MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 183 L-Erbgħa, 17 ta' Novembru, 1999 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 183

L-Erbgħa, 17 ta' Novembru, 1999

Il-Kamra tad-Deputati ltaqghet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.07 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 17 ta' Novembru, 1999

WERREJ MINUTI 84

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 84

MOZZJONIJIET

MOZZJONI LI TIRREGOLA S-SEDUTA LI FIHA SSIR ID-DIKJARAZZJONI

FINANZJARJA GĦAS-SENA 2000 90

MOZZJONI TA' PROĊEDURA LI TIRREGOLA S-SEDUTI DWAR L-ESTIMI ĠENERALI

TA' SPIŻA GĦAS-SENA 2000 U L-ESTIMI SUPPLIMENTARI TA' SPIŻA GĦAS-SENA 1999 91

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS GĦAL PERSUNI

B'DIŻABILITA' (IT-TIENI QARI)

EQUAL OPPORTUNITIES (PERSONS WITH DISABILITY) BILL (SECOND READING) 94

AĠĠORNAMENT 113

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 118

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 182 li saret fis-16 ta' Novembru, 1999 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

QRATI - KAŻI TA' DROGA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm ingħataw sentenzi matul l-1995, 1996, 1997 u 1998 separatament fuq każi ta' droga fejn il-qorti tal-maġistrati u l-qorti kriminali superjuri ordnaw is-sekwestru tal-beni tal-ħati?

X'kien l-ammont totali kull sena?

Fil-każ ta' bini li ġie mgħoddi għand il-gvern, x'użu sar/se jsir minnu?

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali): Qed nannetti lista ta' każi konnessi ma' droga li ġew deċiżi bejn l-1995 u l-1998.

Minn dawn il-każi kollha hemm każ wieħed biss li sa l-1998 ġie deċiz mill-qorti ta' l-appell kriminali fejn ġiet konfermata l-konfiska tal-beni tal-ħati.

Mir-riċerka li saret fuq ordni tal-qorti jirrizulta li hemm żewġ karozzi u mutur registrati f'isem l-akkużati u ammont żgħir ta` madwar Lm9.44 biss.

Ma jidhirx li kien hemm bini.

Id-dipartiment qiegħed jieħu l-passi kollha neċessarji sabiex l-oġġetti konfiskati jgħaddu fil-pussess tal-gvern.

(i) Kontra John Bugeja (Att ta' Akkuża Nru. 12'93) deċiza mill-qorti kriminali fid-29 ta' Novembru 1995 - pendenti fil-qorti ta' l-appell;

(ii) kontra Abrahim Bashir Ben Matue (Att ta' Akkuża Nru. 4'95) deċiza mill- qorti kriminali fis-17 ta' Mejju 1996 - pendenti fil-qorti ta' l-appell;

(iii) kontra Joseph Grech u Tracy Borg (Att ta' Akkuża Nru. 11'95) deċiża mill-qorti kriminali fil-konfront ta' Joseph Grech biss fis-27 ta' Ottubru 1997, liema każ għadu pendenti quddiem il-qorti ta' l-appell; il-każ ta' Tracy Borg għad hemm il-ġuri pendenti;

(iv) kontra Anthony Tanti, omissis u Kevin Tanti (Att ta' Akkuża Nru. 2'96) deċiża mill-qorti kriminali fid-29 ta' April 1997 - pendenti fil- qorti ta' l-appell;

(v) kontra Abdul Baset Mohammed Dberzi (Att ta' Akkuża Nru. 5'97) deċiza mill-qorti kriminali fis-27 ta' Ottubru 1997 - pendenti fil-qorti ta' l- appell;

(vi) kontra Christopher Borg, Mario Joseph Rodena u Allison Micallef (Att ta' Akkuża Nru. 23'97) deċiża mill-qorti kriminali fit-28 ta' Mejju 1997 - pendenti appell preliminari;

(vii) kontra Andrew Buhagiar (Att ta' Akkuża 14'97) deċiza mill-qorti kriminali fil-5 ta' Mejju 1998 - pendenti fil-qorti ta' l-appell;

(viii) kontra Nazzareno Abela (Att ta' Akkuża 29'97) deċiża mill-qorti kriminali fit-12 ta' Ottubru 1998 - pendenti fil-qorti ta' l-appell;

(ix) kontra Meinrad Calleja (Att ta' Akkuża 20'97) ingħatat deċizjoni preliminari fl-14 ta' Diċembru 1998 - li għadha pendenti fil-qorti ta' l- appell;

(x) kontra Ali Ben Mohamed Hichm Bettaieb (Att ta' Akkuża 1'98 pendenti ġuri).

(xi) kontra Mario Camilleri (Att ta' Akkuża Nru. 3'98) - pendenti ġuri.

(xii) kontra Hisham Bashir Abugukhaz - pendenti quddiem il-qorti ta' l- appell kriminali (Nru. 263'98)

(xiii) kontra Saverina Borg, Josephine Grima, Anthony Borg u Raymond Borg - Appell Kriminali Nru. 309'97 - deċiż 31 ta' Lulju 1998;

QRATI - KAWŻI PENDENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Jose' Herrera) staqsa lill- Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm kawżi kriminali li ilhom pendenti għal aktar minn sentejn quddiem il-qrati tal-maġistrati?

Jekk le, jista' jiġbor statistika relattiva?

Jaf li tali dewmien imur kontra l-prinċipju tas-smigħ xieraq fi żmien raġonevoli?

ONOR.

AUSTIN GATT: Jien informat mill-maġistrati jew mid-deputati tagħhom li sal-5 ta' Marzu, 1999 kien hemm ħames kawżi li ilhom pendenti għas-sentenza għal aktar minn sentejn quddiem il-qorti tal-maġistrati.

AGRIKOLTURA U SAJD - IMPJEGATI ĠODDA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda fid-dipartimenti jew entitajiet li jaqgħu taħt id- dikasteru tiegħu mis-27 ta' April 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

Jista' jgħid ukoll jekk ġewx impjegati ħaddiema ġodda wara l-ħruġ ta' sejħa għal applikazzjonijiet?

Jekk jirriżulta li ġew impjegati ħaddiema ġodda mingħajr sejħa għal applikazzjonijiet, jista' l-Ministru jgħid kemm dawk impjegati kien ilhom li applikaw?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Ġie impjegat uffiċjal wieħed fis-segretarjat tal-ministeru b'kuntratt mill-1 ta' Settembru, 1999.

AGRIKOLTURA U SAJD - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-0nor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru 1999 fid- dipartimenti jew entitajiet li jaqgħu taħt id-dikasteru tiegħu?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti?

Jista' jgħid jekk hemmx il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bejn is-27 ta' April 1999 sal-15 ta' Settembru 1999 saru tliet transfers mid-dipartimenti li jaqgħu taħt il-ministeru għall- agrikoltura u sajd, filwaqt li saru ħames transfers minn ministeri oħra għad-dipartimenti li jaqgħu taħt il-ministeru tiegħi.

Saru wkoll għaxar transfers interni fid-dipartimenti li jaqgħu taħt il-ministeru.

It- trasferimenti kollha saru minħabba l-esiġenzi tas-servizz.

Isiru trasferimenti fil-futur qarib jekk dan ikun ta' siwi għall- ministeru għall-agrikoltura u sajd u d-dipartimenti li jaqgħu taħtu.

GĦAWDEX - ĦADDIEMA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda fid-dipartimenti jew entitajiet li jaqgħu taħt id-dikasteru mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

Tista' tgħid ukoll jekk ġewx impjegati ħaddiema ġodda wara l-ħruġ ta' sejħa għal applikazzjonijiet?

Jekk jirriżulta li ġew impjegati ħaddiema ġodda mingħajr sejħa għal applikazzjonijiet, tista' tgħid kemm dawk impjegati kien ilhom li applikaw?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa) (f'isem il-Ministru għal Għawdex): In-numru ta' uffiċjali pubbliċi li ġew impjegati mill-ministeru għal Għawdex bejn is-27 ta' April 1999 u l-15 ta' Settembru 1999 kienu tlieta.

Dawn kienu ward clerical assistants li s-sejħa għall- applikazzjonijiet għall-mili tal-postijiet relattivi kienet ħarġet fil-5 ta' April 1995.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Carmelo Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Jista' l-Ministru jikkonfermali jekk dawn il-ward clerical assistants ġewx impjegati fl-isptar ta' Għawdex?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: M'għandix id-dettallji hawnhekk pero' nassumi li dawn il-ward clerical assistants ġew impjegati fl-isptar ta' Għawdex.

TURIŻMU - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru tat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 lill-ħaddiema tal-White rocks holiday complex?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it- trasferimenti?

Jista' jgħid ukoll jekk hemmx il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

AUSTIN GATT (f'isem il-Ministru għat-Turiżmu): Ninsab informat li bejn id-dati msemmija ma ġiet trasferita l-ebda persuna mill-white rocks holiday complex.

SAĦĦA - ĦADDIEMA ĠODDA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda fid-dipartiment tas-sanita' mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

Jista' jgħid ukoll jekk ġewx impjegati ħaddiema ġodda wara l-ħruġ ta' sejgħa għal applikazzjonijiet?

Jekk jirriżulta li ġew impjegati ħaddiema ġodda mingħajr sejħa għal applikazzjonijiet, jista' l- Ministru jgħid kemm dawk impjegati kien ilhom li applikaw?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, l-ewwelnett irrid nirrimarka li dipartiment tas-sanita' bħala dipartiment ma jeżistix.

Jekk l-Onor.

Interpellant qed jirriferi għad-dipartiment tas-saħħa pubblika, ninformah li mis-27 ta' April 1999 sal-15 ta' Settembru 1999 ġew impjegati sitt ħaddiema ġodda.

Dawn huma health inspectors li ġew impjegati fuq bażi każwali sakemm isiru fuq bażi permanenti wara li toħroġ sejħa għall- applikazzjonijiet.

Fil-fatt is-sejħa għall-mili ta' postijiet ta' health inspectors ħarġet fil-Gazzetta tal-Gvern tat-13 ta' Lulju 1999.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Speaker, b'riferenza għal dak li ġie rapportat fil-media dwar it-terminazzjoni tal-kuntratt tat-tindif li kumpannija privata kellha fl-isptar, nixtieq li l-Ministru jinformana fiex waslet is- sitwazzjoni llum minħabba li kien hemm xi xnigħat li l-complement tal- ħaddiema fil-preżent m'huwiex biżżejjed biex ilaħħaq max-xogħol li kienet qed tagħmel din il-kumpannija.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nixtieq nirrimarka li dak li ntqal fil-gazzetti huwa infondat għaliex fil-fatt, skond il-manpower plan, diġa' hemm numru sostanzjali ta' nies li l-job description tagħhom tinkludi wkoll it- tindif.

Wara diskussjonijiet mal-GWU u l-UĦM, li huma l-iktar żewġ unions li għandhom membri affiljati magħhom f'dawn il-kategoriji, intlaħaq ftehim u fil-fatt ġie tterminat il-kuntratt mal-kumpannija privat li kienet qed tagħmel ix-xogħol tat-tindif fl-isptar.

Il-gvern ħa din id-deċiżjoni wara s-suċċess li nkiseb mill-ħaddiema tal-gvern stess meta ngħaqdu f'koperattiva u bdew jieħdu ħsieb il-linen services.

Fil-fatt l-effiċjenza ta' din il-koperattiva żdiedet b'iktar minn 300%, filwaqt li n-numru ta' impjegati naqas minn 110 għal madwar 50.

Bħala turija ta' fiduċja f'dawn il-ħaddiema, il-gvern mar pass oltre u l- cleaning services qegħdin isiru mill-ħaddiema tal-gvern.

Ta' min ifakkar li l-poplu Malti kien qiegħed jonfoq madwar Lm600,000 fis-sena għax-xiri ta' dawn is-servizzi mingħand il-privat.

Il-kuntratt tal-kumpannija privata ġie tterminat fis-26 ta' Novembru, 1999 u minn din id-data 'l quddiem il-cleaning kollu se jsir mill-ħaddiema tal-gvern.

Sabiex nagħmlu x-xogħol tagħhom iżjed faċli nxtara wkoll apparat industrijali li jintuża għat-tindif, li għall-ewwel meta ġejna biex nuruh lill-ħaddiema kien hemm speċi ta' rewwixta żgħira għax ħadd ma ried jużah, pero' wara li pprovawh ġara bil-kontra għaliex kulħadd ried jibda juża dan l-apparat meta kellna sample wieħed biss.

Fil-fatt il-vantaġġi ta' dan l-apparat huma enormi għaliex, per eżempju, kurridur Ii s-soltu erbgħa min-nies idumu sagħtejn biex jagħmluh bil-mopp, din il-makna b'persuna waħda bil-qiegħda fuqha - għaliex taħdem bl-elettriku - tagħmlu f'seba' minuti biss.

Irrid ngħid ukoll li dan it-tip ta' apparat li nxtara huwa magħmul speċifikament għall-isptarijiet għaliex ma jagħmilx ħsejjes u ma joħorġux fumes minnu.

Dan l-eżerċizzju kollu kien immirat biex l-ewwelnett nuru lill-ħaddiema tal-gvern li aħna għandna fiduċja fihom, kif fil-fatt urejna diġa' fil- każ tal-linen services, u t-tieni nett għaliex ridna niffrankaw Lm600,000 u nispiċċaw bi prodott ferm aħjar.

Huwa maħsub li l-ispiża kapitali li saret fuq l-apparat tal-cleaning ġewwa l-isptar tinfeda fi żmien erba' xhur bil-flus li se jiġu ffrankati.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Jista' l-Ministru ġentilment jikkonferma li dawk il- hospital auxiliaries li għal xi raġuni ma redux jingħaqdu f'din il- koperattiva, ingħataw iċ-ċans li jibqgħu fejn huma?

Jista' jinformana wkoll jekk id-dipartiment tal-general services huwiex se jintmess - qed nirriferi għal dawk il-porters li joħorġu ma' l- ambulanzi, dawk li jġorru pazjenti li jkunu mietu lejn il-kamra mortwarja jew inkella li jieħdu l- pazjenti mill-casualty għal ġewwa s-swali - għaliex naħseb li huwa importanti li dawn il-porters jibqgħu jagħmlu dan ix-xogħol?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Meta sar dan l-eżerċizzju wieħed ta kas ukoll it- tip ta' nies li se jipparteċipaw fih.

L-ewwelnett irrid nikkonferma li ħadd ma ġie obbligat li jifforma parti minn din il-koperattiva u, kif għadni kemm għedt fil-mistoqsija preċedenti, dan il-pass ittieħed wara konsultazzjoni u qbil unanimu maż-żewġ unions konċernati.

Barra minn hekk, tajna kas ukoll in-numru ta' nies li se jintbagħtu f'postijiet ta' cleaning għaliex għandek numru ta' nies li qegħdin jagħmlu xogħol klerikali u allura huwa essenzjali li jibqgħu jagħmlu dan ix-xogħol, u għandek numru ta' nies li waslu biex jirtiraw bl-eta' u allura ma setgħux jipparteċipaw f'dan l-eżerċizzju.

Pero' kulmin ried jidħol f'din l-iskema tal-koperattiva ġie mogħti l-faċilita' li jagħmel dan.

Fil-ftehim li sar mal-unions hemm stipulat li dawk li jieħdu sehem f'din il-koperattiva se jkollhom ċerti benefiċċji, pero' se jkunu marbutin ukoll b'ċerti penalitajiet jekk ma jiddeliverjawx skond il-job description tagħhom.

Għar-rigward tal-porters, safejn naf jien dawn se jkomplu jagħmlu dak ix- xogħol, għaliex dan huwa xogħol essenzjali li ovvjament ma jistax jieqaf.

Meta tagħmel dawn it-tip ta' riformi xorta trid iżżomm quddiem għajnejk li s-servizz irid ikompli għaddej bl-istess ritmu li kien għaddej qabel.

SAĦĦA - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABLEA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 fid-dipartiment tas- sanita'?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti?

Jista' l-Ministru jgħid jekk hemmx il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Jekk l-Onor.

Interpellant qed jirriferi għad- dpartiment tas-saħħa pubblika, ninformah li n-numru ta' trasferimenti li ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru 1999 lill-ħaddiema ta' l-imsemmi dipartiment kien ta' 19, li tnejn minnhom saru fuq talba ta' l- impjegati stess.

Il-bqija saru u jibqgħu isiru skond l-esiġenzi tas- servizz.

Mr Speaker, hawnhekk irrid nispjega li regolarment issir rotation tal- health inspectors u għandi nifhem li dawn is-17-il persuna li ġew trasferiti kienu jifformaw parti minn din ir-rotazzjoni regolari.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Jista' l-Ministru jikkonferma li kontra dak li kien isir fl-amministrazzjoni preċedenti, l-ebda uffiċjal mill-ministeru tiegħu jew xi xufier tiegħu ma jmur fis-satra tal-lejl biex jiċċekkja fuq l- impjegati imma l-Ministru jħalli f'idejn il-management ta' l-isptar biex jagħmel din is-superviżjoni?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nikkonferma li ħadd mis-segretarjat tiegħi m'hu qed jagħmel xogħol ta' superviżjoni li fil-fatt m'huwiex intitolat li jagħmel.

HEALTH AND SAFETY - KORRIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jaġġorna r-risposta tiegħu għall-mistoqsija parlamentari numru 8852 għax-xhur ta' Lulju, Awissu u Settembru?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Bejn Lulju u Settembru ta' l-1999 kien hemm 1,322 persuna li weġġgħu fuq il-post tax-xogħol.

| |Irġiel|Nisa |TOTAL | |Over 35 |545 |81 |626 | |under 35 |658 |38 |696 | |TOTAL |1203 |119 |1322 |

Fil-perjodu msemmi kien hemm tlieta li tilfu ħajjithom wara inċidenti li ġraw fuq il-post tax-xogħol.

LANDS - IMPJEGATI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern: Peress li jirriżulta li hemm ħaddiema mad- dipartiment ta' l-artijiet fil-Baviera li għandhom permess speċjali sabiex jidħlu fis-6.15 a.m. u joħorġu fit-8.20 a.m., jista' l-Ministru jgħid għaliex qed jingħata dan il-permess?

Kemm fil-fatt huma l-ħaddiema li għandhom dawn l-arranġamenti?

ONOR.

AUSTIN GATT (f'isem il-Ministru ta' l-Intern): Ninsab informat li ma jirriżultalix li hemm xi ħaddiema mad-dipartiment ta' l-artijiet li għandhom permess sabiex jidħlu fis-6.15am u joħorġu fit-8.20am.

AWTORITA' TAD-DJAR - RABAT - GĦAR BARKA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Peress li residenti ta' Għar Barka, Rabat, Malta, ilhom is-snin jistennew li jsiru l- kuntratti uffiċjali ta' plots/proprjeta' tagħhom, jista' l-Viċi Prim Ministru jinformana x'sar matul dawn l-aħħar 12-il xahar sabiex jitħaffef il-proċess u jsiru dawn il-kuntratti?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Min-naħa tagħha l-awtorita' tad-djar ħarġet skema li qabel ma kenitx teżisti biex min bena d-dar tiegħu fuq plot li sa issa l- gvern għad m'għandux titolu legali fuqha jista' jifdi ċ-ċens tal-plot b'rata sussidjata biex b'hekk il-benefiċjarju jieqaf mill-ħlas taċ-ċens.

Rigward il-proċess għall-akkwist ta' l-art, dan isir minn dipartiment li ma jaqax taħt id-dikasteru tiegħi.

TADAM - PREZZIJIET

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Peress li l-prezz tat-tadam għall- ipproċessar fl-Italja din is-sena kien ta' 3c2 li minnhom 2c huma sussidjati mill-Unjoni Ewropea għall-ipproċessar, jista' l-Ministru jgħid kemm huwa mistenni li jkun il-prezz tad-tadam għall-bdiewa Maltin u Għawdxin jekk u meta Malta tkun membru ta' l-Unjoni Ewropea?

Jista' l- Ministru jgħid fuq liema kriterji l-ministeru qed jagħmel din l-analisi?

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-Onor.

Interpellant jmissu jaf li l-prezz tat-tadam jiddependi mis-suq, mill-varjeta', mill-kwalita' u minn diversi fatturi oħra.

Għaldaqstant din il-mistoqsija hija frivola.

