHAEL REFALO (f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): S'issa l-MDC u l-awtorità ta' l-ippjanar għamlu l-evalwazzjoni tal-problemi li jistgħu jinqalgħu fl-eżekuzzjoni tal-proġett u fformulaw proposti li jistgħu jagħmlu l-proġett aktar fattibbli, fl-interess ta' l-inkwilini kollha tal-villaġġ.

Dawn il-proposti fil-preżent qed jiġu diskussi fi ħdan il-ministeru, bil-għan li sussegwentement iservu bħala bażi għal taħdidiet mal-partijiet kollha interessati.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Naf li l-Ministru Refalo qed jirrispondi għan-nom tal-Ministru Bonnici, però jista' jgħidli jekk fil-file hemmx xi informazzjoni dwar l-perijodu li se jdum sejjer dan il-proċess, għaliex ovvjament il-crafts centre ta' Ta' Qali jeħtieġ l-għajnuna u s-support sabiex ikun jista' jaqdi l-interessi ta' l-istess investituri privati u anke ta' pajjiżna.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Nixtieq ninforma lill-Onor.

Farrugia li minn dan il-file - iċċekkjajtu waqt li kien qed jagħmel id-domanda - ma joħroġx iż- żmien u t-termini li fihom għandu jitkompla jew jiġi konkluż dan il-proċess ta' evalwazzjoni li qed jissemma fit-tweġiba.

Forsi jekk l-Onor.

Farrugia jagħmel domanda ad hoc, jiena ċert li sieħbi jwieġbu.

MDC - SELF-EMPLOYED

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jaġġornani dwar il-mistoqsija parlamentari nru.

8104 dwar garaxxijiet u faċilitajiet oħra għas-self-employed?

ONOR.

MICHAEL REFALO (f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): L- eżerċizzju għadu għaddej u għaldaqstant huwa prematur li wieħed jagħti dettalji f'dan l-istadju.

MELLIEĦA - TRIQ GALILEO - DRENAĠĠ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid x'passi ttieħdu mid- dipartiment tas-sanità matul Ottubru 1999 wara lmenti ta' fawran tad- drenaġġ fi Triq Galileo fil-Kortin, limiti tal-Mellieħa?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li fi Triq G. Galileo, il-Kortin, limiti tal-Mellieħa, hemm problema ta' infiltrazzjoni tad-drenaġġ f'waħda mir-residenzi.

Qegħdin jittieħdu l-passi kollha meħtieġa, inklużi testijiet, biex din il- problema tiġi eliminata.

Din hi l-unika problema li teżisti f'din it-triq li tirrigwarda drenaġġ.

Minn spezzjonijiet li saru ma jirriżultax li hemm l-ebda fawran tad-drenaġġ fit-triq imsemmija.

ITS - GĦALLIEMA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm għalliema nieqsa u f'liema oqsma u suġġetti fil-korsijiet ta' l-istitut ta' l-istudji turistiċi?

Meta hemm il- ħsieb li l-istudenti jkollhom l-għalliema li għandhom bżonn?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Informat li bħalissa l-istitut ta' l-istudji turistiċi qed iħejji struttura ġdida ta' l-istaff akkademiku li hemm bżonn fl-istitut.

Fil-fatt m'hemm l-ebda klassi li mgħandhiex għalliem għax kemm issa, kif ukoll taħt l-amministrazzjoni l-oħra, ġew impjegati lecturers fuq bażi part-time biex jimlew il-vojt li jista' jkun hemm.

Però hemm il-ħsieb li 'l quddiem joħorġu applikazzjonijiet biex jimtlew postijiet fuq bażi full-time.

Illum dawn huma okkupati minn lecturers fuq bażi part-time, cioe' lecturer/assistant lecturer fil-housekeeping; lecturer/assistant lecturer fil-food preparation and production; u lecturer/assistant lecturer f'hotel reception and communications.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri, domanda supplimentari.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Peress li qed nitkellmu fuq l-għalliema ta' l- ITS, li fosthom hemm ħafna lecturers li għalkemm m'għandhomx ċerti kwalifiki imma ġejjin mill-qasam turistiku, jista' l-Ministru jgħid meta dawn se jingħataw recognition ukoll għax-xogħol li jagħmlu?

Hemm uħud minnhom li ġew bi kwalifiki minn barra u lanqas biss huma recognised mill- awtoritajiet lokali.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Qabel ma nwieġeb għal din id-domanda, forsi l- Onor. Interpellant jispjegali l-kelma "recognition" xi jrid jgħid biha.

(Interruzzjonijiet) Dawn qegħdin assistant lecturers jew demonstrators, x'inhuma eżattament?

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Fl-ITS hemm lecturers li qabel kienu jaħdmu f'lukandi, bħala managers, general managers, eċċ., u m'għandhomx il- kwalifiki li għandhom ċerti lecturers, li huma kwalifikati bħala għalliema; u għaldaqstant m'humiex rikonoxxuti mid-dipartiment tat-turiżmu daqskemm huma rikonoxxuti l-għalliema li għandhom il-kwalifiki.

Per eżempju, insemmilek każ ta' lecturer fl-ITS li ġab diploma minn Milan, liema kwalifika sfortunatament m'hijiex rikonoxxuta mill-Università ta' Malta.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Dan il-każ diġà ssemma u fil-fatt l-Onor.

Bartolo stess kien għamel domanda u niftakarni ngħid li m'huwiex l-istitut ta' l- istudji turistiċi li jiddeċiedi l-grad akkademiku imma l-Università ta' Malta.

U jekk l-università ma tirrikonoxxix, allura lanqas ma jirrikonoxxi l-ITS.

MR SPEAKER: L-Onor.

Karmenu Vella, domanda supplimentari.

ONOR.

KARMENU VELLA: Mr Speaker, nixtieq nagħmel żewġ mistoqsijiet.

L- applikazzjonijiet se joħorġu internament għal dawk il-part-time lecturers jew inkella se joħorġu minn barra wkoll?

Meta nġab il-konsulent jew l- espert Żvizzeru, inħass il-bżonn li tinħareġ applikazzjoni għal dak il- post?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Għall-ewwel parti tad-domanda jiena nittama u nispera li l-call għandha tkun fil-miftuħ u mhux sempliċement għal min qiegħed ġewwa, u naħseb li hekk għandu jsir.

Rigward it-tieni domanda, l-espert Żvizzeru ma ġiex biex jieħu post fl- ITS imma ġie mistieden jew ikkummissjonat mill-ITS biex jagħmel review ta' kulma kien qed jiġri fl-ITS.

Dan huwa bniedem ta' fama mondjali, għandu esperjenza f'wieħed mill-aqwa kulleġġi għall-istudji turistiċi u kien qed jagħti pariri.

Fil-fatt dan ma kienx hawn biex jieħu xi post hu.

Dan għamel ir-review tal-curricula u kollox.

MR SPEAKER: L-Onor.

Vella.

ONOR.

CARMELO VELLA: Imma jista' jgħidilna l-Ministru fuq liema bażi ntgħażlet din il-persuna biex tiġi tagħti dawn il-pariri?

Per eżempju, kien hemm tlieta jew erba' persuni u dan intgħażel minn fosthom, jew inkella l-ministeru mar fuqu dirett?

Kif saret l-għażla?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Ċertament ma kienx hemm tlieta jew erbgħa minn fejn wieħed jagħżel.

Kien hemm rakkmandazzjoni mill-bord tal-gvernaturi ta' l-istitut u wara li l-ministeru ra s-CV ta' din il-persuna aċċetta r- rakkmandazzjoni tal-bord tal-gvernaturi, u naħseb li ma għamilx ħażin.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal- Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR IL-PROPRJETA' TA' L-GĦADU

ENEMY PROPERTY (AMENDMENT) BILL

MR SPEAKER: Il-Ministru Refalo.

ONOR.

MICHAEL REFALO: F'isem il-Ministru ta' l-Intern, nipproponi t- Tielet Qari ta' l-Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Proprjetà ta' l- Għadu.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

FRANCIS AGIUS: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ ''Att biex jemenda l-Att dwar il-Proprjetà ta' l-Għadu, Kap 179" ikun moqri t-Tielet Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-abbozz ta' Liġi ġie moqri t-Tielet Darba u għadda

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITA'

EQUAL OPPORTUNITIES (PERSONS WITH DISABILITY) BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri Ikompli mill-1 ta' Novembru, 1999 Il-mistoqsija reġgħat tqiegħdet

MR SPEAKER: L-Onor.

Francis Agius huwa in possession.

ONOR.

FRANCIS AGIUS: Mr Speaker, illum se nkomplu d-diskussjoni fuq l- abbozz ta' liġi dwar opportunitajiet indaqs għal persuni b'diżabilità.

Il- ġimgħa l-oħra kont qiegħed nagħmel introduzzjoni għal xi punti li xtaqt naqsam flimkien mal-Kamra u anke mas-semmiegħa.

Dan l-abbozz ta' liġi fil- fatt ilu xi snin jiġi ppreparat u għadda minn diversi stadji.

Kellna white paper, kellna abbozzi qabel, kellna ħafna diskussjonijiet u anke kellna liġi li ġiet imfassla fl-1969 relatata ma' nies li għandhom xi diżabilità u l-post tax-xogħol.

U kont qiegħed ngħid x'tip ta' leġislazzjoni kellna f'dawn l-aħħar 30 sena fuq livell internazzjonali, u kif qed jitbiddel il- ħsieb rigward id-diskriminazzjoni minħabba f'diżabilità.

Kif għedt fl-aħħar intervent tiegħi, għalkemm ġieli tinduna u tagħraf x'inhi diskriminazzjoni però mhux dejjem faċli li tidentifika u tikkwantifika d-diskriminazzjoni fi kwalunkwe qasam, iktar u iktar fil- qasam ta' nies b'diżabilità mentali jew fiżika.

Ħafna drabi mingħajr ma nkunu nafu nistgħu nwettqu diskriminazzjoni kemm bħala individwi u iktar u iktar bħala istituzzjonijiet għaliex, biex ngħid hekk, id-diskriminazzjoni nsibuha magħġuna, hija parti mill-istess tessut tas-soċjetà tagħna lkoll.

Aħna għandna ossessjoni biex nikklassifikaw, biex nagħtu labels lill- persuni u lill-gruppi ta' persuni u dan kollu jmur kontra dak li aħna nixtiequ, li jkollna soċjetà li tinkludi lil kulħadd.

Allura l- leġislazzjoni tipprova terġa' ddawwar daqsxejn dawn it-tendenzi.

Mhuwiex faċli għax bil-liġijiet m'aħniex se nbiddlu l-kulturi għal kollox, imma huma pass importanti 'l quddiem.

Fil-fatt wieħed jinduna kif il- leġislazzjoni mxiet ma' l-ideat taż-żmenijiet; fil-bidu wieħed kien qiegħed iħares iktar lejn il-qasam tax-xogħol fejn jidħlu persuni b'diżabiltà, imbagħad dħalna fil-qasam ta' l-edukazzjoni u anke tal-leisure fejn aħna rridu li kulħadd jipparteċipa f'soċjetà li tinkludi u għandha spazju għal kull persuna.

Illum wasalna biex inressqu dan l-abbozz ta' liġi dwar opportunitajiet indaqs biex nipprojbixxu diskriminazzjoni minħabba d-diżabilità.

Dan huwa punt importanti għaliex meta inti qed tgħaddi liġi biex tipprojbixxi d- diskriminazzjoni, allura inti qiegħed tammetti li din teżisti.

U, kif diġà għedt, aħna mhux biss irridu nammettu li hemm diskriminazzjoni imma rridu nindirizzawha b'mod konkret.

Kien hawn ħafna interventi li daħlu f'oqsma differenti ta' kif wieħed jista' konkretament jindirizza l- projbizzjoni tad-diskriminazzjoni u ċertament li dan huwa l-mod kif wieħed jista' jtejjeb il-liġi.

Però rrid nenfasizza li ndumu kemm indumu niddiskutu biex intejbu l-liġi, huwa mportanti li nifhmu li ma nistgħux ikollna liġi li tkopri kull eventwalità u kull każ.

Dan japplika għal kwalunkwe tip ta' liġi, iktar u iktar f'dan il-każ partikolari fejn kull diżabilità għandha l-profil uniku tagħha.

Kull bniedem għandu l-problema tiegħu personali, skond in-natura ta' diżabilità tiegħu, is-setting tal- familja li huwa qed jgħix ġo fiha, is-setting tal-komunità u s-soċjetà li qed jgħix ġo fiha, iż-żmien li qed jgħix ġo fih, l-attitudnijiet li tieħu s- soċjetà, l-Istat u l-organizzazzjonijiet mhux governattivi u oħrajn.

Allura ma jistax ikun li aħna nistgħu b'xi mod inwieġbu għal kull eventwalità li tista' tinqala' llum u fil-futur.

B'dan f'moħħna ma nistgħux naqtgħu qalbna u fid-diskors tiegħi qed nipprova nkun pożittiv anke għal dawn in-nies għaliex inħoss li kien hemm ċerti kummenti s'issa fuq din il-liġi li setgħu qatgħu qalb il-familji u n-nies b'diżabilità meta esprimew ħafna dubji dwar kif tista' tkun implimentata liġi bħal din.

Ovvjament wieħed irid jindirizza l-problemi tar-riżorsi eċċ, però dan se nitkellem fuqu iktar 'il quddiem.

Niġi issa għad-definizzjoni ta' min huma n-nies b'diżabilità.

Hawnhekk kellna ċerta kontroversja u anke waqt il-preparazzjoni ta' din il-liġi kien hemm diversi definizzjonijiet dwar lil min se ddaħħal fid-definizzjoni ta' nies b'diżabilità.

Meta bniedem għandu nuqqas ta' smigħ qawwi jew nuqqas ta' dawl wieħed jifhem mill-ewwel x'tip ta' diżabilità tkun, però mbagħad jistgħu jidħlu ċerti diżabilitajiet li mhux daqshekk faċli li wieħed jagħtihom definizzjoni u li fil-fatt jasal biex idaħħalhom fl-iskemi differenti u jdaħħalhom fil-liġi stess.

Però kif jgħid Humpty Dumpty: ''When I use a word it means just what I choose it to mean, neither more nor less.''

Huwa importanti li f'din il-liġi daħlet il-kelma ''nuqqas mentali'' għaliex mhux biss irridu nħarsu lejn id-diżabilità fiżika iżda anke lejn dik mentali li huwa qasam vastissimu u jkopri numru sostanzjali ta' persuni f'pajjiżna li jaqgħu taħt din il-forma ta' diżabilità.

U għalhekk kien imporanti li anke fil-white paper ġie enfasizzat dan il-punt.

Fl-1980 id-WHO kienet tat definizzjoni ta' kliem importanti fil-lingwa Ingliża li huwa relatat ma' dan il-qasam u spjegat eżattament x'wieħed jifhem b'dik li aħna nsejħu "impairment", nuqqas, "disability" u "handicap".

Illum qegħdin iktar nużaw il-kelma "diżabilità" li f'din il- liġi tfisser "nuqqas fiżiku jew mentali li jillimita b'mod sostanzjali xi attività vitali maġġuri waħda jew iktar minn waħda ta' dik il-persuna."

Mela anke nuqqas wieħed li jtellef attività vitali maġġuri tal-persuna, per eżempju, aċċess għall-post tax-xogħol jew għall-iskola, jew nuqqas li jinvolvi ħafna mill-attivitajiet li persuna li aħna nsejħulha normali teħodhom for granted.

Dan il-konċett iktar jista' jiftiehem, mentri jekk ngħidu "handicap" huwa iktar konċett relattiv u llum iktar nużaw il-kelma ''diżabilità''.

Però huwa mportanti wkoll li nifhmu li dan huwa nuqqas li jkun preżenti l-ħin kollu ma' din il-persuna.

Jien nixtieq li f'din il-liġi nifhmu sew il-konċett ta' diżabilità għaliex mid-diskors li smajt at one stage jidher li aħna nibdew nimmaġinaw dik il-persuna b'diżabilità forsi bħala waħda żgħira fl-età, ġol- wheelchair, jew persuna għamja u dejjem nassoċjawha ma' ċertu age group, imma fil-fatt irridu nkunu konxji li f'pajjiżna hawn numru ta' nies li sa ċerta età f'ħajjithom jkunu normali u mbagħad jispiċċaw b'diżabilità li ttellef ħafna mill-ħajja normali li kienu jgħixu.

Għalkemm meta ngħid hekk wieħed jibda jimmaġina nies ta' ċerta età, fuq is-60 jew 70 sena, però f'pajjiżna qed jiżdied numru ta' nies b'diżabilità li huma iżgħar fl-età minħabba n-natura tal-marda li tinqalgħalhom ta' 30 jew 40 sena.

Ħafna drabi dawn in-nies qegħdin jinqabdu f'ċerta nassa li jkollhom problemi li la huma indirizzati mis-servizzi li jgawdu minnhom nies li għandhom diżabilità u li bdew b'diżabilita' mill-ewwel f'ħajjithom u lanqas jistgħu jibbenenfikaw minn ċerti għajnuniet li jieħdu anzjani.

Naħseb li rridu nindirizzaw bis-serjetà l-problema ta' dan il-grupp ta' nies li d- diżabilità ġiethom issa għax dawn iħossuha d-doppju peress li jafu iktar x'qegħdin jitilfu fil-ħajja.

Mr Speaker, ovvjament it-taqsimiet differenti ta' l-abbozz ta' liġi ma jistgħux ikopru kollox però, kif diġà għedt, tajjeb li nħarsu mhux biss lejn ix-xogħol, l-edukazzjoni, eċċ, fir-rigward ta' persuni b'diżabilità, imma anke lejn l-età tal-persuna b'diżabilità.

Għaliex fi stadji differenti ta' ħajjitna d-diżabilità se jkollha impatt differenti; il- bżonnijiet ta' min hu żagħżugħ huma bżonnijiet differenti mill-bżonnijiet ta' min hu fil-mezza età u ta' min huwa anzjan u kiber fl-età.

Wieħed irid jikkonsidra anke r-relazzjonijiet fil-familja u l-importanza li jkun hemm kontinwità, x'se jiġri minn din il-persuna b'diżabilità meta l-carers tagħha, x'aktarx il-ġenituri, jiġu nieqsa, mhux bilfors imutu imma forsi ma jkunux kapaċi jkomplu jagħtu dak is-servizz li huma kienu qegħdin jagħtu.

Wieħed jista' jgħid li diffiċli li jiġi replaced però ċertament jasal dak iż-żmien ukoll.

Mhux dejjem faċli li wieħed jiddefinixxi eżattament x'nifhmu b'diżabilità.

Fil-fatt meta niġu fil-qasam tax-xogħol nixtieq insemmi wkoll dak li rrimarka l-Ombudsman fir-rapport tiegħu, li għadu kif ġie mpoġġi fuq il-Mejda ta' din il-Kamra, dwar il-policy fil-forzi armati Maltin rigward persuni flat footed.

L-Ombudsman irrimarka li għandhom id- dritt u naqbel li jżommu d-dritt li jagħmlu r-regolamenti tagħhom, però hawnhekk ukoll tqum ċerta kontroversja x'għandhom ikunu r-rekwiżiti biex persuna taħdem f'ċertu xogħol.

Kemm huwa verament bżonnjuż li persuna tgħaddi minn dawn ir-rekwiżiti kollha?

Qed insemmi dan biss bħala eżempju.

Fil-fatt hemm ħafna eżempji fejn f'dak li aħna nsejħulu l-pre-employment examination ikun hemm ċerti affarijiet li ħafna drabi sottilment, anke jekk ma jkunux miktubin, huma sors ta' diskriminazzjoni.

U għalhekk jeħtieġ li jsir aktar fil-qasam ta' edukazzjoni, kemm ta' min jimpjega u kemm ...

MR SPEAKER: Ippermettili, Onor. Agius, skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi biex l-Onor.

Membru jkompli jinstema?

ONOR.

KARMENU VELLA: Nipproponi li jkompli jinstema.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Agius ikompli bid-diskors tiegħu.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

FRANCIS AGIUS: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u lill- Kamra kollha.

Fil-fatt kont qed nitkellem fuq il-pre-employment examination, x'għandhom ikunu r-rekwiżiti li wieħed għandu jitlob meta persuna tapplika għal xi impjieg.

Hemm sorsi qawwijin ta' diskriminazzjoni qabel ma wieħed jiġi impjegat, waqt ix-xogħol u anke meta bniedem jispiċċa mill-gvern.

X'jistgħu jkunu s-sorsi ta' diskriminazzjoni fuq il-post tax- xogħol?

Hemm ħafna affarijiet li wieħed jista' jelenka, fosthom il- promozzjonijiet u l-inċentivi li jingħataw lill-ħaddiema hekk imsejħa "normali" li xi drabi ma jistgħux jibbenefikaw minnhom ħaddiema li jkollhom xi diżabilità.

Il-qasam tal-part-time ukoll jista' jinkludi ħafna diskriminazzjoni għaliex huwa inqas regolat, allura hemm iktar lok li persuna tkun eskluża jew inkella tista' tkun b'xi mod abbużata f'dawk li huma drittijiet tagħha.

Waqt li qed nitkellmu fuq ix-xogħol tajjeb insemmu r-retraining li mhux biss huwa importanti għal kull ħaddiem imma iktar u iktar nħoss li jiswa lill-persuna li jkollha diżabilità.

Dan huwa qasam dimaniku u nafu kif is- soċjetà llum qed taħseb fuq id-diżabilità u qed tipprovdi l-mezzi biex ittejjeb il-livell ta' għixien tal-persuni b'diżabilità.

Qed isir studju biex naraw kemm id-diżabilità fiha nfisha hija organika jew xi ħaġa medika fejn jista' jkun hemm iżjed mezzi biex wieħed jilqgħalha.