PATATA - PREZZIJIET

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Peress li l-prezz tal-patata għall- bdiewa fil-pajjiżi f'Settembru li għadda kien ta' 5c-il kilo fir-Renju Unit u 3c4 fil-Ġermanja, jista' l-Ministru jgħid kemm huwa kkalkolat li jkun il- prezz medju ta' dan il-prodott bl-isħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea?

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-Onor.

Interpellant jmissu jaf li l-prezz tal-patata jiddependi mis-suq, mill-varjeta', mill-kwalita' u minn diversi fatturi oħra.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Jista' l-Ministru jgħidilna minn liema pajjiżi nimportaw il-patata, f'liema staġun u bejn wieħed u ieħor jagħtina wkoll l- ammonti?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-ministeru għandu kuntratt ma' ċerti pajjiżi minn fejn jimporta ċertu ammont ta' żerriegħa tal-patata u patata ta' l-ikel.

Pero' s-suq kważi ġie lliberalizzat, fis-sens li l-kuntratturi jistgħu jimportaw, dejjem taħt il-liċenzja meħtieġa, żerriegħa tal-patata kif ukoll patata ta' l-ikel - meta jkun hawn skarsezza fil-pajjiż - minn fejn isibu prezzijiet tajbin.

Per eżempju, bħalissa għandna sitwazzjoni fejn kellna patata bis-susa u allura l-kuntratturi qed jimportawha minn barra minn fejn isibu prodott bi prezz tajjeb.

MAJJAL - PREZZIJIET

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Peress li l-prezzijiet tal-majjal għall-produtturi f'Settembru kienu ta' 55c fir-Renju Unit, 56c fil- Ġermanja, 47c fl-Olanda, 49c fil-Belġju, 59c fi Franza, 65c fl-Italja, 50c fid-Danimarka, 49c fl-Irlanda u 53c fi Spanja, jista' l-Ministru jgħid kemm huma kkalkolat il-prezz tal-majjal għar-raħħala Maltin bl-isħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea?

Jista' l-Ministru jgħid kemm kien il-prezz tal-majjal għall-produtturi Maltin għax-xahar ta' Settembru ta' din is-sena?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-prezz tal-majjal għall-produtturi Maltin huwa skond il-price order number 16.

Nenfasizza li minħabba li l-value added fuq il-processing huwa baxx, jiġifieri mill-qtil sal-prodott finali, il-prodott Malti ikun jista' jikkompeti ma' dak ta' l-Ewropa.

Hawnhekk irrid ngħid li jekk, per eżempju, produttur Sqalli jew Taljan li jkabbar il-majjal ikollu prodott ta' kwalita' tajba u jsib iċ-ċans li jesporta lejn Malta, jingħata sussidju mill-Unjoni Ewropea fuq l-export ta' madwar 40c kull kilo.

Dan ikun ifisser li l-prodott Taljan jiġi Malta bi prezz baxx.

TARZNA - ĦADDIEMA

L-ONOR.

DOLORES CRISTINA (f'isem l-Onor.

Mario Galea) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Peress li dan l-aħħar il-GWU qalet li ma kenitx lesta li taċċetta ħlas ta' arretrati lill-ħaddiema tat-tarzna f'forma ta' bonus, jista' l-Ministru jinforma lill-Kamra jekk hux veru li l- istess GWU aċċettat din il-kondizzjoni f'każi simili f'kumpanniji oħra tal- gvern?

Jekk fil-pożittiv, jista' l-Ministru jispeċifika għal liema każi l- union aċċettat dawn il-kondizzjonijiet?

Jista' jgħid x'qed iwassal lill- union biex ma taċċettax din il-ħaġa għall-ħaddiema tat-tarzna?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Safejn naf jien, il-kumpanniji li għalihom qed jirriferi l-Onor.

Interpellant ma jifformawx parti mid-dikasteru tiegħu u għaldaqstant m'iniex f'pożizzjoni li nagħti tweġiba.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet issa għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet.

Il-Viċi Prim Ministru.

MOZZJONIJIET

MOZZJONI LI TIRREGOLA S-SEDUTA LI FIHA SSIR ID-DIKJARAZZJONI FINANZJARJA GĦAS-SENA 2000

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi:

Illi fis-seduta li fiha ssir id-dikjarazzjoni finanzjarja għas-sena 2000 (Ordni Permanenti Nru 71 (3)(a)), din id-dikjarazzjoni u x-xogħol li jista' jkun konness magħha jkunu, jekk meħtieġ, eżenti mill-Ordni Permanenti Nru. 9 – ħin ta' l-interruzzjoni tax-xogħol; u li d- dikjarazzjoni tkun ukoll eżenti mill-Ordni Permanenti Nru. 49 – limiti ta' żmien għad-diskors; u

Illi minkejja kull provvedimenti oħra fl-Ordnijiet Permanenti tal- Kamra u riżoluzzjonijiet oħra approvati mill-Kamra, jekk id- dikjarazzjoni finanzjarja ssir il-Ħamis, sew fil-għodu, kif ukoll fil- għaxija, isir biss xogħol tal-Gvern u l-Aġġornament ma jitteħidx.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi l-mozzjoni kif imressqa u moqrija mill-Viċi Prim Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

MOZZJONI TA' PROĊEDURA LI TIRREGOLA S-SEDUTI DWAR L-ESTIMI ĠENERALI TA' SPIŻA GĦAS-SENA 2000 U L-ESTIMI SUPPLIMENTARI TA' SPIŻA GĦAS-SENA 1999

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi:

Illi minkejja kull provvedimenti oħra fl-Ordnijiet Permanenti tal-Kamra u riżoluzzjonijiet oħra approvati mill-Kamra, dan li ġej għandu jirregola l- proċedura dwar l-Estimi Ġenerali ta' l-Ispiża għas-sena 2000 u dwar l- Estimi Supplimentari ta' l-Ispiża għas-sena 1999.

A. Provvedimenti Ġenerali

Illi jkunu jistgħu jittieħdu aktar minn seba' seduti għall- konsiderazzjoni ta' l-Estimi Ġenerali fil-Kumitat ta' Provvista (Ordni Permanenti Nru. 71 (3) (ċ)).

Illi l-Kamra tista' tiltaqa' fil-għodu fid-9.00 a.m. u fil-għaxija fis-6.00 p.m. fl-istess jum.

Illi matul il-jiem tad-dibattiti dwar l-Estimi Ġenerali 2000, kif ukoll fil-jiem tal-Kumitat ta' Provvista għall-Estimi Ġenerali 2000, u Estimi Supplimentari għas-sena 1999, il-ħin li fih għandha tiltaqa' l- Kamra hu kif ġej:

(i) Jekk il-Kamra tiltaqa' fil-għodu, il-ħin li fih għandha tiltaqa' l- Kamra għandu jkun fid-9.00 a.m. u x-xogħol finanzjarju m'għandux jieħu aktar minn tliet sigħat, imma mistoqsijiet jistgħu jiġu magħmula lill- Ministri sa mhux aktar tard mid-9.30 a.m. u l-ħin ta' l-Aġġornament ma jitteħidx.

(ii) Jekk il-Kamra tiltaqa' fil-għaxija, il-ħin li fih għandha tiltaqa' l- Kamra għandu jkun fis-6.00 p.m. u x-xogħol finanzjarju ma għandux jieħu aktar minn tliet sigħat, imma mistoqsijiet jistgħu jiġu magħmula lill- Ministri sa mhux aktar tard mis-6.30 p.m. u l-ħin ta' l-Aġġornament ma jitteħidx.

Illi l-ħin li jittieħed għal xi sospensjoni waqt id-diskussjonijiet kollha fuq l-Estimi Ġenerali 2000, Kumitat ta' Provvista, Estimi Supplimentari 1999, kif ukoll waqt iż-żewġ approprjazzjonijiet, għandu jiżdied mal-ħin stabbilit għall-interruzzjoni tax-xogħol.

Illi l-Kamra tista' tiltaqa' wkoll il-Ħamis, il-Ġimgħa, u s-Sibt, kemm fil-għodu u fil-għaxija fl-istess jum.

Illi meta l-Kamra tiltaqa' nhar ta' Ħamis, kemm fil-għodu fid-9.00 a.m., u fil-għaxija fis-6.00 p.m., isir biss xogħol tal-Gvern.

Illi fis-seduti kollha li għandhom x'jaqsmu ma' l-Estimi Ġenerali 2000 jew l-Estimi Supplimentari 1999, jista' jsir xogħol ieħor tal-Gvern, inklużi mozzjonijiet u riżoluzzjonijiet, kif ikun jidher fuq l-Aġenda, wara li jispiċċa x-xogħol finanzjarju fil-ħin ta' l-interruzzjoni tax- xogħol u wara li jgħaddi x-xogħol kollu li jkun jidher fuq l-Aġenda, jitressaq l-Aġġornament u l-ħin ta' l-Aġġornament ma jitteħidx.

B. Estimi Ġenerali 2000

Illi jkun hemm żewġ seduti fuq il-mozzjoni biex il-Kamra tmur f'Kumitat ta' Provvista għas-sena 2000; u l-ewwel seduta minn dawn tkun għall-Oppożizzjoni, waqt li t-tieni waħda tkun għall-Gvern; u ż-żewġ seduti jkunu eżenti mil-limiti ta' ħin għad-diskorsi (Ordni Permanenti Nru. 49).

Il-ħin ta' l-interruzzjoni tax-xogħol ta' dawn iż-żewġ seduti jkun fil-11.30 a.m. jekk il-Kamra tiltaqa' fil-għodu u fit-8.30 p.m. jekk tiltaqa' fil-għaxija u l-ewwel votazzjoni tittieħed ħames minuti wara li tintalab, waqt li l-votazzjonijiet l-oħra kollha li jistgħu jintalbu jittieħdu immedjatament wara.

Il-ħin ta' l-Aġġornament ta' dawn is- Seduti ma jitteħidx.

Illi fis-seduti mħollija għall-Kumitat ta' Provvista għas-sena 2000, il-ħin ta' l-interruzzjoni tax-xogħol, rigward ix-xogħol finanzjarju jkun fin-12.30 p.m. kull meta l-Kamra tiltaqa' fil-għodu u fid-9.30 p.m. kull meta l-Kamra tiltaqa' fil-għaxija; u li f'dawn is-seduti l-ħin ta' l- Aġġornament ma jitteħidx.

Illi fil-jiem tal-Kumitat ta' Provvista:-

(i) Kull Ministru jressaq ir-Riżoluzzjonijiet tiegħu fil-Kumitat fil-bidu tad-diskussjoni dwarhom; u mbagħad il-ħin disponibbli għad-diskussjoni jinqasam indaqs bejn Gvern u Oppożizzjoni bl-aħħar nofs għall-Gvern;

(ii) Fil-ħin ta' l-interruzzjoni tax-xogħol finanzjarju, il-President tal- Kumitati jqiegħed għall-vot mingħajr diskussjoni l-mistoqsija fuq il- voti ta' l-estimi kif jidhru fuq l-Aġenda, u fuq l-emendi li jista' jkun hemm għalihom:

Iżda Ministru jista' jressaq emendi li jitqiegħdu għall-vot mingħajr diskussjoni; u Ministru jista' wkoll jitlob il-konsiderazzjoni mill-ġdid fil-Kumitat dwar emendi proposti minnu, u f'dan il-każ dawn l-emendi jitqiegħdu għall-vot mingħajr diskussjoni;

(iii) Il-votazzjonijiet kollha li jistgħu jintalbu jittieħdu x'ħin tispiċċa d-diskussjoni; u l-ewwel votazzjoni tittieħed ħames minuti wara li tintalab fil-ħin ta' l-interruzzjoni tax-xogħol, waqt li l- votazzjonijiet l-oħra, jekk ikun hemm, jittieħdu immedjatament warajha.

Illi l-voti fil-Kumitat ta' Provvista jistgħu jittieħdu għad- diskussjoni mhux fl-ordni u fid-dati kif jidhru hawn taħt u iktar minn voti ta' Ministeru wieħed jistgħu jiġu diskussi f'seduta waħda.

Illi matul il-perjodu li fih ikunu qed isiru s-seduti kollha li għandhom x'jaqsmu ma' l-Estimi Ġenerali 2000 jew l-Estimi Supplimentari 1999, il-Kamra tista' tiltaqa' wkoll biex isir xogħol ieħor tal-Gvern, inklużi mozzjonijiet u riżoluzzjonijiet, kif ikun jidher fuq l-Aġenda.

DISKORS BUDGET It-Tnejn, 22 ta' Novembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

RISPOSTA MILL-KAP TA' L-OPPOŻIZZJONI It-Tnejn, 29 ta' Novembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

RISPOSTA MILL-PRIM MINISTRU L-Erbgħa, 1 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

L-EWWEL JUM MINISTERU TAL-FINANZI Il-Ħamis, 2 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

IT-TIENI JUM MINISTERU GĦALL-EDUKAZZJONI Il-Ħamis, 2 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

IT-TIELET JUM MINISTERU GĦALL-POLITIKA SOĊJALI Il-Ġimgħa, 3 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m. U Il-Ġimgħa, 3 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

IR-RABA' JUM MINISTERU GĦALL-AGRIKOLTURA U SAJD It-Tnejn, 6 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

IL-ĦAMES JUM MINISTERU GĦAS-SAĦĦA It-Tnejn, 6 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

IS-SITT JUM MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI It-Tlieta, 7 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m It-Tlieta, 7 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

IS-SEBA' JUM MINISTERU GĦALL-AMBJENT Il-Ħamis, 9 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

IT-TMIEN JUM MINISTERU GĦAT-TRASPORT U KOMUNIKAZZJONI It-Tlieta, 14 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

ID-DISA' JUM MINISTERU GĦAT-TURIŻMU It-Tlieta, 14 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

L-GĦAXAR JUM MINISTERU GĦAL GĦAWDEX L-Erbgħa, 15 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

IL-ĦDAX-IL JUM MINISTERU GĦALL-AFFARIJIET BARRANIN L-Erbgħa, 15 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

IT-TNAX-IL JUM MINISTERU TA' L-INTERN Il-Ħamis, 16 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

IT-TLETTAX-IL JUM MINISTERU TAL-ĠUSTIZZJA U GVERN LOKALI Il-Ħamis, 16 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

L-ERBATAX-IL JUM UFFIĊĊJU TAL-PRIM MINISTRU Il-Ġimgħa, 17 ta' Diċembru, 1999 Fid-9.30 a.m.

IL-ĦMISTAX-IL JUM APPROPRJAZZJONI Il-Ġimgħa, 17 ta' Diċembru, 1999 Fis-6.30 p.m.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi l-mozzjoni kif imressqa u moqrija mill-Viċi Prim Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITA'

EQUAL OPPORTUNITIES (PERSONS WITH DISABILITY) BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mill-15 ta' Novembru, 1999.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: L-Onor.

Michael Farrugia huwa in possession.

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Mr Speaker, nhar it-Tnejn kont qed nitkellem dwar dawk il-persuni li jweġġgħu fuq il-post tax-xogħol u jispiċċaw b'xi forma ta' diżabilita'.

Issa rrid ngħid jekk il-gvern jaġixxi b'mod li ma tantx ikun qed jibgħat messaġġi tajbin lis-settur privat, allura inutli li noqogħdu ngħidu kemm huwa importanti li s-settur tal-privat jagħti s-sehem tiegħu ħalli l-persuni b'diżabilita' jiġu integrati fid-dinja tax-xogħol.

Huwa importanti li nitkellmu fuq it-transizzjoni li jgħaddu minnha l- persuni b'diżabilita' minn meta jkunu l-iskola u mbagħad jibdew jitħarrġu biex ikunu jistgħu jidħlu fid-dinja tax-xogħol.

Ħafna drabi nsibu li minkejja li jista' jkollna liġijiet illi jirregolaw anke avviżi ta' mpjiegi li jidhru fil-ġurnali u kif ukoll f'postijiet oħrajn, wisq nibża' li meta niġu għar-realta' u jsiru l-interviews neċessarji, il-persuni b'diżabilita' li jkunu applikaw jitwarrbu għaliex forsi min ikun se jimpjegahom jaħseb li ma jkunux kapaċi jlaħħqu mal-pass illi jkun mistenni minnhom.

Jista' jkun ukoll li l-kumpannija ma tkunx lesta li tagħmel ċertu nfiq biex l-apparat li jkollha jkun jista' jintuża minn persuna b'diżabilita'.

Dawn huma affarijiet insensittivi pero' huma affarijiet li jiġru.

U hawnhekk nixtieq niġi għall-kwestjoni ta' l- aċċessibilita'.

Ħafna drabi nħobbu nitkellmu fuq l-aċċessibilita' għall- persuni b'diżabilita' fejn jidħol it-trasport pubbliku pero' naħseb li nagħmlu tajjeb jekk nelaboraw iktar fuq l-aċċessibilita' għall-persuni b'diżabilita' f'postijiet pubbliċi.

Sfortunatament il-postijiet pubbliċi li nbnew anke f'dawn l-aħħar snin dejjem kellhom din il-problema u hawnhekk nixtieq insemmi b'mod partikolari l-bini ta' l-isptar il-ġdid f'Tal-Qroqq.

Ftit taż-żmien ilu għamilt mistoqsija - u hawnhekk irrid nagħmilha ċara li m'iniex se nitkellem fl-interess nazzjonali u mil-lat politiku - fejn tlabt li l-pjanti ta' l-isptar f'Tal-Qroqq jitpoġġew fuq il-Mejda tal- Kamra ħalli kulħadd ikun jista' jarahom u anke jien, li forsi m'iniex daqshekk espert fil-bini, inkun nista' nitlob pariri ta' persuni tekniċi.

Imma jiddispjaċini ngħid li mill-pjanti li rnexxieli nara s'issa partijiet mill-isptar lanqas għandhom toilets illi huma aċċessibbli għall- persuni b'diżabilita'.

Issa ta' min ifakkar li fi sptar se jkollok numru ta' persuni li jagħmlu użu minn wheelchair pero' t-toilets m'humiex imfasslin b'mod li joffru spazju biżżejjed biex persuna b'diżabilita' tkun tista' timmanipula wheelchair.

Qed niġbed l-attenzjoni dwar dan in-nuqqas la bħala kritika għall-gvern u lanqas bħala kritika għad-disinjaturi li hemm issa li ngħataw direct order biex jagħmlu l-isptar f'Tal-Qroqq minflok dawk illi kienu rebħu d-disinji ta' l-isptar b'tender bl-iktar mod trasparenti mingħajr indħil politiku u mhux bħalma sar issa b'indħil minn tliet ministri!

Huwa importanti li meta jkunu qed jiġu disinjati dawn it-tip ta' pjanti l-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' tinżamm informata l-ħin kollu.

Fil-fatt meta jien kont responsabbli mill-qasam tas-saħħa kont wegħidt lill-kummissjoni li qabel ma l-pjanti jintbagħtu għall- approvazzjoni tal-planning authority, tiġi murija l-pjanti kollha u jittieħdu l-pariri kollha tagħha ħalli l-aċċessibilita' għall-persuni b'diżabilita' tkun assigurata.

Jien kont għamilt pressjoni fuq id- disinjaturi ta' Norman & Dawburn illi kull parti ta' l-isptar trid tkun aċċessibbli billi anke l-bibien ikunu wesgħin biżżejjed biex persuna tgħaddi b'wheelchair, il-kmamar ikunu kbar biżżejjed biex wieħed ikun jista' jagħmel il-movimenti neċessarji anke jekk ikollu wheelchair u t- toilets ikunu aċċessibbli kemm għal tfal żgħar u kif ukoll għall-adulti.

Irridu nżommu f'moħħna li l-bini ta' dan l-isptar se jolqot lill-poplu kollu kemm hu u ma jagħmilx sens li noqogħdu nirranġaw l-iżbalji li jkunu saru meta għad hemm iċ-ċans li jiġu rranġati issa.

Mr Speaker, jien informat li għal ċerti proġetti ta' postijiet pubbliċi, bħalma huma ċ-ċentri tal-kunsilli lokali, li għadhom fi stadju ta' disinn m'humiex qed jiġu allokati fondi biex isir lift minħabba l-ispiża nvoluta.