Hemm ix-xjenza ta' l-ergonomics li tipprovdi iktar affarijiet li jistgħu jgħinu lill- persuna b'diżabilità biex tgħix il-ħajja tagħha normali u anke fuq il-post tax-xogħol.

Ovvjament l-introduzzjoni ta' teknoloġiji ġodda li huma friendly iktar ma' nies b'diżabilita' jagħmlu impatt kbir fuq dak li wieħed jista' jilħaq fi żmien iktar qasir.

Tajjeb li jkun hemm seminars u jkun hemm aġġornamenti għal kull min huwa nvolut ħalli b'hekk dawn in-nies jibbenefikaw iktar u iktar.

Ħafna drabi nsibu anke fil-mediċina li jkun hemm invenzjoni, xi ħaġa tajba imma jgħaddu numru twal ta' snin qabel ma din il-ħaġa tiġi kummerċjalment available u tkun magħrufa ma' ħafna u ħafna nies.

Dan huwa żmien importanti li jkun moħli.

Għalhekk importanti li llum indaħħlu r-research officer f'kull aspett.

Ejja naraw x'inhi tgħid l- aħħar riċerka fuq l-aspetti kollha biex ngħinu lil dawn in-nies fuq il-post tax-xogħol u anke fid-dar tagħhom.

Fil-qasam ta' l-edukazzjoni ssemmew ħafna l-facilitators.

Jien ma nixtieqx li ntawwal ħafna iktar id-diskussjoni però ma nistax ma nirrimarkax li hawnhekk mhux biss għandna problema ta' kwantità, jiġifieri għandna domanda kbira u m'għandniex biżżejjed nies imħarrġa, imma iktar u iktar jien ikkonċernat fuq il-kwalifiki u l-kwalita' ta' facilitators.

Huwa mportanti li l-facilitator almenu jkollha dak it-training meħtieġ, idea tajba kif se tkompli tagħti s-servizz tagħha fil-klassi ma' din il- persuna.

Naħseb huwa tajjeb li l-gvern ikompli jinvesti fuq din il-linja, għalkemm hemm xi kritika li din il-one-to-one system ma tistax tkun iktar possibbli ekonomikament, però ċertament li rridu naħsbu f'sistemi li huma iktar sostenibbli in the long term.

U ċertament li b'iktar informazzjoni speċjalment lill-ġenituri, wieħed jista' jasal iktar biex iwettaq dan is- servizz.

Jien hawnhekk ma nistax ma nagħmilx kuraġġ lil kull min qed jaħdem f'din il-linja u mhux naqtgħalhom qalbhom billi ngħid li dan ma jistax jintlaħaq.

Jien nemmen li where there is a will, there is a way u fuq dan il-qasam mhux biss hawn qbil bħala partiti politiċi, imma żgur li hawn qbil anke fil- pajjiż kollu biex dawn it-tip ta' servizzi jkunu sostnuti.

U għalkemm aħna qed nitkellmu f'qafas ta' sitwazzjoni ekonomika diffiċli, imma n-numru li għandna huwa fiss - veru li bid-definizzjoni tista' ġġebbed ftit u ddaħħal iżjed imma finalment aħna qegħdin nitkellmu fuq numru fiss ta' individwi u allura nistgħu naħdmu l-qafas ekonomiku li hemm bżonn biex dawn insostnuhom.

Tkellimna ħafna fuq l-aċċessibilità li fl-abbozz ta' liġi nsibu provvedimenti dwarha fi klawsola 12.

Kull meta kelli l-okkażjoni nisma' nies b'diżabilità jitkellmu f'fora u anke fil-professjoni tiegħi, waħda mill-iktar affarijiet li dejjem tissemma hija kif se nagħmlu l-uffiċċji, l- iskejjel, il-postijiet tax-xogħol u l-postijiet tad-divertiment tagħna iktar aċċessibbli.

U żgur li l-gvern m'għandu jħalli, kif jgħidu bl- Ingliż, "no stone unturned" f'dan il-qasam jekk irridu verament niftħu it- triq u l-bieb għal dawn l-individwi biex ikunu jistgħu jipparteċipaw bis- sħiħ f'dak kollu li nagħmlu aħna li nsejħu lilna nfusna "normali".

Niddejjaq nuża l-kliem "aħna normali" u "huma b'diżabilità" imma s-soċjetà timponi fuqna dan it-tip ta' lingwaġġ sfortunatament.

Mr Speaker, jistgħu jinqalgħu problemi oħra bħas-sitwazzjoni li ssemmiet hawnhekk fejn ikun hemm restaurant li ma jippermettix li jidħlu annimali, allura x'se jiġri minn persuna b'diżabilità li għandha guide-dog magħha?

Hemm sitwazzjonijiet bħal meta għandek nightclubs li fihom ovvjament id- dwal ikunu baxxi u jkun hemm persuna li għandha diffikultà fil-viżta tagħha.

Ovvjament ċerti sitwazzjonijiet ma tistax tagħmel mod ieħor għaliex in-natura ta' dak il-business titlob li jsiru dawk l-arranġamenti.

Però ċertament jeħtieġ li nkunu sensittivi lejn il-bżonnijiet ta' dawn in- nies u jien konvint li bħalma wieħed isib sistema fil-familja u fuq il- postijeit tax-xogħol jista' wkoll isib kompromess aċċettabbli għal kulħadd ġewwa postijiet ta' divertiment.

Issa niġu għall-għoti ta' oġġetti, faċilitajiet jew servizzi lil persuni b'diżabillità kwalifikata.

Hawnhekkk rridu nkunu saqajna ma' l-art u naraw eżattament l-azjendi tagħna kemm huma lesti u kemm huma preparati għal dan.

F'riċerka li saret fl-Ingilterra, qabel kienet iddaħħlet liġi simili ftit tas-snin ilu, instab li erbgħa minn kull ħames kumpanniji ma kenux preparati biex jipprovdu informazzjoni, per eżempju, fuq braille għal min għandu nuqqas ta' dawl, jew informazzjoni lill-impjegati tagħhom li kellhom nuqqas ta' smiegħ.

Jiġifieri ġewwa l-Ingilterra nstab li 80% ma kenux ippreparati għal dan.

Ma nafx jekk f'pajjiżna sarx xi studju dwar kemm il- post tax-xogħol huwa ppreparat biex jipprovdi faċilitajiet għall-persuni b'diżabilità, pero' ċertament jeħtieġ li ssir kampanja ta' edukazzjoni fost min iħaddem in-nies f'pajjiżna ħalli din il-liġi tkun tista' tiġi mplimentata.

Fl-Ingilterra nstab li anke f'affarijiet oħrajn importanti tal-ħajja ta' kuljum, per eżempju, ħwienet jew supermarkets, 70% minnhom l-istaff tagħhom ma kenux kapaċi jilqgħu għall-bżonnijiet ta' nies li kienu neqsin mis-smigħ jew neqsin mid-dawl.

Jeħtieġ li anke f'dan il-qasam wieħed ikompli jagħti l-informazzjoni u l-edukazzjoni li hemm bżonn.

F'pajjiżna ħafna servizzi jingħataw mit-tieni sular jew sulari oħrajn minħabba l-mod kif inhuma mibnija ħafna mill-postijiet pubbliċi tagħna.

Wieħed irid jaħseb ukoll għal ċerti innovamenti u ċerta kreattività, u mhux bilfors kull darba rridu nitolbu, per eżempju, għal lift.

Jekk għandek librerija li għandha r- reference library fuq, hemmhekk jista' jitla' kulħadd minbarra nies b'diżabilità, allura l-librerija għandha toffri servizz fis-sular t'isfel għal nies b'diżabilità.

Kif diġà għedt, in-numru ma jkunx kbir u hemm bżonn li wieħed ikun iktar kreattiv biex inaqqas il-bżonn tar-riżorsi imma fl-istess ħin jindirizza l-problema li jkollhom nies b'diżabilità.

Per eżempju, kemm qegħdin nipprovdu servizz lin-nies fil-wheelchair li jkunu jridu jużaw taxi?

Ħafna drabi bi spiża żgħira wieħed jista' jipprovdi servizz sodisfaċenti.

Tajjeb li ninvolvu lin-nies b'diżabilità f'dawn l- ideat għaliex ħafna drabi dawn jinteressaw ruħhom u jagħmlu riċerka huma stess, u jkunu jafu ħafna iktar minn nies professjonali fuq il-kondizzjoni tagħhom u kif wieħed jista' dejjem inaqqas id-diskriminazzjoni u l- iżvantaġġi prattiċi li jiltaqgħu magħhom fil-ħajja ta' kuljum.

Mr Speaker, ma fhimtx preċiż x'inhi l-pożizzjoni ta' dan l-Att rigward klawsola 18 - forsi l-ministru jkun jista' jagħti spjegazzjoni fil-winding up - fejn tgħid:

''Ebda ħaġa f'dan l-Att m'għandha b'xi mod tinftiehem bħala li tipprojbixxi xi persuna, awtorità jew istituzzjoni milli tiddiskrimina kontra persuna minħabba fid-diżabilità tagħha jekk -

(a) din id-diżabilità tkun tikkonsisti f'marda infettiva jew li tittieħed; u

(b) id-diskriminazzjoni kif hawn aktar kmieni msemmija titqies mill-awtoritajiet tas-Saħħa bħala xi ħaġa li trid issir ta' bilfors fl-interess tas-Saħħa Pubblika.''

Nifhem ovvjament il-prinċipju li s-saħħa pubblika tiġi qabel id-dritt ta' l- individwu, però nixtieq li l-ministu jispjega eżattament liema mard partikolari.

Nafu li dawn isofru diskriminazzjoni mhux biss fil-ħajja soċjali imma anke minn diskriminazzjoni sottili meta dawn jiġu biex jieħdu kura mill-qasam tas-saħħa.

Mhux qed nitkellem biss fuq il-qasam tas-saħħa ta' l-istat imma anke fuq livell tal-privat.

Din il-liġi qed iddaħħal ukoll l-element ta' protezzjoni permezz ta' assigurazzjoni li tkopri lin-nies b'diżabilità.

Dan huwa importanti ħafna għaliex inħoss li mil-liġi tal-ġungla se nibdew naraw ftit tad-dawl taċ- ċiviltà f'dan il-qasam.

Naħseb li din il-kategorija ta' nies ċertament li ġiet diskriminata ż-żejjed u wasal iż-żmien li dan is-servizz ma jkunx miċħud lilhom għaliex fuq kollox huma kapaċi jagħtu l-kontribut tagħhom lis- soċjetà f'dak li huwa xogħol u anke fil-bini tas-soċjetà tagħna.

U allura għandhom jibbenefikaw minn dan it-tip ta' servizz li iktar ma qed tiżviluppa s-soċjetà hekk imsejħa ċivili, huwa mportanti li kull individwu jibda jaħseb ukoll għall-bżonnijiet tiegħu finanzjarji għal meta jikber aktar fi żmien jew inkella jiġi nieqes għaliex ikollu min jiddependi minnu.

Rigward il-ħatra u l-għamla tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità ċertament li għandu jkun hemm consensus dwarha għalilex il- firxa ta' nies minn oqsma differenti jistgħu jaqdu verament il-funzjoni tagħha.

Nagħmel enfasi li l-individwu b'diżabilità hawn Malta jħossu żgħir u jsib diffikultajiet kbar biex iressaq il-każ tiegħu quddiem l- istituzzjonijiet u għalhekk hemm bżonn li din il-kummissjoni jkollha s- snien.

Is-snien tal-kummissjoni ma jridux ikunu biss fil-kliem tal-liġi, li fl-istadju tal-Kumitat forsi ntejbuhom, imma jridu jkunu fl- implimentazzjoni ta' dak kollu li qed titlob din il-liġi.

Il-kummissjoni jeħtieġ li jkollha s-snien għax inkella dak li qegħdin ngħaddu hawnhekk jibqa' biss fuq il-karta, ħaġa li żgur ma rridux la din in-naħa u ċert li lanqas in-naħa l-oħra.

Aħna nixtiequ li f'dan il-qasam ikun hemm pass 'il quddiem ħalli nneħħu dik il-mentalità tal-passat ta' diskriminazzjoni anke jekk hija subkonxja, u naslu biex dawn in-nies ikunu verament parti mis- soċjetà.

Fl-aħħar tad-diskors tiegħi nixtieq nagħmel xi mistoqsijiet dwar kif se jsir il-monitoring ta' din il-liġi.

Meta naraw li sfortunatament f'pajjiżna l-liġi tista' tkun dgħajfa ma' min ikun litteralment b'saħħtu - kif diġà għedt il-liġi suppost tħares anke dawk li jibdew jipproponu li jagħmlu diskriminazzjoni - u jiflaħ ikun arroganti fil-mod kif jippreżenta s-servizzi tiegħu fil-post tax-xogħol, u fil-mod kif għandhom jiġu ngaġġati n-nies, nixtieq inkun naf kif se jsir il-monitoring ta' din il-liġi.

Ma nafx hux se jkun hemm xi listi ta' kondizzjonijiet jew mard li min isofri minnhom ikun jista' jibbenefika minn ċerti għajnuniet.

Hawnhekk wieħed ma jistax ikun komprensiv, ma jistax jinkludi kollox għax diżabilitajiet ġodda jew mard ġdid nafu li jista jinqala'.

Din mhijiex xi ħaġa statika, imma xi ħaġa dinamika li titbiddel biż-żmenijiet u kultant anke tinbidel malajr, allura tajjeb li wieħed ikollu idea ta' kif se jkunu jistgħu jikkwalifikaw nies li jbatu minn dawk il-kondizzjonijiet.

Nikkonkludi billi ngħid li din il-liġi tapplika għal każijiet partikolari u allura trid issir iktar flessibbli u tipprovdi soluzzjonijiet għal problemi partikolari li jinqalgħu.

Jien nemmen li għandna ħafna riżorsi, però rridu nużawhom aħjar.

Għandna nies li għandhom ċertu training, allura ejja nużawhom aħjar.

Imbagħad għandna riżors ta' nies "mejta", li mhumiex attivi, m'humiex fl-impieg, però li jistgħu iktar u iktar jagħtu konbtribut.

Naħseb li f'dan il-qasam jeħtieġ li nċaqilqu iktar ir-riżorsi umani u anke r-riżorsi strutturali u finanzjarji li għannda.

Nhar il-Ħadd kelli okkażjoni soċjali f'post ġewwa Ħaż-Żabbar u fl-istess triq innotajt li hemm ħafna postijiet li nbnew matul iż-żmien, wieħed għal għaqda li issa spiċċat, l-ieħor għal għaqda li issa m'għadhiex tiffunzjona u ħafna oħrajn, minkejja li ngħidu li m'għandniex fejn jiltaqgħu għaqdiet, gruppi taż-żgħażagħ, ta' anzjani, u ta' nies b'diżabilità.

Ejja naraw kif jistgħu jintużaw iktar dawn ir-riżorsi tal-Knisja, ta' l-Istat u ta' individwi.

Bl-ebda mod ma rrid nindika li aħna se nieħdu dawn il- postijiet, imma ejja naraw kif nistgħu nużawhom.

Konna jiena u l-Onor.

Carmelo Abela tan-naħa l-oħra u bdejna nsemmu numru ta' postijiet li għandna fid-distrett tagħna biss li jintużaw għal ftit sigħat fost il- ġimgħa.

Nista' nsemmi n-numru kbir ta' skejjel f'dan il-pajjiż li jistgħu jintużaw barra l-ħin ta' l-iskola u waqt il-vaganzi.

Qed insemmi biss riżors wieħed.

Mr Speaker, kieku nużaw daqsxejn il-lateral thinking li twieled f'dan il- pajjiż nindunaw kemm hu importanti li bejn l-oqsma kollha, is-social partners u kulħadd, ikun hemm ftehim kif għandhom jintużaw ir-riżorsi f'dan il-pajjiż għal kawża ġusta.

Hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq kif se nnaqqsu d-diskriminazzjoni lejn nies b'diżabilità u kif se nipprovdulhom is- servizzi, u mhux neqirdu biss li m'għandniex flus, li m'hemmx riżorsi u li għandna l-ħofor!

Ma jistax ikun nibqgħu sejrin b'din il-mentalità!

Flok ingergru għandna naraw kif nistgħu nużaw aħjar ir-riżorsi li għandu pajjiżna.

Jien nemmen li hemm soluzzjoni għal ħafna mill-problemi li niltaqgħu magħhom.

Importanti li nipprovaw ninżgħu ftit minn dak l- individwaliżmu li jirrenja kompletament f'ħafna għaqdiet li ma jwassalx li jkun hemm użu sħiħ tar-riżorsi li għandna f'pajjiżna.

Mr Speaker, xtaqt nagħlaq billi ngħid li nittama li l-liġi mhux biss tkun miktuba tajjeb imma huwa importanti li l-ispirtu ta' din il-liġi jidħol fil- qalb tal-Maltin biex imbagħad jidħol fil-moħħ u b'hekk iħalli l-frott mixtieq.

Dan huwa l-bidu ta' liġi li ċert li tista' tkun aġġornata u mtejba fid-dawl tat-teknoloġiji ġodda, ta' ideat ġodda, ta' riżorsi aħjar milli diġà jeżistu u oħrajn li nistgħu nikkreaw biex ikollna iktar soluzzjonijiet effettivi għal din il-kategorija ta' nies.

Grazzi.

Mr Speaker.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Helena Dalli.

ONOR.

HELENA DALLI: Mr Speaker, il-kollegi tiegħi diġà tkellmu fuq ix- xogħol li sar minn ta' qabilna f'dan il-qasam, fosthom minn Mons. Azzopardi, li l-ħidma tiegħu qed titkompla mis-suċċessuri tiegħu.

Il- kelliema ta' din in-naħa semmew ukoll ix-xogħol li għamlu gvernijiet Laburisti, li kienu strumentali biex dawn it-tfal u nies li għandhom ħteġijiet differenti ma jibqgħux jinħbdew ġewwa d-djar imma jkunu integrati kemm jista' jkun fis-soċjetà u jagħtu sehemhom lis-soċjetà.

Ilkoll niftakru li sa 30 sena ilu dawn in-nies kienu jinħbew u forsi joħorġuhom bil-lejl biex ma jarahom ħadd.

Għalhekk aktar ma jkollna kuxjenza fuq dawn il-bżonnijiet differenti, aktar naħdmu biex dawn in-nies ikunu integrati fis-soċjetà u jagħtu wkoll sehemhom, ħalli inqas iħossuhom differenti.

Nirringrazzjaw lill-Bambin li ħafna minn dan li qed insemmi spiċċa, iżda żgur li ma nistgħux ngħidu u ħadd ma qal hawnhekk li rnexxielna nagħmlu soċjetà inklussiva, fejn kulħadd għandu l-opportunità jimxi 'l quddiem.

Ħafna mid-diffikultajiet li jiltaqgħu magħhom nies li għandhom dawn il- ħtiġijiet differenti x'aktarx mhumiex ġejjin mid-diżabilità nnfisha imma mill-ostakli li nagħmlu aħna stess, ħafna drabi mingħajr ma nindunaw, għax ma nkunux konxji biżżejjed minn ċerti ostakli li jżommu lil dawn in-nies milli jkomplu ħajjithom b'mod kemm jista' jkun normali.

Irrid ngħid li mhux dejjem id-diżabilità tkun il-problema imma hija l-attitudni tagħna lejn din id-diżabilità li żżomm lil dawn in-nies lura milli jimxu 'l quddiem.

L-aħħar gvern Laburista wkoll ħadem fuq dan l-abbozz permezz tal-Prof.

Edwin Grech - fil-verita' x-xogħol kien inbeda minn gvern Nazzjonalista - flimkien ma' Sylvia Zrinzo, Eric Gatt, Ramona Frendo u esperti oħrajn li ħadmu fuq il-white paper.

Jiena ukoll kont dħalt mhux ħażin f'din il-white paper, għar-raġuni li kellna l-prattika li kull abbozz ta' liġi jew white paper kien l-ewwel jitla' l-uffiċċju tal-prim ministru biex nagħmlu dak li nsejħulu gender mainstreaming.

Naturalment ridna nagħmlu l-vetting ta' din il-white paper - u nispera li għadu jsir dan ix-xogħol – ħalli barra li l- esperti fil-qasam tad-diżabilitajiet jaraw li ma jkunx hemm diskriminazzjoni fuq bażi ta' diżabilità, aħna naraw li ma jkun hemm l- ebda diskriminazzjoni fuq bażi ta' sess, kemm fil-kontenut tal-white paper kif ukoll fil-forma.

Dan kien xogħol li kien isir fuq kull abbozz ta' liġi u white paper li kien iressaq gvern Laburista.

Mr Speaker, tiskanta li minkejja r-reqqa li jkun sar biha x-xogħol fuq abbozz xorta tibqa' ssib ċerti affarijiet li jaqbżulek, allura this is an ongoing process li hemm bżonn jibqa' jsir.

L-issues tad-diżabilità mhumiex qegħdin biex nilbsuhom fuq il-pavru, biex nuru li qegħdin nagħmlu xi ħaġa.

Kien għalhekk li fis-snin '50 u fis-snin '70 gvernijiet Laburisti ħadu ħsieb li dawn il-persuni jieħdu dak li għandhom dritt għalih.

Però li sar dak iż-żmien kien aktar min-naħa materjali, jiġifieri li ngħataw għajnuna finanzjarja, iżda fil-qasam tad-drittijiet konna għadna lura.

Kien għalhekk li l-Gvern Laburista ta' l-1996 kompla jaħdem fuq l-abbozz ta' liġi dwar opportunitajiet indaqs għal persuni bi bżonnijiet differenti, li kien beda gvern Nazzjonalista.

Mr Speaker, irridu nkomplu naħdmu dejjem biex nies bi bżonnijiet differenti ma jkollhom xejn li jista' jżommhom lura milli jagħmlu dak kollu li huwa possibbli għalihom.