Huwa importanti ħafna li meta jkunu qed jiġi proġettati ċ-ċentri tal- kunsilli lokali nżommu f'moħħna li dawn iridu jkunu aċċessibbli għall- persuni b'diżabilita' għaliex inkella nkunu qed nimpedixxu lill-persuni b'diżabilita', b'mod partikolari dawk li għandhom diżabilita' fiżika, kemm milli jagħtu sehemhom fil-kunsill u kif ukoll milli jiġu impjegati fl- istess kunsill.

Mr Speaker, nafu biżżejjed kemm in-nuqqas ta' aċċessibilita' joħloq problemi għall-persuni b'diżabilita' u nista' nibda billi nsemmi dan il-Parlament stess.

Minkejja li t-taraġ biex wieħed jasal għal dan il-Parlament huwa pjuttost baxx ħafna, xorta waħda huwa impossibbli għall-persuna b'wheelchair li tasal f'dan il-post jekk ma jkollhiex l-għajnuna ta' ħaddieħor.

Jien nemmen li l-ewwel eżempju għandu jingħata mill-gvern stess u mbagħad għandhom ikunu l-korporazzjonijiet li jaqgħu taħt il-gvern u l-kunsilli lokali li jsegwu dan l-eżempju.

Inutli li l-gvern joqgħod jippriedka b'ħafna kliem sabiħ dwar il-bżonn li jingħata iktar spazju lill-persuni b'diżabilita' jekk ma jkunx hu stess li jattwa dak li jippriedka għaliex f'dak il-każ ikun qed jibgħat messaġġi negattivi lil setturi oħra.

Mr Speaker, niftakar li f'laqgħa li kienet saret f'Diċembru ta' l-1998 f'Kastilja bejn il-Prim Ministru ta' dak inhar, l-Onor.

Alfred Sant u l- kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' kienet issemmiet il- preokuppazzjoni ta' dawk il-ġenituri li ma kenux jafu x'se jiġri minn uliedhom meta jiġu neqsin huma għaliex ma jkun hemm ħadd mill-familja tagħhom li jkun lest li jieħu ħsieb uliedhom.

Jien naqbel li l-persuni b'diżabilita' għandna nħalluhom fil-komunita' fejn ikunu għexu u fl-istess ambjent fejn ikunu trabbew u naqbel ukoll li għandna nagħtu xi forma ta' għajnuna lil dawk il-persuni li jkunu qegħdin jieħdu ħsieb li persuni b'diżabilita' jibqgħu jinżammu fil-komunita' pero' rridu naħsbu wkoll f'dawk il-persuni b'diżabilita' li għandhom inqas minn 60 sena u m'għandhomx min jieħu ħsiebhom.

Mr Speaker, il-Knisja flimkien ma' ċerti għaqdiet volontarji ħadmet ħafna f'dan il-qasam billi waqfet ċentri żgħar fil-komunita' li jilqgħu fihom persuni b'diżabilita'.

Pero' ma nistax naċċetta li xi ħadd jiġi f'dan il- parlament u jgħid illi qed jistenna illi iktar gruppi volontarji jiftħu dawn it-tipi ta' djar żgħar fil-komunita' meta l-gvern qed jibqa' pass lura milli jagħmel dak li għandu jagħmel.

Għaliex qed ngħid dawn l- affarijiet?

Għaliex m'huwiex sewwa li persuni b'diżabilita' mentali li għandhom inqas minn 60 sena u m'għandhom lil ħadd min jieħu ħsiebhom jispiċċaw fl-Isptar Monte Carmeli.

Kif kulħadd jaf dan l-isptar huwa intenzjonat biex jikkura l-mard mentali u mhux biex jospita fih persuni b'diżabilita' mentali.

Riċentement kont l-Isptar San Vincenz de Paule u ltqajt ma' persuna b'diżabilita' li għandha inqas minn 60 sena li spiċċat f'din ir-residenza għall-anzjani għaliex il-familjari tiegħu ma jistgħux jikkowpjaw mal- problema tagħha.

Huwa veru li l-Isptar San Vincenz de Paule jilqa' fih numru konsiderevoli ta' persuni b'diżabilita' pero' d-diżabilita' ta' dawn il-persuni ġiet fuqhom kawża ta' l-anzjanita' jew minħabba mard li ħakimhom minħabba l-eta' tagħhom imma żgur li l-ambjent ta' dan l-isptar m'huwiex ideali għall-persuni b'diżabilita' li għandhom inqas minn 60 sena.

Ħafna drabi ma rridux nagħtu kas id-diskors li jsir minn ċertu nies li jkunu iktar moħħhom biex jintgħoġbu mal-ministru tal-ġurnata milli jgħidu verament x'ikun qed jiġri fl-isptarijiet tagħna.

Fil-fatt jien nixtieq inkun naf x'se jiġri mill-Isptar San Luqa wara li jsir il-moviment kollu tal-pazjenti u tas-settur kollu tas-saħħa għall-isptar il-ġdid f'Tal-Qroqq.

Fi żmienna aħna konna qed naħdmu biex wara li jinfetaħ l-isptar il-ġdid, parti mill-Isptar San Luqa jintuża biex jilqa' fih dawk il-persuni b'diżabilita' li ma jkollhomx min jieħu ħsiebhom wara l-mewt tal-ġenituri tagħhom u b'dan il-mod konna se nserrħu moħħ dawk il-ġenituri li huma preokkupati x'se jiġri minn uliedhom b'diżabilita' wara li jiġu neqsin huma.

Nerġa' nirripeti li filwaqt li naqbel li għandna nżommu l-persuni b'diżabilita' fil-komunita' fejn ikunu trabbew jew fi djar żgħar fil- komunita' nemmen ukoll li rridu noffru alternattiva għal dawk il-persuni b'diżabilita' li jew ma nkunux nistgħu nżommuhom fil-komunita' jew inkella ma jkunx hemm min jieħu ħsiebhom.

Fil-fatt il-gvern Laburista preċedenti kien diġa' qiegħed jaħseb biex ftit għexieren ta' persuni b'diżabilita' li ma jkollhomx iktar min jieħu ħsiebhom jibdew jinżammu f'parti mill-Isptar San Luqa meta jinfetaħ l-isptar il-ġdid u din is-sezzjoni tkun komplimentari wkoll għal Dar il-Kaptan.

Mr Speaker, taħt l-amministrazzjoni preċedenti Laburista t-tliet ministri responsabbli mis-saħħa, mill-edukazzjoni u mis-social welfare f'pajjiżna flimkien bdejna naraw kif nistgħu nintegraw dawn it-tliet setturi flimkien u bdejna nevalwaw x'għandna f'pajjiżna, x'nistgħu nbiddlu u x'nistgħu nameljoraw - u hawnhekk irrid nagħmel parentesi żgħira u ngħid li konna qed nitkellmu fuq livell ministerjali mhux għaliex ma konniex nafdaw lid-dipartimenti imma għaliex konna nemmnu illi bl-involviment tal- ministri kien hemm iktar ċans illi ngħaġġlu fl-affarijiet li ridna nagħmlu - ħalli nkunu nistgħu nimxu 'l quddiem għaliex konna nemmnu li m'huwiex biżżejjed li jkollok liġi li tolqot il-persuni b'diżabilita' imma aħna ridna li nimplimentaw dak li konna qed nipproponu.

Fil-fatt aħna konna qed nħarsu lejn is-CDAU fl-Isptar San Luqa għaliex ridna li l- ġenituri ta' dawn it-tfal ikunu nvoluti u jingħataw iktar say f'dak li kien qiegħed isir.

Pero' kont sorpriż bir-risposta li ta l-ministru tas- saħħa għall-mistoqsija parlamentari numru 4938 meta qal li l-ġenituri jkunu konfużi u mbeżża' jekk jiltaqgħu mat-team professjonali li jkun qed jiddiskuti lil uliedhom madwar mejda!

Il-ministru tas-saħħa fir-risposta tiegħu kien qal ukoll li l-konsulent tat-tfal inkarigat mis-CDAU, li suppost ikun jifforma parti mit-team professjonali, jiltaqa' mal-ġenituri biex jiddiskuti magħhom ir-riżultati.

Pero' jiddispjaċini ngħid li ħafna drabi dawn ir-riżultati jkunu fait accompli u l-ġenituri ftit li xejn jingħataw iċ-ċans li jiddiskutu l-problema ta' wliedhom mat-team professjonali.

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, niġbidlek l-attenzjoni li skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi biex tkompli tinstema'.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nipproponi li jkompli jinstema'.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nissekonda.

MR SPEAKER: Hawn talba biex l-Onor.

Farrugia jkompli jitkellem.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u lill-Kamra kollha għal din l-estensjoni.

Il-ministru fir-risposta tiegħu qalilna li l-ġenituri jingħataw summary tal-proċeduri u tar- rakkomandazzjonijiet.

Dan ifisser li kollox kien ikun lest.

Pero' l- ġenituri m'humiex kuntenti b'din is-sitwazzjoni għaliex huma jridu jiddiskutu l-problemi ta' uliedhom mat-team professjonali.

Il-Ministru Deguara kompla jgħid li l-ġenituri jkunu iktar kalmi meta jiddiskutu l- problema ta' wliedhom ma' persuna waħda.

Jiddispjaċini ngħid illi l- ġenituri qed ikunu inqas kalmi meta ma jkunux jafu x'ġie diskuss mit-team professjonali għaliex jista' l-każ li fir-rapporti li jkunu qed isiru ma jkunux qed jintqalu l-affarijiet eżatti u ċerti mistoqsijiet m'għandhomx isiru lill-konsulent tal-persuna b'diżabilita' imma għandhom jsiru direttament lill-ġenituri li qed jgħixu ħafna mill-ħin tal-ġurnata mal- persuna b'diżabilita'.

Jien inħoss li l-ġenituri ta' dawn it-tfal b'diżabilita' għandhom ikunu nvoluti iktar fis-CDAU.

Fi żmienna kienu qed jiġi evalwati numru ta' mistoqsijiet li kienu qed isiru għaliex ma ridniex li nħalluhom għaddejjin imma ridna li jiġu ttekkiljati b'mod ħolistiku.

U hawnhekk nixtieq nagħmel xi mistoqsijiet: Is-CDAU qed jilħaq l-iskop li għalih twaqqaf?

Hemm kordinament bejn is- setturi kollha?

Għaliex il-ġenituri ta' persuni b'diżabilita' m'humiex qed iħossuhom involuti biżżejjed u m'humiex qed iħossuhom assigurati mis- servizz li qed jingħataw hawn Malta tant li f'ħafna każi qed isiefru lil uliedhom barra minn Malta?

Sfortunatament kellna każijiet ta' persuni li filwaqt li d-dijanjożi hawn Malta kienet tgħid li għandhom diżabilita' mentali kawża ta' marda partikolari, meta saret evalwazzjoni proprja - m'iniex qed ngħid li meta siefru barra minn Malta ma sarux żbalji wkoll għaliex kien hemm każijiet fejn l-iżball li sar Malta reġa' sar barra minn Malta wkoll - minn konsulent barrani li ġie jevalwa xi tfal Maltin sab illi din id-diżabilita' mentali li kienet qed tirriżulta wkoll f'diżabilita' fiżika ma kenitx kawża ta' xi ħaġa li ġara fil-proċess tat- twelid meta kien hemm nuqqas ta' ossiġenu illi wassal għal diżabilita' mentali, imma sab illi l-problema kienet fis-sistema ta' l-enzymes.

Mr Speaker, l-enzymes huma sustanzi fil-ġisem illi jkissru l-ikel li jkun għaddej fis-sistema tal-pajpijiet ta' l-istonku.

Issa meta dawn it- tfal jieklu l-ikel normali li nieklu aħna ma jkunux sodi fuq saqajhom, il- muskoli tagħhom ikunu mitluqin, ikollhom ċertu riġidita' f'għonqhom u l-mod kif jiżviluppaw ikun bil-mod ħafna.

Jiġifieri kulma riedu dawn it-tfal kienet bidla fl-ikel li kienu jieklu.

Kieku l-ġenituri ma baqgħux jippersistu ħalli jaraw verament jekk id-diżabilita' tat-tifel jew tat- tifla tagħhom kenitx kif kien irriżulta mid-dijanjożi li saret hawn Malta u anke barra minn Malta, kieku dawn it-tfal kienu jispiċċaw b'xi forma ta' diżabilita'.

U hawnhekk nixtieq nistaqsi: Illum il-ġurnata l-ġenituri għadhom kuntenti bl-assessments li qegħdin isiru?

Id-drittijiet tal- ġenituri huma mħarsa fejn tidħol il-kura medika ta' wliedhom?

Naħseb li jkun tajjeb jekk nistaqsu lill-ġenituri jekk iħossux li huma kkonsultati biżżejjed fid-deċiżjonijiet li jittieħdu fil-konfront ta' wliedhom.

Mr Speaker, qed nagħmel dawn il-mistoqsijiet mhux bħala kritika imma għaliex inħoss li hemm bżonn ta' iktar żvilupp ħalli l-persuni b'diżabilita' jkunu jistgħu jimxu iktar 'il quddiem.

Nispera li la issa u lanqas fl- istadju ta' Kumitat ma tittieħed xi deċiżjoni li b'xi mod jew ieħor tkun qed iddgħajjef din il-liġi.

Niftakar illi waħda mill-enfasi li kienet qed issir meta konna qed niddiskutu l-bini taċ-ċentru nazzjonali tal-Partit Laburista kienet li dan il-bini ried ikun aċċessibbli għal kulħadd.

Fil-fatt kien hemm okkażjonijiet fejn persuni b'diżabilita' kellhom l-opportunita' li jattendu ċ-ċentru nazzjonali ħalli jkunu jistgħu jipparteċipaw fid-diskussjonijiet li kienu jkunu għaddejjin, b'mod partikolari dawk li kienu jolqtu persuni b'diżabilita'.

Jien naħseb illi r-rispons min-naħa tal-persuni b'diżabilita' kien pożittiv minħabba l-aċċessibilita' għal dan il-bini.

Filwaqt li ma neskludix li f'ċerti każijiet l-expectations jistgħu jkunu kbar ħafna imma żgur illi ċerti expectations jistgħu jintlaqgħu u għalhekk aħna minn din in-naħa se nagħmlu minn kollox biex nagħtu s-support kollu neċessarju lill-persuni b'diżabilita'.

Mr Speaker, xi wħud mill-membri tan-naħa tal-gvern interpretaw din il- liġi bħala xi pass kbir 'il quddiem u li qed nagħmlu xi ħaġa ġdida f'pajjiżna għall-ġid tal-persuni b'diżabilita'.

Kieku kelli noqgħod ngħid x'għamel il-Partit Laburista għall-persuni b'diżabilita', kemm għal dawk li twieldu b'xi forma ta' diżabilita' u kif ukoll għal dawk li spiċċaw b'xi forma ta' diżabilita' kawża ta' xi marda li ħakmithom jew wara xi inċident li kellhom, kieku nieħu s-seduta kollha ta' dalgħodu biex nispjega l- evoluzzjoni li saret tul l-aħħar għexieren ta' snin.

Mr Speaker, nittama li fl-istadju tal-Kumitat ikollna diskussjoni verament interessanti u nawgura li dak li qed niddiskutu hawnhekk bħala għajnuna għall-persuni b'diżabilita' jiġi implimentat.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Bonnici.

ONOR.

MICHAEL BONNICI: Mr Speaker, irrid nibda d-diskors tiegħi billi ngħid li proprju permezz ta' din il-liġi qegħdin nikkonsolidaw il-ħafna proposti li ilhom isiru matul iż-żmenijiet.

Jekk wieħed iqis is-servizzi li jingħataw lill-persuni b'diżabilita' kemm mill-gvern u kif ukoll minn diversi għaqdiet wieħed ċertament ma jistax jgħid li l-persuni b'diżabilita' huma b'xi mod emarġinati.

Fil-fatt matul iż-żmenijiet ingħataw diversi benefiċċji soċjali lill- persuni b'diżabilita' u servizzi oħra fosthom għajnuniet permezz ta' l- iskemi maħruġa mill-awtorita' tad-djar, is-servizz lil min ibati mill- inkontinenza, is-servizz tat-telecare - ma rridx inkun politiku imma rrid ngħid li dawn is-servizzi ġew introdotti fi żmien gvern Nazzjonalista - is-servizz tan-nurse fil-komunita' li mhux biss tagħti servizz mediku imma hija anke ta' kumpannija għal dawn in-nies, is-servizz ta' handyman li huwa ta' għajnuna kbira għal dawk il-persuni b'diżabilita' li ma jistgħux jagħmlu ċerti affarijiet li jkun hemm bżonn isiru fid-dar u s-servizz tal- meals on wheels li huwa ta' għajnuna kbira għal dawk li għandhomx min isajrilhom l-ikla ta' nofsinhar jew ta' filgħaxija.

Imma jien nixtieq niffoka d-diskors tiegħi fuq l-edukazzjoni u l-impjiegi allavolja kien hawn diversi membri li tkellmu dwar dawn iż-żewġ oqsma.

L-ewwelnett ma rridux ninsew li għalkemm il-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' ilha mwaqqfa mill-1988 u kienet taqa' taħt il-kappa tad-dipartiment għas-sigurta' soċjali, issa permezz ta' din il-liġi se tingħata status legali u se jkun il-prim ministru li jinnomina lill-persuni li se jirrappreżentaw lill-persuni b'diżabilita' fuq din il-kummissjoni.

Meta ħarġet l-ewwel darba l-white paper fuq din il-liġi saru ħafna kummenti dwar l-impjiegi għall-persuni b'diżabilita' li ta' min jikkonsidrahom.

Per eżempju, wieħed minn dawn il-kummenti kien jgħid hekk:

"Ħafna persuni b'diżabilita' jsibuha diffiċli biex jaħdmu ġimgħa sħiħa.

Jekk huma jaħdmu part-time huma jridu joqogħdu attenti li l- qliegħ tagħhom ma jaqbiżx l-ammont tal-pensjoni għaliex jekk jiġri hekk il-pensjoni titnaqqas skond l-ammont extra.".

Fil-fatt din hija l-istess problema li tinħoloq meta tkun qed tingħata għajnuna soċjali lin-nisa romol.

Jien nifhem li kultant ġurnata xogħol tkun twila wisq għal persuna b'diżabilita' speċjalment jekk din il-persuna ma tkunx tista' tiċċaqlaq pero' nemmen li jekk tingħata ċ-ċans li taħdem fuq bażi ta' part-time tkun tista' tagħti kontribut aħjar.

U hawnhekk nixtieq insemmi lil dawk il-persuni li jispiċċaw b'xi diżabilita' minħabba xi inċident fuq il-post tax-xogħol u konsegwenza ta' dan l-inċident ma jkunux jistgħu jkomplu jaqdu dmirhom kif kienu jagħmlu qabel.

Fil-fatt nixtieq nuri l-apprezzament tiegħi għal dawk il-posters kbar li qed jitwaħħlu dwar il-korrimenti fuq il-post tax-xogħol għaliex kif jgħidu huma stess "darba tiġik ħażina".

Sfortunatament din is-sena kellna ħafna diżgrazzji fatali fuq il-postijiet tax-xogħol u għalhekk huwa importanti li kulħadd joqgħod attent li ma jkorrix fuq il-post tax-xogħol.

Pero' l- employers għandhom jaraw ukoll li safejn ikun possibbli jinstab xi xogħol ieħor fl-istess entita' jew fabbrika għal dawk li jkunu korrew fuq il-post tax-xogħol għaliex dik il-persuna tkun laħqet drat lil sħabha tax-xogħol u allura tkun iktar kuntenta li ma jkollhiex għalfejn terġa' tibda kollox mill-bidu.

F'din il-white paper kien hemm min ikkummenta wkoll li din il- leġislazzjoni se żżid piż fuq l-industrija billi tesiġi li persuni b'diżabilita' jiġu mpjegati mingħajr ma taħseb għal provvedimenti oħra biex inaqqsu l-iżbilanċ li se ġġib magħha din il-leġislazzjoni.

Jien ma naqbilx ma' dan il-kumment, Mr Speaker.