Kif diġa' semmejt, xi kultant ikun hemm ħafna ħeġġa u ma tkunx id- diżabilità li żżommhom lura imma l-ostakli li nagħmlu aħna stess, ġieli mingħajr ma nindunaw, minħabba l-mod kif inhi magħġuna l-mentalità tagħna.

Il-ġimgħa l-oħra l-Prof.

Len Barton, attivist fuq l-issues tad- diżabilità, f'wieħed mil-lectures li għadu kif ta hawn Malta, qal li "disability issues are not just soscial justice issues but human rights issues", jiġifieri l-issues ta' diżabilità mhumiex biss issues ta' ġustizzja soċjali imma issues ta' drittijiet umani.

Naħseb li jekk indaħħlu din f'moħħna forsi jirnexxilna nbiddlu l-mentalità li teżisti fejn dak li nagħmlu għal dawn in-nies - u jiena ngħid mhux għal dawn in-nies biss, imma għalina lkoll għax min m'għanudx għad jista' jkollu xi diżabilità jew għax inkorru, jew għax nikbru – ikun qisu xi att ta' karità.

Dawn in-nies iridu biss id-dritt li jgħixu ħajjithom b'mod mill-aktar sħiħ possibbli bħalma għandu dritt kulħadd.

Aħna lanqas biss noħolmu li jkun hemm xi ħaġa li żżommna lura milli nagħmlu dak li naħsbu li se jkun ta' ġid għalina u għall-familja tagħna u anke għal pajjiżna in the end.

Allura jien nistaqsi: Għaliex għandu jkun differenti għal persuna li għandha xi diżabilità, li għandha xi ħteġijiet differenti minn tagħna lkoll - u jidhirli li għamel riferenza għaliha wkoll l-Onor.

Agius - speċjalment f'dawn iż-żmenijiet, fejn ix-xjenza u t- teknoloġija avvanzat daqstant?

Nerġa' ngħid - għax jiena konxja ħafna minn din il-ħaġa - li ħafna drabi d-diżabilità nġibuha aħna u li nkunu aħna li ninkapaċitaw sa ċertu punt lil dawn in-nies.

Per eżempju, persuna li mentalment hija normali 100% u tista' tagħmel xogħol tal-moħħ imma b'diżabilità fiżika għandu mnejn - u naf b'każ partikolari - li ma teħux job li hija mħarrġa għalih minħabba l-aċċess fiżiku għall-post tax-xogħol li kienu se jimpjegawha fih.

F'każ bħal dan aħna nkunu qed niddiżabilitawhom lil dawn in-nies u mhux id-diżabilità li għandhom għax fil-fatt din il-persuna kienet kapaċi taħdem daqs il-persuni l-oħrajn li kien hemm f'dak l-uffiċċju.

Allura l-fatt li tista' tagħmel l-istess xogħol ma jiswa xejn la ma tistax tmur f'dak il-post biex tagħmlu.

F'pajjiżi oħra, speċjalment fl-Amerika, kienu n-nies bi bżonnijiet differenti li ġġieldu għad-drittijiet tagħhom u għal-leġislazzjoni, imma naturalment il-liġijiet jaslu safejn jaslu.

Għax flimkien mal-liġijiet irridu nbiddlu l-attitudnijiet u l-perċezzjonijiet tas-soċjetà.

L-ewwelnett irridu nbiddlu ċerti perċezzjonijiet fina l-kbar, li ilhom magħġunin fina s-snin, u sfortunatament huma aktar diffiċli biex teqridhom għax dak li tgħid lit-tfal żgħar se jibqa' f'moħħhom tul ħajjithom.

Nistgħu naraw l-integrazzjoni kompleta tan-nies bi ħteġijiet differenti fis- soċjetà tagħna permezz tal-liġijiet u permezz tat-tibdil li għandna bżonn nagħmlu fis-soċjetà.

It-tnejn f'daqqa jridu jkunu, ma jistax ikollok waħda mingħajr l-oħra.

Mhux qed ngħid li hawnhekk ma mxejniex 'il quddiem għax il-fatt li hawn kuxjenza kbira fuq dan ifisser li bdejna, però ma rridux nilludu ruħna u ma ngħidux ukoll li għandna triq twila quddiemna.

Jien insostni wkoll li għandna ndaħħluha fil-kostituzzjoni li m'għandhiex issir diskriminazzjoni abbażi ta' diżabilità u naħseb li l-Kamra kollha taqbel ma' dan.

Naturalment il-fatt li ndaħħlu din fil-kostituzzjoni ma jneħħix il-ħtieġa li jkollna din il-liġi li qed niddibattu llum għax ilkoll nafu x'jirrikjedi biex tagħmel kawża kostituzzjonali għax tħossok diskriminata.

Din l-istess bħal diskriminazzjoni abbażi ta' sess, fejn nafu li għalkemm il-kostituzzjoni tgħid li ma jistax ikollok diskriminazzjoni abbażi ta' sess ilkoll nafu fil-prattika x'jiġri.

Permezz ta' dan l-abbozz, il-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità issa se ssir entità legali.

Ir-redress se jkun jista' jsir fi stadju aktar kmieni għax inti tagħmel l-ilment fil-legal unit, u wara li ssir l- investigazzjoni biex jiġi stabbilit jekk id-diskriminazzjoni saritx fuq bażi ta' diżabilità jew le, l-ewwel jipprovaw jirrikonċiljaw imbagħad jekk ma jirnexxilhomx jipproċedu.

Din hija xi ħaġa simili ħafna għal dak li abbozzajna aħna fil-forma ta' liġi għal gender equality.

Nieħu din l- opportunità biex inħeġġeġ lill-ministru għall-politika soċjali biex jieħu ħsieb li jressaq anke dan l-abbozz fil-parlament għax nafu li fuq bażi ta' sess għandna ħafna każijiet ta' diskriminazzjoni li jsiru ta' kuljum, speċjalment fuq il-postijiet tax-xogħol.

Jien ċerta li l-ministru jaf b'dawn il-problemi għax il-qasam tax-xogħol jaqa' taħt id-dekasteru tiegħu.

Din il-liġi for gender equality li ħdimna fuqha tipprovdi wkoll għal kummissjoni b'poteri eżekuttivi biex dawk li jħossuhom diskriminati ma jkollhomx għalfejn imorru l-qorti imma jmorru bl-ilment tagħhom quddiem din il-kummissjoni.

Mr Speaker, problema oħra li jinkwetaw ħafna dwarha l-ġenituri li għandhom ulied bi ħteġijiet differenti, sa minn meta dawn it-tfal ikunu għadhom trabi, hija dwar min se jieħu ħsieb it-tifla jew tifel meta jimirdu jew imutu huma.

Għalkemm ikun għadu 'l bogħod dak iż-żmien għax ikunu għadhom żgħar, kif isiru jafu li din it-tarbiija għandha xi diżabilità, mill-ewwel jibdew jinkwetaw għal meta se jiġu neqsin huma.

Hawn djar li jieħdu ħsieb dawn in-nies li ma jibqgħalhomx qraba biex jieħdu ħsiebhom, imma lkoll nafu li dawn mhumiex biżżejjed.

Il-gvern jgħin lil dawn id-djar imma għandu jsib mezz kif iżid il-postijiet għal dawn in-nies.

Postijiet bħal dawn m'għandhomx iservu biss bħala residenza għan-nies b'diżabilità imma fihom għandu jkun hemm taħriġ u tagħlim u fejn ikunu jistgħu r-residenti jagħmlu l-affarijiet għalihom infushom.

Irrid insemmi l-bżonn li jkollna l-istrutturi biex il-liġi li qegħdin niddiskutu tkun tista' tiġi nforzata.

Sal-lum persuna b'diżabilità diffiċli tieħu passi jekk tħossha diskriminata, u għalkemm din il-liġi se tagħtiha d-dritt li tagħmel dan, irid ikun hemm l-strutturi meħtieġa biex effettivament dan id-dritt ikun jista' jiġi eżerċitat.

Biex nagħti eżempju prattiku, insemmi każ fejn persuna b'diżabilità ġiet impjegata f'post u dan kien għadu lanqas beda jaħdem meta sħabu bdew iħarsulu bl-ikrah għax ħassew li forsi kien se jkollhom jagħmlu aktar xogħol biex ipattu għal dak li ma kienx se jlaħħaq hu.

Din hija kwestjoni ta' preġudizzju għax kif sab postu hemmhekk dawn mill-ewwel iddeċidew li mhux se jlaħħaq magħhom.

Fil- fatt ma kienx il-każ imma mill-ewwel ħaduh, kif ngħidu bil-Malti, fuq demm id-dars.

Hu ma seta' jagħmel xejn għax huwa diffiċli li ġġib prova fil- qorti li dawn qed jagħmlulek ħajtek infern, sempliċiment billi jinjorawk, biex juruk li m'għandhomx pjaċir bik.

Sfortunatament il-Kristjaneżmu tagħna s'hemmhekk iwassalna u qed nitkellem dwar każ li ltqajt miegħu riċentement!

Jiġifieri l-employer tah ix-xogħol imma l-kollegi tiegħu fuq il-post tax-xogħol lanqas biss tawh ċans jibda li ma bdewx jagħmlulu ħajtu infern, għax rawh differenti minnhom u għax kienu ppreġudikati li dan forsi ma kienx se jaħdem daqshom u jkollhom ipattu għalih huma.

Jiġifieri minkejja li sab ix-xogħol, għax l-employer ma ddiskriminax miegħu, imma fil-prattika sab ruħu ddiskriminat minn sħabu.

Issa skond din il-liġi li qegħdin niddiskutu llum, din il-persuna se tkun tista' tmur tieħu redress - u nagħfas fuq din dejjem - jekk l-istruttura fejn dan isir tkun qed tiffunzjona sew.

Il-poteri legali jridu jkunu b'saħħithom, il-pieni jridu jkunu iebsin u l-kummissjoni jrid ikollha l-poter u r-riżorsi umani u finanzjarji li tinvestiga bis-serjetà.

F'dawn il-każi ma nistgħux nieħdu half measures għax iktar issir ħsara milli ġid.

Dan l-aħħar kont qed naqra ktieb - "Beyond Demographics - Strategic Response to a Changing Workforce" - ta' William Kearnen, direttur ta' l- institute for community inclusion ta' l-Amerika.

L-awtur isemmi l-istess esperjenzi li ltqajt magħhom jien hawn Malta u jgħid ukoll li l-akbar ostaklu li nies b'diżabilità jiffaċċjaw meta jipprovaw isibu jobs m'hijiex id-diżabilità fiha nnifisha imma l-attitudni tan-nies li jħabbtu wiċċhom magħhom, jiġifieri ta' l-employers – li ma kienx il-każ ta' l-eżempju li tajt jeina - u tal-kollegi fuq il-post tax-xogħol.

Fl-Amerika, biex iqajmu dak li s-soċjoloġi jgħidulu corporate consciousness, xi 20 kumpannija Amerikana tat-teknoloġija fformaw consortium - semmewh "Able to Work" - u qed jużaw it-teknoloġija biex jipprovaw jimpjegaw lit-tmien miljun persuna li hemm fl-Amerka li għandhom diżabilità imma li jridu jaħdmu.

Hawnhekk naraw li minkejja l-liġijiet tassew tajbin li għandhom fl-Amerka, kif qal il-ministru fl-introduzzjoni tiegħu, xorta hemm iżjed minn 70% tan-nies li għandhom diżabilità li huma ta' età tax-xogħol li m'għandhomx xogħol, minkejja li jixtiequ jaħdmu.

Mr Speaker, meta teżamina l-istatistika ta' pajjiżi oħra u tqabbel kemm imxew 'il quddiem il-liġijiet minn meta daħlu, tara kemm hemm nies li huma kapaċi jaħdmu minkejja d-diżabilità li għandhom u allura tasal għall- konklużjoni li mhux biżżejjed li nagħmlu l-liġi imma rridu nagħmlu strutturi b'saħħithom biżżejjed biex din il-liġi tiġi nforzata kif suppost.

Irridu naħdmu ħafna wkoll biex inbiddlu l-mentalità, għax il-liġi malajr tagħmilha, imma huwa ħafna iżjed diffiċli u jieħu ħafna iżjed fit-tul biex tbiddel il-mod kif taħseb is-soċjetà.

Meta hawnhekk qegħdin naqblu lkoll li l-liġijiet li għandhom l-Amerikani fil-qasam tan-nies b'diżabilità huma ta' min jgħir għalihom, imma mbagħad l-istatistika ta' l-Amerka turi li hemm 70% li jridu jaħdmu u m'għandhomx xogħol, nifhmu x'inhi s-sitwazzjoni fir- realtà.

F'dan il-consortium li semmejt, hemm imdaħħal Bill Gates u meta dan il- proġett ġie launched fin-national business and disabilities council conference, Gates qal hekk:

"We firmly believe that if enough members of the business community step forward, applying positive employment policies in their own workforce and monitoring other companies, that fact will change".

Hawnhekk qed jirriferi għall-fatt li fl-Amerika għandhom 70% ta' dawk li għandhom xi diżabilità li jixtiequ jaħdmu u ma rnexxilhomx isibu xogħol.

Hawnhekk qegħdin naraw inizjattiva tal-privat u jiena ngħid li biex insibu soluzzjoni għal dan li qegħdin niddiskutu llum għandu jkun hemm l-isforz kollettiv tas-social partners kollha, jiġifieri għandhom ikunu nvoluti l- privat, il-gvern u l-unions.

Jiena ngħid illi jkun pass 'il quddiem li kieku kumpanniji Maltin jieħdu inizjattivi ta' din ix-xorta sabiex verament inġibu l-bidla meħtieġa biex ħadd ma jibqa' lura fis-soċjetà tagħna.

Jiena naf illi għandna xi kumpanniji li jimpjegaw nies b'diżabilità iżda din m'hijiex in-norma imma l-eċċezzjoni.

La qed insemmi t-teknoloġija ta' l-informatika, li lili tinteressanti ħafna, ta' min jgħid li t-teknoloġija levels the playing-field f'dan il- qasam, għalkemm dejjem jibqa' l-attitudni tal-bniedem x'inbiddlu.

It- teknoloġija weħidha m'hijiex biżżejjed, bħalma l-liġi m'hijiex biżżejjed weħidha.

U biex nagħti eżempju, fis-software tagħha l-Microsoft tibni functions intenzjonati biex jagħmlu l-programmi iktar faċli sabiex jintużaw min-nies b'diżabilità.

Hemm features, per eżempju, li jkabbru parti mill- iscreen, hemm in-narrator li għandu l-funzjoni li jaqra dak li jkun hemm fuq l-iscreen, jew inkella kif nafuh aħjar l-audio based screen for blind users.

Hemm ukoll l-on-screen keyboard li tgħin lil dawk li huma limitati fil-moviment tagħhom jittajpjaw billi jużaw a pointing device.

Per eżempju, l-IBM għandha wkoll browsers for the blind u nittama li minkejja l-problemi finanzjarji kollha li għandna, il-gvern ma jixxaħħaħx u ma joqgħodx lura milli jinvesti f'din it-teknoloġija tant meħtieġa minn min għandu xi diżabilità.

Peress li dawn id-devices jiswew ħafna flus, ikun tajjeb ukoll li l-gvern jissussidja lil dawk li forsi jridu jaħdmu mid-dar tagħhom imma għandhom bżonn ċerti computer accessories biex ikunu jistgħu jagħmlu dan - għax għalkemm irridu nġibu quddiem għajnejna li l-ebda ammont ta' flus ma joqgħod ħdejn it-tibdil li dawn id-devices iġibu fil-ħajja ta' dawn in-nies hija an understatement li tgħid li jkun worth it li l-gvern jgħin lil dawn in-nies biex ikollhom dawn id-devices li tant jiffaċilitawlhom ħajjithom - peress li ċerti affarijiet li aħna neħduhom for granted ġieli dawn in-nies ma jkunux f'pożizzjoni li jixtruhom.

Għalhekk, kif qegħdin naraw, meta nitkellmu fuq aċċess ma nkunux qed nirriferu biss għar-rampi u l-bibien wesgħin u l-lifts - xbajna nisimgħu fuq dawn l-affarijiet, għalkemm ħaġa sewwa li nsemmuhom, għaliex għadna lura wkoll f'dan il-qasam - imma rridu nsemmu wkoll l-investiment fit- teknoloġija ta' l-informatika speċjali.

Ħafna drabi jsemmuli l-problema tal-facilitators - irrifera għaliha wkoll l-Onor.

Agius - fejn tfal b'facilitator jibdew mexjin 'il quddiem u mbagħad f'daqqa waħda jneħħuhulhom.

Per eżempju, f'wieħed mill-programmi li nagħmel ma' l-Onor.

Dolores Cristina fuq dan is-suġġett, dan l-aħħar kellimna wieħed fuq il-fatt li rriżenja l-individwu li jagħmel il-kors tal- facilitators, minħabba xi ġlied li nqala' fil-fakultà, bir-riżultat li l- ġenituri issa qed jistennew b'mod indefinit għal facilitator għax ma jafux meta se jibdew il-kors.

Mela minflok jieħdu dak li huwa tagħhom bid-dritt, minflok ma nwittu t-triq biex il-playing-field kemm jista' jkun nillivellawha, bil-kliem qegħdin ngħidu mod u bil-fatti qegħdin nagħmlu aktar ostakoli biex dawn it-tfal flok jimxu 'l quddiem jibqgħu fejn huma, jew agħar minn hekk, imorru lura.

Ma tistax ma ssemmix dawn l-affarijiet ħalli ssir xi ħaġa fuqhom meta inti titkellem man-nies li l-iżjed qegħdin ibatu minħabba dawn il-problemi.

Naturalment m'hemmx għalfejn ngħidu li dawn huma affarijiet li jridu jittieħdu bis-serjetà għaliex inkella jkollhom raġun dawk illi jakkużawna li minn fuq li dawn it-tfal diġà qegħdin fi żvantaġġ minħabba d-diżabilità tagħhom, aħna qegħdin inkomplu nitfgħuhom lura għaliex mhux qed nagħmlu biżżejjed biex dak li jista' jsir biex innaqqsu d-differenza bejnhom u bejn tfal li m'għandhomx diżabilità.

Imma meta tisma' dawn l-affarijiet jiena ngħid li s-slogan li jħobb juża l- ministru għall-politika soċjali, li għandu jkollna "soċjetà fejn ħadd ma jibqa' lura", ngħid li jibqa' biss slogan.

Issa ngħaddi ftit għall- konsultazzjonijiet, Sur President.

Meta tkun qed issir liġi jew white paper hija ħaġa normali li jsiru konsultazzjonijiet ma' esperti f'dak il-qasam, ma' nies li għandhom il- problema, u ma' kull min imiss ma' din il-problema għax naturalment il- ministru jew in-nies ta' madwaru ma jistax ikun li jkunu jafu bl-affarijiet kollha li rridu nirranġaw u nirregolaw.

Però ma jidhirx li l-ministru tkellem mal-moviment favur id-drittijiet ta' persuni b'diżabilità, għallinqas sakemm intbagħtet l-ittra lilna l-membri ta' dan il-parlament.

Din l-ittra li bagħtu lill-ministru fit-28 ta' Ottubru taw kopja tagħha lill-membri parlamentari kollha.

Din l-għaqda li hija volontarja u għandha hands-on experience ta' persuni b'diżabilità - għax dawn jew huma stess għandhom diżabilità jew il-qraba tagħhom, jew inkella huma professjonisti li jaħdmu ma' dawn in-nies b'diżabilità - u naħseb vale la pena li nisimgħuhom, għax jiena ċerta li għandhom affarijiet validi x'jgħidulna fuq din il-kwestjoni li qegħdin niddibattu llum.

Jiena skantajt kif il- ministru qal - dejjem minn dak li qrajt, għax din l-għaqda kitbet biex tikkritika xi partijiet mil-liġi, kif wara kollox għandhom id-dover li jagħmlu dawk kollha li jafu xi ħaġa jew tinteressahom l-issue - li dan il- moviment huwa kontra din il-liġi.

Fil-fatt fl-ittra tagħhom igiddbu lill- ministru u qalulu li l-fatt li kitbu xi kummenti fuq il-liġi ma jfissirx li huma kontra l-liġi.

U jien, biex inkun fair mal-ministru, rrid ngħid li ma nafx x'kien fiha l-ewwel ittra - għax naturalment kien hemm ittra oħra biex il-ministru rrisponda u mbagħad huma kitbu fuq l-ittra li rrisponda l- ministru - għax l-ewwel ittra ma kellix kopja tagħha.

Però having said that nista' x'seta' kien fiha l-ewwel ittra biex il-ministru rreaġixxa b'dan il-mod u m'hemmx għalfejn noqgħod naqra l-ittra tal-ministru għaliex kulħadd għandu kopja tagħha.

If it's anything to go by, Sur President, jiena li nista' ngħid mill- esperjenza personali tiegħi hu li kif inbidel il-gvern u l-Onor.

Gonzi laħaq ministru - għax nista' ngħid li għaddejt minn esperjenza simili, u meta tibda tara ċertu pattern jifforma ruħu ikollok tiġbed konklużjoni waħda - kont kellimtu f'dan il-parlament fuq il-white paper dwar il- vjolenza domestika, u bl-aktar mod arroganti l-ministru kien qalli mill- ewwel li dik trid terġa' ssir għax m'hijiex tajba, imbagħad kellna nistennew disa' xhur biex il-ministru ħareġ bl-istess white paper li kien ipprepara gvern Laburista mingħajr ma biddel xejn fiha.

Jiġifieri r- reazzjoni tal-ministru kienet barra minn lokha - kien għadu kif isir ministru dak iż-żmien - u jiena bqajt skantata għaliex il-perception tiegħi tal-Ministru Gonzi ma kenitx dik, għax kont naħseb li huwa bniedem li jipprova jifhem u jrid jagħmel l-affarijiet tajbin.