Huwa veru li biex ikun hemm is- safety fuq il-postijiet tax-xogħol l-employers jridu jipprovdu safety shoes, ingwanti, arja kondizzjonata, eċċ., u dan kollu jinvolvi nfiq ta' flus pero' sabiex persuna b'diżabilita' tkun tista' tiġi integrata ma' ħaddiema oħra ma jinvolvix infiq ta' flus żejda imma kulma jkun jeħtieġ ikun li forsi xi makkinarju jitbaxxa jew jogħla ħalli l-persuna b'diżabilita' tkun tista' taħdem aħjar.

Barra minn hekk, ma naħsibx li employer se jkollu jidħol f'xi piż finanzjarju jekk isib impjieg differenti lil dik il-persuna li tkun korriet fuq il-post tax-xogħol stess!

Persuna oħra kkummentat li:

"Il-white paper ma titkellimx dwar x'isir minn impjegati li jiżviluppaw diżabilita` wara li jkunu ilhom għal ħafna żmien jaħdmu ma' kumpannija.

F'każijiet bħal dawn l-impjegat sikwit jintalab li jitlaq mill-impjieg tiegħu u jfittex xogħol ieħor.".

Mr Speaker, din hija enabling law u għalhekk il-ministru jista' joħroġ regolamenti wara konsultazzjonijiet mal-kummissjoni u ma' diversi entitajiet oħra li jistabbilixxu li, safejn ikun possibbli, dak l-individwu li jkun korra fuq il-post tax-xogħol jista' jerġa' jiġi mpjegat f'dik il- kumpannija.

Issa ħalli niġi għall-qasam ta' l-edukazzjoni.

Kif kulħadd jaf, f'pajjiżna għandna diversi skejjel għall-persuni b'diżabilita' pero' kif jixhed anke l-istess titlu tal-liġi, il-persuni b'diżabilita' għandhom ikollhom opportunitajiet indaqs u biex dan il- konċett iseħħ il-persuni b'diżabilita' jridu jiġu integrati ma' tfal oħra hekk imsejħa normali.

Jien nifhem li jrid ikun hemm skejjel speċjali għall- persuni neqsin mid-dawl jew persuni neqsin mis-smigħ imma safejn ikun possibbli persuni b'diżabilita' fiżika għandhom jiġu integrati fi skejjel ma' tfal oħra.

Dan ma japplikax biss għal tfal b'diżabilita' għaliex illum il-ġurnata l-edukazzjoni nfetħet għal kulħadd u allura anke persuni adulti b'diżabilita' għandhom jiġu integrati ma' persuni oħra biex jimxu 'l quddiem fl-edukazzjoni tagħhom.

Kumment ieħor li sar fil-white paper kien jgħid li meta t-tfal b'diżabilita' jiġu inklużi fi skejjel regolari dan jista' joħloq xi problemi.

Pero' l-persuna li għamlet dan il-kumment saħqet ukoll li dawn m'humiex problemi li ma jistgħux jiġu megħluba.

Fil-fatt jien naqbel ma' dan l-aħħar kumment għaliex ċerti skejjel jistgħu jadattaw ruħhom biex tfal b'diżabilita' jiġu integrati ma' tfal oħra fi klassijiet regolari.

Persuna oħra qalet li hawn nuqqas serju ta' riżorsi umani biex jgħinu studenti b'diżabilita' u nnotat kemm hu diffiċli li ssib facilitators imħarrġa tajjeb biex jagħtu support lill-istudenti b'diżabilita'.

Sfortunatament in- numru ta' nies li qed jidħlu għall-korsijiet ta' facilitators m'huwiex biżżejjed.

Jien nappella lil min irid jidħol fid-dinja tax-xogħol biex jidħol ukoll għal dan it-tip ta' xogħol għaliex jagħti sodisfazzjon kbir lil min jagħmlu.

Il-gvern u s-settur privat iħallsu flejjes kbar biex jimpjegaw il-facilitators pero' huwa importanti ħafna li jkun hawn min jikkontribwixxi b'mod volontarju biex jgħin lil dawn il-persuni b'diżabilita'.

Kumment ieħor li sar fil-white paper kien jgħid hekk:

"Fl-opinjoni tiegħi, in-numru ta' tfal fi klassi fejn ikun hemm tifel jew tifla b'diżabilita' għandu jkun inqas min-numru ta' studenti fi klassi fejn ma jkunx hemm tfal b'diżabilita'.".

Jien naħseb li dan huwa punt validu ħafna għaliex l-attenzjoni ta' dak in- numru ta' studenti li jonqsu mill-klassi tkun tista' tingħata lil dawn it-tfal.

Kumment ieħor kien jgħid hekk:

"Tfal b'abbiltajiet differenti, inkluż tfal b'diżabilita', isibu ruħhom fl-istess klassijiet għall-ewwel erba' snin ta' l-iskola primarja.

L-eżerċizzju ta' għażla jibda jsir f'year 5 u year 6.

Dan joħloq kategoriji negattivi, bħalma huma dawk ta' min hu injorant jew ma jridx jistudja u kategorija ta' studenti b'diżabilita' li ma jkunux jistgħu jlaħħqu mal-piż tax-xogħol kollu ta' l-iskola.".

Dan huwa punt tajjeb ħafna.

Jien nemmen li meta jasal il-mument ta' l- istreaming wieħed irid jara l-abilitajiet tal-persuna b'diżabilita' ħalli tkun tista' tingħata l-għajnuna kollha possibbli fl-edukazzjoni tagħha.

Mr Speaker, f'pajjiżna għandna diversi organizzazzjonijiet li jgħinu lill-persuni b'diżabilita', fosthom is-cerebral palsy association, iċ- ċentru għal ħajja iktar indipendenti, id-downs syndrome association, id- dyslexia association u l-għaqda għat-tfal u żgħażagħ neqsin mis-smigħ.

Fl- opinjoni tiegħi, dawn l-għaqdiet kollha għandhom ikunu reġistrati mal- kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' biex la jkun hemm ħela ta' riżorsi umani u lanqas ħela fl-użu ta' premises.

Huwa veru li dawn il- premises jintużaw għal skop nobbli biex jilqgħu fihom persuni b'xi forma ta' diżabilita' pero' ġieli jinfetħu darba jew darbtejn fil-ġimgħa jew inkella xi darbtejn fix-xahar biex issir xi laqgħa.

Jien nemmen li jekk dawn l-għaqdiet kollha jkunu reġistrati mal-kummissjoni almenu wieħed ikun jista' jagħmel użu aħjar mir-riżorsi li għadni kif semmejt.

Mr Speaker, mis-sena d-dieħla l-awtorita' ta' l-ippjanar se tibda tesiġi li biex joħroġ permess għall-bini ta' post pubbliku, sija jekk ikun se jinbena mill-gvern u sija jekk ikun se jinbena mill-privat, dan il-bini jrid ikun aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'.

Jien naqbel ma' din il- ħaġa pero' rridu noqogħdu attenti li ma nesaġerawx.

Qed ngħid hekk għaliex dan l-aħħar kien hemm każ quddiem l-awtorita' ta' l-ippjanar fejn wara li ħareġ il-permess instab li kien hemm klawsola li kienet tgħid li dan il- post ried ikun mgħammar b'faċilitajiet għall-persuni b'diżabilita' u ried ikun aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'.

Pero' meta ġew approvati l- pjanti ma kienx għad hemm il-ħsieb li dan il-post ikun aċċessibbli għall- persuni b'diżabilita'.

Jien ma nistax nifhem kif wara li tlestew il- pjanti u tressqu quddiem l-awtorita' ta' l-ippjanar, ġie deċiż li dan il- post għandu jkun aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'.

Kif diġa' għedt, jien naqbel li l-postijiet pubbliċi, kemm dawk governattivi u kif ukoll dawk privati, għandhom ikunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' pero' għandha tintbagħat ċirkolari lill-periti li tinformahom li mis-sena d-dieħla l-kummissjoni se tinsisti ma' l-awtorita' li tidħol il-klawsola li postijiet pubbliċi jridu jkunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' biex nevitaw ħafna problemi qabel ma joħroġ il-permess.

B'dan il-mod il-periti jkunu jafu li post pubbliku jrid ikun aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' qabel ma jibdew ifasslu l-pjanti.

Jien nagħmel enfasi li din il-ħaġa tingħata importanza għaliex jekk mhux se nittekiljawha minn issa tista' toħloq ħafna diffikultajiet kbar.

Mr Speaker, nixtieq nagħlaq dan l-intervent tiegħi billi nitkellem dwar it-trasport għall-persuni b'diżabilita' għaliex ħafna huma dawk il-ġenituri ta' persuni b'diżabilita' li javviċinaw lilna d-deputati dwar il-problemi li jiltaqgħu magħhom fejn jidħol it-trasport għal uliedhom.

Irridu niftakru li mhux il-ġenituri kollha jaffordjaw li jkollhom karozza adattata biex tgħabbi xi wheelchair u allura meta tfal b'diżabilita' jkunu jridu jmorru l-iskola jiltaqgħu ma' ħafna diffikultajiet peress li t-trasport ma jkunx adattat għall-persuni b'diżabilita'.

Naf li teżisti aġenzija tat- trasport li hija attrezzata biex toffri servizz lill-persuni b'diżabilita' u fil-fatt qed tagħti servizz tajjeb ħafna pero' hemm bżonn li dan it-tip ta' trasport jiżdied għax ma jistgħux ilaħħqu mad-domanda li jkun hemm.

Irridu nifhmu li ċerti ġenituri ta' tfal b'diżabilita' jkunu jridu jmorru għax-xogħol u jkollhom tfal oħra x'jieħdu ħsieb.

Qed issir enfasi biex ix- xarabanks ikunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' pero' jien nemmen li anke l-minibuses, b'mod partikolari dawk li jintużaw għat-trasport ta' l- iskola, għandhom ikunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'. lllum minibus normali kapaċi jġorri 18-il ruħ pero' jekk jitnaqqsu żewġ seats ikun hemm spazju biżżejjed biex titqiegħed wheelchair.

M'iniex qed ngħid li l-minibuses kollha għandhom ikunu attrezzati biex jgħabbu wheelchair imma għallinqas għandu jkun hemm numru ta' minibuses li joffru dan is- servizz lill-persuni b'diżabilita'.

Nagħlaq billi ngħid li bħal kulħadd jien naqbel ma' din il-liġi u nispera li tgħaddi mill-aktar fis possibbli ħalli tibda tiġi implimentata għall-ġid tal-persuni li għandhom xi forma ta' diżabilita'.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Carmelo Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Speaker, jien nixtieq ukoll nagħti l-kontribut żgħir tiegħi għal din il-liġi li qajmet interess kbir fost id-deputati taż- żewġ naħat tal-Kamra.

Jien inħoss li għalkemm din il-liġi se ddum ftit ieħor biex tidħol fis-seħħ pero' naħseb li huwa tajjeb li qed tiġi dibattuta f'dan il-parlament peress li ilna nitkellmu fuqha barra minn dan il-parlament għal diversi snin u issa fl-aħħar waslet quddiem din il-Kamra.

Jien nemmen li l-persuni b'diżabilita' huma għal qalb ħafna minna pero' ma naqbilx li għandna nitkellmu fuqhom b'sentiment ta' ħasra għaliex l- iktar ħaġa importanti hija li nagħmlu xi ħaġa biex dawn il-persuni ma jkun jonqoshom xejn u jkunu jistgħu jgħixu ħajja indipendenti.

Ftit huma dawk l- okkażjonijiet f'dan il-Parlament fejn nitkellmu fuq dan is-suġġett li hemm ħafna affarijiet x'isir fuqu pero' nixtieq nibda d-diskors tiegħi billi ngħid li dak li qed nagħmlu permezz ta' din il-liġi m'għandniex nagħmluh bħala att ta' karita' jew bi pjaċir lill-persuni b'diżabilita' u lill- familjari tagħhom imma għandna nagħmluh sabiex legalment nirrikonoxxu dak li huwa dritt sagrosant ta' persuna b'diżabbilita' li għandha bżonnijiet differenti minn l-hekk imsejħa persuna normali - għax fl-aħħar mill-aħħar in-normalita' wieħed irid jiddeskriviha wkoll.

Jien kważi nasal biex ngħid li domna wisq biex nirrikonoxxu b'liġi d-drittijiet ta' dawn il- persuni pero' issa la wasalna għandna nħarsu 'l quddiem sabiex nieħdu l- massimu li nistgħu minn din il-liġi.

Mr Speaker, m'hemm l-ebda dubju li ż-żewġ naħat tal-Kamra jaqblu ma' l- għanijiet u r-raġunijiet ta' dan l-abbozz ta' liġi.

Fil-fatt gvern Laburista kien ressaq l-Ewwel Qari tiegħu fil-parlament u ħareġ ukoll white paper li fiha saru diversi kummenti interessanti li ta' min jikkonsidrahom meta niġu biex nattwaw il-liġi fil-prattika.

Pero' xi drabi nħoss li meta nkunu qed nitkellmu fuq persuni b'diżabilita' qisna qed nitkellmu fuq persuni li huma segregati mis-soċjeta' tagħna.

Huwa importanti ħafna li nżommu quddiem għajnejna l-ħin kollu li l-persuni b'diżabilita' huma parti integrali mis-soċjeta' tagħna u għalkemm huma persuni li għandhom bżonnijiet differenti u forsi għandhom problemi li forsi mhux kulħadd ikollu huma importanti ħafna fis-soċjeta' Maltija.

Qed ngħid dawn l- affarijiet għaliex jien nemmen li s-soċjeta' tagħna tista' turi kemm hi soċjeta' sħiħa u soċjeta' li tagħti kas minn kemm tkun attenta għall- bżonnijiet tan-nies ta' madwarha, mhux biss ta' persuni b'diżabilita' imma anke ta' persuni oħrajn li jkollhom bżonn l-għajnuna tagħna.

Aħna kemm-il darba niftaħru li aħna poplu li nafu nilqgħu lit-turisti f'pajjiżna u li aħna poplu ġeneruż u nagħtu l-għajnuna tagħna anke lil pajjiżi mbiegħda minna, pero' mbagħad ma rridux nonqsu li ngħinu lil xulxin.

Jien inħoss li jekk is-soċjeta' tagħna tagħti kas bis-serjeta' u tieħu dawk il-passi meħtieġa sabiex ma jkunx hemm diskriminazzjoni kontra dawn il-persuni, is-soċjeta' tagħna tkun iktar kompleta u iktar sħiħa.

Pero' jekk is- soċjeta' tagħna tittraskura persuni li għandhom bżonnijiet u ħteġijiet differenti minn ħaddieħor allura f'dak il-każ nistgħu ngħidu li għandna soċjeta' marida li għandha bżonn il-kura.

Jien nittama li s-soċjeta' tagħna ma tasalx f'din is-sitwazzjoni għalkemm xi kultant nissuspetta li qed noqorbu lejn soċjeta' individwalista fejn kulħadd jaħseb fih innifsu u fejn ftit huma dawk in-nies li jagħtu kas verament is-sena kollha u mhux darba f'sena fi żmien il-Milied meta niġbru l-flus għal min ikun fil- bżonn.

Huwa importanti li nkunu soċjeta' li tkun attenta l-ħin kollu għall-bżonnijiet ta' kull persuna li nsibu fis-soċjeta' tagħna, kemm dawk li għandhom diżabilita' fiżika jew mentali u kif ukoll persuni oħrajn li jkollhom bżonn l-għajnuna tagħna.

Mr Speaker, fil-passat meta kien ikun hemm xi membru fil-familja li jkollu xi diżabilita' kienet titqies bħala xi ħaġa tal-mistħija u allura ħafna drabi dawn il-persuni kienu jinħbew u ma jinħarġux mid-dar.

Pero' llum il-mentalita' nbidlet u rari tiltaqa' ma' każijiet fejn persuna b'diżabilita' tkun qed tiġi segregata fid-dar u maqtugħa mis-soċjeta'.

Dan ma jfissirx li m'għadx fadal x'isir f'dan ir-rigward u fil-fatt illum il-familjari ta' persuni b'diżabilita' u kif ukoll nies oħra li jgħinuhom qed jagħmlu l-almu tagħhom sabiex dawn il-persuni jsibu inqas diffikultajiet biex jibqgħu jifformaw parti mis-soċjeta' tagħna u biex jibqgħu jipparteċipaw fid-diversi oqsma tal-ħajja ta' kuljum, kif fl-aħħar mill-aħħar huwa dritt tagħhom.

Jien ngħid li s-soċjeta' tagħna evolviet f'dan is-sens għaliex fejn qabel il-maġġoranza kbira ta' dawn il-persuni kienu jinżammu magħluqin fi djarhom, illum ġustament qed jipparteċipaw fl- oqsma kollha tal-ħajja u din il-liġi li għandna quddiemna turi kemm verament qed nagħmlu ħilitna biex is-soċjeta' tgħin lill-persuni b'diżabilita' ħalli jkunu jistgħu jagħmlu dak li jridu jagħmlu fil-ħajja tagħhom għaliex il-persuni b'diżabilita' għandhom kull dritt jipparteċipaw u jieħdu sehem f'kull qasam tla-ħajja tas-soċjeta' Maltija u Għawdxija.

Mr Speaker, jien naqbel li l-liġi li għandna quddiemna hija tajba pero' kien ikun ħafna aħjar kieku ma kienx ikun hemm bżonn ta' liġi sabiex il-persuni b'diżabilita' jieħdu dak li hu dritt tagħhom għaliex dawn m'huma qed jisirqu xejn minn ta' ħadd.

Forsi ninstema' li qed nikkontradixxi lili nnifsi meta filli ngħid li din il-liġi hija tajba u hemm bżonnha u filli ngħid li kien ikun aħjar kieku ma kienx ikollna għalfejn inressqu din il-liġi pero' kif diġa' għidt dawn il-persuni m'huma qed jisirqu l-ebda dritt minn ta' ħadd u l-fatt li qed ikollna nagħmlu din il-liġi jfisser li forsi mhux is-soċjeta' kollha in ġenerali tirrikonoxxi li dawn il-persuni għandhom ikollhom opportunitajiet indaqs.

Il-liġi qiegħda hemm sabiex dak li ma teħux bi dritt tkun tista' tikkontestah b'mod legali pero' liġi ma tkun tfisser xejn jekk ma tkunx tigdem jew jekk meta tiġi challenged b'mod legali tiġi defeated.

Qed ngħid dan għaliex fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna ppreżentat mill-amministrazzjoni Nazzjonalista ma nsibux klawsola 3 kif kienet proposta fl-abbozz ippreżentat fi żmien gvern Laburista.

Fil-fatt sħabi d-deputati ta' din in-naħa tkellmu fuq dan il-punt pero' jien se nirripetih għaliex inħoss li huwa importanti ħafna.

Din il-klawsola kienet tgħid li meta liġi oħra tkun inkonsistenti ma' dan l-att, jipprevali l-att dwar opportunitajiet indaqs għall-persuni b'diżabilita' anke sal-punt li l- liġi l-oħra tkun dikjarata nulla.

Fl-opinjoni tiegħi, din is-superseding clause kienet il-qofol ta' kollox jekk aħna rridu li din il-liġi verament taħdem fil-prattika għaliex inutli li jkollna liġi tajba u mbagħad meta tiġi f'kuntrast ma' liġijiet oħrajn nispiċċaw b'ħafna legaliżmi, induru minn hemm u nduru minn hawn, u nibqgħu fejn konna.

Jien naħseb li din il- klawsola kellha tibqa' tifforma parti mill-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna għaliex is-superseding clause tagħti s-saħħa fuq kull liġi oħra li tista' tidħol f'kuntrast mal-liġi li għandna quddiemna.

Inutli li noqogħdu niftaħru li għandna liġi dwar opportunitajiet indaqs jekk ma tkunx effettiva mija fil-mija għaliex mhux biss inkunu qed nidħku bina nfusna imma nkunu qed nidħku b'dawk il-persuni li jistgħu jagħmlu użu minn din il-liġi.

Mr Speaker, niftakar li l-Viċi Prim Ministru ftit wara li kien sar ministru f'lukanda ġewwa l-Imsida kien tkellem fuq din il-liġi u kien qal li din kienet se tkun aqwa mil-liġijiet l-oħra għax kienet se tirbaħ fuq il- liġijiet l-oħra.

Naħseb li dak inhar kien qed jagħmel riferenza partikolari għas-superseding clause li pero' f'dan l-abbozz li għandna quddiemna tħalliet barra.

Jien ma nafx għalfejn tneħħiet din il-klawsola u għalkemm m'iniex legali ma tantx tinżilli l-iskuża li ġab is-Sur Galea Curmi f'"The Sunday Times" tal-Ħadd li għadda fejn qisu tefa' l-ħtija fuq l-avukat ġenrali illi qal li m'hemmx bżonn din is-superseding clause.

Nittama li din saritx b'xi intenzjoni biex jiġu kkuntentati xi persuni li ma tantx ħadu gost b'din il-liġi.

Naturalment hemm min qed iħares lejn din il-liġi b'mod egoistiku, qed jara l-interessi tiegħu u jaħseb li se jintlaqat ħażin għaliex se jkollu jagħmel xi nfiq żejjed jew jaċċetta xi affarijiet li ma jaqbilx magħhom.

Jekk wieħed ma jingħatax risposta ċara għaliex din is-superseding clause tħalliet barra allura wieħed ikun liberu li jaħseb li jrid.

Fil-fatt jien niskanta kif il-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' ma qalet xejn fuq it-tneħħija tas-superseding clause meta hi stess taf li mingħajr din il-klawsola l-liġi dwar opportunitajiet indaqs għall-persuni b'diżabilita' se titlef ħafna mis-saħħa tagħha.

Għalhekk fin-nuqqas ta' din il-klawsola l-gvern irid jgħid jekk beħsiebux ibiddel il-liġijiet kollha sabiex jiġu konformi ma' din il-liġi.

Fl-aħħar mill-aħħar jien m'hu qed ngħid xejn ġdid minħabba li anke s- Sur Joe Camilleri, iċ-chairperson tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' meta gvern Laburista kien ħareġ il-white paper fl-1997 kien qal li diversi liġijiet u regolamenti eżistenti se jkollhom jiġu riveduti biex jiġu konformi mal-liġi dwar opportunitajiet indaqs għall-persuni b'diżabilita'.

Naħseb li mod iktar sempliċi kif dan jista' jsir huwa li jkollok superseding clause kif kien hemm fl-abbozz ta' liġi ta' qabel minflok toqgħod tibdel l-liġijiet, li forsi m'humiex updated għaż-żmenijiet tal-lum u li allura jistgħu joħolqu diffikulta' ma' l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna.

Nittama li ningħataw risposta għal dan il-punt li tqanqal minn diversi kelliema ta' din in-naħa ħalli meta niġu għall- implimentazzjoni tal-liġi ma jkunx hemm problemi.

Mr Speaker, nixtieq nitkellem ukoll fuq l-impjiegi għall-persuni b'diżabilita'.

Kif jixhdu l-għanijiet u r-raġunijiet ta' dan l-abbozz:

"L-għan ta' dan l-Abbozz hu sabiex jipprovdi għall-projbizzjoni ta' diskriminazzjoni kontra persuni b'diżabilita' minħabba fid-diżabilita' tagħhom u għat-twaqqif tal-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Diżabilita' u dwar ħwejjeġ oħra li għandhom x'jaqsmu ma' dan.".

Dan ifisser li din il-liġi għandha l-intenzjoni li tipprojbixxi kull tip ta' diskriminazzjoni anke fis-settur ta' l-impjiegi.

Meta ġiet ippubblikata l-white paper fl-1997 kien hemm persuna li taħdem fis-settur privat li fakkret - u se nikkwota mill-white paper -:

"... li l-kumpanniji privati jitwaqqfu biex jagħmlu profitt u għaldaqstant wieħed m'għandux jistenna xi karita' mingħandhom.".

Din il-persuna li m'iniex se nsemmi min hi esprimiet ukoll l-opinjoni li l- provvediment li kien iddaħħal fil-liġi ta' l-impjiegi ta' l-1969 li 2% tal- ħaddiema għandhom ikunu persuni b'diżabilita' kienet biss forma ta' karita' inforzata fuq kumpanniji privati.

Fl-opinjoni tiegħi, din hija attitudini żbaljata ta' kif inħarsu lejn id-dritt ta' persuni b'diżabilita' għax- xogħol u jekk verament irridu li din il-liġi tipprovdi għall-projbizzjoni ta' diskriminazzjoni, ma nistgħux naċċettaw kummenti bħal dawn.

Jien nifhem li jistgħu jinħolqu xi diffikultajiet pero' ma nistgħux inwettqu fil- prattika dan l-abbozz ta' liġi meta għad għandna nies li sfortunatament jaħsbu li l-kumpanniji privati qegħdin biss biex jagħmlu l-profitt u jinsew l-obbligi soċjali.

Wara kollox kieku ma tkunx is-soċjeta' in ġenerali kieku l-kumpanniji privati ma jagħmlux profitt!

Ma naħsibx li hija attitudini korretta li nħarsu lejn il-persuni b'diżabilita' qisna qed nagħmlu xi karita' magħhom.

Mr Speaker, naf li anke l-korporazzjoni għax-xogħol u taħriġ qed tfassal programmi biex tħarreġ lill-persuni b'diżabilita' għad-dinja tax-xogħol pero' hemm bżonn li jkun hemm bidla fil-mentalita' ta' l-istess employers.

Huwa veru li l-bidla fil-mentalita' tieħu ż-żmien pero' wieħed jittama li fi żmien qasir il-poplu jifhem li l-persuni b'diżabilita' għandhom dritt għax-xogħol daqs kull ċittadin ieħor.

Kif diġa' aċċennajt ftit qabel, jista' jkun hemm kumpanniji li minħabba d-daqs tagħhom jsibu xi diffikultajiet sabiex iħaddmu persuni b'diżabilita' u fil-fatt anke l-liġi stess tipprovdi li l-affarijiet iridu jsiru b'mod raġonevoli.

Pero' xorta waħda nħoss li anke dawk il-kumpanniji li minħabba d-daqs tagħhom jistgħu jsibu xi diffikultajiet u allura jistgħu jiġu eżentati milli jimpjegaw persuni b'diżabilita' jistgħu jikkontribwixxu flus f'fond li jinħoloq apposta għat-taħriġ tal-persuni b'diżabilita'.

Dan il-fond jista' jitħalla f'idejn l-istess kummissjoni li issa b'din il-liġi se tingħata status legali biex forsi anke bl-għajnuna tal-korporazzjoni għax-xogħol u taħriġ tutilizzah għat-taħriġ ta' persuni b'diżabilita' jew anke sabiex postijiet li m'humiex aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' jsiru aċċessibbli.

Xtaqt ngħaddi xi kumment ukoll fuq l-eżamijiet mediċi li jsiru lill- persuni b'diżabilita' qabel ma jiġu impjegati.

Jien naħseb li jkun jagħmel sens jekk l-eżami mediku li jkun qiegħed isir lill-persuna b'diżabilita' jsir fil-preżenza tat-tabib tal-fiduċja tal-persuna b'diżabilita' ħalli dik il-persuna tħossha aktar komda u ma jsirux abbużi fis-sens li l- employer jinqeda bl-eżami mediku biex ma jimpjegax lill-persuna b'diżabilita' billi jgħid li tkun falliet f'dan l-eżami mediku.

Punt ieħor li nixtieq insemmi fil-qosor huwa dwar it-trade unions għaliex jien naħseb li hawn Malta t-trade unions għadhom xi ftit 'il bogħod milli jimpenjaw ruħhom fil-qasam tal-persuni b'diżabilita'.

Dan l- aħħar smajna bl-inizjattiva li ħadet il-GWU f'dan il-qasam u jien ngħid li l-unions mhux talli m'għandhomx jiddiskriminaw kontra persuni b'diżabilita' talli għandhom jaraw li l-kondizzjonijiet tagħhom ikunu xierqa u meta jiġu biex jiddiskutu collective agreements ma' diversi kumpanniji, kemm privati u kif ukoll governattivi, għandhom jaraw li kemm jista' jkun jagħmlu l- ħajja faċli għal kulħadd u meta qed ngħid "għal kulħadd" qed ninkludi wkoll lill-persuni b'diżabilita'.

Naħseb li jkun tajjeb li n-nies li għandhom ċertu responsabbilta' fit-trade unions f'Malta jieħdu taħriġ dwar il-bżonnijiet tal-persuni b'diżabilita' ħalli meta jiġu biex jiddiskutu l- collective agreements jaraw li dawk il-kondizzjonijiet li jaġevolaw lill- persuni b'diżabilita' jiġu nklużi wkoll.

Nixtieq ngħid xi ħaġa fuq kif il-qasam ta' l-edukazzjoni jolqot lill- persuni b'diżabilita'.

Fid-diskussjonijiet li kellna fil-kumitat għall- affarijiet soċjali dwar il-kurrikulu minimu nazzjonali ssemmew diversi drabi l-problemi li tfal bi bżonnijiet speċjali jiltaqgħu magħhom.

Jien naqbel li l-konċett ta' inklużjoni ġie mdaħħal fil-kurrikulu minimu nazzjonali pero' nittama li dawn l-affarijiet ma jibqgħux biss fuq il- karta imma jsiru realta' minkejja l-problemi kollha li wieħed jista' jiltaqa' magħhom.

Ma jidhirlix li l-kelma "inklużjoni" tissemmiet f'dan l- abbozz ta' liġi meta jittratta l-qasam ta' l-edukazzjoni pero' apparti għandhiex tiddaħħal din il-kelma jew le, huwa iktar importanti li jittieħdu l-passi neċessarji.

Kif diġa' għidt waqt il-kumitat għall-affarijiet soċjali għandna noqogħdu attenti li jsir it-tibdil li hemm bżonn fis- sistema edukattiva biex ma nispiċċawx minflok inklużjoni jkollna integrazzjoni daqslikieku naċċettaw li tfal bi bżonnijiet speċjali jiġu integrati ma' tfal oħra imma ma jiġux inklużi.

Jekk ilkoll naqblu mal- konċett ta' l-inklużjoni rridu naraw li nieħdu l-passi neċessarji biex din l-inklużjoni tkun b'mod sħiħ u mhux nispiċċaw li jkollna integrazzjoni biss u t-tfal bi bżonnijiet speċjali jibqgħu maqtugħin mill-bqija tal-klassi.

Kif qal l-Onor.

Michael Bonnici, jekk irridu li t-tfal bi bżonnijiet speċjali verament jkunu parti mill-klassi rridu naraw li jkollna facilitators biżżejjed li jingħataw it-taħriġ neċessarju biex jgħinu lil dawn it-tfal imexxu fil-klassi bħal tfal oħra għaliex il-facilitators huma l-għodda meħtieġa biex dawn it-tfal jiġu inklużi b'mod sħiħ.

Wieħed irid jaħseb ukoll dwar il-futur ta' l-iskejjel speċjali jekk naslu fl- eventwalita' li aktar persuni bi bżonnijiet speċjali jiġu nklużi fis- sistema edukattiva.

Waqt il-kumitat għall-affarijiet soċjali ġieli tqanqlet diskussjoni dwar x'se jiġri mill-iskejjel speċjali pero' jidher li għad m'hemmx direzzjoni ċara dwar x'għandu jkun ir-rwol ta' dawn l- iskejjel.

Jien naħseb li hemm bżonn li jsir studju anke mill-istess kummissjoni dwar il-futur ta' l-iskejjel speċjali u nittama li jsir l- aħjar użu minnhom biex ma jispiċċawx bħal skejjel oħrajn li jintużaw biss sa ċertu ħin u mbagħad jingħalqu.

Mr Speaker, waqt il-kumitat għall- affarijiet soċjali kemm-il darba ssemmew il-problemi li jiltaqgħu magħhom persuni b'diżabilita' - u hawnhekk m'iniex qed nirriferi biss għal problemi ta' aċċessibilita' - meta jiġu biex jagħmlu xi eżamijiet u naħseb li wasal iż-żmien li d-dipartiment ta' l-edukazzjoni jikkonsidra bis- serjeta' x'jista' jsir f'dan ir-rigward.

Nixtieq ngħaddi kumment dwar dak li nsibu fl-aħħar parti ta' subklawsola (3) ta' klawsola 11 fejn qed ngħidu li "jimponi piż mhux ġustifikat fuq l- istituzzjoni jew awtorita' edukattiva involuta."

Meta naqra kumment bħal dan nibda nistaqsi lili nnifsi x'irridu ngħidu meta qed ngħidu "piż mhux ġustifikat".

Ma rridx nippolitiċizza d-diskors tiegħi, pero' nittama li din ma tkunx skuża biex il-gvern, minħabba s-sitwazzjoni finanzjarja li jinsab fiha, ma jipprovdix xi servizz jew ma jagħmilx xi ħaġa li tkun tinvolvi nfiq ta' flus għaliex ċertament li hemm ħafna affarijiet li jridu jsiru li jinvolvu nfiq ta' flus u nispera li din is-subklawsola ma sservix biex anke affarijiet li jinvolvu spejjeż żgħar jiġu maqlugħa 'l barra u ma jsirux.

Sur President, nixtieq insemmi wkoll il-problema tat-trasport għall- iskejjel għal tfal b'diżabilita' u minn hawn nappella biex naraw x'jista' jsir bis-serjeta' ħalli kemm jista' ntaffu l-problemi li jiltaqgħu magħhom persuni b'diżabilita' meta jiġu biex jużaw it-trasport, b'mod partikolari dawk li jkunu qegħdin f'wheelchair.

Meta kienet ħarġet il-white paper fl- 1997, ix-shadow minister ta' l-edukazzjoni ta' dak inhar, l-Onor.

Louis Galea kien qal hekk:

"Il-white paper ma tidhirx li qed tikkonferma d-dritt tal-ġenituri għal għażla ta' liema skola jattendu t-tfal tagħhom.".

Pero' ma jidhirlix li dan id-dritt tal-ġenituri ġie nkluż fl-Abbozz ta' Liġi li għandna quddiemna u nixtieq inkun naf jekk kienx hemm xi bidla fil-ħsieb minn dak iż-żmien sal-lum.

Nixtieq ngħaddi għal suġġett ieħor li huwa relatat ma' l-edukazzjoni u dan huwa d-dritt ta' persuni b'diżabilita' għall-attivita' sportiva u rikreattiva.

Naħseb li f'dan id-dibattitu l-isports ftit li xejn ssemma u meta nara li għad hemm ħafna nuqqasijiet fil-kamp sportiv għal dawk li huma meqjusa bħal persuni normali forsi għaliex ma kienx hemm pjanijiet fit-tul jew minħabba l-limitazzjonijiet li għandna bħala pajjiż ikolli nikkonkludi li għad fadlilna ħafna x'naqdfu biex persuni b'diżabilita' jkunu jistgħu jipparteċipaw fil-kamp sportiv.

Jien inħoss li fl-istadju ta' Kumitat għandna nikkonsidraw li ndaħħlu l-kelma "sport" fejn jissemmew il- faċilitajiet ta' divertiment jew rikreazzjoni.

Fil-fatt meta kont qed inqalleb ftit id-Disability Discrimination Act Awstraljana ta' l-1992 sibt artiklu sħiħ fuq l-isport waħdu pero' apparti milli ndaħħlu l-kelma biex ngħidu li nkunu daħħalniha, huwa importanti li nieħdu l-passi neċessarji biex persuni b'diżabilita' jkunu jistgħu jipprattikaw xi tip ta' sports għaliex anke f'dan il-qasam il-persuni b'diżabilita' jrid ikollhom opportunitajiet indaqs.

Naħseb li l- kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' għandha tagħmel studju dwar x'jista' jsir f'dan il-qasam biex persuni b'diżabilita' li jixtiequ jipprattikaw xi forma ta' sports jingħataw l-għajnuna meħtieġa.

Ftit taż-żmien ilu persuni b'diżabilita' mentali fuq inizjattiva personali ta' l-għalliema tagħhom marru jikkompetu ġewwa l-iStati Uniti u ġabu riżultati tajbin.

Apparti r-riżultati tajbin li ġabu, kien ta' sodisfazzjon personali għalihom u anke għal pajjiżna li dawn it-tfal pparteċipaw f'dawn l-avvenimenti sportivi u setgħu jħossuhom parti mis- soċjeta' sportiva.

Jien nemmen li għandna nagħmlu dak kollu li huwa possibbli biex persuni b'diżabilita' jkunu jistgħu jipprattikaw xi tip ta' sport.

U hawnhekk nixtieq insemmi wkoll il-postijiet ta' divertiment u postijiet pubbliċi.

F'din il-Kamra ssemmiet ħafna l-aċċessibilita' u inutli li noqogħdu ngħidu li l-persuni b'diżabilita' għandhom dritt imorru d- discos jidħlu fil-bars, f'uffiċini u saħanistra fi knejjes jekk dawn il- postijiet ma jkunux aċċessibbli għalihom.

Fil-fatt ftit taż-żmien ilu fil- gazzetta deher artiklu li kien jgħid li l-kummissjoni kellha tmur tipprotesta quddiem knisja li kienet għadha kif inbniet, jekk m'iniex sejjer żball, fix-Xemxija fuq pjanta tal-Perit Richard England minħabba n- nuqqas ta' aċċessibilita'.

Sur President, mis-sena d-dieħla l-planning authority se tibda tesiġi li postijiet pubbliċi jridu jkunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' pero' jien ngħid li hija xi ħaġa tal-mistħija li kellha tasal is-sena 2000 biex jibdew isiru dawn l-affarijiet!

Fl-opinjoni tiegħi, dawn l-affarijiet kellhom jibdew jiġu kkonsidrati sa mill-bidu tat-twaqqif ta' din l- awtorita' li hija responsabbli mill-iżvilupp tal-bini f'pajjiżna u bħala awtorita' li tikkontrolla l-ippjanar f'pajjiżna kellha teħodha fuq spallejha li tesiġi li biex tapprova l-permessi għall-bini ta' postijiet pubbliċi jridu jkunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'.

Meta l-Onor.

Marie Louise Coleiro kienet qed titkellem fuq din il-liġi semmiet il- kwestjoni tal-bankini f'Ħal Qormi li m'humiex aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'.

Jien ngħid li jekk iddur dawra ma' Malta u Għawdex issib li ħafna mill-bankini huma perikolużi u lanqas għandhom rampa biex ikunu aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita'.

Naħseb li l-awtorita' ta' l- ippjanar għandha twaqqaf xogħlijiet ta' bankini li jkunu qed isiru mill- Gvern ċentrali jew mill-kunsilli lokali li ma jkunux up to standard jew ma jkunux jistgħu jagħmlu użu minnhom persuni b'diżabilita'.

Sfortunatament minkejja l-ħafna diskors li qed jingħad dwar din il-liġi u minkejja li qed naqblu li persuni b'diżabilita' għandhom ikollhom opportunitajiet indaqs, illum għadna f'sitwazzjoni fejn ċerti xogħlijiet li qed isiru m'humiex qed jiġu kkonsidrati l-bżonnijiet ta' dawn il-persuni u jekk l-affarijiet ma jsirux kif suppost għandhom isiru, allura din il-liġi ma tkun tiswa xejn.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): Ippermettili ninterrompik, Onor. Abela, għaliex skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi biex tkompli tinstema'.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nipproponi li l-Onor.

Abela jkompli jinstema'.

THE DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nissekonda.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Abela jkompli bid-diskors tiegħu.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

CARMELO ABELA: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u lill- Kamra kollha għal din l-estensjoni.

Jekk il-periti li qed jiġu ppreparati mill-universita' tagħna ntellgħuhom b'mentalita' li ma jagħtux kas il-bżonnijiet ta' persuni b'diżabilita' allura m'aħniex se naslu.

L- accessibility unit li twaqqaf fi żmien Gvern Laburista kien pass fid- direzzjoni t-tajba u għalkemm forsi ma kienx hemm riżorsi finanzjarji u umani biżżejjed pero' għallinqas beda jsir xi ħaġa biex postijiet pubbliċi li ilhom mibnija u li sal-lum ma kenux aċċessibbli għall-persuni b'diżabilita' ssirilhom xi forma ta' alterazzjoni biex isiru aċċessibbli.

Nixtieq nistaqsi x'sar minnu dan il-unit, jekk spiċċax minsi minn kulħadd u minflok se ntejbuh u nsaħħuh se nispiċċaw inwarrbuh.

Sur President, f'din il-Kamra ssemma ħafna l-qasam tat-trasport pubbliku u filwaqt li ilu jintqal ħafna diskors jekk il-karozzi tal-linja għandhomx ikunu super low floor jew low floor biss iż-żmien baqa' għaddej u fil-fatt ħlejna ħafna żmien.