Però meta għaddew disa' xhur u ħareġ l-istess white paper li dwarha kien qalli biex ma nsemmihiex għax trid terġa' ssir - u din qiegħda on record li qalli hekk - forsi nista' nifhem ir-reazzjoni tal-moviment favur id-drittijiet ta' persuni b'diżabilità meta qalu li l-ministru kien arroganti magħhom għaliex ikkummentaw fuq il-liġi u hu qalilhom li huma kontra l-liġi.

Jekk inhu minnu dak li qegħdin jgħidu fit-tieni ittra - għax fuq il-white paper dwar il-vjolenza domestika nista' naħlef għalih għax kont involuta jiena, però f'dan il-każ ma kontx involuta direttament u għalhekk ma nistax ngħid eżattament x'ġara - jiena nara li m'hi xejn ħlief arroganza l-attitudni min- naħa tal-ministru fir-rigward ta' dan il-grupp li qed jippontalna lejn xi nuqqasijiet li jeżistu fl-abbozz.

Sur President, kif qalu huma, il-problema jgħixuha u allura naħseb li ta' min jagħti kas dak li qegħdin jgħidu.

Dawn x'affarijiet huma!

Jekk il- ministru jaħseb li l-abbozz ta' liġi li ressaq huwa perfett u ma jridx jaċċetta kritika, għalfejn qegħdin niddiskutuh hawnhekk?

Jiena ngħid li anke meta jgħaddi minn dan il-Parlament, nibqgħu nsibu affarijiet li stajna nagħmluhom aħjar, u naturalment aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar insibu affarijiet ġodda x'inbiddlu u x'indaħħlu.

Il-liġi hija xi ħaġa ħajja u m'għandniex inħarsu lejha b'mod riġidu, qisu xi ħadd għandu xi monopolju fuq x'għandu jsir, qisu huwa wieħed li huwa l-espert.

M'hu veru xejn.

Aktar ma niġbru r-riżorsi ta' nies li huma nvoluti fil-problema, aktar se jkollna liġi komprensiva, aktar se nimxu towards leaving no stone unturned.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): Ippermettili, Onorevoli, skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi li tkompli tinstema.

ONOR.

KARMENU VELLA: Nipproponi li l-Onor.

Dalli tkompli tinstema'.

THE DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

MARIO GALEA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Dalli tkompli titkellem.

Dawk favur?

(Onor. Membri?

Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

HELENA DALLI: Nagħti ħajr lill-proponent, lis-sekondant u lill- Kamra.

Kif kont qiegħda ngħid, il-liġi ma nistgħux inħarsu lejha b'mod riġidu, qisu xi ħadd għandu xi monopolju fuq x'għandu jsir.

Jiena ngħid li min għandu moħħu magħluq jagħmel hekk.

Kuljum għandna x'nitgħallmu mingħand xulxin, speċjalment mingħand nies li qed imissu ma' problema bħal din kuljum u naħseb li m'hawn ħadd li jista' jitkellem iżjed minnhom.

Irridu nisimgħu lil kulmin għandu xi ħaġa ta' sustanza x'jgħid u mbagħad ngħaddu l-liġi.

Imma naturalment l-affarijiet ma jieqfux hemmhekk, dejjem jibqa' il-lok fejn intejbu fi kwalunkwe ħaġa imma għallinqas inkunu bdejna nnaqqsu ftit mit-tbatija.

La qed insemmi dawn l-affarijiet, din l-attitudni issa qed naraha wkoll fil-post ta' kenn ta' emerġenza għan-nisa u t-tfal tagħhom li huma vittmi ta' vjolenza domestika.

Kien hemm post għal dawn in-nies li konna ħdimna fuqu aħna u l-ministru waqqaf kollox.

Jien ngħid li wieħed għandu jibda proġett u mbagħad ikompli jtejjeb l-affarijiet u niftħu postijiet oħrajn imma għallinqas tkun bdejt!

U dan kollu meta kien hemm ix-xogħol kollu lest, u mela jiġi jgħidilna li forsi se jkollna xi post ta' kenn għal dawn in-nisa u t-tfal għall-aħħar tas-sena d-dieħla!

L-istess ġara fuq l-emendi għal-liġi dwar il-vjolenza domestika.

Issa l-ministru qed jgħidilna li se jkollna nistennew sa nofs is-sena d-dieħla biex dawn l-emendi jersqu fil- parlament.

U dan meta nafu li n-nisa għandhom ftit jew xejn protezzjoni mil-liġi meta jiġu msawta wara l-bibien fid-dar tagħhom, fejn ma jarahom ħadd.

Kien hemm ix-xogħol lest f'dak il-post.

X'qed nistennew?

Li jiġri bħalma ġara l-ġimgħa l-oħra!

Dwar dak id-double murder li kellna fil-Qrendi, fejn inqatlet dik l-omm u bintha, jien qrajt li din l-omm li nqatlet kienet ilha tissawwat għal ħafna u ħafna snin, imma l-liġi tagħna ma tkeċċix mid-dar lil min qed iwettaq il-vjolenza.

U mara li għax ikollha t-tfal xi tmantni u ma tkunx ekonomikament indipendenti ma tistax taqbad it-tfal u titlaq hi, allura tkompli tgħix fl-istess dar ma' min jittrattaha bħal football - mhux qed ngħid ta' annimal, għax illum hawn kuxjenza biex l-annimali jiġu ttrattati sew - għax kif jitilgħulu jibda jballat fiha.

Din tibqa' tissaporti minħabba t-tfal - ngħid għalija aktar issirilhom ħsara t-tfal meta jaraw dik il-vjolenza - u mbagħad meta jiġri kif ġara l-ġimgħa l-oħra, jiġifieri joqtolha, imbagħad kulħadd joqgħod jgħid "jaħasra!"

Imma ħadna ħsieb biex din ikollha protezzjoni bil-liġi?

Ħadna ħsieb biex għallinqas ikollha fejn titfa' rasha jekk dan tagħtih is-siegħa u jibda jballtilha?

X'qed nistennew?

Nerġa' ngħid li kien hemm ix-xogħol lest.

Mhux qed ngħid li ma setax ikun improved.

Mela le, kollox jista' jiġi improved fid-dinja.

Anke aħna sakemm immutu, min għandu r-rieda jibqa' jtejjeb lilu nnifsu, xi ħaġa naturali din.

Imma għallinqas dak li nistgħu nagħmlu nagħmluh biex nagħmluha aktar diffiċli għal dawn in-nies li ma jimxux bir-raġuni għax flok raġuni dawn jużaw il-forza fiżika!

Nitolbok skuża, Sur President, li ħriġt barra mis-suġġett hawnhekk imma tant għandi każi fejn nisma' kuljum lil dawn in-nisa jgħidu: "Imisskom tagħmlu hekk la tafu li l-liġi m'hijiex qiegħda tajba!

Għax jekk aħna nitilqu mid-dar fejn se mmorru?"

Ma jiswa xejn li lil dawn noqgħod ngħidilhom li l-liġi lesta, kemm inressquha fil-parlament u li x-shelter nistgħu niftħuħ meta dawn fil-prattika qed ifittxu u m'huma jsibu xejn!

U issa għaddiet sena u qed jgħidilna li forsi l-liġi tersaq għal nofs is-sena d-dieħla, jiġifieri tkun ilha sentejn minn mindu ħriġna l-white paper aħna u forsi forsi x-shelter jiftaħ fl-aħħar tas-sena d-dieħla, meta dan seta' fetħu hekk kif sar ministru u mbagħad kien ikompli jtejbu u jiftaħ oħrajn.

Aħna hekk irridu, imma minn dan kollu ma sar xejn.

U mhux ix-xhur issa għaddejjin u qed igerbu, imma s-snin qegħdin igerbu!

Imbagħad jiġri bħalma ġara l-ġimgħa l-oħra u kulħadd inewwaħ u jgħid jaħasra!

Nerġa' niġi għal dan li qegħdin niddiskutu u ngħid li hemm ħafna dettalji, però f'dan l-istadju aħna niddiskutu aktar b'mod ġenerali u nitkellmu aktar fuq il-kunċett milli fuq id-dettall.

Imma l-oppożizzjoni fl-istadju ta' kumitat għandha ħafna x'tikkjarifika, per eżempju, it-tneħħija tas- superseding clause, li minħabba f'hekk qed ikollna aktar lok ta' interpretazzjoni li għandu mnejn toħloq problemi aktar 'il quddiem.

Nistaqsu wkoll aħna għalfejn ġiet mibdula d-definizzjoni ta' "diżabilità minn kif kienet fl-abbozz li kien ippreżenta gvern Laburista.

Jidhirli li dak iż-żmien id-definizzjoni konna ħadnieha minn tal-Kunsill ta' l-Ewropa, so it couldn't have been all that bad.

Hemm id-definizzjoni ta' "għajnuna awżiljarja", li qiegħda wkoll ftit vaga.

Imbagħad hemm il-kwestjoni ta' l- aċċessibilità, jekk din hix se tkun tgħodd għall-privat ukoll.

Hawnhekk irrid ngħid li vera li ħafna inizjattivi jibdew mill-gvern u dan ikun qed jagħti l-eżempju, imma f'dan il-każ ma naħsibx li se nimxu wisq 'il quddiem jekk ma nesiġux li l-privat jaħdem fuq l-aċċessibilità għal kulħadd ukoll.

Nistaqsi wkoll x'budget hemm biex postijiet pubbliċi nagħmluhom aċċessibbli għal kulħadd, għaliex wara kollox il-parti fiżika, jiġifieri l-parti li mhux kwestjoni ta' mentalità, ta' kultura, ta' attitudni li aħna rridu nbiddluha, it boils down to pounds and cents, m'hemmx two ways about it din.

Nieħu l-eżempju ta' l-iskejjel li jammontaw għal 270 skola; jekk lift jiġi jiswa Lm70,000, miżerjament qed ngħid hawnhekk, trid kważi Lm2 miljun biex tagħmel lift fl-iskejjel kollha.

Qed nagħti dan l-eżempju biex inkunu nafu x'aħna ngħidu għaliex dak li ngħidu rridu nkunu nafu li se nkunu kapaċi nikkonkretizzawh inkella nkunu qegħdin nidħqu bin-nies.

Tissemma wkoll l-inclusive education u, sfortunatament, apparti li ħafna skejjel lanqas fiżikament m'huma aċċessibbli - u jiena kelli każ ta' tifla li ma setgħetx tmur fl-iskola tar-raħal tagħha minħabba li din m'hijiex aċċessibbli għaliha - hemm ukoll il-problema l-oħra, kif qalilna ġenitur ta' tifla li għandha Down's syndrome, li m'aħniex preparati għall- aċċessibilità tal-curriculum.

Jidhirli li f'dan id-dibattitu l-Onor.

Cristina għamlet ukoll aċċenn għal din il-problema u tkellmet fuq esperjenza ta' meta ġiet iffaċċjata b'din is-sitwazzjoni - meta kienet tgħallem - u ħassitha li ma kenitx preparata.

L-edukaturi jitkellmu fuq il- bżonn ta' individual education plan.

X'qed isir fuq dan?

Naħseb li huwa importanti li nindirizzaw din il-problema.

Imbagħad hemm ukoll il- kwestjoni ta' l-insurance, li rajtha ftit vaga fil-liġi, u naħseb li hemm bżonn li jiġi ċċarat jekk kumpannija ta' l-assigurazzjoni tistax tiċħad li tinxurja persuna b'diżabilità.

Hemm ħafna affarijiet oħra li għandna mistoqsijiet dwarhom li nkunu nistgħu nagħmluhom fl-istadju ta' kumitat.

Sur President, il-kampanja biex nies bi bżonnijiet differenti jiġu ntegrati fil-mainstream tas-soċjetà f'dik li hija edukazzjoni, xogħol, ħajja fil-familja, ħajja soċjali, il-liġijiet li nagħmlu, l-investimenti fit-teknoloġija, il-ħtieġa li nagħmlu postijiet pubbliċi u privati aċċessibbli għal kulħadd, dan kollu jiswa ħafna u huwa importanti ħafna.

Però jiġi jiswa ftit ħafna jekk l-attitudni tas-soċjetà tagħna ma tinbidilx u tibqa' tisma', kif għadna nisimgħu sal-lum, lil dawn in-nies li għandhom bżonnijiet differenti, jgħidulek li jħossuhom li s-soċjetà as a whole tiddiskrimina kontrihom.

Grazzi, Sur President.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Is-Segretarju Parlamentari Antoine Mifsud Bonnici.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI: Sur President, qegħdin niddibattu liġi li l-għan tagħha huwa sabiex tipprovdi għall-projbizzjoni ta' diskriminazzjoni kontra persuni b'diżabilità, minħabba fid-diżabilità tagħhom, u għat-twaqqif ta' kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità u dwar ħwejjeġ oħra li għandhom x'jaqsmu ma' dan.

Din hija liġi li suppost naqblu fuqha ż-żewġ naħat għax it-taħdidiet fuqha kienu bdew immedjatament wara l-1987 u l-abbozz ta' liġi li kien kważi lesta gvern Nazzjonalist ġie rfinut mill-Prof.

Edwin Grech fl-1997 u issa l-liġi reġgħet ġiet preżentata fil-parlament mill-ministru għall-politika soċjali attwali.

Sur President, xtaqt li kieku nibda nitkellem mill-ewwel dwar l-iskop in ġenerali ta' din il-liġi imma ma jistax ikun li qabel ma nirribattix xi ftit punti li qajmet l-oppożizzjoni, li tat aċċenn politiku wisq fuq din il-liġi fid-dibattitu li smajna s'issa.

Naturalment kulħadd għandu l- opinjoni tiegħu u m'iniex qed ngħid li din il-liġi hija perfetta - anzi persważ li meta niġu fl-istadju ta' kumitat hemm bżonn ċerti emendi, li jiena żgur li l-ministru mhux sejjer ma jaċċettahomx - imma żgur ma nistgħux nippermettu li hawnhekk jingħad kliem li jirrifletti ħażin fuq il- ministru li qed jippilota din il-liġi.

Ngħid għalija skantajt kif l-ewwel kelliem mill-oppożizzjoni - qam jitkellem proprju wara l-Ministru Gonzi - kellu kliem li żgur ma jixraqx li jgħidhom għal ħadd hawnhekk, żgur mhux għall-Ministru Gonzi.

Jien m'iniex se noqgħod nagħmel id-difiża tal- ministru - għax kapaċi jagħmilha mhux daqsi, anzi ferm aktar minni! - imma tieħu għalik meta tara li kien proprju l-Ministru Gonzi - dak iż-żmien ma kienx ministru, kien chairman tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità - li kien il-pijunier biex din il-liġi waslet fejn waslet issa, u mbagħad jiġu kelliema ta' l-oppożizzjoni u ħlief tmaqdir u imputazzjonijiet u allegazzjonijiet fuq l-istess ministru ma jagħmlux!

Naturalment għandhom id-dritt li jaraw li l-klawsoli jiġu emendati għall- aħjar.

Dan huwa dritt tagħhom - u tagħna wkoll - imma m'għandhomx dritt li jimputaw ċerti affarijiet fuq l-intenzjoni tal-ministru, imma nerġa' ngħid li skantajt kif bniedem bħall-Onor.

Karl Chircop jiġi jagħmel dak id- diskors li żgur m'huwiex denju li jingħad fil-parlament.

Sur President, biex ħadd ma jaħseb li qed nesaġera jew li m'iniex qed nikkwotah preċiż, se nikkwota l-kliem li qal meta ġie biex jikkritika dak li qal il-Ministru Gonzi.

Beda biex qal:

"Hemm tentattiv serju mill-partit fil-gvern biex jitnaqqsu xi poteri milli kien hemm fil-liġi ta' żmienna tant li iva, effettivament nistgħu ngħidu li b'din il-liġi jista' jagħti l-każ li rrigressjajna xi ftit minflok morna 'l quddiem."

Mela l-gvern qed iressaq din il-liġi biex iġib 'il quddiem l-interess ta' persuni b'diżabilità u l-Ministru Gonzi li tant ħadem għal dawn in-nies jiġi akkużat hawnhekk mill-Onor.

Chircop li qed iressaq liġi li lil dawn in- nies se titfagħhom lura!

Kieku din biss ma jimpurtax imma naħseb li mhux sewwa li waqt li kien qed jitkellem fuq il-klawsola ta' l-insurance, l- Onor. Chircop ħareġ b'dawn il-preċiżi kelmiet:

"Din hi l-kuxjenza soċjali li kontu tgħajruna biha lilna u issa qed tipprovaw tattwawha intom?

Mela sewwa, niffavorixxu l-interessi ta' kumpanniji assikurattivi li żgur m'humiex ħafjin, anzi addirittura nillegalizzawlhom id-dritt li jirrifjutaw polza ta' assigurazzjoni lil persuni b'diżabilità, imbagħad nippożaw li aħna t-tarka tal-batut u ta' nies emarġinati fis-soċjetà!

Għarukaża għal min kellu l-guts jieħu din l-inizjattiva moqżieża!"

Jiena nitqażżeż nisma' dan il-kliem, u qed nuża l-istess kliem li uża l- Onor. Chircop, Sur President.

Hawnhekk tajjeb li wieħed ifakkar lill-Onor.

Membru tan-naħa l-oħra li qabel ma hu kien membru parlamentari - jien għandi quddiemi ktejjeb dwar il- liġi dwar opportunitajiet indaqs għal persuni b'diżabbiltà - kien hemm seminar, fejn kien tkellem il-Ministru Gonzi, dak iż-żmien chairman tal- kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita'.

U jiena se naqra paragrafu sħiħ, ħalli ma nħalli xejn barra, fejn Dr Gonzi dak iż-żmien semma speċifikament il-kwestjoni ta' l-insurance.

Dr Gonzi kien qal hekk:

"Fost is-servizzi l-aktar importanti li mill-ewwel inġib quddiem għajnejja, meta nitkellmu dwar servizzi u faċilitajiet għal persuni b'diżabilità, insibu l-insurance.

Intom tafu, bħalma naf jien, li persuna b'diżabilità issib diffikultajiet kbar biex tieħu dan is- servizz, li huwa wieħed offrut bil-liberta' kollha liċ-ċittadini l- oħra.

Forsi mhux kulħadd jaf jew ma jirrealizzax il-fatt li l-ħajja moderna f'ċerti aspetti tagħha saret iddur madwar din l-imbierka polza ta' l-insurance.

Hekk, per eżempju, ma tistax issuq mingħajr insurance, ma tistax tissellef mill-bank mingħajr insurance, ma tistax tixtri dar u tibbenefika mis-servizzi tal-Lohombus mingħajr insurance, meta ssiefer trid li jkollok insurance u anke biex tattendi kors fl- universita' barra minn Malta jitolbuk li tkun kopert b'insurance privata.

Issa jien naf, minn esperjenzi li rrakkontawli, li persuni b'diżabilità kellhom jaħbu d-diżabilità tagħhom biex jakkwistaw polza ta' insurance, ħalli jkunu jistgħu jsuqu karozza, u ddeċidew li jagħmlu hekk għaliex l-użu tat-trasport privat għalihom kien importanti ħafna.

Naf ukoll li dawn in-nies daru ma' Malta kollha biex isibu kumpannija ta' l-insurance li kienet lesta li tkoprihom iżda ma sabu l-ebda waħda li kienet lesta li tagħmel dan.

Nistaqsikom jekk dan ifissirx li qed issir diskriminazzjoni fil-konfront tal- persuni b'diżabilità, nistaqsikom jekk huwiex ġust li persuna li qiegħda taħdem, taqla' l-flus u kapaċi tissellef somma flus u troddha lura, għandhiex tiġi mċaħħda minn dan is-servizz sempliċement għax m'hawn l-ebda kumpannija li lesta toħdilha polza ta' assigurazzjoni jew għallinqas tkkalkula x'inhu r-riskju tagħha b'mod ġust u tagħmel offerta li tkun raġonevoli, anke mill-aspett kummerċjali."

Dan huwa kliem li qal Dr Gonzi meta kien chairman tal-kummissjoni, imbagħad jiġi hawnhekk l-Onor.

Chircop, ħames snin wara, u jakkuża lill- Ministru Gonzi li kellu l-guts jieħu din l-inizjattiva "moqżieża"!

Mr Speaker, nirribella għal dawn l-istatements li nisma' hawnhekk.

Jiena ma ngħidx li m'hemmx ċerti klawsoli li forsi ma jridux jiġu emendati - issemmiet is-superseding clause - u jien persważ li jekk il- Ministru Gonzi jara li hemm xi dubju fl-interpretazzjoni ta' din il-liġi u hemm bżonn li jdaħħal emenda, mhux se jiddejjaq li jagħmel hekk, imma mhux tiġi tgħajru li qed jagħmel hekk bi skop ħalli jibbenefikaw ċerti kumpanniji privati u jgħaffeġ lil persuni b'diżabiltà.

Mr Speaker, jien ngħoddha bħala diżonestà politika li l-membri ta' l-oppożizizjoni jagħmlu kapital politiku minn kull ħaġa, anke f'ħaġa bħal din li suppost aħna ta' l- istess opinjoni fuqha!

Din l-istess bħal meta l-ġimgħa l-oħra kont mistieden nieħu parti f'seminar ma' rappreżentant ta' l-oppożizzjoni - is- suġġet kien "il-pensjonant fil-millennju l-ġdid u l-isfidi li qed jaffaċċja" - u jiena għamilt id-diskors tiegħi kif kelli nagħmlu, mingħajr ma ndaħħal politika kemm jista' jkun, imma jiddispjaċini ngħid li r- rappreżentanta ta' l-oppożizzjoni li tkellmet warajja għamlet attakk sfrenat fuq il-partit u l-gvern Nazzjonalista u qalet li s-sitwazzjoni li qiegħed fiha l-pensjonant illum hija tort tal-gvern Nazzjonalista, u li l- pensjonant se jkompli jbati fil-millennju l-ġdid tort ta' gvern Nazzjonalista u ħafna paroli bħal dan.