Safejn naf jien sa l-aħħar ta' l-1995 il-karozzi tal- linja kollha f'pajjiżna kellhom jinbidlu pero' diġa' għaddew kważi ħames snin minn dak iż-żmien u kulma għandna ħames karozzi tal-linja biss li huma mill-ġodda.

Fil-fatt hemm bżonn li l-istaffi tal-karozzi tal-linja jkunu baxxi mhux biss għall-persuni b'diżabilita' imma anke għal dawk l- anzjani li jużaw it-trasport pubbliku.

Jien nifhem li ma jistax ikollok trasport pubbliku li jkun aċċessibbli għal kull tip ta' diżabilita' u naħseb li nagħmlu tajjeb jekk naraw x'isir f'pajjiżi barranin.

Per eżempju, fil-pajjiżi skandinavi li huma avvanzati ħafna fis-servizzi li jagħtu lill-persuni b'diżabilita' għandhom sistemi ta' trasport fejn persuna b'diżabilita' tista' ċċempel minn ġurnata qabel u titlob li fit- tali ħin imur vann għaliha li jkun attrezzat b'kollox u jeħodha bil- kumdita' kollha fil-post fejn tkun trid tmur.

Forsi hawn min jista' jgħid li din hija tip ta' segregazzjoni pero' naħseb li rridu nkunu prattiċi u minflok noqogħdu nistennew sakemm jaslu l-karozzi tal-linja l- ġodda għandna naraw kif nistgħu noffru alternattiva għal dan id-dewmien u nġibu karozzi apposta li jkunu jistgħu joffru servizz lill-persuni b'diżabilita', kif isir f'pajjiżi oħra.

Problema oħra li tolqot ukoll lill-persuni b'diżabilita' hija l- akkomodazzjoni soċjali.

Ftit ilu f'mistoqsija supplimentari kont staqsejt lill-Viċi Prim Ministru jekk persuni b'diżabilita' jingħatawx prijorita' fl-għoti ta' akkomodazzjoni soċjali u r-risposta tal-ministru kienet li fil- fatt dawn jingħataw prijorita'.

Pero' ma nafx kemm fil-verita' dawn qed jingħataw prijorita' għaliex jien naf b'każijiet ta' persuni b'diżabilita' li qed jgħixu f'sitwazzjonijiet mill-agħar u għalkemm is-social workers qed jagħmlu l-almu tagħhom biex jgħinuhom għadhom fl-istess sitwazzjoni għaliex ovvjament is-soluzzjoni għal dawn il-problemi trid tiġi minn ħaddieħor u mhux mis-social workers.

Sur President, huwa importanti ukoll li nagħtu kas il-concern ta' dawk il-ġenituri li għandhom tfal b'diżabilita' li ma jafux min se jieħu ħsieb uliedhom wara li jiġu nieqsa huma.

Jien inħsadt ftit bil-mod kif aġixxa l- Viċi Prim Ministru meta rċieva ittra mill-moviment għad-drittijiet ta' persuni b'diżabilita' għaliex naħseb li aħna għandna d-dmir li noffru xi tip ta' support, għallinqas jekk mhux finanzjarju, morali lil dawn il- ġenituri ta' persuni b'diżabilita'.

Ma rridux ninsew li ħafna drabi dawn il-ġenituri jiddedikaw ħajjithom għal dawn uliedhom b'diżabilita' u jekk naħdmu biex ikun hawn iktar respite centres f'pajjiżna dawn il-ġenituri jkunu jistgħu jieħdu wkoll il-ftit mistrieħ li jistħoqqilhom.

Għalhekk huwa importanti li nagħtu kas bis-serjeta' l-concern ta' dawn il-ġenituri billi kemm jista' jkun malajr naraw x'jista' jsir.

Sur President, bħala bniedem li noqgħod iż-Żejtun ma nistax ma nsemmix Dar Nażareth li tilqa' fiha persuni bi bżonnijiet speċjali.

Dak iż-żmien li twaqqfet din id-dar jien kelli l-fortuna li nkun fil-kunsill parrokkjali u għalkemm fil-bidu kien hemm ċerti diffikultajiet kemm finanzjarji u kif ukoll diffikultajiet oħra peress li din id-dar kienet se tilqa' fiha persuni bi bżonnijiet speċjali u allura riedet tkun attrezzata b'mod differenti minn djar oħra, illum li għaddew diversi snin din id-dar hija ġawhra fiż-Żejtun u l-għajnuna volontarja li tingħata mill-helpers hija xi ħaġa ta' min ifaħħarha.

Nittama li f'pajjiżna jkun hawn iktar minn dawn it-tip ta' djar u minn hawnhekk nixtieq nirringrazzja lil dawk il- volontiera kollha għax-xogħol li jagħmlu u lil Dun Anġ Seychell u lill- familjari tiegħu li taw dan il-post għal kawża daqshekk nobbli.

Naħseb li jkollok dar bħal din fejn l-istess komunita' qed tagħti s-support tagħha b'mod volontarju huwa l-ideal u jekk nimxu f'din id-direzzjoni nkunu qed innaqqsu ħafna mill-concern ta' dawk il-ġenituri ta' persuni b'diżabilita'.

Punt ieħor li nixtieq insemmi huwa dwar l-assigurazzjoni.

Naħseb li l- kumpanniji ta' l-assigurazzjoni f'pajjiżna huma xi ftit jew wisq mħassba b'din il-liġi u fil-fatt ma tantx sibt kummenti min-naħa tagħhom.

Nittama li l-fatt li ma tantx għandna gwida ċara f'dan l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna dwar il-premiums li persuna b'diżabilita' għandha tħallas biex tassigura lilha nnifisha jew xi affarijet personali tagħha ma jwassalx biex isiru ċerti abbużi fis-sens li jiġu ċċarġjati premiums esaġerati li jaqtgħu qalb dak li jkun.

Nifhem li l-premiums se jkunu daqsxejn ogħla min- normal imma rridu noqogħdu attenti li ma jsirux abbużi.

Sur President, Taqsima IV titkellem fuq l-eżami li jiddetermina x'inhu raġjonevoli u hawnhekk nappella biex noqogħdu attenti li ma jkunx hemm min jipprova jinqeda b'din it-taqsima billi jipprova jiġġustifika li għandu raġuni valida u allura jevita li jagħmel xi affarijiet li jkunu jinvolvu spiża finanzjarja għalih.

Għalhekk huwa importanti li r-regolamenti ta' x'jiddetermina x'inhu raġonevoli jkunu ċari ħalli ħadd ma jipprova jsib xi tieqa minn fejn ikun jista' jgħaddi b'ċertu faċilita'.

Taqsima V titkellem dwar il-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' li permezz ta' din il-liġi se tiġi rikonoxxuta b'mod legali.

L-ewwelnett tajjeb li wieħed ikun rikonoxxenti għax-xogħol li għamlet din il- kummissjoni matul is-snin li għaddew.

Fil-fatt il-kummissjoni kellha rwol importanti li serva biex il-mentalita' f'pajjiżna fil-konfront ta' persuni b'diżabilita' tinbidel ukoll, għalkemm kien hemm ukoll ħaddieħor li kkontribwixxa biex tinbidel din il-mentalita'.

Nittama li din il- kummissjoni ma tkunx xi arma politika f'idejn ħadd għax sfortunatament xi drabi forsi setgħet tidher li kienet qed tiġi wżata b'mod politiku.

Jien inħoss li l-qasam tal-persuni b'diżabilita' m'għandux ikun politiċizzat.

Sur President, jien naħseb li ġaladarba l-kummissjoni qed tiġi rikonoxxuta bħala entita' legali jkun jagħmel sens jekk il-funzjonijiet taċ-chairperson u tad-direttur eżekuttiv tal-kummissjoni jkunu mniżżla fil-liġi għaliex klawsola 22 tispeċifika biss il-funzjonijiet tal-kummissjoni.

Barra minn hekk, skond dak li hawn imniżżel fil-liġi il-kunsilli lokali u l-accessibility unit li aċċennajt għalih iktar qabel m'humiex se jkollhom membru fuq il-kummissjoni u jien naħseb li dawn iż-żewġ entitajiet għandhom ikollhom membru fuq il-kummissjoni.

Paragrafu (k) ta' klawsola 22 jitkellem fuq l-għajnuna finanzjarja u legali li għandha tingħata mill- kummissjoni lill-persuni b'diżabilita'.

Jien nistenna li l-ministru jgħidilna minn fejn se jingħata l-budget lil din il-kummissjoni u x'tip ta' għajnuna finanzjarja u legali se tingħata.

Nixtieq ukoll li tingħata spjegazzjoni ta' x'inhuma "dawk is-servizzi kollha li jistgħu jinħtieġu jew jintalbu mill-Kummissjoni biex din tkun tista' tilħaq l-għanijiet tagħha.".

Nixtieq li nidħlu fid-dettall ta' minn fejn se jiġu l-fondi għaliex fil-preżent diġa' għandna problema minħabba nuqqas ta' fondi biex, per eżempju, jinxtraw il-hearing aids u fil-fatt kull sena qed ikun hemm underfunding ta' Lm20,000.

Dan ifisser li l-kummissjoni ma tistax tgħin billi tipprovdi hearing aids lil min hu nieqes mis-smigħ għaliex m'hemmx fondi biżżejjed.

Naħseb li jekk s'issa m'aħniex qed insibu fondi ta' Lm20,000 biex jinxtara dan l-apparat ma nafx minn fejn se nsibu fondi oħrajn li din il-liġi ċertament se ġġib magħha.

Kulħadd jaqbel li hemm bżonn ta' iktar finanzjament f'dan il-qasam pero' l-affarijiet iridu jsiru bis-serjeta' u ngħidu l-affarijiet kif inhuma.

Il-ministru tal-finanzi fil-programm "Xarabank" kien qal li huwa ma tantx iħobb jiċċajta iżda fl-opinjoni tiegħi meta jiċċajta l-ministru tal- finanzi jiċċajta daqsxejn bil-goff!

Għaliex qed ngħid hekk?

Meta kien qed jitkellem dwar il-problemi finanzjarji semma l-operazzjonijiet tal-bypass tal-qalb u qal li dawn kienu qed jiswew lill-gvern eluf ta' liri.

F'okkażjoni oħra fuq ir-radju kien qal li hemm bżonn li għal kull servizz li jingħata jiġi mitlub ħlas għaliex ma nistgħux inqisu kull servizz bħala servizz soċjali.

U hawnhekk nixtieq nistaqsi: Meta l-ministru tal-finanzi kien qed jgħid dan id-diskors kien qed jirriferi wkoll għall-persuni b'diżabilita'?

Allura l-persuni b'diżabilita' se jiġu milquta minn dawn il- provvedimenti finanzjarji minħabba s-sitwazzjoni preżenti?

Qed ngħid dawn l-affarijiet għaliex ħafna drabi meta nibdew nitkellmu fuq il-problemi finanzjarji nafu li l-ewwel tnaqqis fil-budgets isir f'dawk l-oqsma li jkunu meqjusa bħala sekondarji mill-gvern tal-ġurnata, ikun min ikun.

Issa, fl-opinjoni tiegħi, il-qasam tal-persuni b'diżabilita' huwa meqjus bħala settur tat-tieni klassi u għalhekk naħseb li jista' jsofri wkoll minn tnaqqis fil-finanzi tiegħu.

Għalhekk naħseb li jkun tajjeb li dawn l- affarijiet jiġu ċċarati.

Nixtieq nistaqsi wkoll lill-Viċi Prim Ministru jekk il-kummissjoni hijiex se tkun meqjusa bħala dipartiment, bħala korp parastatali jew xi entita' oħra għaliex ma jidhirlix li fl-Abbozz ta' Liġi hemm aċċenn għal dan.

Nixtieq ukoll nagħmel suġġeriment biex forsi darba f'sena bi qbil bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra l-ħidma tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' tiġi diskussa fil-Parlament ħalli nkunu nistgħu nsegwu mill-qrib il-ħidma tagħha, naraw x'passi jkunu saru u fejn nistgħu nimxu 'l quddiem.

Nixtieq nikkonkludi dan id-diskors tiegħi billi ngħid li naħseb li wasal iż-żmien li l-kostituzzjoni ta' pajjiżna tiġi emendata biex jiddaħħal il- paragrafu li jgħid li m'għandux ikun hemm diskriminazzjoni abbażi ta' diżabilita'.

Nawgura li din il-liġi taħdem verament fl-interess tal- persuni b'diżabilita' u fl-interess tal-familjari li wara kollox iġorru l- parti l-kbira tal-piż minn qalbhom.

Il-Partit Laburista jaqbel li għandu jkollna liġi li tħares l-interessi tal-persuni b'diżabilita' bis-serjeta' u fil-fatt meta kien fil-gvern dejjem ħadem biex iġib 'il quddiem il-ħajja tal-persuni b'diżabilita' u tal-familjari tagħhom.

Jekk il-gvern bis- serjeta' jrid jilħaq l-għanijiet u r-raġunijiet li huma msemmija f'dan l- abbozz ta' liġi li għandna quddiemna hemm bżonn li din l-għodda legali tkun b'saħħitha u tkun tista' tigdem ħalli ħadd ma jistaħba wara qafas legali li fil-prattika ma jkunx jista' jissarraf għax f'każ li ma jkunx hekk inkunu qed nidħku bl-istess persuni b'diżabilita'.

Grazzi, Sur President.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Ministru Giovanna Debono.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO (Ministru għal Għawdex): Sur President, bi pjaċir ninnota li ż-żewġ naħat tal-Kamra qegħdin jaqblu dwar dan l-abbozz ta' liġi, xi ħaġa li sfortunatament m'hijiex daqstant komuni f'din il-Kamra.

Id-diskussjoni dwar is-servizzi, l-attitudinijiet u l-opportunitajiet relatati mal-ħteġijiet tal-persuni b'diżabilita' ilha ħafna fuq l-aġenda tal-pajjiż u kienu ħafna dawk il-gruppi ta' nies u anke persuni oħra fuq bażi personali li tkellmu dwar dan is-suġġett.

Fil-fatt grazzi għad- diskussjonijiet kollha li saru matul is-snin li għaddew ġew introdotti wkoll miżuri tajbin favur il-persuni b'diżabilita' pero' kien jonqos li din il-liġi li hija tant mistennija titressaq għad-diskussjoni f'dan il- Parlament.

Naħseb li huwa ta' sodisfazzjon ukoll għall-Ministru Lawrence Gonzi li kellu jkun hu l-ministru li jressaq din il-liġi għaliex nafu kemm ħadem bi sħiħ fil-passat fil-kariga ta' chairperson tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita'.

Aħna nafu li kull persuna fid-dinja, irrispettivament mill-kulur, min-nazzjon jew mis-sess tagħha, għandha bżonnijiet varji li hi tipprova tissodisfa biex ssib il-milja tagħha.

L- aktar bżonnijiet bażiċi huma dawk fiżjoloġiċi jiġifieri l-bżonnijiet tal- ġisem, fosthom in-nutrimenti meħtieġa li wieħed isib fl-ikel u fix-xorb u dan jistgħu jfissruh bl-aktar mod ċar dawk il-persuni madwar id-dinja li xi darba jew oħra sofrew il-ġuħ jew l-għatx minħabba stat ta' gwerra jew minħabba l-faqar.

Imbagħad l-bniedem iħoss il-bżonn għas-sigurta', il-bżonn li jkollu dar fejn joqgħod u l-bżonn li ma jkunx mhedded la bħala persuna individwali u lanqas bħala persuna li tagħmel parti minn nazzjon.

Kull persuna għandha bżonn li tħossha li tifforma parti, li hija aċċettata u rispettata mid-diversi strutturi li tkun tagħmel parti minnhom bħal, per eżempju, il-familja, il-komunita' fejn tkun tgħix, il- post tax-xogħol fejn taħdem, il-postijiet ta' rikreazzjoni u anke mis- soċjeta' in ġenerali.

Barra minn hekk kull persuna tħoss il-ħtieġa li tikseb tagħrif, li tipprova tifhem u tagħmel sens minn dak kollu li jkun qed jiġri madwarha, li tissodisfa l-kurjożitajiet tagħha, li tipprova tirrealizza ruħha u tipprova tfittex il-limiti ta' l-abilitajiet tagħha biexa tilħaq il-quċċata tal-potenzjal tagħha.

Ovvjament il-mod li bih kull persuna tħares lejn in-natura u l-kobor ta' dawn il-bżonnijiet fiha nnifisha jvarjaw minn persuna għal oħra u anke fl-istess persuna minn żmien għal żmien u dawn it-tibdiliet jiddependu kemm miċ-ċirkostanzi partikolari tal-ħajja, kemm mill-attitudinijiet tal-persuna nnifisha u kif ukoll mill- attitudinijiet tal-bqija tas-soċjeta' bl-istrutturi formali u informali tagħha.

Din il-liġi li qed tiġi proposta hija ta' unur għalina mhux biss bħala rappreżentanti tal-poplu iżda bħala membri tas-soċjeta' għaliex qed tirrikonoxxi li l-persuni b'diżabilita' huma persuni sħaħ, persuni bi bżonnijiet li huma komuni għall-umanita' u persuni bi bżonnijiet speċifiċi li jridu jsiru provvedimenti għalihom biex sakemm ikun possibbli jingħelbu d-diffikultajiet minħabba xi diżabilita' partikolari.

Huwa minnu li f'oqsma soċjali bħal dawn, kull ħidma, kull sforz jew inizjattiva fejjieda qatt ma tidher li tkun ittieħdet kmieni wisq speċjalment għal dawk il- persuni li ċerti miżuri jkunu jistgħu jissarrfu f'qabża fil-kwalita' tal- ħajja, fid-drittijiet li jgawdu, fl-għanijiet li jistgħu jilħqu u fil- potenzjal li jistgħu jirrealizzaw, pero' tajjeb li f'dan l-istudju nagħtu ħarsa lura filwaqt li nippjanaw għall-futur.

Mid-diskussjonijiet li smajna u mill-interventi li saru f'din il-Kamra, joħroġ b'mod ċar minn fejn bdejna f'dan il-qasam u fejn rridu naslu.

Kif qal il-kelliemi ta' qabli, sa 30 sena ilu kemm f'Għawdex u kif ukoll f'Malta, il-persuni b'diżabilita' kienu jinżammu mistura fid-djar protetti madwar erba' ħitan tant li xi drabi lanqas il-ġirien stess ma kienu jkunu jafu bl-eżistenza ta' dawn il-persuni.

Fil-fatt f'Għawdex kienu l-membri ta' l-għaqda Għawdxija persuni b'diżabilita' li bdew jidħlu b'mod prudenti fid-djar u ftit ftit bdew jesponu lill-persuni b'diżabilita' għall- ħajja fil-komunita'.

Din ma kenitx xi ħaġa faċli, pero' bil- prudenza u b'determinazzjoni wasalna wkoll.

Illum il-ġurnata l- parteċipazzjoni tal-persuni b'diżabilita' hija attiva u inklussiva pero' personalment inħoss li din il-liġi se tkun biss il-bidu u se sservi anke ta' stedina biex il-membri tas-soċjeta' jħarsu lejn il-persuni b'diżabilita' bħala persuni sħaħ, li għandhom bżonn strutturi li jgħinuhom jgħixu ħajjithom aħjar u jgħinuhom jirrealizzaw il-ħolm tagħhom skond l- abilitajiet tagħhom.

Huwa importanti li meta nitkellmu dwar persuni bi bżonnijiet speċjali, kif inħobb nirreferi għalihom jien, ma nitkellmux b'mod li qisna qed nitkellmu fuq grupp ta' nies li għandhom numru sostanzjali ta' fatturi u karatteristiċi komuni għalihom għaliex irridu niftakru li hemm diversi gradi ta' diżabilitajiet, kemm fiżiċi u kif ukoll mentali li jistgħu jiġu klassifikati taħt il-kappa ta' diżabilita'.

Barra minn hekk, huwa importanti li nżommu quddiem għajnejna li kull persuna b'diżabilita' għandha l-karattru u n-natural individwali tagħha, bl-intelliġenza u bil-potenzjal tagħha għax altru titkellem fuq id- diżabilita' tal-persuna u altru li titkellem fuq il-persuna nnifisha.