Kieku ridt nagħmel diskors politiku, lil sħabna tan-naħa l-oħra kont infakkarhom - għax forsi r- rappreżentanta ta' l-oppożizzjoni ħadet gost tagħmel hekk għax forsi kienet qed tilgħab home - ukoll x'għamel il-gvern Laburista fil-qasam tal- pensjonijiet, kemm dam żmien ma jgħollix pensjonijiet u x'inġustizzji għamel mar-romol.

Naf nagħmilhom dawn l-affarijiet, imma dawn huma nies li qed japprofittaw ruħhom minn kull okkażjoni ħalli jagħmlu kapital politiku, biex mingħalihom joskuraw lill-partit Nazzjonalista u jipprovaw juru li m'għandniex kuxjenza soċjali, bħalma fil-fatt ma kellhomx huma meta kienu fil-gvern.

Jiena bdejt b'din għaliex veru urtajt ruħi u mhux fair li bniedem bħall-Onor.

Gonzi li tant ħadem fil-qasam tal-persuni b'diżabilità jiġi akkużat minn membru ta' l-oppożizzjoni li kellu l-guts biex jagħmel affarijiet "moqżieża".

L-ewwelnett dan huwa kliem li m'għandux jingħad hawnhekk u t-tieni nett dak il-membru ma kienx ġustifikat li jitkellem hekk.

Mr Speaker, apparti mill-aspett politiku - għax kieku ma sarux dawn l- allegazzjonijiet żgur ma kontx se nżeffen politika fin-nofs għax, kif diġa' għedt, jien jidhirli li din hija liġi li naqblu fuqha - nixtieq issa nitkellem fuq l-iskop u s-sustanza ta' din il-liġi iżda ma nixtieqx noqgħod nirrepeti ħafna minn dak li diġà ntqal.

Aħna qegħdin fis-Second Reading, allura ċerti dettalji fuq kull klawsola, kif fil-fatt għadha kemm qalet l- Onor. Dalli, inħalluhom għall-istadju ta' Kumitat.

Jiena se nitkellem fuq il-linji ġenerali ta' din il-liġi.

Nibda biex ngħid x'nifhmu meta ngħidu li xi ħadd għandu diżabilità.

L-ewwelnett jista' jkun hemm anormalità jew xi nuqqas mil-lat anatomiku, fiżjoloġiku jew psikoloġiku.

Per eżempju, huma diżabilitati dawk il- persuni li tilfu sieq jew id jew xi parti mis-sistema nervuż b'effett ta' xi operazzjoni jew ta' accident, jew dawk li sfaw għomja jew torox jew paralizzati.

It-tieni, hemm kondizzjonijiet kliniċi li huma kroniċi, li jalteraw jew iwaqqfu l-proċess normali fiżjoloġiku jew psikoloġiku, bħalma huma, per eżempju, l-artrite, l-epilepsija, l-iskriżofrenija u anke d- depressjoni.

It-tielet tista' tkun il-limitazzjoni funzjonali ta' attività ordinarja kemm jekk dik l-attività issir għaliha jew ma' ħaddieħor.

L-akbar eżempju ċar huwa meta wieħed mhux kapaċi jagħti kas tiegħu nnifsu, fis-sens li jsibha diffiċli jew impossibbli li jimxi, jitla' taraġ, jinħasel jew jilbes waħdu.

Imma jien aktar irrid nitkellem in ġenerali fuq din il-liġi għax żgur li l-Kamra kollha taqbel magħha fil- prinċipju, Sur President.

Kif diġà ntqal, sal-ġurnata tal-lum f'pajjiżna għandna żewġ liġijiet biss li jittrattaw il-qasam tal-persuni b'diżabilità, jiġifieri l-liġi li għaddiet fl-1969 li tirregola l-impjieg ta' dawn il-persuni, u li kważi għadha kif kienet sal-lum, u l-liġi tas-sigurtà soċjali li tistabilixxi l- pensjoni tal-ħandikappati, kif isejħulhom illum.

Wieħed irid bilfors jikkonstata li barra dawn iż-żewġ liġijiet jeżisti baħħ f'dan il-qasam mil- lat leġislattiv.

Biss tajjeb li wieħed jirreġistra li dawn iż-żewġ liġijiet kellhom importanza kbira, speċjalment fiż-żmien li ġew introdotti, u m'hemmx dubju li kien pass pożittiv ħafna fir-rikonoxximent tad-dritt tal-persuna b'diżabilità biex tgħix ħajja indipendenti finanzjarjament u biex issib fejn taħdem.

Sfortunatament ma tantx sar aktar progress minn dak iż-żmien u llum kulħadd jirrikonoxxi li ma nistgħux nittolleraw iżjed li persuna b'diżabilità trid tittallab għad-dritt li fil-fatt huwa tagħha u li għandu jkun tagħha mingħajr ebda talbiet.

Żgur li ma nistgħux nippermettu aktar li biex persuna b'diżabilità tieħu dak li jistħoqqilha bi dritt, ikun jiddependi minn xi diskrezzjoni ta' xi individwu.

Is-soċjetà tagħna trid tgħin u mhux tostakola lil dawn il-persuni għaliex wara kollox persuna b'diżabilità tista' tgħix ħajja normali bħal kull min m'għandux diżabilità jekk ikollha l-għajnuna neċessarja.

Hemm diversi gradi u tipi ta' diżabilità u allura wieħed ma jistax jiġġeneralizza dwar il-ħteġijiet u l-bżonnijiet li jkollhom diversi persuni.

Każ huwa differenti minn ieħor u allura kull każ għandu jkollu s-servizzi personalizzati li jgħinu ħalli jissupera l-ostakoli kollha biex jgħix ħajja normali.

Naturalment hemm xi raġunijiet għaliex dan il-qasam tal-persuni b'diżabilità ma kellux dak l-iżvilupp li wieħed kien jixtieq matul dawn is- snin kollha.

Biss huwa veru wkoll li wieħed ma jistax ma jsemmix il- kontribut enormi u imprezzabbli li tat u għadha qed tagħti l-knisja kattolika f'pajjiżna b'diversi modi u b'diversi manjieri, imma l-aktar fil- ftuħ tad-Dar tal-Provvidenza minn Mons. Azzopardi.

Jiena ngħid li dan huwa monument immortali f'dan il-qasam tal-persuni b'diżabilità.

Wieħed ma jridx jinsa wkoll isemmi x-xogħol li għamlu u għadhom jagħmlu diversi għaqdiet volontarji f'dan il-qasam.

Iżda sfortunatament f'pajjiżna kienet u f'ċertu sens għadha teżisti l-mentalità li persuna b'diżabilità m'hijiex tajba biex tagħmel xogħol produttiv, mentalità li kienet tiddomina mhux biss lil min iħaddem iżda wkoll kienet iffokata f'moħħ l-istess persuni b'diżabilità u anke l-familji tagħhom.

Għalkemm din il-mentalità m'għadhiex prevalenti daqskemm kienet fl-imgħoddi, sfortunatament għadha teżisti wkoll f'ċerti mħuħ illum.

Iż-żmien li persuna b'diżabilità tiġi moħbija u mwarrba mis- soċjetà, anke mill-istess familjari tagħha - dan għalihom kien bi skop tajjeb - issa għadda u kważi ntesa għal kollox.

Illum tiltaqa' ma' persuni b'diżabilità li huma kapaċi jieħdu edukazzjoni normali jew kważi normali u qegħdin naraw persuni b'diżabilità mentali li jiġu impjegati f'xogħol produttiv.

Huma ħwejjeġ bħal dawn li jagħmlulna l- kuraġġ u jsaħħu d-determinazzjoni tas-soċjetà tagħna biex tkompli ssegwi din it-triq.

Wara kollox m'għandniex għalfejn niddubitaw mill-potenzjal qawwi li persuni b'diżabilità jistgħu jippossjedu.

Huwa d-dover tagħna lkoll li naraw kif u b'liema mod nistgħu nagħmlu użu minnu fil-ħajja ta' kuljum.

Huwa fatt li din il-liġi li għandna quddiemna ilha tinħema iżda issa wasal iż-żmien li mid-diskors ngħaddu għall-fatti ħalli ssir ġustizzja ma' min ilu tant snin jistenna li ssir ġustizzja miegħu.

Din il-liġi trid tissanzjona ċerti drittijiet tal-persuni b'diżabilità.

Żgur li waħda mir- raġunijiet li tiġġustifika din il-liġi huwa l-fatt li l-persuni b'diżabilità ilhom żmien twil iħabbtu wiċċhom ma' kontradizzjoni kontinwa meta jkollhom jitolbu dak li huwa rikonoxxut bħala dritt tagħhom.

U hemm differenza bejn li titlob u bejn li tapplika għal xi ħaġa li wara kollox għandek dritt għaliha.

Raġuni oħra għall-bażi ta' din il-liġi hija li rridu nagħtu liċ-ċittadini kollha, kemm dawk li suppost m'għandhomx diżabilità u kemm lil dawk li għandhom, dak kollu li għandhom bżonn biex jgħixu b'dinjità.

Irridu nagħtu lil persuni b'diżabilità l-opportunitajiet daqs ħaddieħor.

Irridu nagħtu l- mezz kif persuna b'diżabilità tkun tista' tieħu s-sodisfazzjon jekk hi tiġi miċħuda minn xi ħaġa jew minn xi servizz li għandha dritt għalih.

Dan li jfisser solidarjetà ma' dawn il-persuni.

Solidarjetà ma tfissirx li tagħmel xi karità magħhom u għalhekk hemm bżonn li din il-liġi li għandna quddiemna tkun liġi tajba u ġusta ma' kulħadd imma l-liġi trid tkun konkreta u effettiva.

Trid tkun liġi li tista' tiġi applikata u nforzata, liġi li tirrikonoxxi d-dinjità tal-persuni b'diżabilità iżda li tkun ukoll fl-aħjar interess tal-pajjiż kollu.

Kif diġà għedt, dan l-istadju m'huwiex lok fejn wieħed joqgħod jitkellem u jeżamina fid-dettall kull klawsola tal-liġi.

Jiena naħseb li llum wieħed għandu jenfasizza l-prinċipji ġenerali abbażi ta' din il-liġi, imbagħad fil- kumitat nipproċedu għad-dettall.

L-ewwel prinċipju kardinali għandu jkun li permezz ta' din il-liġi sejrin inneħħu kull forma ta' diskriminazzjoni.

Jekk wieħed jeżamina l-abbozz insibu li Taqsima III tittratta dwar projbizzjoni ta' diskriminazzjoni minħabba f'diżabilità u l-ewwel titolu ta' din it-taqsima jkopri l-impjieg.

Irridu nirrikonoxxu li l-liġi ta' l- 1969, li tirregola l-impjieg tal-persuni b'diżabilità, għalkemm kienet valida għal dawk iż-żmenijiet, fiż-żmien tal-lum ma tantx baqgħalha valur.

Persuna b'diżabilità għandha tingħata opportunità ugwali biex tikkompeti u turi x'taf tagħmel u allura tkun tista' taħdem u tipproduċi.

Id-dritt għax- xogħol li huwa sanċit fil-kostituzzjoni tagħna rridu nagħmluh jgħodd ukoll għall-persuni b'diżabilità.

Għandu jiġi lleġislat b'mod ċar li kull forma ta' diskriminazzjoni mal- persuni b'diżabilità tiġi eliminata kemm fit-taħriġ, qabel ma ssib l- impjieg kif ukoll fil-mument li ssir sejħa għal mili ta' postijiet tax- xogħol, fuq il-post tax-xogħol u fil-kondizzjonijiet ta' l-impjieg.

It- tieni titolu ta' din it-taqsima jkopri l-edukazzjoni.

F'dokument li kien ippubblikat mill-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità, rigward il- policy nazzjonali dwar l-edukazzjoni speċjali, il-kummissjoni kienet qalet li skond l-Att dwar l-Edukazzjoni, meta xi persuna jkollha bżonnijiet edukattivi speċjali l-għażla ta' kif tieħu l-edukazzjoni tkun tmiss lill- ġenituri.

L-Istat għandu dmir li jipprovdi skejjel speċjali għal dan l- iżvilupp.

L-Att dwar l-Edukazzjoni kien pass importanti lejn ir- rikonoxximent tad-dritt tal-ġenituri li jagħżlu huma kif uliedhom jieħdu l- edukazzjoni tagħhom.

Il-qasam ta' l-edukazzjoni huwa l-bażi fundamentali tal-futur ta' kull persuna, kemm dik li għandha diżabilità u sew dik li m'għandhiex.

Il-liġi trid tħares id-dritt ta' kull ċittadin għall- edukazzjoni u tagħlim f'ambjent inqas ristrett mingħajr distinzjoni ta' età, sess, twemmin, diżabilità jew mezzi finanzjarji.

L-aċċessibilità huwa qasam importanti ieħor li jrid jiġi salvagwardat b'din il-liġi.

Nuqqas ta' aċċessibilità tfisser diskriminazzjoni kontra persuna b'diżabilità.

Dan in-nuqqas jista' jkun rifless fuq l-eżerċizzju ta' drittijiet oħra li jkunu jiddependu mid-dritt ta' l-aċċessibilità.

Meta nitkellmu fuq aċċessibilità ma nistgħux nillimitaw ruħna biss għall- ambjent fiżiku, jiġifieri bini pubbliku u bini privat.

Il-prinċipju ta' aċċessibilità ikopri wkoll dak li huwa aċċess għall-informazzjoni u anke għall-mezzi tal-komunikazzjoni.

Hemm diversi raġunijiet għan-nuqqas ta' aċċessibilità bħal nuqqas ta' ħsieb, ippjanar serju, prijoritajiet ħżiena, ineżistenza ta' impenn veru jew ukoll biex jiġu ffrankati spejjeż żejda.

Titolu 4 tat-Taqsima III tal-liġi jkopri għoti ta' oġġetti, faċilitajiet jew servizzi.

Din il-liġi għandha tiggarantixxi l-eliminazzjoni ta' diskriminazzjoni fl-oqsma fejn jiġu pprovduti s-servizzi essenzjali biex persuna b'diżabilità tkun tista' tgħix ħajja indipendenti u ta' kwalità.

Persuni b'diżabilità huma diġà eliġibbli għal servizzi komunitarji li l- Istat jipprovdi bħalma huma t-telecare, il-home help, l-inkontinenza u l- meals on wheels.

Fil-fatt għandi informazzjoni minn risposta riċenti ta' domanda parlamentari mogħtija x-xahar l-ieħor li fiha jingħad li d- dipartiment għall-ħarsien ta' l-anzjani jagħti dawn is-servizzi lil persuni b'diżabilità li għandhom anqas minn 60 sena.

Hemm 282 persuna li jieħdu s- servizz ta' għajnuna fid-djar; 538 persuna jieħdu s-servizz ta' inkontinenza; 256 persuna jieħdu s-servizz tat-telecare; u servizz tal- handyman jeħduh 146 persuna.

Jiġifieri diġà qed nimxu fuq il-linji li għandna nimxu.

Anzi għandu jkun hemm diskriminazzjoni pożittiva fis-sens li għandhom jiġu provduti servizzi speċjalizzati għall-persuni b'diżabilità u kriterji preferenzjali f'ċerti servizzi u faċilitajiet oħra bħal fit- trasport, fl-akkomodazzjoni soċjali, fl-iskemi finanzjarji u affarijiet oħra.

Fost is-servizzi l-aktar importanti li se tkopri din il-liġi nsibu l- insurance.

Diġà tkellimt fuq din il-materja u dak li kien qal l-Onor.

Gonzi dwar l-insurance meta kien chairman tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità, se jipprevali wkoll fil-liġi li qed iressaq f'dan il- parlament.

Jekk irridu li din il-liġi jkollha effett huwa importanti li jkollna l-mezz kif nenforzawha.

F'din il-liġi Taqsima V tittratta dwar il-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità, li ma jidhirlix li għandi għalfejn indum nitkellem fuqha għax naqblu lkoll li kien hemm bżonn li nagħtu aktar saħħa lil din il- kummissjoni ħalli tkun tista' taqbeż għal din is-sezzjoni tal-popolazzjoni.

Iżda biex nilħqu l-iskop ta' parteċipazzjoni sħiħa u ugwaljanza mhux biżżejjed li nagħmlu din il-liġi.

L-esperjenza tgħallimna li huwa l- ambjent li l-aktar jiddetermina l-effett ta' xi diżabilità fuq il-ħajja ta' kuljum.

Persuna hija ħandikappata meta hija mċaħħda mill-opportunitajiet ġeneralment preżenti fil-komunità li huma neċessarji bħala elementi fundamentali ta' għajxien inkluża l-ħajja tal-familja, l-edukazzjoni, ix- xogħol, il-housing, is-sigurtà personali u finanzjarja.

Kultant soċjetajiet jagħtu kas biss li l-persuni li jippossjedu pjenament l- fakultajiet kollha fiżiċi u mentali.

Minkejja sforzi preventivi, wieħed irid jirrikonoxxi l-fatt li dejjem se jkun hemm numru ta' bnedmin li għandhom xi difett jew xi b'diżabilità u hija s-soċjetà li trid tidentifika u tneħħi l-ostakoli għall-parteċipazzjoni sħiħa tagħhom.

Hu għalhekk li sakemm hu possibbli l-edukazzjoni għandha tingħata fis-sistema ta' skola normali.

Ix-xogħol għandu jkun offrut permezz ta' impjieg regolari u l- housing għandu jkollhom dritt għalih bħall-popolazzjoni in ġenerali.

Huwa dmir ta' kull gvern li jara li persuni b'diżabilità jgawdu wkoll mill- benefiċċji ta' programmi ta' żvilupp.

Miżuri għal dan l-iskop iridu jiġi nkorporati fil-proċess ta' pjanifikazzjoni ġenerali u fl-istruttura amministrattiva ta' kull soċjetà.

Sur President, dawk is-servizzi żejda li persuni b'diżabilità jistgħu jinħtieġu jridu, safejn hu possibbli, jifformaw parti mis-servizzi ġenerali li l-pajjiż joffri.

Dan kollu ma japplikax għall-gvernijiet biss.

Kull intrapriża għandha tkun aċċessibbli għall-persuni b'diżabilità.

Dan jgħodd għall-aġenziji pubbliċi f'kull livell, għall-organizzazzjonijiet non- governattivi, għal kull industrija u għal individwi privati.

Japplika wkoll fuq livell internazzjonali.

Persuni b'diżabilità permanenti li għandhom bżonn l-għajnuna ta' servizzi komunitarji u dawk li jridu jgħinu ruħhom b'xi equipment biex jipprovaw jgħixu kemm jista' jkun ħajja normali, kemm fid-dar u kemm fil-komunità, għandu jkollhom kull aċċess għal dawn is- servizzi.

Apparti minn dan, dawk li jgħixu ma' persuni b'diżabilità u li jgħinuhom fl-attivitajiet tagħhom ta' kuljum għandhom jirċievu wkoll kull għajnuna biex ikollhom ħin biżżejjed biex jistrieħu u jkollhom iċ-ċans li jagħtu każ tal-bżonnijiet tagħhom personali.

Il-prinċipju tad-drittijiet ugwali għal persuni li għandhom xi diżabilità jimplika li l-bżonnijiet ta' kull individwu għandhom jingħataw l-istess importanza u li dawn il-bżonnijiet għandhom jifformaw il-bażi tal- formazzjoni ta' soċjetajiet u r-riżorsi kollha jistgħu jiġu applikati b'mod li jassiguraw lil kull individwu opportunità indaqs għall-parteċipazzjoni.

Policies dwar diżabilità jridu jassiguraw l-aċċessibilità ta' dawn il- persuni għas-servizzi komunitarji.

Hekk kif persuni b'diżabilità għandhom drittijiet ugwali, hekk ukoll għandhom obbligazzjonijiet ugwali u għandhom id-dmir li jieħdu parti fil-formazzjoni tas-soċjetà.

Is-soċjetajiet irid ikollhom livell ta' aspettattiva għolja fejn jikkonċerna persuni b'diżabilità u b'hekk ikunu qegħdin jimmobilizzaw r-riżorsi kollha tagħhom fejn jidħlu bidliet soċjali.

Dan ifisser, fost ħwejjeġ oħra, li żgħażagħ b'diżabilità għandu jkollhom miftuħin quddiemhom opportunitajiet għall- karriera u vokazzjoni, mhux pensjoni ta' irtirar kmieni jew assistenza soċjali.

Huwa mistenni li l-persuni b'diżabilità jaqdu dmirhom fis-soċjetà u jwettqu l-obbligazzjonijiet tagħhom bħal persuni adulti oħra.

L-image ta' l-individwi b'diżabilità tiddependi fuq attitudni soċjali bbażata fuq fatturi differenti li jistgħu jkunu l-akbar barriera għall- parteċipazzjoni u l-ugwaljanza ta' nies b'diżabilità.

Aħna naraw id- diżabilità li tidher fil-forma ta' krozzi, ta' hearing aids u ta' wheelchairs, iżda mhux il-persuna.

Jeħtieġ li niffokaw fuq l-abilità u mhux fuq id-diżabilità ta' dawn il-persuni.

Fid-dinja kollha persuni b'diżabilità bdew jingħaqdu f'organizzazzjonijiet biex iġibu 'l quddiem id- drittijiet tagħhom u jinfluwenzaw deċiżjonijiet tal-gvernijiet u ta' kull settur tas-soċjetà.

Ir-rwol ta' dawn l-għaqdiet jinkludi li huma jitkellmu bil-vuċi tagħhom stess, jidentifikaw x'għandhom bżonn, jesprimu ruħhom fuq prijoritajiet, jevalwaw is-servizzi u bejniethom ikunu ta' gwida f'dak li hemm bżonn isir.

Dawn l-għaqdiet għandhom importanza vitali fil-proċess tal-parteċipazzjoni u għalkhekk huwa meħtieġ li wieħed jirrikonoxxi u jinkorraġġixi l-iżvilupp tagħhom.

Dak li aħna nixtiequ nawguraw lill- kummissjoni persuni b'diżabilità f'dak kollu li qed tagħmel favur din is- sezzjoni tal-popolazzjoni.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Joseph Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Sur President, illum li għandna quddiemna dan l- abbozz ta' liġi dwar opportunitajiet indaqs għal persuni b'diżabilità nixtieq nibda dan l-intervent tiegħi billi nsellem lill-politiċi u anke individwi ta' kull żmenijiet li b'ħidmithom, xi kultant anke b'sagrifiċċji, taw kontribut għal dawn il-persuni b'diżabilità.

Insellem ukoll u wieħed jirrikonoxxi l-gvernijiet tal-passat, kwalunkwe gvernijiet, li ħadmu biex itejbu u jillivellaw il-ħajja ta' dawn in-nies mal-ħajja ta' persuni hekk imsejħa "normali".

Bla dubju gvernijiet passati Laburisti ħadmu bla heda għal dawn il-persuni u kienu gvernijiet Laburisti li ħarġu lil dawn il- persuni mill-qoxra ta' l-erba' ħitan ta' darhom, tawhom il-wisgħa fis- soċjetà Maltija u offrew opportunitajiet u anke benefiċċji lill-persuni b'diżabilità.

F'dan il-pajjiż kulħadd jaqbel li dawn il-persuni jistħoqqilhom u għandhom ikollhom l-attenzjoni kollha meħtieġa ta' l-Istat Malti, gvern, oppożizzjoni u anke s-soċjetà in ġenerali.

Bla dubju wkoll kellna aktar minn prova waħda tul iż-żmenijiet li l-persuni b'diżabilità huma persuni marbuta ma' qalb il-poplu Malti.

Kien hemm diversi okkażjonijiet u jiġu diversi okkażjonijiet matul is-sena fejn il-poplu Malti bil- kontribuzzjonijiet tiegħu, b'ħidmietu u b'dak kollu li jista' jagħmel, jgħin biex jiffaċilita l-ħajja ta' dawn il-persuni.

Illum fil-parlament qegħdin nagħtu, kif qal tajjeb il-kollega tiegħi l-Onor.

Antoine Mifsud Bonnici, dak li hu bi dritt għal dawn il-persuni.

Inkunu żbaljati jekk naħsbu li nkunu qed nagħtu xi karità lil dawn il-persuni imma ejja naqblu li minn din il-Kamra qed nagħtu dak li hu dritt ta' dawn il-persuni u nissogra xi kultant ngħid li qegħdin xi ftit tard.

Dawn il-persuni kien hemm min sejħilhom l-anġli fil-passat.

Bla dubju huma anġli u hawnhekk qed nirriferi għall-mibki u kważi nsejjaħlu l-pijunier fil-ħidma għall-persuni b'diżabilità, magħruf mal-poplu Malti għall-ħidma kbira li wettaq Mons. Mikiel Azzopardi .

Nixtieq li minn din il-Kamra u naħseb li anke membri parlamentari oħra jingħaqdu miegħi biex insellem lil dan il-bniedem li llum m'għadux magħna, Mons. Mikiel Azzopardi, li ħadem u ta eżempju b'ħidmietu, l-ewwelnett lill-poplu imma primarjament lilna l-politiċi, ta' kif għandna nirrispettaw, nittrattaw, ngħinu u nagħtu bid-dritt lil dawk l-aktar li għandhom bżonn l-għajnuna u l-attenzjoni tagħna lkoll.

Fil-bidu ta' l-intervent tiegħi xtaqt nirriferi għal dak li semmew diversi membri parlamentari waqt din id-diskussjoni, jiġifieri l- aċċessibilità ta' dan il-parlament stess.

Hawnhekk għandna bini storiku imma li ma joffrix aċċessibilità lill-persuni li jbatu b'diżabilità speċjalment ta' mobilità.

Illum qegħdin 65 membru li ħadd minna m'għandu diżabilità ta' mobilità, imma f'leġislaturi oħrajn jista' jkollna membri parlamentari li jkollhom din id-diżabilità.

L-istess jista' jingħad għal diversi uffiċjali, ħaddiema mid-dipartimenti u ministeri jew nies li jiġu jżuruna f'dan il-parlament, Maltin u anke barranin, li toħolqilhom inkonvenjent bla bżonn biex jaslu f'dan il-bini tal-parlament.

Dan għas- sempliċi raġuni li għadna m'addattajniex ruħna għaċ-ċirkostanzi tal-lum, jiġifieri li noffru faċilità ta' lift għal dawn il-persuni li għandhom kull dritt li jidħlu f'dan il-parlament, uħud minnhom jidħlu b'obbligu ta' xogħol.

F'dawn il-ġranet kellna eżempju ta' l-Onor.

Helen D'Amato u anke l- Onor. Frederick Azzopardi li kellhom inċident u qed ibatu minn diżabilità temporanja, li daqshom żgur ħadd ma jista' jixhed kemm persuna li jkollha diżabilità ta' mobilità ssibha diffiċli biex tasal f'dan il-parlament.

Bħalma jafu l-membri u anke int, Mr Speaker, jiġu okkażjonijiet f'dan il- parlament fejn il-membru parlamentari jkollu tiġrija mal-ħin, daqqa għax jinqabad għal division, daqqa minħabba xi quorum, u daqqa minħabba li jmissu jitkellem.

Aħna li m'għandniex din it-tip ta' diżabilità nsibuha faċli li naslu s'hawnhekk imma persuni li llum qed ibatu minn xi diżabilità ta' mobilità u għada jista' jkollna min ikollu diżabilità permanenti ta' mobilità, isibuha diffiċli biex jaslu hawnhekk.

Mr Speaker, apparti hekk ta' min jinnota li lanqas fl-uffiċini ta' ministeri, dipartimenti u uffiċini pubbliċi oħra għadna ma wasalna fl- istandard ta' aċċessibilità meħtieġ għall-persuni b'diżabilità ta' mobilità.

Jiena ngħid li kważi huwa insult u nuqqas ta' min hu u kien responsabbli matul iż-żmenijiet lejn din il-faxxa tas-soċjetà li lejliet it-tielet millennju għadna ma ħadniex ħsieb noffru l-aċċessibilità lil persuni b'diżabilità f'dan ir-rigward.

Nemmen li dawn il-persuni għandna noffrulhom għajxien indipendenti bħal kwalunwe bniedem ieħor.

Bħalma għedt qabel, meta nagħmlu affarijiet bħal dawn ma nkunux qed nagħmlu xi pjaċiri jew karità magħhom, imma nkunu qed nagħtuhom dak li hu bid-dritt tagħhom, aċċessibilità bħal kwalunkwe bniedem ieħor li jsib kull post aċċessibbli għalih.

Forsi nissogra ngħid ukoll li l-aċċessibilità għall-persuni b'diżabilità għandha tiġi qabel kull estetika tal-bini, sew jekk huwa palazz, sew jekk huwa bini storiku għax ħdejn dawn il-persuni ma joqgħod l- ebda bini storiku jew palazz u bħalma għandna dritt aħna li jkollna aċċess għal kwalunkwe post, hekk għandhom dritt dawn il-persuni.

Nixtieq ngħaddi għal-liġi nnifisha u xtaq mill-ewwel nirriferi għal Titolu 5 ta' klawsola 14, fejn paragrafu (d) ta' subartikou (1) jgħid hekk:

"... billi tiċħad id-dħul lil dik il-persuni l-oħra, jew tillimita d- dħul ta' dik il-persuna l-oħra, għal kull benefiċċju li jkollu x'jaqsam ma' akkomodazzjoni okkupata minn dik il-persuna l-oħra;"

Hawnhekk xtaqt nagħmel riferenza għal skema ta' lifts fi flats tal-gvern fil-lokalitajiet ta' Malta u Għawdex, skema li nidiet l-awtorità tad-djar li fl-opinjoni tiegħi kienet ġiet introdotta b'mod mgħaġġel u anke żbaljat.

Qed ngħid hekk għaliex din l-iskema ġiet introdotta għal appartamenti tal- gvern li jinsabu fil-Kottonera, il-Belt Valletta u l-Furjana.

U fid-dawl ta' din il-klawsola, naħseb li kien ikun aħjar li kieku qabel nidiet din l- iskema għal djar, flats u appartamenti fil-Kottonera, fil-Belt Valletta u l- Furjana, l-awtorità tad-djar għamlet studju fejn tindika flats u appartamenti madwar Malta li fihom jgħixu persuni b'diżabilità u kienet tniedi din l-iskema appuntu għal dawn in-nies.

Dawn huma n-nies li kellna nibdew minnhom għax huma l-aktar nies li għandhom bżonn dawn il-lifts biex jaslu f'darhom mingħajr tbatija żejda.

Jien m'għandi xejn kontra li jsiru l-lifts f'appartamenti u flats fil-Kottonera, fil-Belt Valletta jew fil- Furjana, imma naħseb li s-sens komun jgħidlek li f'dan il-każ partikolari għandek tibda minn fejn hu l-aktar meħtieġ.

L-awtorità tad-djar, bil-kollaborazzjoni tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità, toffri skema oħra fejn tagħti sussidju lil kull min għandu dar privata bit-taraġ biex jixtri lift għal daru.

Din hija diskriminatorja għaliex filwaqt li kull persuna b'diżabilità li għandha dar privata tista' tieħu sussidju biex tagħmel lift f'darha, fil-każ ta' persuni b'diżabilità li jgħixu fi flats u appartamenti tal-gvern, dan għadu mhux qed isir.

F'pajjiżna għandna problema tal-housing u nafu li wħud minn dawn il-persuni li jgħixu f'sulari 'l fuq ikunu jridu jibdlu djarhom u kieku nidejna skema tal-lifts għal persuni b'diżabilità ta' mobilità konna nnaqqsu mill-problema ta' l-akkomodazzjoni soċjali ta' persuni b'diżabilità li jridu jibdlu darhom ma' waħda fis-sular t'isfel.

Jien naf b'każ partikolari f'Ta' Ġiorni fejn missier ta' familja fl-aqwa ta' l-età tiegħu waqa' fuq il-post tax-xogħol u minħabba dan l-inċident għandu diżabilità permanenti u llum jinsab f'wheelchair mingħajr ma jista' jaħdem u ftit hija t-tama li ma jibqax fil-wheelchair għall-kumplament ta' ħajtu.

Dan qed jgħix fuq is-servizzi soċjali u apparti minn hekk, dan irid imur għal kura kontinwa barra minn Malta.

Kif jaf il-ministru responsabbli mill-housing, il-permess għal-lifts fl- appartamenti ta' Ta' Ġiorni min-naħa ta' l-awtorità ta' l-ippjanar ingħata, imma ġara li meta ġiet introdotta l-iskema min-naħa ta' l-awtorità tad-djar ma ġietx introdotta b'mod nazzjonali imma fuq żona biss, allura jidher li m'hemmx ħsieb li Ta' Ġiorni jkun minn ta' l-ewwel biex isiru l-lifts.

Bħalma għedt qabel, nemmen li l-iskema kellha tkun l-ewwel għall-flats fejn hemm persuni b'diżabilità ta' mobilità.

Dan ir-raġel biex jiffaċilita ftit ħajtu applika quddiem l-awtorità ta' l-ippjanar biex jistalla hu l-lift minn barra, liema applikazzjoni ġiet irrifjutata.

Fl-ittra tagħha l- awtorità ta' l-ippjanar tirriferi lil din il-persuna għall-applikazzjoni ta' l-awtorità tad-djar biex isir il-lift fil-block partikolari tiegħu li qiegħed f'Ta' Ġiorni, liema applikazzjoni ħareġ il-permess għaliha u ovvjament qaltlu biex jistenna sakemm l-awtorità tad-djar tagħmel il-lift fil-flat tiegħu ħalli ma jkollux għalfejn joqgħod jagħmel lift fuq in-naħa ta' barra anke minħabba l-estetika tal-bini.

Nixtieq li l-ministru għall- politika soċjali li taħtu jaqa' s-settur tal-housing f'pajjiżna, jikkonsidra li l-iskema mnedija mill-awtorità tad-djar għall-istallazzjoni ta' lifts fil-Kottonera, fil-Belt Valletta u l-Furjana - nerġa' ngħid li m'għandi xejn kontra li jiġu stallati hemmhekk - tiġi reveduta fis-sens li jsir studju biex naraw fejn joqogħdu persuni b'diżabilità ta' mobilità madwar Malta fi flats tal-gvern u nibdew minn hemmhekk.

Naħseb li b'dan il- mod inkunu qegħdin nagħtu aktar aċċessibilità lil dawn il-persuni biex ikunu jistgħu jgħixu ħajja aktar indipendenti.

Ngħaddi issa għal Titolu 4 ta' klawsola 13 li jittratta dwar għoti ta' oġġetti, faċilitajiet jew servizzi.

Fost oħrajn paragrafu (f) ta' subartikolu (2) jgħid li rridu nassiguraw faċilitajiet edukattivi għal dawn il-persuni.

Hawn persuni b'diżabilità permanenti li ma jistgħux joħorġu minn darhom bħal fil-każ ta' min huwa pparalizzat.

Jien naf b'każ partikolari f'Pembroke fejn persuna b'diżabilità f'dan is-sens qattgħet ħajjitha tistudja.

Huwa tajjeb li wieħed joffrilhom kull opportunità ta' studju lil dawn in-nies, imma rridu nkunu ċerti li ma nċaħħduhomx milli jagħmlu l-eżamijiet tagħhom bl-aktar mod liberu fi djarhom stess.

Dawn mhux b'kapriċċ imma minħabba ċ-ċirkostanzi ma jkunux jistgħu jagħmlu mod ieħor u ovvjament għandna nagħtuhom l-istess drittijiet bħal kull student ieħor li jistudjaw, jagħmlu l-eżamijiet u jikkwalifikaw.

Fl-opinjoni tiegħi l-persuni b'diżabilità huma ċittadini daqs l-oħrajn u għandhom igawdu l-istess drittijiet bħal persuni oħra dejjem fil-kontest tad- diżabilità tagħhom.

Huwa dover u obbligu tas-soċjetà kollha kemm hi li tikkontribwixxi u tagħmel dak kollu li hemm bżonn biex tagħti bid-dritt ħajja indipendenti lil dawn il-persuni.

Insemmi, per eżempju, kif stazzjonijiet tat-televiżjoni f'pajjiżna għandhom jiġu inċentivati mill-awtoritajiet jew huma stess jikkontribwixxu biex jipprovdu programmi u bullettini ta' l-aħbarijiet lill-persuni nieqsa mis-smigħ.

Dawn il-persuni għandhom dritt għall-informazzjoni u għal divertiment televiżiv daqs kwalunkwe bniedem ieħor.

L-istess għandu jingħad għal persuni nieqsa mid-dawl.

Nemmen ukoll li l-gvern għandu jinċentiva u jgħin f'pubblikazzjonijiet għal dawn il-persuni.

Nemmen li s- settur privat, inkluż il-banek Maltin, id-dipartimenti, l-ażjendi governattivi u non-governattivi u anke stabbilimenti privati kollha għandhom x'joffru f'dan is-sens.

Il-persuni b'diżabilità bħal kwalunkwe bniedem ieħor jużaw is-servizzi bi ħlas li joffru dawn li semmejt aktar 'il fuq u nemmen li lkoll kemm aħna għandna nipprovdulhom servizz li jkun aċċessibbli għalihom anke fejn tidħol il-komunikazzjoni.

Wasal iż-żmien li d-dipartimenti tal-gvern u l-banek joffru korrispondenza li tkun aċċessibbli għall-persuni nieqsa mid-dawl.

MR SPEAKER: Ippermettili, Onor. Cuschieri, imma sar il-ħin.

Tibqa' in possession?

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Viċi Prim Ministru, jekk jogħġbu, iressaq l- aġġornament tal-Kamra.

F'nofsinhar id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal- lejla t-Tlieta, 9 ta' Novembru, fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar Opportunitajiet Indaqs għal Persuni b'Diżabilita' - it-Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Arbitraġġ – Kumitat;

Abbozz ta' Liġi dwar Responsabbilta' Ċivili u Kumpens għal Tinġis miż-Żejt - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att ta' l-1993 dwar Sanzjonijiet tal-Kunsill tas-Sigurezza tan-Nazzjonijiet Uniti – it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija - it-Tieni Qari; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju - it- Tieni Qari (Kont.).

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ir-Reviżjoni tal-Liġijiet Statutarji - Kumitat Permanenti

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Mediċini Perikolużi - Kumitat Permanenti

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar id-Dazji ta' Importazzjoni - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki.

L-Onor.

Anġlu Farrugia.

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Mr Speaker, xtaqt nagħmel xi osservazzjonijiet dwar l-aħħar impenn parlamentari li kelli fil-Georgia, li llum huwa Stat indipendenti.

Kont qed naqdi dmiri hemmhekk bħala osservatur internazzjonali fi ħdan l-OSCE, l-organizzazzjoni għas-sigurtà u koperazzjoni fl-Ewropa, li parti mix-xogħol tagħha huwa li tara li fejn isiru l-elezzjonijiet ġenerali jkunu b'mod ħielsa u bi spirtu demokratiku.

Ħassejt li għandi nikkummenta dwar dak li konna nkarigati nagħmlu għax dan il-parlament Malti għandu jkun kburi li pparteċipa fost parlamenti oħra minn mhux inqas minn 12-il pajjiż li taw xogħolhom f'dawk is-sitta, sebat ijiem kemm qabel l-elezzjoni ġenerali li saret fil-31 ta' Ottubru ta' din is-sena u kemm wara li ħareġ ir-riżultat.

Il-missjoni li kellna fi ħdan l-OSCE kienet immexxija bl-iktar mod professjonali minn Bruce George, membru parlamentari Ingliż li huwa wkoll il-viċi chairman ta' l-assemblea parlamentari ta' l-OSCE, li għandu diversi esperjenzi u jaħdem ħafna fi ħdan l-OSCE.

Meta wasalna hemmhekk, apparti li kellna nieħdu t-training meħtieġ dwar x'għandna nagħmlu, huwa ħa ħsieb ilaqqagħna mal-partiti politiċi kollha.

Tajjeb wieħed jgħid li 23 partit ipparteċipa f'din l-elezzjoni ġenerali fl-Istat ta' Georgia, fosthom il-partit ewlieni fil-gvern ta' Shevardnadze, il-partit taċ-ċittadini unjoni ta' Georgia.

Tajjeb li wieħed ikun jaf li hemmhekk hemm partiti tax- xellug, tal-lemin, tan-nofs, ultra lemin u ultra xellug, bħalma jeżistu f'kull pajjiż ieħor, però wieħed irid japprezza l-fatt li dan il-pajjiż mill-1991 'l hawn għamel passi ta' ġgant fit-triq demokratika.

Għalkemm kienu ilhom taħt sistema komunista għal aktar minn 70 sena, dawn il-pajjiżi ex-sovjetiċi ftit snin wara li telqu jimxu diġà għamlu passi ta' ġgant fid-direzzjoni demokratika, f'dik li hija libertà ta' l-istampa u libertà tal-kelma.

Ovvjament hemm problemi, iżda jien ngħid li kieku l- OSCE kellha tiġi Malta jew, kif għedt lil Bruce George, l-OSCE tmur f'pajjiżu, kienet ukoll tosserva ċerti nuqqasijiet dwar kif jitmexxew l- elezzjonijiet.

Però l-importanti huwa li jkun hemm l-ispirtu demokratiku fis-sens li jkun hemm id-dritt li persuna li tkun trid tivvota tmur tivvota, għaliex l-aktar eżerċizzju ċar biex tgħid hemmx demokrazija verament f'pajjiż, huwa d-dritt li wieħed jivvota.

U fil-fatt fl-elezzjoni li saret fil-31 ta' Ottubru, ivvotaw mhux inqas minn 70% tal-popolazzjoni kollha ta' Georgia.

Tajjeb ngħid li l-problemi li hemm f'Georgia m'humiex problemi li għandhom pajjiżi oħra, għaliex f'dan l-Istat hemm ċerti partijiet li tradizzjonalment kienu dejjem okkupati minn gruppi etniċi b'saħħithom, fosthom l-Abkhazi, l-Armeni u minoritajiet żgħar ta' Griegi u Torok.

Jien missitni x-xorti jew l-isfortuna - għalkemm jien ngħid li kull esperjenza hija miftuħa għat-tagħlim u meta jkolli avventura li nista' nitgħallem minnha ma nonqosx milli nagħmel dmiri - li nkun fl-area fejn hemm minorità qawwija ta' Abkhazi, li tradizzjonalment huma razza li dejjem kien hemm ċertu friction bejnhom u l-Georġjani, u hemmhekk ukoll hemm minorità b'saħħitha Musulmana.

Kif taf, Mr Speaker, il-popolazzjoni ta' Georgia hija nisranija u nista' ngħid li huma attivi ħafna bħala nsara u kien il- Papa li qal - u minn hawnhekk insellmulu għax bħalissa qiegħed fuq mawra hemmhekk - li Georgia għaddejja mir-rebbiegħa friska għaliex apparti l- ispirtu demokratiku li semmejt hemm ukoll ċertu qawmien reliġjuż.

Il- maġġoranza tal-poplu hija ortodossa però hemm wisgħa u tolleranza għar- reliġjonijiet kollha.

Il-fatt li jkollok il-preżenza ta' reliġjonijiet differenti li jistgħu jeżistu flimkien, fih innifsu diġà huwa proċess qawwi demokratiku.

Kif kont qed ngħid, kont qiegħed f'post fejn hemm preżenza qawwija ta' Abkhazi kien hemm ċerti irregolaritajiet għaliex fl-area ta' Telavi, fejn hemm ċerti rħula żgħar, fosthom Karaiala, fil-polling booth bdew jidħlu mhux persuna waħda tivvota, imma ġieli jidħlu tlieta jew erba' persuni.