Xi drabi tiltaqa' ma' persuni li bl-intenzjonijiet tajba kollha tagħhom iħarsu lejn il-persuni b'diżabilita' b'ċertu ħasra għaliex jaħsbu li l- aħjar ħaġa hija li tagħmel il-ħajja ta' dawn il-persuni iktar faċli.

Min- naħa l-oħra ssib min jgħid li dawn il-persuni għandhom bżonn is-support tagħna pero' kif diġa' ntqal kważi minn kull kelliemi li tkellem s'issa fuq din il-liġi biex dan l-għan ikun jista' jintlaħaq huwa importanti ħafna li jkun hemm iktar komunikazzjoni u iktar edukazzjoni.

Li tintroduċi liġi hija relattivament faċli pero' l-isfida vera hija li dawk kollha involuti b'mod dirett, cioe' l-persuni b'diżabilita' nfushom, il-familji tagħhom, l-għalliema u anke l-professjonisti li jaħdmu magħhom u kif ukoll il-bqija tas-soċjeta' jaġixxu b'mod li tiġi ffaċilitata l- inklużjoni tal-persuni b'diżabilita' u l-persuna b'diżabilita' tiġi empowered biex tilħaq il-milja tagħha skond il-potenzjal tagħha.

Jien persważa li jekk naħdmu biex nilħqu dan il-għan numru sostanzjali ta' persuni b'diżabilita' jsiru aktar indipendenti fil-ħajja ta' kuljum kemm ekonomikament u kif ukoll soċjalment.

Fil-preżent żagħżugħ Għawdxi li huwa nieqes mid-dawl qed jattendi l-aħħar sena tal-kors fl-universita' ta' Malta li jwasslu għall-BA Hons.

Illum l-avvanzi li saru fl-information technology jagħmluha possibbli li b'attitudini pożittiva u b'rieda qawwija min-naħa tal-persuna b'diżabilita' flimkien ma' għajnuna offruta mill-istat u anke minn dawk li jmexxu strutturi mhux governativi, il-persuni b'diżabilita' żgur ma jibqgħux lura.

Pero' jibqa' l-fatt li ċerti persuni b'diżabilita' jiddependu totalment fuq il-carers tagħhom minħabba n-natura severa tad-diżabilita' tagħhom u ħafna drabi dawn il-carers ma jkunu ħadd ħlief il-ġenituri tagħhom, speċjalment l-ommijiet.

Mill-kuntatti li jkolli anke mal-familji ta' persuni b'diżabilita' f'Għawdex jien konxja mill-fatt li ħafna mill-ġenituri, speċjalment dawk li huma anzjani, jinkwetaw ħafna x'se jiġri minn uliedhom meta huma ma jkunux għadhom jifilħu aktar jew sfortunatament jiġu nieqsa.

Filwaqt li f'Malta nsibu d-Dar tal-Providenza u djar żgħar residenzjali għall-persuni b'diżabilita', f'Għawdex għad m'għandniex dar residenzjali għall-persuni b'diżabilita' li toffri wkoll respite service.

Fil-fatt bis-saħħa ta' l- għaqda Għawdxija għall-persuni b'diżabilita' bl-għajnuna tal-knisja f'Għawdex, bis-saħħa tal-ġenerożita' tal-poplu u bl-għajnuna li qed tintalab mill-gvern se jiġi mniedi proġett biex fil-futur jinfetaħ kumpless li jservi ta' dar residenzjali għall-persuni b'diżabilita'.

F'Għawdex inħasset il-ħtieġa kemm mill-ministeru għal Għawdex, kemm mill- professjonisti li jaħdmu mal-persuni b'diżabilita' b'mod dirett u anke b'mod indirett u kif ukoll minn diversi għaqdiet non-governattivi li jaħdmu f'dan il-qasam li jsir studju dettaljat dwar il-persuni b'diżabilita' f'Għawdex u kif il-bżonnijiet tagħhom jistgħu jiġu indirrizzati aħjar bl-użu massimu tar-riżorsi li għandna.

Għalhekk fil- ġimgħat li ġejjin se jsiru sensiela ta' laqgħat u seminars għall-persuni b'diżabilita' u l-familji tagħhom u għall-professjonisti li jaħdmu f'dan il-qasam.

Qabel nagħlaq nixtieq f'isem il-poplu nirringrazzja lil dawk kollha li jaħdmu favur il-ġid tal-persuni b'diżabilita' f'pajjiżna u nawgura aktar ħidma siewja biex il-persuni b'diżabilita' jkunu jistgħu tassew jilħqu l- milja tagħhom.

Nixtieq nawgura b'mod speċjali lill-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' fil-ħidma tagħha mal-persuni bi bżonnijiet speċjali kemm f'Malta u kif ukoll f'Għawdex fid-dawl tal-poteri eżekuttivi ġodda li se tingħata permezz ta' din il-liġi.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, meta qed nitkellmu fuq dan il- qasam importanti ta' persuni b'diżabilita', irridu nifhmu li qed nitkellmu fuq x'tip ta' soċjeta' rridu naħdmu għaliha u li m'aħniex qed nitkellmu biss fuq bidliet fil-liġijiet.

Pero' naħseb li minn dak li ntqal hawn ġew, minn ċerti argumenti li saru u minn ċerti espressjonijiet li ntużaw, bħalma huma "persuni inqas ixxurtjati" u anke mill-mod kif tħares il-bqija tas-soċjeta' lejn il-persuni b'diżabilita' nista' ngħid li l-mudell dominanti ta' kif għadna nħarsu lejn il-qasam tal-persuni b'diżabilita' huwa l-mudell tal-karita'.

Kien hemm żmien meta dan is-suġġett kien taboo f'pajjiżna u l-fatt li kien ikun hemm persuna b'diżabilita' fil-familja kien meqjus bħala xi saħta minn Alla, il-frott tad-dnub jew ta' xi ħaġa ħażina li dak li jkun ikun għamel f'ħajtu.

Pero' jekk irridu nagħmlu pass 'l quddiem irridu nimxu għal mudell ġdid, il-mudell tad-drittijiet tal-bniedem.

Fil-fatt il- kwestjoni tal-persuni b'diżabilita' hija kwestjoni tad-drittijiet tal- bniedem u jekk irridu nitkellmu bis-serjeta' fuq opportunitajiet indaqs għall-persuni b'diżabilita' u rriduhom li jkunu parti minn soċjeta' ġdida, soċjeta' li tagħti spazju lil kulħadd, soċjeta' aktar umana li taċċetta persuni differenti huwa importanti li jkollna soċjeta' li tkun qed tagħmel żvilupp ekonomiku qawwi.

Jekk is-soċjeta' ma jkunx qed jirnexxilha toħloq il-ġid u l-impjiegi u l-gvern ma jkunx qed imexxi bis-serjeta' l- finanzi li jkun qed jiġbor, ikun hemm ċans kbir li fost dawk li l-aktar li jintlaqtu ħażin u jmorru lura fi żmien ta' żvilupp ekonomiku batut u fi żmien ta' problemi finanzjarji pubbliċi jkunu dawk l-iżjed vulnerabbli u dawk li l-aktar li jridu jiġu nklużi.

Illum m'huwiex biżżejjed li nħarsu lejn il-ġid ekonomiku li jkun qed jinħoloq fil-pajjiż imma rridu naraw ukoll x'inhi r-rata ta' l-esklużjoni soċjali fis-soċjeta'.

Ħafna pajjiżi li jkollhom statistika ekonomika qawwija ta' x'inhu d-dħul medju ras imb'ras jkunu qed jaħbu l-esklużjoni soċjali li teżisti f'pajjiżhom.

Fil- fehma tiegħi, il-kwestjoni tal-persuni b'diżabilita' rridu naraw fil- perspettiva ta' min għadu qed jiġi eskluż mis-soċjeta' tagħna.

Jien nemmen li l-ġlieda għall-opportunitajiet indaqs tal-persuni b'diżabilita' hija fuq l-istess binarju tal-ġlieda li kienet saret għall- opportunijitaet indaqs għan-nisa, tal-ġlieda għad-demokrazija fejn per eżempju, il-vot ikun dritt ta' kulħadd u mhux għall-irġiel biss ta' ċertu eta' u ta' ċertu rikkezza.

Id-demokrazija tibqa' limitata jekk is-sustanza tagħha ma tinxteridx u ma tilħaqx il-persuni b'diżabilita', imma din hija xi ħaġa li titlob bidla serja fl-attitudini, bidla serja fil-policies tal- pajjiż u bidla serja fil-mod kif ġibna ruħna s'issa għaliex, kif diġa' għedt, il-mod kif nitkellmu, il-policies li nagħmlu u l-mod kif inġibu ruħna għadu ddominat mill-mudell tal-karita' fejn qisna qed nagħmlu xi ħaġa għal min ma jafx jieħu ħsieb tiegħu nnifsu u allura għandu bżonn lil min jaqbeż għalih.

Imma din hija tip ta' kultura li żżomm lil-persuni b'diżabilita' dipendenti fuqna.

Inutli li ngħidu li rridu naqbżu għall-persuni b'diżabilita' jekk nibqgħu nsaħħu kultura ta' dipendenza.

Jekk verament irridu li persuni b'diżabilita' kemm jista' jkun jgħixu ħajja indipendenti, li huma stess jsemmgħu leħinhom u jmexxu l-organizzazzjonijiet tagħhom huma stess u javvanzaw 'il quddiem allura l-ġlieda li trid issir għall-opportunitajiet indaqs għall-persuni b'diżabilita' trid tkun ġlieda għad-drittijiet umani tal-persuni b'diżabilita'.

Pero' sabiex nilħqu dan il-għan hemm bżonn ta' attitudini differenti, ta' policies differenti u ta' istituzzjonijiet differenti.

U kif diġa' ntqal minn uħud minn sħabi ta' din in-naħa, hemm bżonn li jiġi emendat Kap 4 tal-Kostituzzjoni tagħna li jitkellem fuq id-drittijiet u l-libertajiet fundamentali tal-bniedem u tissemma l-kwestjoni ta' razza, kwestjoni ta' opinjoni, kwestjoni ta' twemmin reliġjuż u kwestjoni ta' sess.

Fil-fatt id-dritt ta' persuna b'diżabilita' li tgħix ħajja sħiħa għandu jkun parti mill-kultura tad-drittijiet u tal-libertajiet fundamentali tal-bniedem.

Pero' jekk ma jitfasslux policies ekonomiċi, edukattivi u policies ta' saħħa li jagħtu lill-persuni b'diżabilita' l-poter li jkunu persuni sħaħ allura m'aħniex se naslu biex ikollna opportunitajiet indaqs għall-persuni b'diżabilita'.

Għalkemm f'dawn l-aħħar 30 sena mxejna ħafna 'l quddiem għaliex il-persuni b'diżabilita' m'għandhomx jinħbew fid-djar pero' l-fatt li dawn il-persuni jiddaħħlu f'ċerti istituzzjonijiet ifisser li għadna bil-mentalita' li dawn il-persuni huma dipendenti fuqna u suġġetti għall- karita' tagħna u għalkemm forsi ma nużawx il-kelma "karita'" għaliex illum m'hijiex politically correct imma l-attitudni bażika tagħna għadha hekk.

Fil-fatt anke aħna l-politiċi rridu noqogħdu attenti li ma neħdux rikbiet minn fuq dahar il-persuni b'diżabilita' biex nidhru nies b'qalbna tajba imma jekk rridu bis-serjeta' nimxu 'l quddiem f'dan il-qasam irridu nagħtu l-poter lil dawn il-persuni biex ma jibqgħux dipendenti fuqna u mhux noħolqu istituzzjonijiet fejn inżidulhom d-dipendenza tagħhom fuqna.

Fil-fatt f'pajjiżna l-aspettattivi li għandna dwar il-persuni b'diżabilita' huma baxxi u ħafna mill-persuni b'diżabilita' huma maqbuda f'dan il-ħabs terribbli ta' low expectations.

Jekk irridu naslu f'sitwazzjoni fejn il- persuni b'diżabilita' jitkellmu b'leħinhom, imexxu lilhom infushom, jieħdu azzjoni diretta biex jieħdu dak li hu tagħhom jeħduh bid-dritt u mhux b'karita' jew bi pjaċir, irridu minn eta' żgħira nagħtuhom il-fiduċja fihom infushom permezz ta' l-edukazzjoni li noffrulhom ħalli jinqatgħu mill-istituzzjonijiet ta' dipendenza u mill-policies ta' dipendenza li għandna bħalissa.

Sur President, persuna li nammira ħafna f'dan il-qasam u li ta' spiss tkun Malta huwa l-Prof Len Barton, li huwa professur ta' l-edukazzjoni fl- Universita' ta' Sheffield.

Dan l-aħħar dan il-professur rrakkonta li fl- Ingilterra għad hemm diffikultajiet kbar biex tinqata' l-kultura ta' karita' fil-konfront ta' persuni b'diżabilita' u biex il-moviment tal- persuni b'diżabilita' jkun moviment tad-drittijiet tal-bniedem daqs il- movimenti li kien hawn qabel fl-istorja tad-dinja bħalma kienu l-moviment biex in-nisa jkollhom id-drittijiet tagħhom, il-moviment biex il-ħaddiema jkollhom id-drittijiet tagħhom u l-moviment biex ir-razez ma jiġux ttrattati b'mod inferjuri.

Fil-fatt irrakkonta wkoll li s-sena li għaddiet waqt li kienet għaddejja telethon fuq it-televiżjoni Ingliża biex jinġabru fondi għall-persuni b'diżabilita', l-aktar parti avvanzata tal-moviment tal-persuni b'diżabilita' fl-Ingilterra inġabret barra l-istazzjon tat- televiżjoni biex tipprotesta kontra din il-maratona ta' programmi televiżivi fejn jidhru personalitajiet differenti mill-qasam ta' l- ispettaklu, ta' l-isports, tal-politika u nies oħra mil-ħajja pubblika biex jieħdu telefonati u jiġbru l-flus.

Il-persuni b'diżabilita' li nġabru barra l-istazzjon televiż kienu qed iġorru kartelluni li kienu jgħidu "It's choices and rights we want, not charity" u kliem aktar qawwi bħal "piss on pity" għaliex huma ma redux li jiġu ttrattati bil-ħniena u b'ħasra tant li dawk li organizzaw dik l-attivita' ħassewhom inġurjati għaliex huma ppretendew li jgħidulhom grazzi ta' l-inizjattiva li kienu ħadu.

F'ċerti pajjiżi qed jinħass iktar il-bżonn li l-għaqdiet tal-persuni b'diżabilita' jkunu mmexxija minn persuni b'diżabilita' nfushom biex huma stess ikunu jistgħu jiġġieldu għad-drittijiet tagħhom.

L-ironija hi - u din tiġri anke f'pajjiżna - li ġieli jkunu l-għaqdiet volontarji li jħossuhom mhedda meta jaraw il-persuni b'diżabilita' nfushom jsiru huma l- protagonisti u ma jibqgħux aktar dipendenti fuq oħrajn għax b'dan il-mod ikunu qed jitilfu l-kontroll fuq il-persuni b'diżabilita'.

Imma jekk irridu li l-persuni b'diżabilita' jsiru huma stess protagonisti diretti bid- drittijiet kolha ta' ċittadini moderni rridu ninvestu aktar fil-qasam ta' l- edukazzjoni u fil-qasam ta' taħriġ sabiex huma stess ikunu f'pożizzjoni li jitkellmu għalihom infushom u li jiżviluppaw it-talbiet tagħhom bħalma jiżviluppawhom oqsma oħra tas-soċjeta'.

MR SPEAKER: Ippermettili ninterrompik, Onor. Bartolo, imma sar il-ħin.

Tibqa' in possession?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Nitlob lill-Viċi Prim Ministru biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla, l-Erbgħa, 17 ta' Novembru, fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ir-Reviżjoni tal-Liġijiet Statutarji - it-Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Arbitraġġ – it-Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Opportunitajiet Indaqs għal Persuni b'Diżabilita' - it-Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Kunsilli Lokali - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Responsabbilta' Ċivili u Kumpens għal Tinġis miż-Żejt - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Sanzjonijiet tal-Kunsill tas- Sigurezza tan-Nazzjonijiet Uniti - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar iċ-Ċittadinanza Maltija - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju - it-Tieni Qari (Kont.); u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar id-Dazji ta' Importazzjoni - it- Tielet Qari. ------------------------------

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Mediċini Perikolużi - Kumitat Permanenti

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Edwin Vassallo.

ONOR.

EDWIN VASSALLO (Segretarju Parlamentari): Mr Speaker, ftit tal- ġranet ilu f'din il-Kamra kellna d-dibattitu dwar il-korporazzjoni għax- xogħol u taħriġ u l-Ministru Lawrence Gonzi, li huwa responsabbli minn din il-korporazzjoni, f'għeluq id-diskors tiegħu aċċenna għall-fatt li l-ETC qed tippjana li tagħti taħriġ fil-qasam ta' l-entrepreneurship.

Fil-fatt jien qed nipprova nagħmel ħilti kollha biex nara li l-gvern jimpenja ruħu biex inkomplu niżviluppaw is-settur kummerċjali f'dan il-pajjiż.

Sfortunatament xi drabi qed nitilfu opportunitajiet għaliex m'aħniex nifhmu eżattament xi tfissser entrepreneurship u naħsbu li dan il-konċett jiltaqgħu miegħu biss min ikun qed jistudja l-business studies, pero' l- entrepreneurship huwa konċett ta' ħsieb li jgħinek tinvolvi lilek innifsek biex ir-riskju tkun kapaċi tevalwah iktar milli taħarbu.

Jien ngħid li anke student li jkun qed jistudja l-inġinerija jew student li jkun qed jistudja għal spiżjar jeħtieġ li jkun jaf iktar dwar l-entrepreneurship għaliex jista' jagħti l-każ li meta jispiċċa l-istudji tiegħu mhux bilfors jkollu l-opportunita' li jmur jaħdem ma' xi azjenda imma jista' jipprovdi servizz għal rasu u jibda jaħdem bħala self-employed.

Illum ħafna persuni jaħsbu li s-sigurta' ta' l-impjieg tiġi determinata minn ma' min ikunu jaħdmu, pero' għad jasal iż-żmien li din is-sigurta' tiġi minn dak li tkun kapaċi tagħmel.

Jien ngħid li jekk verament nemmnu li s-settur kummerċjali u n-negozji ż-żgħar huma l-mutur ta' l-ekonomija tagħna rridu nrawmu mentalita' ġdida fost is-soċjeta' tagħna dwar kif isir in-negozju.

Niftakar li fid-dibattitu dwar l-ETC, deputat min-naħa ta' l- oppożizzjoni - u naħseb li l-maġġoranza tan-nies jaħsbuha bħalu - qal li l- entrepreneurship titwieled bih u m'hijiex xi ħaġa li tisa' tgħallimha fi klassi jew f'xi lecture room fl-universita'.

Jien ngħid li jekk nieħdu dan l-argument allura lanqas l-arti jew il-mużika ma jistgħu jiġu mgħallma fi klassi għaliex ħafna drabi dawn ikunu talenti moħbija f'dak li jkun pero' l- fatt huwa li ħafna huma l-ġenituri li jibagħtu lil uliedhom jistudja l-arti jew il-mużika.

Il-verita' hi li fil-lezzjonijiet ta' l-arti jiġu skoperti l-kapaċitajiet moħbija fl-istudenti u dik il-kapaċita' tkun tista' toħroġ iktar.

Jien persważ li l-maġġoranza tan-nies jaħsbu li kull min huwa mdaħħal fin-negozju moħħu huwa li minn lira jipprova jagħmel tnejn u kulħadd, skond il-professjoni tiegħu, jipprova jara kif se jisloħ, jisraq u jbagħbas biex isir sinjur iktar milli jkun.

Imma dan m'huwiex il-mod kif isir in-negozju u għalhekk għandna bżonn li nisimgħu statements bħalma smajna mill-ministru għall-politika soċjali dwar kif l-ETC qed tippjana li tagħti taħriġ dwar l-entrepreneurship.

Jien ngħid li dan it-tip ta' taħriġ jagħmel ġid lis-soċjeta' tagħna.

Ħadt pjaċir ninnota wkoll li l- GRTU fir-rivista tagħha "The Retailer" f'artiklu li kien jittratta dwar x'jeħtieġ in-negozju hawn Malta saret insistenza partikolari dwar il- kultura ta' entrepreneurship.

U jien minn hawnhekk nappella lill-korpi kostitwiti oħra bħall-federation of industry u ċ-chamber of commerce biex jiddedikaw ftit mill-ħin tagħhom u jimpenjaw ruħhom biex jiddiskutu dan is- suġġett ħalli din il-mentalita' tiġi aċċettata.

Jien nemmen li hemm bżonn li din il-mentalita' nsawruha u nagħtuha iktar sens u fil-fatt flimkien ma' sħabi fis-segretarjat li għalih jien responsabbli, qegħdin nipprovaw nitkellmu ma' diversi awtoritajiet oħrajn fosthom l-universita' u l-iskejjel tagħna ħalli ssir din il-bidla fil-mentalita' tal-poplu tagħna.

Mr Speaker, jien nispera li qabel ir-recess tal-vaganzi ta' dan il- parlament inkun tellajt ukoll għall-konsiderazzjoni tal-Kabinett il-policy paper dwar l-iżvilupp ta' mentalita' ta' entrepreneurship f'dan il-pajjiż għaliex huwa importanti li bħalma jkollna politika nazzjonali għall- edukazzjoni, politika nazzjonali għaż-żgħażagħ u politika nazzjonali dwar l- ippjanar f'pajjiżna jkollna wkoll - għalkemm forsi hawn ħafna li għadhom ma jifhmux il-ħtieġa tagħha - politika għall-iżvilupp imprenditorjali u mhux biss tas-settur kummerċjali.

Ma nkunx qed nilgħab bil-kliem jekk ngħid li jien nippreferi jkolli għaxar imprendituri milli mitt negozjant.

Fil-fatt meta niltaqa' ma' sħabi li ħafna minnhom huma self-employed ħafna drabi nispiċċaw ngħidu li għandna ħafna sidien ta' ħwienet pero' m'għandniex ħafna negozjanti veri u qed nagħmel distinzjoni bejn negozjant u imprenditur bħalma aħna l-politiċi nagħmlu distinzjoni bejn politikant u politiku.

Ħafna drabi l-ħajja tant hija mgħaġġla li ma nieqfux nirriflettu x'differenza tgħaddi bejn ħaġa u oħra, pero' jekk verament irridu naraw li l-kummerċ nagħtuh id-dinjita' li tixraqlu, allura rridu nsawru kultura li kapaċi tistma u tilqa' fiha lil min huwa kapaċi jinvesti fil-kapaċitajiet tiegħu u jkollu n-negozju tiegħu.

Mr Speaker, minkejja li f'dan il-parlament insejħu lil xulxin "Onorevoli" għandna wkoll il-preġudizzji tagħna tant li nagħżlu lil min nistmaw iktar minn ħaddieħor.

Qed insemmi dan għax naf fuq xiex qed nitkellem u bħalma jsir hawn ġew isir fil-kumplament tas-soċjeta' Maltija, fejn isiru l-għażliet dwar min hu milqugħ u min hu aċċettat.

Per eżempju, il-bieraħ il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, forsi b'ċajta jew forsi b'intenzjoni, meta kien qed jitkellem irrifera għalija - jien ma ddejjaqtx b'dak il- kumment għaliex qatt ma nippretendi li jien iżjed minn dak li jien - bħala Edwin Vassallo tal-Mosta primary!

Jien nista' ngħidlu li l-Mosta primary għalqet 100 sena u nista' nġiblu ktieb lill-Kap ta' l-Oppożizzjoni li jfakkar dan l-avveniment!

Għaliex nindirizzaw lin-nies b'dan il-mod?

Jekk l-intenzjoni tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni kienet li tweġġagħni - u naf kemm kemm huwa kapaċi jkun fin il-Kap ta' l-Oppożizzjoni fil-kliem li juża - ngħidlu li jrid juża ħafna iktar kliem iebes minn hekk biex iweġġagħni.

Dan huwa eżempju ta' kemm għandna preġudizzji hawn ġew u fil-fatt min huwa professjonist rari jaċċetta lil min m'huwiex.

Fil-fatt il-preġudizzji f'dan il-pajjiż fil-konfront ta' min hu professjonist u min m'huwiex huma realta' u jinħassu hawn ġew, jinħassu barra, jinħassu fil-banek tagħna, jinħassu fl-entitajiet kummerċjali u f'entitajiet tal-gvern - ma nafx jinħassux fil-qrati tagħna għax ftit li xejn nidħol hemm ġew.

Jien ngħid li jekk m'aħniex se nipprovaw neqirdu dawn il-preġudizzji li għandna u lil dan il-pajjiż ma nagħtuhx direzzjoni li tagħmel sens fejn flimkien nifhmu l-importanza ta' xulxin u nistmaw lil xulxin ta' dak li aħna, allura m'aħniex se nimxu 'l quddiem.

Jekk irridu nimxu 'l quddiem irridu nifhmu li hawn post għal kulħadd u s-settur tan- negozju għandu jkun stmat għal dak li hu u nagħtuh dak li huwa tiegħu biex b'hekk meta ngħidu li n-negozji ż-żgħar huma s-sinsla ta' l-ekonomija Maltija verament nkunu qegħdin nifhmu x'aħna ngħidu.

Huwa importanti li kemm iż-żewġ naħat tal-Kamra u kif ukoll entitajiet oħra bħaċ-Chamber of Commerce, il-GRTU, il-Federation of Industries u entitajiet kummerċjali oħra ma jiddeċedux li jgħinu skond min ikun hemm quddiemhom imma jgħinu skond il-mertu u l-ħila ta' min ikun quddiemhom.

Din hija l-kultura li rridu ndaħħlu f'dan il-pajjiż biex l- entrepreneurship ikun jagħmel sens u inqas ma jkollna preġudizzji iktar jista' jkollna soċjeta' fejn kulħadd ikun stmat għal dak li hu.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Jason Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Mr Speaker, bħala bniedem li ġej minn Raħal Ġdid u bħala deputat li għandi l-unur li nirrappreżenta r-raba' distrett xtaqt niddedika dawn il-ftit minuti li baqa' biex nitkellem dwar l-elezzjonijiet lokali li għadu kemm saru fil-lokal tagħna nhar is-Sibt li għadda.

Kienet elezzjoni bikrija li min għandu għal qalbu l-ġid ta' Raħal Ġdid ma xtaqhiex u kieku kien hemm ftit rieda tajba minn ċerti kunsilliera indipendenti - li wara rriżulta li kienu wara l-paraventu tal-Partit Laburista - kieku din l-elezzjoni kienet tiġi evitata.

Mr Speaker, irrid nirrimarka - u min hu bħali minn Raħal Ġdid jaf x'qed ngħid - li f'Raħal Ġdid għamilna xhur sħaħ b'kunsill moribond, li la kien jindena ruħu jiżbor il-ġonna li għandna, la jieħu ħsieb it-toroq, la jnaddaf il-culverts u lanqas jagħmel elf ħaġa oħra.

(Interruzzjonijiet) Għall-kumment ta' l-Onor.

Cuschieri nixtieq ngħid li aħna ta' Raħal Ġdid m'aħniex qodma imma aħna dejjem niġġeddu.

Mr Speaker, fil-kunsill lokali ta' Raħal Ġdid kien hemm ġlied intern bejn ċerti kunsilliera indipendenti għar-raġunijiet li jafuhom huma biss u meta qed ngħid ġlied mhux bil-fomm biss għax meta ma taqbilx bilfors trid tiddibatti bil-fomm imma kien hemm anke ġlied bl-idejn u fil-fatt tnejn minnhom spiċċaw il-qorti wkoll.

Pero' dak huwa l-passat.

(Interruzzjonijiet) Fil-fatt jekk nagħmlu paragun bejn dak li ġara fi ħdan il-Partit Laburista meta kien fil-gvern u dak li ġara bejn ċerti kunsilliera indipendenti fil-kunsill lokali ta' Raħal Ġdid issib ċertu tixbih għaliex nafu li waħda mir-raġunijiet prinċipali għaliex il-Partit Laburista kellu jċedi l-gvern kien id- diżgwid intern li kellu u kulħadd jaf x'ġara f'dan il-Parlament madwar sena u nofs ilu.

Meta niġu għal dak li ġara f'Raħal Ġdid insibu li l- Partit Laburista qed jgħid mod u l-Partit Nazzjonalista qed jgħid mod ieħor pero' l-importanti huwa li naraw il-fatti kif inhuma għaliex dawk ma jista' jmerihom ħadd.

Qabel xejn il-Partit Nazzjonalista fl-elezzjoni tal-kunsilli lokali ta' Raħal Ġdid ġab 41.5% tal-voti u dan huwa l-istess persentaġġ preċiż illi ġab il-Partit Nazzjonalista f'Raħal Ġdid fl-aħħar elezzjoni ġenerali.

(Interruzzjonijiet) Baqagħli għaxar minuti u nitolbok tħallini kwiet.

MR SPEAKER: Onor. Azzopardi, jekk jogħġbok, indirizza lis-Sedja.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Mr Speaker, fl-aħħar elezzjoni ġenerali ta' Settembru ta' l-1998 il-Partit Nazzjonalista żied numru sostanzjali ta' voti fuq l-elezzjoni ta' l-1996.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: L-Onor.

Anġlu Farrugia, on a point of order.

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Nixtieq li l-Onor.

Azzopardi jagħti l- istatistika eżatta għaliex il-verita' hi li fl-aħħar elezzjoni tal-kunsill lokali f'Raħal Gdid l-Partit Nazzjonalista naqqas b'iktar minn 1%.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Grazzi.

Ikompli l-Onor.

Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Mr Speaker, kont qed ngħid li l-kandidati Nazzjonalisti fl-elezzjoni tal-kunsill lokali ġabu l-persentaġġ li ġibna aħna fl-elezzjoni ġenerali.

Issa kulmin huwa min-naħat tagħna jaf li Raħal Ġdid huwa fortizza Laburista, pero' nixtieq infakkar ukoll li l- kandidati tal-kunsill lokali tal-Partit Laburista qabel l-elezzjoni tant kienu ottimisti li kienu qed jgħidu li minn seba' kunsilliera se jtellgħu ħamsa.

Aħna qatt m'għidna li se ntellgħu tlieta jew erbgħa għaliex nafu li Raħal Ġdid huwa fortizza Laburista.

Irrid infakkar ukoll li saħansitra fuq programm ta' Super 1, is-segretarju ġenerali tal-Partit Laburista kien qal li l-Partit Laburista kien qed jistsenna li jżid ix-share tal-voti tiegħu b'iktar minn 60% - bħalma kien ġab fl-elezzjoni ġenerali ta' l-1996 - pero' dan ma ġarax għaliex il-Partit Laburista ġab 57% tal-voti, inqas milli ġab fl-elezzjoni ġenerali ta' l-1996.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Jekk jogħġobkom, no cross debate.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Ma naħsibx li nkunu qed ngħidu xi ħaġa ġdida jekk ngħidu li Tas-Sliema hija fortizza Nazzjonalista pero' minkejja li Raħal Ġdid huwa fortizza Laburista, il-Partit Nazzjonalista ġab l-istess persentaġġ ta' voti li ġab fl-elezzjoni ġenerali.

Huwa tajjeb li nispjegaw lill-poplu li huwa possibbli li wieħed jikkalkola kemm iġib voti partit f'kull lokal u mhux sempliċement f'kull distrett b'mod sempliċi billi jingħaddu ċerti kaxxi tal-voti li joħorġu mil-lokal u b'dan il-mod tkun taf kemm ħarġu voti tan-Nazzjonalisti u kemm ħarġu voti tal-Laburisti.

B'dan il-mod aħna qegħdin nikkalkolaw kemm ġibna voti aħna u kemm ġab il- Partit Laburista f'Raħal Ġdid fl-elezzjoni ġenerali li għaddiet.

Irrid ngħid ukoll li madwar 400 vot f'Raħal Ġdid ġew spartiti mill-kunsilli lokali tal-lokalitajiet viċin tagħna, b'mod partikolari l-Fgura u Ħal Tarxien.

Jiġifieri dawk l-400 vot ma tistax tikkonsidrahom għall- elezzjoni tal-kunsilli lokali li saret is-Sibt li għadda.

(Interruzzjonijiet)

L-Onor.

Cuschieri qed jgħid li tawna tkaxkira.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Jekk jogħġobkom, m'hemmx interruzzjonijiet.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Pero' ta' min ifakkar ukoll li sal-Ħamis stess ta' qabel l-elezzjoni tal-kunsill lokali l-Kap ta' l-Oppożizzjoni kien qed idur id-djar fl-area ta' Lourdes f'Raħal Ġdid!

Aħna ma dorniex id-djar f'Raħal Ġdid għall-elezzjoni tal-kunsill lokali għaliex nemmnu li l- elezzjonijiet lokali m'għandniex nippolitiċizzahom iżżejjed.

(Interruzzjonijiet) Naturalment il-Kap ta' l-Oppożizzjoni kellu kull dritt idur il-bibien.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Onor. Cuschieri, ma rridx interruzzjonijet.

Bħalissa qiegħed jitkellem l-Onor.

Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Mr Speaker, irrid infakkar ukoll illi fil- kunsill lokali ta' Raħal Ġdid ġew eletti żewġ nisa grazzi għall-Partit Nazzjonalista.

Jekk il-Partit Laburista jrid ikun partit inklussiv irid iħeġġeġ iktar kandidati nisa Laburisti biex jikkontestaw f'ismu għaliex ma kienx hemm nisa li ħarġu f'isem il-Partit Laburista.

(Interruzzjonijiet) Fejn hi l-importanza li l-Partit Laburista jagħti għall-impenn tal-mara ġewwa Raħal Ġdid?

(Interruzzjonijiet)

Mr Speaker, irridu nżommu f'moħħna wkoll li dawn l-elezzjonijiet saru sena u xahrejn wara li aħna rbaħna l-elezzjoni ġenerali.

Jekk immorru ftit taż-żmien lura u nħarsu lejn l-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali li saru sena u ftit xhur wara l-elezzjoni ġenerali li rebaħ l-Partit Laburista fl- 1996 insibu li f'Malta kollha l-Partit Laburista kien ġab biss 46% biss tal-voti.

Fl-elezzjoni ta' nhar is-Sibt f'Raħal Ġdid il-Partit Laburista ġab 57% tal-voti u dan ifisser li naqqas sostanzjalment minn kemm ġab f'Raħal Ġdid bħala l-partit meta rebaħ l-elezzjoni f'Ottubru ta' l-1996.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, jekk jogħġbok, ma rridx interruzzjonijiet.

Ikompli l-Onor.

Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Issa li l-elezzjoni għaddiet u ġew eletti seba' kunsilliera, jien nixtieqhom li jaħdmu b'risq il-lokal.

Il- kunsilliera Nazzjonalisti lesti li jaħdmu għall-ġid tal-lokal u lesti li jagħtu l-backing tagħhom biex ikun hemm sindku Laburista.

Issa nitolbu lill-Partit Laburista biex juri sens ta' buona volonta` u jagħti l-backing tiegħu biex jkollna viċi-sindku Nazzjonalista f'Raħal Ġdid.

MR SPEAKER: Onor. Cuschieri, jekk jogħġbok, ma rridx interruzzjonijiet.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Irridu nuru liċ-ċittadini ta' Raħal Ġdid li aħna rridu l-ewwel il-ġid tal-lokal u mhux tal-partit.

F'Raħal Ġdid hemm ħafna affarijet x'isiru u nista' nibda billi nsemmi l-proġett tal-pjazza ta' Raħal Ġdid, ix-xogħol li jrid isir fil-ġnien ta' Wied Blandun, fil-ġnien ta' Ghaddafi u fil-ġnien ta' Sir Paul Boffa.

Niftakar li jien kont issuġġerejt li l-ġnien ta' Wied Blandun jiddawwal bid-dawl solari biex ikun hemm iktar effiċjenza u ma jkunx hemm iktar ħela ta' dawl.

Jien għandi wkoll xewqa kbira li nara dar għall-anzjani f'Raħal Ġdid għaliex illum dan ir-raħal kiber u jixraqlu li jkollu dar għall-anzjani tagħna.

Mr Speaker, minn hawnhekk nixtieq insellem lis-seba' kandidati li kkontestaw f'isem il-Partit Nazzjonalista u li għamlu ġieh lilhom infushom u lill-partit tagħna u nixtieq insemmihom kollha: Sheila, Sandra, Edward, Duncan, Lawrence, Carmen u Rita.

Nixtieq ngħidilhom grazzi talli kkontestaw f'isem il-Partit Nazzjonalista u b'mod partikolari nixtieq insellem lit-tlieta kunsilliera li ġew eletti.

Nagħlaq dan l-intervent tiegħi billi ngħid li l-iktar ħaġa importanti hija li meta l-kunsill lokali jħares lejn is-sena ta' ħidma li jkun għamel jinduna li l-lokal ta' Raħal Ġdid ikun aħjar milli kien is-sena ta' qabel għaliex Raħal Ġdid jixraqlu jkun aħjar milli hu u kapaċi jimxi 'l quddiem.

Grazzi ħafna.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla, l-Erbgħa, 17 ta' Novembru, 1999 fis- 6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

TARZNARI - SUSSIDJU

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jagħti rendikont tas-sussidju li l-Gvern għadda lit- Tarznari tul dawn l-aħħar għaxar snin?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tweġiba tingħata f'seduta oħra.

TARZNA - PROFITTI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Minstru jagħti dettalji sena b'sena ta' kemm it-Tarzna għamlet profitt tul dawn l-aħħar għaxar snin?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

BOV - AVUKATI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm hu n-numru ta' avukati mpjegati fl-Uffiċċju legali tal- Bank of Valletta u kemm minnhom huma fuq bażi fulltime u part-time?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant jagħmel riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 11073.

BOV - AVUKATI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid jekk hux permessibbli li l-avukati tal-Bank of Valletta jagħmlu xogħol legali b'mod privat?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

BOV - AVUKATI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid jekk hux permessibli li l-avukati tal-Bank of Valletta jagħmlu xogħol privat waqt il-ħin tax-xogħol tagħhom?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

WSC - RAPPORT

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għal dak li ntqal fir-rapport tal- Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma li ġew ingaġġati konsulenti sabiex jagħmlu activity based costing exercise, min huma l-konsulenti konċernati?

Kif ġew magħżula u x'inhu l-valur tal-kuntratt tagħhom?

ONOR.

FORTIFIKAZZJONIJIET MILITARI - TISWIJA

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: B'riferenza għar-risposta għall-mistoqsija parlamentari numru 11048, jista' l-Ministru jgħid min hi l-persuna li ġiet appuntata supritendent tal- fortifikazzjoni?

Xi kwalifiki għandha din il-persuna?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Il-persuna li ġiet appuntata Supritendent tal-Fortifikazzjonijiet fi ħdan it-Taqsima tax-Xogħlijiet wara sejħa pubblika għall-mili ta' din il-kariga hija s-Sur Stephen Spiteri.

Is-Sur Stephen Spiteri huwa gradwat fl-Amministrzzjoni Pubblika (B.A. Hons - Public Administration) mill-Universita' ta' Malta (waħda mill- kriterji mitluba fis-sejħa pubblika) kif ukoll awtur ta' diversi studji ppubblikati dwar l-istorja tal-Fortifikazzjoni f'Malta u tal-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann fil-Mediterran li fosthom jinkludu "Fortresses of the Cross - Hospitalier Military Architecture, 1136 - 1798 (1994)" kif ukoll "British Military Architecture in Malta (1996)."

Is-Sur Spiteri ħadem għal numru ta' snin fid-Dipartiment tal-Mużewijiet (1991 - 1998) fejn kien jirrappreżenta dak id-dipartiment f'affarijiet li għandhom x'jaqsmu mal-fortifikazzjonijiet u l-arkitettura militari fil- gżejjer Maltin, fejn fost ħafna affarijiet ħadem ukoll mal-Planning Authority biex titħejja l-applikazzjoni għan-nominazzjoni tal- Fortifikazzjonijiet ta' Malta bħala World Heritage Site.

Huwa wkoll, flimkien ma' Din l-Art Ħelwa, kellu sehem prinċipali biex jirrestawra u jiftaħ bħala mużew it-Torri ta' Wignacourt f'San Pawl il-Baħar.