Jew inkella persuna li m'hijiex ta' l-istess nazzjonalità tagħhom jittrattawha differenti milli jittrattaw l-istess komunità.

Per eżempju, meta huma jgħidu li jafu lil xulxin ma jippreżentawx id-dokument ta' identifikazzjoni biex b'hekk ikun jista' jingħata l-ballot paper.

Jien bħala membru parlamentari ħassejtni fid-dmir nirrapporta dawn l- irregolaritajiet u l-vjolenza fiżika anke fil-preżenza ta' l-osservaturi internazzjonali, għaliex irrid li d-demokrazija tkompli tissaħħaħ.

Mr Speaker, għalkemm kien hemm dawn l-inċidenti ma jfissirx li m'hemmx demokrazija f'Georgia, assolutament le!

Għax inti trid tieħu l-pajjiż intier u tara fejn waslu.

Hemm demokrazija b'saħħitha u jiena ngħid li l- elezzjonijiet kienu ħielsa u nifraħ lill-partit ta' Shevardnadze li rebaħ u għandu l-maġġoranza tal-membri parlamentari biex imexxi lil pajjiżu.

Mr Speaker, tajjeb ngħid li hemmhekk anke s-sistema tal-qrati hija b'saħħitha ħafna, il-balance of power f'Georgia huwa manifest fil- kostituzzjoni, bħala l-ogħla liġi ta' l-Istat, fis-Supreme Court u anke fil- qorti kostituzzjonali.

Jien flimkien ma' sħabi l-parlamentari kellna x- xorti niltaqgħu ma' l-imħallfin, maċ-chairman tas-Supreme Court u ċ- chairman tal-Qorti Kostituzzjonali.

Però osservajt ħaġa li pajjiżna għandu jitgħallem minnha, li l-kampanja tal-media, kemm qabel l-elezzjoni kif ukoll waqt l-elezzjoni, tinfluwenza ħafna lill-elettorat.

Jien nemmen li f'pajjiż demokratiku għandu jkun hemm kontroll fuq il-media anke jekk kemm- il darba l-media toħroġ mill-partiti.

Persuna li finalment trid tieħu d- deċiżjoni tagħha meta tagħti l-vot lil partit jew lil partit ieħor, għandu jkollha d-dritt li tiżen u mhux li tiġi nfluwenzata b'ċertu dettall li wara jista' jirriżulta li jkun qarrieqi.

Aħna nafu d-deni ta' żiemel li jkollhom il-partiti politiċi waqt kampanja elettorali, però wieħed irid joħloq bilanċ biex kemm jista' jkun din il-verità toħroġ b'saħħitha.

Min-naħa l-oħra rrid ngħid li huwa għajb li s'issa għadu għaddej il-ġlied fiċ-Chechnya.

Fejn kont jien stajt nisma' l-ħoss tal-bombi li bdew jitfgħu r-Russi hemmhekk.

Hemm bżonn li kulħadd jagħmel il-parti tiegħu biex il- partijiet jaslu fi ftehim u ma jkomplix dan it-tixrid ta' demm, it-tkissir ta' proprjetà u d-diżintegrazzjoni, biex ngħid hekk, ta' dawk il- komunitajiet li fuq kollox sa ftit snin ilu, bit-tajjeb u l-ħażin kollu, dawn kienu magħqudin.

Id-demokrazija għandha tibqa' tiġi promulgata, u nista' ngħid li mill-press conference li għamilna l-għada ta' l-elezzjoni dwar ir-riżultat ta' l-elezzjoni, ħareġ b'mod ċar li għalkemm kien hemm inċidenti żgħar - jien insejħilhom żgħar għax la ma jintużawx l-armi ma tantx nistgħu ngħidu li kienu inċidenti kbar - huwa fatt li f'Georgia d- demokrazija qiegħda miexja 'l quddiem għax fuq kollox il-partiti politiċi setgħu jispjegaw il-programm tagħhom u jieħdu sehem f'elezzjoni ġenerali.

Mr Speaker, nixtieq nagħlaq fuq artikolu li qrajt fil-gazzetta "The Malta Independent" kemm qabel ma tlaqt minn Malta u anke meta rritornajt, fejn intqal li l-MIA se tiġi privatizzata.

Jekk dan huwa minnu, kemm se jkun il- persentaġġ li se jiġi privatizzat?

U jekk kemm-il darba l-MIA verament se tinbiegħ, se jallokaw flus fi grant bħala rikonoxximent lejn dawk il- ħaddiema, li m'humiex aktar minn 20 ruħ, li l-airport sar u ġie organizzat fi żmienhom?

Qed nitkellem dwar iż-żmien diffiċli tas-sebgħinijiet u anke tat-tmeninijiet.

Ngħid diffiċli għaliex ma rridux ninsew dak li sar fis- sebgħinijiet u fit-tmeninijiet f'pajjiżna meta r-riżorsi tagħna kienu limitati.

Dak iż-żmien jien kont ġuvnott u niftakar li lanqas kellna Malti li jaf isuq ajruplan, jiġifieri kellna nibdew minn hemmhekk.

Allura jien qed ngħid li lil dawn in-nies li llum għadhom fl-MIA irridu nagħtuhom rikonoxximent.

U jaf x'jien ngħid l-Onor.

Karmenu Vella li kien ministru f'dawk iż-żmenijiet diffiċli u xorta sar ix-xogħol, anzi llum ngħidu mirakli.

Dawn qatt ma ħadu xejn, qatt ma ġew rikonoxxuti, u llum lanqas qed jiġu mogħtija d-dritt li jieħdu l-promozzjoni għaliex huma Laburisti antiki.

Jekk se tiġi privatizzata nemmen li għandha tiġi allokata somma flus bħala rikonoxximent tax-xogħol li għamlu dawn in-nies li fosthom hemm min ilu 25 sena u aktar fl-MIA.

Għalhekk nixtieq li l-gvern jgħidilna l-ewwelnett hux veru li se tiġi privatizzata, u t-tieni, jekk dan huwa minnu, hux se jkun hemm din l- allokazzjoni għal dawn il-ħaddiema.

Nirringrazzjak, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Farrugia.

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Mr Speaker, fix-xhur u snin li ġejjin huwa importanti li l-gvern jara kif se jagħmel tajjeb għad-deficit strutturali li hawn ġewwa pajjiżna li ilu ġej snin sħaħ, minn żmien l-amministrazzjoni Nazzjonalista tal-bidu tad-disgħinijiet.

Iżda ejja naraw minn fejn se nkunu qegħdin innaqqsu l-ispejjeż li jagħmel il-pajjiż għax diġà smajna xi affarijiet minn ministru prominenti, u ħafna drabi l-affarijiet li jinstemgħu ma jinstemgħux għalxejn.

Per eżempju, intqal li operazzjoni tal- qalb tiġi tiswa madwar Lm3,000 u li jekk isiru 150 operazzjoni tal-qalb qed nitkellmu fuq nofs miljun lira u bdew jitqajmu ċerti mistoqsijiet dwar kemm pajjiżna hu lest li jerfa' dan it-tip ta' piż fuq spallejh.

Kieku waqafna hemmhekk kont ngħid li kien a passing comment ta' persuna prominenti fil- kabinett tal-partit Nazzjonalista.

Imma wara sena u kważi xahrejn, għall- ewwel darba l-bieraħ ministru ieħor fil-Kabinett tal-Partit Nazzjonalista qal li l-ammont ta' sodod fl-isptar il-ġdid Tal-Qroqq ġie mnaqqas għal madwar 700 sodda.

Sal-bieraħ dejjem kien qed jingħad li l-isptar Tal-Qroqq qed ikompli jinbena skond il-pjanijiet ta' gvern Laburista preċedenti li kien qal li hemm bżonn li jiġi modifikat bħala sptar ġenerali akut, state of the art, għaċ-ċittadini Maltin u Għawdxin u li jkollu wkoll ċertu taħriġ u riċerka.

Fuq diversi studji li kienu saru minn hospital planners Ingliżi flimkien mas-setturi kollha tas-saħħa Maltin, fejn kulħadd ta l-input tiegħu, ħareġ rapport li kien jindika x'inhu l-ideali bħala ammont ta' sodod għal sptar ġenerali akut li ħafna minnu jkun ukoll speċjalizzat għaċ-ċittadini Maltin.

U r-rapport aħħari kien jindika li l-isptar għandu jkun fih madwar 870 sodda ħalli jkun jista' jlaħħaq mal-bżonnijiet ta' Malta kif ukoll f'ċerti każi t'Għawdex.

Biss meta nsemmi Malta ma nkunx qiegħed nitkellem biss fuq il-bżonnijiet ta' ċittadini Maltin għax irridu niftakru li aktar minn miljun turist fis-sena jiġi Malta.

U sfortunatament fl-aktar perijodu li fih ħafna anzjani jkollhom bżonn kura ġewwa l-isptar minħabba ċertu mard, jinzerta li f'dak l-istess perjodu numru ta' turisti li jkunu qegħdin iżuru pajjiżna, li jkunu wkoll ta' ċerta età, ikollhom bżonn joqogħdu fl- istparijiet akuti tagħna għal xi jiem.

Ma nistgħux nagħmlu kalkoli xjentifiċi fuq il-bżonnijiet tal-Maltin biss u ninsew il-bżonnijiet ta' turisti li jżuru pajjiżna.

Mr Speaker, għalhekk kienet sorpriża meta, wara li għal xhur sħaħ dejjem nisimgħu li se nibqgħu fuq l-istess pjanijiet li għamlu l-hospital planners taħt amministrazzjoni Laburista, f'daqqa waħda nisimgħu li l-ammont ta' sodod ġie mnaqqas għal madwar 700 sodda.

Mela se nitilfu madwar 200 sodda fl-isptar il-ġdid ġewwa Tal-Qroqq u dan a skapitu ta' xiex?

Veru li hemm bżonn jinbidlu l-istrutturi ta' management, anke kif jiġu managed il- pazjenti ġewwa l-isptarijiet, u meta kienu qed isiru l-pjanijiet l-isptar il-ġdid ta' Tal-Qroqq kien qed jiġi geared lejn struttura ta' management ġdida.

U konna qegħdin naraw ukoll li wara li l-pazjenti jingħataw il-kura akuta, irrilevanti mill-età tagħhom, żgħar, ta' età medja jew kbar, ikollhom post ta' rijabilitazzjoni.

Din hija importanti ħafna għax sfortunatament waħda mill-problemi li teżisti ġewwa l-Isptar San Luqa llum hija li persuni li għandhom inqas minn 60 sena m'għandekx fejn tibgħathom għar-rijabilitazzjoni.

Dawk li għandhom aktar minn 60 sena jridu jkunu fortunati biex forsi jiġu offruti post fl-isptar Zammit Clapp għax bħala sodod lanqas hemm biżżejjed, u inqas ikun hemm jekk pazjenti jkunu deħlin mill-komunità ġewwa l-Isptar Zammit Clapp.

Allura l-ammont ta' pazjenti 'l fuq minn 60 sena li jkollhom l-opportunità li jmorru Zammit Clapp dejjem jonqos jonqos, a skapitu ta' sodod fl-Isptar San Luqa, li huwa sptar akut, għax ikollok numru ta' pazjenti li qegħdin hemmhekk meta m'huwiex posthom.

Problema oħra li għandna hija dawk li jgħidulhom is-social cases.

Dawn huma persuni li għandhom ċerta età, u jista' ma jkollhomx ċerta età, li jispiċċaw fl-Isptar San Luqa għax il-qraba tagħhom ma jkunux jistgħu jibqgħu jieħdu ħsiebhom, allura jkunu qed jistennew post alternattiv f'xi dar ta' l-anzjani jew inkella f'San Vinċenz.

Nafu li hemmhekk qegħdin mimlijin sa ruħ ommhom u wieħed irid jistenna li jkun hemm spazju biex ikun jista' jmexxi minn post għal ieħor.

Waħda mit-targets li kellna kienet li jkollna postijiet għal min għandu bżonn rijabilitazzjoni, għal dawn is- social cases u anke għal persuni b'diżabilità.

L-Isptar San Luqa kien qed jiġi geared to cater għal dawn il-problemi ħalli l-Isptar Tal-Qroqq ma jitgħabbiex b'dawn il-problemi li llum il-ġurnata niffaċċjaw fl-Isptar San Luqa.

Jiddispjaċini ngħid li qed jingħad li l-ewwel fażi ta' l-Isptar Tal- Qroqq se tispiċċa fl-2003 u li t-transition mill-Isptar San Luqa għal Tal- Qroqq se tieħu sentejn, jiġifieri qed ngħidu li l-ewwel fażi se twassalna sas-sena 2005, imbagħad nibdew naħsbu għat-tieni fażi.

Mr Speaker, jekk se nagħmlu xi ħaġa ejja nagħmluha tajjeb mill-ewwel.

Ma nistgħux noqogħdu nistennew; l-ewwel nipprovaw nagħmlu b'650, naraw kif ngħaddu, imbagħad nagħmlu ċerti studji, u wara niddeċiedu jekk hemmx bżonn inkabbru dan l-isptar.

Diġà hemm studji li wrew kemm verament hemm bżonn ammont ta' sodod, bit-tibdil kollu fis-settur tas-saħħa in ġenerali.

Ħalli issa ma jiġix il-ministru jgħid: Isma', għax irridu nagħmlu ristrutturar tas-setturi tas-saħħa kollha, irridu nagħmlu ristrutturar ta' l- isptarijiet!

Diġà qed nisimgħuha kull darba tingħad.

Din m'hijiex kwestjoni ta' pika, imma kwestjoni nazzjonali għax jekk se nonfqu flus il- poplu, ejja nonfquhom sew ħalli għada pitgħada ma nsibux li dak li ppjanajna ma kienx biżżejjed.

Ejja naħdmu bil-għaqal mingħajr piki għax fejn jidħol sptar li jinvolvi l-miljuni ta' flus irridu naħdmu bis-serjetà u nitkellmu ma' kulħadd.

Hemm rapport li kien audited mill-hospital planners wara li damu xhur sħaħ jippreparawh id-dipartiment tas-saħħa, u meta daħlu l-hospital planners reġgħu ddiskutew mad-dipartiment u ma' kulħadd qabel waslu għall-konklużjonijiet tagħhom.

Jiġifieri hemm rapport konkluż dwar kemm għandu jkun hemm sodod fl-isptar il-ġdid tal-Qroqq għal kull speċjalità u sub-speċjalità.

Imma x'insibu?

F'mistoqsija parlamentari li kelli risposta għaliha l-bieraħ qaluli li għadu kmieni wisq biex jiġi deċiż kif se jkunu assenjati s-sodod lil kull speċjalità fl- isptar il-ġdid.

Jiġifieri qegħdin jgħidu li l-istudji m'humiex tajbin għax saru taħt amministrazzjoni Laburista allura dawk nitfgħuhom fuq l-ixkaffa.

Il-ħin li ġie utilizzat biex isiru diskussjonijiet mal-clinical directors, ma' l-ispeċjalisti, ma' l-infermiera, ma' kulħadd, ma jiswiex għax dawk saru taħt amministrazzjoni Laburista.

Dawk nitfgħuhom fuq l-ixkaffa u nerġgħu nagħmlu kollox mill-ġdid issa!

Din m'hijiex serjetà jekk irridu li jkollna sptar li verament jaqdi l-bżonnijiet ta' pajjiżna u li jkun xempju għal ħafna pajjiżi oħrajn.

Pajjiżna llum il-ġurnata għandu popolazzjoni ta' madwar 370,000 ruħ u għedt ukoll li jiġu aktar minn miljun turist fis-sena f'Malta u f'Għawdex.

Meta ssemmew 800 sa 1000 sodda qabel kellna r-rapport tal-hospital planners dwar kemm verament għandna bżonn sodod hawn Malta, ma tajniex figura bl- addoċċ, biex inkunu tajna numru.

F'wieħed mill-istudji li kienu saru mill- fondazzjoni għas-servizzi mediċi, il-popolazzjoni Maltija ġiet pegged ma' popolazzjoni f'area fl-Ingilterra magħrufa bħala Norfolk u Norwich li bejniethom dawn iż-żewġ lokalitajiet għandhom popolazzjoni ta' madwar 400,000 ruħ.

Mela qed nitkellmu fuq żewġ postijiet li l-popolazzjoni tagħhom hija indaqs.

Norfolk u Norwich qed jibnu sptar ġenerali akut ġdid li se jiswa bejn wieħed u ieħor l-istess kemm kien qed jiġi stmat li għandu jiġi jiswa l-isptar ġenerali akut hawn Malta ġewwa tal-Qroqq.

Mr Speaker, dawn qed jikkalkolaw li se jkollhom madwar 810 sodda għall- bżonnijiet ta' 400,000 ruħ!

Għalhekk jekk nużaw il-mudell ta' l-isptar ġdid ġewwa l-Ingilterra li se jkun magħruf bħala Norfork and Norwich, se nkunu pari ma' dak li kienu qed jgħidu l-hospital planners u anke d- dipartiment tas-saħħa hawn Malta.

U għalhekk jien qed ngħid li dawn il- piki fejn jidħlu dawn l-affarijiet hemm bżonn li jinqatgħu!

Għax meta ġejna biex nitkellmu ma tkellimniex minn żniedna imma rajna x'inhuma jagħmlu f'postijiet oħrajn biex inqabblu s-sitwazzjoni tagħna mas- sitwazzjoni tagħhom.

Għalhekk jien qed ngħid li l-istudji li saru qabel se nitfgħuhom fuq l-ixkaffa, sempliċement biex inkunu tfajniehom u se jinħela ħafna żmien!

Biex ma nsemmix ukoll ċerti deċiżjonijiet li ttieħdu li qajmu kjass sħiħ.

Qed nirriferi, Sur President, għall-mod kif ingħata t-tender l-ewwel darba għall-isptar tal-Qroqq f'nofs tad-disgħinijiet meta ngħata lil kuntrattur u mhux lil ieħor!

Imbagħad aħna konna ħadna deċiżjoni li ladarba konna se nkabbru ma stajniex noqogħdu nbiddlu l-kuntratturi għax inkella jkun hemm problemi dwar ir-responsabbiltajiet ta' l-istruttura tal- bini, għax wieħed jibda jwaħħal fl-ieħor.

Għal din ir-raġuni ddeċidejna li nkomplu bl-istess kuntrattur, la l-froġa kienet saret u l-mod kif kienet saret!

Imbagħad ma nistax nifhem kif il-gvern jaċċetta b'għajnejh magħluqa l-claims tal-kuntrattur preżenti li jlaħħqu madwar Lm7 miljun - bħallikieku dawn mhux flus il-poplu! - meta jaf li kien hemm objection fuqhom mill- fondazzjoni tas-servizzi mediċi għax kienu qed jgħidu li ma kenux reali u kien hemm il-ħtieġa li jiġu ċċekkjati.

U fil-fatt ma kenux Lm7 miljun imma kienu ferm inqas mit-talba li kien qed jagħmel il-kuntrattur.

Għalhekk ma nistax naqbel li l-gvern b'mod dirett, minn tliet ministri ta' sotto- kumitat tal-Kabinett, qabad u neħħa d-disinjaturi ta' l-isptar Tal-Qroqq, lil Norman & Dauburn li ntgħażlu bl-aktar mod trasparenti wara sejħa ta' tenders u ngħataw b'mod dirett lill-kuntattur preżenti.

Hija ġennata li lill-kuntrattur stess tagħtih id-disinji biex jagħmel tajjeb għall-miljuni li qed jgħid li għandu bħala claims!

Jiena nistaqsi: Mela allura l-gvern qiegħed jaċċettahom dawn is-Lm7 miljun claims?

Dawn flus il-poplu!

Dawn m'humiex flus tal-gvern jew il-flus ta' individwi tan-naħa tal-kabinett!

Dawn huma flus il-poplu!

U rridu nkunu ċari: Aċċettajniehom jew m'aċċettajnihomx dawn il-claims?

Ejja ma nkomplux indawru u nkewsu f'din il-balbuljata ta' l-isptar Tal- Qroqq anke bi struttura li mhux se tkun qed tagħmel sens għall-bżonnijiet vera ta' Malta speċjalment meta nqisu li l-anzjani qegħdin jiżdiedu u l- bżonnijiet tagħhom se jkunu ferm akbar!

Nirringrazzjak, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla t-Tlieta, 9 ta' Novembru 1999 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PEMBROKE RESTAURANT - IKLA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid jekk l-ikla li saret fil-Pembroke Restaurant nhar il-Ħamis 21 ta' Ottubru filgħaxija tħallsitx minn fondi pubbliċi?

Jista' l- Ministru jgħid kemm swiet din l-ikla?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Jien infurmat li l-ikla li saret għad unur ta' l- ex-direttur tat-turiżmu li rtira mis-Servizz Pubbliku wara 44 sena, 12 minnhom fil-Ministeru tat-Turiżmu, tħallset mill-I.T.S. u swiet Lm337.

ITS - IMPJEGATI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm huwa n-numru ta' staff akkademiku, Maltin u barranin, fulltime u part-time, jew b'kuntratt definit, fl-Istitut ta' l- Istudji Turistiċi maqsumin skond il-grad?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Staff akkademiku barranin full-time, fuq kuntratt definit ta' sena:

..Director of Studies 1 Principal Food & Beverage Operations 1 Lecturer Front Office Operations 1 Lecturer Food Preparation & Production 1

Barranin fuq kuntratt indefinit fuq bażi full-time:

Lecturer Information Technology 1 Asst.

Lecturer Tourism Management 1

Staff akkademiku Maltin b'kuntratt indefinit fuq bażi full-time:

Lecturer French 1 Asst.

Lecturer French 1 Lecturer German 1 Asst.

Lecturer German 1 Asst.

Lecturer Italian 1 Lecturer Tourism Studies (Guides) 1 Lecturer Tourism Studies (Physical Educ) 1 Lecturer Marketing 1 Asst.

Lecturer Marketing 1 Asst.

Lecturer Accounting 1 Asst.

Lecturer Health & Hygiene 1 Asst.

Lecturer Accomm.

Operations 2 Asst.

Lecturer Tourism Management 1 Lecturer Guidance & Counselling 1 Asst.

Lecturer Food & Beverage Service 4 Instructor Food & Beverage Service 2 Instructor Beverage Operations 1 Lecturer Food Preparation & Production 1 Asst.

Lecturer Food Prep. & Production 4 Instructor Food Preparation & Production 2 Asst.

Lecturer Pastry & Baking 1 Instructor Pastry & Baking 1

'Lecturers' Maltin fuq bażi part-time - Siegħat limitati fil-ġimgħa skond il-ħtieġa tal-programmi ta' studju:

Book Keeping/Accounts 1 Tourism Law 1 Information Technology 1 Psychology & Sociology 1 Mathematics 1 General Science 1 Building Science 1 Housekeeping 2 Environmental Studies 1 Human Nutrition 1 English 2 French 1 Spanish 2 Travel Agency Operations 2 Ground Handling Operations 1 Cruise Ships Operations 1 Escorted Tours 1

ITS - ĦADDIEMA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm huwa n-numru globali ta' staff mhux akkadamiku fl-Istitut ta' l-Istudji Turistiċi?

Kemm minn dawn il-ħaddiema fulltime jew part-time huma fuq kuntratt definit, f'liema grad u meta jiskadi l-kuntratt?

Kemm hemm ħaddiema mhux akkademiċi fuq bażi każwali u f'liema grad?

Kemm hemm ħaddiema mhux akkademiċi mislufin minn entitajiet/korporazzjonijiet parastatali u f'liema gradi?

Jista' l- Ministru jgħid jekk hemmx ħaddiema mhux akkademiċi li huma fuq kuntratt definit jew fuq bażi każwali li laħqu l-eta' ta' l-irtirar u f'liema grad qed jaħdmu?

ONOR.

MICHAEL REFALO: In-numru globali ta' staff mhux akkademiku fl- Istitut ta' l-Istudji Turistiċi huwa ta' 73 persuna.

Il-ħaddiema li huma 'full-time' fuq kuntratt definit huma kif ġej:

Skrivani 5 Telephone Operators 2 Kitchen Attendants 2 Storekeepers 2 Asst.

Librarian 1 Asst.

Security Guard 1 Messenger/Driver 2 Housekeeper 2 Asst.

Housekeeper 1 Cleaners 14 Watchmen 4

Dawn il-ħaddiema huma kollha mpjegati tal-White Rocks Holiday Complex iżda jaħdmu fl-Istitut.

Il-kuntratt tagħhom huwa għal xahar li jiġġedded minn xahar għal xahar.

Hemm ħaddiem wieħed li huwa works technical officer misluf mill- Universita' ta' Malta.

Hemm skrivan wieħed fuq bażi każwali li għandu iktar minn 61 sena.

SKEJJEL - BIGHI - STUDENTI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm studenti Maltin u barranin fl-iskola ta' Bighi?

Hemm vakanzi ta' teachers f'din l-iskola?

ONOR.

LOUIS GALEA: Peress li t-tagħrif għad irid jinġabar tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

MINISTERU TAL-ĠUSTIZZJA - COURT MESSENGERS

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid jekk hemmx il-ħsieb li toħroġ sejħa għall-applikazzjoni għal mili ta' vakanzi fil-grad ta' court messenger?

ONOR.

AUSTIN GATT: B`riferenza għall-mistoqsija parlamentari magħmula mill-Onor.

Joe Cilia dwar mili ta` vakanzi fil-grad ta` court messenger, nixtieq ninformah illi s-sejħa għall-applikazzjonijiet biex jimtlew l- imsemmija vakanzi giet ippubblikata permezz ta` cirkolari mill-Management and Personnel Office numru 112 tas-sena 1999 u li ggib id-data tat-l3 ta`Ottubru 1999.

L-applikazzjonijiet baqgħu jintlaqgħu mid-Dipartiment ta' l-Eżamijiet sa nhar il-Gimgħa, 5 ta` Novembru, 1999.

MINISTERU TAL-ĠUSTIZZJA - MPO NRU.

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: B'riferenza għaċ-ċirkolari MPO Nru. 84/99 datata 9/7/99, dwar il-mili ta' postijiet ta' deputat reġistratur fil-Qorti Ċivili, jista' l- Ministru jgħid kemm-il vakanzi kien hemm fl-imsemmija sejħa?

Kemm-il applikant applika?

Kemm minn dawk li għaddew diġa' bdew jaħdmu fil-post ta' deputat reġistratur?

Jekk mhux kulħadd beda jaħdem, kemm jonqos u għalfejn dawn ma ġewx rilaxxati mid-dipartimenti l-oħra?

ONOR.

AUSTIN GATT: Jien infurmat illi s-sejha ghall-applikazzjonijiet permezz tac-cirkolari ta` l-MPO Nru. 84 tas-sena 1999, datat 9 ta`Lulju 1999, kienet intiza biex timla` tmien postijiet vakanti.

Id-dipartiment ircieva 16-il applikazzjoni sad-data ta` l-għeluq u l-applikanti ġew intervistati minn bord.

Minnhom, għaxra għaddew.

Minn dawn, tnejn infurmaw lid-dipartiment li ma kienux aktar interessati li jaħdmu bħala deputati registraturi.

Sat-3 ta` Novembru 1999 kien hemm żewġ uffiċjali li għaddew u li bdew jaħdmu bħala deputat reġistratur.

Mill-bilanċ ta` sitta li jifdal, tlieta diġa' huma mpjegati tal-Qorti filwaqt li jonqos tlieta oħra li għadhom ma ġewx rilaxxati mid-dipartimenti rispettivi tagħhom.

Il- qorti mhux f`pożizzjoni li tgħid għaliex dawn għadhom ma ntbagħtux mid- dipartimenti tagħhom.`

PBS - CHAIRMAN

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Wara li ċ-chairman tal-Public Broadcasting Services ġie maħtur ukoll chairman tal-Maltacom, jista' l-Ministru jgħid jekk hux sejjer jinħatar chairman ġdid tal-PBS u jekk fil-pożittiv meta se jinħatar?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-ħatra taċ-chairman preżenti tal-PBS hi għal sena b'seħħ mid-9 ta' Diċembru 1998.

SERVIZZ PUBBLIKU - BONUSES

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid jekk hux se tingħata xi forma ta' bonus lil dawk l-impjegati fis-Servizz Pubbliku, li se jkunu xogħol nhar l-31 ta' Diċembru, 1999 bil- lejl u fl-1 ta' Jannar, 2000 bħalma huma l-infermiera, tobba, ħaddiema fl- isptarijiet, membri ta' l-AFM, pulizija, eċċ?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari numru 10663 f'Seduta Nru. 170 ta' nhar it-2 ta' Novembru 1999, dwar l-istess suġġett.

INCOME TAX - OBJECTIONS

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħidilna kemm baqa' objections għar-returns ta' l-income tax li saru qabel l-1 ta' Novembru, 1998?

Jista' l-Ministru jgħid kemm saru objections bejn Novembru 1998 u l- aħħar ta' Ottubru 1999?

ONOR.

JOHN DALLI: In-numru ta` oġġezzjonijiet li għad iridu jinħadmu hu ta` 52,092 li minnhom 9,007 ġew reġistrati bejn Novembru 1998 u Ottubru 1999.

FIS - XIRI TA' KAROZZI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid minn Settembru 1998 sa Ottubru 1999 kemm-il karozza xtrat il-Fondazzjoni għall-Istudji Internazzjonali?

Kemm swew f'kull każ?

Għal-liema raġuni nxtrat?

Kemm ġew installati air- conditioning units?

Kemm ġew jiswew?

X'passi ttieħdu biex ma jkerrħux il-bitħa ta' l-Universita' l-qadima?

ONOR.

LOUIS GALEA: a) Informat li fil-perijodu in kwestjoni l- Foundation for International Studies xtrat vettura waħda, Mażda 323 (1300cc), għall-użu taċ-chief executive.

Il-cash purchase price tagħha kien ta' Lm6750.

Il-post ta' direttur ta' l-uffiċju internazzjonali ta' l- Universita` u ta' chief executive tal-foundation huwa conjoint, bi dritt kuntrattwali għal fully serviced vehicle.

b) Informat ukoll li nxtraw erba' air conditioners għall-prezz totali ta' Lm1640.

Il-parir tekniku kien li minħabba li l-bejt jinsab ħafna għoli mill-kmamar fejn twaħħlu l-air conditioners, l-outside units kien aħjar jitwaħħlu barra t-twieqi tal-kmamar konċernati.

Jekk meta jsir ix-xogħol meħtieġ fuq ir-restawr tal-bitħa (li tinsab fi stat diżastruż), jinħass li jkun aħjar li l-units jitpoġġew band'oħra dan ikun possibli bla ħafna diffikulta` jew dannu għall-ambjent.

LAY LAY - RAPPORT

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk tistax tippubblika r-rapport ta' l-investigazzjoni dwar il-każ tal-Lay Lay billi inti ġejt irrapportat li għedt li ma tara xejn ħażin li dan jiġi ppubblikat?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ir-rapport in kwestjoni, flimkien mar-rapport ta' l-awditur ġenerali u d-direttur tal-kuntratti li kien sar fil-31 ta' Awissu 1998, tqiegħdu fuq il-Mejda tal-Kamra fis-Seduta tat-2 ta' Novembru 1999.

IPSE - RAPPORT

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid liema kienu dawk id-ditti ta' konsulenza li ssottomettew offerti għat-tħejjija ta' rapport dwar l-industrija ta' l- għamara f'isem l-IPSE?

X'kienu l-offerti ta' kull ditta nvoluta?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari numru 10910 waqt Seduta Numru 174.

ENEMALTA - RAPPORTI

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jikkonferma rapporti li l-Korporazzjoni Enemalta għandha skarsezza ta' three phase meters?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena nfurmat li fil-preżent il-livell ta' ħażna tal-meters kummerċjali three phase hi pjuttost baxxa.

Din il-ġimgħa waslet kunsinna żgħira ta' dawn il-meters.

Diġa' hemm ordni oħra li mistennija tasal dalwaqt.

INCOME TAX

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid din is-sena kemm ġew written off ammonti ta' income tax dovuta lill-gvern?

ONOR.

JOHN DALLI: L-ammont ta` taxxa li ġie written-off bejn l-1 ta` Jannar u l-4 ta` Novembru 1999 kien ta` Lm9,457.

TAL-QROQQ - PIXXINA NAZZJONALI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk f'din l-aħħar sena sarx management report fuq il-pixxina nazzjonali?

Jekk iva, min għamlu u kemm tħallas?

Jista' l- Ministru jpoġġi kopja tiegħu fuq il-Mejda tal-Kamra?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba motgħija għall-mistoqsija parlamentari numru 8453.

INTRAPRIŻI KUMMERĊJALI

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jirrispondi l-mistoqsija parlamentari numru 10875?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Avviż Legali Numru 110 ta' l-1997 ta' l-Att ta' l- Iżvilupp ta' l-Industrija jistabilixxi li ntrapriża tkun meqjusa bħal żgħira meta n-numru ta' impjegati ma jkunx aktar minn għaxra.

Mill-banda l- oħra dan l-att ma jistabilixxix il-kriterji ta' x'inhuma intrapriżi kbar u intrapriżi ta' daqs medju.

Madanakollu l-esperjenza wrietna li fis-settur tal-manifattura u għal raġunijiet ta' prattiċita' huwa kkunsidrat li ntrapriża hija ta' daqs medju jekk tkun tħaddem bejn 11 u 250 persuna u ta' daqs kbir jekk timpjega aktar minn 250 ħaddiem.

A bażi ta' dawn il-kriterji, sa l-aħħar ta' Settembru 1999, in-numru ta' intrapriżi tal-manifattura mqassmin skond id-daqs huwa kif ġej

Ta' daqs kbir 16 Ta' daqs medju 378 Ta' daqs żgħir 3686

PA - IMPJEGATI

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm ġew sospożi mpjegati mill-Awtorita' ta' l- Ippjanar matul dawn l-aħħar 12-il xahar?

X'inhu l-grad tal-persuni sospiżi u f'kull każ għal-liema raġuni ġew sospiżi?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat li matul dawn l-aħħar 12-il xahar ġew sospiżi żewġ impjegati mill-Awtorita` ta` l-Ippjanar; wieħed fi Grad 5 u l- ieħor fi Grad B. Dawn ġew sospiżi minħabba li kienu qed jagħmlu xogħol mhux awtorizzat mill-awtorita` u fiż-żewġ każi seta` jkun hemm konflitt ta` interess.

TIGNE' - ASSOĊJAZZJONI SPORTIVA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 6063 u għal-lista ta' 30 għaqda li għandhom il-kwartieri tagħhom ġewwa Tigne', jista' l-Ministru jagħti garanzija li kull waħda minn dawn l-għaqdiet sejrin jingħataw akkomodazzjoni alternattiva tul iż-żmien kollu li jdum għaddej il-proġett?

Jekk fl-affermattiv, jista' l-Ministru jgħid fejn kull waħda minn dawn l- għaqdiet sejra tiġi akkommodata u meta?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Il-gvern dejjem irrikonoxxa biss, u anki issa jirrikonoxxi biss, lill-Assoċjazzjoni Sportiva Tigne'.

Madankollu l- gvern fil-kuntratt li qed jinnegozja ma' l-istess assoċjazzjoni qed jinsisti fuq klawsola li tipprovdi li meta l-assoċjazzjoni tingħata premises ġodda, din tipprovdi l-faċilitajiet lill-clubs kollha li llum jagħmlu użu mill-premises preżenti.

TAXXI INTERNI - REFUNDS

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 10798 nirriferik għal dik il-parti tad-diskors tiegħek kif irrapportat minn "In-Nazzjon" fejn inti tkellimt ukoll dwar sistemi ġodda li l-gvern qed jiddiskuti u jaħseb dwarhom minflok ma jimxi fuq is-sistema ta' refunds ta' taxxa (In-Nazzjon 25/10/99), jista' l-Ministru issa jirrispondi?

ONOR.

JOHN DALLI: Jidher li r-riferenza li qed jagħmel l-Onor.

Interpellant hi riżultat ta` raoportar ħażin.

Jista` jkun li kont qiegħed nitkellem dwar is-sistema li daħħalna li minn din is-sena r-refunds jitħallsu mill-Inland Revenue sa sitt xhur wara li tintbagħat ir-return.

MALTA RACING CLUB

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk il-Malta Racing Club ħatarx persuna bħala technical director?

Jekk iva, min huwa u kemm qed jitħallas?

Saret sejħa pubblika, jekk le, għaliex u kif saret l-għażla?

Xi kriterji ntużaw fl-għażla?

Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tal-kuntratt?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li ma nħatar ebda technical director fil- Marsa Racing Club.

POLO CLUB

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid il-polo club kemm iħallas kera fis-sena lill-Malta Racing Club?

Jista' l-Ministru jgħid ukoll kemm-il Malta Racing Club għandha ħlas b'lura lill-gvern ta' l-istess kera?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-Malta Polo Club tħallas Lm500 kera fis- sena lill-Marsa Racing Club.

Informat ukoll li l-kera ta' Lm4000 fis-sena (li għandha l-Malta Racing Club mal-gvern) ilha ma' titħallas mill-1987.

SLIEMA WANDERERS FOOTBALL CLUB - TAĦDIDIET

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid jekk sarux taħdidiet mas-Sliema Wanderers Football Club dwar il-konsegwenzi li sejjer ikollu fuqhom il-proġett ta' Manoel Island u Tigne'?

Jista' l-Ministru jgħid x'forma ta' arranġamenti saru sabiex dan il-klabb jibqa' jiffunzjona bl-anqas tħarbit possibbli?

Jista' l-Ministru jgħid jekk intlaħaqx xi xorta ta' ftehim magħhom?

Jista' jgħid jekk dan il-ftehim għandux inkluż fih xi forma ta' kumpens finanzjarju?

Jekk fl-affermattiv, jista' jgħid kemm ilaħħaq dan il-kumpens finanzjarju?

Jista' jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tal-ftehim li ntlaħaq magħhom?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Id-diskussjonijiet mas-Sliema Wanderers F.C. għadhom għaddejjin, u għalhekk għadu prematur nidħol fid-dettalji mitluba.

SKEJJEL - TAL-HANDAQ JUNIOR LYCEUM

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid l-iskola tal-Junior Lyceum f'Tal-Ħandaq (li qabel kienet tas-Servizzi Ingliżi) hux se terġa' tinbena mill-ġdid?

Meta hemm il- ħsieb li dan isir?

Kemm ġie vvotat biex dan isir?

ONOR.

LOUIS GALEA: Iva, hemm il-ħsieb li din l-iskola jsirilha dak li għandha bżonn.

Il-proġett hu fi stat ta' ippjanar.

TAL-QROQQ - SPTAR ĠDID

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm ser jesgħu karozzi l-faċilitajiet għall-parkeġġ ta' karozzi fl-isptar il-ġdid f'Tal-Qroqq?

Kemm minn dawn il-parkeġġi huma għall-impjegati?

Min se jmexxi dawn il-parkeġġi?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Il-faċilitajiet għall-parkeġġ ta`karozzi fl-isptar il-ġdid f`Tal-Qroqq se jesa' 2020 karozza.

1162 minnhom huma għall- impjegati.

Madanakollu dan huwa n-numru minimu u nkunu f`pożizzjoni li nagħtu aktar dettalji meta joħorġu r-riżultati tat-traffic impact assessment u jiġu finalizzati d-diskussjonijiet mall-Planning Authority.

Għadu prematur biex wieħed jiddeċiedi dwar it-tmexxija ta` dawn il- parkeġġi.

TAL-QROQQ - SPTAR ĠDID

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm hu stmat li se jiġi jiswa l-isptar il-ġdid f'Tal- Qroqq?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Dan huwa stadju ta` analisi u diskussjoni u għalhekk huwa prematur li wieħed jagħti stima ta` kemm ser jiġi jiswa l- isptar il-ġdid f`Tal-Qroqq.

ZEBBUG - PROVVISTA TA' L-ILMA

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista'l-Ministru jirrispondi l-mistoqsija parlamentari numru 10996?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena nformat li ma hemmx problemi ta' provvista ta' ilma fit-triq imsemmija.

Il-provvista ta' ilma kienet sospiża tliet darbiet matul Ottubru kollu minħabba xi xogħlijiet ta' manutenzjoni u żvilupp fis-sistema tad-distribuzzjoni tal-lokal.

Illum il-pressa f'din it- triq hija ta' żewġ bar.

Il-provvista ta' l-ilma f'Ħaż-Żebbuġ tiġi diretta mill-ġibjun tal-Qrendi jew mill-ġibjun ta' Ta' Qali, liema żewġ ġibjuni fihom ilma ta' kwalita' tajba.

BANEK - BANK ĊENTRALI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: B'riferenza għal dak li allega l-Kap ta' l-Oppożizzjoni fl-aġġornament tas- seduta parlamentari ta' nhar l-Erbgħa filgħaxija, 3 ta' Novembru, 1999, jista' l-Ministru jgħid jekk hux kompitu tal-Ministru tal-Finanzi li jinvestiga d-dejn li jkollhom kumpanniji jew individwi ma' bank kummerċjali?

Huwa l-bank involut li għandu jagħmel kontroll jekk ikun il-każ?

Jista' l-Ministru jgħid jekk dak li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni talab lill-Ministru tal-Finanzi biex jagħmel huwiex proprjament irwol tal-Bank Ċentrali?

ONOR.

JOHN DALLI: Pajjiżna biddel il-liġijiet tiegħu fl-1994 u saħħaħ ir- regolaturi tal-banek biex ikun jista` jagħmel, b`mod indipendenti skrutinju dettaljat u regolari tal-operat sħiħ ta` kull bank, inkluż is-self li jagħmel.

Jien informat li din is-sistema qegħda taħdem tajjeb.

PULIZIJA - KAŻI TA' QTIL

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru ġentilment jgħid kemm-il każ ta' murder kien hawn mill-1 ta' Jannar, 1999 sa 3 ta' Novembru, 1999 f'Malta u f'Għawdex?

Kemm minnhom ġew solvuti u kemm hemm li għadhom qed jiġu nvestigati?

F'kull każ solvut, liema uffiċjal tal-Pulizija kien qed imexxi l- investigazzjonijiet?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li bejn l-1 ta` Jannar u t-3 ta` Novembru, 1999 kien hemm seba' każi ta` qtil, li f`każ minnhom il-vittmi kienu tnejn.

Dwar tlieta minn dawn il-każijiet tressqu tliet persuni quddiem il-Qorti akkużati b`omiċidju volontarju, filwaqt li f`każ ieħor persuna tressqet il- Qorti akkużata b`omiċidju involontarju u traffikar ta` droga.

Każ ieħor seħħ reċentement u għalhekk għadu qed jiġi nvestigat, kif qed isir fil-każi l-oħra li għadu ma` tressaq ħadd dwarhom.

Dawn il-każi kollha qed jiġu nvestigati mill-Pulizija tad-Dipartiment ta` l-Investigazzjoni Kriminali taħt it-tmexxija ta` l-Assistent Kummissarju nkarigat minn din it-Taqsima.

ETC - PERSUNI B'DIŻABILITA'

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm hawn persuni b'diżabilita' reġistrati f'Malta u f'Għawdex mal-Kummissjoni Nazzjonali Persuni B'Diżabilita'?

Kemm hawn parking rerservations quddiem djar ta' persuni b'diżabilita' f'Malta u f'Għawdex?

Kemm hawn persuni b'diżabilita' qed jirreġistraw għax-xogħol?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: L-informazzjoni mitluba għadha qed tinġabar u tingħata f'xi seduta oħra.